 Lílo Àkàbà  Ǹjẹ O Máa Ń Ṣe Àyẹwò Wọnyí Tó Lè Dáàbò Bò Ẹ ?  Látọwọ akọròyìn Jí !  ní Ireland  PAUL fẹ pààrọ gílóòbù iná tó wà lóde ilé ẹ .  Ó tún fẹ nu àwọn fèrèsé pẹtẹẹsì lọwọ ita  ó ti pẹ tíyàwó ẹ ti ń sọ pé wọn ti dọtí .  Àmọ ṣe ni Paul ń fòní dónìí , tó ń fọla dọla .  Èé ṣe ?  Nítorí pé ó gbọdọ lo àkàbà .  Ó nídìí tẹrù fi ń bà á .  Ó mọ pé téèyàn bá rébọ látorí àkàbà , ó lè fara pa yánnayànna , ó tiẹ lè gbabẹ kú .  Ohun tó máa ń fà á ni pé àwọn èèyàn kì í fara balẹ ronú lóríi bó ti yẹ láti lo àkàbà .  Kí Paul tó ṣe iṣẹ wọnyí , kí ló yẹ kó mọ nípa àkàbà ?  Àbá mẹwàá tó ràn án lọwọ láti ṣe é láìfarapa ló wà nísàlẹ yìí .  Ṣé Àkàbà Náà Ò Lè Ṣèèyàn Léṣe ?  1 Lo àkàbà tó yẹ .  O lè bẹrẹ sí nàgà bí àkàbà náà bá kúrú jù .  O lè fi ti ògiri lọnà tó léwu tó bá gùn jù .  Má ṣe fi àtẹgùn kékeré ẹlẹsẹ mẹrin gun àjà .  Ṣe àkàbà tó yẹ mọ ògiri tó lọ sórí àjà , tàbí kóo lo àkàbà tó ṣeé gbé ti ògiri .  2 Yẹ àkàbà rẹ wò dáadáa .  Ṣé kì í ṣe ìta lẹ gbé e sí tẹlẹ ?  Àkàbà onígi máa ń wú tómi bá kàn án , ó sì máa ń sún kì tóòrùn bá pa á jù .  Kẹẹ tó mọ , àwọn ìdásẹlé rẹ lè ti dẹ , tí àkàbà náà kò fi ní dúró dáadáa mọ .  Ṣé ìkankan lára ìdásẹlé onígi tó wà lára rẹ kó tíì sán , ṣé kò sì dà bíi pé wọn ti ń kẹ ?  Wọn sábà máa ń fi irin gbá ìdásẹlé onígi lábẹ .  Ṣé irin yẹn ṣì wà níbẹ , tó sì dúró sán - ún ?  Ṣé àwọn ìdè tàbí èèkàn irin tí wọn fi de àwọn ìdásẹlé onírin mọ ara àkàbà ò tíì yọ tàbí kí wọn ti kídàǹpapa ?  Àwọn àkàbà ńlá tí wọn ń kì bọnú ara wọn lè ní táyà ródóródó àti okùn .  Ṣé àwọn táyà náà ṣì ń yí geerege ?  Ṣé kì í ṣe pé okùn náà ti fẹ já ṣá , ṣé ó ṣì gùn tó ?  Tètè tún gbogbo ohun tó bá yẹ ní títún ṣe ṣe láìfi falẹ rárá .  Wọn sábà máa ń gbẹhò tẹẹrẹ - tẹẹrẹ sára ìdásẹlé , tí kò ní jẹ kẹsẹ ó yọ lórí wọn .  Rí i dájú pé o mú ìdọtí èyíkéyìí tó bá dí ojú ihò wọnyẹn kúrò .  Gbogbo àkàbà ló yẹ kó ní ìtẹlẹ tó máa jẹ kó dúró nílẹ láìyọ .  Wò ó bóyá ìtẹlẹ yìí wà níbẹ , tí kò sì tíì jẹ púpọ jù .  3 Gbé àkàbà lọnà tí kò ní ṣe jàǹbá .  Tó bá jẹ ọkọ lo fẹ lò , gbé e kọ ìkọ àkàbà , tàbí kóo so ó mọ ọkọ akẹrù , ó kéré tán , lọnà méjì .  Àkàbà gígùn lè yọ gọngọ lẹyìn ọkọ , nítorí náà kí ẹni tí ń bọ lẹyìn lè rí i dáadáa , so aṣọ tẹẹrẹ mọ ibi tó ti yọ gọngọ síta káwọn èèyàn lè rí i .  Èèyàn méjì ló dáa jù lọ kó gbé àkàbà gígùn .  Àmọ bó bá jẹ ìwọ lo fẹ dá a gbé , tóo sì fẹ gbé e níbùú , gbé e lé èjìká rẹ , kóo sì fọwọ kan dì í mú dáadáa , kóo wá fọwọ kejì kún un kó lè sinmi lé ọ léjìká láìfì sápá kan .  Jẹ kí iwájú rẹ wà lókè níbi tí orí ò ní lè dé kí o má bàa fi gbá ẹnikẹni .  Ṣùgbọn má gbàgbé pé bí àkàbà náà ṣe gùn síwájú , bẹẹ náà ló gùn lọ sẹyìn !  Àwọn aláwàdà kẹríkẹrì máa ń jẹ kó dà bíi pé ọràn ẹrín ni fíforígbá àkàbà .  Àmọ ẹni tó bá ti ríbi téèyàn ti forí gbá àkàbà rí , á mọ pé kì í ṣọràn eré  àgàgà tó bá jẹ ìwọ ló ṣe léṣe .  Tóo bá gbé àkàbà lóròó , jẹ kí òkè rẹ fì sápá ọdọ rẹ , kóo fọwọ kan rá a mú , kóo sì fọwọ kejì dì í mú lókè orí rẹ , kó lè dúró dáadáa .  Máa ṣọ àwọn wáyà , gílóòbù iná , àtàwọn àmì táa gbé kọ sókè o !  4 Gbé àkàbà tì dáadáa .  Kí ó má bàa séwu , àkàbà ò gbọdọ fì sẹgbẹẹ kan , kò sì gbọdọ dagun ju ìwọn ìdagun márùndínlọgọrin lọ .  5 Gbé nǹkan tì í lókè àti nísàlẹ .  Wo ibi tóo gbé orí àkàbà tì dáadáa .  Rí i dájú pé ojú ibi tí àkàbà náà fara tì lókè tẹ pẹrẹsẹ , tí kò sì ní yọ ẹ .  O ò gbọdọ gbé àkàbà ti gíláàsì tàbí ike .  Tó bá ṣeé ṣe , dè é mọ nǹkan kan , kí òkè àkàbà náà fi nǹkan bí mítà kan ga ju ibi tí àkàbà náà ti fara ti ògiri .  Fẹsọ ṣe nígbà tóo bá kọkọ ń gun àkàbà lọ , láti lọ dè é lókè .  Kò ní dúró dáadáa nígbà tóo bá kọkọ gùn ún yẹn , bẹẹ náà ló sì máa rí nígbà tóo bá ń sọ kalẹ bọ lẹyìn tóo ti tú u lókè .  Kí o má bàa já bọ ní ìgbà àkọkọ yẹn àtìgbà tóo bá ń sọ kalẹ , jẹ kí ẹnì kan bá ẹ dì í mú nísàlẹ nígbà tóo bá ń gùn ún , tàbí tóo bá ń sọ .  Àmọ o , èyí lè ṣiṣẹ kìkì bí àkàbà náà ò bá gùn ju nǹkan bí mítà márùn - ún lọ .  Bí ilẹ iwájú ilé bá da gẹrẹgẹrẹ , gbé ohun kan tó wúwo sísàlẹ àkàbà tàbí kí o de ìdásẹlé ìsàlẹ mọ nǹkan kan .  Bí ilẹ bá rí págunpàgun ṣùgbọn tó le , fi nǹkan há a kí àkàbà náà lè rẹsẹ dúró nílẹ .  Wá pákó pẹrẹsẹ tàbí irú nǹkan bẹẹ tó ṣeé gbé nǹkan lé bí ilẹ ibẹ bá rọ jù tàbí bó bá jẹ àwọn nǹkan bíi fùlùfúlù ló wà nílẹ ibẹ .  Bó bá ṣe pé àkàbà ẹlẹsẹ mẹrin lo fẹ lò , rí i dájú pé gbogbo ẹsẹ rẹ mẹrẹẹrin ló dúró dáadaá nílẹ , tí ìhà méjèèjì dúró wandi , tí irin àárín wọn sì nà tán .  Ṣé Ẹmí Ẹ Dè ?  6 Yẹ bàtà rẹ wò .  Kóo tó gun àkàbà , rí i dájú pé kò sómi nísàlẹ bàtà rẹ .  Gbá àwọn nǹkan bí ẹrẹ , tó bá lè yọ ẹ dà nù .  7 Máa rọra gbé nǹkan .  Kí o lè ráyè fọwọ rẹ méjèèjì di àkàbà mú , bó bá ṣeé ṣe , kó irinṣẹ sínú àpò kan tó ṣeé so mọ ìgbànú .  Wá nǹkan míì fi gbé àwọn nǹkan tó ṣòroó gbé gun àkàbà , àmọ bó bá di dandan láti lo àkàbà , má ṣe yọ ọwọ kan tó kù kúrò lára àkàbà , ṣe ni kóo máa wọ ọ lára àkàbà bóo ti ń gùn ún lọ .  Máa gbẹsẹ lọkọọkan , ní ṣísẹ - n - tẹlé , láìkánjú .  Bóo bá ń lo irinṣẹ tó ń lo iná mànàmáná , má ṣe fi ọwọ méjèèjì mú un dání .  Fún àpẹẹrẹ , ẹrọ ìdá - nǹkan - lu lè ṣàdédé há tàbí kí ó yọ bọrọ , ìyẹn sì lè gbò ẹ , kí o sì ṣubú .  Má ṣe yí irinṣẹ èyíkéyìí síbi tó ti lè máa dá ṣiṣẹ lọ láìdúró ; ó lè ṣèèṣì já bọ bóo ṣe ń lò ó lọwọ .  8 Máa gba tàwọn ẹlòmíì rò .  Bó bá jẹ pé ibi tí gbogbo èèyàn ń gbà kọjá lo ti ń ṣiṣẹ , gbé àkàbà síbi tí wọn á ti tètè rí i , bó bá sì ṣeé ṣe , to nǹkan yí i ká .  Bó bá di dandan kóo gbé àkàbà gba kọrọ kọjá , kí o mọ pé àwọn èèyàn ò ní mọ pé o ń bọ lọnà .  Fẹlẹ ké àgò o , kí o sì rí i pé ọnà là .  Tóo bá gbé irinṣẹ dání lórí àkàbà , rántí pé irinṣẹ ìde - nǹkan kólíẹ pàápàá lè ṣèèyàn léṣe tó bá já bọ luni látòkè .  Bóo bá fẹ fibẹ sílẹ fún ìdí kan , tí o ò sì de àkàbà mọ nǹkan kan , wá ẹni tí yóò bá ẹ dúró tì í , tàbí kóo rọra gbé àkàbà náà kalẹ dìgbà tóo máa padà dé .  Má kàn fi í sílẹ bẹẹ .  9 Rí i pé ara rẹ le .  Níwọn bí gígun nǹkan ti jẹ ọràn kí ara èèyàn balẹ , kí ó sì máa gbésẹ ní ṣísẹ - n - tẹlé , má ṣe gun nǹkan kan bí ara rẹ ò bá yá tàbí bí èébì bá ń gbé ẹ tàbí bí òòyì bá ń kọ ẹ .  10 Má fọràn ààbò ṣeré o .  Gbogbo ìgbà ni kí ọràn ààbò máa jẹ ẹ lógún .  Èèyàn méjì tàbí jù bẹẹ lọ ò gbọdọ wà lórí àkàbà lẹẹkan náà .  O ò gbọdọ gùn ún nígbà tí ìjì líle ń jà .  Tó bá ṣe pé àkàbà ẹlẹsẹ mẹrin lo ń lò , o ò gbọdọ dúró lé ìdásẹlé òkè pátápátá , tó bá sì jẹ pé àkàbà gígùn lò ń lò , o ò gbọdọ dúró lé ìdásẹlé mẹrin tó kẹyìn sókè .  Tó bá jẹ pé àkàbà tí wọn ń kì bọnú ara wọn lò ń lò , o ò gbọdọ nà án tán ; ó kéré tán , ó gbọdọ ṣẹ ku ìdásẹlé mẹta nínú ara wọn .  O ò gbọdọ nàgà jù .  Bóo bá tẹ sẹgbẹẹ kan jù lórí àkàbà , ẹsẹ rẹ lè yẹ , wàá sì bára ẹ nílẹ .  Dípò wíwu ara rẹ léwu , gbé àkàbà sún mọ ibẹ , kódà bó bá jẹ pé iṣẹ náà á wá gba àkókò púpọ sí i .  Nígbà tóo bá ń gun àkàbà , ọọkán tààrà ni kóo máa wò .  Pẹlú gbogbo bóo ṣe kíyè sára tó , ewu ò ní ṣàìsí nígbàkigbà tóo bá ń lo àkàbà .  Àmọ wàá dín irú ewu bẹẹ kù tóo bá lo àbá wọnyí .  Àwọn ló ran Paul lọwọ .  Nítorí pé ó lo àbá wọnyí , kò fara pa nígbà tó ń pààrọ gílóòbù iná tó wà lóde ilé ẹ .  Àwọn fèrèsé tó fẹ nù ńkọ ?  Tóò , ìyẹn di ọjọ míì . . . ọjọọre !   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22 , 23   1 Lo àkàbà tó yẹ  2 Yẹ àkàbà rẹ wò dáadáa  3 Gbé àkàbà lọnà tí kò ní ṣe jàǹbá  4 Gbé àkàbà tì dáadáa  5 Gbé nǹkan tì í lókè àti nísàlẹ  6 Yẹ bàtà rẹ wò  7 Máa rọra gbé nǹkan  8 Máa gba tàwọn ẹlòmíì rò  9 Rí i pé ara rẹ le  10 Má fọràn ààbò ṣeré o  Jíjí Èèyàn Gbé Ti Di Òwò Tó Kárí Ayé  ỌRÀN jíjí èèyàn gbé ṣẹlẹ gan - an káàkiri ayé láàárín ọdún mẹwàá tó kọjá .  Ìròyìn kan sọ pé láàárín ọdún 1968 sí 1982 , àwọn èèyàn tí iye wọn fẹrẹẹ tó ẹgbẹrún kan láti orílẹ - èdè mẹtàléláàádọrin ní a mú ní òǹdè .  Ṣùgbọn ní nǹkan bí ọdún 1997 sí 1999 , nǹkan bí ọkẹ kan  20,000  sí ọkẹ kan ààbọ  30,000  èèyàn ni wọn ń jí gbé lọdọọdún .  Ó jọ pé òwò jíjí èèyàn gbé ló lòde báyìí láàárín àwọn ọdaràn lórígun mẹrẹẹrin àgbáyé láti Rọṣíà títí dé Philippines , tí kò sì sí ẹdá táwọn ajínigbé ò lè jí gbé .  Nínú ìṣẹlẹ kan , wọn jí ọmọ jòjòló tí kò tíì lò tó ọjọ kan láyé gbé .  Ní Guatemala , wọn jí ìyá arúgbó tó jẹ ẹni ọdún mẹrìnlélọgọrin kan tó wà lórí àga aláìsàn gbé pamọ fún oṣù méjì .  Ní Rio de Janeiro , àwọn ọmọọta kan bẹrẹ sí ki àwọn èèyàn mọlẹ lójú pópó , wọn sì sọ pé àfi báa bá fún àwọn ní ọgọrùn - ún dọlà péré làwọn máa tú àwọn èèyàn náà sílẹ .  Àwọn ẹran pàápàá ò ṣàìfara gbá nínú ọràn yìí .  Ní ọdún mélòó kan sẹyìn , àwọn ọdaràn amójú - kuku kan ní Thailand jí erin kan tí wọn fi ń ṣiṣẹ tó wọn tó tọọnù mẹfà gbé , wọn wá ní àfi báa bá fún àwọn ní ẹgbẹrún kan ààbọ dọlà làwọn máa tú erin náà sílẹ .  A gbọ pé àwọn ọdaràn ọmọọta ní Mexico ń rọ àwọn ọmọ ẹyìn wọn kéékèèké láti máa fi jíjí ẹran ọsìn àti ẹran agbéléjẹ dánra wò kí wọn lè nírìírí tó nígbà tí wọn bá fi máa lọ jí èèyàn gbé .  Nígbà kan , àwọn olówó làwọn tó ń jí èèyàn gbé ń ṣọdẹ kiri , ṣùgbọn ìlù ti yí padà báyìí .  Ilé iṣẹ ìròyìn Reuters sọ pé :  Ojoojúmọ ayé yìí ni wọn ń jí èèyàn gbé ní Guatemala , níbi tí àwọn èèyàn ti ń rántí ìgbà táyé ṣì dáa , tó jẹ pé díẹ lára àwọn oníṣòwò tó rí ṣe nìkan làwọn ajàjàgbara ń jí gbé .  Láyé ìsinyìí , àtolówó àtòtòṣì , àtọmọdé àtàgbàlagbà làwọn ajínigbé ń kì mọlẹ .   Èyí tó bá le gan - an la sábà máa ń gbọ nípa rẹ nínú ìròyìn , àmọ èyí tó pọ jù lọ lára ìṣẹlẹ jíjí èèyàn gbé ló máa ń yanjú láìsí ariwo .  Kódà , àwọn orílẹ - èdè ti pinnu pé nítorí àwọn ìdí kan ,  kò sí ohun tó ń ṣí àwọn lórí tí àwọn á fi máa pariwo ọràn ìjínigbé síta .   Àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò gbé mélòó kan lára àwọn ìdí wọnyẹn yẹ wò .   Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 13    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   MEXICO  Bó ti jẹ pé ẹgbẹrún méjì èèyàn ni wọn ń jí gbé lọdọọdún , wọn ti wá fún òwò jíjínigbé ní orúkọ , orúkọ náà ni  iléeṣẹ kékeré .   ILẸ GẸẸSÌ  Bẹrẹ láti ọdún 1990 , iye àwọn tó wá ń ṣe ètò ìbánigbófò ní iléeṣẹ Lloyds of London , bó bá ṣẹlẹ pé àwọn ajínigbé jí wọn gbé , ti ń fi ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún pọ sí i lọdọọdún .  RỌṢÍÀ  Ní àgbègbè Caucasus níhà gúúsù Rọṣíà nìkan , iye àwọn tí a jí gbé pọ sí i láti igba ó lé méjìléláàádọrin lọdún 1996 sí ẹẹdẹgbẹjọ lọdún 1998 .  PHILIPPINES  Ìwé ìròyìn  Asiaweek ,  sọ pé ,  ó jọ pé orílẹ - èdè Philippines ni ibùdó ìjínigbé ní Éṣíà .   Ẹgbẹ àwọn ajínigbé tó wà níbẹ lé ní ogójì .  BRAZIL  Ní ọdún kan , a gbọ pé àwọn ajínigbé gba iye tó lé ní bílíọnù kan dọlà bí owó ìràpadà níbẹ .  KÒLÓŃBÍÀ  Ní àwọn ọdún àìpẹ yìí , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ni wọn ń jí gbé lọdọọdún .  Ní oṣù May 1999 , àwọn aṣọtẹ sí ìjọba jí ọgọrùn - ún olùreṣọọṣì gbé nígbà kan tí wọn ń ṣayẹyẹ Máàsì .   Credit Line   Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc .  Jíjí Èèyàn Gbé  Òwò Àwọn Apanilẹkún - Jayé   ỌRÀN jíjí èèyàn gbé kò dà bíi jíjí ẹrù gbé .  Ó jẹ ìwà láabi , ìwà ìkà àti àìlójú - àánú sí ìdílé , tó jẹ agbo tó ṣe pàtàkì jù lọ láwùjọ ẹdá ,  ni Mark Bles sọ nínú ìwé tó kọ , tó pè ní The Kidnap Business .  Tí wọn bá jí ẹnì kan gbé , ńṣe ni pákáǹleke máa ń bá àwọn mẹńbà ìdílé rẹ .  Ìṣẹjú kan ò ní lọ kí wọn máà jáyà pé bóyá ààyè ẹ làwọn á rí tàbí òkú ẹ , bẹẹ kẹ wọn á tún máa ronú pé ẹbi àwọn ni , inú á máa bí wọn , ọwọ wọn ò sì ní ran nǹkan kan .  Wọn lè wà nínú ìpayà yìí fún ọpọ ọjọ , tàbí ọsẹ , tàbí oṣù , tàbí nígbà míì , fún ọpọ ọdún pàápàá .  Àwọn ajínigbé náà máa ń lo bí ọràn náà ṣe rí lára ìdílé onítọhún láti fi béèrè owó lọnàkọnà .  Ẹgbẹ àwọn ajínigbé kan fipá mú ọkùnrin kan tí wọn jí gbé láti kọ ọrọ tó wà nísàlẹ yìí sínú lẹtà kan tó kọ sí àwọn ilé iṣẹ ìròyìn , ó kọwé pé :  Mo fún àwọn oníròyìn láṣẹ láti gbé ohun tí mo ń kọ yìí fáyé gbọ kí wọn lè mọ pé bí ẹmí mi bá lọ sí i , ẹbi àwọn tó jí mi gbé ni ṣùgbọn ìdílé mi yóò pín nínú ẹbi náà nítorí wọn fẹràn owó jù mí lọ .   Àwọn tó ń jí èèyàn gbé ní Ítálì ti wá sọ ọràn gbígba owó ìtúsílẹ di kàn - ńpá nípa gígé ẹyà ara ẹni tí wọn jí gbé , wọn á wá fi ránṣẹ sí àwọn ẹbí rẹ tàbí àwọn ilé iṣẹ tẹlifíṣọn .  Ajínigbé kan ní Mexico tilẹ máa ń dá àwọn tó bá jí gbé lóró nígbà tó bá ń dúnàádúrà owó ìtúsílẹ pẹlú àwọn ìdílé ẹni náà lórí tẹlifóònù .  Ní ti àwọn ajínigbé mìíràn ẹwẹ , wọn máa ń gbìyànjú láti wá ojúure àwọn tí wọn jí gbé .  Fún àpẹẹrẹ , ní Philippines , àwọn tó jí ọkùnrin oníṣòwò kan gbé fi í sí òtẹẹlì ńlá kan ní Manila , wọn tọjú ẹ , wọn ra ọtí fún un , wọn sì kó àwọn aṣẹwó tì í láti máa fi tura títí wọn fi rí owó ìtúsílẹ rẹ gbà .  Ṣùgbọn èyí tó pọ jù lọ lára àwọn tí wọn ń jí gbé ni wọn máa ń tì mọlé , wọn kì í sì í fi bẹẹ bìkítà nípa ìlera àwọn èèyàn náà .  Ọpọ ni wọn máa ń dá lóró .  Bó ti wù kó rí , ẹni tí wọn jí gbé kò lè ṣàìfi ojú winá ìpayà tí yóò mú kó máa ronú ohun tí yóò ṣẹlẹ sí òun .  Kíkojú Àìfararọ Tó Ń Fà  Kódà lẹyìn tí wọn bá tú ẹni tí wọn jí gbé sílẹ , ara irú ẹni bẹẹ lè má tètè balẹ .  Ọmọ ilẹ Sweden kan tó jẹ nọọsì , tí wọn jí gbé ní Sòmálíà sọ èrò rẹ pé :  Ohun kan wà tó ṣe pàtàkì ju ohunkóhun mìíràn lọ .  Òun ni pé kí o bá àwọn ọrẹ àti ẹbí sọrọ , kí o sì wá ìrànlọwọ àwọn tó mọ nípa ìṣòro rẹ dunjú tó bá pọndandan .   Àwọn tí ń ṣètọjú àwọn tí a jí gbé ti ní ìlànà kan tí wọn fi ń tọjú irú àwọn ẹni bẹẹ .  Wọn á máa ṣàlàyé ohun tó ṣẹlẹ sí wọn díẹdíẹ pẹlú ìrànlọwọ amọṣẹdunjú kó tó di pé wọn lọ bá ìdílé wọn , kí wọn sì tó máa bá ìgbésí ayé wọn lọ .  Rigmor Gillberg , ọmọ ẹgbẹ Alágbèélébùú Pupa , tó jẹ ògbóǹkangí nínú títọjú àwọn tó níṣòro ìmọlára , sọ pé :  Ìtọjú tí a ń fún irú ẹni bẹẹ lẹyìn ìṣẹlẹ náà kò ní jẹ kí ìṣòro náà máa wà lọ kánrin .   Àwọn Ohun Mìíràn Tó Lè Ṣẹlẹ  Ẹni tí wọn jí gbé àti ìdílé rẹ nìkan kọ ló ń fara gbá ìdààmú tó ń tìdí jíjínigbé wá .  Ìbẹrù pé a lè jíni gbé lè dí ìrìn àjò afẹ lọwọ kó sì ṣèdíwọ fún ìdókòwò ; kì í tún jẹ kí ọkàn àwọn èèyàn balẹ .  Láàárín oṣù díẹ péré ní ọdún 1997 , ilé iṣẹ ńlá mẹfà tí òwò wọn nasẹ jákèjádò ayé ló kógbá wọn kúrò ní orílẹ - èdè Philippines nítorí ewu jíjí èèyàn gbé .  Obìnrin kan tó jẹ ọmọ ilẹ Philippines , tó ń ṣiṣẹ pẹlú àwọn kan tí wọn pe ara wọn ní Aráàlú Tí Ń Gbógun Ti Ìwà Ọdaràn sọ pé :  Ọkàn wa ò balẹ rárá .   Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn The Arizona Republic sọ pé :  Ìbẹrù jíjínigbé ń fa ṣìbáṣìbo lágbo àwọn lọgàálọgàá ní Mexico , kò sì lè ṣàìrí bẹẹ .   Ìwé ìròyìn Brazil náà , Veja , sọ pé àwọn gbọmọgbọmọ àti àwọn ìgárá ọlọṣà ti rọpò àwọn ológòmùgomù tó máa ń dẹrù ba àwọn ọmọdé ní Brazil .  Ní Taiwan , wọn máa ń kọ àwọn ọmọ iléèwé lọgbọn tí gbọmọgbọmọ ò fi ní jí wọn gbé , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà pẹlú , wọn ti gbé àwọn kámẹrà amóhùnmáwòrán tí ń ṣọ èèyàn sí ilé ìwé àwọn ògowẹẹrẹ kí àwọn gbọmọgbọmọ má bàa gbé wọn .  Ìjẹ Ni Fáwọn Òṣìṣẹ Elétò Ààbò  Ọràn jíjí àwọn èèyàn gbé tó ń pọ sí i àti àwọn ọnà ẹlẹgẹ tí a ń gbà yanjú rẹ ti mú kí àwọn iléeṣẹ elétò ààbò máa rí ṣe .  Ó lé ní ẹẹdẹgbẹta irú ilé iṣẹ bẹẹ tó wà ní ìlú Rio de Janeiro , lórílẹ - èdè Brazil , wọn sì ń pa iye tó fẹrẹẹ tó bílíọnù méjì dọlà .  Àwọn ilé iṣẹ elétò ààbò tó ń pọ sí i kárí ayé , ló ń kọ àwọn èèyàn lọgbọn tí wọn ò fi ní kó sọwọ àwọn ajínigbé , wọn ń tẹ ìròyìn nípa àwọn àgbègbè tó léwu jáde , wọn sì ń dúnàádúrà fún ìtúsílẹ .  Wọn máa ń gba àwọn ìdílé àti ilé iṣẹ nímọràn , nípa kíkọ wọn ní ọgbọn tí àwọn ajínigbé máa ń lò , wọn sì ń ràn wọn lọwọ láti mọ bí wọn ṣe lè fọkàn balẹ .  Àwọn ilé iṣẹ kan tilẹ ń gbìyànjú láti mú àwọn tó ń jí èèyàn gbé kí wọn sì gba owó ìtúsílẹ tí wọn san padà lẹyìn tí wọn bá ti tú ẹni tí wọn jí gbé sílẹ .  Àmọ , ọfẹ kọ ni wọn ń ṣe é .  Pẹlú gbogbo ìsapá wọnyí , ńṣe ni ọràn jíjí èèyàn gbé túbọ ń pọ sí i ní ọpọ orílẹ - èdè .  Nígbà tí Richard Johnson , tó jẹ igbákejì ọgá pátápátá nílé iṣẹ Seitlin  Company ń sọ bí ọràn náà ṣe rí ní Látìn Amẹríkà , ó sọ pé :  Kàkà kí ìwà jíjí èèyàn gbé dín kù , ṣe ni á túbọ máa pọ sí i .   Ìdí Tí Ìṣẹlẹ Náà Fi Ń Pọ Sí I  Àwọn ògbógi ṣàlàyé ìdí tí ìṣẹlẹ náà fi pọ sí i lẹnu ọjọ mẹta yìí .  Ọkan lára ìdí náà ni ipò ọrọ ajé tó ń burú ní àwọn àgbègbè kan .  Òṣìṣẹ kan tó máa ń ṣèrànwọ fún àwọn èèyàn tí àjálù dé bá , tó ń gbé ìlú Nalchik , ní Rọṣíà , sọ pé :  Ọnà tó yá jù lọ , téèyàn lè tètè gbà rí owó ni ọnà tó lókìkí yìí , ìyẹn ni jíjí èèyàn gbé .   Ní àwọn orílẹ - èdè olómìnira kan tó wà lábẹ Soviet tẹlẹ rí , a gbọ pé wọn ń fi owó tó ń wá láti inú jíjí èèyàn gbé ṣètìlẹyìn fún ẹgbẹ ọmọ ogun àdáni ti àwọn aláṣẹ ológun tí ń fipá ṣàkóso níbẹ .  Ju ti tẹlẹ rí lọ , ọpọ èèyàn ń rìnrìn àjò nítorí àtilọ ṣòwò tàbí nítorí àtigbafẹ , èyí sì ń ṣínà tuntun fún àwọn ajínigbé tí ń wá ẹni tí wọn fẹ gbé .  Iye àwọn àjèjì tí wọn ń jí gbé ti di ìlọpo méjì láàárín ọdún márùn - ún .  Láàárín ọdún 1991 sí 1997 , wọn jí àwọn arìnrìn - àjò afẹ gbé ní orílẹ - èdè mẹrìndínlọgbọn .  Ibo ni gbogbo àwọn tó ń jí èèyàn gbé wọnyí ti ń wá ?  Àwọn ogun mélòó kan ti ń parí , èyí sì túmọ sí pé àwọn sójà tẹlẹ rí ò ní ríṣẹ ṣe mọ , wọn ò sì ní lówó lọwọ .  Àwọn èèyàn yìí sì mọ gbogbo ọgbọn tí wọn lè fi ṣe iṣẹ tó ń mówó wọlé yìí .  Bákan náà , lílo àwọn ọnà tó túbọ gbéṣẹ tó mú kó ṣòro láti ja báńkì lólè àti ṣíṣẹpá òwò oògùn olóró ti mú kí àwọn ọdaràn ṣí sí iṣẹ jíjí èèyàn gbé láti fi rọpò ọnà tówó ń gbà wọlé fún wọn .  Mike Ackerman , tó jẹ ògbógi nípa ọràn jíjí èèyàn gbé , ṣàlàyé pé :  Bí a ti túbọ ń dí ọnà táwọn ọdaràn fi lè jí ohun ìní láwùjọ ni àwọn ọdaràn wá ń hùwà ipá sí èèyàn fúnra rẹ .   Pípolongo owó gọbọi tí a san fún ìràpadà pẹlú lè sún àwọn kan láti fẹ ṣí sí iṣẹ jíjí èèyàn gbé .  Wọn Ní Èrò Ọtọọtọ  Owó ni ọpọ jù lọ lára àwọn tí ń jí èèyàn gbé ń wá kì í ṣe nǹkan míì .  Owó tí wọn máa ń béèrè máa ń yàtọ síra , ó lè jẹ owó díẹ tàbí èyí tó pọ , bíi ọgọta mílíọnù dọlà tí àwọn kan gbà bí owó ìtúsílẹ ọgbẹni ọlọrọ jìngbìnnì kan , tó jẹ oníṣòwò ní Hong Kong , àmọ tí wọn kò tú sílẹ .  Ní ọwọ mìíràn ẹwẹ , àwọn kan tó ń jí èèyàn gbé máa ń lo ẹni tí wọn jí gbé láti jẹ kí àwọn ará ìlú lè mọ nípa wọn , kí wọn lè rí oúnjẹ , oògùn , rédíò , ọkọ ayọkẹlẹ gbà , kí a sì lè pèsè ilé ẹkọ tuntun , ọnà , àti ilé ìwòsàn fún wọn .  Àwọn ajínigbé tú ọgá ilé iṣẹ kan tí wọn jí gbé ní Éṣíà sílẹ nígbà tí wọn fún wọn ní aṣọ ẹgbẹ agbábọọlù alápẹrẹ àti àwọn bọọlù alápẹrẹ .  Àwọn mìíràn máa ń lo ìjínigbé láti dẹrù ba àwọn olùdókòwò àti àwọn arìnrìn - àjò afẹ láti àwọn orílẹ - èdè mìíràn kí wọn sì kó wọn láyà jẹ , kí àwọn ará ilẹ òkèèrè yìí lè ṣíwọ fífi ilẹ wọn àti ohun àmúṣọrọ wọn ṣèjẹ .  Nítorí náà , wọn ní ète tó pọ , ọnà àtiṣe é kò sì wọn wọn , bẹẹ sì ni àwọn tó ń ronú àtidi ajínigbé àti àwọn tí wọn máa jí gbé pọ rẹpẹtẹ .  Ǹjẹ bẹẹ náà ni ojútùú ìṣòro náà pọ ?  Kí ni díẹ lára ojútùú rẹ , àti pé ṣé wọn lè yanjú ìṣòro náà ní tòótọ ?  Ká tó dáhùn irú ìbéèrè wọnyẹn , ẹ jẹ ká ṣàyẹwò àwọn okùnfà pàtàkì tó fara sin tó ń jẹ kí òwò jíjí èèyàn gbé máa gbọrẹgẹjigẹ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 15   Bí Wọn Bá Jí Ọ Gbé  Àwọn tí wọn ti ṣèwádìí nípa ọràn yìí dá àwọn àbá tó wà nísàlẹ yìí fún àwọn tí wọn bá jí gbé .   Ṣe ohun tí wọn bá ní kí o ṣe ; má ṣagídí .  Wọn sábà máa ń fojú àwọn òǹdè tó bá ń ṣagídí gbolẹ , wọn sì lè pa irú àwọn ẹni bẹẹ tàbí kí wọn fi ìyà jẹ òun nìkan .   Má ṣe páyà .  Rántí pé èyí tó pọ jù lọ lára àwọn tí a ń jí gbé ló ń là á já .   Wá ohun kan tí wàá fi máa mọ àkókò .   Gbìyànjú láti ṣètò ìtòlẹsẹẹsẹ tóo lè máa tẹ lé lójoojúmọ .   Máa ṣe eré ìmárale , bó tilẹ jẹ pé ibi tí o wà há .   Fojú sílẹ ; gbìyànjú láti há àwọn kúlẹkúlẹ àti ìró nǹkan sórí , kí o sì rántí òórùn àwọn nǹkan .  Mọ kúlẹkúlẹ nípa àwọn tó jí ọ gbé .   Tó bá ṣeé ṣe , fọrọ wérọ pẹlú wọn , kí o sì gbìyànjú láti bá wọn jíròrò .  Bí àwọn ajínigbé náà bá wò ẹ gẹgẹ bí èèyàn ẹlẹgbẹ wọn , wọn lè má ṣe ẹ léṣe tàbí kí wọn pa ọ .   Hùwà bí ọmọlúwàbí tí o bá fẹ béèrè ohun tí o nílò lọwọ wọn .   Má ṣe gbìyànjú láti dúnàádúrà ìtúsílẹ ara rẹ .   Bó bá ṣẹlẹ pé wọn fẹ wá fipá gbà yín sílẹ , ńṣe ni kí o dọbálẹ láìmira kí o sì máa retí ohun tí yóò ṣẹlẹ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 16   Ìbánigbófò Ìjínigbé  Ọràn Tó Ń Fa Àríyànjiyàn  Ilé iṣẹ tó tún ń rí ṣe nídìí ọràn jíjí èèyàn gbé tó ń gbilẹ sí i ni ilé iṣẹ ìbánigbófò .  Owó tó ń wọlé fún ilé iṣẹ Lloyds of London lórí ọràn ìbánigbófò ìjínigbé lọdọọdún ti fi ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún pọ sí i láàárín ọdún 1990 sí 1999 .  Àwọn ilé iṣẹ púpọ sí i ló ń fi irú ìbánigbófò yẹn lọni .  Ìbánigbófò náà kan ríran ẹni tó ń dúnàádúrà lọwọ , sísan owó ìtúsílẹ , àti nígbà mìíràn ìsapá àwọn amọṣẹdunjú láti gba owó ìtúsílẹ náà padà .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ọràn ti ìbánigbófò yìí ń fa awuyewuye gan - an .  Àwọn tí kò nífẹẹ sí òwò ìbánigbófò ìjínigbé ń sọ pé ó ń sọ ìwà ọdaràn náà di òwò ńlá ni àti pé kò bójú mu kí èèyàn máa fi ọràn ìjínigbé pawó .  Wọn tún sọ pé ẹni tí wọn ń bá gbófò lè wá jọgọ nù kó máà mú ọràn ààbò rẹ lógìírí mọ àti pé ìbánigbófò á túbọ mú kí iṣẹ bíbéèrè tí àwọn ajínigbé ń béèrè owó máa rọrùn sí i ni , ìyẹn á sì jẹ kí ìwà ọdaràn yìí máa pọ sí i .  Àwọn kan tilẹ ń bẹrù pé bí ọràn ìbánigbófò bá wà , èyí lè mú kí àwọn èèyàn máa ṣètò pé kí a jí àwọn gbé kí àwọn lè rí owó ìbánigbófò gbà .  Wọn fòfin de ìbánigbófò ìjínigbé ní Ítálì , Jámánì , àti Kòlóńbíà .  Àwọn tí wọn nífẹẹ sí òwò ìbánigbófò ìjínigbé sọ pé ó ń jẹ kí ọpọ èèyàn san owó fún àdánù àwọn èèyàn kéréje bó ṣe rí ní ti àwọn ìbánigbófò mìíràn .  Wọn ronú pé ìbánigbófò ń fọkàn èèyàn balẹ dé àyè kan , níwọn bí ó ti ń mú kí àwọn ìdílé àti ilé iṣẹ tí a mú wọnú ìṣètò náà lè sanwó fún ìrànlọwọ àwọn amọṣẹdunjú tó tóótun , tí wọn lè fọkàn ẹni balẹ , tí wọn lè dúnàádúrà owó ìtúsílẹ tí kò pọ , tí wọn sì lè mú kó rọrùn láti gbá àwọn ajínigbé náà mú .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 17   Rúkèrúdò ní Stockholm  Lọdún 1974 , wọn jí Patty Hearst gbé , ọmọ bàbá olówó tórúkọ rẹ ń jẹ Randolph A .  Hearst , tó ni iléeṣẹ ìwé ìròyìn kan , àmọ ọrọ bẹyìn yọ nígbà tí ọmọbìnrin náà wá gbè sẹyìn àwọn tó jí i gbé , tó sì bá ẹgbẹ náà lọ digun jalè .  Nínú ìṣẹlẹ mìíràn , agbábọọlù kan tó jẹ ọmọ ilẹ Sípéènì dárí ji àwọn tó jí i gbé , ó sì ṣàdúrà fún wọn pé wọn á ṣoríire .  Láàárín ọdún 1970 sí 1974 , orúkọ tí wọn pe ìṣẹlẹ mérìíyìírí yìí ni Rúkèrúdò ní Stockholm , ìdí tí wọn fi pè é bẹẹ ni jíjí tí wọn jí àwọn èèyàn gbé ní ọdún 1973 ní báńkì kan ní Stockholm , Sweden .  Nígbà yẹn , àwọn kan lára àwọn tí wọn jí gbé náà wá di ọrẹ àwọn tó jí wọn gbé .  Irú àjọṣe yẹn wá jẹ ààbò fún àwọn tí wọn ń jí gbé , gẹgẹ bí ìwé Criminal Behavior ṣe ṣàlàyé pé :  Bí àwọn tí a jí gbé àti àwọn tó jí wọn gbé bá ṣe wá mọ ara wọn dáadáa sí ni wọn á ṣe máa fẹràn ara wọn sí i .  Ìṣẹlẹ yìí wá fi hàn pé lẹyìn ìgbà díẹ , kò jọ pé ọdaràn náà máa ṣe ẹni tó jí gbé ní jàǹbá .   Ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tí wọn jí gbé ní Chechnya , tí wọn sì fipá bá lòpọ , sọ pé :  Mo mọ pé nígbà tí ẹni tó ń ṣọ wa náà wá mọ irú ẹni tí a jẹ , ó wá rí i pé kò dáa bí òun ṣe ń fipá bá mi lò .  Kò ṣe bẹẹ mọ , ó sì wá tọrọ àforíjì .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Jíjí ẹnì kan gbé ni ọkan lára pákáǹleke tó máa ń dani lórí rú jù lọ tó lè bá ìdílé ẹni náà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Àwọn tí a jí gbé nílò ìtùnú   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Èyí tó pọ jù lára àwọn tí wọn ń jí gbé ni wọn máa ń tì mọlé , wọn kì í sì í fi bẹẹ bìkítà nípa ìlera wọn  Jíjí Èèyàn Gbé  Lájorí Ohun Tó Ń Fà Á  JÍJÍ èèyàn gbé ti wá di nǹkan tó ń jà kálẹ lóde òní .  Àmọ bẹẹ náà ni ìpànìyàn , ìfipábáni - lòpọ , olè jíjà , híhùwà àìdáa sọmọdé , àti ìpẹyàrun pàápàá ń jà kálẹ .  Èé ṣe tí gbogbo ayé fi wá léwu tó bẹẹ tí àwọn èèyàn fi máa ń bẹrù láti jáde kúrò nílé wọn lálẹ ?  Lájorí ohun tó ń fa àjàkálẹ ìwà ọdaràn , tí jíjí èèyàn gbé jẹ ọkan lára rẹ , ní í ṣe pẹlú àwọn àléébù tó rinlẹ láàárín àwùjọ ẹdá .  Ǹjẹ o mọ pé ní nǹkan bí ẹgbàá ọdún sẹyìn , Bíbélì sọ tẹlẹ nípa àwọn àkókò eléwu yìí ?  Jọwọ , ṣàyẹwò ohun tó sọ tẹlẹ nínú 2 Tímótì 3 : 2 - 5 .   Àwọn ènìyàn yóò jẹ olùfẹ ara wọn , olùfẹ owó , ajọra - ẹni - lójú , onírera , asọrọ òdì , aṣàìgbọràn sí òbí , aláìlọpẹ , aláìdúróṣinṣin , aláìní ìfẹni àdánidá , aláìṣeé bá ṣe àdéhùn kankan , afọrọ - èké - banijẹ , aláìní ìkóra - ẹni - níjàánu , òǹrorò , aláìní ìfẹ ohun rere , afinihàn , olùwarùnkì , awúfùkẹ pẹlú ìgbéraga , olùfẹ adùn dípò olùfẹ Ọlọrun , àwọn tí wọn ní ìrísí fífọkànsin Ọlọrun ṣùgbọn tí wọn já sí èké ní ti agbára rẹ .   Àfàìmọ kí o má gbà pé àwọn ọrọ wọnyí tí a ti kọ tipẹtipẹ ṣàpèjúwe ohun tó ń ṣẹlẹ lónìí lẹkùn - ún rẹrẹ .  Nínú ayé wa yìí , àwọn àléébù tí ń gbèèràn láwùjọ ẹdá ti búrẹkẹ .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé a bẹrẹ àpèjúwe àwọn ìwà abaninínújẹ tí ẹdá ń hù , tó wà lókè wọnyẹn , pẹlú àwọn ọrọ inú Bíbélì wọnyí :  Ní àwọn ọjọ ìkẹyìn , àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò yóò wà níhìn - ín .   Ẹ jẹ kí a ṣàyẹwò mẹta péré lára àwọn àléébù pàtàkì láwùjọ tó fa àjàkálẹ jíjí èèyàn gbé .  Ìṣòro Ti Àwọn Agbófinró   Nítorí pé a kò fi ìyára kánkán mú ìdájọ ṣẹ lòdì sí iṣẹ búburú , ìdí nìyẹn tí ọkàn - àyà àwọn ọmọ ènìyàn fi di líle gbagidi nínú wọn láti ṣe búburú .   Oníwàásù 8 : 11 .  Ọpọ ilé iṣẹ àwọn ọlọpàá ni kò ní èlò tó láti fi kojú àjàkálẹ ìwà ọdaràn .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé ní ọpọ orílẹ - èdè , òwò tó pé ni ìwà ọdaràn jíjí èèyàn gbé .  Ní ọdún 1996 , ìpín méjì péré nínú ọgọrùn - ún lára gbogbo àwọn ajínigbé tó wà ní Kòlóńbíà la ṣẹjọ wọn .  Ní Mexico , ó kéré tán , igba mílíọnù dọlà ni àwọn èèyàn san bí owó ìtúsílẹ ní ọdún 1997 .  Àwọn ajínigbé kan ní Philippines tilẹ ti gba sọwédowó rí láti lè tú èèyàn sílẹ .  Ní àfikún , ìwà ìbàjẹ láàárín àwọn agbèfọba tí ń gbófin ró máa ń mú kí ìgbéjàko ìwà ọdaràn lọnà tó gbéṣẹ forí ṣánpọn nígbà míì .  A ti fẹsùn jíjí èèyàn gbé kan àwọn ọgá ẹgbẹ pàtàkì tí ń gbógun ti ìjínigbé ní Mexico , Kòlóńbíà , àti orílẹ - èdè olómìnira Soviet tẹlẹ rí .  Nínú ìwé ìròyìn Asiaweek , ààrẹ Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin Gíga ilẹ Philippines , Blas Ople , sọ pé ìròyìn tó dọwọ ìjọba fi hàn pé ìpín méjìléláàádọta nínú ọgọrùn - ún lára àwọn tí a jí gbé ní Philippines ni kò ṣẹyìn àwọn tí wọn ṣì wà lẹnu iṣẹ ọlọpàá àti iṣẹ ológun tàbí àwọn tó ti fẹyìn tì .  A gbọ pé ajínigbé kan tí òkìkí ẹ kàn ní Mexico máa  ń sá di àwọn agbèfọba nítorí ó ń fún àwọn ọlọpàá àdúgbò , àwọn ti ìpínlẹ àti ti ìjọba àpapọ àti àwọn agbẹjọrò ìjọba ní ẹgúnjẹ .   Ipò Òṣì àti Ìyannijẹ Láwùjọ   Èmi alára sì padà , kí n lè rí gbogbo ìwà ìninilára tí a ń hù lábẹ oòrùn , sì wò ó !  omijé àwọn tí a ń ni lára , ṣùgbọn wọn kò ní olùtùnú ; ọdọ àwọn tí ń ni wọn lára sì ni agbára wà .   Oníwàásù 4 : 1 .  Ọpọ èèyàn lónìí ni ipò ọrọ ajé àti ohun tó ń ṣẹlẹ láwùjọ kò gbè , àwọn ni wọn sì máa ń lọ jí èèyàn gbé .  Nítorí náà , nínú ayé tí ìyàtọ tó wà láàárín ọlọrọ àti òtòṣì ń pọ sí i láìdábọ , tí kò sì fi bẹẹ rọrùn láti rí owó láìṣàbòsí , òwò jíjí èèyàn gbé yóò ṣì máa fajú àwọn kan mọra .  Níwọn bí a bá ṣì ń ni àwọn èèyàn lára , òwò jíjí èèyàn gbé yóò ṣì jẹ ọnà ìjìjàgbara àti ọnà àtipàfiyèsí sí ipò tí wọn gbà pé àwọn ò lè fara mọ .  Ìwọra àti Àìsí Ìfẹ   Ìfẹ owó ni gbòǹgbò onírúurú ohun aṣeniléṣe gbogbo .    Nítorí pípọ sí i ìwà àìlófin , ìfẹ ọpọ jù lọ yóò di tútù .   Mátíù 24 : 12 .  Látijọ táláyé ti dáyé ni ìfẹ owó ti ń mú kí àwọn èèyàn hùwà ibi .  Bóyá ni ìwà ọdaràn mìíràn wà tó ń fi ohun tó ń fa làásìgbò , ìbànújẹ , àti àìnírètí fún ẹdá pawó tó òwò jíjí èèyàn gbé .  Ohun tó ń sún ọpọ èèyàn sí i ni ìwọra  ìfẹ owó  tó ń mú kí wọn máa hùwà àìláàánú sí àjèjì , kí wọn sì dá a lóró , kí wọn sì kó ìdílé rẹ sínú làásìgbò fún ọpọ ọsẹ , ọpọ oṣù , àti nígbà mìíràn ọpọ ọdún .  Ó ṣe kedere pé nǹkan kan ń ṣẹlẹ tí kò dára rárá láwùjọ wa tó jẹ ọrọ owó ṣáá la máa ń sọ ṣùgbọn tí a ń gbé ìwà ọmọlúwàbí jù sẹgbẹẹ kan .  