 Teta!, Nke 6 2017  Mmebi Ụwa Ò Ruwela?Isiokwu Ndị Dị na Magazin AOkwu MmaliteGịnị mere ọnọdụ ụwa ji na-aka njọ kwa ụbọchị?Baịbụl kwuru, sị: Ọ dịrịghị mmadụ nke na-eje ije ọbụna iduzi nzọụkwụ ya.Jeremaya 10:23.Teta!a kọwara ihe mere ọtụtụ ndị mmadụ ji kwere na ihe ga-emecha dị mma nụwa nọdịnihu.Mmebi Ụwa Ò Ruwela Ka Ọ Bụ Na O Ruwebeghị?NA JENỤWARỊ afọ 2017, ndị sayensị kwuru otu ihe mapụrụ ọtụtụ ndị obi. Ha kwuru na oge a na-atụ anya na ọdachi nwere ike ịkpata ụwa mmebi adịkwuola nso karịa otú ọ dịbu na mbụ. Iji mee ka ihe ha na-ekwu dokwuo anya, ha ji otu elekere mee ihe atụ iji gosi na ụwa a agawala imebi. Ha kpọrọ elekere aDoomsday Clock.Ha wegara aka elekere ahụ ihu ihe dị ka tịnkọm tịnkọm iri atọ, nke mere ka ọ fọ nkeji abụọ na ọkara ka ọ kụọ elekere iri na abụọ nke abalị nelekere ahụ. Ha kwuru na njinji ga-eji ma ọ kụọ elekere iri na abụọ nke abalị. Ihe ha na-ekwu bụ na ọ bụ nafọ a ka mmebi ụwa kacha dịrị nso kemgbe ihe dị ka afọ iri isii gara aga.Ọ bụ nafọ 2018 ka ndị sayensị ahụ kwuru na ha ga-eleba anya ọzọ notú ihe si kwụrụ nụwa iji mata ma mmebi ụwa ọ dịkwuola nso. Elekere ahụ ọ ka ga-egosi na ụwa mmebi adịkwuola nso karịa otú ọ dịbu? Gịnị ka i chere? Mmebi ụwa ò ruwela? O nwere ike isiri gị ike ịza ajụjụ a. A sị ka e kwuwe, ndị ọkachamara enweghịdị otu olu nokwu a. Ọ bụghị mmadụ niile kweere na ụwa a ga-emebi otu ụbọchị.Neziokwu, e nwere ọtụtụ nde mmadụ kweere na ihe ga-aka mma nọdịnihu. Ha kwuru na e nwere ihe mere ha ji kwere na ụwa a ga-adịru mgbe ebighị ebi, nakwa na ihe ga-emecha dịrị ụmụ mmadụ ná mma. Ihe a ha kweere ọ bụ eziokwu? Mmebi ụwa ò ruwela ka ọ bụ na o ruwebeghị?Onye Ọ Bụla Chọrọ Ịmata Azịza YaỌ BỤRỤ na akụkọ ọjọọ juru nụwa taa na-eme ka ụjọ na-atụ gị nakwa ka ị na-echegbu onwe gị, mara na ọ bụghị naanị gị ka ọ dị otú ahụ. Nafọ 2014, onye na-achị mba Amerika noge ahụ aha ya bụ Barack Obama kwuru na ihe ọjọọ dị iche iche ndị ụlọ ọrụ nta akụkọ na-agbasa nakụkọ, emeela ka ọtụtụ ndị kwuo na ụwa a aghịghasịala . . . nke na o nwekwaghị mmeta.O teghi aka o kwuchara ihe a, ya ekwuwe gbasara mbọ ndị a na-agba iji gboo nsogbu ndị e nwere nụwa taa. Ọ kpọrọ mbọ ndị gọọmenti ụfọdụ na-agba ozi ọma, kwuokwa na obi siri ya ezigbo ike na mbọ ha ndị ahụ ga-eme ka ihe dị mma. E nwere ike ikwu na ihe ọ na-ekwu bụ na ya kwetasiri ike na ọ bụ mbọ ndị a ndị mmadụ na-agba ga-eme ka ọdachi ndị ahụ a na-atụ anya na ha ga-akpata ụwa mmebi ghara ime.Ọtụtụ ndị kwetara nihe a o kwuru. Dị ka ihe atụ, ụfọdụ ndị tinyere obi ha na sayensị na-ekwu na ọganihu a na-enwe nihe banyere nkà na ụzụ ga-enye aka dozie nsogbu ndị e nwere nụwa. Otu ọkachamara nihe gbasara nkà na ụzụ kwuru na obi siri ya ike na si ugbu a ruo nihe dị ka nafọ 2030, nkà na ụzụ anyị ga-eji otu puku okpukpu ka nke e nwere taa mma, nakwa na nafọ 2045, ihe ọ ga-eji ka ya mma ga-eru okpukpu otu nde. Anyị na-eme nke ọma. Ọ bụ eziokwu na nsogbu na-abịa nike nike, ma, anyị na-egbo ha ngwa ngwa karịa otú ha si abịa.Olee otú nsogbu ụwa a jọruru ná njọ? Ọ bụ eziokwu na ọ fọziri obere ka ụwa mebie? Nagbanyeghị na ọtụtụ ndị sayensị na ndị ọchịchị na-ekwu na ihe ga-emecha dị mma, ọtụtụ ndị ka nọ ná mgbagwoju anya gbasara ihe ga-eme nọdịnihu. Gịnị kpatara ya?NGWÁ AGHA ỌGWỤRỤ MBA.