Láìsí àní - àní , ipò yìí ló ń fà á tí onírúurú ìwà ọdaràn , títí kan jíjí èèyàn gbé , fi ń ráyè gbilẹ .  Ṣé ohun tí a wá ń sọ ni pé àkókò wa yìí ni Bíbélì pè ní  àwọn ọjọ ìkẹyìn  ?  Bó bá rí bẹẹ , kí ni èyí yóò túmọ sí fún ilẹ ayé àti àwa alára ?  Ǹjẹ ojútùú kan wà sí àwọn ìṣòro bíbanilẹrù , títí kan jíjí èèyàn gbé , tó ń bá aráyé fínra ?   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Kì í Ṣe Tuntun  Ní ọrúndún kẹẹẹdógún ṣááju Sànmánì Tiwa , Òfin Mósè sọ pé pípa ni kí wọn pa ajínigbé .  Wọn jí Júlíọsì Késárì gbé ní ọrúndún kìíní ṣááju Sànmánì Tiwa , wọn sì gba owó kí wọn tó tú u sílẹ , bẹẹ náà ni wọn gbé Richard Kìíní , Aláyà - bíi - Kìnnìún , tó jẹ ọba ilẹ Gẹẹsì , ní ọrúndún kejìlá ní Sànmánì Tiwa .  Ohun ìtúsílẹ tó pọ jù tí wọn tíì san rí ni tọọnù mẹrìnlélógún góòlù àti fàdákà tí àwọn Quechuan tí ń gbé Peru fún ajagunmólú ará Sípéènì náà , Francisco Pizarro , láti fi gba baálẹ wọn , Atahuallpa , tí wọn jí gbé ní ọdún 1533 .  Síbẹsíbẹ , àwọn aṣẹgun náà fún un lọrùn pa ni .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Pẹlú gbogbo ìsapá àwọn ọlọpàá , òwò jíjí èèyàn gbé ò kásẹ ńlẹ  Jíjí Èèyàn Gbé  Ǹjẹ Ojútùú Kan Tiẹ Wà ?   ỌRÀN jíjí èèyàn gbé ti wá le débi tí ara gbogbo ọmọ orílẹ - èdè yìí ò gbà á mọ o , gbogbo wa pátá la ó sì gbógun ti ìwà ibi yìí ,  igbe tí olórí orílẹ - èdè Chechnya fi bẹnu nìyẹn nígbà tó ń ṣèlérí pé òun á mú ìṣòro jíjí èèyàn gbé tó ń bá ìpínlẹ rẹ ní Rọṣíà fínra kúrò .  Ṣé pé ọràn jíjí èèyàn gbé ṣeé mú kúrò ?  Ì bá mà dára o , ṣùgbọn ẹ jẹ ká bi wọn léèrè pé , Báwo ni wọn ó ti ṣe é ?  Ipá Tí Wọn Ti Sà  Àwọn aláṣẹ ilẹ Kòlóńbíà ti da ẹgbàá ọtẹlẹmúyẹ , agbẹjọrò ìjọba mẹrìnlélógún , àti àkànṣe olùṣekòkáárí ìgbógunti ìjínigbé síta nítorí àtigbógun ti jíjí èèyàn gbé .  Ní ìpínlẹ Rio de Janeiro , ní Brazil , nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún èèyàn ló tú síta tí wọn ń fi ẹhónú hàn nítorí jíjí tí wọn ń jí àwọn èèyàn gbé lemọlemọ nílùú náà .  Ní Brazil àti Kòlóńbíà , àwọn ẹgbẹ tí iṣẹ wọn jọ ti ológun pẹlú ti ń lọ jí àwọn ẹbí àwọn ajínigbé náà gbé .  Díẹ lára àwọn ọmọ ilẹ Philippines sì ń dá ẹgbẹ ojúlalákàn - fi - ń - ṣọrí sílẹ láti gbèjà ara wọn  wọn ń pa àwọn ajínigbé !  Àwọn aláṣẹ ilẹ Guatemala ti gbé òfin kalẹ pé pípa ni wọn yóò máa pa àwọn ajínigbé , ààrẹ ilẹ náà sì ta àwọn ọmọ ogun rẹ jí láti dá àjàkálẹ jíjí èèyàn gbé dúró .  Ní Ítálì , ìjọba gbé àwọn òfin tó lágbára kalẹ láti dènà jíjí èèyàn gbé , wọn fòfin de sísan owó ìtúsílẹ , wọn sì ń gbẹsẹ lé owó àti dúkìá àwọn ẹbí ẹni tí wọn jí gbé kí wọn má bàa lọ san owó náà .  Àwọn lọgàálọgàá ní Ítálì ń yangàn pé àwọn òfin wọnyí ti dín ìṣẹlẹ jíjí èèyàn gbé kù .  Àmọ , àwọn olùṣelámèyítọ ń sọ pé ìyọrísí rẹ ni pé àwọn ìdílé ẹni tí wọn jí gbé máa ń gbìyànjú láti yanjú ọràn náà ní bòókẹlẹ àti pé èyí ń dín iye ìjínigbé tí ìjọba gbọ nípa rẹ kù .  Àwọn ilé iṣẹ àdáni tí n ṣètò ààbò fojú díwọn rẹ pé iye àwọn èèyàn tí wọn ń jí gbé ní Ítálì ti di ìlọpo méjì láti ọdún 1980 sí 1989 .  Àbá Pọ  Ṣùgbọn Ojútùú Ò Tó Nǹkan  Lójú àwọn ìdílé ẹni tí a jí gbé , ojútùú kan ṣoṣo ló jọ pé ó gbéṣẹ  láti fowó gba èèyàn wọn sílẹ bó bá ṣe lè yá tó .  Ṣùgbọn àwọn ògbógi kìlọ pé bí owó ìtúsílẹ náà bá pọ tí wọn sì tètè san án , àwọn ajínigbé lè wá ka ìdílé náà sí èyí tó rọrùn láti halẹ mọ , wọn sì tún lè padà wá .  Tàbí kí wọn béèrè owó ìtúsílẹ lẹẹkejì kí wọn tó tú ẹni tí wọn jí gbé sílẹ .  Àwọn ìdílé kan tilẹ ti san owó ìtúsílẹ gọbọi kí wọn tó wá mọ pé ẹni tí wọn torí ẹ sanwó náà ti kú .  Nítorí náà , àwọn ògbógi sọ pé a kò gbọdọ san owó ìtúsílẹ tàbí ká máa bá wọn dúnàádúrà àyàfi tí a bá rí ẹrí pé ẹni tí wọn jí gbé náà ṣì wà láàyè .  Irú ẹrí bẹẹ lè jẹ ìdáhùn sí ìbéèrè tó jẹ pé ẹni tí wọn jí gbé náà nìkan ló lè dáhùn rẹ .  Àwọn ìdílé kan máa ń béèrè pé àwọn fẹ rí fọtò ẹni tí wọn jí gbé náà níbi tó ti mú ìwé ìròyìn lọọlọọ kan dání .  Ọràn ti fífi ipá gbà wọn sílẹ ńkọ ?  Ó sábà máa ń la ewu ńlá lọ .  Brian Jenkins , tó jẹ ògbógi nínú bíbójútó ọràn jíjí èèyàn gbé , sọ pé :  Ní Látìn Amẹríkà , ìpín mọkàndínlọgọrin lára gbogbo ẹni tí wọn mú ní òǹdè ni wọn pa nígbà tí a gbégbèésẹ àtifipá gbà wọn sílẹ .   Ṣùgbọn nígbà míì , ìgbésẹ ìfipá gbà wọn sílẹ máa ń kẹsẹ járí .  Kò yani lẹnu nígbà náà pé ọpọ jù lọ lára ojútùú tó wà ló dá lórí bí a kò ṣe ní jẹ kí wọn rí wa jí gbé .  Kì í ṣe àwọn aṣojú ìjọba nìkan ló ń ṣiṣẹ lórí ọràn àtidènà jíjí èèyàn gbé .  Àwọn oníwèé ìròyìn ń kọ àwọn èèyàn bí wọn ṣe lè ṣe é tí a kò ní jí wọn gbé , bí wọn ṣe lè bẹ jáde láti inú ọkọ ayọkẹlẹ tó wà lórí eré , àti bí wọn ṣe lè lo agbárí fún àwọn ajínigbé .  Àwọn tó ń kọ èèyàn ní ìjà bíi júdò àti kàréètì ń dáni lẹkọọ lórí bí a ṣe lè gba ara ẹni lọwọ ajínigbé .  Àwọn ilé iṣẹ tó ń ṣe ẹrọ tí ìró rẹ ń tú nǹkan fó pa ẹgbẹrún mẹẹẹdógún dọlà lórí rẹ , ẹrọ kíkéré jọjọ náà ṣeé kì bọ eyín ọmọdé tí yóò jẹ kí àwọn ọlọpàá lè wá ọmọ tí wọn bá jí gbé kàn .  Àwọn ilé iṣẹ tó ń ṣe ọkọ ayọkẹlẹ máa ń ṣe àwọn ọkọ ayọkẹlẹ  tí ń dènà ìjínigbé  fún ẹni tó bá lówó rẹ , ọkọ ayọkẹlẹ náà máa ń ní àwọn ohun tó ń tú èéfín tajútajú sáfẹfẹ , àwọn ojú ihò tí a lè gbà na ìbọn , àwọn gíláàsì ara ilẹkùn ọkọ tí ọta ò lè bà jẹ , àwọn táyà tí kò ṣeé bẹ , àti àwọn ohun tó ń tú ọìlì sójú títì , kí ó lè máa yọ .  Ọnà kan tí àwọn olówó ń gbà dènà rẹ jẹ nípa gbígba àwọn gìrìpá tó ń ṣọ wọn .  Ṣùgbọn nígbà tí Francisco Gomez Lerma tó jẹ ògbógi nínú ọràn ààbò ń sọ nípa ìṣẹlẹ náà ní Mexico , ó sọ pé :  Gbígba àwọn gìrìpá tó ń ṣọ èèyàn kò lè yanjú ọràn náà nítorí pé wọn máa ń gbàfiyèsí àwọn èèyàn , wọn tiẹ lè lẹdí àpò pọ pẹlú àwọn ajínigbé .   Ìṣòro jíjí èèyàn gbé náà díjú gan - an , ó sì ta gbòǹgbò tó pọ gan - an débi pé ó fẹrẹẹ máà sí ohun tí aráyé lè ṣe sí i tí yóò mú un kúrò .  Ṣé kò wá sí ọnà tí a lè gbà yanjú rẹ ní gidi ni ?  Ojútùú Kan Wà  Ìwé ìròyìn yìí ò fìgbà kan ṣíwọ títọka sí ojútùú gidi kan ṣoṣo tó lè yanjú gbogbo irú ìṣòro báwọnyí tó ń yọ aráyé lẹnu .  Ojútùú yẹn ni èyí tí Jésù Kristi , Ọmọ Ọlọrun , tọka sí nígbà tó ń kọ àwọn ọmọlẹyìn rẹ bí wọn yóò ṣe máa gbàdúrà , ó sọ pé :  Kí ìjọba rẹ dé .  Kí ìfẹ rẹ ṣẹ , gẹgẹ bí ti ọrun , lórí ilẹ ayé pẹlú .   Mátíù 6 : 10 .  Ó hàn kedere pé a nílò ìjọba òdodo kan lágbàáyé , tí yóò bójú tó àlámọrí onírúurú ènìyàn tó kún ayé  òótọ ni , Ìjọba Ọlọrun tí Jésù sọ nípa rẹ ni .  Níwọn bí ẹdá ènìyàn kò ti lè gbé irú ìjọba bẹẹ kalẹ , yóò bọgbọn mu ká yíjú sí Ẹlẹdàá wa , Jèhófà Ọlọrun .  Bíbélì , tí í ṣe Ọrọ rẹ , sọ pé ó ti pète láti ṣe èyí láìpẹ .  Sáàmù 83 : 18 .  Wòlíì Dáníẹlì ṣàkọsílẹ ète Jèhófà nígbà tó kọwé pé :  Ní ọjọ àwọn ọba wọnyẹn , Ọlọrun ọrun yóò gbé ìjọba kan kalẹ èyí tí a kì yóò run láé . . . .  Yóò fọ ìjọba wọnyí túútúú , yóò sì fi òpin sí gbogbo wọn , òun fúnra rẹ yóò sì dúró fún àkókò tí ó lọ kánrin .   Bíbélì ṣàpèjúwe bí ìjọba Ọlọrun yìí yóò ṣe gbégbèésẹ láti mú gbogbo ìwà ọdaràn kúrò , títí kan jíjí èèyàn gbé .  Ìdánilẹkọọ Tó Dára Ṣe Pàtàkì  Ó dájú pé ìwọ náà yóò gbà pẹlú wa pé kíkọ àwọn èèyàn ní ìwà ọmọlúwàbí ṣe pàtàkì bí a bá fẹ yanjú ìṣòro jíjí èèyan gbé .  Fún àpẹẹrẹ , ronú ipa tí yóò ní lórí àwùjọ ẹdá ká ní gbogbo wa ṣègbọràn sí ìṣílétí tí a kọ sísàlẹ yìí , tó wà nínú Bíbélì , pé :  Kí ọnà ìgbésí ayé yín wà láìsí ìfẹ owó , bí ẹ ti ń ní ìtẹlọrùn pẹlú àwọn nǹkan ìsinsìnyí .    Kí ẹ má ṣe máa jẹ ẹnikẹni ní gbèsè ẹyọ ohun kan , àyàfi láti nífẹẹ ara yín lẹnì kìíní - kejì .   Róòmù 13 : 8 .  O lè nímọlára bí ìgbésí ayé yóò ṣe rí bí o bá ronú lórí ìtòlẹsẹẹsẹ ẹkọ tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń kọ àwọn èèyàn ní ọgbọnlérúgba ilẹ jákèjádò ayé .  Ìtòlẹsẹẹsẹ yìí ti ní ipa tó gbá múṣé lórí ọpọ èèyàn tí wọn ti jẹ oníwọra tàbí ọdaràn paraku tẹlẹ rí .  Ẹnì kan tó jẹ iṣẹ jíjí èèyàn gbé ló ń ṣe tẹlẹ sọ pé :  Ó wá yé mi pé láti mú inú Ọlọrun dùn , mo ní láti bọ ìwà ògbólógbòó mi dà nù kí n sì gbé tuntun wọ  èyí tó jẹ onínútútù tó dà bíi ti Kristi Jésù .   Bó ti wù kó rí , a mọ pé ìtòlẹsẹẹsẹ ìkọnilẹkọọ tó jíire kò lè yí gbogbo ọdaràn padà , ó tilẹ lè máà yí èyí tó pọ jù lọ lára wọn padà .  Kí ló wá máa ṣẹlẹ sí àwọn tí wọn kọ láti yí padà ?  Mímú Àwọn Oníwàkiwà Kúrò  A kò ní gba àwọn tó ń mọọmọ hùwà kiwà láyè láti jẹ ọmọ abẹ Ìjọba Ọlọrun .  Bíbélì sọ pé :  Ẹ kò ha mọ pé àwọn aláìṣòdodo kì yóò jogún ìjọba Ọlọrun ?  Kí a má ṣì yín lọnà .  Kì í ṣe àwọn àgbèrè , . . . tàbí àwọn oníwọra , . . . tàbí àwọn alọnilọwọgbà ni yóò jogún ìjọba Ọlọrun .    Àwọn adúróṣánṣán ni àwọn tí yóò máa gbé ilẹ ayé . . .  Ní ti àwọn ẹni burúkú , a óò ké wọn kúrò lórí ilẹ ayé gan - an .   Òwe 2 : 21 , 22 .  Gẹgẹ bó ṣe wà nínú Òfin Ọlọrun láyé ìgbàanì , pípa ni wọn ń pa ajínigbé tí kò bá ronú pìwà dà .  Àwọn oníwọra , bí àwọn ajínigbé , kò ní sí nínú Ìjọba Ọlọrun .  Ó ṣeé ṣe kí àwọn ọdaràn tó wà lóde òní mórí bọ nínú ìdájọ ẹdá , ṣùgbọn wọn ò lè mórí bọ nínú ìdájọ Ọlọrun .  Oníwàkiwà èyíkéyìí tó bá fẹ gbé lábẹ ìṣàkóso òdodo Ìjọba Jèhófà gbọdọ yí padà kúrò lọnà burúkú .  Ó ṣe kedere pé bí àwọn ipò tó ń sún èèyàn sí ìwà ọdaràn bá ṣì wà , ìwà ọdaràn á ṣì wà .  Ṣùgbọn , Ìjọba Ọlọrun kò ní jẹ kí ìyẹn ṣẹlẹ , nítorí Bíbélì ṣèlérí pé :  Ìjọba náà . . .  Yóò fọ ìjọba wọnyí túútúú ,  títí kan gbogbo àwọn tó ń hùwà kiwà .  Àsọtẹlẹ Bíbélì yìí tún sọ pé Ìjọba Ọlọrun yóò wà fún àkókò tí ó lọ kánrin .  Nǹkan á mà yàtọ o !  Ayé Tuntun Òdodo  Ṣàyẹwò àsọtẹlẹ Bíbélì mìíràn .  Òun ni èyí tí ó ṣàpèjúwe ọjọ iwájú dáadáa báyìí pé :  Dájúdájú , wọn yóò kọ ilé , wọn yóò sì máa gbé inú wọn ; dájúdájú , wọn yóò gbin ọgbà àjàrà , wọn yóò sì máa jẹ èso wọn .  Wọn kì yóò kọlé fún ẹlòmíràn gbé ; wọn kì yóò gbìn fún ẹlòmíràn jẹ .  Nítorí pé bí ọjọ igi ni ọjọ àwọn ènìyàn mi yóò rí ; iṣẹ ọwọ ara wọn ni àwọn àyànfẹ mi yóò sì lò dé ẹkúnrẹrẹ .   Aísáyà 65 : 21 , 22 .  Ìjọba Ọlọrun yóò sọ gbogbo ilẹ ayé yìí dọtun .  Gbogbo ẹni tó bá wà láàyè yóò gbádùn dé ẹkún rẹrẹ , wọn á lo agbára àdánidá tí wọn ní nípa ṣíṣe iṣẹ tó ń fúnni láyọ àti eré ìnàjú tó gbámúṣé .  Ipò nǹkan jákèjádò ayé yóò dára débi tí ẹnikẹni kò tiẹ ní ronú jíjí ọmọnìkejì rẹ gbé .  Ìfọkànbalẹ yóò wà níbi gbogbo .  Báyìí ni Ìjọba Ọlọrun yóò sọ ọràn jíjí èèyàn gbé tó ń dún mọhuru - mọhuru mọ gbogbo ayé lónìí di ọrọ ìtàn tí ẹnikẹni kò tiẹ ní ronú kàn mọ .  Aísáyà 65 : 17 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20    Kì yóò . . . sí ẹnì kankan tí yóò máa mú wọn wárìrì .   Míkà 4 : 4  Ìrètí Ló Ń fún Mi Lókun Láti Fara Da Àwọn Àdánwò  GẸGẸ BÍ MICHIKO OGAWA TI SỌ Ọ  Ní April 29 , 1969 , àwọn ọlọpàá tẹ mí láago .  Wọn sọ pé Seikichi , ọkọ mi , fara pa nínú jàǹbá ọkọ , ó sì wà nílé ìwòsàn .  Mo kó àwọn ọmọ mi kékeré méjèèjì ti ọrẹ mi kan , mo sì sáré gbọnà ilé ìwòsàn lọ .  Látìgbà yẹn ni Seikichi ti di alárùn ẹgbà , ó sì dákú lọ gbári látìgbà yẹn , kò sì tíì jí sáyé títí di báa ti ń wí yìí .  Ẹ jẹ kí n sọ fún yín nípa ìdílé wa àti báa ṣe ń yí i mọ ọn látìgbà yẹn wá .  OṢÙ February ọdún 1940 ni wọn bí mi nílùú Sanda , nítòsí Kobe , Japan .  Látìgbà témi àti Seikichi ti ń lọ síléèwé jẹlé - ó - sinmi la ti mọra wa .  February 16 , 1964 la ṣègbéyàwó .  Ọkọ mi ò lágbaja ọrọ sísọ , àmọ ó fẹràn ọmọdé .  Kò pẹ táa fi bí ọmọkùnrin méjì , orúkọ wọn ni Ryusuke àti Kohei .  Iléeṣẹ ìkọlé kan ní Tokyo ni Seikichi ti ń ṣiṣẹ , a sì bẹrẹ sí gbé nítòsí ibẹ lẹyìn ìgbéyàwó .  Ní October 1967 , ọṣọọrọ obìnrin kan wá sílé mi , ó sì sọ pé òun ń kọ àwọn èèyàn lẹkọọ Bíbélì .  Èsì tí mo fún un nìyí :  Ẹ dákun , ẹ yọǹda mi .  Mo ní Bíbélì tèmi .   Obìnrin náà béèrè pé :  Ṣé mo lè rí Bíbélì ọhún ?   Mo fa Bíbélì náà yọ látibi táa ń kówèé sí  ti Seikichi ni  mo sì fi hàn án .  Ó fi orúkọ Jèhófà hàn mí nínú rẹ .  Mi ò mọ tẹlẹ pé orúkọ Ọlọrun nìyẹn .  Nígbà tóbìnrin náà ṣàkíyèsí àwọn ọmọ mi kékeré méjèèjì , ó ṣí Bíbélì , ó sì ka ibì kan tó sọ pé :  Tọ ọmọdékùnrin ní ìbámu pẹlú ọnà tí yóò tọ ; nígbà tí ó bá dàgbà pàápàá , kì yóò yà kúrò nínú rẹ .   Mo kúkú ti ń ronú tẹlẹ nípa bí màá ṣe tọ àwọn ọmọ mi ní àtọyanjú .  Nítorí náà , ẹsẹkẹsẹ ni mo tẹwọ gba ìkẹkọọ Bíbélì .  Mo ní kí obìnrin náà wọlé wá sínú iyàrá , a sì bẹrẹ ìjíròrò nínú ìwé pẹlẹbẹ náà  Sawo o !  Emi Nsọ Ohun Gbogbo Di Ọtun .   Mo wá ń sọ lọkàn mi pé ,  Ì bá mà dáa o , ká ní gbogbo ìdílé wa lè jùmọ máa gbádùn ìgbésí ayé aláyọ !   Nígbà tí Seikichi wọlé dé , mo sọ fún un pé :  Mo fẹ kẹkọọ Bíbélì .   Ó sọ fún mi pé :  Olùfẹ , kò sídìí fún irú ẹkọ bẹẹ .  Màá kọ ẹ ní ohunkóhun tóo bá fẹ mọ .   Síbẹsíbẹ , mo gba àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láyè , wọn sì bẹrẹ sí kọ mi lẹkọọ Bíbélì lọsọọsẹ , kò sì pẹ tí mo bẹrẹ sí lọ sípàdé wọn .  Ìbẹrẹ Àwọn Àdánwò Wa  Nígbà tí mo dé ilé ìwòsàn tí mo sọrọ rẹ lókè lálẹ ọjọ yẹn ní April 1969 , ṣe lòtútù dà bò mí nígbà tí mo gbọ pé ọrẹ Seikichi kan , ìyẹn ọkọ obìnrin tí mo kó àwọn ọmọ mi tì , wà nínú ọkọ takisí náà pẹlú rẹ nígbà tí jàǹbá náà ṣẹlẹ .  Ọsẹ kan lẹyìn náà ni ọrẹ ọkọ mi yìí kú .  Lóru yẹn , àwọn ọṣìṣẹ ilé ìwòsàn sọ pé kí n tètè sọ fún gbogbo ẹni tí mo bá mọ pé ó yẹ kó wá rí Seikichi , nítorí wọn ò rò pé á yè é .  Egungun tó wà nísàlẹ agbárí rẹ ti fọ , ọkan lára iṣan ọpọlọ rẹ sì ti bà jẹ .  Ọjọ kejì làwọn ẹbí wa sáré dé sílé ìwòsàn láti àgbègbè Kobe .  Ohùn kan ń dún fatafata lórí ẹrọ gbohùngbohùn ilé ìwòsàn náà pé :  Gbogbo ẹyin ẹbí Seikichi Ogawa , ẹ jọọ , ẹ tètè wá wò ó .   Ṣe ni a rọ gìrìgìrì lọ sí wọọdù ìtọjú àkànṣe , tí a lọ ń kí i lọkọọkan pé ó dìgbà o .  Ṣùgbọn oṣù kan gbáko ló fi wà ní ẹsẹ kan ayé ẹsẹ kan sàréè .  Àyẹwò tí wọn ṣe gbẹyìn fi hàn pé ó máa wà ní ipò yìí fún àkókò gígùn .  Fún ìdí yìí , wọn fi ọkọ tí wọn fi ń gbé aláìsàn gbé Seikichi láti Tokyo lọ sí Kobe , ó jẹ ìrìn ẹgbẹta kìlómítà ó lé àádọta .  Mo bá a dédìí ọkọ kí n tó wá wọ ọkọ ojú irin ayára - bí - àṣá padà wálé , tí mo ń gbàdúrà pé kí ọkọ mi máà kú .  Inú mi dùn yàtọ lálẹ ọjọ yẹn nígbà tí mo rí i láàyè ní ilé ìwòsàn kan ní Kobe .  Mo wá rọra sọ fún un kẹlẹkẹlẹ pé ,  Olùfẹ , o ti bọ nínú eléyìí ná !   Mo Lọ Ń Gbé Lọdọ Àwọn Òbí Mi  Èmi àtàwọn ọmọ mi padà sílé àwọn òbí mi ní Sanda , níbẹ làwọn ọmọ ti bẹrẹ iléèwé jẹlé - ó - sinmi .  Mo san àsansílẹ owó ọkọ ojú irin táa máa gbé mi lọ , gbé mi bọ láti Kobe , ìlú tó jẹ bí ogójì kìlómítà síbi tí mò ń gbé , tí mo bá lọ sí ilé ìwòsàn náà lónìí , ìyá ọkọ mi á lọ lọla , báa ṣe ń ṣe lójoojúmọ nìyẹn fọdún kan gbáko .  Ohun tí mo máa ń rò lọkàn ni pé ,  Ta ní mọ bóyá òní ni Seikichi máa jí sáyé ?  Kí ló máa kọkọ sọ fún mi ?  Èsì wo ni màá fún un ná ?   Ìgbàkigbà tí mo bá rí ìdílé aláyọ kan ni mo tún máa ń sọ lọkàn ara mi pé ,  Ká ní ara Seikichi le ni , ṣebí àwọn ọmọ tàwa náà ì bá máa gbádùn báyìí .   Omi á wá lé ròrò sí mi lójú .  Ní àwọn ọdún wọnyẹn tí gbogbo rẹ ṣẹṣẹ bẹrẹ , tí mo bá kà á nínú ìwé ìròyìn pé ẹnì kan ti jí sáyé lẹyìn ọpọ oṣù tó fi dákú lọ gbári , èmi náà á wá bẹrẹ sí ronú pé Seikichi pẹlú mà lè jí .  Nítorí náà , mo sọ fún ẹgbọn ọkọ mi pé :  Mo fẹ gbé ọkọ mi lọ sílé ìwòsàn tó wà ní Honshu , níhà ìlà oòrùn àríwá .   Ṣùgbọn ó sọ fún mi pé àìsàn yìí ò gbóògùn , ó sì dá a lábàá pé kí n máa fi owó táa bá ní tọjú àwọn mẹńbà ìdílé wa yòókù .  Kristẹni kan tó jẹ alàgbà nínú ọkan lára ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Kobe ń gbé nítòsí ilé ìwòsàn náà , mo sì máa ń yà sílé rẹ kí n tó lọ sọdọ Seikichi .  Ìyàwó rẹ máa ń kọ mi lẹkọọ Bíbélì lọsọọsẹ .  Àwọn ọmọ wọn méjèèjì sì máa ń wá sí iyàrá wa nílé ìwòsàn láti wá fún wa ní kásẹẹtì tí wọn ká gbogbo ọrọ tí wọn sọ nínú ìpàdé ìjọ wọn sí .  Ìdílé yìí fún mi níṣìírí , wọn sì tù mí nínú lọpọlọpọ .  Ìrètí Ló fún Mi Lókun  Lọjọ kan , alábòójútó arìnrìn - àjò kan tó ń bẹ ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wò , bẹ wá wò nílé ìwòsàn , ó sì ka ìwé Róòmù 8 : 18 - 25 sí mi létí .  Apá kan rẹ kà pé :  Mo ṣírò rẹ pé àwọn ìjìyà àsìkò ìsinsìnyí kò jámọ ohunkóhun ní ìfiwéra pẹlú ògo tí a óò ṣí payá nínú wa . . . .  Nítorí àwa mọ pé gbogbo ìṣẹdá ń bá a nìṣó ní kíkérora pa pọ àti ní wíwà nínú ìrora pa pọ títí di ìsinsìnyí . . . .  Nígbà tí ẹnì kan bá rí ohun kan , ó ha máa ń retí rẹ bí ?  Ṣùgbọn bí a bá ń retí ohun tí a kò rí , a óò máa bá a nìṣó ní dídúró dè é pẹlú ìfaradà .   Ìjíròrò náà nípa ìrètí táwa Kristẹni ní , rán mi létí pé kékeré ni gbogbo nǹkan tí à ń jìyà rẹ lọwọlọwọ , táa bá fi wé ohun ayọ tí Jésù ṣèlérí  ìyẹn ni ìyè nínú Párádísè tí ń bọ wá sórí ilẹ ayé .  Ìjíròrò náà ràn mí lọwọ láti rántí pé bó tiẹ jẹ pé ojú ogun le , ìrètí ńbẹ , ó sì ràn mí lọwọ láti tẹjú mọ àwọn ìbùkún tó dájú pé yóò dé lọjọ iwájú nínú ayé tuntun .  2 Kọríńtì 4 : 17 , 18 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Ní June 1970 , wọn gbé Seikichi wá sílé ìwòsàn kan ní Sanda , níbi tí èmi àtàwọn òbí mi ń gbé .  Ní January ọdún tó tẹ lé e , nígbà tí mo gba ìwé tí agbẹjọrò wa kọ , tó fi kéde pé jàǹbá náà ti sọ ọkọ mi di aláìlètapútú , inú mi bà jẹ gan - an , mo kàn bẹrẹ sí sunkún ni .  Ìyá ọkọ mi á máa sọ fún mi pé :  Pẹlẹ , Michiko , ojú rẹ ti rí nǹkan gan - an nítorí ọmọ mi .   Ó tún máa ń sọ pé :  Ì bá ṣe pé mo lè fi ara mi dí Seikichi ni , inú mi ì bá dùn .   A óò tún jọ bẹrẹ sí sunkún .  Bàbá mi máa ń sọ pé kí n lọ wáṣẹ tí yóò gbà mí ní gbogbo ọjọ , àmọ ohun tó wà ní góńgó ẹmí mi ni láti tọjú Seikichi .  Bó tilẹ dà bíi pé kò mọ ohun tó ń lọ , síbẹ ó máa ń mọ ooru àti òtútù lára , bí wọn ṣe ń tọjú rẹ sì máa ń nípa lórí rẹ .  Bàbá mi fẹ kí n lọ fẹ ẹlòmíì , ṣùgbọn lójú tèmi , ìyẹn ò bójú mu rárá , torí pé ọkọ mi ṣì ń bẹ láàyè .  Lẹyìn ìyẹn , tí bàbá mi bá mutí yó tán , á wá máa sọ pé :  Bí mo bá kú , àtèmi àti Seikichi , a jọ ń lọ ni .   Inú mi dùn gan - an nígbà tí wọn dá ìjọ sílẹ ní Sanda lọdún 1971 .  Nígbà tó wá di July 28 , 1973 , mo ṣèrìbọmi láti fi hàn pé mo ti ṣe ìyàsímímọ sí Jèhófà .  Èyí jẹ nígbà àpéjọpọ àgbáyé táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe ní Ibi Ìpàtẹ Osaka .  Lẹyìn náà ní 1973 , ṣe ni kíndìnrín Kohei ọmọ mi ṣàdédé bẹrẹ sí wú , ó sì wà nílé ìwòsàn fún oṣù márùn - ún .  Bàbá mi pẹlú wà nílé ìwòsàn nítorí ikọ ẹgbẹ .  Ìyẹn ló fi jẹ pé , ní January 1 , 1974 , ilé ìwòsàn mẹta ọtọọtọ ni mo ń yà kiri láti lọ wo bàbá mi , ọkọ mi , àti ọmọ mi .  Ní ọjọọjọ Sunday nígbà tí èmi àti Ryusuke , àkọbí mi , bá lọ wo Kohei , mo máa ń fi ìwé Fifetisilẹ si Olukọ Nla Na bá òun àti Kohei ṣèkẹkọọ .  Ẹyìn ìyẹn ni èmi àti Ryusuke á wá lọ sípàdé ní Kobe , tí a ó sì darí wálé tìdùnnú - tìdùnnú .  Ìgbà gbogbo ni mo máa ń dúpẹ lọwọ àwọn tó ń bá mi tọjú Seikichi .  Mo rí i dájú pé mo ń ṣàjọpín ìmọ Bíbélì pẹlú wọn .  Nígbà tí àbúrò ọkan lára àwọn tó ń tọjú rẹ kú nínú jàǹbá iná , mo sọ fún un nípa àgbàyanu ìrètí àjíǹde tí Bíbélì ṣèlérí , ó sì tújú ká .  A bẹrẹ ìkẹkọọ Bíbélì pẹlú rẹ nílé ìwòsàn náà , àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , ó ṣèrìbọmi ní àpéjọpọ kan lọdún 1978 .  Orísun Ayọ Làwọn Ọmọ Mi Jẹ  Dídánìkan tọ àwọn ọmọ mi láìsí ìrànlọwọ ọkọ mi kò rọrùn rárá , àmọ mo ti rí èrè púpọ nídìí ẹ !  Mo kọ wọn ní ìwà ọmọlúwàbí àti gbígba tàwọn ẹlòmíì rò .  Nígbà tí Ryusuke kò tíì ju ọmọ ọdún mẹta péré lọ ló ti mọ pé èèyàn gbọdọ tọrọ àforíjì tó bá ṣe ohun tó kù díẹ káàtó , á sọ pé :  Màmá , ẹ máà bínú .   Kohei ní tiẹ ya ìpáǹle díẹ , ńṣe ló máa bínú rangbandan nígbà míì tí mo bá ń bá a wí .  Nígbà kan , ṣe ló tiẹ ń sunkún , tó ń gbára yílẹ níwájú ilé ìtajà kan nígbà tó ń fẹ nǹkan kan .  Àmọ mo máa ń fọgbọn tún ojú ìwòye rẹ ṣe , pẹlú ìfẹ àti sùúrù .  Nígbà tó wá yá , ó di elétí ọmọ , ọmọ dáadáa .  Èyí ló mú un dá mi lójú gbangba pé Ọrọ Ọlọrun ni Bíbélì lóòótọ .  2 Tímótì 3 : 15 - 17 .  Nígbà tí Ryusuke wọ iléèwé girama ọlọdún mẹta àkọkọ , ó ṣàlàyé fáwọn olùkọ nípa ìdí tóun ò fi ní bá wọn kọ ẹkọ ìgbèjà ara ẹni .  Lọjọ kan , ó ti iléèwé dé tayọtayọ nítorí pé ó dáhùn àwọn ìbéèrè táwọn olùkọ bi í níbi ìpàdé kan tí wọn pè .  Ìbákẹgbẹ tó gbámúṣé nínú ìjọ ran àwọn ọmọ mi lọwọ gan - an .  Àwọn Kristẹni alàgbà máa ń pè wọn lọ jàsè nílé wọn , wọn sì máa ń ké sí wọn nígbà ìkẹkọọ Bíbélì ìdílé wọn àti nígbà eré ìnàjú .  Àwọn àǹfààní tún wà fún ìbákẹgbẹ alárinrin , títí kan jíjùmọ ṣe onírúurú eré ìmárale .  Ryusuke fẹrí ìyàsímímọ rẹ fún Jèhófà hàn nígbà tó ṣe ìrìbọmi lọdún 1979 , Kohei náà sì ṣèrìbọmi tiẹ ní ọdún tó tẹ lé e .  Iṣẹ Òjíṣẹ Alákòókò Kíkún Wa  Nígbà kan tí alábòójútó arìnrìn - àjò bẹ wá wò , mo sọ fún un pé mo fẹ di aṣáájú ọnà , èyíinì ni òjíṣẹ alákòókò kíkún ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Nítorí pé ipò tí mo wà nígbà yẹn ò ní jẹ kó dà bí ìgbésẹ tó mọgbọn dání , ó rọra fi sùúrù rán mi létí ìjẹpàtàkì fífi òtítọ Bíbélì tọ àwọn ọmọ mi lọnà tó fẹsẹ múlẹ .  Ó sọ pé :  Ohun tó ṣe pàtàkì ni láti ní ẹmí aṣáájú ọnà .   Nítorí náà , èmi àtàwọn ọmọ mi máa ń ṣe aṣáájú ọnà olùrànlọwọ nígbà tí wọn bá gba ìsinmi ní iléèwé .  Iṣẹ yìí ràn mí lọwọ gan - an láti ní ayọ àti àlàáfíà ọkàn bí mo ṣe ń tọjú Seikichi .  Níkẹyìn , nígbà tó di September 1979 , ni mo dara pọ mọ ẹgbẹ àwọn aṣáájú ọnà déédéé .  Ní May 1984 , nǹkan bí ọdún kan lẹyìn tí Ryusuke jáde iléèwé girama , òun náà forúkọ sílẹ fún iṣẹ aṣáájú ọnà .  Kohei dara pọ mọ ọn nínú iṣẹ aṣáájú ọnà ní September 1984 .  Nípa bẹẹ , àwa mẹtẹẹta la ti gbádùn iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún yìí .  Bí mo ti bojú wẹyìn , tí mo wo ohun tó lé ní ogún ọdún tí mo ti fi ṣe iṣẹ aṣáájú ọnà , nínú èyí tí mo ti láǹfààní láti ran ọpọ èèyàn lọwọ láti sin Jèhófà , mo mọ pé iṣẹ yìí ti fún mi lókun láti kojú àwọn àdánwò mi .  Ryusuke yọǹda ara rẹ fún iṣẹ kíkọ ilé kan táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń lò , tó wà lẹgbẹẹ Gbọngàn Àpéjọ tó wà ní Kansai .  Lẹyìn náà , ó wá fi ọdún méje sìn gẹgẹ bí olùtọjú Gbọngàn Àpéjọ ti Hyogo .  Nísinsìnyí , Kristẹni alàgbà ni nínú ìjọ kan nítòsí , ní Kobe , òun ló sì ń tọjú mi .  Láti 1985 ni Kohei ti ń sìn gẹgẹ bí òṣìṣẹ olùyọǹda ara ẹni ní ẹka iléeṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ní Ebina .  Ọpọ Ìbùkún Ń fún Wa Lókun  Ọpọ ọdún ni mo fi ń lọ sílé ìwòsàn lọpọ ìgbà lọsẹ , tí mo lọ ń bẹ Seikichi wò , tí mo sì ń wẹ fún un .  Mo ń ṣe ìtọjú yìí ní àfikún sí ìtọjú tí olùtọjú ń ṣe déédéé .  Ní September 1996 , lẹyìn ọdún mẹtàdínlọgbọn tí Seikichi fi wà nílé ìwòsàn , a gbé e padà wálé láti wá máa gbé nílé , pẹlú ìrànlọwọ olùtọjú kan .  Ọpá oníhò kan tí wọn tì bọ imú rẹ ni wọn fi ń fa oúnjẹ olómi sí i lára .  Bó tilẹ jẹ pé kò tíì lajú , ó máa ń ṣe bí ẹní gbọ wa nígbà táa bá ń bá a sọrọ .  Ó ń dùn mí gan - an bí mo ṣe ń rí Seikichi ní ipò tó wà yìí , àmọ ìrètí àgbàyanu tí ń bẹ níwájú ló ń fún mi lókun .  Ní gẹrẹ ká tó gbé Seikichi padà wálé , mo ní kí alábòójútó àyíká kan àtìyàwó rẹ máa dé sọdọ wa , fún ìdí yìí , ọdún kan làwa márùn - ún fi ń gbé pa pọ nínú ilé wa kékeré .  Mi ò mọ pé ó lè ṣeé ṣe láyé , láti tún jùmọ gbé pẹlú Seikichi , mo sì dúpẹ lọwọ Jèhófà fún èyí .  Fún ọpọ ọdún ni mo ń yán hànhàn pé kí Seikichi tiẹ lajú , àmọ kí ìfẹ Jèhófà di ṣíṣe ló kù tó jẹ mí lógún báyìí .  Mo lè sọ tòótọ - tòótọ pé :  Ìbùkún Jèhófà  èyíinì ni ohun tí ń sọni di ọlọrọ , kì í sì í fi ìrora kún un .   Bó tilẹ jẹ pé àkókò ráńpẹ lèmi àti Seikichi fi wà pa pọ ní àlàáfíà ara , Ẹlẹdàá ti fi ọmọ méjì jíǹkí mi , àwọn ọmọ tó rántí  Ẹlẹdàá wa Atóbilọlá .   Èyí tọpẹ , ó ju ọpẹ lọ !  Oníwàásù 12 : 1 .  Ní báyìí ná , mo fẹ máa ṣe aṣáájú ọnà nìṣó  kí n lè máa bá a lọ ní ríran àwọn èèyàn lọwọ láti rí  ìyè tòótọ   lẹsẹ kan náà , kí n sì máa fi ìfẹ tọjú Seikichi .  Ìrírí mi ti jẹ kí n mọ pé òótọ lọrọ tí onísáàmù náà sọ pé :  Ju ẹrù ìnira rẹ sọdọ Jèhófà fúnra rẹ , òun fúnra rẹ yóò sì gbé ọ ró .  Kì yóò jẹ kí olódodo ta gbọn - ọn gbọn - ọn láé .   Sáàmù 55 : 22 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Èmi àti ọkọ mi pẹlú Ryusuke   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Seikichi àtàwọn ọmọ wa méjèèjì , lóṣù mẹfà ṣáájú jàǹbá náà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Ẹlẹdàá fi ọmọkùnrin méjì yìí , Ryusuke àti Kohei  lókè  , jíǹkí wa , àwọn ọmọ tó  rántí Ẹlẹdàá wa Atóbilọlá   Kò Gbàgbé Orin Náà   NÍGBÀ tí mo wà nílé ẹkọ , mo máa ń kọrin tó ní àwọn ọrọ náà ,  Jèhófà ńlá gúnwà nínú ògo rẹ .   Mo sì sábà máa ń ṣe kàyéfì pé ,  Ta ni Jèhófà yìí ?    Ọrọ yẹn , tó jáde lẹnu Gwen Gooch , tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , táa kọ ìtàn ìgbésí ayé rẹ sínú ìtẹjáde Ilé Ìṣọ , rí bákan náà lára òǹkàwé kan .   Vera tó wá láti ìlú Seattle , ìpínlẹ Washington , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , sọ pé ,  ohun kan náà ló ṣẹlẹ sí mi nígbà tí mo wà nílé ìwé gíga .   Bíi ti Gwen , lẹyìn tí Vera gbọ orin kan báyìí tán , òun náà fẹ mọ ẹni tí Jèhófà yìí jẹ .  Vera rí ìdáhùn sí èrò ọkàn rẹ ní ọdún 1949 nígbà tí ẹgbọn rẹ kọkọ sọ fún un nípa Jèhófà , tí í ṣe orúkọ tí Bíbélì pe Ọlọrun .  Ó ti lé ní àádọta ọdún báyìí tí Vera ti di Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ṣùgbọn kò gbàgbé orin ìyìn tó kọ nígbà tó wà nílé ìwé gíga .  Ó wí pé :  Mo ti gbìyànjú fún ọpọlọpọ ọdún láti mọ ibi tí orin náà ti wá .   Níkẹyìn , àwọn kan tí ń ta àwo orin ràn án lọwọ láti mọ orísun orin náà .  Franz Schubert ló kọ ọ ní ọdún 1825 .  Lóòótọ ni àwọn ọrọ inú orin náà fìyìn fún Jèhófà .  Fún àpẹẹrẹ , díẹ lára àwọn ọrọ orin náà ló wà nísàlẹ yìí :   Atóbilọlá ni Jèhófà , Olúwa !  nítorí Ọrun àti Ayé ń kókìkí agbára ńlá rẹ . . . .  Àwọn ọdàn , ìjì líle , òkun tó ń ru gùdù ń fagbára rẹ hàn . . .  Àwọn igi àti igbó tí atẹgùn ń fẹ , ọwọ ewé àgbàdo tí ń fẹ lẹlẹ ; àwọn òdòdó olóòórùn dídùn tó tanná , àwọn ìràwọ tó kún ojú Ọrun ń fi agbára rẹ hàn . . .  Sísán ààrá Rẹ ń múni wá rìrì , mànàmáná Rẹ sì ń kọ mànà lójú òfuurufú .  Ṣùgbọn èyí tó wá pabanbarì ni ọkàn - àyà rẹ tó ń lù kìkì tí òun pẹlú ń pòkìkí agbára Jèhófà , . . .  Olúwa Ọlọrun ayérayé .  Gbójú sókè sí I lókè Ọrun , kí o sì dúró de oore ọfẹ àti àánú rẹ . . . .  Atóbilọlá ni Jèhófà , Olúwa !   Vera sọ pé :  Mo máa ń ka àwọn ọrọ orin yẹn fún àwọn èèyàn láti fi hàn wọn pé àwọn tó mọ orúkọ Ọlọrun wà ní àwọn ọdún 1800 , wọn sì ń yìn ín .   Òótọ ọrọ tó wà níbẹ ni pé láti ọjọ táláyé ti dáyé ni àwọn ọkùnrin àti obìnrin tó nígbàgbọ ti máa ń fẹ fi orin yin Jèhófà .  Àṣà náà kò sì lè parẹ láé , nítorí ìdí fún yíyin Ẹlẹdàá ọrun òun ayé ò lópin .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo Ilé Ìṣọ , March 1 , 1998 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Vera  Píà Avocado  Èso Tó Wúlò Lọnà Púpọ Ni !  Láti ọwọ akọròyìn Jí !  ní Kòlóńbíà  ÀWỌN ajagunṣẹgun ará Sípéènì ní ìbẹrẹ ọrúndún kẹrìndínlógún kò rí ohun tó jọ ọ rí .  Ó fẹrẹẹ tóbi tó píà ńlá , ìrísí rẹ sì jọ ọ , ṣùgbọn àwọ ewé ló máa ń ní kódà tó bá ti gbó pàápàá .  Ó rọ , ó sì ṣe múlọmúlọ bíi bọtà , ìtasánsán rẹ sì fẹ dà bíi ti èkùrọ .  Níkẹyìn , ó wá di ohun tí a mọ sí píà avocado , tó wá láti inú ọrọ Aztec náà , ahuacatl .  Martín Fernández de Enciso ló kọkọ mú píà avocado wọ ilẹ Yúróòpù lọdún 1519 .  Enciso rí èso náà nítòsí ibi tí a wá mọ nísinsìnyí sí Santa Marta , ní Kòlóńbíà , ní ọkan lára àwọn ìgbà tí àwọn ará Sípéènì kọkọ lọ ṣèwádìí nípa Gúúsù Amẹríkà .  Láàárín àwọn ọdún tí àwọn ará Yúróòpù fi ń ṣèwádìí yẹn , yàtọ sí píà avocado , wọn tún tọ àwọn oúnjẹ kan tí wọn ò jẹ rí wò , àwọn oúnjẹ bíi ṣokoléètì , àgbàdo , àti ọdùnkún .  Ṣùgbọn , kò sí èyí tó fi bẹẹ jẹ tuntun lára àwọn oúnjẹ wọnyẹn .  Àìmọye ọrúndún sẹyìn ni àwọn ọmọ onílẹ tó ń gbé àwọn àgbègbè tí ojú ọjọ ti wà níwọntúnwọnsì ní Ìwọ Oòrùn Ìlàjì Ayé ti mọ gbogbo wọn , tí wọn sì ń jẹ wọn ní àjẹgbádùn .  Àwọn kan lára àwọn ọmọ onílẹ náà gbé píà avocado níyì gan - an débi tí wọn máa ń fi ṣe ẹbùn ìgbéyàwó fún àwọn èèyàn , wọn sì máa ń fi ṣe àlejò .  Gbígbin Píà Avocado  Lónìí , ọpọ ibi tí ojú ọjọ ti móoru tàbí tó ti wà níwọntúnwọnsì ni wọn ti máa ń gbin píà avocado , àwọn orílẹ - èdè bí Ọsirélíà , Ísírẹlì , Kẹńyà , New Zealand , Ilẹ Àríwá àti Ilẹ Gúúsù Amẹríkà , àti Philippines .  Ó jẹ ọkan pàtàkì lára nǹkan bí ogún èso , tí a ń gbìn ní ilẹ olóoru , tó ń tà gan - an jákèjádò ayé .  Bó ti wù kó rí , oríṣiríṣi píà avocado ló wà káàkiri àwọn ilẹ olóoru ní Amẹríkà , àwọn kan rí pọlọgun bí ẹyin adìyẹ , àwọn míì tóbi tó bàrà , wọn tẹwọn kìlógíráàmù méjì .  Àwọ wọn lè yàtọ síra , àwọn kan lè ní àwọ ewé , kí àwọn mìíràn ní àwọ àlùkò , èèpo àwọn kan rí ṣágiṣàgi , wọn sì rọ , nígbà tí tàwọn míì fẹlẹ , tí wọn sì rí bọrọbọrọ .  Ṣùgbọn a lè gbin ọpọ igi píà avocado tí èso gbogbo wọn dára tí wọn sì rí bákan náà .  Ẹgbẹẹgbẹrún yẹtuyẹtu òdòdó aláwọ ìyeyè ràkọràkọ la máa ń rí lórí igi píà avocado nígbà tó bá ń tanná .  Ṣùgbọn ẹyọ kan péré lára ẹgbẹrún márùn - ún yẹtuyẹtu òdòdó wọnyí ló ń di píà avocado kan ṣoṣo .  Nǹkan kan tó ṣàjèjì nípa àwọn òdòdó yìí ni pé ọkọọkan wọn ló ní ẹyà tó ń ṣẹdá lẹbúlẹbú akọ àti ẹyà tó ń gbà wọn sára láti mú irú jáde .  Èyí lè mú kí píà avocado dá mú èso jáde bí kì í bá ṣe ti ìṣiṣẹ àgbàyanu kan tí ń bẹ lára igi náà tó ń mú kí àwọn ẹyà ara wọnyí máa ṣiṣẹ ní àkókò ọtọọtọ .  Nítorí èyí , àwọn igi kan máa ń mú kí òdòdó wọn ṣí sílẹ láti gba lẹbúlẹbú akọ nígbà yíyọ oòrùn òwúrọ , wọn á sì pa òdòdó náà dé ní ọjọ kanrí .  Àwọn òdòdó kan náà á tún ṣí sílẹ nírọlẹ , àmọ lọtẹ yìí bí èyí tó ń mú lẹbúlẹbú akọ jáde ni .  Òdì kejì ohun tí ó ń ṣe yìí ni àwọn igi mìíràn tó wà nítòsí rẹ máa ń ṣe .  Gbígba lẹbúlẹbú akọ sára yìí máa ń ṣẹlẹ nígbà tí igi tó ń mú lẹbúlẹbú akọ jáde bá wà nítòsí èyí tó ń gba lẹbúlẹbú akọ náà sára lákòókò kan náà .  Bákan náà , àwọn oyin tàbí àwọn kòkòrò mìíràn máa ń kó ipa pàtàkì nínú gbígbé lẹbúlẹbú akọ lọ sára èyí tí yóò gbà á .  Nípa bẹẹ , àjọṣepọ kíkọyọyọ tó ń wáyé láàárín oòrùn , ooru , kòkòrò , afẹfẹ , àti àyíká ibi tí igi èso yìí wà ló ń mú kí ó lè so .  Ó Ń Ṣara Lóore , Ó Sì Wúlò  Píà avocado ní èròjà aṣaralóore tó ṣàrà ọtọ , nítorí pé ìwọn èròjà protein , riboflavin , niacin , potassium , àti fitami C inú píà avocado pọ gan - an .  A gbọ pé èròjà fítámì tó wà nínú rẹ tó mọkànlá , èròjà mineral inú rẹ sì tó mẹrìnlá .  Ní àwọn apá ibì kan ní Àárín Amẹríkà , ẹni tó bá fi píà avocado jẹ búrẹdì tortilla , oúnjẹ gidi ni wọn gbà pé onítọhún jẹ .  Ọrá tún wà nínú píà avocado dáadáa , òróró rẹ sì dà bí òróró ólífì ní ti pé ó ní ìlọpo èròjà àdàlù ọrá nínú .  Wọn tún máa ń fi epo rẹ ṣe ọṣẹ àti èròjà ìṣaralóge .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé kò sí ohun tí kò wúlò lára igi píà avocado .  Wọn máa ń fi igi rẹ dáná .  Ní Gúúsù Amẹríkà , wọn máa ń fi èso rẹ ṣe bátànì tí kì í parẹ sára aṣọ .  Ní àwọn apá ibì kan ní Philippines , wọn máa ń fi ewé rẹ ṣe tíì .  A gbọ pé èèyàn lè fi èèpo igi rẹ sọ awọ di rírọ .  Ríra Èso Náà Jẹ  Bí o bá lọ ra píà avocado lọjà , má ṣe fi àwọ èèpo rẹ pinnu bóyá ó ti pọn tàbí kò tíì pọn , níwọn bí oríṣi kan kì í ti í jọ èkejì .  Rọra tẹ èso náà .  Bó bá rọ díẹ , a jẹ pé ó ti pọn nìyẹn .  Ibi tó lọ wọọrọ , tí atẹgùn ń wọ dáadáa ló dára fún kíkó píà avocado sí , o sì lè ṣe é kó tètè pọn nípa rírọra dì í sínú bébà .  O tún lè kó wọn sínú fìríìjì , kódà lẹyìn tí o bá ti là wọn pàápàá .  Tí o bá fún omi ọsàn wẹwẹ sí ojú rẹ tóo là , ìyẹn ò ní jẹ kí ojú èso tóo là náà pọn .  Ọpọ èèyàn ló máa ń gbádùn fífi àwọn èso bí òroǹbó tàbí tòmátì jẹ píà avocado .  A lè fi èròjà tó mú lẹnu sí i kí ó má bàa tẹ lẹnu .  Ní àfikún , píà avocado máa ń dá a pẹlú edé , akàn , tàbí ọkàṣà , a sì lè fi píà avocado tún ojú oríṣiríṣi sàláàdì ṣe .  Àwọn èèyàn kan máa ń lọ ọ mọ àwọn èso míì láti fi ṣe ohun mímu aládùn .  Tí a bá lọ píà avocado pẹlú àwọn nǹkan amóúnjẹ - tasánsán àti àwọn èròjà oúnjẹ mìíràn , àpòpọ aládùn tí a lè nà fẹẹrẹfẹ sórí búrẹdì gbígbẹ délẹ nìyẹn .  Dájúdájú , ohun mìíràn tí a kò ní gbójú fò ni àlọpọ guacamole tí àwọn kan mọ bí ẹni mowó , tí wọn fi píà avocado , tòmátì , àlùbọsà , ata wẹẹrẹ , àti nǹkan amóúnjẹ - tasánsán ṣe .  A tún lè pa á pọ mọ oúnjẹ gidi tí a sè kalẹ .  Tí a bá fẹ ṣe bẹẹ , tí ẹni náà bá fẹ bẹrẹ sí í jẹ ẹ ni kí a gbé e tì í , kí ooru má bàa rà á lára .  Àbí o tiẹ ti máa ń gbádùn píà avocado nínú oúnjẹ rẹ tẹlẹ .  Ṣùgbọn ní àwọn apá ibì kan ní ayé , àwọn èèyàn lè kà á sí èso tó ṣàjèjì tó sì ṣọwọn .  Bí o kò bá tíì jẹ píà avocado rí , o ò ṣe gbìyànjú ẹ wò nígbà mìíràn tóo bá láǹfààní ẹ .  O lè wá rí i pé èso àjẹpọnnulá tó wúlò lọnà púpọ ni !  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  January 8 , 2000  Ìtọjú àti Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ  Laráyé Ń Gba Tiẹ Báyìí  Iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ ti wá gbajúmọ báyìí o , a ò rírú ẹ rí .  Ó ṣe wá jẹ pé èyí làwọn èèyàn ń gba tiẹ báyìí ?  Ó ha fini lọkàn balẹ ju ìfàjẹsínilára bí ?  3 Àwọn Òléwájú Nínú Iṣẹ Ìṣègùn  4 Ó Pẹ Tí Ìfàjẹsínilára Ti Ń Fa Arukutu  7 Ìtọjú àti Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ Laráyé Ń Gba Tiẹ Báyìí  12  Àwọn Ìwé Ìròyìn Tó Dáa Jù Lọ   13 Jíjí Èèyàn Gbé Ti Di Òwò Tó Kárí Ayé  14 Jíjí Èèyàn Gbé  Òwò Àwọn Apanilẹkún - Jayé  18 Jíjí Èèyàn Gbé  Lájorí Ohun Tó Ń Fà Á  20 Jíjí Èèyàn Gbé  Ǹjẹ Ojútùú Kan Tiẹ Wà ?  23 Ìrànlọwọ Fáwọn Èèyàn Tí Wọn Dá Lóró  26 Àwọn Ìyá Tó Ní Àrùn Éèdì Ko Ìṣòro  30 Píà Avocado  Èso Tó Wúlò Lọnà Púpọ Ni !  32 Ẹdà Tiẹ Kì Í Gbọwọ Ẹ  Ojú Ìwòye Tó Wà Níwọntúnwọnsì Nípa Àwọn Àṣà Olókìkí 28  Ọpọ àṣà ló jẹ yọ látinú ìgbàgbọ nínú ohun asán àti àwọn èròǹgbà tó lòdì sí Bíbélì .  Ojú wo ló yẹ kí Kristẹni máa fi wo irú àwọn àṣà bẹẹ ?  Àwọn Òléwájú Nínú Iṣẹ Ìṣègùn  ẸNI ọdún mọkànlélọgọta ni José , ará Belgium , ọmọ abúlé Oupeye jẹ nígbà tí wọn sọ fún un pé wọn gbọdọ pààrọ ẹdọ rẹ .  Ó sọ pé :  Ẹrù ò bà mí bẹẹ rí láyé mi .   Ní ogójì ọdún péré sẹyìn , pípààrọ ẹdọ ò tiẹ ṣeé ṣe ni .  Lẹyìn ọdún 1970 pàápàá , kìkì ìpín ọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn tí wọn bá ṣiṣẹ abẹ yẹn fún ló ń rù ú là .  Àmọ lónìí , pípààrọ ẹdọ kì í ṣe nǹkan bàbàrà mọ o , wẹrẹ ni wọn ń ṣe é .  Ṣùgbọn ìṣòro ńlá kan ṣì wà ńlẹ o .  Níwọn bí ẹjẹ ti máa ń dà gan - an nígbà tí wọn bá ń pààrọ ẹdọ , àwọn dókítà máa ń fa ẹjẹ síni lára nígbà tí wọn bá ń ṣe iṣẹ abẹ náà .  Ṣùgbọn nítorí ohun tí José gbà gbọ , kò fẹ gba ẹjẹ .  Àmọ , ó fẹ kí wọn pààrọ ẹdọ òun .  Ǹjẹ ìyẹn lè ṣeé ṣe ?  Àwọn kan lè rò pé kò ṣeé ṣe .  Àmọ ọgá pátápátá tó fẹ ṣe iṣẹ abẹ náà sọ pé òun àtàwọn ẹlẹgbẹ òun á ṣe é láìlo ẹjẹ .  Wọn mà ṣe é tí nǹkan ò mà sì yíwọ lóòótọ !  Lẹyìn ọjọ mẹẹẹdọgbọn péré tí wọn ṣe iṣẹ abẹ fún José ló padà sílé , tó ń gbádùn ayé ẹ pẹlú aya àtọmọbìnrin ẹ .    Ọpẹlọpẹ ìmọ táwọn èèyàn tí ìwé ìròyìn Time pè ní  akọni nínú iṣẹ ìṣègùn  ní , àwọn ló sọ ìtọjú àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ di èyí tó wá tàn kálẹ báyìí ju ti ìgbàkigbà rí lọ .  Àmọ kí nìdí táwọn èèyàn fi ń gba tiẹ gan - an báyìí ?  Ká lè dáhùn ìbéèrè yẹn , ẹ jẹ ká yẹ onírúurú àgbákò táwọn èèyàn ti kò nídìí gbígbẹjẹ sára wò .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Èrò àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lórí ọràn iṣẹ abẹ pípààrọ ẹyà ara ni pé kí kálùkù ṣe ohun tí ẹrí ọkàn rẹ bá sọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Kárí ayé , ó lé ní ọkẹ mẹrin ààbọ  90,000  dókítà tó ti sọ báyìí pé àwọn ti ṣe tán láti máa tọjú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láìlo ẹjẹ  Ó Pẹ Tí Ìfàjẹsínilára Ti Ń Fa Arukutu   Ká ní oògùn tó ṣẹṣẹ dóde ni sẹẹlì pupa inú ẹjẹ ni , ì bá nira gan - an láti ríwèé àṣẹ gbà fún un .   Dókítà Jeffrey McCullough .  NÍGBÀ òtútù ọdún 1667 , wọn gbé wèrè jáwéjura kan tórúkọ rẹ ń jẹ Antoine Mauroy wá sọdọ Jean - Baptiste Denis , sànmọrí oníṣègùn tó ń tọjú Ọba Louis Kẹrìnlá tí í ṣe ọba ilẹ Faransé .  Denis sọ pé òun ní  oògùn  ajẹbíidán tóun máa fi wo wèrè tó ń ṣe Mauroy sàn  ó lóun máa fa ẹjẹ ọmọ màlúù sí i lára , ó rò pé ìyẹn á jẹ kí ara aláìsàn yìí balẹ .  Àmọ wèrè Mauroy kò ṣeé wò .  Òtítọ ni pé nígbà tó fa ẹjẹ sí i lára lẹẹkejì , ara rẹ balẹ díẹ .  Àmọ kò pẹ tí aṣiwèrè ará Faransé yìí tún fi já , tí kò ṣeé mú so , kò sì pẹ tó fi kú .  Bó tilẹ jẹ pé ó pẹ káwọn èèyàn tó mọ pé májèlé arsenic gan - an ló pa Mauroy , ìtọjú tí Denis fi ẹjẹ ẹran ṣe yìí fa arukutu nílẹ Faransé .  Àbárèbábọ rẹ ni pé , wọn gbẹsẹ lé ọnà ìtọjú yẹn lọdún 1670 .  Bí àkókò ti ń lọ , Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin Ilẹ Gẹẹsì àti póòpù pàápàá gbẹsẹ lé ọnà ìtọjú yẹn .  Bí ìfàjẹsínilára ṣe dohun ìgbàgbé fún àádọjọ ọdún tó tẹ lé e nìyẹn .  Àwọn Ewu Tó Kọkọ Yọjú  Nígbà tó tún di ọrúndún kọkàndínlógún , ni ìfàjẹsínilára tún yọ kúlẹ .  Ẹni tó mú ìfàjẹsínilára padà wáyé ni James Blundell , ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tó ń ṣiṣẹ agbẹbí .  Nítorí pé Blundell mú ọnà ìtọjú yìí dán mọrán sí i , tó sì lo àwọn àgbà irinṣẹ  àti pé ó fi dandan lé e pé ẹjẹ èèyàn nìkan ni kí wọn máa lò  òun ló mú kí ìfàjẹsínilára tún gba àfiyèsí aráyé .  Àmọ lọdún 1873 , dókítà ará Poland náà , F .  Gesellius , tún fẹ tẹ ìfàjẹsínilára rì nígbà tó ṣe àwárí tó ń dáyà jáni nípa rẹ : Iye tó lé ní ìdajì gbogbo àwọn tí wọn fàjẹ sí lára ló kú .  Nígbà táwọn sànmọrí oníṣègùn gbọ èyí , ṣe ni wọn tún bẹrẹ sí bẹnu àtẹ lu ọnà ìtọjú yìí .  Bí ìfàjẹsínilára tún ṣe wọọkùn nìyẹn o .  Ìgbà tó wá di ọdún 1878 , ni oníṣègùn ọmọ ilẹ Faransé nì , Georges Hayem , parí iṣẹ lórí àpòpọ oníyọ kan , ó sì sọ pé èèyàn lè lò ó dípò ẹjẹ .  Àpòpọ oníyọ yìí kò dà bí ẹjẹ , ní ti pé kì í ṣeni ní jàǹbá kankan , kì í dì , kò sì ṣòro láti gbé kiri .  Ìdí rèé táwọn èèyàn kárí ayé fi bẹrẹ sí lo àpòpọ oníyọ tí Hayem ṣe .  Ṣùgbọn ìyàlẹnu gbáà ló jẹ nígbà táwọn èèyàn tún ń sọ pé àwọn fẹ padà sídìí lílo ẹjẹ .  Èé ṣe ?  Lọdún 1900 , Karl Landsteiner , tí í ṣe ọmọ ilẹ Austria , tó sì jẹ onímọ nípa àrùn inú ara , ṣàwárí pé ẹjẹ pín sí onírúurú , ó sì rí i pé irú ẹjẹ kan kì í sábàá bá òmíràn mu .  Abájọ tí àwọn tí wọn fàjẹ sí lára láyé ọjọun fi kàgbákò !  Gbogbo ìyẹn ò ní ṣẹlẹ mọ báyìí , tí wọn bá sáà ti rí i dájú pé ẹjẹ tí wọn fi tọrẹ bá tẹni tí wọn fẹ fàjẹ sí lára mu .  Èyí táwọn oníṣègùn gbọ yìí ló tún jẹ kí wọn padà sídìí ìfàjẹsínilára  ó tún wá lọ bọ sí sáà ìbẹrẹ Ogun Àgbáyé Kìíní .  Ìfàjẹsínilára àti Ogun  Nígbà Ogun Àgbáyé Kìíní , yàà ni wọn ń fa ẹjẹ sára àwọn jagunjagun tó fara pa .  Ṣùgbọn ẹjẹ kì í pẹ dì , bó bá sì jẹ ayé ìgbà kan ni , kì bá sọnà tí wọn ì bá fi gbé e dójú ogun .  Àmọ ní ìbẹrẹ ọrúndún ogún , Dókítà Richard Lewisohn , tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ìwòsàn Mount Sinai ní Ìlú New York , ṣe àṣeyẹwò kan tó kẹsẹ járí , ó lo èròjà tí wọn ń pè ní sodium citrate tí kì í jẹ kí ẹjẹ dì .  Àfi bí ẹní pidán ni àwárí tuntun yìí rí lójú àwọn dókítà kan .   Dókítà Bertram M .  Bernheim , tó jẹ sànmọrí oníṣègùn nígbà ayé rẹ , sọ pé :  Ńṣe ló dà bíi pé wọn ti mú kí oòrùn dúró sójú kan .   Ogun Àgbáyé Kejì ló tún jẹ kí ìlò ẹjẹ pọ sí i .  Ṣe ni wọn lẹ àwọn ọrọ amóríwú káàkiri ìgboro , àwọn ọrọ bíi  Tètè Lọ Fẹjẹ Rẹ Tọrẹ ,   Ẹjẹ Rẹ Lè Gba Ẹmí Ẹnì Kan Là ,  àti  Ó Fẹjẹ Rẹ Tọrẹ .  Ṣé Ìwọ Náà Á Fi Tìẹ Tọrẹ ?   Ìpè náà ṣiṣẹ , ńṣe làwọn èèyàn ń wọ wá láti fẹjẹ tọrẹ .  Nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , nǹkan bí ìwọn bílíọnù mẹfà ààbọ mìlílítà ẹjẹ ni wọn gbà jọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Wọn ní ní London , lítà ẹjẹ tí wọn gbà jọ , tí wọn sì pín kiri , lé ní ọkẹ mẹtàlá .  Láìṣẹṣẹ tún máa sọ ọ , ìfàjẹsínilára ń ṣe ọpọ ìpalára , gẹgẹ bí wọn ti wá rí i láìpẹ láìjìnnà .  Àrùn Tí Àwọn Ènìyàn Ń Kó Nínú Ẹjẹ  Lẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì , ìtẹsíwájú ńláǹlà nínú iṣẹ ìṣègùn wá mú kí á lè ṣe àwọn iṣẹ abẹ táwọn èèyàn rò pé kò lè ṣeé ṣe láé .  Ìgbà yìí ni wọn dá iléeṣẹ kan sílẹ kárí ayé , tó ń pa ọpọ bílíọnù dọlà lọdọọdún , iléeṣẹ yìí ló ń tọjú ẹjẹ pa mọ , èyí táwọn oníṣègùn fẹ sọ di ohun tí kò ṣeé yẹ sílẹ nínú iṣẹ abẹ , fún fífà síni lára .  Àmọ o , ká tó wí ká tó fọ , ọràn àrùn tí ìfàjẹsínilára ń fà ti bẹrẹ sí kọ àwọn èèyàn lóminú .  Fún àpẹẹrẹ , nígbà Ogun Ilẹ Korea , ó fẹrẹẹ tó ìpín méjìlélógún nínú ọgọrùn - ún lára àwọn tí wọn fa omi inú ẹjẹ sí lára tó kó àrùn mẹdọwú  èyí fẹrẹẹ tó ìlọpo mẹta ti ìgbà Ogun Àgbáyé Kejì .  Láàárín ọdún 1970 sí 1979 , Ibùdó fún Ìkáwọ Àrùn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣírò pé ẹẹdẹgbẹta lé ní ẹgbẹrún mẹta ló ń kú lọdọọdún nítorí àrùn mẹdọwú tí wọn kó nígbà tí wọn fàjẹ sí wọn lára .  Àwọn míì tiẹ sọ pé ìlọpo mẹwàá iye yẹn ni .  Nítorí yíyẹ ẹjẹ wò dáadáa àti títúbọ fẹsọ ṣe àṣàyàn àwọn tó ń fẹjẹ tọrẹ , iye àwọn tí ń kó àrùn nínú àwọn ẹjẹ tó ní àrùn mẹdọwú ipele B ti dín kù .  Ṣùgbọn oríṣi tuntun fáírọọsì náà , tó máa ń pààyàn  táa mọ sí àrùn mẹdọwú ipele C  ti bẹrẹ sí kọlu ọpọ èèyàn .  Wọn sọ pé ó tó mílíọnù mẹrin àwọn ará Amẹríkà tí fáírọọsì náà ti ràn , ẹgbẹẹgbẹrún àwọn èèyàn yìí ló kó àrùn náà nígbà tí wọn fàjẹ sí wọn lára .  Òtítọ ni pé ní àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , àyẹwò fínnífínní dín ìtànkálẹ àrùn mẹdọwú ipele C kù .  Ṣùgbọn ẹrù ń ba àwọn kan pé àwọn ewu tuntun yóò yọjú , ẹpa ò sì ní bóró mọ nígbà tó bá ti bẹrẹ sí jà ràn - ìn .  Àṣírí Míì Tú : Àwọn Ẹjẹ Kan Ní Fáírọọsì Tí Ń Fa Àrùn Éèdì  Bẹrẹ láti ọdún 1980 ni wọn ti rí i pé fáírọọsì tó ń fa àrùn éèdì , lè wọnú ẹjẹ .  Inú kọkọ bí àwọn iléeṣẹ tí ń tọjú ẹjẹ nígbà táwọn èèyàn ń sọ pé kòkòrò àrùn lè ti wọ ẹjẹ tí wọn dì pa mọ .  Ọpọ wọn ò kọkọ kọbi ara sí ìkìlọ nípa fáírọọsì tí ń fa àrùn éèdì .  Dókítà Bruce Evatt tiẹ sọ pé ,  ńṣe ló dà bí ìgbà tí àtọhúnrìnwá kan já wọlú látinú aginjù , tó ní ,  mo rí àwọn ará ọrun .   Wọn ní àkíìkà , ṣùgbọn wọn ò gbà á gbọ .   Àmọ , ńṣe ni àṣírí wá bẹrẹ sí tú ní orílẹ - èdè kan tẹ lé òmíràn , pé fáírọọsì tí ń fa àrùn éèdì ti wà nínú àwọn ẹjẹ tí wọn dì pa mọ .  Nílẹ Faransé , wọn sọ pé nǹkan bí ẹgbẹrún mẹfà sí mẹjọ èèyàn ló ti kó fáírọọsì tí ń fa àrùn éèdì nínú ẹjẹ tí wọn fà sí wọn lára láàárín ọdún 1982 àti 1985 .  Ìfàjẹsínilára ló ń fa ìpín mẹwàá nínú ọgọrùn - ún lára àwọn tí fáírọọsì tí ń fa àrùn éèdì ń ràn ní Áfíríkà àti ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún lára àwọn tí àrùn éèdì ń ràn ní ilẹ Pakistan .  Lónìí , nítorí àyẹwò fínnífínní , àwọn èèyàn ò fi bẹẹ kó fáírọọsì tí ń fa àrùn éèdì mọ nípasẹ ìfàjẹsínilára ní àwọn ilẹ ọlọrọ .  Àmọ , ó ṣì ń ran àwọn èèyàn gan - an ní àwọn ilẹ tó tòṣì , níbi tí kò ti sí àyẹwò .  Ìdí nìyí tó fi jẹ pé láìpẹ yìí , ọkàn àwọn èèyàn wá túbọ ń fà sí ìtọjú àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .  Ṣùgbọn o , ṣé òun náà ò méwu dání ni ?   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   Ìfàjẹsínilára  Àwọn Oníṣègùn Ò Ní Ìlànà Pàtó  Lọdọọdún , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà nìkan , ó lé ní bílíọnù márùn - ún ààbọ mìlílítà sẹẹlì pupa inú ẹjẹ tí wọn ń fà sí mílíọnù mẹta aláìsàn lára .  Pẹlú bí iye yẹn ti pọ tó , ńṣe lèèyàn máa rò pé ìlànà pàtó wà táwọn oníṣègùn ń tẹ lé nínú ọràn ẹjẹ lílò .  Ṣùgbọn , ìwé ìròyìn The New England Journal of Medicine sọ pé ìyàlẹnu ló jẹ pé kò fi bẹẹ sí àkọsílẹ  tó ń darí ìpinnu tó jẹ mọ ìfàjẹsínilára .   Àní , kálukú kàn ń ṣe bó ṣe wù ú ni , kì í ṣe kìkì nípa ohun tí wọn ń fà síni lára àti bó ṣe pọ tó , ṣùgbọn ẹnu wọn ò tún kò nípa bóyá ó tilẹ yẹ kí wọn fàjẹ síni lára rárá .  Ìwé ìròyìn ìṣègùn náà , Acta Anæsthesiologica Belgica , sọ pé :  Yálà èèyàn gbẹjẹ tàbí kò gbẹjẹ sinmi lórí irú dókítà tó bá pàdé , kò sinmi lórí irú àìsàn tó ń ṣe onítọhún .   Lójú ìwòye ohun tó wà lókè yìí , kò yani lẹnu pé ìwádìí kan tí wọn tẹ jáde nínú ìwé ìròyìn The New England Journal of Medicine sọ pé  nǹkan bí ìpín mẹrìndínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn èèyàn tí wọn fa ẹjẹ sí lára ni kò yẹ kí wọn fún lẹjẹ rárá .    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Ogun Àgbáyé Kejì ló tún jẹ kí ìlò ẹjẹ pọ sí i   Àwọn Credit Line   Imperial War Museum , London  Àwọn fọtò U.S .  National Archives  Ìtọjú àti Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ Laráyé Ń Gba Tiẹ Báyìí   Àwọn tí iṣẹ wọn jẹ mọ ọràn ẹjẹ àtàwọn tó ń tọjú àwọn aláìsàn tó wá ṣe iṣẹ abẹ , gbogbo wọn ló yẹ kí wọn ronú nípa iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .   Dókítà Joachim Boldt , ọjọgbọn nípa oògùn apàmọlára , nílùú Ludwigshafen , ní Jámánì .  OHUN tí àrùn éèdì ti fojú àwọn èèyàn rí , ti sọ ọ di kàráǹgídá fáwọn onímọ ìjìnlẹ àtàwọn oníṣègùn láti rí i dájú pé iyàrá tí wọn ti ń ṣe iṣẹ abẹ wà láìséwu .  Dájúdájú , èyí ti mú kí wọn túbọ máa yẹ ẹjẹ wò fínnífínní .  Àmọ àwọn ògbógi sọ pé ìgbésẹ wọnyí pàápàá kò lè mú gbogbo ewu ìfàjẹsínilára kúrò .  Ìwé ìròyìn náà , Transfusion , sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé àwa ènìyàn túbọ ń náwó nára láti rí sí i pé ẹjẹ táa tọjú wà láìséwu , a mọ pé àwọn aláìsàn yóò ṣì máa yẹra fún gbígbẹjẹ ẹlòmíì sára , nítorí pé kò sí báa ṣe lè pa ẹjẹ mọ láìséwu .   Abájọ táwọn dókítà kan fi wá ń kọminú báyìí sí fífa ẹjẹ síni lára .  Dókítà Alex Zapolanski , tó wà nílùú San Francisco , ní California , sọ pé :  Táa bá ní ká sòótọ , ìfàjẹsínilára kò dáa rárá , a sì ń sa gbogbo ipá wa láti yẹra fún fífún ẹnikẹni lẹjẹ .   Ńṣe ni ojú àwọn èèyàn ní gbogbo gbòò túbọ ń là sí àwọn ewu ìfàjẹsínilára .  Àní , ìwádìí kan tí wọn ṣe lọdún 1996 fi hàn pé ìpín mọkàndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ará Kánádà ló ń fẹ kí wọn lo nǹkan míì fáwọn dípò ẹjẹ ẹlòmíì .  Ìwé ìròyìn Journal of Vascular Surgery sọ pé :  Kì í ṣe gbogbo aláìsàn ló ń kọ gbígba ẹjẹ ẹlòmíì sára bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ń ṣe .  Síbẹsíbẹ , kékeré kọ ni ewu kíkó àrùn àti ewu dídabarú ètò ìgbéjàko - àrùn , a sì gbọdọ tìtorí èyí wá àwọn nǹkan míì tí a ó lò fáwọn táà ń tọjú .   Irú Ìtọjú Táwọn Èèyàn Yàn Láàyò  A dúpẹ pé ọnà míì ti wà báyìí  èyí ni ìtọjú àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .  Kì í ṣe torí pé ọpọ aláìsàn ò rọnà gbé e gbà ni wọn fi ń yíjú sọnà yìí , ṣùgbọn ó jẹ irú ìtọjú tí wọn yàn láàyò , ó sì nídìí tó fi rí bẹẹ .  Stephen Geoffrey Pollard , tí í ṣe ọmọ ilẹ Gẹẹsì , tó sì jẹ ògbóǹkangí oníṣègùn iṣẹ abẹ , ṣàkíyèsí pé iye àwọn tí àìsàn ń ràn àti iye àwọn tó ń kú nínú iye àwọn tó ṣe iṣẹ abẹ láìgbẹjẹ  kò kúkú yàtọ sí tàwọn tó gbẹjẹ , ṣùgbọn ní tàwọn tí kò gbẹjẹ , kì í sábàá sí àkóràn lẹyìn iṣẹ abẹ , wọn kì í sì í ní àwọn ìṣòro míì tó sábà máa ń bá gbígba ẹjẹ rìn .   Báwo ni ìtọjú láìlo ẹjẹ tiẹ ṣe bẹrẹ ná ?  Táa bá wò ó lọnà kan , ìbéèrè yẹn fẹ jọ bí àsé , torí pé ìtọjú láìlo ẹjẹ ti bẹrẹ tipẹ kó tó di pé àwọn èèyàn bẹrẹ sí lo ẹjẹ .  Àní , apá ìbẹrẹ ọrúndún ogún ni ìmọ ìjìnlẹ nípa ìfàjẹsínilára ṣẹṣẹ tẹ síwájú débi pé ó wá di ohun tí wọn sọ dàṣà .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ní àwọn ọdún àìpẹ yìí , àwọn kan ti sọ iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ di ọnà ìtọjú tó gbajúmọ .  Fún àpẹẹrẹ , láàárín ọdún 1960 sí 1969 , Denton Cooley , tó jẹ sànmọrí oníṣègùn iṣẹ abẹ , wà lára àwọn tó kọkọ ṣe iṣẹ abẹ lórí ọkàn - àyà láìlo ẹjẹ .  Nígbà tí àrùn mẹdọwú bẹrẹ sí kọ lu àwọn tó gba ẹjẹ sára láàárín ọdún 1970 sí 1979 , ló di pé ọpọ dókítà bẹrẹ sí wá ọnà míì tí ò la lílo ẹjẹ lọ .  Ìgbà tó fi máa di ọdún 1980 sí 1989 , àwùjọ ọpọ oníṣègùn ti bẹrẹ sí ṣe iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .  Nígbà tó tún di pé àjàkálẹ àrùn éèdì bẹ sílẹ , ṣe ni àwọn míì tó ń hára gàgà láti máa lo ọnà ìtọjú yìí wá lọ ń bá àwùjọ oníṣègùn wọnyí láti gba ìmọ kún ìmọ .  Láwọn ọdún 1990 sí 1999 ni ọpọ ọsibítù ti bẹrẹ sí ṣètò ìtọjú tí kò jẹ mọ lílo ẹjẹ fáwọn aláìsàn wọn .  Nísinsìnyí , àwọn dókítà ti bẹrẹ sí lo ìlànà ìtọjú tí kò jẹ mọ ẹjẹ nígbà tí wọn bá ń ṣe iṣẹ abẹ àti nígbà ìtọjú pàjáwìrì , àmọ bó jẹ tẹlẹ ni , wọn ò ní ṣàìfa ẹjẹ síni lára .  Ọgbẹni D.H.W .  Wong sọ nínú ìwé ìròyìn Canadian Journal of Anaesthesia pé :  Àṣeyege là ń ṣe àwọn iṣẹ abẹ ọkàn - àyà , ti òpójẹ , fun àwọn obìnrin àti èyí tó jẹ mọ ọmọ bíbí , ti egungun , àti ti ọnà ilé ìtọ , gbogbo rẹ là ń ṣe láìlo ẹjẹ tàbí ohunkóhun tó wá látinú ẹjẹ .   Ọkan lára àwọn àǹfààní iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ ni pé ó ń gbé ìtọjú tó pegedé lárugẹ .  Dókítà Benjamin J .  Reichstein , tó jẹ olùdarí iṣẹ abẹ nílùú Cleveland , ní ìpínlẹ Ohio , sọ pé :  Bí oníṣègùn bá ṣe mọṣẹ sí ló ṣe pàtàkì jù lọ nínú ọràn yíyẹra fún pípàdánù ẹjẹ .   Ìwé ìròyìn kan ní Gúúsù Áfíríkà tó dá lé ọràn òfin sọ pé nígbà míì , iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ ló máa  ń yá jù , kì í sábàá kó èèràn ranni , kò sì wọnwó .   Ó fi kún un pé :  Ó dájú pé ìtọjú lẹyìn iṣẹ abẹ yìí kì í náni lówó púpọ , kì í sì í gba àkókò .   Ìwọnyí wulẹ jẹ díẹ lára ìdí tí nǹkan bí ọgọsàn - án ọsibítù kárí ayé báyìí fi ní àwọn ètò tó dá lé ìtọjú àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà àti Ẹjẹ  Nítorí ohun tí Bíbélì sọ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kì í gbẹjẹ .   Àmọ wọn ń gba àwọn ìtọjú míì tí kò la ẹjẹ lọ , wọn sì ń fi taratara wá irú ìtọjú wọnyí .  Nígbà tí Dókítà Richard K .  Spence jẹ olùdarí iṣẹ abẹ ní ọsibítù kan ní New York , ó sọ pé :  Ọràn ìtọjú tó dáa jù lọ jẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lógún púpọ .  Lápapọ , àwọn ni òye yé jù lọ nínú gbogbo àwọn aláìsàn tó wá ń gbàtọjú lọdọ àwọn oníṣègùn tó ń ṣiṣẹ abẹ .   Ṣe làwọn dókítà túbọ ń mọṣẹ sí i bí wọn ti ń ṣe iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ fáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ẹ jẹ ká gbé ìrírí Denton Cooley yẹ wò , tí í ṣe oníṣègùn tó ń ṣiṣẹ abẹ lórí ọkàn - àyà àti òpójẹ .  Ọdún mẹtàdínlọgbọn lòun àtàwọn òṣìṣẹ rẹ fi ṣe iṣẹ abẹ ọkàn - àyà láìlo ẹjẹ fún ẹtàlélọgọta lé lẹgbẹta àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Àbáyọrí rẹ fi hàn kedere pé iṣẹ abẹ ọkàn - àyà ṣeé ṣe láṣeyọrí láìlo ẹjẹ .  Òótọ ni pé ọpọ èèyàn ti bẹnu àtẹ lu àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nítorí pé wọn kì í gbẹjẹ .  Àmọ ìwé ìtọni tí Ẹgbẹ Àwọn Oníṣègùn Apàmọlára ní Ilẹ Gẹẹsì àti Ireland tẹ jáde sọ pé lójú ìwòye àwọn Ẹlẹrìí ,  ìwàláàyè ṣeyebíye .   Táwọn èèyàn bá fẹ sòótọ , wọn á gbà pé akitiyan àwọn Ẹlẹrìí ni ohun pàtàkì tó ti mú kí ìtọjú tó gbé pẹẹlí wà fún gbogbo èèyàn .  Ọjọgbọn Stein A .  Evensen , tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ìwòsàn Ìjọba Norway , kọwé pé :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wá fún iṣẹ abẹ ló fọnà hàn wá , akitiyan wọn ló jẹ ká ṣe ọpọ àtúnṣe sí apá pàtàkì ètò ìlera ilẹ Norway .   Láti lè gbárùkù ti àwọn dókítà bí wọn ti ń ṣètọjú láìlo ẹjẹ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ṣètò ìgbìmọ alárinà .  Ní lọwọlọwọ , ó lé ní egbèje Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn tó wà kárí ayé , wọn sì wà ní sẹpẹ láti pèsè àwọn ìwé nípa ìṣègùn fáwọn dókítà àtàwọn olùwádìí , èyí jẹ àwọn ìwé látinú ìsọfúnni táa kó jọ látinú àwọn àpilẹkọ tó lé ní ẹgbẹrún mẹta tó jẹ mọ iṣẹ ìṣègùn àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .  Dókítà Charles Baron , tó jẹ ọjọgbọn ní Boston College Law School , sọ pé :  Ní ti bí nǹkan ṣe rí lónìí yìí , kì í ṣe àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nìkan , ṣùgbọn gbogbo aláìsàn ni a kì í fún lẹjẹ láìyẹ , èyí sì jẹ nítorí iṣẹ Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn táwọn Ẹlẹrìí dá sílẹ .    Ìsọfúnni nípa ìtọjú àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ , èyí táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti kó jọ , ti ṣàǹfààní fún ọpọ oníṣègùn .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà táwọn tó ṣe ìwé tí àkọlé rẹ ń jẹ Autotransfusion : Therapeutic Principles and Trends , ń kó ìsọfúnni wọn jọ , wọn ní kí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fún àwọn ní ìsọfúnni nípa àwọn ìtọjú míì tó ṣeé lò dípò ìfàjẹsínilára .  Àwọn Ẹlẹrìí fi tayọtayọ pèsè ìsọfúnni wọnyí fún wọn .  Àwọn òǹṣèwé náà wá fi ẹmí ìmoore sọ lẹyìn náà pé :  Lára gbogbo ohun táa kà nípa kókó yìí , a ò tíì rí irú ìtòlẹsẹẹsẹ ìsọfúnni bẹẹ rí , tó sọjú abẹ níkòó , tó sì kún rẹrẹ , nípa báa ṣe lè yẹra fún ìfàjẹsínilára .   Ìtẹsíwájú nínú iṣẹ ìṣègùn ti mú kí ọpọ èèyàn yan ìtọjú láìlo ẹjẹ láàyò .  Ibo ni yóò tẹ síwájú dé ?  Ọjọgbọn Luc Montagnier , tó ṣàwárí fáírọọsì tó ń fa àrùn éèdì , sọ pé :  Òye wa tó túbọ ń jinlẹ sí i nínú iṣẹ yìí fi hàn pé níjọ ọjọ kan , a ò ní fàjẹ sí àwọn èèyàn lára mọ .   Ṣùgbọn , ní báyìí ná , àwọn nǹkan táà ń lò dípò ẹjẹ ń gba ẹmí là .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo Léfítíkù 7 : 26 , 27 ; 17 : 10 - 14 ; Diutarónómì 12 : 23 - 25 ; 15 : 23 ; Ìṣe 15 : 20 , 28 , 29 ; 21 : 25 .  Nígbà tí wọn bá pe àwọn Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn , wọn tún máa ń ṣe àpérò pẹlú àwọn tí iṣẹ wọn jẹ mọ ìṣègùn nílé ìwòsàn .  Ìyẹn nìkan kọ , bí wọn bá dìídì béèrè ìrànlọwọ wọn , wọn máa ń ran àwọn aláìsàn lọwọ láti mọ bí wọn ṣe lè sọ èrò ọkàn wọn jáde fún oníṣègùn tó ń tọjú wọn , láìfọrọ falẹ , láìfọrọ sábẹ ahọn .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ohun Táwọn Dókítà Kan Sọ   Iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ kò wà fáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nìkan , bí kò ṣe fún gbogbo aláìsàn .  Lójú tèmi , gbogbo dókítà ló yẹ kó lọwọ sí i .   Dókítà Joachim Boldt , ọjọgbọn nípa oògùn apàmọlára , nílùú Ludwigshafen , ní Jámánì .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn ewu tó wà nínú ìfàjẹsínilára ti dín kù lóde òní , síbẹ ewu ṣì ńbẹ o , ó ṣì ń ṣàkóbá fún ètò tí ń gbógun ti àrùn nínú ara , ó sì ń kó àrùn mẹdọwú tàbí àwọn àrùn tí ìbálòpọ ń ta látaré ranni .   Dókítà Terrence J .  Sacchi , igbá kejì ọjọgbọn àgbà nípa ìmọ ìṣègùn .   Ọpọ dókítà ni kì í tilẹ ronú lẹẹmejì nípa ìfàjẹsínilára , ṣe ni wọn kàn ń fa ẹjẹ sáwọn èèyàn lára yàà .  Èmi kì í ṣe bẹẹ ní tèmi .   Dókítà Alex Zapolanski , olùdarí iṣẹ abẹ ọkàn ní Ilé Ìtọjú Àrùn Ọkàn ní San Francisco .   Lójú tèmi , táa bá wo ọpọ jù lọ aláìsàn , kò sí iṣẹ abẹ èyíkéyìí táa sábà máa ń ṣe nínú ikùn tí a ò lè ṣe láìfàjẹ sí aláìsàn lára .   Dókítà Johannes Scheele , ọjọgbọn nípa iṣẹ abẹ , ní Jena , Jámánì .   Àwọn àwòrán    Dókítà Terrence J .  Sacchi  Dókítà Joachim Boldt   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Ìtọjú àti Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ  Díẹ Lára Ọnà Tí Wọn Ń Gbà Ṣe É  Àwọn Èròjà Olómi : Àpòpọ oníyọ ti Ringer , dextran , táàṣì hydroxyethyl , àtàwọn èròjà míì ni wọn fi ń mú kí ìwọn ẹjẹ wà bó ṣe wà , kí ẹjẹ tó wà nínú ara má bàa kéré jù , kó sì wá mú kí àwọn ẹyà ara kan kọṣẹ .  Àwọn èròjà olómi kan tí wọn ń yẹ wò lọwọ báyìí lè máa gbé afẹfẹ kiri inú ara .  Egbòogi : Àwọn èròjà purotéènì àtọwọdá lè ṣokùnfa ìmújáde ọpọ yanturu sẹẹlì pupa inú ẹjẹ  omi ìsúnniṣe inú kíndìnrín tí ń mú sẹẹlì pupa inú ẹjẹ pọ sí i  , àti ìmújáde àwọn sẹẹlì tí ń mú kí ẹjẹ dì  interleukin - 11  , àti onírúurú sẹẹlì funfun inú ẹjẹ  GM - CSF , G - CSF  .  Àwọn oògùn míì kì í jẹ kí ìwọn ẹjẹ lọọlẹ púpọ jù nígbà iṣẹ abẹ  aprotinin , antifibrinolytics  , àwọn oògùn míì kì í sì í jẹ kí ẹjẹ dà púpọ jù  desmopressin  .  Àwọn èròjà tí ń dí ojú ibi tó ń ṣẹjẹ : Wọn máa ń lẹ èròjà collagen àti cellulose tó rí bí àwọn mọ ibi tó ń ṣẹjẹ , kí ẹjẹ náà lè dá .  Èròjà fibrin tó ń ṣiṣẹ bí àtè àtàwọn èròjà tí wọn fi ń dí ojú ibi tó ń ṣẹjẹ , lè dí ojú ọgbẹ tàbí kó bo ojú ibi fífẹ , níbi tí òpójẹ kan ti bẹ .  Ṣíṣàìfi ẹjẹ ṣòfò : Àwọn ẹrọ kan wà tí kì í jẹ kí ẹjẹ ṣòfò nígbà iṣẹ abẹ tàbí nígbà téèyàn bá fara gbọgbẹ .  Wọn máa ń yọ ìdọtí kúrò nínú ẹjẹ yìí , bí ó ti ń ṣàn nìṣó lára aláìsàn náà .  Tó bá jẹ ọràn tó le ni , ọpọ lítà ẹjẹ ló ṣeé dáàbò bò bí wọn bá lo ọnà yìí .  Àwọn irinṣẹ tí wọn fi ń ṣiṣẹ abẹ : Àwọn ẹrọ kan wà tó jẹ pé gbàrà tó bá gé òpójẹ ló máa ń dí i .  Àwọn ẹrọ míì wà tó lè dí àwọn ibi fífẹ tó ń ṣẹjẹ lára òpójẹ .  Àwọn irinṣẹ tí wọn fi ń wo inú lọhùn - ún àtàwọn irinṣẹ tó ṣeé rọra tì bọnú ara ń jẹ kó ṣeé ṣe láti ṣe iṣẹ abẹ láìpàdánù ẹjẹ púpọ , bó ti máa ń rí nígbà tí wọn bá gé ibi tó fẹ .  Ọgbọn tí wọn fi ń ṣiṣẹ abẹ : Ìwéwèé tó kúnná nípa iṣẹ abẹ náà , títí kan fífọràn lọ àwọn onírìírí olùtọjú aláìsàn , máa ń ran àwọn oníṣègùn iṣẹ abẹ lọwọ láti yàgò fún àwọn ìṣòro dídíjú .  Ó pọndandan láti tètè dí ibikíbi tó bá ń ṣẹjẹ .  