Òtù Mba Ụwa na òtù ndị ọzọ agbasiela mbọ ike iji hụ na mba dị iche iche mebisịrị ma kwụsị ịkpụ ngwá agha ọgwụrụ mba, ma mbọ ha kụrụ afọ nala. Ndị ọchịchị na-agba isi akwara elegharala iwu ndị gbochiri inwe ụdị ngwá agha ndị a anya. Mba ndị ahụ a ma na ha bụ aka ochie nịkpụ ngwá agha ọgwụrụ mba anọgidekwala na-akpụpụta ngwá agha ndị ka njọ. Mba ndị nke na-enwebughị ngwá agha ọgwụrụ mba enwetala ya, dịkwa njikere iji ya sụọ ndị mmadụ akwụ.Otú mba dị iche iche sizi dị njikere maka agha ọgwụrụ mba ugbu a mere ka ahụ ghara irukwa onye ọ bụla ala, ma noge o yiri ka e nwere udo. Akwụkwọ bụBulletin of the Atomic Scientistskwuru na ihe na-akacha enye nsogbu nobi bụ na e nwedịrị ngwá agha ndị nwere ike ịgbapụ nonwe ha gaa gbuo ndị mmadụ.ỌRỊA NDỊ NA-AKPA ANYỊ AKA ỌJỌỌ.E nwechaghị oké ihe sayensị ga-emeli iji mee ka mmadụ niile na-enwe ezigbo ahụ ike. Nsogbu ndị na-akpata ọrịa ndị dị ka ọbara mgbali elu, oké ibu, mmetọ ikuku, na ịṅụ ọgwụ ọjọọ na-arịzi ibe ya elu. Ọrịa ndị na-anaghị efe efe dị ka kansa, ọrịa obi, na ọrịa shuga na-egbuzi ọtụtụ ndị neleghị anya nazụ. Ọrịa ndị ọzọ dị ka isi mmebi na-akpakwa ọtụtụ ndị aka ọjọọ. Nime afọ ndị na-adịchabeghị anya, e nweela ọrịa ndị jọgburu onwe ha dị ka Ebola na ọrịa Zika. Ihe a na-ekwu bụ na ọrịa akala ụmụ mmadụ ike, o nweghịkwa onye ma mgbe ọ ga-akwụsị.OTÚ NDỊ MMADỤ SI EMETO GBURUGBURU EBE OBIBI.Ụlọ ọrụ dị iche iche anọgidela na-emetọ ikuku. Ọtụtụ nde mmadụ na-anwụ kwa afọ nihi ikuru ikuku ọjọọ.Ọhaneze na ụlọ ọrụ gọọmenti dị iche iche anọgidela na-awụnye mposi, ihe dị iche iche si nụlọ ọgwụ, rọba, kemikal na ihe ndị ọzọ na-adịghị mma nime osimiri. Otu akwụkwọ aha ya bụEncyclopedia of Marine Sciencekwuru na ihe ndị a na-adịghị mma a na-awụnye nosimiri na-akpa ma azụ ma ahịhịa ndị nọ nime osimiri aka ọjọọ, na-egbukwa ha. Otu ihe ahụ ka ọ na-emekwa ndị mmadụ na-eri ha.Ọ na-esi ike inweta mmiri ọṅụṅụ di mma. Otu onye sayensị si Briten aha ya bụ Robin McKie kwuru, sị: Ụkọ mmiri a na-ekwu banyere ya nebe ụfọdụ ga-emecha zuo ụwa niile. Ndị ọchịchị kwetara na ọ bụ ụmụ mmadụ kpatara ụkọ mmiri a dịnụ, nakwa na nsogbu ndị ọ ga-akpata ga-akarị akarị.ỌDACHI NDỊ NA-EMERE ONWE HA.Oké ifufe na ala ọma jijiji na-eme ka e nwee idei mmiri ndị na-emebisị ihe, ala mbize na ụdị ọdachi ndị ọzọ. Ha egbuokwala ọtụtụ mmadụ ma kpatara ndị ọzọ nsogbu dị iche iche. Otu nchọpụta Ụlọ Ọrụ Amerịka Na-ahụ Maka Ụgbọelu na Mbara Elu mere ma bipụta gosiri na a ga-enwekwu ajọ ifufe, oké okpomọkụ nakwa oké mmiri ozuzo na oké ọkọchị ndị ka njọ. Ọdachi ndị na-emere onwe ha, ọ ga-ala ụmụ mmadụ niile niyi?