Bí wọn ò bá wá nǹkan ṣe sí i lẹyìn wákàtí mẹrìnlélógún , ó lè tètè ṣekú pa aláìsàn náà .  Ẹjẹ ò ní dà púpọ jù bí wọn bá pín àwọn iṣẹ abẹ ńláńlá sọnà kéékèèké .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ìtọjú Láìlo Ẹjẹ  Ṣé Òun Ni  Ìlànà Ìtọjú fún Gbogbo Gbòò  ?  JÍ !  bá oníṣègùn mẹrin tó jẹ ògbóǹkangí sọrọ nípa àwọn àǹfààní iṣẹ ìṣègùn àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .  Yàtọ sáwọn aláìsàn tí kì í gbẹjẹ nítorí ọràn ẹsìn , àwọn wo ló tún ń fẹ ìtọjú tí kò la lílo ẹjẹ lọ ?  Dókítà Spahn : Lọdọ tiwa , àwọn aláìsàn tó mọ ohun tó ń lọ ló sábà máa ń béèrè fún ìtọjú tí kò la lílo ẹjẹ lọ .  Dókítà Shander : Ní 1998 , iye àwọn aláìsàn tó sọ pé àwọn ò gbẹjẹ , fún ìdí tó jẹ pé àwọn nìkan ló yé , pọ ju iye àwọn aláìsàn tó sọ pé àwọn ò gbẹjẹ nítorí ọràn ẹsìn .  Dókítà Boyd : Àpẹẹrẹ kan ni tàwọn tí àrùn jẹjẹrẹ ń ṣe .  Ọpọ ìgbà la ti rí i pé bí wọn ò bá gbẹjẹ , ipò wọn máa ń sunwọn sí i , àìsàn náà kì í sì í tètè kì wọn mọlẹ bíi ti tẹlẹ .  Dókítà Spahn : A sábà máa ń tọjú àwọn ọjọgbọn láti yunifásítì àti ìdílé wọn láìlo ẹjẹ .  Àwọn oníṣẹ abẹ pàápàá máa ń sọ fún wa pé àwọn ò fẹ gbẹjẹ o !  Fún àpẹẹrẹ , oníṣègùn kan tó ń ṣiṣẹ abẹ gbé ìyàwó rẹ wá sọdọ wa pé ká ṣiṣẹ abẹ fún un .  Ó sọ pé :  Nǹkan kan ni màá bẹ yín fún  ẹ jọọ , ẹ ò gbọdọ fún un lẹjẹ o !   Dókítà Shander : Àwọn òṣìṣẹ tó ń bá mi ṣiṣẹ ní ẹka ìṣègùn tó jẹ mọ oògùn apàmọlára sọ pé :  Àwọn aláìsàn wọnyí tí kì í gbẹjẹ ń gbádùn dáadáa , kódà ó tiẹ jọ pé àwọn ló tètè ń gbádùn jù .  Kí ló dé tó jẹ oríṣi ìlànà ìtọjú méjì là ń lò ?  Bó bá jẹ pé ìtọjú yìí ló dáa jù , òun ló yẹ ká máa lò fún gbogbo èèyàn .   Fún ìdí yìí , à ń wọnà fúngbà tí ìtọjú láìlo ẹjẹ yóò di ìlànà ìtọjú fún gbogbo gbòò .  Ọgbẹni Earnshaw : Òótọ ni pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà làwọn èèyàn mọ mọ iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .  Ṣùgbọn , ọnà ìtọjú yìí ló wù wá ká máa lò fún gbogbo èèyàn .  Ṣé ìtọjú láìlo ẹjẹ ló wọn jù àbí òun ni ò wọn rárá ?  Ọgbẹni Earnshaw : Ìtọjú yìí ń dín ìnáwó kù .  Dókítà Shander : Ìpín mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún ni ìtọjú láìlo ẹjẹ fi dínwó sí ìtọjú tí wọn ti lo ẹjẹ .  Dókítà Boyd : Bó tiẹ ṣe tìtorí ìyẹn nìkan ni , ó tó ohun tó fi yẹ ká máa lò ó .  Ibo la ti tẹ síwájú dé báyìí nínú ìtọjú láìlo ẹjẹ ?  Dókítà Boyd : Mo rò pé a ti lọ jìnnà gan - an .  Àmọ , ṣíṣe ṣì kù .  Gbogbo ìgbà la túbọ ń rí ìdí gúnmọ tí kò fi yẹ ká máa lo ẹjẹ .   Àwọn àwòrán   Dókítà Donat R .  Spahn ọgá pátápátá ní ẹka ìṣègùn tó jẹ mọ oògùn apàmọlára , láti ìlú Zurich , Switzerland  Dókítà Aryeh Shander igbá kejì ọgá pátápátá ní ẹka ìṣègùn tó jẹ mọ oògùn apàmọlára , láti Orílẹ - Èdè Amẹríkà  Ọgbẹni Peter Earnshaw , FRCS , ògbóǹkangí oníṣègùn nípa eegun títò , láti ìlú London , ilẹ Gẹẹsì  Dókítà Mark E .  Boyd ọjọgbọn nípa ẹka ìṣègùn tó jẹ mọ ìbímọ àti àìsàn àwọn obìnrin , láti Kánádà   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 11   Ojúṣe Aláìsàn   Bá dókítà rẹ sọrọ nípa àwọn nǹkan míì tó ṣeé lò dípò ẹjẹ ṣáájú kí ọràn ìtọjú tiẹ tó wáyé rárá .  Èyí ṣe pàtàkì , àgàgà fáwọn aboyún , àwọn òbí ọlọmọ wẹwẹ , àtàwọn àgbàlagbà .   Kọ ohun tóo fẹ sínú ìwé , pàápàá bí àkọsílẹ tó bófin mu bá wà fún ète yẹn .   Bí oníṣègùn rẹ kò bá fẹ tọjú rẹ láìlo ẹjẹ , wá oníṣègùn míì tí yóò ṣe ohun tóo fẹ .   Níwọn bí àwọn nǹkan míì tí wọn ń lò dípò ẹjẹ ti máa ń pẹ díẹ kí wọn tó bẹrẹ sí ṣiṣẹ lára , má ṣe sún àkókò tó yẹ kóo lọ gba ìtọjú síwájú , bóo bá mọ pé ó lè la ọràn iṣẹ abẹ lọ .  Àwọn Ìyá Tó Ní Àrùn Éèdì Ko Ìṣòro  CYNTHIA ,  obìnrin kan tó ń gbé lórílẹ - èdè West Indies , ní yíyàn méjì , yálà kó fi ọmú bọ ọmọ rẹ tàbí kó fi oúnjẹ inú agolo bọ ọ .  Èèyàn lè rò pé ìpinnu tó rọrùn - ún ṣe ni .  Ṣebí ọjọ ti pẹ táwọn tó mọ nípa ọràn ìlera ti ń ké gbàjarè pé wàrà ìyá ni  oúnjẹ aṣaralóore jù lọ  fáwọn ọmọ ọwọ .  Yàtọ síyẹn , ní àwọn ilẹ tálákà , ó jọ pé àrunṣu lè pa àwọn ọmọ ọwọ tí wọn fi oúnjẹ inú agolo bọ ní ìlọpo mẹẹẹdógún ju àwọn tí wọn fún lọmú .  Àní sẹ , Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Ti Ìparapọ Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé  UNICEF  ròyìn pé nǹkan bí ẹgbẹrún mẹrin ọmọdé ló ń kú lọdọọdún nítorí ewu àwọn oúnjẹ míì táwọn èèyàn fi ń rọpò ọmú ìyá .  Àmọ ní ti Cynthia , ìpinnu láti fọmọ lọmú tún wé mọ ewu míì lọtọ .  Ó ti kó fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn lára ọkọ rẹ , fáírọọsì yìí ló sì máa ń fa éèdì .  Lẹyìn tí Cynthia bímọ ni wọn wá sọ fún un pé ọkan nínú méje àwọn ọmọ tí ìyá tó ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn bá bí , ló máa ń kó fáírọọsì náà látinú wàrà ìyá wọn .   Nípa báyìí , ìpinnu tó le koko ló dojú kọ ọ : yálà kó fẹmí ọmọ rẹ wewu nípa fífún un lọmú , tàbí kó fi í sínú ewu míì nípa fífi oúnjẹ inú agolo bọ ọ .  Ní àwọn apá ibi tí àjàkálẹ àrùn éèdì ti gbilẹ jù lọ láyé , méjì sí mẹta lára gbogbo aboyún mẹwàá ló ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn .  Lórílẹ - èdè kan , èèràn ti ran àwọn tó lé ní ìdajì lára àwọn aboyún tí wọn yẹ wò .  Rédíò àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ròyìn pé :  Ìṣírò tí ń kó ìdágìrì báni yìí ló ń lé àwọn onímọ ìjìnlẹ léré láti tètè wá nǹkan ṣe sọràn náà .   Láti kojú ìpèníjà yìí , àjọ mẹfà látinú àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ti pa ìrírí , ìsapá , àti agbára wọn pọ , láti dá àjọ kan sílẹ tí wọn ń pè ní Ètò Tí Ìparapọ Orílẹ - Èdè Pawọ Pọ Ṣe Lórí Fáírọọsì Tó Ń Pa Agbára Ìdènà Àrùn àti Éèdì , ìkékúrú orúkọ àjọ yìí ni UNAIDS .   Ṣùgbọn UNAIDS ti rí i pé wíwá ojútùú sí ìṣòro éèdì kò rọrùn rárá .  Àwọn Ìṣòro Dídíjú Tó Ń Dènà Ojútùú Rírọrùn  Edith White , tó mọwámẹyìn nípa ọràn fífọmọlọmú àti bí ìyá ṣe ń kó fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn ran ọmọ , sọ pé àwọn òṣìṣẹ tí iṣẹ wọn jẹ mọ ọràn ìlera ti ń kìlọ fáwọn obìnrin tó ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn ní àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà pé kí wọn má ṣe fún àwọn ọmọ wọn lọmú , níwọn bí èyí ti máa ń dá kún ewu pé ọmọ náà lè kó fáírọọsì .  Lílo wàrà oníyẹfun ló jọ pé ó bọgbọn mu láti yíjú sí .  Àmọ ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà  níbi tí àwọn àbá tí kò lè ṣẹ ti sábà máa ń já sí pàbó  ojútùú rírọrùn yìí máa ń ṣòroó mú lò .  Ọkan lára ìṣòro náà jẹ ti ẹgbẹ òun ọgbà .  Láwọn orílẹ - èdè tó ṣe pé fífọmọlọmú ló wọpọ , a lè sọ pé àwọn obìnrin tó ń fi oúnjẹ inú agolo bọ ọmọ wọn ń pariwo ara wọn síta pé àwọn ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn .  Ẹrù lè máa ba obìnrin kan pé táwọn èèyàn bá mọ ohun tó ń ṣe òun pẹnrẹn , ṣe ni wọn á máa dá òun lẹbi , tàbí kí wọn pa òun tì , tàbí kí wọn lu òun .  Àwọn obìnrin kan tó bá ara wọn nínú ipò yìí ti pinnu pé kò sóhun táwọn lè ṣe ju pé kí àwọn máa fi ọmú bọ ọmọ àwọn , káwọn èèyàn má bàa mọ pé àwọn alára ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn .  Àwọn ìṣòro míì tún wà o .  Fún àpẹẹrẹ , ẹ jẹ ká gbé ọràn Margaret , tó jẹ ọmọ ogún ọdún , yẹ wò .  Obìnrin yìí ò tíì lọ fún àyẹwò rí láti mọ bóyá òun ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn , bó sì ṣe rí nìyí láàárín ó kéré tán ìpín márùndínlọgọrùn - ún àwọn obìnrin tí ń gbé lábúlé ní Uganda .  Ṣùgbọn kí Margaret má ṣàfira o .  Nítorí pé ọmọ rẹ àkọkọ ti kú , fòní - kú - fọla - dìde sì ni ọmọ rẹ kejì .  Ìgbà mẹwàá ni Margaret ń fún ọmọ rẹ kẹta lọmú lóòjọ , bó tilẹ jẹ pé ó ṣeé ṣe kí obìnrin yìí ti ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn .  Ó sọ pé :  Mi ò lè fi wàrà inú agolo bọ ọmọ mi láé .   Kí ló dé ?  Margaret sọ pé iye téèyàn máa ná sórí fífi wàrà oníyẹfun bọ ọmọ ti wọn jù , ó fi ìlọpo kan àtààbọ pọ ju iye tí ń wọlé fún ìdílé kọọkan lábúlé rẹ lọdún kan gbáko .  Ká tiẹ sọ pé ọfẹ ni wàrà ọhún , kò síbi tí wọn á ti rí omi tó mọ tí wọn á fi pò ó láìjẹ pé àwọn ọmọdé tibẹ kó àrùn míì .    Àwọn ìṣòro yìí lè dín kù bí àwọn ìyá tó ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn bá ní ètò ìmọtótó tó yẹ , bí wọn bá ní òunjẹ inú agolo tó pọ tó , àti bí wọn bá ni omi tó dáa .  Ṣé nǹkan wọnyí ò wọn jù báyìí ?  Ó jọ bẹẹ o .  Àmọ , ó yani lẹnu pé àtirówó ṣètò nǹkan wọnyí kọ ló jà , bí kò ṣe ohun táa kà sí pàtàkì .  Àní , Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ròyìn pé owó tí àwọn kan lára àwọn orílẹ - èdè tó tòṣì jù lọ lágbàáyé ń ná lórí ọràn ogun jẹ ìlọpo méjì owó tí wọn ń ná lórí ọràn ìlera àti ẹkọ .  Àwọn Oògùn Tí Ń Bá Àrùn Éèdì Jà Ńkọ ?  Àwọn onímọ ìjìnlẹ tí ń bá àjọ UN ṣiṣẹ ròyìn pé oògùn kan , tó rọrùn láti rí , tí kò sì fi bẹẹ wọn , tí wọn ń pè ní AZT , lè dènà kíkó táwọn ìyá ń kó fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn ran àwọn ọmọ .  Pẹlú ìrànlọwọ àjọ UNAIDS , iye rẹ kò ju àádọta dọlà lọ .  Ìyẹn nìkan kọ o , àwọn olùwádìí nípa àrùn éèdì kéde ní July 1999 pé oògùn kan tí wọn ń pè ní nevirapine , tí wọn óò máa fi tọjú àwọn ìyá tó ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn àtàwọn ọmọ wọn tuntun , kò lè náni ju dọlà mẹta péré lọ , wọn sì sọ pé ó tiẹ jọ pé oògùn yìí tún ń ṣiṣẹ ju AZT ní dídènà ìtànkálẹ fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn .  Àwọn ògbógi nípa ọràn ìlera sọ pé nevirapine lè gba ogún ọkẹ ọmọ tuntun lọwọ kíkó fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn ní kùtùkùtù ìgbésí ayé wọn .  Ṣùgbọn o , àwọn kan tún ń bẹnu àtẹ lu àwọn oògùn yẹn , wọn ní ṣebí kò lè ṣe ju wíwulẹ dènà kí ìyá kó fáírọọsì náà ran ọmọ , wọn ní níwọn ìgbà tí kò pa fáírọọsì náà lára ìyá , kò sígbà tí ìyá ọhún ò ní kó àrùn éèdì , tí yóò sì kú fi ọmọ rẹ sílẹ .  Àjọ UN wá dá wọn lóhùn pé a ò kúkú lè tìtorí èyí lajú sílẹ ká wá jẹ kí àwọn ọmọ ọwọ máa kó fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn , ká jẹ kí àwọn aláìmọwọmẹsẹ yìí wáyé ìyà , kí wọn sì kú ikú oró .  Wọn tún sọ síwájú sí i pé ìyá tó bá ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn ṣì lè ṣe ọpọ ọdún láyé kó tó kú .  Ẹ jẹ ká tún padà sórí ọràn Cynthia táa sọ níbẹrẹ .  Nígbà tó bí ọmọ rẹ ní ọdún 1985 ni wọn sọ fún un pé ó ti kó fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn , àmọ ọdún mẹjọ kọjá kó tó bẹrẹ sí ṣàìsàn .  Bó tilẹ jẹ pé ọmọ náà ní fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn nígbà tó bí i , nígbà tọmọ náà fi máa pé ọmọ ọdún méjì , kò ní in mọ .  Ọrọ tí Bíbélì fi tù wá nínú ni pé , láìpẹ sígbà táa wà yìí , àyíká aláìléwu yóò dé lóòótọ , ìṣòro àwọn àjàkálẹ àrùn bí éèdì yóò sì yanjú pátápátá .  Jèhófà Ọlọrun ṣèlérí ayé tuntun níbi tí kì yóò ti  sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà yóò fẹ láti sọ fún ẹ nípa ojútùú tí gbogbo ìṣòro náà máa ní .  Bóo bá fẹ gbọ sí i nípa rẹ , jọwọ kàn sí àwa táa ṣe ìwé ìròyìn yìí tàbí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Kì í ṣe orúkọ rẹ gan - an nìyí .  Àjọ UNICEF sọ pé lójoojúmọ , nǹkan bí ọgọrùn - ún márùn - ún sí méje àwọn ìkókó ló ń kó fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn látinú wàrà ìyá wọn .  Àwọn àjọ mẹfà náà ni UNICEF , Ìwéwèé Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Ìdàgbàsókè , Àjọ Tí Ń Bójú Tó Owó Àkànlò Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Iye Ènìyàn , Àjọ Ìlera Àgbáyé , Báǹkì Àgbáyé , àti Àjọ Ètò Ẹkọ , Ìmọ Ìjìnlẹ , àti Àṣà Ìbílẹ ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè .  Ọdún 1995 ni wọn dá àjọ UNAIDS sílẹ .  Ìwádìí ẹnu àìpẹ yìí kan sọ pé lílo wàrà oníyẹfun àti wàrà ìyá lè tún fi kún ewu kíkó fáírọọsì tó ń pa agbára ìdènà àrùn , àti pé wàrà ìyá lè ní àwọn èròjà tó lè gbógun ti fáírọọsì yìí .  Bí èyí bá rí bẹẹ lóòótọ , á jẹ pé fífọmọlọmú nìkan ló sàn jù , bó tilẹ jẹ pé ó léwu nínú .  Àmọ o , èèyàn ò tíì lè fi gbogbo ara gbọkàn lé ìwádìí yìí .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 26   Àjọ WHO  E .  Hooper   Àwọn Ìwé Ìròyìn Tó Dáa Jù Lọ   LẸNU àìpẹ yìí , àwọn olóòtú Jí !  rí lẹtà kan gbà látọdọ Lisel , ọmọ iléèwé gíga kan tó jẹ ẹni ọdún méjìdínlógún láti Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Ó kọwé pé :   Ẹkọ nípa ìtàn ni mo ń kọ .  Iṣẹ ìwádìí rẹpẹtẹ kan wà tí wọn ní ká ṣe , ohun tí mo sì yàn láti kọwé lé lórí ni ìdúrógbọn - in àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lòdì sí ìjọba Násì ní Jámánì nígbà tí Hitler ń ṣèjọba .  Ẹ jọwọ ẹ fún mi ní orísun àwọn ìsọfúnni tẹẹ tọka sí ní ìparí àpilẹkọ inú Jí !  tẹẹ pe àkọlé rẹ ní  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  Àwọn Onígboyà Lójú Ewu Nazi ,  tó wà nínú ìtẹjáde July 8 , 1998 .  Ẹkọ gidi wà nínú àpilẹkọ náà , ọgbọn ìgbọrọkalẹ yín sì gún régé débi pé bó bá tiẹ jẹ ìdajì irú ìmọlára àti òtítọ kan náà ni mo gbé kalẹ , ohun tí mo bá kọ á ṣì jẹ ẹrí ńláǹlà fáwọn tí yóò yẹ iṣẹ mi wò .   Ẹ ṣeun tí ẹ ò yé tẹ àwọn ìwé ìròyìn tó dáa jù lọ jáde .  Nínú ẹdà kọọkan , mo máa ń kọ  ẹkọ nípa ìwé kíkọ ,  tí kì í ṣẹgbẹ ohun tí mo ń kọ níléèwé , èyí sì máa ń jẹ kí n sapá láti ṣe dáadáa ju ti tẹlẹ lọ nínú gbogbo kókó tí mo bá ń kọwé lé lórí .  Ẹ jọwọ mo fẹ kí ẹ mọ pé mo mọrírì ìsapá yín .    Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 12   Fọtò àárín : Państwowe Muzeum Oświęcim - Brzezinka , nípasẹ ìyọǹda USHMM Photo Archives  Ìrànlọwọ Fáwọn Èèyàn Tí Wọn Dá Lóró  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ DENMARK   Ó RỌRÙN LÁTI TO EEGUN TÓ ṢẸ JU LÁTI WO ỌKÀN TÓ GBỌGBẸ SÀN .   Dókítà Inge Genefke .  ỌDỌMỌKÙNRIN kan ń rin ìrìn gbẹfẹ ládùúgbò kan tó parọrọ nílùú kan ní Yúróòpù , ó sì ní kóun kàn sáà wo àwọn ọjà tí wọn tò sójú fèrèsé kan .  Lójijì , ṣe ni ọwọ rẹ bẹrẹ sí gbọn .  Eékún rẹ sì ń gbọn .  Ó ń tẹ ọfun bí ẹni pé kò lè mí dáadáa mọ .  Ohun tó rí lójú fèrèsé yẹn ni òjìji ọlọpàá méjì tó wọṣọ .  Kì í kúkú ṣe pé ọdọmọkùnrin náà rúfin , kò sì yẹ kó bẹrù .  Ṣùgbọn , kìkì pé ó rí àwọn tó wọṣọ ọlọpàá mú un rántí ibì kan tó tó ẹgbẹẹgbẹrún kìlómítà síbi tó wà , níbi tí wọn ti dá a lóró lọpọ ọdún sẹyìn .  Ohun kan náà sì lè máa ṣẹlẹ sí àràádọta ọkẹ ọkùnrin , obìnrin , àti ọmọdé pàápàá .  Ó lè máa ṣẹlẹ sẹnì kan tóo mọ .  Ẹni tí wọn hàn léèmọ lè jẹ olùwá - ibi - ìsádi tàbí ará ilẹ òkèèrè tó ṣẹṣẹ kó wá sádùúgbò yín .  Bóyá iléèwé kan náà lọmọ tiẹ àtọmọ tìẹ jọ ń lọ .  Bóyá o kà á séèyàn jẹẹjẹẹ , àti ẹni pẹlẹ , tí kì í ṣaápọn , tó rọra ń lọ nílọ tiẹ .  Àmọ ìrísí lè tanni jẹ ; ìrísí lè bo pákáǹleke inú lọhùn - ún tó ń bá onítọhún fínra mọlẹ , bó ti ń jà raburabu láti gbàgbé ìrora àti ẹdùn ọkàn tó ti ní sẹyìn .  Ohunkóhun tó bá rí  tàbí ìró èyíkéyìí tó bá gbọ  lè mú un rántí ẹrùjẹjẹ àtẹyìnwá .  Ẹnì kan tí irú rẹ ṣẹlẹ sí sọ pé :  Ìgbàkigbà tí mo bá gbọ tí ọmọ ọwọ ń ké ni mo máa ń rántí àwọn tí mo gbọ tí wọn ń ké nínú ọgbà ẹwọn .  Ìgbàkigbà tí mo bá gbọ tí nǹkan kan ń dún fàì - fàì ni mo máa ń rántí ẹgba tó ń lọ sókè sódò  bó ṣe máa ń dún kó tó balẹ sí mi lára .   Àwọn jàǹdùkú olóṣèlú àti ẹgbẹ àwọn apániláyà nìkan kọ ló ń dáni lóró .  Ní ọpọ orílẹ - èdè , àwọn ológun àti ọlọpàá máa ń dáni lóró .  Nítorí kí ni ?  Ìdánilóró lè jẹ ọnà tó yá , tó sì gbéṣẹ láti fi wádìí nǹkan lẹnu èèyàn , láti fi túláàsì mú káwọn èèyàn jẹwọ , láti fi kó àwọn ẹlòmíì sí yọọyọ , tàbí láti fi ránró .  Dókítà Inge Genefke , ará Denmark , tó tún jẹ òléwájú nínú àwọn tó mọ nípa ọràn ìdánilóró , sọ pé nígbà míì àwọn ìjọba tó wà lórí àlééfà  ohun tó gbé wọn débẹ , tí wọn sì fi lè máa ṣèjọba nìṣó ni dídá àwọn èèyàn lóró .   Ẹnì kan tí wọn dá lóró sọ ọ lọnà yìí :  Wọn fẹ kí n bọhùn , kí àwọn ẹlòmíì lè rí ohun tó ń ṣẹlẹ sẹni tó bá bẹnu àtẹ lu ìjọba .   Lójú ọpọlọpọ , ìgbà tójú ò tíì là nìkan làwọn èèyàn ń dá èèyàn ẹlẹgbẹ wọn lóró .  Ṣebí láti ọdún 1948 ni Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ti fọwọ sí Ìpolongo Ẹtọ Ọmọnìyàn Lágbàáyé , tó sọ pé :  A ò gbọdọ dá ẹnikẹni lóró tàbí hàn án léèmọ , tàbí hùwà ìkà sí i tàbí ṣe é ṣúkaṣùka .    Ẹka karùn - ún  Àmọ , àwọn ògbógi kan sọ pé iye àwọn olùwá - ibi - ìsádi táwọn èèyàn ń dá lóró tó ìpín márùndínlógójì nínú ọgọrùn - ún .  Kí ló fà á tí ìdánilóró fi gbilẹ tó bẹẹ ?  Ipa wo ló ń ní lórí àwọn tí wọn ń dá lóró , kí sì ni a lè ṣe láti fi ràn wọn lọwọ ?  Ìyọrísí Rẹ  Abájọ tí ọpọ àwọn tí wọn dá lóró fi máa ń sá kúrò ní ilẹ ìbílẹ wọn láti lọ bẹrẹ ìgbé - ayé tuntun níbòmíì .  Àmọ bí àyíká tilẹ yí padà , ìrora náà  ti ara ìyára àti ti èrò orí  ṣì ń bá a lọ .  Fún àpẹẹrẹ , onítọhún lè máa rò pé òun ló lẹbi àìlègba àwọn ẹbí àti ọrẹ òun lọwọ ìyà .  Pẹlúpẹlù , ó lè máà gbẹkẹ lé àwọn ẹlòmíì mọ , ó lè máa bẹrù pé amí ni gbogbo àwọn tóun ń bá pàdé .  Òǹkọwé nì , Carsten Jensen , sọ pé :  Àjèjì ayérayé ni ẹni tí wọn dá lóró máa ń dà .  Kò ní gbẹkẹ lé ẹnikẹni mọ láé .   Ohun tó máa ń fà ni ìrora àti ẹdùn ọkàn ńláǹlà tó lè kó ìdààmú bá àtòun àtàwọn tó ń gbìyànjú láti ràn án lọwọ .  Ó lè rọrùn láti wá nǹkan ṣe sí ìrora , ṣùgbọn ẹdùn ọkàn ṣòroó wò .  Dókítà Genefke sọ pé :  Níbẹrẹ , a máa ń ronú pé ,  Ṣebí ìrora lásán ni , ìyẹn ò le kẹ , àá wọgbọn dá sí i  kíá lara wọn máa le .   Àmọ , kì í pẹ táa fi máa ń rí i pé ẹdùn ọkàn gan - an lohun tó ń jàrábà wọn .   Ṣùgbọn o , Dókítà Genefke sọ pé :  Ìyàlẹnu ló jẹ pé ó ṣeé ṣe láti mú ìtura bá wọn , ká sì ràn wọn lọwọ , kódà bí ọpọlọpọ ọdún tiẹ ti kọjá .   Ní 1982 , ní Ọsibítù Ìjọba Nílùú Copenhagen , Dókítà Genefke pẹlú àwọn oníṣègùn ará Denmark mìíràn , gbé ẹka kékeré kan kalẹ fún títọjú àwọn olùwá - ibi - ìsádi táwọn èèyàn dá lóró .  Nǹkan tó bẹrẹ ní kékeré yẹn ló ti wá di ètò kárí ayé báyìí lábẹ orúkọ náà Ẹgbẹ Tí Ń Tọjú Àwọn Táwọn Ẹlòmíì Dá Lóró Lágbàáyé .  Láti oríléeṣẹ rẹ tó wà nílùú Copenhagen ni ẹgbẹ yìí ti ń darí iṣẹ ìpèsè ìrànwọ láwọn ibùdó tó ju ọgọrùn - ún lọ lágbàáyé .  Láàárín ọdún wọnyí , ẹgbẹ náà ti gba ìmọ kún ìmọ nípa ìtọjú àwọn táwọn ẹlòmíì dá lóró .  Báa Ṣe Lè Ṣètìlẹyìn  Ó sábà máa ń ṣèrànwọ bí àwọn tí wọn dá lóró bá sọ ohun tójú wọn rí .  Ìwé ìsọfúnni kan látọdọ ẹgbẹ olùṣètọjú yìí sọ pé :  Ní nǹkan bí ogún ọdún sẹyìn , ìyà ọnà méjì ló ń jẹ àwọn táwọn ẹlòmíì ń dá lóró .  Èkínní , ìyà ń jẹ wọn nípa tara àti nípa ti èrò orí , àti èkejì , àìlèsọrọ síta tún ń fìyà jẹ wọn .   Òtítọ ni pé ọrọ nípa ìdálóró kì í ṣọrọ tó dùn - ún sọ .  Àmọ , bí ẹni tí wọn dá lóró bá fẹ finú han ọrẹ , tí ọrẹ sì kọ láti gbọ , èyí lè dá kún ẹdùn ọkàn onítọhún .  Nítorí náà , ó ṣe pàtàkì pé kí a fi onítọhún lọkàn balẹ pé ẹnì kan tó bìkítà wà .  Èyí ò wá ní kéèyàn di alátojúbọ o .  Gbogbo - ẹ gbògbò - ẹ , ọwọ ẹni tí wọn dá lóró ni ìpinnu wà ní ti bóyá òun yóò finú han ẹnikẹni , àti ẹni tí òun yóò finú hàn , àti ìgbà tí òun yóò finú hàn án .  Òwe 17 : 17 ; 1 Tẹsalóníkà 5 : 14 .  Ohun tí ọpọ jù lọ àwọn ògbógi dámọràn ni pé kéèyàn ronú nípa ìrora àti ẹdùn ọkàn tí ìdánilóró ń fà .  Fún àwọn kan , wọn ní láti lọ gba ìrànlọwọ àwọn ògbógi kí ara wọn tó lè padà bọ sípò .  Ìtọjú tí a ń fún wọn wé mọ ìgbòkègbodò tí ń mú kí wọn lè mí láìsíṣòro kí wọn sì lè bá èèyàn sọrọ láìsí wàhálà .   Ìṣòro ìtìjú sábà máa ń wà lára nǹkan tí wọn ní láti kọkọ yanjú .  Olùtọjú kan sọ fún obìnrin tí wọn fipá bá lò pọ léraléra , tí wọn sì lù , pé :  Ojú tó ń tì ẹ kò ṣàjèjì , ó sì bá ìwà ẹdá mu .  Ṣùgbọn rántí pé ìwọ kọ lo ṣe nǹkan ìtìjú .  Àwọn tó ṣe eléyìí sí ẹ ló yẹ kójú tì .   Àwọn Tó Yè Bọ Nínú Àgọ Ìṣẹniníṣẹẹ  Nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , ojú àràádọta ọkẹ èèyàn rí màbo nínú àwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ Hitler .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wà lára àwọn tí wọn ṣe inúnibíni sí nítorí pé wọn ò kọ ìgbàgbọ wọn sílẹ .  Ó dájú pé ìgbàgbọ wọn ràn wọn lọwọ láti fara da irú àdánwò burúkú bẹẹ .  Lọnà wo ?  Tipẹtipẹ kí wọn tó ju àwọn Kristẹni wọnyí sẹwọn ni wọn ti ń fara balẹ kẹkọọ Ọrọ Ọlọrun .  Fún ìdí yìí , àdánwò náà kò bá wọn lábo , wọn ò sì bẹrẹ sí dẹbi fún Ọlọrun nígbà tí ìyà náà kò tètè dópin .  Nípasẹ ẹkọ Bíbélì , àwọn Ẹlẹrìí ti mọdí tí Ọlọrun fi fàyè gba ìwà ibi àti bí yóò ṣe fòpin sí i nígbà tó bá tákòókò lójú rẹ .  Ẹkọ Bíbélì ti jẹ kí wọn mọ pé  olùfẹ ìdájọ òdodo  ni Jèhófà àti pé ọkàn rẹ máa ń gbọgbẹ nígbà táwọn èèyàn bá ń fojú èèyàn ẹlẹgbẹ wọn gbolẹ .  Sáàmù 37 : 28 ; Sekaráyà 2 : 8 , 9 .  Àmọ o , ó ti di dandan fún ọpọ lára àwọn tó la àgọ ìṣẹniníṣẹẹ já wọnyí láti fara da ìròbìnújẹ tó ń jẹ yọ láti inú ohun tójú wọn rí .  Nípa ṣíṣe bẹẹ , wọn ti jèrè okun ńláǹlà nípa títẹlé ìmọràn àpọsítélì Pọọlù .  Nígbà tí Pọọlù ń fimú dánrin nínú ọgbà ẹwọn Róòmù , ipò tó ṣeé ṣe kí ó kó àníyàn ńlá bá a , ó kọwé sáwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ rẹ pé :  Ẹ má ṣe máa ṣàníyàn nípa ohunkóhun , ṣùgbọn nínú ohun gbogbo nípasẹ àdúrà àti ìrawọ ẹbẹ pa pọ pẹlú ìdúpẹ kí ẹ máa sọ àwọn ohun tí ẹ ń tọrọ di mímọ fún Ọlọrun ; àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ yóò sì máa ṣọ ọkàn - àyà yín àti agbára èrò orí yín nípasẹ Kristi Jésù .   Fílípì 1 : 13 ; 4 : 6 , 7 .  Nípasẹ ìkẹkọọ Bíbélì , àwọn olùpàwàtítọmọ wọnyí mọ pé Ọlọrun ti ṣèlérí láti sọ ilẹ ayé di párádísè , níbi tí kì yóò ti sí àròdùn mọ nítorí ìwà ìfojú - ẹni - gbolẹ , bíi ìdánilóró .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣàjọpín ìrètí yìí tó bá Bíbélì mu pẹlú àwọn aládùúgbò wọn ní igba ó lé ọgbọn ilẹ .  Rúkèrúdò kárí ayé ń jẹ kí wọn rí ọpọ èèyàn tí ojú ti pọn nítorí ìwà ìkà táwọn èèyàn ti hù sí èèyàn ẹlẹgbẹ wọn .  Nígbà táwọn Ẹlẹrìí bá ṣalábàápàdé àwọn táwọn èèyàn ti dá lóró , wọn máa ń ṣàjọpín ìlérí Bíbélì nípa ọjọ ọla tó gbámúṣé pẹlú àwọn èèyàn yìí .  Ẹ wo bí inú wọn ti ń dùn tó láti wàásù ìhìn ayọ nípa ọjọ ọla kan nígbà tí ìdánilóró yóò di ohun àtijọ !  Aísáyà 65 : 17 ; Ìṣípayá 21 : 4 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Jí !  ò yan ìtọjú èyíkéyìí láàyò .  Àwọn Kristẹni gbọdọ rí i dájú pé ìtọjú èyíkéyìí tí wọn bá fẹ gbà kò lòdì sí àwọn ìlànà Bíbélì .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 24    A Ò GBỌDỌ DÁ ẸNIKẸNI LÓRÓ TÀBÍ HÀN ÁN LÉÈMỌ , TÀBÍ HÙWÀ ÌKÀ SÍ I TÀBÍ ṢE É ṢÚKAṢÙKA .   Ẹka Karùn - ún , Ìpolongo Ẹtọ Ọmọnìyàn Lágbàáyé   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 25   BÓO ṢE LÈ ṢÈRÀNWỌ  BÓO BÁ MỌ ẸNÌ KAN TÓ ṢẸṢẸ Ń BỌ LỌWỌ ÀKÓBÁ TÍ ÌDÁNILÓRÓ ṢE FÚN UN , ÀWỌN ÀBÁ TÓ TẸ LÉ E YÌÍ LÈ ṢÈRÀNWỌ :   Ní ẹmí ìfọrọrora - ẹni - wò .  O lè sọ pé :  Mo mọ pé wàhálà pọ ní orílẹ - èdè tóo ti wá .  Báwo ni gbogbo nǹkan ṣe ń lọ ?   Mátíù 7 : 12 ; Róòmù 15 : 1 .   Má yọjúràn , má sì fi tipátipá pèsè ìrànlọwọ .  Kàkà bẹẹ , jẹ onínúure àti olùgbatẹnirò .  Jẹ kí onítọhún mọ pé elétíi - gbáròyé ni ẹ .  Jákọbù 1 : 19 .   Aájò ò gbọdọ pọ jù .  Fi ọwọ onítọhún wọ ọ , má sì kọjá àyè ẹ .  O fẹ ràn án lẹrù ni , kò sì yẹ kí gbà - ràn - mí rẹ dẹlẹrù .  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ojú Ìwòye Tó Wà Níwọntúnwọnsì Nípa Àwọn Àṣà Olókìkí   KÒ SÍ ÀṢÀ NÁÀ TÍ WỌN Ò TÍÌ BẸNU ÀTẸ LÙ RÍ , BÓYÁ NÍGBÀ KAN TÀBÍ NÍBÌ KAN , Ó SÌ LÈ JẸ ÀÌGBỌDỌMÁṢE NÍGBÀ KAN TÀBÍ NÍBÌ KAN .   ỌRỌ yìí , tí William Lecky , òpìtàn ará Ireland , sọ fi hàn pé èèyàn ò dúró sójú kan rárá .  Ọrọ rẹ tún kan àwọn àṣà ìbílẹ àti àṣà àtọwọdọwọ tó ti wà lóríṣiríṣi .  Àní àwọn àṣà kan wà láyé àtijọ tó jẹ pé àìgbọdọmáṣe làwọn èèyàn kà wọn sí , àmọ nígbà tó ṣe , ó wá di ohun táwọn èèyàn ń bẹnu àtẹ lù .  Èyí kò yani lẹnu , nítorí gẹgẹ bí Kristẹni àpọsítélì Pọọlù ti wí ,  ìrísí ìran ayé yìí ń yí padà .   1 Kọríńtì 7 : 31 .  Bẹẹ ni , àtòrì layé , tó bá lò síwájú , á tún lò sẹyìn .  Èyí sábà máa ń hàn nínú báyé ṣe ń lọ tó ń bọ lórí ọràn ìṣarasíhùwà àti ìṣesí tí wọn gbà pé ó bójú mu láwùjọ .  Àwọn Kristẹni  kì í ṣe apá kan ayé   èyíinì ni pé , wọn ti ya ara wọn sọtọ kúrò lára ẹgbẹ àwọn ènìyàn tó kẹyìn sí Ọlọrun .  Àmọ , Bíbélì gbà pé àwọn Kristẹni ṣì wà  ní ayé ,  nítorí náà kò pa á láṣẹ pé ká di anìkàngbé , ká wá di àbàtà tó ta kété bí ẹni tí kò bódò tan .  Fún ìdí yìí , a gbọdọ ní ojú ìwòye tó wà níwọntúnwọnsì nípa àwọn àṣà ìbílẹ .  Jòhánù 17 : 11 , 14 - 16 ; 2 Kọríńtì 6 : 14 - 17 ; Éfésù 4 : 17 - 19 ; 2 Pétérù 2 : 20 .  Kí Ni Àṣà Ìbílẹ ?  Àṣà ìbílẹ jẹ àwọn nǹkan táà ń ṣe láwùjọ kan , tó wọpọ láàárín àwọn ará ibì kan tàbí ìṣọwọ àwọn èèyàn kan .  Ohun tó pàdí àwọn àṣà kan , bí ọnà ìgbàjẹun àti bó ṣe yẹ ká máa ṣe táa bá ń jẹun lọwọ , lè jẹ tìtorí àtimọ irú ìwà tó bójú mu nígbà táa bá wà láàárín àwọn èèyàn , kí kálukú lè mọ ìwà tó yẹ ọmọlúwàbí tó sì yẹni sí láwùjọ .  Ní irú àkókò bẹẹ , a lè fi ìwà rere láàárín ẹgbẹ wé iṣẹ tí epo ń ṣe nínú ẹrọ , nítorí pé ìwà rere máa ń jẹ kí àjọṣepọ ẹdá máa lọ geerege .  Ẹsìn ti ní ipa pàtàkì lórí àṣà ìbílẹ .  Ní tòótọ , ọpọ àṣà ló wá látinú àwọn ìgbàgbọ nínú ohun asán ayé àtijọ àti ìgbàgbọ tí kò bá Bíbélì mu .  Fún àpẹẹrẹ , ó jọ pé inú ìgbàgbọ nínú ohun asán ni àṣà fífún àwọn tí ọfọ ṣẹ ní òdòdó ti wá .   Ní àfikún , àwọ búlúù  táwọn èèyàn máa ń lò fún ọmọkùnrin tí wọn ṣẹṣẹ bí  jẹ láti fi lé àwọn ẹmí èṣù dà nù .  Tìróò ni wọn sọ pé wọn fi ń dáàbò bo ara wọn lọwọ ojú burúkú , wọn sì máa ń fi ìtọtè lé àwọn ẹmí èṣù dà nù kí wọn má bàa wọ ẹnu obìnrin , kí wọn sì sọ ọ di òǹdè .  Àní àṣà kéèyàn tiẹ bo ẹnu lásán nígbà tó bá ń yán , lè jẹ àbárèbábọ èrò pé kí ọkàn ẹni má bàa gba ẹnu fò jáde ni .  Àmọ , bí ọdún ti ń gorí ọdún , àwọn èèyàn ò so ìṣe àti àṣà wọnyí pọ mọ ẹsìn mọ , kò fi bẹẹ la ọràn ẹsìn lọ mọ .  Ohun Táwọn Kristẹni Gbọdọ Ronú Lé Lórí  Nígbà tó bá di dandan kí Kristẹni kan pinnu bóyá kóun tẹ lé àṣà ìbílẹ kan tàbí kóun má tẹ lé e , ohun tó yẹ kó ronú lé lórí ni pé , Kí ni ojú ìwòye Ọlọrun gẹgẹ bí ó ti wà nínú Bíbélì ?  Láyé ìgbàanì , Ọlọrun kórìíra àwọn àṣà kan tó lè ṣàì burú lójú àwọn ará àdúgbò kan .  Lára irú àwọn àṣà bẹẹ ni fífi ọmọ rúbọ , àṣìlò ẹjẹ , àti onírúurú ìṣekúṣe láàárín takọtabo .  Bẹẹ gẹgẹ , ó dájú pé àwọn àṣà kan tó wọpọ lóde òní lòdì sí àwọn ìlànà Bíbélì .  Irú ìwọnyí ni àwọn àṣà àtọwọdọwọ tí kò bá Bíbélì mu , táwọn èèyàn ti sọ di ọdún ẹsìn , àwọn ọdún bíi Kérésìmesì àti Àjíǹde tàbí àwọn àṣà ìbẹmìílò tó jẹ mọ ìgbàgbọ nínú ohun asán .  Ṣùgbọn àwọn àṣà tó ti fìgbà kan rí jẹ àṣà tí ń kọni lóminú , ṣùgbọn lónìí tó ti di ìlànà ìwà híhù láwùjọ ńkọ ?  Bí àpẹẹrẹ , ọpọ àṣà tó wọpọ nígbà ìgbéyàwó  títí kan gbígba òrùka àti jíjẹ kéèkì  ó jọ pé ọdọ àwọn abọrìṣà ló ti wá .  Ṣé ohun táa wá ń sọ ni pé àwọn Kristẹni kò gbọdọ lọwọ nínú irú àṣà bẹẹ ?  Ṣé dandan ni kí àwọn Kristẹni yẹ àṣà ìbílẹ kọọkan wò fínnífínní láti rí i bóyá ó ti lòdì níbì kan tàbí nígbà kan rí ?  Pọọlù sọ pé  níbi tí ẹmí Jèhófà bá . . . wà , níbẹ ni òmìnira wà .   Ọlọrun ò fẹ ká máa fi òmìnira yìí tẹ ìfẹkúfẹẹ ara wa lọrùn , ṣùgbọn ó fẹ ká lò ó láti fi kọ agbára ìwòye wa láti fìyàtọ sáàárín ohun tó tọ àtohun tí kò tọ .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé tó bá jẹ ọràn tí kò tako ìlànà Bíbélì , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kì í ṣe òfin dan - in dan - in .  Kàkà bẹẹ , olúkúlùkù Kristẹni ló máa gbé ipò tó yí i ká yẹ wò , tí yóò sì fúnra rẹ ṣèpinnu .  Máa Wá Ire Ọmọnìkejì Rẹ  Ṣé ohun táa wá ń sọ ni pé níwọn bí àṣà kan kò bá ti lòdì sí ẹkọ Bíbélì , kò sóhun tó burú nínú mímú un lò ?  Rárá o .  Ohun táà ń sọ kọ yẹn .  Pọọlù sọ pé kò dáa kí Kristẹni máa wá ire tara rẹ nìkan  bí kò ṣe ti ọpọ ènìyàn .   Ńṣe ló yẹ kó  máa ṣe ohun gbogbo fún ògo Ọlọrun ,  kó má sì di okùnfà ìkọsẹ .  Fún ìdí yìí , ẹni tó bá ń wá ojú rere Ọlọrun yóò bi ara rẹ léèrè pé :  Ojú wo làwọn èèyàn fi ń wo àṣà yìí ?  Ǹjẹ ó ní ìtumọ òdì kankan lójú àwọn ará àdúgbò ?  Ṣé títẹlé àṣà yìí kò ní fi hàn pé inú mi dùn sáwọn àṣà tàbí èròǹgbà tí inú Ọlọrun kò dùn sí ?   1 Kọríńtì 9 : 19 , 23 ; 10 : 23 , 24 .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn àṣà kan kò burú , ọwọ táwọn ará àdúgbò fi mú un lè jẹ kó lòdì sáwọn ìlànà Bíbélì .  Bí àpẹẹrẹ , ní àwọn àkókò kan , fífúnni ní òdòdó lè ní ìtumọ àrà ọtọ tó lòdì sáwọn ẹkọ Bíbélì .  Nítorí náà , kí ló yẹ kó jẹ olórí àníyàn Kristẹni ?  Bó tilẹ jẹ pé ó dáa kéèyàn ṣàyẹwò ibi tí àṣà kan ti ṣẹ wá , nígbà míì ohun tó ṣe pàtàkì jù ni láti ronú lórí ojú táwọn èèyàn fi ń wo àṣà náà lọwọlọwọ níbi téèyàn ń gbé .  Bí àṣà kan bá gbé ìtumọ tó lòdì sí Ìwé Mímọ tàbí ìtumọ òdì rù ní àkókò kan pàtó lọdún tàbí lábẹ àwọn ipò kan pàtó , á bọgbọn mu káwọn Kristẹni yẹra fún un lákòókò yẹn .  Pọọlù gbàdúrà pé káwọn Kristẹni máa bá a lọ ní jíjẹ kí ìfẹ wọn máa pọ sí i pẹlú ìmọ pípéye àti ìfòyemọ kíkún .  Bí àwọn Kristẹni bá ní ojú ìwòye tó wà níwọntúnwọnsì nípa àwọn àṣà olókìkí , wọn á  máa wádìí dájú àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì jù , kí  wọn  lè jẹ aláìní àbààwọn , kí  wọn  má sì máa mú àwọn ẹlòmíràn kọsẹ .   Lẹsẹ kan náà , wọn yóò jẹ kí  ìfòyebánilò  wọn  di mímọ fún gbogbo ènìyàn .   Fílípì 4 : 5 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn onímọ ìjìnlẹ nípa ènìyàn sọ pé , tẹlẹ rí wọn máa ń fi òdòdó rúbọ fáwọn òkú nígbà míì , kí wọn má bàa máa yọ sí àwọn alààyè .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Àwọn àṣà ìbílẹ kan tó ti wà látayébáyé , irú bíi bíbo ẹnu nígbà táa bá ń yán àti àṣà fífún àwọn tí ọfọ ṣẹ ní òdòdó , ti gbé ìtumọ míì rù báyìí  Ẹdà Tiẹ Kì Í Gbọwọ Ẹ  Ọkùnrin oníṣòwò kan kọwé sí ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Slovenia pé :   Ẹ ṣeun gan - an fún fífi ìwé ìròyìn Jí !  àti Ilé Ìṣọ ránṣẹ sí mi déédéé .  Mo máa ń kó wọn dání tí mo bá ń rìnrìn àjò , nítorí pé mo máa ń kà wọn lẹnu ìrìn àjò àti nígbà tí mo bá ń dúró kí ìpàdé nípa iṣẹ bẹrẹ .   Màá tún fẹ kí ẹ jọọ fi ìwé wọnyí tẹẹ dárúkọ nínú àwọn ìwé ìròyìn yín ránṣẹ sí mi , àwọn ìwé bíi : Is There a Creator Who Cares About You ? , Kí Ni Ète Igbesi - Aye ? Bawo Ni Iwọ Ṣe Le Rí I ?  àti Ìwé Kan Tí Ó Wà fún Gbogbo Ènìyàn .   Màá fẹ kí ẹ fi wọn ránṣẹ ní ẹdà méjìméjì .  Nítorí pé gbogbo ìgbà tí mo bá ń ka ìtẹjáde yín nígbà tí mo bá ń rìnrìn àjò , mi ò ní ṣàìrí ẹnì kan tí yóò máa ranjú mọ ohun tí mò ń kà .  Bó tiẹ jẹ pé ó máa ń wù mí kí n tọjú rẹ síbi ìkówèésí mi , ńṣe ni mo máa ń fún wọn ní ẹdà tèmi nígbẹyìngbẹyín .   Ó dá wa lójú pé ìwọ náà máa jàǹfààní lọpọlọpọ tóo bá ka ìwé pẹlẹbẹ tó ní ojú ìwé méjìlélọgbọn náà , Kí Ni Ète Igbesi - Aye ?  Bawo Ni Iwọ Ṣe Le Rí I ?  Ìwé yìí fi hàn pé Ẹlẹdàá wa ní ète ọlọlá tí yóò ní ìmúṣẹ láìpẹ .  O lè rí ìsọfúnni nípa bóo ṣe lè rí ẹdà kan gbà tí o bá kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí wa tàbí kí o fi ránṣẹ sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ fi ìsọfúnni ránṣẹ sí mi nípa bí mo ṣe lè rí ìwé pẹlẹbẹ náà , Kí Ni Ète Igbesi - Aye ?  Bawo Ni Iwọ Ṣe Le Rí I ? , gbà .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Fífárùngbọn  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ỌSIRÉLÍÀ  BÍ ỌKÙNRIN kan bá ń fi ìṣẹjú márùn - ún fárùngbọn lóòjọ , tó sì ń fá a bẹẹ lójoojúmọ fún àádọta ọdún , ó máa lé díẹ ní ọjọ mẹtàlélọgọta nínú ìgbésí ayé ẹ tó máa fi fárùngbọn !  Báwo ni iṣẹ ojoojúmọ yìí ṣe rí lára àwọn ọkùnrin ?  Nínú ìwádìí kan tí wọn ṣe wẹrẹ láìpẹ yìí , ẹ gbọ èrò àwọn kan nípa irùngbọn fífá :  Kì í wù mí í fá .    Mo kórìíra ẹ .    Ìfẹmí - wewu ni .    Ká sọ pé ó ṣeé ṣe ni , ohun téèyàn ń sá fún ni .   Bí ọràn irùngbọn fífá bá le tó yẹn lára àwọn ọkùnrin kan , èé ṣe tí wọn fi ń fá a ?  Ẹ jẹ ká kẹkọọ díẹ sí i nípa fífárùngbọn .  Bóyá a ó lè mọdí abájọ .  Látorí Karawun Òkòtó Dórí Abẹfẹlẹ Àlòkódànù  Ǹjẹ ó tiẹ ṣeé gbọ sétí pé karawun òkòtó lèèyàn fi ń fárùngbọn ?  Tó bá jẹ eyín ẹja ekurá ni ńkọ ?  Bó sì jẹ abẹ táa fi akọ òkúta ṣe ńkọ ?  Kò sọgbọn táwọn èèyàn ò tíì dá nídìí ṣíṣe ohun ìfárùngbọn !  Ní Íjíbítì ìgbàanì , abẹ bàbà tó jọ irin àáké kékeré làwọn ọkùnrin fi ń fárùngbọn .  Ní ọrúndún kejìdínlógún àti ìkọkàndínlógún àná òde yìí , ohun tí wọn ń pè ní abẹ rẹrùnrẹrùn ni wọn ń lò , ìlú Sheffield , ní Ilẹ Gẹẹsì ni wọn ti kọkọ ṣe é .  Wọn máa ń ṣe ọṣọ sí i lára gan - an , ojú rẹ tó mú sì ṣeé padé mọ èèkù rẹ nígbà tí wọn ò bá lò ó .  Èèyàn gbọdọ ṣọra gan - an pẹlú abẹ yìí , èèyàn á sì ti kọkọ fi abẹ géra ẹ lóríṣiríṣi kó tó mọ ọn lò dáadáa .  Fún àwọn tí kò fi bẹẹ já fáfá , kí abẹ yẹn tó mọ wọn lọwọ , á ti kọkọ dápàá sí wọn lára ná .  Àmọ , ọrúndún ogún ti rẹyìn gbogbo ìyẹn .  Lọdún 1901 , ọkùnrin kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà tórúkọ rẹ ń jẹ King Camp Gillette ṣe abẹ kan tó rọrùn - ún lò láìṣera ẹni léṣe , tó sì ní bíléèdì àlòkódànù .  Ọgbọn tó fi ṣe é jọ aráyé lójú gan - an , ńṣe ni wọn wá bẹrẹ sí ṣe oríṣiríṣi ẹ , títí kan abẹ ọlọwọ fàdákà tàbí ọlọwọ góòlù .  Wọn tiẹ ti ṣe àwọn kan báyìí tó jẹ pé ìlò ẹẹkan ṣoṣo ló wà fún , òmíì sì rèé , bíléèdì méjì alákànpọ tàbí mẹta alákànpọ pàápàá ló ní , àwọn ọpá ìfárùngbọn kan sì wà tó jẹ pé ọrùn wọn ṣeé yí .  A ò tún ní gbàgbé àwọn ìfárùngbọn tí ń lo iná mànàmáná , èyí tó kọkọ dọjà lọdún 1931 .  Ó ń ṣiṣẹ gan - an ni , ọpọlọpọ ló sì ń lò ó , àmọ bíléèdì làwọn èèyàn ń lò jù , torí ìyẹn ni wọn gbà pé ó lè fárùngbọn dáadáa .  Ńṣe Ni Àṣà Fífárùngbọn Ń Lọ , Tó Ń Bọ  Látayébáyé , bí ìran kan ti ń lọ , tí òmíì ń bọ , bẹẹ náà ni àṣà fífárùngbọn ń lọ , tó ń bọ .  Ìwé náà , Everyday Life in Ancient Egypt , sọ pé àwọn ará Íjíbítì ìgbàanì  kì í fẹ kéèyàn dá irun sí , wọn máa ń fẹ kéèyàn fá a dán ni , abẹ tó dáa sì ni wọn ń lò , èyí tí wọn ń tọjú sínú àpò awọ tó mọ tónítóní .   Bóyá àṣà yìí ló jẹ kí Jósẹfù , ọmọ Hébérù tó ń ṣẹwọn nígbà yẹn , kọkọ lọ fá gbogbo irun rẹ kó tó wá síwájú Fáráò .  Jẹnẹsísì 41 : 14 .  Onírùngbọn yàùyàù làwọn ará Ásíríà .  Wọn tiẹ tún ń ki àṣejù bọ ọ , ní ti pé àkókò tí wọn fi ń ṣòfò nídìí títọjú irùngbọn ti pọ jù , wọn á jókòó tì í , wọn á máa dì í , wọn á máa kó o bí ẹní kórun , ó sáà gbọdọ rí rèǹtè - rente ni .  Àwọn ọmọkùnrin Ísírẹlì ìgbàanì máa ń ní irùngbọn tó mọ níwọn , wọn sì máa ń fi abẹ gé eteetí rẹ kó lè gún régé .  Kí wá ni Òfin Ọlọrun tó pa á láṣẹ pé àwọn ọmọkùnrin Ísírẹlì ò gbọdọ  gé kànnàǹgó wọn kúrú yí ká ,  àti pé wọn ò gbọdọ  ba ìpẹkun irùngbọn wọn jẹ  túmọ sí ?  Àṣẹ yìí ò sọ pé wọn ò gbọdọ gé irun tàbí irùngbọn wọn .  Kàkà bẹẹ , ohun tí àṣẹ yìí ń sọ ni pé àwọn ọmọkùnrin Ísírẹlì kò gbọdọ fara wé àṣàkaṣà tó kún ọwọ àwọn orílẹ - èdè abọrìṣà tó yí wọn ká .    Léfítíkù 19 : 27 ; Jeremáyà 9 : 25 , 26 ; 25 : 23 ; 49 : 32 .  Láwùjọ àwọn Gíríìkì ìgbàanì , gbogbo ọkùnrin ló ń dárùngbọn sí , àyàfi àwọn ọtọkùlú , tó máa ń fá a .  Ní Róòmù , ó jọ pé ọrúndún kejì ṣááju Sànmánì Tiwa ni àṣà fífárùngbọn dóde , ó sì ń bá a lọ bẹẹ fún ọrúndún mélòó kan .  Àmọ nígbà tí Ilẹ Ọba Róòmù ṣubú , làwọn èèyàn tún bẹrẹ sí dárùngbọn sí , ó sì wà bẹẹ fún ẹgbẹrún ọdún títí di ìlàjì ọrúndún kẹtàdínlógún , nígbà táwọn èèyàn tún bẹrẹ sí fárùngbọn .  Irùngbọn fífá ń bá a lọ jálẹ ọrúndún kejìdínlógún .  Àmọ ṣá o , nígbà tó di àárín ọrúndún kọkàndínlógún sí apá ìgbẹyìn rẹ , ṣe ni ọwọ aago tún yí , táwọn èèyàn tún bẹrẹ sí dárùngbọn sí .  Ìyẹn ló fi jẹ pé táa bá wo àwọn fọtò C .  T .  Russell , ààrẹ àkọkọ ti Watch Tower Society , àti Kristẹni ẹlẹgbẹ rẹ , W .  E .  Van Amburgh , a óò rí i pé wọn ní irùngbọn tó gún régé , tó gbayì tó gbẹyẹ lákòókò tiwọn .  Àmọ , nígbà tó di ìbẹrẹ ọrúndún ogún , ló tún di pé àwọn èèyàn bẹrẹ sí fárùngbọn , ó sì wà bẹẹ dòní olónìí ní ọpọ orílẹ - èdè .  Ṣé o wà lára ọkẹ àìmọye ọkùnrin tó máa ń fi abẹ fárùngbọn lójoojúmọ ?  Bí bẹẹ bá ni , máa rọra ṣe o , kóo má bàa fi abẹ géra ẹ , kí ẹjẹ sì wáá jáde .  Ṣùgbọn , rí i pé o fá a dán o . Láti ṣe èyí láṣeyọrí , bóyá wàá fẹ ṣàgbéyẹwò àwọn àbá tó wà nínú àpótí táa pè ní ,  Ìmọràn Fáwọn Tó Ń Fi Abẹfẹlẹ Fárùngbọn .   Bóyá ni àbá wọnyẹn máa jẹ tuntun sí ẹ .  Èyí ó wù ó jẹ  sá máa rọra o , àmọ fá a kanlẹ , kó máa dán !   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo Insight on the Scriptures , Apá Kìíní , ojú ìwé 266 àti 1021 , tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , tẹ jáde .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Ìmọràn Fáwọn Tó Ń Fi Abẹfẹlẹ Fárùngbọn  Ìwé náà , Mens Hair , ló dá àwọn àbá tó tẹ lé e yìí , tó lè wúlò fáwọn tó ń fi abẹfẹlẹ fárùngbọn .    Mímú kí irùngbọn rẹ jọlọ : Ọnà kan ṣoṣo téèyàn lè gbà mú kí irùngbọn àti kànnàǹgó jọlọ ni bíbu omi lílọwọọrọ pa á dáadáa .  Bó bá ṣeé ṣe , ẹyìn tóo bá wẹ tán ni kóo tó fá a , nítorí èyí ló máa jẹ kí omi túbọ wọnú irùngbọn àti kànnàǹgó rẹ dáadáa .  Lílo àwọn èròjà táa fi ń pa irùngbọn káa tó fá a : Ohun mẹta pàtàkì ni onírúurú ọṣẹ , àwọn èròjà tó ń hó , oríṣiríṣi ìpara , àti gírísì ń ṣe .   1  Wọn kì í jẹ kí irun wọnyẹn gbẹ háúháú ,  2  wọn ń jẹ kí wọn nàró ṣánṣán , àti pé  3  wọn ń jẹ kí awọ ara máa yọ bọrọ , kí bíléèdì lè rọra máa lọ tẹnrẹn lórí rẹ .  Èròjà tó bá bá ẹ lára mu jù lọ ni kóo lò .  Tiẹ gbọ ná , ṣé o ti gbìyànjú àwọn èròjà amúrunjọlọ rí ?  Ohun tí wọn ṣe wọn fún ni láti mú kí irun jọlọ .  Lílo abẹ yíyẹ lọnà yíyẹ : Abẹ tó mú ló yẹ kéèyàn lò .  Bíléèdì tó ti kújú lè ba awọ ara rẹ jẹ .  Ìhà ibi tí irun ń hù lọ ni kí o máa fá a lọ .  Téèyàn ò bá tẹ lé ìhà ibi tí irun ń hù lọ , òótọ ni pé èèyàn ṣì lè fá a mọ , àmọ èèyàn lè gé irùngbọn wọnú awọ ara , èyí sì lè wá mú kó bẹrẹ sí hù lójú ibòmíì dípò kó máa hù ní ojúhò rẹ .  Àwọn kan tiẹ sọ pé , bí ọkùnrin tàbí obìnrin bá ń fárun ní ìfákúfàá , ó lè fa kíkó onírúurú fáírọọsí tí ń fa àwọn kókó tó máa ń yọ lẹyìn fífárùngbọn .  Àwọn èròjà tó ń dáàbo bo awọ ara lẹyìn téèyàn bá fárùngbọn : Gbogbo ìgbà tóo bá fàrùngbọn lo máa ń ṣí abala fẹẹrẹfẹ kan kúrò lára awọ ara , níbi tí kòkòrò àrùn lè gbà wọlé .  Ìyẹn ló fi jẹ pé ó ṣe pàtàkì láti fomi tó mọ fọ gbogbo ojú rẹ dáadáa  kọkọ fomi tó lọ wọọrọ fọ ọ , lẹyìn náà kóo wá fi omi tútù fọ ọ kí ó lè pa àwọn ojúhò ara dé , kí ara sì máa tutù yọyọ .  Bóo bá fẹ , o lè lo àwọn gírísì amárajọlọ tí wọn ṣe fún lílò lẹyìn fífárùngbọn , láti fi dáàbò bo awọ ara rẹ , tí yóò sì mú kó máa dán .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ọrọ fífárùgbọn táà ń sọ nínú àpilẹkọ yìí , tàwọn ọkùnrin ni o .  Ní ọpọ orílẹ - èdè , àwọn obìnrin pẹlú máa ń fá irun kúrò lára , fún ìdí yìí , àwọn náà lè rí mú lò lára kókó wọnyí .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Kí Ni Kànnàǹgó ?  Kànnàǹgó ni irun tó ń hù sí ẹbátí .  Èròjà purotéènì táa mọ sí keratin àtàwọn míì tó fara pẹ ẹ ló máa ń di kànnàǹgó .  Keratin jẹ èròjà kan tí ara ẹdá ènìyàn àti ẹranko máa ń mú jáde , tó ní oríṣi ẹyà purotéènì tó ní imí ọjọ àti àwọn fọnrán nínú , èròjà yìí ló sì máa ń pilẹ irun , èékánná , ìyẹ , pátákò ẹsẹ , àti ìwo .  Lára gbogbo irun tó wà lára èèyàn , kànnàǹgó , túbọmu , àti irùngbọn , wà lára àwọn tó yi , tó sì rọ jù lọ , àwọn ló sì ṣòroó gé jù lọ , bí wọn ṣe mọ yẹn , bíi wáyà ni wọn rí .  Táa bá ní ká máa kà á ní méní - méjì , a lè rí tó ẹgbẹrún mẹẹẹdọgbọn lójú ọkùnrin kọọkan , wọn sì ń yọ tó nǹkan bí ìdájì mìlímítà láàárín wákàtí mẹrìnlélógún .   Credit Line   Àwọn ọkùnrin : A Pictorial Archive from Nineteenth - Century Sources  Dover Publications , Inc .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Ńṣe ni àṣà fífárùngbọn ń lọ , tó ń bọ  Íjíbítì  Ásíríà  Róòmù   Àwọn Credit Line   Museo Egizio di Torino  Iléeṣẹ British Museum ló fún wa láṣẹ láti ya fọtò wọnyí  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Yẹra fún Àwọn Ewu Orí Íńtánẹẹtì ?  FOJÚ inú wò ó pé o bá ara rẹ níbi ìkówèésí tó tóbi jù lọ láyé .  Nígbà tóo wò yíká , o rí i pé oríṣiríṣi ìwé , àtìwé ìròyìn , àtìwé ọjà títà , àti fọtò ló kún ibẹ rẹpẹtẹ , ṣàṣà sì ni àwo orin tí ò sí níbẹ  àní kò sóhun téèyàn ń wá láyé yìí tí ò sí níbẹ .  Gbogbo ìsọfúnni tuntun àti ọpọ jáǹrẹrẹ ìwé àtayébáyé rèé lárọọwọtó rẹ .  Ká pa teré tì , Íńtánẹẹtì lè mú kí gbogbo irú ìsọfúnni wọnyẹn wà lárọọwọtó rẹ .  Béèyàn bá jókòó ti kọǹpútà rẹ , Íńtánẹẹtì á jẹ kónítọhún lè tàtagbà ìsọfúnni lórí kọǹpútà pẹlú àwọn ẹlòmíì tó ń lo kọǹpútà níbikíbi lágbàáyé .   Ó ń jẹ káwọn tó ń lò ó lè ṣe kárà - kátà , kí wọn lè dúnàádúrà pẹlú báńkì , kí wọn lè tàkúrọsọ , kí wọn lè gbọ orin tó ṣẹṣẹ dóde  inú kọrọ yàrá wọn ni wọn wà tí wọn sì ti ń gbádùn gbogbo eléyìí o .  Abájọ , táwọn ògbógi kan fi sọ tẹlẹ pé àwọn táá máa lo Íńtánẹẹtì nígbà tọdún yìí bá fi máa parí á ti lé ní okòó lé lọọọdúnrún  320  mílíọnù èèyàn .  Òótọ ni , Íńtánẹẹtì ti ń di kárí ilé níbi púpọ lágbàáyé .  Àràádọta ọkẹ àwọn ọdọ ló ń rí i lò nítorí pé àwọn iléèwé àtàwọn ibi ìkówèésí ń fi taratara ṣonígbọwọ fún lílò ó .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ó fẹrẹẹ tó ìpín márùndínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọdọ tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún méjìlá sí mọkàndínlógún tó ti lo Íńtánẹẹtì tàbí tó tilẹ ti forúkọ sílẹ pẹlú àwọn iléeṣẹ tó ń ṣonígbọwọ rẹ .  Béèyàn bá lo Íńtánẹẹtì lọnà rere , ó lè pèsè ìsọfúnni tí ń ranni lọwọ nípa ojú ọjọ , nípa ìrìn àjò , àtàwọn nǹkan míì .  O lè tipasẹ rẹ ra àwọn ìwé rẹ , àti àwọn ẹyà ara ọkọ rẹ , àtàwọn nǹkan míì .  Ọpọ èèyàn ló ń lò ó láti fi ṣe iṣẹ iléèwé .  Bó tiẹ jẹ pé Íńtánẹẹtì wúlò , a tún lè fi í wé ibi ìkówèésí tí kò ní alábòójútó tàbí táwọn èèyàn kì í yà sí .  Èèyàn lè máa ronú pé kò sẹlòmíì nítòsí bó ti ń tibì kan dé ibòmíràn nínú rẹ .  Ṣùgbọn , èyí jẹ ọkan lára ewu tó ga jù lọ nínú ọràn lílo Íńtánẹẹtì .  Èé ṣe ?  Nítorí pé àìmọye ibi tí a ń kó ìsọfúnni sí lórí Íńtánẹẹtì làwọn èèyàn ti kó ìsọfúnni pálapàla sí tó lè pani run nípa tẹmí .  Nítorí náà , Íńtánẹẹtì lè fa àwọn Kristẹni ọdọ sínú ìdẹwò .  Ó ṣe tán , kò séèyàn tí kì í fẹ ṣe ojú - mìí - tó , ó sì ti pẹ ti Sátánì Èṣù ti ń fi ìfẹ yìí kó aráyé sí yọọyọọ .  Ṣíṣe tí Éfà ṣe ojú - mìí - tó ló jẹ kí Sátánì rí i mú , ó sì  sún Éfà dẹṣẹ nípasẹ àlùmọkọrọyí rẹ .   2 Kọríńtì 11 : 3 .  Bẹẹ gẹgẹ , ó rọrùn kí ìsọfúnni tí kò dáa sún ọdọ Kristẹni dẹṣẹ bí kò bá múra gírí láti dáàbò bo ipò tẹmí rẹ .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé náà , Better Homes and Gardens , ṣàlàyé pé :  Íńtánẹẹtì ni ọjà táráyé ń ná báyìí o , ibẹ sì làwọn àgbà amòye ti ń polówó ìsọfúnni tuntun ; àmọ àwọn tí ń bọmọdé ṣèṣekúṣe , àwọn gbájú - ẹ , àwọn kìígbọkìígbà , àtàwọn kàràǹbàní ẹdá míì ti bẹrẹ sí lò ó pẹlú .   Ọdọ kan tórúkọ rẹ ń jẹ Javier  sọ pé :  Àwọn ibì kan wà lórí Íńtánẹẹtì tó jẹ pé ìsọfúnni tó wà nínú wọn ò ṣeé gbọ sétí .  Wọn sì lè ṣí sílẹ láìjẹ pé a ṣí wọn .   Ó tún sọ pé :  Ṣe ni wọn ń dẹ páńpẹ fáwọn èèyàn .  Wọn fẹ tàn wọn gba owó ọwọ wọn ni .   Kristẹni ọdọ kan tórúkọ rẹ ń jẹ John jẹwọ pé :  Tóo bá ti bẹrẹ sí wòwòkuwò , àtijáwọ máa ń nira  kì í pẹ di bára kú .   Àwọn Kristẹni ọdọ kan ti lọ ń yọjú wòwòkuwò nínú Íńtánẹẹtì , èyí sì ti kó wọn sí yọọyọọ .  Àwọn kan tiẹ ti ba ìbátan wọn pẹlú Jèhófà jẹ .  Báwo la ṣe lè yẹra fún irú nǹkan bẹẹ ?   Wíwo Ìwòkuwò   Nígbà míì , orúkọ tẹnì kan pe ibi tó ń kó ìsọfúnni sí lórí Íńtánẹẹtì máa ń fi hàn kedere pé nǹkan - kí - nǹkan lèèyàn máa bá níbẹ .   Ìwé Òwe 22 : 3 sì kìlọ pé :  Afọgbọnhùwà ni ẹni tí ó ti rí ìyọnu àjálù , tí ó sì bẹrẹ sí fi ara rẹ pa mọ , ṣùgbọn aláìní ìrírí gba ibẹ kọjá , yóò sì jìyà àbájáde rẹ .   Àmọ , ohun tó sábà máa ń ṣẹlẹ ni pé ńṣe làwọn èèyàn máa ń ṣàdédé kan irú ibi tí wọn kó ìkókúkòó sí bẹẹ kuu .  Ojú ìwé àkọkàn lè kún fún àwòrán mèremère tó jẹ àrímáleèlọ , wọn sì fẹ kó jẹ pé , ẹẹkan tóo bá wò ó báyìí , o ò ní lè gbójú kúrò  tó bá sì yá , àwòtúnwò ni wàá lọ máa wò ó !    Kevin sọ ohun tó ṣẹlẹ sí ọrẹ rẹ kan , ó ní :  Ọwọ rẹ ti dilẹ jù , ó sì máa ń fẹ ṣe ojú - mìí - tó .  Kò pẹ tó fi jẹ pé wẹlẹwẹlẹ ló lọ ń wo àwọn àwòrán tó ń ru ìfẹ ìṣekúṣe sókè .   Ọpẹlọpẹ pé Kristẹni ọdọ yìí lọ bá alàgbà kan , alàgbà yìí ló ràn án lọwọ .  Ǹjẹ o mọ nǹkan tí wàá ṣe dájú , bóo bá ṣèèṣì kan irú ibi ìsọfúnni bẹẹ kuu ?  Ohun tó yẹ kí Kristẹni kan ṣe ò láṣìmọ : Ńṣe ló yẹ kó fi ibẹ sílẹ lójú ẹsẹ  tàbí kó tilẹ pa wíwonú Íńtánẹẹtì náà tì !  Fìwà jọ onísáàmù náà , tó sọ pé :  Mú kí ojú mi kọjá lọ láìrí ohun tí kò ní láárí .   Má gbàgbé pé béèyàn ò tiẹ rí nǹkan táà ń ṣe , ìyẹn ò túmọ sí pé kò sẹni tó ń wò wá .  Bíbélì rán wa létí pé ohun gbogbo ló wà  ní ṣíṣísílẹ gbayawu fún ojú ẹni tí a óò jíhìn fún .   Hébérù 4 : 13 .  Bíbá àwọn òbí rẹ tàbí àwọn Kristẹni míì tó dàgbà dénú sọrọ lè fún ẹ lókun láti pinnu pé o ò ní padà lọ sírú àwọn ibi ìsọfúnni burúkú bẹẹ mọ .  Tiẹ gbọ ná , ká sọ pé o ṣubú sínú pọtọpọtọ , ṣé wàá máa jàgùdù nínú rẹ títí yóò fi mù ẹ dé ọrùn , kóo tó figbe ta pé káwọn èèyàn ó gbà ẹ ?  Àwọn Ọrẹ Orí Íńtánẹẹtì Ńkọ ?  Ètò ìfọrọwérọ lórí Íńtánẹẹtì jẹ kó ṣeé ṣe fáwọn tó ń lo Íńtánẹẹtì nígun mẹrẹẹrin àgbáyé láti fèrò wérò lákòókò kan náà .  Àwọn iléeṣẹ okòwò máa ń fi ètò yìí ṣe àpérò lórí Íńtánẹẹtì , wọn sì máa ń fi mọ èrò àwọn oníbàárà wọn .  Àwọn ibùdó ìfọrọwérọ kan ń jẹ káwọn èèyàn lè fi ìsọfúnni nípa ìmọ ẹrọ ṣọwọ sáwọn ẹlòmíì , àwọn ìsọfúnni nípa báa ṣe lè tún ẹrọ ṣe tàbí ìmọ ìjìnlẹ nípa kọǹpútà .  Àwọn ètò ìfọrọwérọ kan máa ń jẹ káwọn ọrẹ àtàwọn ẹbí lè fi ìsọfúnni ránṣẹ síra ní ìdákọńkọ , láìjẹ gbèsè rẹpẹtẹ owó tẹlifóònù .  Bó tilẹ jẹ pé ètò ìfọrọwérọ orí Íńtánẹẹtì wúlò láyè ara ẹ , ǹjẹ ewu ń bẹ níbẹ ?  Lílo ètò ìfọrọwérọ orí Íńtánẹẹtì ń béèrè ìṣọra gidigidi , nítorí pé àwọn ewu kan ń bẹ nídìí lílò ó .  Òǹkọwé náà , Leah Rozen , sọ pé :  Àwọn ọdọlangba tó mọ nípa kọǹpútà ń lo ọpọlọpọ wákàtí ní ibùdó ìfọrọwérọ lórí Íńtánẹẹtì , wọn ń fèrò wérò pẹlú àwọn àjèjì tí wọn ò morúkọ wọn , láti igun mẹrẹẹrin orílẹ - èdè yìí , kódà láti igun mẹrẹẹrin àgbáyé .  Ó mà ṣe o , pé àwọn àgbààyà tó ń wá àwọn ọmọ tí wọn máa bá ṣèṣekúṣe làwọn kan lára àwọn àjèjì táwọn ọdọlangba ń bá sọrọ lórí Íńtánẹẹtì .   Àpilẹkọ kan nínú ìwé Popular Mechanics , kìlọ pé  o gbọdọ ṣọra gidigidi  nígbà tóo bá ń lo àwọn ibùdó ìfọrọwérọ gbogbo gbòò lórí Íńtánẹẹtì .  Kíkọ orúkọ àti àdírẹsì rẹ fún àjèjì lè jẹ ọnà àtifa wàhálà ńlá síra ẹni lọrùn !  Kí ló dé tóo fẹ fọwọ ara ẹ ṣera ẹ ?  Ṣùgbọn o , ewu ńlá míì tó fara sin ni kíkó wọnú àjọṣe tí kò tọ pẹlú àwọn àjèjì tí kò náání àwọn ìlànà Bíbélì .   Àwọn olùwádìí sọ pé ọràn ìbálòpọ ló pọ jù lára nǹkan táwọn ọdọlangba ń sọ ní ibùdó ìfọrọwérọ .  Fún ìdí yìí , ìmọràn Bíbélì nínú 1 Kọríńtì 15 : 33 bá a mu wẹkú , ó wí pé :  Kí a má ṣì yín lọnà .  Ẹgbẹ búburú a máa ba ìwà rere jẹ .   Kíkó ẹgbẹ búburú lórí kọǹpútà léwu gan - an .  Ǹjẹ ó yẹ kí ọdọ tó níbẹrù Ọlọrun dẹra nù lójú irú ewu bẹẹ ?  Ojú Lalákàn Fi Ń Ṣọrí O  Nítorí àwọn ewu tó wà nínú lílo Íńtánẹẹtì , èèyàn ní láti ṣọra gan - an .  Fún àpẹẹrẹ , ojútáyé làwọn ìdílé kan gbé kọǹpútà wọn sí , ó tilẹ lè jẹ ní pálọ .  Wọn sì lè ṣòfin pé ìgbà táwọn ẹlòmíì bá wà nílé nìkan làwọn ó máa lo Íńtánẹẹtì .  Báwọn òbí rẹ bá ṣe irú òfin bẹẹ , á dáa kóo máa tẹ lé e .  Àwọn ìtọni tó ṣe tààrà jẹ ẹrí pé wọn nífẹẹ rẹ .  Bí iṣẹ iléèwé bá béèrè pé kí o lo Íńtánẹẹtì , o ò ṣe máa ṣọ iye àkókò tóò ń lò lórí rẹ ?  Kọkọ gbìyànjú láti pinnu iye àkókò tóo fẹ lò , o lè gbé aago kan tira , tó máa dún nígbà tí àkókò náà bá pé .  Tom dá a lábàá pé :  Wéwèé rẹ ṣáájú , mọ ohun tóo ń wá lọ gan - an , má sì yà síhìn - ín sọhùn - ún  bó ti wù káwọn nǹkan míì máa ṣẹjú sí ẹ tó .   Ó tún yẹ kéèyàn ṣọra nídìí ọràn lẹtà orí Íńtánẹẹtì .  Àwọn Kristẹni ọdọ gbọdọ ṣọra fún jíjẹ kí kíka ọpọ rẹpẹtẹ lẹtà orí Íńtánẹẹtì mọ wọn lára , àgàgà bí ohun tó wà nínú lẹtà wọnnì kò bá gbéni ró , tí kò sì lẹsẹ ńlẹ .  Jíjókòó ti àwọn lẹtà orí Íńtánẹẹtì máa ń jẹ àkókò gidi gan - an , àkókò téèyàn ì bá lò fún iṣẹ iléèwé àtàwọn nǹkan tẹmí .  Sólómọnì Ọba sọ pé :  Nínú ṣíṣe ìwé púpọ , òpin kò sí , fífi ara ẹni fún wọn lápọjù sì ń mú ẹran ara ṣàárẹ .   Ọrọ wọnyẹn kan Íńtánẹẹtì o .  Máà jẹ kí wíwádìí òkodoro àti wíwá fìn - ín ìdí kókò gbà ẹ lọkàn débi pé o ò ní ráyè ìdákẹkọọ Bíbélì àti kíkópa nínú iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni mọ .  Pẹlúpẹlù , rántí pé bó tilẹ jẹ pé títa àtaré ìsọfúnni nípasẹ kọǹpútà wúlò láyè ara ẹ , kò lè rọpò wíwà pẹlú àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ wa lójúkojú .  Nítorí náà , tó bá pọndandan pé kí o lo Íńtánẹẹtì , ṣọ ọ lò o .  Má ṣí àwọn ibi tó léwu wò nínú ẹ , má sì pẹ jù lórí Íńtánẹẹtì .   Fi ìṣọ ṣọ ọkàn - àyà rẹ ,  má sì sọ ara rẹ di ẹrú Íńtánẹẹtì .  Òwe 4 : 23 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo ọwọ àwọn àpilẹkọ náà ,  Ìsokọra Alátagbà Internet  Ó Ha Wà fún Ọ Bí ?   tó jáde nínú ìtẹjáde Jí ! ti July 22 , 1997 .  A ti yí orúkọ àwọn kan padà .  Orúkọ wọnyí lè jẹ àwọn lẹtà tẹnì kan ṣà jọ , tó fi ń dé ibi tó ń kó ìsọfúnni sí lórí Íńtánẹẹtì .  Nígbà míì , àwọn ọrọ tó para pọ jẹ orúkọ wọnyí lè sọ nǹkan kan nípa ohun tí ìsọfúnni tó kó jọ dá lé lórí .  Ohun tí wọn ń pè ní ojú ìwé àkọkàn nínú Íńtánẹẹtì ni a lè fi wé fèrèsé tó kọjú sí títì .  A lè tètè tibẹ rí ìsọfúnni nípa ohun téèyàn lè bá nínú ibùdó yẹn , àti ẹni tó ni ibẹ , àti bẹẹ bẹẹ lọ .  Irú ewu bẹẹ lè wà nínú ibùdó ìfọrọwérọ gbogbo gbòò táwọn Kristẹni kan tí kò ní èrò búburú lọkàn dá sílẹ fún jíjíròrò àwọn nǹkan tẹmí .  Nígbà míì , àwọn aláìṣòótọ àtàwọn apẹyìndà ti lọwọ sírú ìjíròrò bẹẹ , wọn sì ti dọgbọn gbìyànjú láti mú kí àwọn yòókù tẹwọ gba èrò wọn tó tako Ìwé Mímọ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 24    Awọn ibì kan wà nínú Íńtánẹẹtì tó jẹ pé ìsọfúnni tó wà nínú wọn ò ṣeé gbọ sétí .  Wọn sì lè ṣí sílẹ láìjẹ pé a ṣí wọn    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Ojútáyé làwọn ìdílé kan gbé kọǹpútà wọn sí  Wíwo Ayé  Wọn Ò Forúkọ Ẹsìn Jesuit Sílẹ ní Rọṣíà  Iléeṣẹ Ètò Ìdájọ ní Rọṣíà ti sọ pé àwọn ò fọwọ sí ìwé tí Ẹgbẹ Àwọn Ọmọ Jésù kọ , tí wọn fi ń béèrè pé kí wọn forúkọ ẹgbẹ àwọn sílẹ gẹgẹ bí ètò ẹsìn tó dá dúró , ìwé ìròyìn National Catholic Reporter ló gbé ìròyìn yìí jáde .  Ọdún 1540 ni wọn dá Ẹgbẹ Àwọn Ọmọ Jésù , táwọn èèyàn mọ sí àwọn ẹlẹsìn Jesuit , sílẹ .  Lábẹ òfin tuntun tó de ẹsìn nílẹ Rọṣíà , ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo ẹsìn ni ìjọba sọ pé kí wọn wá forúkọ sílẹ , kí ìjọba tó fún wọn láṣẹ lábẹ òfin .  Àwọn ẹgbẹ tí ìjọba ò bá forúkọ wọn sílẹ kò lè tẹ ìwé ẹsìn jáde , bẹẹ ni wọn ò lè pín in kiri , wọn ò lè mú ọmọ ilẹ òkèèrè wọlú láti wá lọwọ nínú ọràn ẹsìn , bẹẹ ni wọn ò lè kọ àwọn ibùdó ìkọnilẹkọọ .  April 29 , 1999 , ni wọn forúkọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sílẹ lórílẹ - èdè yẹn .  Gbígbẹmí Ara Ẹni Ti Lékenkà ní Japan  Ìwé ìròyìn The Daily Yomiuri sọ pé ní Japan , iye àwọn èèyàn tó fọwọ ara wọn pa ara wọn lọdún 1998 pọ ju ti ìgbàkigbà rí lọ .  Gẹgẹ bí Iléeṣẹ Ọlọpàá Ilẹ Japan ti wí , 32,863 èèyàn ló pa ara wọn lọdún 1998  iye yìí jẹ ìlọpo mẹta àwọn tí jàǹbá ọkọ pa ní Japan .  Ohun pàtàkì tó jẹ kó pọ tó yẹn ni ìṣòro ìṣúnná owó tí àìríṣẹṣe fà , èyí tó bá orílẹ - èdè náà fínra lẹnu àìpẹ yìí tí ètò ọrọ ajé ilẹ náà dẹnu kọlẹ .  Gbígbẹmí ara ẹni ló wà nípò kẹfà lára ikú tó ń pa àwọn èèyàn ní Japan .  Afẹfẹ Panipani Gbòde Kan  Iléeṣẹ ìròyìn táa mọ sí Reuters sọ pé :  Ohun ìrìnnà ló gbawájú lára àwọn ohun tó túbọ ń tú nǹkan burúkú dà sáfẹfẹ ní Yúróòpù , iye àwọn èèyàn tí afẹfẹ burúkú yìí ń pa láwọn orílẹ - èdè kan pọ ju iye tó ń kú nínú jàǹbá  ọkọ  .   Ìwádìí kan tí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe fi hàn pé ẹgbẹrún mọkànlélógún èèyàn ní Austria , ilẹ Faransé , àti Switzerland ló ń kú láìtọjọ lọdọọdún nítorí àrùn tó jẹ mọ èémí tàbí ti ọkàn - àyà tí afẹfẹ burúkú ń fà .  Ìròyìn ọtọ kan fi hàn pé , látinú nǹkan bí ìlú mẹrìndínlógójì ní Íńdíà , ó tó àádọfà èèyàn tó ń kú láìtọjọ lójoojúmọ nítorí mímí afẹfẹ burúkú símú .  Ìsọfúnni Inú Kọǹpútà Kì Í Pẹ Sọ Nù  Ọpọ ọdún làwọn onímọ ìjìnlẹ nípa kọǹpútà fi ń sọ pé fífi ìsọfúnni pa mọ sínú kọǹpútà fini lọkàn balẹ ju kíkọ ọ sórí bébà lọ .  Àmọ o , àwọn amójútó ilé ìkàwé àtàwọn ibi ìkósọfúnnisí ti bẹrẹ sí sọ pé ọràn ò rí bẹẹ o .  Ìwé ìròyìn Newsweek sọ pé :  À ń pàdánù ọgọọrọ ìsọfúnni pàtàkì nípa ìmọ ìjìnlẹ àti ìtàn nítorí pé ó ń bà jẹ níbi táa kó o sí tàbí nítorí pé inú ẹrọ táa kó o sí kò bóde mu mọ .   Àwọn ibi tí a ń kó ìsọfúnni sí nínú kọǹpútà kò fẹ ooru , ọrinrin , tàbí kí afẹfẹ tàbí agbára òòfà tó gba inú afẹfẹ wá máa wọlé .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé bí ìsọfúnni náà ṣe máa pẹ sí , tún sinmi lórí ipò tí kásẹẹtì táa ká ìsọfúnni náà sí wà , ó sì lè máà pẹ ju ọdún mẹwàá kó tó bẹrẹ sí bà jẹ .  Ìṣòro míì tó tún ń kojú àwọn tó ń tọjú ìsọfúnni inú kọǹpútà pa mọ ni bí ìmọ nípa kọǹpútà ti ń fojoojúmọ yí padà .  Àwọn ẹyà inú ẹrọ táa fi ń tọjú ìsọfúnni pa mọ máa ń yí padà tó bẹẹ gẹẹ tó fi jẹ pé kíákíá ni ẹrọ wọnyí máa ń di kọǹdẹ .  Ọgbẹni Abby Smith , tó jẹ ọmọ ẹgbẹ Àjọ Tó Ń Bójú Tó Ibi Ìkàwé àti Orísun Ìsọfúnni , sọ pé :  Àfàìmọ kí ìsọfúnni wọnyí má sọ nù gbé , àfi táa bá ń tọjú àwọn ẹrọ àti kọǹpútà àtijọ tó ṣeé lò pẹlú àwọn kásẹẹtì wọnyí táa fi ìsọfúnni pa mọ sí .   Iye Èèyàn Íńdíà Ti Lé ní Bílíọnù Kan  Gẹgẹ bí Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Tí Ń Bójú Tó Ìpíndọgba Iye Ènìyàn ti wí , àwọn èèyàn tó wà ní Íńdíà ti lé ní bílíọnù kan ní August 1999 .  Ìdá mẹta àwọn èèyàn tó wà ní Íńdíà báyìí ló wà níbẹ léyìí tí kò ju àádọta ọdún sẹyìn .  Báwọn èèyàn ibẹ bá ń pọ sí i ní ìpín kan àtààbọ lórí ọgọrùn - ún lọdọọdún , bó ṣe rí báyìí , nígbà tó bá máa fi tó ogójì ọdún , iye èèyàn tó wà ní Íńdíà á ti pọ ju ti China lọ , á wá di orílẹ - èdè téèyàn ti pọ jù lọ lágbàáyé .  Ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé :  Inú Íńdíà àti China ni èyí tó lé ní ìdá mẹta gbogbo èèyàn tó wà láyé ń gbé báyìí .   Ní ohun tó dín sí àádọta ọdún sẹyìn , ni ìwọn gígùn ẹmí àwọn ará Íńdíà ti ròkè , láti ọdún mọkàndínlógójì dé ọdún mẹtàlélọgọta .  Iye Ìgbéyàwó Ń Lọọlẹ ní Amẹríkà  Ìwé ìròyìn The Washington Post gbé ìròyìn kan síbi tó ń kó ìsọfúnni sí lórí Íńtánẹẹtì , ìròyìn ọhún dá lé ìwádìí kan tí Yunifásítì Rutgers ṣe , tí wọn pè ní Ìwádìí Lórí Ètò Ìgbéyàwó Lórílẹ - Èdè Wa , èyí tó fi hàn pé iye àwọn tó ń ṣègbéyàwó ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ti lọọlẹ pátápátá , kò lọọlẹ tó báyìí rí nínú ìtàn .  Ìwádìí náà tún fi hàn pé kété lẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì , àwọn òbí méjèèjì tó lọmọ ló ń tọ ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ tí wọn bí lórílẹ - èdè náà .  Àmọ lónìí iye yẹn ti lọọlẹ , ó ti di ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún .  Ìròyìn náà sọ pé :  Ìpíndọgba iye ọdọbìnrin tó sọ pé  ìgbésí ayé tó bójú mu  ni bíbímọ láìsí nílé ọkọ ti pọ sí i látorí ìpín mẹtàlélọgbọn dórí ìpín mẹtàléláàádọta nínú ọgọrùn - ún láàárín ogún ọdún sẹyìn .   Abájọ tí ìròyìn náà fi sọ pé :  Ètò ìgbéyàwó ti wọ wàhálà ńlá  !  Ẹkọ Ti Kàgbákò ní Áfíríkà  Iléeṣẹ ìròyìn tí wọn ń pè ní All Africa News Agency sọ pé , lágbègbè aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà , ó lé ní ogójì mílíọnù àwọn ọmọ tó ti tó iléèwé lọ tí kì í lọ iléèwé .  Onírúurú ìṣòro ló ti dojú kọ ètò ẹkọ lágbègbè yẹn .  Fún àpẹẹrẹ , nítorí ìṣòro ìṣúnná owó , ọpọ iléèwé ni kò lómi rárá , tó sì jẹ pé ilé ìgbẹ mélòó kan ni wọn ní , tàbí kí wọn má tiẹ níkankan rárá .  Ìwé ò tó , aláàbọ ẹkọ ló sì pọ jù lára àwọn tíṣà .  Láfikún sí ìṣòro ìṣúnná owó , ọpọ ọdọmọbìnrin ló ń gboyún , ìdí sì rèé tí ọpọ nínú wọn fi ń fi iléèwé sílẹ .  Àrùn éèdì pẹlú ti ṣàkóbá fún iye àwọn tó ń lọ iléèwé .  Iléeṣẹ Africa News sọ pé :  Àwọn ọmọ pínníṣín tó ti bẹrẹ ìbálòpọ takọtabo láàárọ ọjọ wọn ti mú kí iye àwọn ọdọlangba tí àrùn éèdì ń ràn pọ sí i .   Nígbà míì , àwọn ọmọbìnrin tí kò tíì kó àrùn éèdì ni wọn máa ń sọ pé kó dúró sílé kó máa tọjú àwọn ìbátan tó ti kó àrùn náà .  Dókítà Edward Fiske , tí í ṣe ọjọgbọn nípa ẹkọ àkọbẹrẹ , tó tún ń ṣiṣẹ fún Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Lórí Ètò Ẹkọ , Ìmọ Ìjìnlẹ , àti Àṣà Ìbílẹ , sọ pé :  Láìlọ iléèwé , ọjọ iwájú ọpọ jù lọ nínú àwọn orílẹ - èdè tó wà ní aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà kò lè lójú .   Òkú Àtọdúnmọdún Ní Ìka Ẹsẹ Tó Jẹ Àtọwọdá  Ìwé ìròyìn The Sunday Times ti London sọ pé :  Ìka ẹsẹ tó jẹ àtọwọdá ń bẹ lára òkú kan táwọn ará Íjíbítì ìgbàanì kùn lọṣẹ , ó sì jọ pé onítọhún lo ọmọ ìkasẹ yẹn nígbà tó wà láyé , kó tó di pé wọn sin ín ní nǹkan bí ẹẹdẹgbẹtàlá  2,500  ọdún sẹyìn .   Dókítà Nicholas Reeves , sọ pé aṣọ ọgbọ ni wọn fi ṣe ọmọ ìkasẹ àtọwọdá náà , ohun tó sì wà nínú aṣọ ọgbọ náà ni àtè láti ara ẹranko àti sìmẹǹtì , ó sì jẹ  àgbà iṣẹ , tó rí rèǹtè - rente , iṣẹ tó fi làákàyè hàn , tó dúró sán - ún , ó sì dájú pé wọn dìídì ṣe é fún ẹsẹ yẹn ni .   