Ọ ga-abụ na ị ma na e nwekwara ọtụtụ ihe ndị ọzọ nwere ike ịkpatara ndị mmadụ ọdachi. Ma, ịnọ na-eche gbasara ihe ọjọọ dị iche iche na-eme nụwa taa na ige ndị ọchịchị na ndị sayensị ntị a gaghị eme ka i nweta azịza na-eju afọ maka ihe ga-eme nọdịnihu. Dị ka e kwuru nisiokwu bu nke a ụzọ, ụfọdụ ndị amatala azịza ajụjụ gbasara ihe ndị na-eme nụwa taa nakwa ihe ga-eme nọdịnihu. Olee ebe a ga-esi achọta azịza ajụjụ ndị ahụ?Gịnị Ka Baịbụl Kwuru?Ka anyị lebatụ anya nụfọdụ nime ha:Nihi na mba ga-ebuso mba ọzọ agha, alaeze ga-ebusokwa alaeze ọzọ agha, a ga-enwekwa ụkọ nri na ala ọma jijiji nebe dị iche iche.Matiu 24:7.Ma mara nke a, na noge ikpeazụ, a ga-enwe oge dị oké egwu, nke tara akpụ. Nihi na ndị mmadụ ga-abụ ndị hụrụ naanị onwe ha nanya, ndị hụrụ ego nanya, ndị na-anya isi, ndị mpako, ndị nkwulu, ndị na-enupụrụ ndị mụrụ ha isi, ndị na-enweghị ekele, ndị na-adịghị eguzosi ike nihe, ndị na-enweghị obi mmadụ, ndị na-adịghị achọ inwe nkwekọrịta ọ bụla, ndị nkwutọ, ndị na-adịghị ejide onwe ha, ndị na-eme ihe ike, ndị na-adịghị ahụ ezi ihe nanya, ndị na-arara mmadụ nye, ndị isi ike, ndị nganga fụliri elu, ndị hụrụ ihe ụtọ nanya kama ịbụ ndị hụrụ Chineke nanya.2 Timoti 3:1-4.Amụma ndị ahụ na-ekwu gbasara ụwa a ọtụtụ ndị na-ekwu na ọ na-achọ imebi emebi. Ma, e nwere ike ikwu na ụwa e mebiela nke na ụmụ mmadụ agaghị emezitali ya.Baịbụl na-ekwu na ụmụ mmadụ enweghị amamihe ma ọ bụ ikike ha ga-eji kwụsị ihe ọjọọ.Amaokwu Baịbụl ndị na-esonụ gosiri na ọ bụ eziokwu:E nwere ụzọ nke ziri ezi nanya mmadụ, ma ụzọ ọnwụ ka nsọtụ ya ga-emecha bụrụ.Ilu 14:12.Mmadụ achịwo mmadụ ibe ya ọchịchị nchịgbu.Ekliziastis 8:9.Ọ dịrịghị mmadụ . . . ọbụna iduzi nzọụkwụ ya.Jeremaya 10:23.Ọ bụrụ na ndị mmadụ anọgide na-eme otú masịrị ha, ihe ndị ha mepụtara nwere ike ịla ụwa niyi. Ma, nke ahụ enweghị ike ime eme.Nihi gịnị? Lee ihe Baịbụl kwuru gbasara ya:Chineke tọrọ ntọala ụwa mee ka o sie ike; ọ gaghị ama jijiji ruo mgbe ebighị ebi, ma ọ bụ ruo mgbe niile ebighị ebi.Abụ Ọma 104:5.Otu ọgbọ na-ala, ọgbọ ọzọ na-abịakwa; ma ụwa na-adịru ọbụna mgbe ebighị ebi.Ekliziastis 1:4.Ndị ezi omume ga-enweta ụwa, ha ga-ebikwa nelu ya ruo mgbe ebighị ebi.Abụ Ọma 37:29.Ọka ga-ejupụta nelu ụwa; ọ ga-ejubiga ókè nelu ugwu dị iche iche.Abụ Ọma 72:16.Ihe ndị a Baịbụl kwuru doro anya. Ikuku e metọrọ emetọ, ụkọ nri, ụkọ mmiri, ma ọ bụ ọrịa na-efe efe agaghị ala ụmụ mmadụ niyi. A gakwanụghị eji agha ọgwụrụ mba bibie ụwa anyị a. Nihi gịnị? Nihi na ọ bụ Chineke ka ihe niile gbasara ọdịnihu ụwa a dị naka. Chineke hapụrụ ụmụ mmadụ ka ha na-ekpebiri onwe ha ihe ha ga-eme. Ha na-erikwa uru ma ọ bụ nweta nsụ si ná mkpebi ha pụta. Ndị Galeshia 6:7 Ụwa a adịghị ka ụgbọ okporo ígwè nenweghị njite na-aga ịkpọkasị noge na-adịghị anya. Chineke agaghị ekwe ka ụmụ mmadụ bibie ụwa a.Abụ Ọma 83:18;Ndị Hibru 4:13.Ma, Chineke ga-emekwa ọtụtụ ihe ndị ọzọ. Ọ ga-eme ka e nwee udo nke zuru ebe niile. Abụ Ọma 37:11 Ihe ọma ndị e kwuru gbasara ha nisiokwu a, bụ naanị ole na ole nime ọtụtụ ihe nde Ndịàmà Jehova mụtara na Baịbụl ga-eme nọdịnihu.Ndịàmà Jehova bụ otu ezinụlọ zuru ụwa ọnụ, nke jupụtara nụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị nọ afọ ndụ dị iche iche, sikwa nagbụrụ dị iche iche. Onye ha na-efe bụ naanị otu ezi Chineke ahụ, onye Baịbụl mere ka a mata na aha ya bụ Jehova. Ha anaghị atụ ụjọ ọdịnihu nihi na Baịbụl kwuru, sị: Nke a bụ ihe Jehova kwuru, bụ Onye kere eluigwe, Onye bụ ezi Chineke, Onye kpụrụ ụwa na Onye kere ya, Onye mere ka o guzosie ike, onye na-ekeghị ya nefu, onye kpụrụ ya ka e biri nime ya: Abụ m Jehova, e nweghị onye ọzọ.Aịzaya 45:18.Kụziere Ụmụ Gị Ịdị Umeala nObiIHE MERE O JI ESI IKENwa gị nwoke na-akpa àgwà gosiri na ọ dị mpako nagbanyeghị na ọ ka dị naanị afọ iri.Ọ chọrọ ka onye ọ bụla na-akwanyere ya ùgwù.I nwere ike ị na-asị, oleedị ihe na-eme nwa a? M chọrọ ka obi na-adị ya mma, ma, ọ bụghị ka o chewe na ya ka ndị ọzọ mma.Ma, è nwere ike ịkụziri nwata ịdị umeala nobi nemeghị ka o chewe na o nweghị ihe ya dị mma ya?IHE I KWESỊRỊ ỊMANoge ndị na-adịchabeghị anya, a gbara ndị nne na nna ume ka ha na-emere ụmụ ha ihe ọ bụla ha chọrọ ma na-aja ha mma mgbe niile, ọ bụrụgodị na o nweghị ihe ha mere e kwesịrị iji jaa ha mma. A gwakwara ha ka ha ghara inye ụmụ ha ntaramahụhụ ma ọ bụ dọọ ha aka ná ntị. Ha kwuru na ọ bụrụ na a na-apa ụmụaka apa otú ahụ, ọ ga-eme ka ha too bụrụ ndị obi na-adị ụtọ mgbe niile. Ma, olee ihe ụdị ọzụzụ a kpatarala? Akwụkwọ aha ya bụGeneration Mekwuru, sị: Kama ime ka obi na-adị ụmụaka mma, ụdị ọzụzụ a emeela ka isi na-ebu ha, ha abụrụkwa ndị na-eche naanị gbasara onwe ha.Ọtụtụ nime ụmụaka ndị ahụ a na-ajakarị mma nenweghị isi na ọdụ, na-etolite ghọọ ndị ọ na-esiri ike ịma ihe ha ga-eme ma ihe agaghị otú ha tụrụ anya ya, ma ọ bụkwanụ ma a katọọ ha. Ebe ọ bụ na a kụziiri ha ịna-achọ naanị ọdịmma nke onwe ha, ọ na-esiri ha ike ha na ndị ọzọ ịnọgide na-adị ná mma. Nke a akpatarala ọtụtụ nime ha nchekasị na ịda mba nobi.Ihe na-eme ka ụmụaka bụrụ ndị obi na-adị mma ma ha too abụghị ịna-eto ha mgbe niile, kama ọ bụ hanwa ime ihe ndị bara uru. Ịbụ onye onwe ya juru afọ naanị ezughị. Ha kwesịrị ileru anya ala mụọ ihe ha chọrọ ime ma jiri aka ha na-eme ya ruo mgbe ha mụtara ya nke ọma. Ilu 22:29 Ha kwesịkwara ịna-achọ ọdịmma ndị ọzọ. 1 Ndị Kọrịnt 10:24 Iji melie ihe ndị a, ha kwesịrị ịdị umeala nobi.IHE I NWERE IKE IMEJaa ha mma mgbe o kwesịrị ka a jaa ha mma.Ọ bụrụ na nwa gị nwaanyị e mee nke ọma nule, jaa ya mma. Ọ daa nule, a sịla na ọ bụ onye nkụzi ya kpatara ya. Kama ime otú ahụ, nyere ya aka ka o mee nke ọma noge ọzọ. Jaa ya mma naanị mgbe o mere ihe dị mma. Ọ ga-eme ka ọ mụta ịdị umeala nobi.Dọọ nwa gị aka ná ntị mgbe o kwesịrị.Nke a apụtaghị na ị ga na-aba mba nihe ọ bụla nwa gị mejọrọ. Ndị Kọlọsi 3:21 Ma, baara ya mba ma ọ kpaa àgwà ọjọọ. Ma i meghị otú ahụ, àgwà ọjọọ ga-amara ya ahụ.Ọ bụrụkwanụ na ị chọpụta na nwa gị nwoke na-etukarị ọnụ? Ị gba ya nkịtị nwere ike ime ka ọ dịrị mpako, meekwa ka ndị mmadụ na-eze ya eze. Nihi ya, mee ka ọ mata na itu ọnụ abụghị ezigbo àgwà nakwa na o nwere ike ime ka a kparịwa ya. Ilu 27:2 Meekwa ka ọ mara na onye maara ihe anaghị eji ihe ndị ọ ga-emeli na-etu ọnụ. I si otú a jiri ịhụya na-agbazi nwa gị, ọ ga-eme ka o jiri obi ụtọ mụta ịdị umeala nobi.Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka:Matiu 23:12.Kwadebe nwa gị maka ihe isi ike ndị dị ná ndụ a.Imere nwatakịrị ihe ọ bụla ọ chọrọ nwere ike ime ka o chee na ọ bụ ihe ruuru ya. Dị ka ihe atụ, ọ bụrụ na nwa gị chọrọ ka ị zụtara ya ihe ị na-agaghị azụtali, mee ka ọ mata uru ọ bara mmadụ ikowe akpa ya ebe aka ya ga-eru. Ọ bụrụ na e nwere ihe mere iji kagbuo mkpapụ unu chọrọ ime maka ntụrụndụ, i nwere ike ime ka ọ mata na ọ bụghị mgbe niile ka ihe na-agacha otú a tụrụ anya ya. Kọwakwara ya ihe ndịịna-eme ma ihe dawa ájá ájá otú ahụ. Kama ị na-apa ụmụ gị apa, i kwesịrị ịkwadebe ha maka ihe isi ike ndị ha ga-ezute ma ha too.Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka:Ilu 29:21.Kụziere nwa gị ịna-emesapụ aka.Mee ka nwa gị ghọta na a na-enweta obi ụtọ ka ukwuu ninye ihe karịa ka a na-enweta nịnara ihe. Ọrụ Ndịozi 20:35 Olee otú ị ga-esi eme ya? Gị na nwa gị nwere ike ide aha ndị chọrọ ka e nyere ha aka gaa ahịa, buga ha ebe ha na-aga, ma ọ bụ rụziere ihe. Gị na ya soro ma ị gawa imere ha ihe ndị ahụ. Mee ka nwa gị hụ na ọ na-atọgịụtọ inyere ndị ọzọ aka. Ihe a bụ otú kacha mma ị ga-esi kụziere nwa gị ịdị umeala nobi, ya bụ, ịna-eme ya eme.Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka:Luk 6:38.Mgbe M Gara Niu ZilandO NWERE ike ịbụ nihe dị ka nari afọ asatọ gara aga ka ndị Maori si nobodo Polineshia mee njem ihe karịrị ọtụtụ puku kilomita nosimiri bịa biri na Niu Ziland. Mgbe ha rutere Niu Ziland, ha chọpụtara na e nwere ihe dị iche nala ahụ nobodo ha si bịa, bụ obodo mmiri gbara gburugburu. E nwere ọtụtụ ugwu, mmiri kpụkọrọ akpụkọ, snoo na mmiri ọkụ si na nkume na-agbapụta nọtụtụ ebe na Niu Ziland. Mgbe ihe dị ka narị afọ ise gachara ndị Maori bịara Niu Ziland, agbụrụ ọzọ si Yurop bịakwara nobodo a. Taa, ọtụtụ ndị Niu Ziland na-eme ma omenala ndị Yurop ma omenala ndị Polineshia. E kee ndị bi nobodo a ụzọ iri, ụzọ itoolu nime ha bi nobodo mepere emepe. Isi obodo Niu Ziland bụ Welintịn. Otu ihe kacha pụọ iche gbasara obodo Welintịn bụ na ọ bụ ya bụ isi obodo kacha dịrị nebe ndịda nụwa niile.Apịtị na-agbọ agbọ nAgwaetiti nke Ugwu Niu ZilandỌ bụ eziokwu na Niu Ziland nọ nebe dịpụrụ adịpụ nụwa, ma, mma ọ mara mere ka ihe dị ka ndị njem nde atọ na-abịa na ya kwa afọ iji legharịa anya.Osisi a azụ akwụkwọ ya na-acha ọlaọcha ọlaọcha nwere ike ito ogologo karịa mita iriTupu afọ 1948, e cheburu na nnụnụtakahena-anaghị efe efe anwụchaalaNiu Ziland nwere ọtụtụ ụmụ anụmanụ ndị ọdịdị ha dịtụ iche nanụmanụ ndị ọzọ. Dị ka ihe atụ, e nwere ọtụtụ nnụnụ ndị na-anaghị efe efe nobodo a karịa nobodo ndị ọzọ. E nwekwara otu anụ yiri ngwere a na-akpọtuatara.O nwere ike ịdị ndụ ruo otu narị afọ. Ụfọdụ anụmanụ ndị na-enye nwa ara dị nobodo a bụ ụsụ na anụ mmiri ndị dị ka weel na dọlfịn.Ndịàmà Jehova eziwela ozi ọma na Niu Ziland kemgbe ihe dị ka