Wọn fi kinní kan tó jọ awọ ara bo ọmọ ìkasẹ náà , ó sì tún ní èékánná tó ṣe rẹgí .  Ọwọ ihò mẹjọ ni wọn dá lu sára ọmọ ìkasẹ náà láti fi so ó mọ ẹsẹ .  Wọn to ihò náà ní ìlà ibi tí okùn sálúbàtà yóò gbà , tó fi jẹ pé téèyàn bá lo ọmọ ìkasẹ náà , tó sì wá wọ sálúbàtà tí wọn de okùn rẹ lọnà tó fi rí bíi lẹtà Y , ńṣe ni okùn bàtà náà á bo àwọn ihò ara ọmọ ìkasẹ náà .  Rírí Ẹfọrí He Lẹyìn Lílo Oògùn Ara Ríro !  Àwọn tó bá ń lo oògùn ẹfọrí lẹẹmẹta tàbí jù bẹẹ lọ lọsẹ lè ní ẹfọrí tí àṣìlò oògùn ń fà .  A gbọ pé irú ẹfọrí yìí máa ń dààmú nǹkan bí èèyàn kan nínú àádọta èèyàn , wọn sì sọ pé àwọn oògùn wẹẹwẹẹwẹ bí aspirin , àtàwọn oògùn ara ríro míì ló ń fà á .  Lẹyìn tóògùn wọnyí bá pàrora tán , wọn tún lè fa ẹfọrí tí aláìsàn náà lè fi èèṣì kà sí ẹfọrí gidi tàbí túúlu .  Onítọhún á wá túbọ bẹrẹ sí kó oògùn ara ríro mì , ẹfọrí gidi á wá padà dé .  Dókítà Tim Steiner , tó ń ṣiṣẹ ní Imperial College , ní London , ṣàlàyé pé  tẹnì kan bá wà tó ń kígbe ẹfọrí ṣáá lójoojúmọ , ẹ jẹ ká gbà pé ẹfọrí tí àṣìlò oògùn ń fà ló ń dà á láàmú .   Ó tún sọ pé bó tilẹ jẹ pé ó ti tó ọdún mélòó kan báyìí táa ti ṣàwárí ìṣòro yìí , ọpọlọpọ dókítà ìdílé ni kò fi bẹẹ mọ nípa ẹfọrí yìí , fún ìdí yìí , ṣe ni wọn á tún sọ pé kéèyàn lọ máa lo oògùn ara ríro tó tún lágbára sí i , nígbà tó jẹ pé ohun téèyàn ì bá ṣe ni pé kó ṣíwọ lílo oògùn wọnyẹn , gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The Sunday Telegraph ti London ti wí .  Ìtọjú Ahọn  Ìròyìn kan látinú ìwé ìròyìn Prince George Citizen sọ pé , kòkòrò bakitéríà tó ń sá pa mọ sábẹ ahọn rẹ lè máa run imí ọjọ , òórùn burúkú sì lèyí jẹ .  Ìròyìn náà tẹ síwájú pé :  Àyíká tó gbẹ fúrúfúrú , tí kò ní afẹfẹ ọsíjìn ni bakitéríà ń fẹ , ìdí nìyí tí wọn fi ń gbé ní àwọn ibi kọlọfín àtàwọn ibi tó jin kòtò , níbi tí afẹfẹ táa ń fi ránṣẹ sínú ẹdọfóró kì í dé .   Fífọyín àti fífomi yọnu dáa , ṣùgbọn nǹkan bí ìpín mẹẹẹdọgbọn péré nínú ọgọrùn - ún àwọn bakitéríà wọnyí ni fífọyín lè mú kúrò .  Allan Grove , tó jẹ dókítà eyín , gbà gbọ pé híha ahọn , tó jẹ àṣà àwọn ará Yúróòpù ìgbàanì , ni  ohun pàtàkì kan ṣoṣo tóo lè ṣe kí òórùn burúkú má bàa máa tẹnu rẹ jáde .   Ìwé ìròyìn Citizen sọ pé lílo ohun pẹlẹbẹ táa fi ike ṣe  dára lọpọlọpọ ju fífi búrọọṣì eyín fọ ahọn , kó máa pọn ṣẹẹ bí osùn .   Ojú Tuntun Ti Bẹrẹ sí Wo Àgbáálá Ayé  Awò awọnà - jíjìn kan , tórúkọ rẹ ńjẹ Gemini North , tó wà lórí òkè Mauna Kea , ní Hawaii , la ojú rẹ wẹẹ , ó sì bẹrẹ sí wo àgbáálá ayé ní June 1999 .  Ìwé ìròyìn Independent ti London , sọ pé dígí rẹ tó fi ń fa ìmọlẹ mọra , fẹ ju mítà mẹjọ lọ , yóò sì jẹ káwọn onímọ nípa ìṣẹdá inú sánmà rí àwọn nǹkan tíntìntín tó wà ní ìsálú ọrun .  Awò Gemini North yìí , àti òmíì tí wọn ń pè ní Hubble , tó wà lójúde òfuurufú , mú kó ṣeé ṣe fáwọn onímọ nípa ìṣẹdá inú sánmà láti rí àwọn ìṣẹlẹ tó ti ṣẹlẹ tipẹtipẹ sẹyìn , kí wọn sì tipa bẹẹ  wẹyìn wò .   Àǹfààní tí Hubble ní ni pé ojúde òfuurufú ló wà .  Bó tilẹ jẹ pé orí ilẹ ni Gemini wà ní tiẹ , ó ní àwọn ẹrọ tó ń lo kọǹpútà , tó ń mú àwọn nǹkan wíríwírí inú afẹfẹ tó lè dí i lójú kúrò , ìdí nìyí tí àwòrán tó ń gbé jáde fi ṣe kedere bíi ti Hubble  ìyẹn tí tiẹ ò bá ṣe kedere ju ti Hubble lọ pàápàá .  Ọtọ Làwọn Tó Ń Bógun Lọ Lóde Òní   OGUN òde òní ti yàtọ sí tayé àtijọ o . . .  Kì í ṣe àwọn jagunjagun , bí kò ṣe àwọn aráàlù tí kò mọwọ mẹsẹ ,  ló pọ jù lọ lára àwọn tó ń bógun lọ báyìí , ètò kan táa mọ sí  Èrò Wa ,  tí Rédíò Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ń gbé sáfẹfẹ , ló gbé ìròyìn yìí jáde .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà Ogun Àgbáyé Kìíní , ìpín márùn - ún péré làwọn aráàlú tó bógun lọ .  Ṣùgbọn , nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , ńṣe niye àwọn aráàlú tó bógun lọ ṣàdédé pọ sí i , tó di ìpín méjìdínláàádọta nínú ọgọrùn - ún .  Rédíò Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé lónìí ,  ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo àwọn tó ń bógun lọ ló jẹ aráàlú , ó ti di ìpín àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún .  Àwọn obìnrin , ọmọ kéékèèké àtàwọn arúgbó ló sì pọ jù nínú wọn .   Ọgbẹni Olara Otunnu , tó ń ṣiṣẹ fún akọwé àgbà Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè gẹgẹ bí Aṣojú Pàtàkì Lórí Ọràn Àwọn Ọmọdé Nígbà Ogun , sọ pé  nǹkan bíi mílíọnù méjì àwọn ọmọdé ló ti kú nígbà ogun láti ọdún 1987 wá .   Ìyẹn lé ní àádọta lé nírínwó àwọn ọmọ kéékèèké tó ń bógun lọ lójoojúmọ láti ohun tó lé ní ọdún méjìlá sẹyìn !  Kò mọ síbẹ o , ní sáà kan náà , ó lé ní mílíọnù mẹfà àwọn ọmọdé tó ti fara pa yánnayànna tàbí tó ti di aláàbọ ara .  Ọgbẹni Otunnu dá a lábàá pé ọnà kan tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fi lè gbógun ti pípa àwọn ọmọdé nígbà ogun ni pé kí wọn máa kéde àwọn àgbègbè kan pé wọn jẹ àgbègbè àlàáfíà .   A gbọdọ kéde pé àwọn ibi tí ògo wẹẹrẹ pọ sí , gẹgẹ bí iléèwé , ilé ìwòsàn , àti ibi ìṣeré , jẹ àgbègbè tí ogun ò gbọdọ dé .   Àmọ , Rédíò Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè wá fi kùn un pé ,  dídènà ogun  ni ọnà tó gbéṣẹ jù lọ tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fi lè rí i dájú pé àwọn aráàlú tí kò mọwọ mẹsẹ kò bógun lọ .  Ní tòótọ , bí a ò bá fẹ kógun pa ẹnikẹni mọ , a gbọdọ mú ogun tìkára rẹ kúrò .  Ìyẹn ha lè ṣẹlẹ láé bí ?  Nítorí àìmọye ogun táráyé ti jà , ọpọ jù lọ ló gbà pé ènìyàn kò lè mú àlàáfíà kárí ayé wá láé .  Ṣùgbọn Bíbélì , Ọrọ Ọlọrun , ṣèlérí pé Jèhófà Ọlọrun yóò ṣe bẹẹ , ó sọ pé :  Ó mú kí ogun kásẹ nílẹ títí dé ìkángun ilẹ ayé .   Ìgbà wo ni èyí yóò ṣẹ ?  Kí ló wá mú un dá ọ lójú pé àlàáfíà kárí ayé tí Ọlọrun ṣèlérí yóò dé ?  Bóo bá fẹ mọ ìdáhùn sí ìbéèrè wọnyí , jọwọ kọwé sí àwa táa ń tẹ ìwé ìròyìn yìí , lo àdírẹsì tó sún mọ ẹ jù lọ lára àwọn àdírẹsì táa tò sí ojú ìwé 5 , tàbí kí o lọ sí Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó sún mọ ẹ .  Kò sí òfin kàn - ńpá , kò sí ìnáwó  wẹrẹ lo máa rí ìdáhùn tòótọ gbà .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 31   FỌTÒ ÀJỌ ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ156450  J .  Isaac  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  February 8 , 2000  Àwọn Ìdílé Tí Kò Ti Sí Bàbá  Fífòpin sí Ìṣòro Náà  Ńṣe ni àwọn ọmọ tí a ń tọ láìsí bàbá ń pọ sí i .  Kí ló ń fa ìṣòro tó ń jà kálẹ yìí ?  Báwo ni a ṣe lè ran àwọn ìdílé lọwọ láti fara mọra ?  3 Àwọn Ìdílé Tí Kò Ti Sí Bàbá  Àmì Ìgbàlódé Ni  4 Àwọn Bàbá  Ìdí Tí Wọn Fi Ń di Àwátì  8 Àwọn Ìdílé Tí Kò Ti Sí Bàbá  Fífòpin Sí Ìṣòro Náà  15 Ǹjẹ o Mọ ?  18 Àjàkálẹ Àrùn Black Death  Ó Gbo Yúróòpù ní Sànmánì Ìbẹrẹ Ọlàjú  22 Lílo Àkàbà  Ǹjẹ O Máa Ń Ṣe Àyẹwò Wọnyí Tó Lè Dáàbò Bò Ẹ ? !  25 Ìrètí Ló Ń fún Mi Lókun Láti Fara Da Àwọn Àdánwò  29 Wíwo Ayé  31 Ọtọ Làwọn Tó Ń Bógun Lọ Lóde Òní  32  Ó Ràn Mí Lọwọ Láti Ronú Nípa Ìgbésí Ayé Mi   Fífárùngbọn 12  Ojoojúmọ ni àwọn ọkùnrin níbi gbogbo lágbàáyé ń fá irùngbọn wọn .  Ibo ni irùngbọn fífá ti bẹrẹ ?  Báwo lo sì ṣe lè fá a dán ?  Irọ Pípa  Ǹjẹ Àwíjàre Kankan Wà fún Un ? 16  Ọpọ èèyàn rò pé irú irọ tí wọn ń pè ní irọ funfun kì í ṣèpalára .   Ṣùgbọn ṣé Bíbélì gbà pẹlú èrò tó wọpọ yìí ?  Àwọn Ìdílé Tí Kò Ti Sí Bàbá  Àmì Ìgbàlódé Ni  KÍ LO rò pé ó jẹ ìṣòro tó burú jù láwùjọ ẹdá lóde òní ?  Ó fẹrẹẹ tó ìpín ọgọrin lára àwọn ará Amẹríkà tí wọn fọrọ wá lẹnu wò tó sọ pé ,  àìsí bàbá nínú ìdílé ni .   Ìwádìí náà fi hàn pé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ó lé ní mílíọnù mẹtàdínlọgbọn ọmọdé tí ò gbé pẹlú bàbá wọn , ńṣe ni wọn sì ń yára pọ sí i .  Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Fún Àwọn Ọmọdé gbé ìròyìn kan jáde tó sọ pé nǹkan bí ìpín àádọta lára àwọn ọmọ òyìnbó tí wọn ń bí ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà láti ọdún 1980  ló máa lò lára ìgbà ọmọdé wọn nínú ìdílé olóbìí kan .  Ní ti àwọn ọmọ adúláwọ , iye wọn fẹrẹẹ tó ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún .   Ìdí nìyẹn tí ìwé ìròyìn USA Today fi sọ pé Orílẹ - Èdè Amẹríkà  ló gba iwájú lágbàáyé nínú ọràn wíwà tí ìdílé ń wà láìsí bàbá .   Ṣùgbọn àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn The Atlantic Monthly sọ pé :  Kì í ṣe àárín àwọn ọmọ Orílẹ - Èdè Amẹríkà nìkan ni ọràn títú tí ìdílé ń tú ká ti ń ṣẹlẹ .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ní gbogbo orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà ló ti ń ṣẹlẹ , títí kan Japan pàápàá .   Bó tilẹ jẹ pé a ò lè mọ bí iye wọn ṣe pọ tó ní ọpọ lára àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , ó jọ pé àwọn náà ń ní irú ìṣòro kan náà .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn World Watch ṣe sọ ,  àwọn ọkùnrin  ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà  sábà máa ń já àwọn ìyàwó àti ọmọ wọn sílẹ nítorí àìrówó gbọ bùkátà wọn .   Ìwádìí kan tí wọn tiẹ ṣe ní orílẹ - èdè kan ní àgbègbè Caribbean fi hàn pé ìpín méjìlélógún péré nínú àwọn bàbá tí wọn ní àwọn ọmọ tó ti pé ọdún mẹjọ ló ń gbé pẹlú àwọn ọmọ wọn .  Ká sòótọ , àwọn ọmọ aláìníbaba wà nígbà tí a kọ Bíbélì pàápàá .  Àmọ nígbà yẹn lọhùn - ún , ikú ni lájorí ohun tó ń sọ àwọn ọmọ di aláìníbaba .  Àmọ , òǹkọwé David Blankenhorn sọ pé :  Kí bàbá ṣàdédé jáde nílé , kó sì já wọn sílẹ ló ń fa tòde òní .   A ṣì máa rí i nínú ìwé yìí pé kò sí àní - àní pé pípọ tí iye àwọn ọmọ aláìníbaba ń pọ sí i ń fi hàn pé ọpọ ènìyàn lónìí ló jẹ  aláìní ìfẹni àdánidá .   Bí Bíbélì sì ti sọ , ẹrí míì lèyí jẹ pé  àwọn ọjọ ìkẹyìn  la wà yìí .  2 Tímótì 3 : 1 - 3 .  Ṣùgbọn ìbìnújẹ gbáà ló máa ń jẹ fún àwọn ọmọdé bí bàbá wọn bá di àwátì .  Ó máa ń fa ẹdùn ọkàn àti ìbànújẹ ojoojúmọ , tí àtúbọtán rẹ kì í lọ lára wọn bọrọ .  Nítorí náà , ohun táa fẹ jíròrò nínú ọwọ àpilẹkọ yìí nìyẹn , ṣùgbọn kì í sì í ṣe torí àtiba ẹyin tí ẹ ń kàwé wa lọkàn jẹ la ṣe fẹ ṣe bẹẹ bí kò ṣe torí àtiṣàlàyé tó lè ran àwọn ìdílé lọwọ láti yanjú ìṣòro yìí tó ń ba ìdílé jẹ .  Àwọn Bàbá  Ìdí Tí Wọn Fi Ń di Àwátì   Mi ò rí i kí Mọmì àti Dádì jà rí tàbí kí wọn máa jiyàn .  Ohun tí mo mọ ni pé Dádì ò wọn nílé , ṣùgbọn lójijì , ó di àwátì lọjọ kan !  Mi ò mọ ibi tí dádì mi wà títí di òní yìí .  Mo mọ pé kò sí àjọṣe kankan láàárín wa .   Bruce .   Lára àwọn ọmọ tí a jọ wà nílé ìwé , èmi nìkan ni kò ní òbí méjèèjì , tí n kò ní ilé kan pàtó . . .  Mo sábà máa ń ronú pé mi ò rẹni fojú jọ .  Mo sábà máa ń ronú pé mo dá yàtọ .   Patricia .  OHUN tó fa ìṣòro kí ìdílé máa wà láìsí bàbá ni ọlàjú tó dé tó fa kí àwọn èèyàn máa ṣiṣẹ nílé iṣẹ ẹrọ .  Bí ṣíṣiṣẹ nílé iṣẹ ẹrọ ti bẹrẹ sí fa àwọn ọkùnrin kúrò nílé ni ipa tí àwọn bàbá ń kó nínú ìdílé bẹrẹ sí mẹhẹ ; àwọn ìyá ló wá ń ṣe èyí tó pọ jù nínú títọ ọmọ .   Bó tilẹ rí bẹẹ , ọpọ àwọn bàbá ni kì í já ìdílé wọn sílẹ .  Síbẹsíbẹ , láàárín nǹkan bí ọdún 1964 sí 1966 , iye àwọn tó ń jáwèé ìkọsílẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà pọ sí i .  Àwọn nǹkan tó ń dènà ìkọsílẹ , bí ẹsìn , ipò ìṣúnná owó , àwọn ẹbí àti ará , wá bẹrẹ sí fọ kélekèle .  Ìmọràn tí àwọn amọṣẹdunjú , tó jẹ ohun tí wọn máa jẹ ni wọn ń wá , ń fún àwọn tọkọtaya wá jẹ kí wọn máa kọra wọn sílẹ gan - an , nítorí wọn ń sọ fún wọn pé ìkọsílẹ ò ní ṣe àwọn ọmọ wọn ní nǹkan kan ṣùgbọn pé ó tilẹ lè ṣe wọn láǹfààní .  Ìwé Divided Families  What Happens to Children When Parents Part , tí Frank F .  Furstenberg , Kékeré , àti Andrew J .  Cherlin ṣe , sọ pé :  Ní Belgium , ilẹ Faransé , àti Switzerland bí àwọn èèyàn  ṣe ń kọra sílẹ  ti di ìlọpo méjì  bẹrẹ láti ọdún 1960  , ṣùgbọn ó ti tó ìlọpo mẹta ní Kánádà , ilẹ Gẹẹsì , àti Netherlands .   Bó tilẹ jẹ pé ọdọ ìyá làwọn ọmọ sábà máa ń wà lẹyìn tí ìkọsílẹ bá ṣẹlẹ , èyí tó pọ jù lára àwọn bàbá tó kọ ìyàwó wọn sílẹ ṣì máa ń fẹ rí àwọn ọmọ wọn .  Ojútùú kan tó wọpọ ni jíjùmọ máa bójú tó wọn .  Síbẹ , ó yani lẹnu pé ọpọ jù lọ lára àwọn bàbá tí wọn kọ ìyàwó wọn sílẹ ni kì í fi bẹẹ yọjú sí àwọn ọmọ wọn .  Ìwádìí kan fi hàn pé ọmọ kan péré lára àwọn mẹfà ló máa ń rí bàbá wọn lọsọọsẹ .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ìdajì lára gbogbo àwọn ọmọ náà ni kò rí bàbá wọn fódindi ọdún kan !  Ìṣòro Tó Wà Nínú Káwọn Òbí Méjèèjì Tó Ti Kọra Sílẹ Jùmọ Máa Tọmọ  Kí tọkọtaya tí wọn ti kọra wọn sílẹ tó lè ṣàṣeyọrí nínú jíjùmọ máa tọmọ , wọn ní láti fọwọ sowọ pọ gidigidi , kí wọn sì fọkàn tán ara wọn  ṣùgbọn àwọn ànímọ yìí sábà máa ń ṣọwọn .  Olùṣèwádìí Furstenberg àti èkejì rẹ Cherlin sọ lọnà yìí pé :  Ìdí pàtàkì tí àwọn bàbá kì í ṣeé lọ wo àwọn ọmọ wọn mọ ni pé wọn ò fẹ kí nǹkan kan pa àwọn àti ìyàwó wọn àtijọ pọ mọ .  Bákan náà ló jẹ pé ọpọ obìnrin kì í fẹ rí ọkọ wọn àtijọ sójú .   Lóòótọ , ọpọ bàbá tí wọn ti kọ ìyàwó wọn sílẹ ló sì máa ń lọ wo àwọn ọmọ wọn déédéé .  Ṣùgbọn nítorí pé wọn kì í sí pẹlú àwọn ọmọ wọn lójoojúmọ , ó máa ń ṣòro fún àwọn kan láti hùwà bíi bàbá nígbà tí wọn bá wà pẹlú àwọn ọmọ wọn .  Ọpọ ló ń yàn láti kúkú máa ṣe bí alájọṣeré , tó fẹrẹẹ jẹ pé gbẹdẹmukẹ ni wọn máa ń fi gbogbo àkókò tí wọn bá jọ wà ṣe tàbí kí wọn máa ra nǹkan fáwọn ọmọ náà .  Ọmọ ọdún mẹrìnlá kan tó ń jẹ Ari ṣàpèjúwe ohun tó máa ń ṣẹlẹ lópin ọsẹ tó bá lọ kí bàbá rẹ , ó sọ pé :  A kì í ní nǹkan pàtó kan táa fẹ ṣe , kò sófin  o gbọdọ wọlé láago márùn - ún ààbọ .   Fàlàlà ni mo máa ń yan kiri .  Kò sọràn má ṣe tibí , má ṣe tọún .  Gbogbo ìgbà ni bàbá mi máa ń ra nǹkan fún mi .   How It Feels When Parents Divorce , ìwé tí Jill Krementz ṣe .  Ó yẹ kí bàbá onífẹẹ mọ  bí a ṣe ń fi àwọn ẹbùn rere fún àwọn ọmọ rẹ .   Ṣùgbọn ẹbùn ò ṣeé fi rọpò ìtọsọnà àti ẹkọ tọmọ nílò .  Bí èèyàn bá wá sọ ara rẹ di alájọṣeré tàbí àlejò dípò jíjẹ bàbá , ó dájú pé ìbátan bàbá sọmọ yóò forí sọgi .  Ìwádìí kan sọ pé :  Ìkọsílẹ lè fọ ìbátan bàbá sọmọ yángá kó máà látùn - únṣe mọ .   Journal of Marriage and the Family , May 1994 .  Ó máa ń dun àwọn ọkùnrin kan , tí inú sì máa ń bí wọn nítorí àìjẹ kí wọn dá sí ọràn àwọn ọmọ wọn  tàbí tí a ò kàn tilẹ ṣú já wọn  ìdí nìyẹn tí wọn ṣe ń já ìdílé wọn sílẹ , tí wọn kì í náwó tó yẹ kí wọn ná lé wọn lórí .   Ọdọkùnrin kan tí inú bí sọ pé :  Mi ò rò pé nǹkan kan wà tí mo fẹràn nípa bàbá mi .  Kò tiẹ ṣú já wa rárá , kò gbọ bùkátà kankan lórí wa , ìyẹn sì burú jáì .   Àwọn Òbí Tí Kò Ṣègbéyàwó  Ọgọọrọ àwọn ọmọ tíyàá wọn lọ gboyún níta ló ń mú kí iye àwọn ọmọ tí kò ní bàbá máa pọ sí i .  Ìwé Fatherless America sọ pé :  Nǹkan bí ìdá mẹta nínú gbogbo ọmọ tí wọn ń bí ní  Orílẹ - Èdè Amẹríkà  báyìí ló jẹ ọmọ àlè .   Lára nǹkan bí 500,000 ọmọ táwọn ọmọ ọdún mẹẹẹdógún sí ọdún mọkàndínlógún ń bí lọdọọdún , àwọn ọdọ tí kò ṣègbéyàwó ló ń bí ìpín méjìdínlọgọrin lára wọn .  Àmọ ìṣòro kárí ayé nìyí o , torí níbi gbogbo làwọn ọdọmọdé ti lọ ń gboyún wálé láti ìta .  Àwọn ètò tó ń kọ wọn nípa ọnà máà lóyún tàbí àwọn tó ń kìlọ fún wọn láti má ṣèṣekúṣe kò ṣe nǹkan gúnmọ láti yí àwọn ọdọ lọkàn padà kí wọn yé ṣèṣekúṣe .  Ìwé Teenage Fathers , tí Bryan E .  Robinson ṣe , ṣàlàyé pé :  Ẹtẹ àti ojú tó máa ń tini táa bá gboyún láìtíì relé ọkọ , láàárín ọdún 1960 sí 1969 , kò sí níbẹ mọ nítorí ìwà kòsẹni - máa - mú - mi tí mo bá ṣèṣekúṣe tàbí tí mo bá gboyún láìtíì relé ọkọ tó túbọ ń peléke sí i láwùjọ . . . .  Bákan náà ni ìpolówó ọjà , orin , sinimá , àti tẹlifíṣọn ò yé fi ìṣekúṣe bọ àwọn èwe ìwòyí .  Àwọn ilé iṣẹ ìròyìn ní Amẹríkà máa ń sọ fún àwọn ọmọ tó ṣẹṣẹ ń bàlágà pé ìbálòpọ jẹ ara fífi ìfẹ hàn , ó gbádùn mọni , ó sì mìrìngìndìn , àmọ wọn kì í sọ bí ayé oníṣekúṣe ṣe máa ń rí .   Ó jọ pé inú ọpọ àwọn ọdọ ń dùn sí ṣíṣèṣekúṣe , ṣùgbọn wọn ò mọ ohun tó ń tìdí ẹ yọ .  Gbọ díẹ lára ohun tí wọn sọ fún òǹṣèwé Robinson , wọn ní :   Ọmọbìnrin yẹn ò jọ  ẹni tó lè lóyún   ;  Ẹẹkan lọsẹ la máa ń ní ìbálòpọ  ; òmíràn ní ,  Mi ò ronú pé èèyàn lè lóyún nígbà àkọkọ tó bá ṣe é .    Ó dájú pé àwọn ọdọ kan mọ dáadáa pé ìbálòpọ lè yọrí sí oyún .  Ìwé Young Unwed Fathers sọ pé :  Lójú ọpọ àwọn ọdọkùnrin  tó ń gbé àárín ìlú  , àmì pàtàkì tó ń fi bí wọn ṣe gbajúmọ tó láwùjọ wọn hàn ni ìbálòpọ jẹ ; wọn sì máa ń fi iye obìnrin tí wọn ti bá lò pọ yangàn .  Ọpọ ọdọbìnrin ló ń jura wọn sílẹ fọkùnrin kí wọn lè fún wọn láfiyèsí .   Nínú ìṣọwọ àwọn ọdọkùnrin tí ń gbé àárín àwọn ìlú kan , wọn lè máa fi èyí tí kò bá tíì bímọ lára wọn ṣẹlẹyà pé  kò bóbìnrin sùn rí  !  Wàá rí i pé ipò náà túbọ ń bògìrì ni tóo bá wo èsì ìwádìí kan tí wọn ṣe ní California lọdún 1993 nípa àwọn ọmọ tó yẹ kí wọn ṣì máa lọ síléèwé ṣùgbọn tí wọn ti bímọ .  A sì rí i pé àwọn tí ìdá méjì nínú mẹta lára àwọn ọmọbìnrin náà lóyún fún kì í ṣe àwọn ọrẹkùnrin tí kò tíì pé ogún ọdún bí kò ṣe àwọn ọkùnrin tó ti lé lógún ọdún !  Èsì àwọn ìwádìí kan tiẹ fi hàn pé ọpọ lára àwọn ọdọ tí kò tíì pé ogún ọdún tó ti bímọ láìrelé ọkọ ló jẹ pé òfin kà á léèwọ láti bá irú àwọn ọmọ kékeré bẹẹ lò pọ  tàbí kó tiẹ jẹ fífi ìbálòpọ fìtínà ọmọdé .  Irú àṣà ìfiniṣèjẹ tó gbilẹ bẹẹ ń fi bí àwùjọ ẹdá ṣe bàjẹ , tó sì bàlùmọ tó lóde òní hàn .  2 Tímótì 3 : 13 .  Ìdí Tí Àwọn Ọdọkùnrin Fi Ń Sá  Àwọn ọdọkùnrin tí kò tíì pé ogún ọdún tí wọn ń di bàbá àbúrò kì í sábà gbé ẹrù iṣẹ títọ ọmọ wọn títí lọ .  Ọmọdékùnrin kan tí ọrẹbìnrin rẹ lóyún sọ pé :  Mo kàn sọ fún un pé ,  Ó dìgbóṣe  ni .   Ṣùgbọn bí àpilẹkọ kan ti sọ nínú ìwé Family Life Educator ,  èyí tó pọ jù lọ lára àwọn ọdọ tó ti di bàbá àbúrò ló sọ pé àwọn fẹ kí ìbátan tímọtímọ wà láàárín àwọn àti ọmọ àwọn .   Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe nípa àwọn ọdọ tó ti di bàbá àbúrò láìṣègbéyàwó ti fi hàn , ìpín àádọrin lára wọn ló máa ń lọ wo ọmọ wọn lẹẹkan lọsẹ .  Àpilẹkọ náà wá ṣàlàyé pé :  Ṣùgbọn bí àwọn ọmọ náà ṣe ń dàgbà sí i ni wọn kì í fi bẹẹ lọ wò wọn mọ .   Ọmọ ọdún mẹtàdínlógún kan tó ti di bàbá ṣàlàyé ohun tó ń fà á , ó ní :  Ká ní mo mọ pé ó máa le tóyẹn ni , mi ò tiẹ ní ṣe é rárá .   Àwọn ọdọ tó lọkàn akin tàbí ìrírí tí wọn lè fi gbé ẹrù jíjẹ òbí kò tó nǹkan .  Ọpọ lára wọn ni kò tíì kàwé tó , tí wọn kò sì tíì níṣẹ lọwọ tí wọn lè fi gbọ bùkátà .  Nítorí náà , dípò táwọn èèyàn yóò fi máa fojú aláṣetì wò wọn , wọn á yáa gbàgbé ọmọ náà .  Ọdọkùnrin kan tó ti di bàbá sọ pé :  Gbogbo nǹkan kàn dojú rú fún mi ni .   Òmíràn dárò pé :  Agbára káká ni mo fi ń gbọ bùkátà ara mi ; mi ò mọ nǹkan tí ǹ bá ṣe ká ní ọràn ti gbígbọ bùkátà  tọmọ mi  tún wọ ọ .   Èso Àjàrà Tí Kò Pọn  Ní àwọn àkókò tí a kọ Bíbélì , àwọn Júù máa ń pa òwe kan báyìí pé :  Àwọn òbí ni ó jẹ èso àjàrà tí kò pọn , ṣùgbọn àwọn ọmọ ni eyín kan .   Ọlọrun sọ fún àwọn Júù pé kò yẹ kí ọràn rí bẹẹ , kò yẹ kí wọn tún ṣe àwọn àṣìṣe tí wọn ti ṣe sẹyìn .  Àmọ , ó jọ pé ẹgbàágbèje ọmọdé ni eyín ń kan lónìí nítorí  èso àjàrà tí kò pọn  tí àwọn òbí wọn jẹ  àwọn ni wọn ń jìyà ìwà àìdàgbàdénú , àìgbọn , àti ìjákulẹ táwọn òbí wọn ní nínú ìgbéyàwó .  Ẹrí pọ jaburata tó ń fi hàn pé àwọn ọmọ tí a ń tọ láìsí bàbá wọn níbẹ wà nínú ewu púpọ .   Wo àpótí tó wà lójú ewé 7 .   Èyí tó tiẹ ń bani lọkàn jẹ jù lọ ni pé ọràn kí ìdílé kàn wà láìní bàbá yìí sábà máa ń ti ìran dé ìran ni  ó máa ń fa ẹdùn ọkàn àti ìbànújẹ tí kì í tán bọrọ .  Ṣé àwọn ìdílé tí kò ti sí bàbá ò lè ṣàṣeyọrí láyé wọn ni ?  Ó tì o .  Kódà , ìròyìn ayọ ló jẹ láti mọ pé ìṣòro àìsí bàbá nínú ìdílé lè kásẹ ńlẹ .  Àpilẹkọ tó kàn lẹyìn èyí yóò jíròrò bó ṣe lè ṣeé ṣe .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bẹẹ káyé tó dayé ọlàjú , àwọn bàbá ni àwọn ìwé tó ń kọni bí a ṣe ń tọmọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ń darí ọrọ sí , kì í ṣe àwọn ìyá .  Olùwádìí Sara McLanahan àti èkejì rẹ , Gary Sandefur sọ pé , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ,  nǹkan bí ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún lára àwọn ọmọdé tó yẹ kí wọn lẹtọọ sí gbígba ìtìlẹyìn ni  ilé ẹjọ kì í pàṣẹ  pé kí wọn máa fún ní ìtìlẹyìn , ìdá mẹrin àwọn tí wọn sì pàṣẹ pé kí wọn máa fún ní ìtìlẹyìn ni kì í rí nǹkan kan gbà .  Àwọn tó sì ń rí gbogbo iye tó tọ sí wọn gbà lára àwọn ọmọ náà kò tó ìdá mẹta .    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   EWU TÍTỌMỌ LÁÌSÍ BÀBÁ  Ewu ńlá wà nínú kí ọmọ máa dàgbà láìsí bàbá .  Bó tilẹ jẹ pé ohun tí a fẹ sọ yìí lè ba àwọn kan tó bá kà á lọkàn jẹ , mímọ àwọn ewu tó ń bá a rìn ni ìgbésẹ àkọkọ láti dènà ìpalára rẹ tàbí kó kàn tiẹ dín in kù .  A tún fẹ kí ẹ mọ pé ẹrí tí a kó jọ yìí kan gbogbo àwùjọ èèyàn kì í ṣe àwọn èèyàn kan pàtó ló kàn .  Ọpọ ọmọ ló sì jẹ pé wọn dàgbà nínú ìdílé tí kò ti sí bàbá , tí wọn ò sì ní irú ìṣòro wọnyí .  Gẹgẹ bí àpilẹkọ wa tó kẹyìn yóò ṣe fi hàn , ohun tó lè báni dín àwọn ìṣòro tó lè wá ṣẹlẹ yìí kù ni kí òbí tètè wá nǹkan ṣe sí i , kí wọn sì fi àwọn ìlànà Bíbélì sílò .  Nítorí náà , gbé díẹ lára àwọn ohun tó lè jẹ ewu fún ọmọ tí kò ní bàbá yẹ wò .   Bíbá Ọmọdé Ṣèṣekúṣe Ń Peléke Sí I  Ìwádìí fi hàn kedere pé ìṣòro àìní bàbá ń mú kí ewu bíbá ọmọdé ṣèṣekúṣe pọ sí i .  Ìwádìí kan fi hàn pé lára ẹgbẹrún méjìléláàádọta  52,000  ọmọ tí wọn bá ṣèṣekúṣe ,  ìpín méjìléláàádọrin nínú wọn ló jẹ àwọn ọmọ tó ti ilé tí kò ti sí ọkan lára àwọn tó bí wọn níbẹ tàbí kó má tilẹ sí àwọn òbí méjèèjì .   Ìwé Fatherless America sọ pé :  Ní pàtàkì , ewu ìṣẹlẹ bíbọmọdé ṣèṣekúṣe tó ń pọ sí i láwùjọ wa jẹ ìyọrísí pípọ tí àwọn bàbá tí kò ṣègbéyàwó ń pọ sí i àti pípọ tí àwọn bàbá tó tún ìyá ẹni fẹ ń pọ sí i , àti ti àwọn ọrẹkùnrin tí ń pọ sí i , àti pípọ tí àwọn ọkùnrin tí kò bá wọn tan tàbí tí wọn kàn jọ ń gbé ń pọ sí i .    Títètè Bẹrẹ Sí Í Ní Ìbálòpọ Ń Peléke Sí I  Nítorí pé àwọn ọmọ tó wà nínú ìdílé olóbìí kan lè máà rí àbójútó àti ìtọsọnà òbí tó pọ tó , àyè sábà máa ń gbà wọn láti hùwà pálapàla .  Ìṣòro àbíìkọ sì tún lè jẹ ìdí kan .  Iléeṣẹ Ìjọba Amẹríkà Tí Ń Bójú Tó Ọràn Ìlera àti Ìpèsè fún Aráàlú sọ pé :  Ó ṣeé ṣe kí àwọn ọdọbìnrin tí kò ní bàbá gboyún ju àwọn tó ní lọ .    Ipò Òṣì  Ìwádìí kan tó wáyé nípa àwọn ọdọbìnrin adúláwọ tí kò tíì pé ogún ọdún ní Gúúsù Áfíríkà sọ pé ipò òṣì ló máa ń pọn àwọn tó ń di òbí láìṣègbéyàwó lójú jù lọ .  Àwọn tó ṣe ìwádìí náà sọ pé :  Nínú nǹkan bí ìdajì irú àwọn ìṣẹlẹ bẹẹ , kò dájú pé irú ọdọ tó ṣẹlẹ sí lè padà sílé ìwé .   Ọpọ lára àwọn ìyá tí kò relé ọkọ máa ń di aṣẹwó tàbí kí wọn máa ta oògùn líle .  Ọràn náà lè má sàn ju ìyẹn lọ ní àwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ,  ìpín mẹwàá lára àwọn ọmọ tó ní òbí méjèèjì ni wọn jẹ òtòṣì  ní ọdún 1995  , tí a bá fi wé ìpín àádọta lára àwọn ìdílé tó jẹ ìyá nìkan ni wọn ní .   Americas Children : Key National Indicators of Well - Being 1997 .   Pípa Wọn Tì  Nítorí pé ó di ọranyàn fún àwọn òbí kan tí wọn ń dá ẹrù ìdílé gbé láti gbọ bùkátà ara wọn , ńṣe ni àwọn ẹrù iṣẹ wọnyí máa ń bò wọn mọlẹ débi tí wọn ò ní lè lo àkókò tó pọ tó pẹlú àwọn ọmọ wọn .  Ẹnì kan tó gba ìkọsílẹ sọ pé :  Mo ń lọ síbi iṣẹ lójúmọmọ , mo sì ń lọ sílé ìwé lálẹ  mo ń tipa bẹẹ lo ara mi nílò omi òjò .  Mo sì ń pa àwọn ọmọ mi tì .    Ó Máa Ń Sọ Wọn Dìdàkudà  Àwọn olùwádìí bí Ọmọwé Judith Wallerstein ti wá rí i pé ìkọsílẹ máa ń dá ọgbẹ tí kì í san bọrọ síni lọkàn , èyí sì ta ko ohun tí àwọn ògbógi kan sọ pé àwọn ọmọ kì í pẹ gbàgbé ohun tó ṣẹlẹ lẹyìn tí àwọn òbí wọn bá kọra sílẹ .   Ó lé ní ìdá mẹta lára àwọn ọdọkùnrin àti ọdọbìnrin tí wọn wà láàárín ọdún mọkàndínlógún sí ọdún mọkàndínlọgbọn tó jẹ pé àtiṣe nǹkan gidi kan ò jẹ wọn lọkàn láàárín ọdún mẹwàá lẹyìn táwọn òbí wọn kọra sílẹ .  Wọn kàn wà láyé ṣá bí ẹni tí kò ní ète pàtó . . . tí kò sì lólùrànlọwọ .    Second Chances , láti ọwọ Ọmọwé Judith Wallerstein àti Sandra Blakeslee  A ṣàkíyèsí pé àwọn ọmọ táwọn òbí wọn ti kọra wọn sílẹ máa ń ro ara wọn pin , wọn máa ń sorí kọ , wọn máa ń ya pòkíì , wọn sì máa ń bínú nígbà gbogbo .  Ìwé The Single - Parent Family sọ pé :  Ọpọ ìwádìí ló fi hàn pé àwọn ọmọkùnrin tí a bá tọ láìsí ọkùnrin tó jẹ àwòkọṣe fún wọn nítòsí kì í fi bẹẹ dá ara wọn lójú nípa irú ẹyà wọn , wọn máa ń ro ara wọn pin , àti pé , lọjọ iwájú , ó máa ń ṣòro fún wọn láti wọnú àjọṣe tímọtímọ pẹlú àwọn ẹlòmíràn .  Ìṣòro tó ṣeé ṣe káwọn ọmọbìnrin ní nítorí pé kò sí ọkùnrin tí wọn lè fi ṣàwòkọṣe nítòsí kì í sábà fara hàn àfìgbà tí wọn bá bàlágà tàbí lẹyìn náà , àti pé nígbà tí wọn bá dàgbà , ó máa ń ṣòro fún wọn láti wọnú àjọṣe pẹlú ọkùnrin tàbí obìnrin , kí wọn sì kẹsẹ járí .   Àwọn Ìdílé Tí Kò Ti Sí Bàbá  Fífòpin Sí Ìṣòro Náà  BÍ NǸKAN bá ń lọ bó ṣe ń lọ yìí , àwọn ìdílé tí kò ti sí bàbá ló máa pọ jù lọ láyé .  Ìròyìn kan láti Iléeṣẹ Ìjọba Amẹríkà Tí Ń Bójú Tó Ọràn Ìlera àti Ìpèsè fún Aráàlú sọ pé :  Àwọn ọmọ tó jẹ òbí kan ló tọ wọn dàgbà kì í mọwé , wọn kì í mọwàáhù , wọn sì máa ń ní àrùn tó le àti àrùn ọpọlọ . . . .  Ewu gidi wà pé ọpọ àwọn ọmọ tí ìyá nìkan tọ lè bímọ nígbà tí wọn kò tíì tó ogún ọdún , wọn sì lè sá fi ilé ìwé sílẹ , ọpọ nínú wọn  sì  lè ṣẹwọn .   Abájọ tí àwọn onímọ nípa àwùjọ ẹdá , àwọn tí ń gba ìdílé nímọràn , àwọn olùkọ , àti àwọn òṣèlú pàápàá fi ń forí fọrùn ṣe , kí wọn lè fòpin sí ìṣẹlẹ tó ń bani nínú jẹ yìí .  Wọn ti ṣe àwọn àpérò ńlá fáwọn ọkùnrin kí wọn lè máa fi ipò jíjẹ bàbá yangàn , kí àwọn ọkùnrin sì lè máa gbé ẹrù iṣẹ wọn nínú ìdílé .  Àwọn ìwé tó ń sọ nípa ipò jíjẹ bàbá kún orí àtẹ .  Wọn tiẹ ti sapá láti mú un lọranyàn fún àwọn bàbá láti gbé ẹrù iṣẹ wọn .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , àwọn adájọ ń na  àwọn bàbá tí wọn kọ láti bójú tó àwọn ọmọ wọn  lẹgba ọrọ , wọn ń sọrọ sí wọn lórí ìtòlẹsẹẹsẹ tẹlifíṣọn , wọn tilẹ ń tẹ wọn ní gbangba .  Àmọ , irú ìsapá wọnyẹn ò ran ìṣòro tó wà ńlẹ rárá .  Ojútùú Kíákíá  Wíwá ojútùú kíákíá pẹlú lè yọrí sí iyèméjì .  Fún àpẹẹrẹ , obìnrin kan tọkọ rẹ ti kọ sílẹ lè tètè lọ fẹ ẹlòmíràn , kí òun lè rí ẹlòmíì tó máa ṣe bàbá fáwọn ọmọ òun .  Lóòótọ fífẹ ẹlòmíì lè ṣàǹfààní láyè tiẹ , ṣùgbọn ìṣòro lè wà o .  Nígbà míì , àwọn ọmọ lè máà fẹ tẹwọ gba ẹni tuntun kan gẹgẹ bí bàbá wọn .  Nígbà míì wọn kì í gbà rárá .  Ìwádìí kan fi hàn pé ,  ó fẹrẹẹ tó ìdá méjì nínú mẹta lára àwọn obìnrin tó gbé inú ìdílé onígbèéyàwó àtúnṣe tó fi ilé sílẹ kí wọn tó pé ọmọ ọdún mọkàndínlógún . . . , tí a bá fi wé ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin tí ò gbé inú ìdílé onígbèéyàwó àtúnṣe .   Kódà nínú àwọn ìdílé onígbèéyàwó àtúnṣe tó kẹsẹ járí pàápàá , nígbà míì , ó máa ń gba ọpọ ọdún kí àwọn ọmọ tó lè tẹwọ gba ọkọ ìyá wọn .    Bákan náà , kò sí ojútùú kíákíá tí a lè fi yanjú ọràn àwọn ọmọ tó lọ ń gboyún láìtíì pé ọmọ ogún ọdún .  Fún àpẹẹrẹ , ìṣẹyún lòdì sí òfin Ọlọrun , ó sì ń jẹ kí ọdọbìnrin fọ ojú àánú tó yẹ kó ní sí ẹmí ọmọ inú ọlẹ tó ṣẹṣẹ ń dàgbà nínú rẹ .  Ìgbà wo lẹrí ọkàn ò ní máa dààmú ẹni tó bá ṣe irú nǹkan bẹẹ ?  Gbígbé ọmọ sílẹ kí ẹlòmíràn fi ṣe ọmọ jẹ ọnà tí ọpọ èèyàn kà sí ojútùú tó bójú mu , ṣùgbọn ìyẹn náà lè dá ọgbẹ sọkàn ìyá àti ọmọ .  Rárá o , ojútùú kíákíá kò ní yanjú ìṣòro wíwà tí ìdílé ń wà láìsí bàbá .  Àfi bí àwọn èèyàn bá ṣe tán láti ṣe àwọn ìyípadà pàtàkì nínú ìrònú wọn , ìhùwàsí wọn , àti ìwà rere wọn ni ohun tó ń ṣẹlẹ ní lọọlọọ nínú ìdílé kò ní ṣẹlẹ mọ .  A nílò ohun tó lágbára ju ọrọ dídùn lásán àti ríru ìmọlára àwọn èèyàn sókè láti lè mú kí wọn ṣe irú ìyípadà tegbòtigaga bẹẹ .  Inú Bíbélì , Ọrọ Ọlọrun la ti lè rí  ohun tó lágbára  yẹn .  Ó ṣe tán , Ọlọrun fúnra rẹ ló gbé ètò ìdílé kalẹ .  Ó mọ ohun tí àwọn ọmọ ń fẹ ju ẹnikẹni lọ .  Àwọn Ìlànà Bíbélì Ń Ran Ìdílé Lọwọ Láti Fara Dà Á  Ṣùgbọn ṣé Bíbélì lè ran àwọn ọmọ tí ọkan lára òbí wọn kò sí nítòsí lọwọ lóòótọ ?  Ṣé ọràn wọn ò tíì kọjá àtúnṣe ni ?  Rárá o .  Níbẹrẹ àpilẹkọ yìí , a fa ọrọ yọ látinú ìròyìn kan tí ìjọba Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ , níbi tó ti to púpọ lára ewu tí àwọn ọmọ wọnyí dojú kọ .  Bó tilẹ jẹ pé ọrọ tí wọn sọ níbẹ dẹrù bani , ìròyìn náà parí ọrọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé ẹrí rẹpẹtẹ wà pé ewu ńlá ńbẹ , ìwádìí náà tún fi hàn pé ọpọ jù lọ àwọn ọmọdé tó jẹ òbí kan ṣoṣo ló ń tọ wọn máa ń ṣe dáadáa .   Òótọ ni , a lè mú ìṣòro wíwà láìsí bàbá kúrò tàbí ká tiẹ dín in kù .  Èyí máa ń rí bẹẹ , ní pàtàkì bí a bá fi àwọn ìlànà Bíbélì sílò nínú títọ ọmọ náà .  