otu narị afọ na iri abụọ gara aga. Ha na-akụziri ndị mmadụ Baịbụl nihe karịrị asụsụ iri na itoolu. Ụfọdụ nime asụsụ ndị ahụ bụ: Polineshian, Niuean, Rarotongan, Samoan, na Tongan.AlhazenIHE ỤFỌDỤ I KWESỊRỊ ỊMANihi otú Alhazen si akpachapụ anya eme nchọnchọ, ọtụtụ ndị weere ya ka onye sayensị mbụ e nwere nụwa.Ihe ndị ọ chọpụtara nyere aka mee ka e nwee ihe ndị e ji ese foto bụ ịgba taa.Nchọnchọ ndị o mere iji ghọtakwuo gbasara enyo mere ka e nwee ike imepụta enyo anya ndị mbụ e mepụtara, onyokomita, na enyo e ji ahụ ihe nọ ebe dị anya.A mụrụ Alhazen nobodo Basra, dị nỊrak, nihe dị ka nafọ 965 O.N.K. O nwere mmasị na nkà mmụta ihe ndị dị na mbara igwe, ihe ọmụmụ kemịstrị, mgbakọ na mwepụ, ahụ ike, egwú, ìhè, ihe ọmụmụ fiziks, na ide egwú. Ma, olee ihe kacha atọ ndị mmadụ ụtọ gbasara nwoke a?ỊRỤBICHI OSIMIRI NAỊLỌ dịla anya a nụwara akụkọ gbasara ihe Alhazen mere. O kwuru na ya ga-enye aka gbochie osimiri Naịl ịsọfusi. O kwuru ihe ahụ ihe dị ka otu puku afọ tupu a rụbichie osimiri Naịl nAswan nafọ 1902.E kwuru na Alhazen kwuru na ya nwere ike ime ihe ga-akwụsịlata oké idei mmiri na ụkọ mmiri ozuzo na-enyekarị ndị Ijipt nsogbu. Otú ọ chọrọ isi eme ya bụ ịrụbichi osimiri Naịl iji gbochie idei mmiri. Mgbe eze na-achị Kaịro bụ Caliph al-Hakim nụrụ gbasara ihe a Alhazen kwuru na ya ga-eme, o ziri ozi ka a kpọọ ya ka ọ bịa Ijipt rụbichie osimiri Naịl. Mgbe Alhazen rutere hụ osimiri ahụ, ọ chọpụtara na ya agaghị arụli ya. Iji mee ka eze a isi na-anụ ọkụ ghara igbu ya, o bidoro ime ka onye isi na-adịghị mma, nke mere ka a kpọchie ya. Ebe ahụ ka ọ nọ ruo mgbe eze ahụ nwụrụ nafọ 1021, mgbe ihe dị ka afọ iri na otu gachara. Ebe ahụ ọ nọ mere ka o nwee ohere buru ibu ọ ga-eji mee ọtụtụ ihe ndị ọzọ ọ na-enwe mmasị na ha.AKWỤKWỌ BỤBOOK OF OPTICSTupu a tọhapụ Alhazen, o deela akwụkwọ nwere mpịakọta asaa aha ya bụBook of Optics.E weere akwụkwọ a ka otu nime akwụkwọ ndị kacha baa uru nihe ọmụmụ fiziks. Nime akwụkwọ ahụ, ọ kọwara gbasara nchọnchọ ndị o mere gbasara ìhè, kọwaakwa otú ìhè nwere ike isi wepụta ụcha ya dị iche iche, otú enyo si arụ ọrụ, nakwa otú ìhè si akpa àgwà, dị ka ihe atụ, ma o si nikukubanye nenyo ma ọ bụ ná mmiri. O mekwara nchọnchọ iji mata otú anya anyị si arụ ọrụ.Ka ọ na-erula ihe dị ka narị afọ asatọ gara aga, e sila nasụsụ Arabik sụgharịa akwụkwọ Alhazen ahụ gaa na Latịn. Ruokwa ọtụtụ narị afọ kemgbe ahụ, ndị ọkà mmụta na Yurop weere akwụkwọ ya ka o kwuchaa o bie. Ọ bụ ihe ndị na-arụpụta enyo anya na Yurop gụtara nakwụkwọ Alhazen nyeere ha aka ịrụpụta onyokomita na enyo e ji ahụ ihe nọ ebe dị anya. Otú ha si mee ya bụ idowe otu enyo nihu ibe ya.KAMERAOBSCURAAlhazen chọpụtara ihe dị mkpa gbasara ise foto mgbe ọrụrụ ihe e nwere ike ịsị na ọ bụ ya bụ kameraobscurambụ a rụpụtara. Kameraobscuraa dị ka ụlọ gbara ọchịchịrị nwere obere oghere ha ka anya agịga ìhè na-esi abata na ya. Ìhè ahụ bataranụ na-emezi ka a hụ onyinyo ihe dị nazụ oghere ahụ nime kameraobscuraahụ.E nwere ike ịsị na ọ bụ Alhazen rụrụ kameraobscurambụNagbata afọ 1801 ruo afọ 1899, e tinyere ihe ga-eme ka ihe kameraobscurasetara nọgide. Gịnị si na ya pụta? A rụpụtara kamera. Kamera niile e nwere taa, ma anya mmadụ, na-arụ ọrụ ka kameraobscura.OTÚ NDỊ SAYENSỊ SI EME NCHỌNCHỌOtu ihe mere nchọnchọ Alhazen ji pụọ iche bụ na ọ na-asa anya ná mmiri eleba anya notú ihe ndị e kere eke sị arụ ọrụ. Otú o si eme nchọnchọ pụrụ iche noge ahụ. O so na ndị mbụ gbalịrị ka ha chọpụta ma e nwere ihe gosiri na ihe a chọpụtara bụ eziokwu. Ọ tụghịkwa ụjọ ikwu okwu ma ọ chọpụta na o nweghị ihe gosiri na ihe ndị mmadụ kweere bụ eziokwu.E nwere ike ikwu na ihe ndị sayensị ugbu a kweere bụ: Gosi anyị ihe mere ihe i kweere ji bụrụ eziokwu. Ụfọdụ ndị weere Alhazen ka onye kụziiri ndị sayensị ugbu a otú e sị eme nchọnchọ. Ọ bụ ihe a mere obi ji atọ anyị ụtọ maka mbọ ya niile.Aha ChinekeGịnị bụ aha Chineke?IHE ỤFỌDỤ NDỊ KWURUỌtụtụ ndị weere onwe ha ka Ndị Kraịst kweere na aha Chineke bụ Jizọs. Ndị ọzọ a na-ekwu na ebe ọ bụ na e nwere naanị otu Chineke pụrụ ime ihe niile, ọ baghị uru ịna-akpọ ya ezigbo aha ya. Ndị ọzọ ekwuo na ọ dịghị mma ịna-akpọ Chineke aha ya.IHE BAỊBỤL KWURUAha Chineke Pụrụ Ime Ihe Niile abụghị Jizọs nihi na Jizọs abụghị Chineke Pụrụ Ime Ihe Niile. Neziokwu Jizọs kụziiri ndị na-eso ụzọ ya ikpe ekpere, sị: Nna, ka e doo aha gị nsọ. Luk 11:2 Jizọs nonwe ya kpedịrị ekpere, sị: Nna, mee ka ahagịdị ebube.Jọn 12:28.Na Baịbụl, Chineke kwuru, sị: Abụ m Jehova. Ọ bụ ya bụ aha m; agaghị m enye onye ọzọ nsọpụrụ m. Aịzaya 42:8 Ihe a sụgharịrị mkpụrụ okwu Hibru anọ ahụ bụ YHWH bụ aha Chineke nIgbo bụ Jehova. Aha ahụ pụtara ihe dị ka ugboro puku asaa nAkwụkwọ nsọ Hibru.Ọ pụtara ọtụtụ ugboro karịa utu aha ndị dị ka Chineke, Onye Pụrụ Ime Ihe Niile ma ọ bụ Onyenwe anyị. Ọ pụtakwara ọtụtụ ugboro karịa aha ndị dị ka, Ebreham, Mozis na Devid.E nweghị ebe Jehova kwuru na Baịbụl na ya achọghị ka a kpọọ ya aha ya. Kama nke ahụ, Akwụkwọ Nso kwuru na ndị ohu Chineke kpọrọ Chineke aha ya. Aha Chineke dịkwa naha ndị ha gụrụ ụmụ ha, dị ka nỊlaịja, nke pụtara Chineke m bụ Jehova, nakwa na Zekaraya nke pụtara Jehova Chetara m. Ha na-akpọkwa aha Chineke ma ha na ibe ha na-ekwurịta okwu.Rut 2:4.Chineke chọrọ ka anyị na-akpọ ya aha ya. Ọ bụ ya mere anyị ji kwesị ịna-ekele Jehova, ma na-akpọkukwa aha ya. Abụ Ọma 105:1 Neziokwu, obi na-adị ya ụtọ maka ndị na-echebara aha ya echiche.Malakaị 3:16.Ka ndị mmadụ wee mara na gị onwe gị, onye aha gị bụ Jehova, ọ bụ naanị gị bụ Onye Kasị Elu nụwa niile.Abụ Ọma 83:18.Gịnị ka aha Chineke pụtara?Ụfọdụ ndị ọkà mmụta Baịbụl kwuru na ihe aha ahụ bụ Jehova pụtara nasụsụ Hibru bụ Ọ Na-eme Ka Ọ Ghọọ. Ọ pụtara na Chineke nwere ike ịghọ ihe ọ bụla ọ chọrọ iji mezuo nzube ya ma ọ bụkwanụ mee ka ihe o kere eke ghọọ ihe ọ bụla ọ chọrọ iji mezuo nzube ya. Ọ bụ naanị Onye Okike Pụrụ Ime Ihe Niile nwere ikike imezu ihe aha ahụ pụtara.URU Ọ GA-ABARA GỊỊmara ezigbo aha Chineke ga-eme ka ị gbanwee ihe ndị i na-eche gbasara ya. Ọ ga-eme ka ọ dịrị gị mfe ịbịaru ya nso. Olee otú ị ga-esi ruo onye ị na-amaghị aha ya nso? E nwere ike ikwu na ihe mere Chineke ji mee ka ị mata aha ya bụ na ọchọrọka ị bịaruo ya nso.Jems 4:8.Ka obi sie gị ike na Jehova ga na-emezu ihe aha ya pụtara nihi na ọ bụ Chineke na-emezu nkwa ya. Ọ bụ ya mere Baịbụl ji kwuo, sị: Ndị maara aha gị ga-atụkwasị gị obi. Abụ Ọma 9:10 Ị ga-amụta ịtụkwasị Jehova obi ma ị mata na e nwere ihe jikọrọ aha ya na àgwà ya ndị dị ka, ịhụya, ebere, ọmịiko na ikpe ziri ezi. Ọpụpụ 34:5-7 Obi ga-esi gị ezigbo ike ịmata na ọ bụghị naanị na Jehova ga-emezu nkwa ya niile, kama, ọ gaghị eme ihe ndị megidere àgwà ya ndị ahụ.Obi dị anyị ụtọ na Chineke mere ka anyị mata aha ya. Ịmata aha ya ga-ewetara anyị ngọzi ma ugbu a ma nọdịnihu. Chineke kwere anyị nkwa, sị: M ga-echebe ya nihi na ọ matawo aha m.Abụ Ọma 91:14.Onye ọ bụla nke ga-akpọku aha Jehova ga-alanahụ.Joel 2:32.Isiokwu Ndị E Bipụtara na Teta! nAfọ 2017AHỤ IKE NA ỌGWỤIhe Mere Ndị Na-eto Eto Ji Ada Mba: Nke 1AJỤJỤ ỌNỤOnye Gụrụ Gbasara Ụbụrụ Mmadụ Kwuru Ihe Mere O Ji Kwere na Chineke Rajesh Kalaria: Nke 4Onye Na-emepụta Ihe A Na-etinye na Kọmputa Kwuru Ihe Mere O Ji Kwere na Chineke Dr. Fan Yu: Nke 3ANỤMANỤ NA OSISINnụnụArctic Tern:Nke 4IHE BAỊBỤL KWURUAgha: Nke 5Aha Chineke:Nke 6Ite Ime: Nke 1Ndị Mmụọ Ozi: Nke 3Obe: Nke 2Ọnwụnwa: Nke 4IHE NDỊ NA-EME NỤWAMmebi Ụwa Ò Ruwela?Nke 6Ọdachi Mee, Olee Ihe Ndị Nwere Ike Ịzọ Anyị Ndụ? Nke 5IHE NDỊ ỌZỌGịnị Ka Baịbụl Kwuru Banyere Ime Mgbaasị? Nke 2Ịghara Imefusi Ikike Eletrik na Mmanụ Ụgbọala: Nke 5Ọrụ IJi nAka Ọ Karịrị Akarị? Nke 4MMEKỌRỊTA MMADỤ NA IBE YAEzi Aha Dị Mma Karịa Akụ Dị Ukwuu: Nke 4Ịmụmụ Ọnụ Ọchị Bụ Onyinye Ị Kwesịrị Ịna-enyetụ Ndị Ọzọ: Nke 1Kụziere Ụmụ Gị Ịdị Umeala nObi nne na nna:Nke 6Mgbe Ụmụaka Gara Biri nke Ha alụmdi na nwunye: Nke 4Mgbe Ụmụaka Na-eru Uju Nne Ha ma Ọ Bụ Nna Ha: Nke 2Ò Nwere Uru Dị ná Mmadụ Ime Ihe Nwere Ike Ịta Isi Ya? ndị na-eto eto: Nke 5Otú Di na Nwunye Ga-esi Na-ekele Ibe Ha alụmdi na nwunye: Nke 1Otú Ị Ga-esi Edi Ọnwụ Nne ma Ọ Bụ Nna ndị na-eto eto: Nke 2Uru Ịrụ Ọrụ Dị nỤlọ nne na nna: Nke 3NDỊÀMÀ JEHOVAỤdị Ịhụya Ha Nwere nEbe Anyị Nọ Metụrụ Anyị nAhụ ala ọma jijiji Nepal: Nke 1NDỊ OGE OCHIEAlhazen:Nke 6OBODO NA NDỊ BI NA YAKazakstan: Nke 5Niu Ziland:Nke 6Spen: Nke 2OKPUKPEOlee Ihe Gosịrị na Baịbụl Si nAka Chineke? Nke 3SAYENSỊAjị Dị AnụSea OtternAhụ: Nke 3Ihe Mere Mkpụrụ OsisiPollia BerryJi Acha Anụnụ Anụnụ: Nke 4Ihe Nwa Ahụhụ A Na-akpọSilver AntNa-eji Egbochi Okpomọkụ: Nke 1Mkpokoro Eju na Ihe Ndị Ọzọ Yiri Eju Bi ná Mmiri: Nke 5Otú Aṅụ Si Efedata: Nke 2Usoro Akwara Dị nEriri Afọ Anyị: Nke 3Ihe Ndị A Dị nỊntanetỤMỤAKANa-ekwu EziokwuJiri Katuun a kụziere ụmụ gị ịna-ekwu eziokwu.Gaa nebe e dere IHE BAỊBỤL NA-AKỤZI, pịa ỤMỤAKAAJỤJỤ NDỊ BAỊBỤL ZARAOlee Otú M Ga-esi Chọta Ezigbo Okpukpe?Baịbụl kọwara ihe ndị ga-enyere anyị aka ịmata ihe dị iche nezigbo okpukpe na okpukpe ụgha.Gaa nebe e dere IHE BAỊBỤL NA-AKỤZI, pịa AJỤJỤ NDỊ BAỊBỤL ZARA 