Èyí ń béèrè iṣẹ ńlá lọwọ òbí tó ń dá ọmọ tọ  ó sì lè jọ pé iṣẹ náà pọ jù fún un níbẹrẹ .  Ṣùgbọn bó bá jẹ ìwọ lọrọ náà ṣẹlẹ sí , o lè kọ láti gbẹkẹ lé Jèhófà Ọlọrun ní kíkún .  Àwọn obìnrin Kristẹni kan tí wọn wà nígbà tí a kọ Bíbélì kojú àwọn ìṣòro tó le gan - an , bíi jíjẹ opó .  Bíbélì sọ nípa irú àwọn ẹni bẹẹ pé :  Obìnrin tí ó jẹ opó ní ti gidi , tí a sì fi sílẹ ní aláìní , ti fi ìrètí rẹ sínú Ọlọrun , ó sì tẹpẹlẹ mọ ìrawọ ẹbẹ àti àdúrà lóru àti lọsàn - án .   Rántí pé Jèhófà sọ pé òun ni  baba àwọn ọmọdékùnrin aláìníbaba .   A sì lè mú un dá ọ lójú pé òun yóò ran obìnrin tó bá bẹrù Ọlọrun lọwọ bó ti ń sapá láti tọ àwọn ọmọ rẹ .  Bíbá àwọn ọmọ ẹni ṣe ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé déédéé jẹ ọnà pàtàkì tí a lè gbà ràn wọn lọwọ láti dàgbà di ẹni tó gbọn , tó sì dàgbà dénú .  Púpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó ń dá tọmọ ń lo àwọn ìwé tí a gbé karí Bíbélì , tí a ṣe ní pàtàkì fún àwọn ọdọ , àwọn ìwé bíi Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ .   Àwọn ìsọfúnni tó wà nínú rẹ ń ran àwọn ọdọ lọwọ láti mú ọpá ìdiwọn ìwà rere dàgbà , èyí tó lè ràn wọn lọwọ láti yàgò fún ṣíṣe irú àṣìṣe táwọn òbí wọn ṣe .  Tí àwọn ọmọ wọnyí bá mọ Jèhófà Ọlọrun , wọn lè wá mọ pé àwọn ní Bàbá kan lọrun tó bìkítà gidigidi nípa àwọn .  Èyí lè mú kí wọn ṣẹpá ìrònú pé a pa àwọn tì .  Ọmọdébìnrin kan láti ilẹ Gẹẹsì tí àwọn òbí rẹ kọra wọn sílẹ rántí pé :  Ní gbogbo àkókò yẹn , Mọmì tẹ ìjẹpàtàkì àdúrà àti ìgbẹkẹlé pátápátá nínú Jèhófà mọ mi lọkàn .  Ìyẹn ló mú ká lè fara dà á .   Má Ṣe Jẹ Kí Àjọṣe Òbí àti Ọmọ Bà Jẹ  Bíbélì sọ kedere pé ọmọ gbọdọ bọlá fún ìyá àti bàbá rẹ .  Ìkọsílẹ kò sì fòpin sí àjọṣe àárín bàbá àti ọmọ .  Bó tilẹ jẹ pé ọkọ àtijọ náà kò báa yín gbélé mọ , àwọn ọmọ ṣì lè jàǹfààní látinú ìbátan tímọtímọ pẹlú rẹ .   Ìṣòro tó wà níbẹ ni pé ìyá wọn lè bínú sí ọkùnrin náà , kó má sì fẹ kí àwọn ọmọ ní nǹkan kan ṣe pẹlú rẹ .  Báwo ni ìyá náà ṣe lè borí ìmọlára yìí ?  Ìmọràn rere ni Bíbélì fún wa nígbà tó kìlọ pé :  Ṣọra kí ìhónú má bàa dẹ ọ lọ sínú  híhùwà  lọnà ìpẹgàn . . .  Ṣọra kí o má ṣe yíjú sí ohun tí ń ṣeni lọṣẹ .   Lóòótọ kò rọrùn láti sọrọ ẹni tó ṣe ọ lọṣẹ tàbí tó já ọ jù sílẹ níre .  Ṣùgbọn bi ara rẹ léèrè pé :  Ǹjẹ ọmọdébìnrin kan lè kọ láti gbẹkẹ lé ọkùnrin bí a bá ń sọ fún un léraléra nípa bí bàbá rẹ ṣe burú tó ?  Ǹjẹ ọkàn ọmọdékùnrin kan lè balẹ , kó sì ṣọkàn akin bí a bá ń sọ pé ,  Bàbá ẹ lo jọ ,  nígbà tí a bá ń bá a wí ?  Ǹjẹ àwọn ọmọ lè ní èrò jíjọjú nípa pípa òfin mọ bí a bá ń kọ wọn láti tẹńbẹlú bàbá wọn tàbí tí a kò fẹ kí wọn rí bàbá wọn rárá ?   Ó ṣe kedere pé bíba ìbátan àwọn ọmọ rẹ pẹlú bàbá wọn jẹ kò bójú mu .  Ó lè yà ọ lẹnu láti mọ pé Bíbélì kò sọ pé ó lòdì láti bínú lọnà tó tọ .  Bíbélì sọ pé :  Ẹ fi ìrunú hàn , síbẹ kí ẹ má ṣẹ .   Kì í ṣe ẹṣẹ ni láti bínú , ṣùgbọn jíjẹ kí  ìrunú , ìbínú , ìwà búburú , ọrọ èébú  jọba lórí wa ni ẹṣẹ .  Nítorí náà , má ṣe máa  sọrọ sí bàbá  lójú àwọn ọmọ .  Bí o bá lérò pé o ní láti sọ bí nǹkan ṣe dùn ọ sí , fi ìmọràn Bíbélì sílò nípa sísọ  àníyàn  rẹ fún ẹnì kan , ṣùgbọn kì í ṣe fún àwọn ọmọ rẹ  bóyá ọrẹ kan tí o fọkàn tán .  Gbìyànjú láti fi ẹmí dáadáa hàn , kí o sì yé ro ohun tó ti kọjá .  Ṣíṣe bẹẹ lè jẹ kí ìbínú ẹ rọlẹ .  Paríparí rẹ , rántí pé Bíbélì pàṣẹ fún ọmọ láti bọwọ fún bàbá rẹ  kódà bí ìwà bàbá rẹ bá tiẹ kù díẹ káàtó .  Nítorí náà , gbìyànjú láti ran àwọn ọmọ rẹ lọwọ láti má ṣe sọ àṣìṣe bàbá wọn di ńlá .  Ọdọbìnrin kan tí wọn tọ ní ilé tí kò ti sí bàbá sọ pé :  Nítorí pé mi ò sọ ọràn bàbá mi di ńlá  tí mo wò ó bí ẹni tó lè ṣàṣìṣe , bí ẹdá aláìpé  ọrọ wa ti wọ báyìí .   Nípa fífún àwọn ọmọ rẹ níṣìírí láti bọwọ fún bàbá wọn , wàá ràn wọn lọwọ láti ní èrò tó jọjú nípa ọlá àṣẹ tí o ní gẹgẹ bí òbí !  Bákan náà ló ṣe pàtàkì pé kí o má kọjá àyè rẹ lọdọ àwọn ọmọ rẹ .  Wọn ṣì wà lábẹ  òfin ìyá wọn .   A lè fayé sú àwọn ọmọkùnrin bí a bá retí pé kí wọn máa ṣe bíi  baálé ilé .   Ìdààmú lè bá àwọn ọmọbìnrin pẹlú tí wọn bá ní láti jẹ alábàárò ìyá wọn .  O ní láti mú un dá àwọn ọmọ lójú pé ìwọ tóo bí wọn á tọjú wọn  kì í ṣe pé àwọn ni wọn máa tọjú ẹ .   Fi wé 2 Kọríńtì 12 : 14 .   Mímú irú nǹkan bẹẹ dá wọn lójú lè mú kọkàn wọn balẹ , bó tilẹ jẹ pé ipò tí ìdílé wọn wà kù díẹ káàtó .  Ẹni Tó Ń Ṣe Bíi Bàbá Fọmọ  Tó bá wá ṣẹlẹ pé bàbá wọn ò tiẹ yọjú mọ rárá ńkọ ?  Àwọn ògbógi sọ pé àwọn ọmọ lè jàǹfààní nínú ìbákẹgbẹpọ ọkùnrin kan .  Bó tilẹ jẹ pé ìfẹ tí àbúrò ìyá tàbí bàbá tàbí tí aládùúgbò ní nínú ọmọ kan lè ṣàǹfààní títí dé àyè kan , ọmọ náà á jàǹfààní ní pàtàkì láti inú ìbákẹgbẹpọ tó gbámúṣé pẹlú àwọn ọkùnrin tó wà nínú ìjọ Kristẹni .  Jésù ṣèlérí pé ìjọ á dà bí ìdílé tí ń ṣètìlẹyìn .  Máàkù 10 : 29 , 30 .  Nígbà tí wọn ń kọ Bíbélì , ọdọmọdé Tímótì dàgbà di ojúlówó èèyàn Ọlọrun , láìsí ìtìlẹyìn bàbá tó jẹ onígbàgbọ .  Ìyá rẹ àti ìyá rẹ àgbà ni Bíbélì yìn fún èyí .  Ṣùgbọn ó tún jàǹfààní látinú ìbákẹgbẹpọ pẹlú ọkùnrin Kristẹni kan  àpọsítélì Pọọlù .  Pọọlù pe Tímótì ní  ọmọ mi olùfẹ ọwọn àti olùṣòtítọ nínú Olúwa .   Bákan náà , a rọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lónìí láti ṣègbọràn sí ìmọràn Bíbélì pé kí á  máa bójú tó àwọn ọmọ òrukàn àti àwọn opó .   A rọ wọn láti  gba àwọn ọmọdékùnrin aláìníbaba sílẹ  nípa níní ìfẹ àtọkànwá , tó sì wà níwọntúnwọnsì sí irú àwọn ọmọ bẹẹ .  Ọdọbìnrin kan tó ń jẹ Annette rántí ìfẹ jíjọjú tí Kristẹni alàgbà kan ní nínú rẹ nígbà tó wà lọmọdé , ó sọ pé :  Òun nìkan ló ń ṣe bí bàbá gidi fún mi .   Yíyanjú Ìṣòro Náà  Àwọn ìlànà yìí lè ran àwọn ọmọ tí kò ní bàbá lọwọ láti ní láárí .  Bó tilẹ jẹ pé nǹkan ò rọgbọ fún wọn nígbà tí wọn wà lọmọdé , wọn lè wá di àgbàlagbà tó lẹmìí ìwọntúnwọnsì , tó dáńgájíá àti òbí onífẹẹ , olùṣòtítọ , tó mọṣẹ wọn níṣẹ .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ó sàn kéèyàn sá fún wàhálà ju pé kéèyàn jẹ kí wàhálà ṣẹlẹ ká tó máa wá ojútùú rẹ kiri .  Àti pé níkẹyìn , a lè yanjú ìṣòro wíwà tí ìdílé ń wà láìsí bàbá kìkì tí àwọn ọkùnrin àti obìnrin bá ṣe tán láti fi ọrọ Bíbélì sílò nínú ìgbésí ayé wọn  fún àpẹẹrẹ , nípa ṣíṣègbọràn sófin Bíbélì tó sọ pé ó lòdì láti ní ìbálòpọ ṣáájú ìgbéyàwó àti nípa lílo àwọn ọpá ìdiwọn tí Bíbélì fi lélẹ fún tọkọtaya .  1 Kọríńtì 6 : 9 ; Éfésù 5 : 21 - 33 .  Láyé ìsinyìí , ọpọ ọmọ làwọn bàbá wọn ń bá wọn gbélé ṣùgbọn tí a tún lè sọ pé wọn ò ní bàbá .  Ẹnì kan tó jẹ ògbóǹkangí nínú ọràn ìdílé sọ pé :  Ìṣòro tó tóbi jù lọ tí . . . àwọn ọmọ ń kojú lónìí ni àyè àti àkókò tí àwọn bàbá wọn kì í ní fún wọn .   Ọrọ Ọlọrun sọ nípa ọràn yìí tààràtà .  Ó pàṣẹ fún àwọn bàbá nípa àwọn ọmọ wọn pé :  Ẹ fún wọn ní ìtọni , àti ìbáwí , tí í ṣe ìtọsọnà ti Kristẹni .   Tí àwọn bàbá bá fi àmọràn Bíbélì sílò , àwọn ọmọ ò ní bẹrù pé a óò já àwọn sílẹ .  Àmọ ṣé ó bọgbọn mu láti gbà gbọ pé gbogbo èèyàn á wá yíjú sí Bíbélì ?  Ó dájú pé kò lè rí bẹẹ .  Ṣùgbọn àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ran ẹgbàágbèje èèyàn lọwọ láti rí ayọ nínú ìgbésí ayé ìdílé wọn nípasẹ ètò ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé .   Lóòótọ Bíbélì kìlọ pé gbogbo àwọn tọkọtaya tó ṣègbéyàwó yóò ní  ìpọnjú nínú ẹran ara wọn  nítorí àìpé ẹdá .  Ṣùgbọn àwọn tí wọn lọwọ fún Ọrọ Ọlọrun ní ti gidi máa ń wá ọnà láti yanjú àwọn ìṣòro wọn , wọn kì í kàn kọra wọn sílẹ gbàrà tí ọrọ bá ti fẹ ṣe bí ọrọ .  Lóòótọ , àwọn ipò kan lè mú kí Kristẹni kan kó kúrò lọdọ ẹnì kejì rẹ tàbí kí ó tilẹ kọ ọ sílẹ pàápàá .  Ṣùgbọn tí Kristẹni náà bá ro ti ìṣòro tí èyí lè fà fún àwọn ọmọ rẹ , yóò wá ọnà tó lè fi dá ìgbéyàwó rẹ sí , ìyẹn bó bá ṣeé ṣe .  Fífi ọrọ Bíbélì sílò yóò ṣe ju dídáàbò bo ìdílé rẹ lọ nísinsìnyí .  Ó lè mú kó ṣeé ṣe fún gbogbo yín láti wà láàyè títí láé !  Jésù sọ pé :  Èyí túmọ sí ìyè àìnípẹkun , gbígbà tí wọn bá ń gba ìmọ ìwọ , Ọlọrun tòótọ kan ṣoṣo náà sínú , àti ti ẹni tí ìwọ rán jáde , Jésù Kristi .   Kíka ìmọràn tó wà nínú Ọrọ Ọlọrun kí ẹ sì máa fi wọn sílò jẹ ọkan lára ọnà tó dára jù lọ láti fi rí i dájú pé ìdílé rẹ wà pa pọ títí láé .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A tẹ àwọn ìsọfúnni tó lè ran àwọn òbí tí wọn fẹ ẹlòmíràn lọwọ jáde nínú ìwé ìròyìn wa kejì , ìyẹn Ilé Ìṣọ ti March 1 , 1999 .  Tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , ṣe .  Èyí kò ní ṣeé fi sílò tọmọ kan bá wà nínú ewu dídi ẹni tí bàbá kan ń hàn léèmọ tàbí tó fẹ bá a ṣèṣekúṣe .  Ìwé Àṣírí Ayọ Ìdílé  tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , ṣe  ní ọpọ àmọràn tó dá lórí Bíbélì tó lè ran àwọn ìdílé lọwọ .  Ẹ lè rí ìwé náà gbà tí ẹ bá béèrè lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ládùúgbò yín .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Nípa fífi àwọn ìlànà Bíbélì sílò , òbí kan tó ń dá ọmọ tọ lè ṣàṣeyọrí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Àwọn ọkùnrin Kristẹni lè máa  gba ọmọdékùnrin aláìníbaba sílẹ  nípa níní ìfẹ jíjọjú , tó sì dénú ọkàn sí ọmọ náà  Ojú Ìwòye Bíbélì  Irọ Pípa  Ǹjẹ Àwíjàre Kankan Wà fún Un ?   IRỌ DÍẸ , ÒÓTỌ DÍẸ , NI KÌ Í JẸ KÍ ÀLÀYÉ TÁA MÁA ṢE PỌ JÙ .   ỌRỌ yìí ṣàlàyé bí ọpọ èèyàn ṣe ń ronú nípa irọ pípa .  Lójú tiwọn , kò sóhun tó burú nínú irọ pípa bí kò bá sáà ti pa ẹnikẹni lára .  Irú èrò bẹẹ tiẹ lórúkọ tí àwọn ọmọwé ń pè é  híhùwà nítorí ohun tó ṣẹlẹ dípò híhùwà nítorí ọpá ìdiwọn títọ , tó sọ pé òfin kan ṣoṣo tí o ní láti tẹ lé ni èyí tí a pè ní òfin ìfẹ .  Lédè mìíràn , òǹkọwé Diane Komp ṣàlàyé pé ,  bí ohun tó sún ẹ ṣe nǹkan bá tọ , tọkàn ẹ sì mọ ,  nígbà náà  bó tiẹ jẹ pé irọ lo pa . . . kò sí nǹkan bàbàrà ńbẹ .   Irú èrò bẹẹ wọpọ lóde òní .  Àwọn ìṣẹlẹ tí ń dójú tini tó jẹ nípa irọ tí àwọn òṣèlú tó gbajúmọ àti àwọn aṣáájú ayé mìíràn pa ti fa rúkèrúdò láwùjọ .  Irú ìṣẹlẹ báwọnyí ti mú kí ọpọ èèyàn jó rẹyìn nínú ìpinnu wọn láti máa sọ òótọ .  Ní àwọn àdúgbò kan , irọ pípa tiẹ ti di ìlànà tí wọn fàṣẹ sí .  Akọwé ọjà kan ṣàwáwí pé :  Apurọ jẹun ni mí .  Mo máa ń gbẹbùn nínú àwọn ìdíje ọjà títà , wọn sì máa ń gbóríyìn fún mi gan - an lọdọọdún nígbà tí wọn bá rí i pé mo mọrọ pa . . . .  Ó jọ pé ohun tó ṣe pàtàkì jù nínú ìdánilẹkọọ nípa ọjà títà níbi gbogbo nìyẹn .   Ọpọ èèyàn ló gbà gbọ pé irọ tí a ń pè ní irọ pẹẹpẹẹpẹ kò ba nǹkan kan jẹ .  Ṣé òótọ ni ?  Ṣé ìgbà kankan wà tí àwọn Kristẹni lè wí àwíjàre fún irọ pípa ?  Ọpá Ìdiwọn Bíbélì Tó Ta Yọ  Ojú burúkú ni Bíbélì fi wo gbogbo onírúurú irọ pípa .  Onísáàmù sọ pé :   Ọlọrun  yóò pa àwọn tí ń purọ .   Nínú ìwé Òwe 6 : 16 - 19 , Bíbélì to àwọn ohun méje tí Jèhófà kórìíra gan - an .  Lọnà tó hàn gbangba ,  ahọn èké  àti  ẹlẹrìí èké tí ń gbé irọ yọ  wà lára wọn .  Èé ṣe ?  Nítorí pé Jèhófà kórìíra jàǹbá tí irọ pípa máa ń ṣe .  Ìyẹn jẹ ọkan lára ìdí tí Jésù fi pe Sátánì ní òpùrọ àti apààyàn .  Irọ tó pa ló kó ìran ènìyàn sínú làásìgbò àti ikú .  Jẹnẹsísì 3 : 4 , 5 ; Jòhánù 8 : 44 ; Róòmù 5 : 12 .  Ohun tó ṣẹlẹ sí Aíà àti Sáfírà jẹ ká mọ bí ọràn irọ pípa ṣe wúwo tó lójú Jèhófà .  Àwọn méjì yìí mọọmọ purọ fún àwọn àpọsítélì níbi tí wọn ti ń gbìyànjú láti fi hàn pé àwọn lawọ ju bí wọn ṣe jẹ lọ .  Wọn mọọmọ ṣe é ni , wọn sì ti gbìmọ rẹ tẹlẹ .  Ìdí nìyẹn tí àpọsítélì Pétérù fi wí pé :  Kì í ṣe ènìyàn ni o ṣèké sí , bí kò ṣe Ọlọrun .   Nítorí èyí , Ọlọrun pa àwọn méjèèjì .  Ìṣe 5 : 1 - 10 .  Ọpọ ọdún lẹyìn náà , àpọsítélì Pọọlù gba àwọn Kristẹni níyànjú pé :  Ẹ má ṣe máa purọ fún ara yín lẹnì kìíní - kejì .   Ní pàtàkì , ọrọ ìyànjú yìí ṣe pàtàkì nínú ìjọ Kristẹni .  Jésù sọ pé ìfẹ tí a gbé karí ìlànà ni yóò jẹ àmì ìdánimọ àwọn ọmọlẹyìn tòótọ .  Ibi tí àwọn èèyàn ti ń sọ òtítọ tí kò sì sí àbòsí ni irú ìfẹ tí kò lágàbàgebè nínú bẹẹ ti lè gbèrú .  Ó ṣòro láti nífẹẹ ẹnì kan bí ọkàn wa ò bá balẹ pé yóò máa sọ òtítọ fún wa nígbà gbogbo .  Bó tilẹ jẹ pé gbogbo irọ ni kò ṣètẹwọgbà , àwọn irọ kan le ju àwọn mìíràn lọ .  Fún àpẹẹrẹ , ẹnì kan lè purọ nítorí ìtìjú tàbí ìbẹrù .  Òmíràn lè dìídì sọ irọ pípa di àṣà nítorí àtiṣe àwọn èèyàn lọṣẹ .  Nítorí èrò búburú tí ẹni tó mọọmọ ń purọ ní lọkàn , ewu ló jẹ fún àwọn ẹlòmíràn , a ó sì yọ ọ nínú ìjọ bí kò bá ronú pìwà dà .  Níwọn bí kì í ti í ṣe inú burúkú ló máa ń fa gbogbo irọ , a gbọdọ ṣọra ká máà dẹbi fún èèyàn láìyẹ , ṣùgbọn ká rí i dájú pé a mọ gbogbo ohun tó wà nídìí ọrọ tó fà á tí ẹnì kan fi parọ .  A gbọdọ gbé èrò ọkàn àti àwọn ipò tí kò ṣeé yẹ sílẹ yẹ wò .  Jákọbù 2 : 13 .   Ẹ Jẹ Oníṣọọra Gẹgẹ Bí Ejò   Àmọ ṣá o , sísọ òtítọ kò wá túmọ sí pé ká má mọ béèyàn ti ń ṣẹnu po o .  Jésù kìlọ nínú Mátíù 7 : 6 pé :  Ẹ má ṣe fi ohun tí ó jẹ mímọ fún àwọn ajá , bẹẹ ni kí ẹ má ṣe sọ àwọn péálì yín síwájú àwọn ẹlẹdẹ , kí wọn má bàa . . . yíjú padà , kí wọn sì fà yín ya .   Fún àpẹẹrẹ , ẹni tó bá ní èrò búburú lọkàn lè máà ní ẹtọ láti mọ àwọn ohun kan .  Àwọn Kristẹni mọ pé ayé ọtá làwọn ń gbé .  Ìdí nìyẹn tí Jésù fi gba àwọn ọmọlẹyìn rẹ nímọràn pé kí wọn  jẹ oníṣọọra gẹgẹ bí ejò ,  kí wọn sì jẹ  ọlọrùn - mímọ gẹgẹ bí àdàbà .   Jésù kì í fi gbogbo ìgbà la òtítọ ọrọ mọlẹ , ní pàtàkì tó bá ṣẹlẹ pé sísọ gbogbo ohun tó wà nídìí ọrọ lè fa ìpalára tí kò yẹ fún ara rẹ tàbí àwọn ọmọlẹyìn rẹ .  Ṣùgbọn , ní irú àwọn àkókò bẹẹ pàápàá , kì í purọ .  Kàkà bẹẹ , ó máa ń yàn láti má ṣe sọrọ tàbí láti gbé ọrọ náà gba ibòmíì .  Mátíù 15 : 1 - 6 ; 21 : 23 - 27 ; Jòhánù 7 : 3 - 10 .  Àwọn ọkùnrin àti obìnrin olùṣòtítọ tí a mẹnu kàn nínú Bíbélì bíi Ábúráhámù , Ísákì , Ráhábù , àti Dáfídì , jẹ ọlọgbọn , wọn sì máa ń ṣọra bí wọn bá ń bá àwọn tó lè wá di ọtá lò .  Bíbélì ka irú àwọn ọkùnrin àti obìnrin bẹẹ sí olùjọsìn tó jẹ olùṣòtítọ , tí wọn sì jẹ onígbọràn jálẹ ìgbà ayé wọn .  Ìyẹn ló mú kí wọn di ẹni tó ṣeé fi ṣe àwòkọṣe .  Róòmù 15 : 4 ; Hébérù 11 : 8 - 10 , 20 , 31 , 32 - 39 .  Àwọn àkókò kan lè wà tó máa jọ pé irọ pípa á mú kó rọrùn fún wa láti bọ nínú wàhálà .  Ṣùgbọn yóò dára kí àwọn Kristẹni òde òní tẹ lé àpẹẹrẹ Jésù , kí wọn sì tẹ lé ẹrí ọkàn wọn tí a ti fi Bíbélì kọ nígbà tí wọn bá kojú àwọn ipò tó ṣòro gan - an .  Hébérù 5 : 14 .  Bíbélì rọ wá láti máa sọ òtítọ kí á má sì ṣàbòsí .  Irọ pípa kò dára , a sì gbọdọ ṣègbọràn sí ìmọràn Bíbélì pé :  Kí olúkúlùkù yín máa bá aládùúgbò rẹ sọ òtítọ .   Nípa ṣíṣe bẹẹ , ẹrí ọkàn wa á mọ , a óò mú kí àlàáfíà àti ìfẹ pọ sí i nínú ìjọ , a ó sì máa bá a lọ ní bíbọlá fún  Ọlọrun òtítọ .   Sáàmù 31 : 5 ; Hébérù 13 : 18 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Aíà àti Sáfírà kú nítorí irọ tí wọn pa  Àjàkálẹ Àrùn Black Death  Ó Gbo Yúróòpù ní Sànmánì Ìbẹrẹ Ọlàjú  Látọwọ akọròyìn Jí !  ni ilẹ Faransé  Ní ọdún 1347 ni .  Àjàkálẹ àrùn tí a ń wí yìí ti pa àwọn èèyàn lọ rẹkẹrẹkẹ ní Ìkángun Ìlà Oòrùn ayé .  Wàyí o , ó ti dé ààlà ìlà oòrùn Yúróòpù .  ÀWỌN ará Mongolia kógun ti ibùdó ìṣòwò àwọn ará Genoa tí wọn mọdi yí ká ní Kaffa , tó ń jẹ Feodosiya nísinsìnyí , ní Crimea .  Nítorí pé abàmì àrùn náà ń pa àwọn ará Mongolia alára nípakúpa , wọn yáa kógun wọn padà .  Àmọ kí wọn tó padà , àwọn náà já nǹkan sílẹ .  Wọn fi àwọn àkàtàǹpó ńlá ju òkú àwọn tí àrùn náà ṣẹṣẹ pa gba orí odi ìlú náà .  Bí díẹ lára àwọn ará Genoa tó ń gbèjà ìlú wọn ti kó sínú ọkọ òkun wọn lẹyìn náà , tí wọn sì sá kúrò ní ìlú tí àrùn ti kọ lù náà , wọn kó àrùn náà ran àwọn èèyàn ní gbogbo èbúté tí wọn dé .  Láàárín oṣù mélòó kan , ńṣe ni òkú sùn lọ jákèjádò Yúróòpù .  Kíá ó ti tàn dé Àríwá Áfíríkà , Ítálì , Sípéènì , ilẹ Gẹẹsì , ilẹ Faransé , Austria , Hungary , Switzerland , Jámánì , Scandinavia , àti àgbègbè Baltic .  Nígbà tó lé díẹ lọdún méjì , ó lé ní ìdá mẹrin lára gbogbo olùgbé Yúróòpù , ìyẹn jẹ nǹkan bí mílíọnù mẹẹẹdọgbọn èèyàn , tó ti ṣòfò ẹmí , ohun tí wọn pè ní  àjálù tó tíì pààyàn jù lọ   àrùn Black Death , ti lù wọn pa .    Bí Àgbákò Náà Ṣe Bẹrẹ  Àjálù àrùn Black Death kò mọ sórí àrùn náà nìkan .  Àwọn ohun bíi mélòó kan ló fà á tí àgbákò náà fi le gan - an , ọkan lára wọn sì ni ìtara ìsìn .  Àpẹẹrẹ kan ni ẹkọ pọgátórì .  Òpìtàn Jacques le Goff , tó jẹ ọmọ ilẹ Faransé sọ pé :  Nígbà tó fi máa di òpin ọrúndún kẹtàlá , kò síbi tí ẹkọ pọgátórì ò tíì dé .   Ní ìbẹrẹ ọrúndún kẹrìnlá , Dante ṣe ìwé rẹ tí ọpọ èèyàn gba tiẹ , èyí tó pè ní , The Divine Comedy , àwòrán ọrun àpáàdì àti pọgátórì sì wà níbẹ .  Bó ṣe di pé àwọn èèyàn gbé ẹsìn karí nìyẹn , tó mú kí wọn dágunlá sí àjàkálẹ àrùn náà , láìjanpata , wọn sì kà á sí pé àmúwá Ọlọrun ni .  Bí a ó ṣe rí i , irú èrò burúkú bẹẹ ló wá mú kí àrùn náà tàn káàkiri bẹẹ .  Ìwé The Black Death , tí Philip Ziegler ṣe , sọ pé :  Kò sí ohun tó tún lè dẹlẹ fún àjàkálẹ àrùn jùyẹn lọ .   Ìṣòro àwọn ohun ọgbìn tí kò ṣe dáadáa tó ń wáyé léraléra ní Yúróòpù tún dá kún ọràn náà .  Nítorí èyí , àwọn olùgbé ilẹ náà , tí iye wọn ń pọ sí i kò rí oúnjẹ tó dáa jẹ  ara wọn ò wá lè dènà àrùn mọ .  Àrùn Náà Di Àjàkálẹ  Gẹgẹ bí oníṣègùn Guy de Chauliac , tó ń tọjú Póòpù Clement Kẹrin , ṣe sọ , oríṣi àrùn méjì ló kọlu ilẹ Yúróòpù , àwọn ni : òtútù àyà àti ọyún tó ń sun jáde látinú ara .  Ó ṣàlàyé àwọn àrùn náà kínníkínní , ó ní :  Oṣù méjì ni èyí àkọkọ fi jà , ibà ò sì yé yọ àwọn tó ń ṣe lẹnu , bẹẹ sì ni wọn ń pọ ẹjẹ , ó ń pa èèyàn láàárín ọjọ mẹta .  Ìkejì bá àwọn èèyàn fínra fún gbogbo sáà tí àwọn àrùn náà fi jà , ibà ò sì yé yọ àwọn tí ìyẹn náà ń ṣe lẹnu , ṣùgbọn àléfọ àti oówo tún bo gbogbo ara wọn , pàápàá ní abíyá àti odò abẹ .  Láàárín ọjọ márùn - ún lèyí ń pààyàn .   Àwọn dókítà ò rí nǹkan ṣe sí àrùn tó ń jà kálẹ náà .  Ọpọ èèyàn ló sá lọ nítorí ìbẹrù  tí wọn já ẹgbẹẹgbẹrún àwọn tí àrùn náà ti ràn sílẹ .  Ní ti gidi , àwọn ọtọkùlú àti àwọn amọṣẹdunjú ló kọkọ sá lọ .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn àlùfáà kan sá lọ , ọpọ lára àwùjọ àwọn onísìn ló sá pa mọ sínú ilé àwọn ajẹjẹẹ ìsìn wọn , pẹlú ìrètí pé àwọn ò ní kó àrùn náà .  Pákáǹleke yìí ṣì ń lọ lọwọ nígbà tí póòpù kéde ọdún 1350 ní Ọdún Mímọ .  Ó ní tààràtà láìsí ìdádúró ni àwọn tó bá lè wá sí Róòmù á wọ párádísè , wọn ò sì ní gba pọgátórì kọjá !  Ẹgbàágbèje èèyàn ló lọ síbẹ  wọn sì ń tan àrùn náà ká gbogbo ibi tí wọn dé .  Gbogbo Ìsapá Ló Já Sásán  Gbogbo ìsapá láti dáwọ àjàkálẹ àrùn Black Death dúró ló já sásán nítorí pé kò sẹni tó mọ bó ṣe ń tàn káàkiri .  Ọpọ èèyàn sọ pé ó léwu láti fara kan ẹni tó lárùn náà  tàbí kéèyàn tiẹ fara kan aṣọ ẹ pàápàá .  Àwọn kan tiẹ ń bẹrù tí ẹni tó lárùn náà bá wò wọn !  Ṣùgbọn ní ti àwọn tó ń gbé àgbègbè Florence ní Ítálì , ológbò àti ajá làwọn ń di ẹbi ẹ rù .  Wọn bẹrẹ sí dúńbú àwọn ẹranko wọnyẹn , wọn ò mọ pé ńṣe làwọn ń máyé dẹrùn fún èkúté , tó jẹ pé òun gan - an ló ń tan àrùn náà kálẹ .  Bí àwọn tó ń kú ṣe ń pọ sí i , làwọn kan bá bẹrẹ sí bẹ Ọlọrun .  Tọkùnrin tobìnrin ló ń fi gbogbo ohun ìní wọn ta ṣọọṣì lọrẹ , wọn rò pé Ọlọrun á ràdọ bo àwọn kí àrùn náà má bàa kọlù àwọn  tàbí kó kàn tiẹ fi ìwàláàyè ní ọrun san àwọn lẹsan bí àwọn bá kú .  Èyí sì sọ ìjọ di ọlọrọ rẹpẹtẹ .  Àwúre àti ère Kristi àti ìṣọrí wà lára ohun tí ọpọ èèyàn ń lò bí ẹrọ .  Àwọn míì yíjú sí ìgbàgbọ nínú ohun asán , idán , àti awúrúju oògùn láti fi wo ara wọn sàn .  Wọn ní àwọn lọfínńdà , ọtí kíkan , àti àwọn àkànṣe àgbo ń lé àrùn náà lọ .  Títú ẹjẹ dà nù tún ni irú ìwòsàn mìíràn .  Ẹka ẹkọ ìṣègùn ní Yunifásítì Paris tiẹ sọ pé àwọn pílánẹẹtì tó tò sórí ìlà kan náà ló fa àrùn náà !  Síbẹ , oríṣiríṣi irọ àti awúrúju  oògùn  wọnyí kò lè dá títàn tí àrùn panipani náà ń tàn kálẹ dúró .  Àwọn Ohun Tó Dá Sílẹ Kò Lọ Bọrọ  Lẹyìn ọdún márùn - ún , ó jọ pé àrùn Black Death ti kásẹ ńlẹ .  Ṣùgbọn kí ọrúndún náà tó parí , ó kéré tán , ẹẹmẹrin ló tún bẹ sílẹ .  Ìdí nìyẹn tí wọn ṣe fi àwọn ohun tó ṣẹlẹ lẹyìn tí àrùn Black Death jà wé àwọn ohun tó ṣẹlẹ lẹyìn Ogun Àgbáyé Kìíní .  Ìwé The Black Death in England tí wọn ṣe lọdún 1996 sọ pé :  Ó fẹrẹẹ máà sí àríyànjiyàn láàárín àwọn òpìtàn òde òní pé láti òpin ọdún 1348 , tí àrùn kan bá bẹ sílẹ , ó máa ń nípa burúkú lórí ètò ọrọ ajé àti àwùjọ ẹdá .   Àrùn náà pa ẹgbàágbèje èèyàn , ọgọrọọrún ọdún sì kọjá kí àwọn àgbègbè kan tó bọ nínú rẹ .  Nítorí pé iye àwọn tó lè ṣiṣẹ ti dín kù , iye owó táwọn òṣìṣẹ ń fẹ gbà pọ sí i .  Àwọn ọmọ onílẹ tí wọn jẹ ọlọrọ nígbà kan wá di aláìní , bákan náà ni ètò sísan ìṣákọlẹ , tó wọpọ ní Sànmánì Ìbẹrẹ Ọlàjú , forí ṣánpọn .  Nítorí náà , àrùn náà súnná sí ìyípadà nínú ètò ìṣèlú , ọràn ẹsìn , àti àwùjọ ẹdá .  Kí àrùn náà tó jà , èdè Faransé làwọn ọmọwé ní ilẹ Gẹẹsì sábà máa ń sọ lágbo wọn .  Ṣùgbọn ikú ọpọ àwọn olùkọ èdè Faransé ló mú kí èdè Gẹẹsì gbẹyẹ lọwọ èdè Faransé nílẹ Gẹẹsì .  Àwọn ìyípadà tún ṣẹlẹ nínú agbo ìsìn pẹlú .  Òpìtàn Jacqueline Brossollet , tí í ṣe ọmọ ilẹ Faransé , sọ pé nítorí pé àwọn tó fẹ di àlùfáà kò pọ ,  ọpọ ìgbà ló jẹ pé àwọn aláìmọkan , tí kò ka nǹkan sí ni Ṣọọṣì ń gbà .   Brossollet sọ pé ,  tìtorí pé àwọn ilé ẹkọ tí  ṣọọṣì  dá sílẹ ń dìdàkudà , tí ìgbàgbọ sì ń ṣákìí ni Ẹgbẹ Ìsìn Alátùn - únṣe fi yọjú .   Dájúdájú àrùn Black Death ní ipa púpọ lórí iṣẹ ìyàwòrán , ọrọ nípa ikú wá wọpọ nínú àkọlé àwòrán yíyà .  Àwòrán olókìkí nì , danse macabre  ijó ikú  , tó sábà máa ń jẹ àwòrán eegun òkú àti òkú , wá di àmì tó gbajúmọ nípa agbára ikú .  Nítorí pé ọpọ lára àwọn tó yè bọ lọwọ àrùn náà kò mọ ohun tí yóò ṣẹlẹ lọjọ iwájú , wọn bẹrẹ sí ṣèṣekúṣe kiri .  Ìwà rere sì tipa bẹẹ wọọkùn .  Nítorí pé ṣọọṣì ò lè ṣe nǹkan kan sí àrùn Black Death ,  àwọn èèyàn tó gbé ayé ní sànmánì ìbẹrẹ ọlàjú ronú pé Ṣọọṣì ti já àwọn kulẹ .    The Black Death  Àwọn òpìtàn kan tún sọ pé àwọn ìyípadà tó ṣẹlẹ lẹyìn tí àrùn Black Death jà ṣokùnfà ẹmí kí kálukú máa gbọ bùkátà ara ẹ àti ìtẹsíwájú nínú káràkátà , àti àfikún ìgbòkègbodò nínú àwùjọ ẹdá àti ọrọ ajé  èyí tó bí ìṣòwò bòńbàtà .  Àrùn Black Death náà tún sún àwọn ìjọba láti gbé àwọn ètò ìmọtótó kalẹ .  Lẹyìn tí àrùn náà lọ , Venice ṣe àwọn ètò kan tó fi palẹ ìdọtí mọ kúrò ní àwọn òpópónà rẹ .  Ọba ilẹ Faransé , John Kejì , tí wọn ń pè ní Ẹniire , pẹlú pàṣẹ pé kí àwọn èèyàn máa palẹ ìdọtí mọ kúrò ní àwọn òpópónà gẹgẹ bí ọnà láti gbógun ti ewu àjàkálẹ àrùn .  Ọba náà gbégbèésẹ yìí lẹyìn tó gbọ nípa dókítà kan láyé àtijọ , tó jẹ ọmọ ilẹ Gíríìsì , tí kò jẹ kí àrùn kan gbèèràn ní Áténì nítorí pé ó ní kí àwọn èèyàn gbá àwọn òpópónà kí wọn sì fọ wọn mọ tónítóní .  Ọpọ òpópónà tí ìdọtí ń ṣàn gbà ní sànmánì agbedeméjì , ni wọn gbá mọ tónítóní .  Ohun Àtijọ Ha Ni Bí ?  Ṣùgbọn ọdún 1894 ni onímọ nípa bakitéríà náà , Alexandre Yersin , tí í ṣe ọmọ ilẹ Faransé , tóó ṣàwárí bakitéríà tó fa àrùn Black Death .  Orúkọ ọgbẹni náà ni wọn sọ bakitéríà náà , ìyẹn Yersinia pestis .  Ọdún mẹrin lẹyìn náà , ọmọ ilẹ Faransé mìíràn , Paul - Louis Simond , ṣàwárí ipa ti yọrọ  tó máa ń wà lára eku  kó nínú títan àrùn náà kálẹ .  Láìpẹ , wọn ṣe abẹrẹ àjẹsára kan , àmọ agbára ẹ ò fi bẹẹ ká a .  Àrùn àtijọ ha ni bí ?  Ó dájú pé kò rí bẹẹ .  Nígbà òtútù ọdún 1910 , nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà àádọta  50,000  èèyàn ni àrùn náà pa ní Manchuria .  Àkọsílẹ Àjọ Ìlera Àgbáyé sì fi hàn pé , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn làrùn náà ń kọlù lọdọọdún  ńṣe ni wọn sì ń pọ sí i .  Wọn tiẹ tún ṣẹṣẹ rí oríṣi àrùn náà mìíràn  oògùn kì í ran àwọn yẹn .  Dájúdájú , àrùn náà yóò ṣì máa bá àwọn èèyàn fínra àyàfi tí ètò ìmọtótó tó yẹ bá wà .  Ìdí nìyẹn tí ìwé Pourquoi la peste ?  Le rat , la puce et le bubon  Kí Ló Fa Àrùn Náà ?  Eku , Yọrọ , àti Ọyún  , tí Jacqueline Brossollet àti Henri Mollaret ṣe , fi sọ pé ,  ó dájú pé àrùn náà kì í ṣe ti Yúróòpù ìgbàanì ní Sànmánì Ìbẹrẹ Ọlàjú , . . . ó bani nínú jẹ pé àrùn náà ṣì ń bọ wá jà lọjọ iwájú .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn èèyàn ìgbà yẹn máa ń pè é ní àjàkálẹ àrùn ńlá .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 19   Tọkùnrin tobìnrin fi gbogbo ohun ìní wọn ta ṣọọṣì lọrẹ , wọn rò pé Ọlọrun á ràdọ bò àwọn kí àrùn náà má bàa kọ lù àwọn   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ẹya Ìsìn Àwọn Afìyàjẹra - Ẹni  Àwọn tó rò pé àmúwá Ọlọrun ni àrùn yìí bẹrẹ sí na ara wọn ní pàṣán láti lè pẹtù sí ìbínú Ọlọrun .  Ìsìn Àwọn Afìyàjẹra - ẹni , tí a gbọ pé ọmọ ìjọ wọn tó ogójì ọkẹ  800,000  , wá gbajúmọ gan - an ní sáà tí àrùn Black Death jà .  Àwọn òfin ẹya ìsìn náà ka bíbá obìnrin sọrọ léèwọ , èèyàn ò sì gbọdọ fọṣọ , tàbí kó pààrọ aṣọ .  Ẹẹmejì lójúmọ ni wọn máa ń na ara wọn ní gbangba .  Ìwé Medieval Heresy sọ pé :  Ìfìyàjẹra - ẹni jẹ ọkan lára ọnà díẹ tí àwọn èèyàn tí ìbẹrù ti sọ dìdàkudà náà ń gbà tu ara wọn nínú .   Àwọn ẹlẹsìn yìí tún mú ipò iwájú nínú fífi àwùjọ àlùfáà onípò gíga ní ṣọọṣì bú àti bíbẹnu àtẹ lu àṣà ìdáríjì ẹṣẹ , tó ń mówó wọlé fún ṣọọṣì .  Abájọ tí póòpù ṣe bẹnu àtẹ lu ìsìn náà ní ọdún 1349 .  Àmọ , níkẹyìn ìjọ náà bẹrẹ sí tú díẹdíẹ lẹyìn tí àrùn Black Death jà kọjá .   Àwòrán   Ìsìn Àwọn Afìyàjẹra - ẹni wá ọnà láti tu Ọlọrun lójú   Credit Line    Bibliothèque Royale de Belgique , Bruxelles   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Àrùn náà jà ní Marseilles , nílẹ Faransé   Credit Line    Cliché Bibliothèque Nationale de France , Paris   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Alexandre Yersin ṣàwárí bakitéríà tó ń fa àrùn náà   Credit Line   Culver Pictures  Ìyàtọ Tó Wà Láàárín Ọlọrọ àti Tálákà Ń Pọ Sí I   Ìlọsíwájú ti ṣẹlẹ nínú ọràn dídín ipò òṣì kù lágbàáyé láàárín àádọta ọdún tó kọjá ju bó ṣe rí láàárín ọrúndún márùn - ún tó ṣáájú .   Ìwé UNDP Today , tí Àjọ Ìwéwèé fún Ìdàgbàsókè ní Àjọ Ìparapọ Orílẹ - Èdè ṣe ló sọ ọrọ yìí .   Láti ọdún 1960 làwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà ti ṣe é tí iye àwọn ọmọdé tó ń kú ò fi pọ mọ .  Wọn rí sí i pé ìṣẹlẹ àìjẹunkánú dín kù sí ìwọn ìlàta , wọn sì ṣe é kí iye àwọn tó ń  forúkọ sílẹ  láti kàwé fi ìdá kan nínú mẹrin pọ sí i .   Ṣùgbọn , ìwé kan náà yìí sọ pé , bí gbogbo ìtẹsíwájú yìí ṣe ń lọ , àwọn tó wà ní ipò òṣì  ṣì pọ  jákèjádò ayé .  Èyí tó wá burú jù ni pé ìwà àìṣẹtọ ń pọ sí i láwùjọ , ó sì ń gbèèràn láàárín àwùjọ kan sí òmíràn .  Catherine Bertini , ọgá àgbà Ẹka Àbójútó Ọràn Oúnjẹ Lágbàáyé ní Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , sọ pé :  Táa bá fi wé bó ṣe rí lọdún kan sẹyìn , àwọn èèyàn púpọ sí i lebi ń pa lágbàáyé , tí wọn ò jẹun kánú .   Ní gidi , nǹkan bí òjìlélẹgbẹrin mílíọnù èèyàn lebi ń pa lọsàn - án lóru ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , èyí tó lé ní bílíọnù kan lára wọn ni kì í rí omi tó dáa láti mu , ó sì fẹrẹẹ tó bílíọnù kan ààbọ èèyàn tó jẹ pé owó iṣẹ òòjọ tí wọn ń gbà ò tó dọlà kan .  Mary Robinson , tó jẹ Ọgá Àgbà Ẹka Àbójútó Ọràn Ẹtọ Ọmọnìyàn ní Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , kìlọ pé ,  inú ewu la wà , ewu pé a óò dé ibì kan tí ayé á ti pín sí méjì , kò sì ní jẹ ti pípín sí àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà àti àwọn tó ti gòkè àgbà o , àmọ á pín sí àwọn tó ti gòkè àgbà tán àti àwọn tí kò lè gòkè àgbà mọ .   Kí ló máa ná àwùjọ àgbáyé òde òní tí àwọn èèyàn ibẹ jẹ bílíọnù mẹfà láti dí àlàfo ìyàtọ tó wà láàárín àwọn ọlọrọ àti àwọn tálákà ?  Ó lè máà tó béèyàn ṣe rò .  Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣírò pé àá nílò bílíọnù mẹsàn - án dọlà  dọlà kan ààbọ lóríjorí  sí i lọdún láti lè pèsè ìmọtótó àti omi tó mọ tónítóní jákèjádò ayé àti pé àá tún nílò bílíọnù mẹtàlá dọlà sí i  nǹkan bíi dọlà méjì lóríjorí  lọdún kí gbogbo èèyàn ayé lè wà nílera , kí wọn sì jẹun kánú .  Bó tilẹ jẹ pé iye owó yìí jọjú , ó jọ pé kò tó nǹkan tí a bá fi wé iye tí gbogbo ayé ń ná lórí àwọn iṣẹ mìíràn .  Láti ṣàpèjúwe èyí , lọdún kan lẹnu àìpẹ yìí , ayé ná irinwó lé márùndínlógójì bílíọnù dọlà  àádọrin dọlà lóríjorí  sórí ìpolówó ọjà , wọn sì ná okòódínlẹgbẹrin bílíọnù dọlà  àádóje dọlà lóríjorí  sórí ọràn ogun .  Ó ṣe kedere pé , dídí àlàfo ìyàtọ tó wà láàárín àwọn tó ní lọwọ àti àwọn tí ò ní kì í ṣe ọràn wíwá owó tó pọ gan - an bí kò ṣe ọràn gbígbé àwọn ohun pàtàkì tó yẹ ká kọkọ mú ṣe kalẹ .   Ó Ràn Mí Lọwọ Láti Ronú Nípa Ìgbésí Ayé Mi   OHUN tí ọmọbìnrin kan , ẹni ọdún méjìdínlógún , tó ń jẹ Maria , ní ìlú Cherepovets sọ nìyẹn nípa ìwé Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ .  Lẹtà tó wà nísàlẹ yìí ló kọ sí ẹka ilé iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà nítòsí St .  Petersburg , Rọṣíà , tó jẹ nǹkan bí irínwó kìlómítà láti Cherepovets .   Ìwé yìí ti ràn mí lọwọ láti ronú nípa ìgbésí ayé mi , ohun tí mo ń lépa , àti àwọn èèyàn tó wà láyìíká mi .  Mo rí ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè tó ń jẹ mí lọkàn jù lọ .  Nígbà tí mo ń ka ìwé náà , mo mọrírì rẹ tó bẹẹ gẹẹ tí omijé fi ń bọ lójú mi .   Maria tún sọ pé :  Ńṣe ló dà bíi pé wọn ṣí aṣọ lójú mi , tó sì wá là sílẹ rekete bí inú mi ti ń dùn .  Mi ò tíì ka ìwé tó dára tó èyí rí láyé mi .  Kò láfiwé , níwọn bí wọn ti gbé e karí Bíbélì tó sì jẹ pé ìmọràn Jèhófà Ọlọrun ló dára jù .   Bí ìwọ pẹlú bá fẹ jàǹfààní ohun tó wà nínú ìwé náà , Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , o lè rí ìsọfúnni nípa bí o ṣe lè rí ẹdà kan gbà tí o bá kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí wa tàbí kí o fi ránṣẹ sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ fi ìsọfúnni ránṣẹ sí mi nípa bí mo ṣe lè rí ìwé náà , Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , gbà .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì nínú ilé lọfẹẹ .  Gbígbẹmí Ara Ẹni  Ìṣòro Ńlá Tó Ń Yọ Kẹlẹ Ṣọṣẹ  JOHN ÀTI MARY  ti fẹrẹẹ pé ẹni ọgọta ọdún , wọn sì ń gbé inú ilé mọńbé kan ní ìgbèríko kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Àìsàn ara wíwú àti àìṣiṣẹ déédéé ọkàn - àyà ti sọ John di òkú òòró .  Mary kò mọ nǹkan táyé òun yóò dà láìsí John , ojú ẹ ò sì gbà á bó ṣe ń rí i tí John túbọ ń di hẹgẹhẹgẹ , tó ń mí hẹrẹhuru .  Mary alára ò gbádùn lọ títí , fún ọpọ ọdún báyìí ló ti ń sorí kọ .  Àmọ ńṣe làyà John pàápàá ń já lẹnu ọjọ mẹta yìí nítorí pé Mary ń sọ pé òun fẹ para òun .  Ìsoríkọ yẹn àti gbogbo oògùn tó ń kó mì ni kò jẹ kó lè ronú dáadáa mọ .  Mary lóun ò rò pé òun á lè dá ayé yìí gbé .  Gbogbo ilé wọn ló kún fún oògùn  àwọn oògùn tí wọn fi ń wo àrùn ọkàn - àyà , èyí tí ń pẹrọ sí ìdààmú ọkàn , kódà wọn ní àwọn egbòogi amárarọni .  Ní kùtù hàì àárọ ọjọ kan , ṣe ni Mary gbọnà ilé ìdáná lọ , tó bẹrẹ sí kóògùn mì .  Ẹnu ẹ ló wà tí John fi wá bá a níbẹ , tó sì gba gbogbo oògùn náà lọwọ ẹ .  Nígbà tó rí i pé Mary dákú , kíá ló figbe ta , tó ní káwọn ará àdúgbò gba òun .  Bẹẹ náà ló ń fọkàn gbàdúrà pé kí ó máà tíì bọ sórí .  Ohun Tí Àkọsílẹ Fi Hàn  Àwọn èèyàn ti kọwé rẹpẹtẹ lẹnu àìpẹ yìí nípa ọpọ àwọn ọdọ tó ń gbẹmí ara wọn  ó sì yẹ fún àfiyèsí lóòótọ , àbí kí ni ká ti gbọ pé ọdọ tó ṣẹṣẹ bẹrẹ ayé ẹ , tí kò síkú lójú ẹ , ṣàdédé dá ẹmí ara rẹ légbodò ?  Àmọ , nǹkan kan wà táwọn àkọlé ìròyìn ń gbójú fò dá o , ìyẹn ni pé , ní ọpọ orílẹ - èdè , ṣe làwọn arúgbó náà ń gbẹmí ara wọn lọpọ rẹpẹtẹ .  Òótọ lọrọ táà ń sọ yìí o , yálà iye àwọn tí ń fọwọ ara wọn pa ara wọn lórílẹ - èdè kan pọ àbí wọn ò pọ , ẹyin náà ẹ wo àpótí tó wà ní ojú ìwé tó ṣaájú èyí .  Ìṣirò tẹẹ ń wò yẹn tún fi hàn pé kò síbi tí ìṣòro ńlá tó ń yọ kẹlẹ ṣọṣẹ yìí ò sí láyé .  Lọdún 1996 , Àwọn Ibùdó fún Ìkáwọ Àrùn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ròyìn pé látọdún 1980 , ṣe ni iye àwọn ará Amẹríkà tọjọ orí wọn bẹrẹ látọdún márùnlélọgọta sókè , tí wọn ń gbẹmí ara wọn fi ìpín mẹrìndínlógójì nínú ọgọrùn - ún pọ sí i .  Ara ohun tó fà á tó fi ròkè báyìí ni pé ńṣe làwọn arúgbó ń pọ sí i ní Amẹríkà  àmọ èyí nìkan kọ nìdí abájọ .  Lọdún 1996 , ńṣe ni iye àwọn tó ti lé lẹni ọdún márùnlélọgọta tó gbẹmí ara wọn fi ìpín mẹsàn - án nínú ọgọrùn - ún pọ sí i , èyí sì ni ìgbà àkọkọ tó ga tó bẹẹ láàárín ogójì ọdún .  Lára gbogbo àwọn tí jàǹbá pa , kìkì ṣíṣubú àti jàǹbá ọkọ nìkan ló ń pa àwọn arúgbó ará Amẹríkà ju èyí tí ìgbẹmí ara ẹni ń pa .  Ó tiẹ jọ pé iye jaburata tí wọn ṣírò sílẹ yìí ṣì kéré síye tó jẹ gan - an .  Ìwé A Handbook for the Study of Suicide sọ pé :  Ó jọ pé iye àwọn èèyàn táa ṣírò pé wọn ń fọwọ ara wọn pa ara wọn kéré jọjọ sí iye tó jẹ gan - an .   Ìwé náà fi kún un pé àwọn kan fojú bù ú pé bí wọn bá ṣírò rẹ dáadáa , yóò fẹrẹẹ tó ìlọpo méjì iye tí wọn pè é .  Kí ló wá yọrí sí ?  Báwọn àgbààgbà ṣe ń fọwọ ara wọn pa ara wọn láwọn orílẹ - èdè yòókù kárí ayé ni ìṣòro ńlá tí ń yọ kẹlẹ ṣọṣẹ yìí ń jà ràn - ìn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà pẹlú .  Dókítà Herbert Hendin , tó jẹ ògbógi nípa ọràn yìí , sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé iye àwọn tó ń gbẹmí ara wọn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ń fojoojúmọ ayé pọ sí i , tó sì jẹ àwọn arúgbó ló ń gbẹmí ara wọn jù , àwọn èèyàn ò fi bẹẹ kọbi ara sí ohun burúkú yìí tó ń ṣẹlẹ sáwọn àgbàlagbà .   Èrèdí rẹ ?  Ó ní lójú tòun , ara nǹkan tó fà á ni pé , níwọn ìgbà tó jẹ pé iye àwọn arúgbó tó ń fọwọ ara wọn pa ara wọn ò fẹẹkan lọọlẹ rí ,  àwọn èèyàn ò kà á sí nǹkan bàbàrà mọ , ikú àfọwọfà tó ń lé kenkà láàárín àwọn ọdọ nìkan ló ń ká wọn lára .   Wọn Kì Í Bà Á Tì  Bó tilẹ jẹ pé ìṣirò wọnyí ń dáyà jáni lóòótọ , iye àwọn ìṣẹlẹ nìkan ló lè sọ .  Ìṣirò ò lè sọ nǹkan kan nípa ìmí ẹdùn dídá wà láìsí olólùfẹ ẹni , ìbànújẹ tó ń wá látinú àìlèdádúró , àròdùn tí àrùn tí ò lọ bọrọ ń fà , rádaràda tí akọ ìsoríkọ ń sọ ayé ẹni dà , àti béèyàn ṣe máa ń ro ara rẹ pin nígbà tí wọn bá sọ fún un pé àìsàn rẹ ò gbóògùn .  Kókó kan tó ń bani nínú jẹ ni pé , nígbà tó jẹ pé ìṣòro tí kò tó nǹkan lè jẹ kí ọdọ fẹ kù gìrì gbẹmí ara ẹ , tàwọn àgbà yàtọ , tiwọn sábà máa ń jẹ nítorí àwọn ìṣòro kongbári tí kò níyanjú .  Ìyẹn ló fi jẹ pé láìdàbí àwọn ọdọ , àwọn àgbà á ti ro ara wọn pin kí wọn tó gbẹmí ara wọn , wọn kì í sì í bà á tì .  Dókítà Hendin sọ nínú ìwé rẹ , Suicide in America , pé :  Òótọ ni pé gbígbẹmí ara ẹni wọpọ gan - an láàárín àwọn àgbàlagbà , àmọ ó tún yẹ ká kíyè sí i pé iye àwọn tó ń gbẹmí ara wọn ní ti gidi jìnnà síra fíìfíì láàárín àwọn àgbà àti ọdọ .  Ohun táa ń sọ ni pé , ìfiwéra iye àwọn tó gbìdánwò láti fọwọ ara wọn pa ara wọn àtàwọn tó para wọn ní ti gidi yàtọ gan - an láàárín àwọn àgbàlagbà .  Bí a bá wò ó ní gbogbo gbòò , nínú iye èèyàn mẹwàá tó ń gbìdánwò láti pa ara wọn , èèyàn kan ṣoṣo ló ń ṣeé ṣe fún láti pa ara rẹ ; a ṣírò rẹ láàárín àwọn ọdọ  ọmọ ọdún mẹẹẹdógún sí mẹrìnlélógún  pé , nínú ọgọrùn - ún wọn tó ń gbìdánwò láti pa ara wọn , ẹnì kan ṣoṣo ló ń ṣeé ṣe fún láti pa ara rẹ ; àmọ láàárín àwọn tó ti lé lẹni ọdún márùndínlọgọta , ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo àwọn tó pète àtipara wọn ni wọn gbẹmí ara wọn ní ti gidi .   Ọràn ńlá rèé o !  Ọràn ìbànújẹ gbáà mà ni kéèyàn darúgbó , kára di hégẹhẹgẹ , kéèyàn sì wá ya olókùnrùn kalẹ !  Abájọ tí ọpọlọpọ fi ń gbẹmí ara wọn .  Àmọ , ìdí gúnmọ wà tó fi yẹ kéèyàn fojú pàtàkì wo ìwàláàyè  kódà nígbà tí nǹkan ò bá rọgbọ pàápàá .  Ẹ jẹ ká gbọ ohun tó ṣẹlẹ sí Mary táa sọrọ rẹ níbẹrẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí orúkọ wọnyí padà .   Àtẹ Ìsọfúnnni tó wà ní ojú ìwé 17   Iye Àwọn Tí Ń Gbẹmí Ara Wọn Láàárín Ọkẹ Márùn - ún  100,000  Èèyàn , A Gbé E Ka Ọjọ Orí àti Ẹyà Takọtabo  Ẹni Ọdún 15 sí 24 Ẹni Ọdún 75 Sókè  Ọkùnrin  Obìnrin Orílẹ - Èdè Ọkùnrin  Obìnrin  0  2.5 Ajẹntínà 55.4  8.3  0  0.8 Gíríìsì 17.4  1.6  2  3.8 Hungary 168.9  60.0  1  4.4 Japan 51.8  37.0  6  2.0 Mexico 18.8  1.0  7  9.8 Rọṣíà 93.9  34.8  4  3.7 Orílẹ - Èdè Amẹríkà 50.7  5.6   Gbogbo Èèyàn Ló Ń Fẹ Láti Wà Láàyè  YÀTỌ sáwọn àìlera míì tó ń yọ Mary lẹnu , ìbànújẹ tún dorí ẹ kodò .  Àmọ , ó máa ń túra ká sí gbogbo ẹbí , kì í mutí yó , kì í sì í lo oògùn nílòkulò .  Ọràn Mary fi hàn gbangba pé kò dìgbà tí gbogbo nǹkan tí wọn sọ pé ó ń fa gbígbẹmí ara ẹni bá ṣẹlẹ kí ẹnì kan tó gbìdánwò láti pa ara rẹ .  Nígbà díẹ sí i , ó jọ pé Mary yóò pẹlú iye àwọn arúgbó tí ń pa ara wọn láìkì í bà á tì .  Ó tó ọjọ mélòó kan tó fi dákú lọ gbári , láìmira , bó ti wà ní wọọdù ìtọjú àkànṣe nínú ilé ìwòsàn tó wà ládùúgbò , ó sì jọ pé ẹmí rẹ ò ní pẹ bọ .  John , ọkọ rẹ tí ìpayà ti bá , kì í kúrò lẹgbẹẹ rẹ .  Àwọn dókítà fi tó John àtàwọn ẹbí rẹ létí pé Mary lè má yè é , wọn sì ní bó bá tiẹ yè é , ó ṣeé ṣe kí ọpọlọ rẹ dà rú pátápátá .  Ojoojúmọ ni aládùúgbò kan , tó ń jẹ Sally , tó jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà , ń bẹ Mary wò .  Sally sọ pé :  Mo gba ìdílé náà níyànjú láti má jọgọ nù .  Bí ìyá mi , tó ní àrùn àtọgbẹ , náà ṣe dákú lọ gbári fún ọsẹ mélòó kan lọdún díẹ sẹyìn nìyẹn .  Àwọn dókítà sọ fún ìdílé wa pé màmá mi ò lè yè é , àmọ , ó yè é .  Mo máa ń di Mary lọwọ mú bí mo ti ń bá a sọrọ , bí mo ti ṣe fún màámi , ó sì jọ pé ara rẹ ń padà bọ sípò díẹdíẹ .   Nígbà tó di ọjọ kẹta , ara rẹ ti túbọ ń padà bọ sípò dáadáa , ó tiẹ jọ pé Mary ń dá àwọn èèyàn mọ , kò kàn lè sọrọ ni .   Ṣé Mi Ò Lè Dènà Rẹ Ni ?   Sally sọ pé :  Ńṣe ni John kàn ń di ẹbi ru ara rẹ .  Gbogbo ohun tó wà lọkàn rẹ ni pé ẹbi òun ni gbogbo rẹ pátá .   Báwọn aráalé àwọn tó gbìdánwò láti para wọn tàbí tí wọn ṣe bẹẹ ní ti gidi ṣe máa ń ronú nìyẹn .   Mo rán an létí pé Mary ń gbàtọjú lọwọlọwọ nítorí ìsoríkọ .  Ara Mary tí kò yá ló fa ìsoríkọ , bí òun John kò ti lè dènà kí àìsàn má ṣe òun náà .   Ìbéèrè náà , Kí ni ǹ bá ti ṣe láti dènà rẹ ?  sábà máa ń dààmú àwọn tí èèyàn wọn gbẹmí ara ẹ .  Wíwà lójúfò sí onírúurú àmì àtàwọn ipò míì tó lè mú kéèyàn gbẹmí ara ẹ lè jẹ kó ṣeé ṣe láti yẹra fún gbígbìdánwò àtigbẹmí ara ẹni .  Àmọ bí o ò tiẹ rí àmì wọnyí , rántí pé ìwọ kọ lo sọ pé kí ẹnì kan lọ gbẹmí ara rẹ .  Ó ṣe pàtàkì kéèyàn rántí èyí , àgàgà tí mẹńbà ìdílé tó ń pète àtipara ẹ bá dìídì fẹ di ẹbi ru ẹlòmíì .  Dókítà Hendin , táa fa ọrọ rẹ yọ níṣàájú , sọ pé :  Ó yẹ ká rántí pé àwọn tó ń gbìdánwò láti gbẹmí ara wọn máa ń ṣe bẹẹ káwọn ẹlòmíì lè mọ ọn lára , tàbí láti lè gbún ẹrí ọkàn àwọn ẹlòmíì ní kẹsẹ , bó tilẹ jẹ pé wọn ò ní sí láyé mọ láti rí i bóyá ète àwọn kẹsẹ járí tàbí kò kẹsẹ járí .   Dókítà Hendin ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Ní tàwọn àgbàlagbà tó ń pète àtigbẹmí ara wọn , àwọn ọmọ wọn tó ti tójúúbọ , àwọn ọmọ ìyá wọn , ọkọ tàbí aya wọn ni wọn fẹ kó mọ ọn lára , tàbí ni wọn fẹ láti darí , tàbí ni wọn fẹ sọ ọ di túláàsí fún láti túbọ máa tọjú àwọn .  Kò sí béèyàn ṣe lè tẹ irú èèyàn bẹẹ lọrùn , bẹẹ rèé téèyàn ò bá tẹ wọn lọrùn , ọràn ni , nítorí wọn ò ní gbà , nígbà tí wọn bá sì kọkọ ń fi dánra wò díẹdíẹ , eré làwọn èèyàn máa pè é , àmọ nígbà tó bá yá , á wá kúrò lọràn eré .   Àwọn mẹńbà ìdílé tó bá bá ara wọn nínú ipò wọnyí lè fẹrẹẹ bọhùn , kí wọn sì máa rò pé ọràn náà le ju ẹmí àwọn lọ .  Síbẹsíbẹ , má gbàgbé pé Jèhófà Ọlọrun yóò jí òkú dìde , àti pé àwọn èèyàn wa tó tìtorí ìsoríkọ tàbí àrùn ọpọlọ tàbí àìnírètí gbẹmí ara wọn lè wà lára àwọn tí yóò rí àjíǹde .  Wo  Ojú Ìwòye Bíbélì : Ipara Ẹni  Ajinde Nkọ ?   nínú Jí ! , March 8 , 1991 , ojú ìwé 22 àti 23 .  Bó tilẹ jẹ pé kò sí àwíjàre fún pípa ara ẹni , ó tuni nínú láti rántí pé ọjọ ọla àwọn èèyàn wa ńbẹ lọwọ Ọlọrun , ọba arínúróde tó mọ pé àìlera àti àìpé ẹdá lè sún èèyàn gbẹmí ara ẹ .  Bíbélì sọ nípa Jèhófà pé :  Bí ọrun ti ga ju ilẹ ayé , bẹẹ ni inú rere rẹ onífẹẹ ga lọlá sí àwọn tí ó bẹrù rẹ .  Bí yíyọ oòrùn ti jìnnà réré sí wíwọ oòrùn , bẹẹ ni ó ṣe mú àwọn ìrélànàkọjá wa jìnnà réré sí wa .  Bí baba ti ń fi àánú hàn sí àwọn ọmọ rẹ , bẹẹ ni Jèhófà ń fi àánú hàn sí àwọn tí ó bẹrù rẹ .  Nítorí tí òun fúnra rẹ mọ ẹdá wa , ó rántí pé ekuru ni wá .   Sáàmù 103 : 11 - 14 .  Àtúbọtán Rere  Ọjọ méjì gbáko ni Mary fi wà ní ẹsẹ kan ayé , ẹsẹ kan sàréè , àmọ ó rù ú là .  Kẹrẹkẹrẹ , ojú rẹ bẹrẹ sí wálẹ , John sì gbé e lọ sílé , ṣùgbọn kó tó gbé e lọ , ó ti fi kọkọrọ ti gbogbo oògùn mọnú kọbọọdù .  Mary ń gbàtọjú déédéé báyìí lọdọ àwọn òṣìṣẹ afẹdàáfẹre tó ń tọjú àwọn alárùn ọpọlọ , ó sì lóun ò lè ṣàlàyé , kódà ó lóun ò rántí ìròkúrò tó sún òun ṣe ohun tó kù ṣín - ń - ṣín kó gbẹmí òun .  Nísinsìnyí , ọsọọsẹ ni Sally , tí í ṣe aládùúgbò John àti Mary , ń kọ wọn lẹkọọ Bíbélì .  Wọn ti kẹkọọ rẹ látinú Bíbélì pé láìpẹ láìjìnnà , Ọlọrun yóò yanjú àwọn ìṣòro títakókó wọnyí , tó dà bíi pé kò lè níyanjú láé , pàápàá lójú àwọn arúgbó .  Sally ṣàlàyé pé :  Àmọ ṣá o , ìkẹkọọ Bíbélì nìkan kò lè tán gbogbo ìṣòro o .  O gbọdọ mú un dá ara rẹ lójú látinú Ìwé Mímọ pé òótọ ni ìlérí wọnyí , o sì gbọdọ fi ohun tóo ń kọ sílò .  Ṣùgbọn mo lè sọ wàyí pé John àti Mary ti ní ìrètí tòótọ fún ọjọ ọla .   Bí ọjọ ọla rẹ bá pòkúdu , tóo sì fẹ ní ìrètí tòótọ , èé ṣe tí o ò kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ?  Jẹ kí wọn mú un dá ẹ lójú , bí wọn ti mú un dá John àti Mary lójú , pé kò sí ìṣòro tí Ọlọrun ò lè yanjú , yóò sì yanjú gbogbo ẹ láìpẹ sígbà táa wà yìí .  Bó ti wù kí nǹkan burú tó lójú wa nísinsìnyí , ojútùú ń bẹ .  Dákun , jẹ ká jọ ṣàgbéyẹwò ìrètí dídájú fún ọjọ ọla , èyí tó ti fún ọpọ èèyàn ní àkọtun ìfẹ láti wà láàyè .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 20   Àwọn Ipò Tó Lè Fà Á , Àtàwọn Àmì Àfiyèsí   Àwọn ipò tó lè mú káwọn àgbàlagbà gbẹmí ara wọn yàtọ sáwọn ipò tó lè fà á láàárín àwọn ọdọ ,  ohun tí ìwé ìròyìn The Journal of the American Medical Association wí nìyẹn .  Àwọn ipò tó lè fà á wé mọ  mímutí lámujù àti ìsoríkọ , gbígbìyànjú àwọn ọnà tó burú jù láti fi gbẹmí ara ẹni , àti fífẹ láti nìkan wà .  Ní àfikún , àwọn àgbàlagbà . . . ni àìsàn máa ń ṣe jù , àwọn ló sì máa ń ronú jù .   Ìwé náà Suicide , látọwọ Stephen Flanders , ló to àwọn ipò tó wà nísàlẹ yìí tó lè fa gbígbẹmí ara ẹni , gbogbo rẹ ló ń béèrè àfiyèsí .  Akọ ìsoríkọ :   Àwọn olùwádìí ròyìn pé ìdajì tàbí jù bẹẹ lọ lára àwọn tó ń pa ara wọn ni akọ ìsoríkọ ti ń bá fínra látọjọ pípẹ .   Àìnírètí :  Nínú àwọn ìwádìí kan , àwọn tí kò dà bíi pé wọn sorí kọ pàápàá lè máa pète àtipa ara wọn bí wọn kò bá ní ìrètí kankan fún ọjọ ọla .  Ìmutípara àti ìjoògùnyó :   Wọn ṣírò rẹ pé nǹkan bí ìpín méje sí mọkànlélógún nínú ọgọrùn - ún  lára àwọn ọmùtípara  ló ń para wọn , ní ìfiwéra pẹlú iye tó dín sí ìpín kan àwọn èèyàn ní gbogbo gbòò .   Tó bá ṣẹlẹ sí aráalé ẹni :   Àwọn ìwádìí ti fi hàn pé bí ẹnì kan bá para rẹ nínú ìdílé kan , ewu ńlá ń bẹ pé àwọn míì nínú ìdílé yẹn lè para wọn .   Àìsàn :   Ẹrù dídi hẹgẹhẹgẹ , tí yóò mú kí wọn gbé olúwarẹ lọ sílé ìtọjú àwọn arúgbó , tó láti mú káwọn arúgbó kan bẹrẹ sí ronú àtipa ara wọn .   Àdánù :   Àdánù náà lè pọ , ó lè jẹ ọkọ tàbí aya ẹni tàbí ọrẹ ló kú , ó sì lè jẹ iṣẹ ló bọ lọwọ ẹni , tàbí kó jẹ pé ara ò ṣe ṣámúṣámú mọ .  Ó sì lè jẹ àdánù tí kò ṣeé fojú rí .  Àpẹẹrẹ irú rẹ ni kéèyàn pàdánù iyì ẹni , ipò , tàbí ìfọkànbalẹ .   Ní àfikún sáwọn nǹkan wọnyí , ìwé Flander to àwọn àmì àfiyèsí tó tẹ lé e yìí tá ò gbọdọ fojú kékeré wò .  Ìgbìyànjú látẹyìnwá láti para ẹni :   Èyí ni olórí àmì pé ó ṣeé ṣe kí ẹnì kan gbẹmí ara ẹ .   Sísọrọ nípa gbígbẹmí ara ẹni :   Àwọn ọrọ bíi  Wọn á tiẹ bọ lọwọ wàhálà mi  tàbí  Tí mo bá kú , wọn á tiẹ lálàáfíà  fi hàn pé kì í ṣe ọràn eré rárá .   Àwọn ètò àṣekágbá :   Irú ìgbésẹ bẹẹ kan ṣíṣe ìwé ìhágún , fífi àwọn ohun ìní tó ṣeyebíye tọrẹ , àti ṣíṣètò ibi táwọn ẹran ọsìn yóò wà .   yípadà nínú ìhùwàsí tàbí ìṣesí :  Nígbà tí èyí bá  jẹ mọ àwọn ọrọ tó fi hàn pé òun ò kúkú wúlò mọ tàbí pé kò sóhun tóun tún ń ṣe mọ láyé ,  ó lè jẹ  àmì akọ ìsoríkọ tó lè yọrí sí ṣíṣekú pa ara ẹni .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Àwọn tí ọkọ tàbí aya wọn gbẹmí ara ẹ máa ń fẹ ìrànlọwọ láti lè forí tì í  Ìrètí Tó Dájú  NÍ NǸKAN bí ẹgbàá ọdún sẹyìn , wọn ṣi ẹjọ kan dá , wọn dájọ ikú fún Jésù , táa sábà máa ń pè ní ọkùnrin títóbi lọlá jù lọ tó tíì gbé ayé rí .  Bó ti wà lórí òpó igi oró , ọkùnrin aṣebi kan tí wọn gbé kọ sẹgbẹẹ rẹ bẹrẹ sí fi í ṣe yẹyẹ , ó ní :  Ìwọ ni Kristi , àbí ìwọ kọ ?  Gba ara rẹ àti àwa là .   Bó ti ń sọ ìyẹn lọwọ , aṣebi míì tóun náà ń kú lọ bá ọkùnrin yìí wí , ó ní :  Ṣé ìwọ kò bẹrù Ọlọrun rárá ni , nísinsìnyí tí ìwọ wà nínú ìdájọ kan náà ?  Ní tòótọ , ó rí bẹẹ fún wa lọnà tí ó bá ìdájọ òdodo mu , nítorí ohun tí ó tọ sí wa ni àwa ń gbà ní kíkún nítorí àwọn ohun tí a ṣe ; ṣùgbọn ọkùnrin yìí kò ṣe ohun kan tí kò tọnà .   Ó wá yíjú sí Jésù , ó bẹ ẹ pé :  Rántí mi nígbà tí o bá dé inú ìjọba rẹ .   Jésù dá a lóhùn pé :  Lóòótọ ni mo sọ fún ọ lónìí , Ìwọ yóò wà pẹlú mi ní Párádísè .   Lúùkù 23 : 39 - 43 .  Ìrètí àgbàyanu ń bẹ níwájú Jésù .  Àpọsítélì Pọọlù mẹnu kan ipa tí ìrètí yìí ní lórí Jésù , ó sọ pé :  Nítorí ìdùnnú tí a gbé ka iwájú rẹ , ó fara da òpó igi oró , ó tẹńbẹlú ìtìjú .   Hébérù 12 : 2 .  Ara  ìdùnnú  táa gbé ka iwájú Jésù ni gbígbé pẹlú Baba rẹ lẹẹkan sí i ní ọrun àti dídi Alákòóso Ìjọba Ọlọrun nígbẹyìn - gbẹyín .  Kò tán síbẹ o , yóò tún ní ìdùnnú kíkí àwọn olóòótọ ọmọlẹyìn rẹ , tí yóò jọba pẹlú rẹ lé ilẹ ayé lórí , káàbọ sí ọrun .  Kí wá ni Jésù ní lọkàn nígbà tó ṣèlérí fún aṣebi náà tó ronú pìwà dà pé yóò wọ Párádísè ?  Ìrètí Wo Ni Aṣebi Náà Ní ?  Ọkùnrin yẹn kò tóótun láti lọ jọba pẹlú Jésù ní ọrun .  Kò sí lára àwọn tí Jésù sọ fún pé :  Ẹyin ni ẹ ti dúró tì mí gbágbáágbá nínú àwọn àdánwò mi ; èmi sì bá yín dá májẹmú kan , gan - an gẹgẹ bí Baba mi ṣe bá mi dá májẹmú kan , fún ìjọba kan .   Síbẹ , Jésù ṣèlérí pé aṣebi yẹn yóò wà pẹlú òun ní Párádísè .  Báwo ni ìlérí yẹn yóò ṣe ní ìmúṣẹ ?  Inú Párádísè , ọgbà ìtura táa ń pè ní Édẹnì ni Jèhófà Ọlọrun fi Ádámù àti Éfà , ọkùnrin àtobìnrin àkọkọ , sí .  Orí ilẹ ayé ni Édẹnì wà , ète Ọlọrun sì ni pé kí gbogbo ilẹ ayé di párádísè .  Àmọ , Ádámù àti Éfà ṣàìgbọràn sí Ọlọrun , ó sì lé wọn kúrò nínú ilé ẹlẹwà wọn .  Ṣùgbọn Jésù ṣí i payá pé a óò mú Párádísè padà bọ sípò , yóò sì kárí ayé nígbà tó bá yá .  Nígbà tí àpọsítélì Pétérù béèrè lọwọ Jésù nípa èrè tí òun àtàwọn àpọsítélì ẹlẹgbẹ òun yóò gbà fún títẹlé e , Jésù ṣèlérí pé :  Ní àtúndá , nígbà tí Ọmọ ènìyàn bá jókòó sórí ìtẹ ògo rẹ , ẹyin tí ẹ ti tọ mí lẹyìn yóò jókòó pẹlú sórí ìtẹ méjìlá .   Ó yẹ kí a kíyè sí i pé nígbà tí Lúùkù ń ròyìn ìjùmọsọrọ yìí , kàkà kí ó sọ pé  ní àtúndá ,  ohun tó ní Jésù sọ ni pé  nínú ètò àwọn nǹkan tí ń bọ .   Lúùkù 18 : 28 - 30 .  Fún ìdí yìí , nígbà tí Jésù Kristi bá jókòó lórí ìtẹ ògo rẹ ní ọrun , pẹlú àwọn tí yóò jọba pẹlú rẹ , ni yóò fìdí ètò àwọn nǹkan tuntun òdodo múlẹ .  Nípasẹ ìṣàkóso ọrun ti Kristi , ni ète Ọlọrun fún gbogbo ilẹ ayé ní àtètèkọṣe yóò fi ní ìmúṣẹ !  Ìgbà ìṣàkóso Ìjọba yìí ni Jésù yóò mú ìlérí tó ṣe fún ọdaràn tí wọn jọ kú lẹgbẹẹ ara wọn ṣẹ .  Òun yóò jí i dìde , ọkùnrin náà yóò sì di ọmọ abẹ ìjọba Jésù lórí ilẹ ayé .  Yóò fún aṣebi náà ní àǹfààní láti dójú ìlà ohun tí Ọlọrun béèrè , kí ó lè láǹfààní láti wà láàyè títí láé lábẹ ìṣàkóso Ìjọba náà .  Ká máa yọ ló kù o jàre , nínú ìrètí tí Bíbélì gbé kalẹ níwájú wa , ìyẹn ìrètí wíwà láàyè títí láé nínú Párádísè lórí ilẹ ayé !  Ìgbésí Ayé Wa Lè Lójú  Fojú inú wo bí ìrètí àgbàyanu yẹn yóò ti jẹ kí ìgbésí ayé wa lójú tó .  Ó lè dáàbò bo èrò inú wa lọwọ ríro ara wa pin .  Àpọsítélì Pọọlù fi ìrètí yẹn wé apá pàtàkì nínú ìhámọra wa nípa tẹmí .  Ó sọ pé a ní láti gbé  ìrètí ìgbàlà  wọ  gẹgẹ bí àṣíborí .   1 Tẹsalóníkà 5 : 8 ; Sáàmù 37 : 29 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Ìrètí yẹn ń gbé ẹmí ró .  Nínú Párádísè tí ń bọ , nínìkan wà kò ní sí mọ , ohun tí yóò rọpò rẹ ni ẹkún ayọ , nígbà tí  Ọlọrun ẹni tí ń gbé òkú dìde  bá ń mú àwọn olólùfẹ wa padà bọ sí ìyè .  Nígbà náà , ìbànújẹ dídi hẹgẹhẹgẹ , ìrora , àti àìlèkúrò lójú kan yóò dohun ìgbàgbé , nítorí pé  ẹni tí ó yarọ yóò gun òkè gan - an gẹgẹ bí akọ àgbọnrín ti ń ṣe .    Ara  èèyàn  yóò jà yọyọ ju ti ìgbà èwe ,  àti pé yóò  padà sí àwọn ọjọ okun inú ti ìgbà èwe rẹ .   Aísáyà 35 : 6 ; Jóòbù 33 : 25 .  Nígbà yẹn , tí  kò . . . sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí ,   àròdùn tí àrùn kògbóògùn ń fà yóò ti dohun ìgbàgbé .  Rádaràda tí akọ ìsọríkọ ń sọ ayé ẹni dà kò ní sí mọ , dípò rẹ  ayọ yíyọ fún àkókò tí ó lọ kánrin  ni yóò wà .  Àìnírètí tó máa ń wáyé nígbà tí wọn bá sọ féèyàn pé ó ti kó àìsàn tó máa gbẹmí ẹ yóò pòórá , àtòun àti ikú pàápàá , tí í ṣe ọtá ìran ènìyàn láti ayébáyé .  1 Kọríńtì 15 : 26 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23 , 24   Fi ìrètí àgbàyanu ayé tuntun Ọlọrun sọkàn gidigidi  Àwọn Ọdọ Béèré Pé . . .  Kí Ló Dé Táwọn Ọrẹ Mi Fi Máa Ń Ṣe Nǹkan Tó Dùn Mí ?   Mo láwọn ọrẹ kan . . .  Nígbà tó yá wọn bẹrẹ sí bá ọmọbìnrin kan ṣọrẹ , bí mo bá lọ bá wọn , wọn á dákẹ fẹmú . . . .  Wọn ò jẹ kí n mọ nǹkan tí wọn ń ṣe mọ .  Ó mà dùn mí o .   Karen .    ÓLÈ ṣẹlẹ sáwọn ọrẹ tímọtímọ pàápàá .  Wọn lè di ọrẹ fòní - rẹ - fọla - jà .  Nora , ọmọ ọdún mẹtàdínlógún , sọ pé :  Ẹni táa ń pè lọrẹẹ gbọdọ ṣeé gbára lé , kó ṣeé fọkàn tán , kó ṣeé sá lọ bá lábẹ ipòkípò táa bá wà .   Àmọ nígbà míì , ọrẹ rẹ àtàtà lè bẹrẹ sí ṣe bí abínúkú ọtá .  Ohun Tó Ń Ba Ọrẹ Jẹ  Kí ló dé táwọn ọrẹ máa ń ya ara wọn ?  Ní ti Sandra , ìgbà tí Megan ọrẹ rẹ wá yá aṣọ ẹ tó dáa jù ni wàhálà bẹrẹ .  Sandra sọ pé :  Nígbà tó dá a padà , ńṣe ló dọtí , ó sì ti ya díẹ lápá .  Kò tiẹ sọ fún mi , bóyá ó rò pé mi ò ní rí i ni .   Báwo ni ìwà àìkanisí tí Megan hù yìí ṣe rí lára Sandra ?  Ó sọ pé :  Ìwà yẹn mà bí mi nínú o .  Ó túmọ sí pé kò bìkítà nípa nǹkan tó jẹ tèmi . . . kò tiẹ bìkítà nípa bó ṣe máa rí lára mi .   Pẹlúpẹlù , inú lè bí ẹ tí ọrẹ tímọtímọ bá sọ nǹkan kan tàbí tó ṣe nǹkan kan tó tàbùkù ẹ .  Ohun tó ṣẹlẹ sí Cindy nìyí nígbà tó sọ fáwọn ọmọ iléèwé rẹ kan pé òun ò tíì ka ìwé tóun fẹ lò fún iṣẹ tóun fẹ kọwé lé lórí .  Ṣe ni Kate ọrẹ rẹ kàn bẹrẹ sí sọrọ sí i .  Cindy rántí pé :  Ó tẹ mi níṣojú gbogbo àwọn ọrẹ wa .  Mo bínú sí i gan - an .  Àtìgbà yẹn ni nǹkan ò ti lọ bíi ti tẹlẹ mọ .   Nígbà míì èèyàn lè bẹrẹ sí ṣe gbúngbùngbún sọrẹẹ ẹ tíyẹn bá bẹrẹ sí lọ bá àwọn alábàákẹgbẹ tuntun ṣeré .  Bonnie , ọmọ ọdún mẹtàlá , sọ pé :  Mo ní ọrẹ àtàtà kan tó bá ẹgbẹ mìíràn lọ .  Kò tiẹ ṣe bí ẹni tó mọ mí mọ .   Ó sì lè jẹ pé o bẹrẹ sí rí i pé aríre báni jẹ lẹni tóo pè lọrẹẹ rẹ .  Joe , ọmọ ọdún mẹtàlá , sọ pé :  Ọrẹ tímọtímọ lèmi àti Bobby .  Mo tiẹ kọkọ rò pé nítorí irú èèyàn tí mo jẹ ló jẹ kó fẹràn mi báyẹn , ṣùgbọn mi ò tètè mọ pé tìtorí iṣẹ ìpolówó tí dádì mi ń ṣe ló jẹ kó máa ṣe kùrùkẹrẹ lọdọ mi , àṣé kó lè máa ráyè wọlé síbi eré ìdárayá àti eré orí ìtàgé lówó pọọkú ló fi ń bá mi ṣọrẹ .   Kí lèrò Joe báyìí ?  Ó ní :  Mi ò lè fọkàn tán Bobby mọ láé !   Nígbà míì , ó lè jẹ pé ṣe ni ọrẹ rẹ lọ sọ ọrọ àṣírí tóo sọ fún un fẹlòmíì .  Fún àpẹẹrẹ , Allison sọ fún Sara ọrẹ rẹ nípa ìṣòro tí alábàáṣiṣẹ wọn kan ní .  Lọjọ kejì , ṣe ni Sara la ọrọ náà mọlẹ níṣojú alábàáṣiṣẹ náà .  Allison sọ pé :  Mi ò mọ láyé pé irú ẹlẹnu bórobòro bẹẹ ni !  Inú mà bí mi o .   Irú nǹkan bẹẹ ṣẹlẹ sí Rachel , ọmọ ọdún mẹrìndínlógún , nígbà tí ọrẹ rẹ tímọtímọ lọ tú àṣírí ọrọ táwọn méjèèjì jọ sọ níkọkọ síta .  Rachel sọ pé :  Ojú tì mí , mo sì mọ pé ó dà mí .  Mo sọ ọ lọkàn ara mi pé ,  Ǹjẹ ẹni yìí ṣeé bá sọrọ àṣírí mọ báyìí ?    Ọrẹ lè jẹ alábàárò ẹni , àgàgà nígbà tẹẹ bá bìkítà fún ara yín , tẹẹ fọkàn tán ara yín , tí ẹ ò sì ríra yín fín .  Àmọ , èdèkòyédè lè ṣẹlẹ láàárín àwọn ọrẹ tímọtímọ pàápàá .  Bíbélì sọ òótọ ọrọ nígbà tó wí pé :  Àwọn alábàákẹgbẹ wà tí wọn nítẹsí láti fọ ara wọn sí wẹwẹ lẹnì kìíní - kejì .   Ohun yòówù kó fà á , ó lè dùn ẹ wọnú eegun tóo bá mọ pé ọrẹ rẹ dà ẹ .  Kí ló máa ń fà á ?  Ìdí Tí Okùn Ọrẹ Fi Ń Já  Kò sí àjọṣe ẹdá  yálà láàárín èwe tàbí àgbà  tí kì í níṣòro nínú .  Ó ṣe tán , bí Kristẹni ọmọ ẹyìn náà , Jákọbù , ti wí , ló rí gẹlẹ , ó kọwé pé :  Gbogbo wa ni a máa ń kọsẹ lọpọ ìgbà .  Bí ẹnì kan kò bá kọsẹ nínú ọrọ , ẹni yìí jẹ ènìyàn pípé , tí ó lè kó gbogbo ara rẹ pẹlú níjàánu .   Níwọn bó ti jẹ pé gbogbo wa là ń ṣàṣìṣe , ó yẹ ká mọ pé , ó pẹ ni ó yá ni , ọrẹ yóò ṣe nǹkan kan tàbí kó sọ nǹkan kan táá dùn wá .  Ìwọ alára tiẹ lè rántí ìgbà kan tí ìwọ náà ṣe ohun tó dun ẹni yẹn .  Lisa , ọmọ ogún ọdún , sọ pé :  Aláìpé ni gbogbo wa , a ò lè ṣe ká má ṣẹ ara wa lẹẹkọọkan .   Yàtọ sí ti àìpé ẹdá , àwọn nǹkan míì tún wé mọ ọn .  Rántí pé bóo ti ń dàgbà sí i , ṣe ni àwọn ohun tó ń gbàfiyèsí rẹ  àti tàwọn ọrẹ rẹ  ń yí padà .  Ìyẹn ló fi jẹ pé ẹni méjì tó jọ ń ṣe gbogbo nǹkan pọ tẹlẹ lè wá rí i pé , ní kẹrẹkẹrẹ , ọnà àwọn ò fẹ pa pọ mọ .  Ọdọlangba kan sọ tẹdùntẹdùn nípa ọrẹ kòríkòsùn rẹ pé :  A kì í fi bẹẹ ráyè bára wa sọrọ bíi ti tẹlẹ mọ , nígbà táa bá sì sọrọ , agbára káká lohùn wa fi ń ṣọkan .   Ṣùgbọn , níní èrò ọtọọtọ bí a ti ń dàgbà kò tó ohun táà gbé pọn .  Àmọ , kí ló dé táwọn kan máa ń dìídì ṣe ohun tó dun ọrẹ wọn ?  Táa bá wá a lọ wá a bọ , kò lè ṣẹyìn owú jíjẹ .  Bí àpẹẹrẹ , bóyá ohun tó mú kí ọrẹ kan máa bínú ẹ ni àwọn ẹbùn àbínibí tóo ní tàbí àwọn àṣeyọrí ẹ .   Fi wé Jẹnẹsísì 37 : 4 ; 1 Sámúẹlì 18 : 7 - 9 .   Gẹgẹ bí Bíbélì ti wí ,  owú jẹ ìjẹrà fún àwọn egungun .   Ó máa ń fa ìlara àti asọ .  Ohun yòówù kó fà á , kí lo lè ṣe táwọn ọrẹ rẹ bá ṣe ohun tó dùn ẹ ?  Wá Nǹkan Ṣe Sí I  Rachel sọ pé :  Lákọọkọ ná , màá ṣọ onítọhún , kí n lè mọ bóyá ó mọọmọ ni .   Bí ẹnì kan bá fi ohun tó sọ tàbí ohun tó ṣe kàn ọ lábùkù , má kù gìrì gbégbèésẹ .  Kàkà bẹẹ , mú sùúrù , ro ọràn náà dáadáa .  Fífi ìwàǹwára gbégbèésẹ lórí ohun kan tó jọ àbùkù ha lè yanjú ọràn náà bí ?  Lẹyìn tóo bá ro ọràn náà , o lè yàn láti tẹ lé ìmọràn Sáàmù 4 : 4 , tó sọ pé :  Kí inú yín ru , ṣùgbọn ẹ má ṣẹ .  Ẹ sọ ohun tí ẹ ní í sọ ní ọkàn - àyà yín , lórí ibùsùn yín , kí ẹ sì dákẹ jẹẹ .   O lè wá yàn láti jẹ kí  ìfẹ bo ògìdìgbó ẹṣẹ mọlẹ .   1 Pétérù 4 : 8 .  Àmọ bọràn náà bá dùn ẹ débi pé ó ṣòro fún ẹ láti gbójú fò ó ńkọ ?  Bí bẹẹ bá ni , á dáa kóo lọ bá onítọhún .  Frank , ọmọ ọdún mẹtàlá , sọ pé :  Ẹ pera yín , ẹyin méjèèjì nìkan , kí ẹ sì jíròrò ohun tó ṣẹlẹ .  Bí o ò bá ṣe bẹẹ , wàá ní onítọhún sínú .   Susan , ọmọ ọdún mẹrìndínlógún , ní èrò kan náà .  Ó sọ pé :  Ohun tó dáa jù lọ ni láti sọ fún wọn pé o gbọkàn lé wọn , ṣùgbọn wọn já ẹ kulẹ .   Jacqueline pẹlú gbà pé ó sàn láti bá onítọhún sọrọ .  Ó sọ pé :  Màá fẹ ká bára wa sòótọ ọrọ .  Ó sábà máa ń ṣẹlẹ pé ẹni náà yóò sọ ohun tó wà lọkàn rẹ fún ẹ , ó sì lè ṣeé ṣe láti yanjú ọràn náà lójú ẹsẹ .   Ṣùgbọn , o gbọdọ yẹra fún lílọ fìbínú bá ọrẹ ẹ sọrọ .  Bíbélì sọ pé :  Ènìyàn tí ó kún fún ìhónú ń ru asọ sókè , ṣùgbọn ẹni tí ó lọra láti bínú ń mú aáwọ rọlẹ .   Nítorí náà , dúró kí inú rẹ rọ , kóo tó lọ yanjú ọràn náà .  Lisa sọ pé :  Inú á kọkọ bí ẹ , àmọ , o gbọdọ bomi sùúrù mu .  Dúró dìgbà tínú ò bí ẹ sẹni náà mọ .  Ìgbà yẹn ni kóo lọ bá a , kí ẹ jọ jókòó , kí ẹ yanjú rẹ ní ẹmí àlàáfíà .   Gbólóhùn náà ,  ní ẹmí àlàáfíà ,  ṣe pàtàkì púpọ .  Rántí pé góńgó rẹ kì í ṣe láti lọ na ọrẹ rẹ lẹgba ọrọ .  Góńgó rẹ ni láti yanjú ọràn náà ní ìtùnbí - ìnùbí , bó bá sì ṣeé ṣe , kí ẹ máa bá ọrẹ yín lọ .  Nítorí náà , sọrọ látọkànwá .  Lisa dábàá pé :  O lè sọ pé ,  Ọrẹ làwa méjèèjì jẹ ; ṣùgbọn mo fẹ mọ ohun tó ṣẹlẹ gan - an .   Ó yẹ kóo mọdí tó fi hu irú ìwà yẹn .  Nígbà tóo bá mọdí abájọ , ọràn náà kò ní ṣòroó yanjú .   Dájúdájú , ó lòdì láti máa wá ọnà láti gbẹsan , bóyá nípa sísọrọ ẹni náà lẹyìn , kí àwọn èèyàn lè gbè sẹyìn rẹ .  Kristẹni àpọsítélì Pọọlù kọwé sáwọn ará Róòmù pé :  Ẹ má ṣe fi ibi san ibi fún ẹnì kankan .   Ká sòótọ , bó ti wù kí nǹkan náà dùn ẹ tó , gbígbẹsan yóò kàn túbọ bọràn jẹ ni .  Nora sọ pé :  Kò dáa kéèyàn ránró , nítorí pé tóo bá ránró , ẹ ò ní rẹ mọ láé .   Kàkà bẹẹ , ó fi kún un pé bóo bá sa gbogbo ipá rẹ láti rí i pé ẹ dọrẹ padà  inú ìwọ náà yóò dùn jọjọ .   Ṣùgbọn pẹlú gbogbo bóo ṣe ń sapá láti yanjú ọràn náà , bí ọrẹ rẹ ò bá gbà ńkọ ?  Bí bẹẹ bá ni , rántí pé oríṣiríṣi ọrẹ ló wà .  Judith McCleese , tí ń gbani nímọràn lórí ọràn ìdílé , sọ pé :  Kì í ṣe gbogbo ọrẹ la lè mú ní kòríkòsùn .  Kí o mọ pé o lè ní onírúurú ọrẹ .   Síbẹsíbẹ , pé o tiẹ ṣe ipa tìrẹ láti mú àlàáfíà bọ sípò yóò tù ẹ nínú .  Àpọsítélì Pọọlù kọwé pé :  Bí ó bá ṣeé ṣe , níwọn bí ó bá ti jẹ pé ọwọ yín ni ó wà , ẹ jẹ ẹlẹmìí àlàáfíà pẹlú gbogbo ènìyàn .   Róòmù 12 : 18 .  Èdèkòyedè máa ń ṣẹlẹ , kódà láàárín àwọn ọrẹ kòríkòsùn .  Bóo bá lè yanjú èdèkòyedè náà láìbẹrẹ sí fi ojú burúkú wo àwọn ẹlòmíì , tí o ò sì fi ara rẹ wọlẹ , a jẹ pé ìwọ náà ti ń dàgbà dénú nìyẹn .  Bí àwọn kan tilẹ  nítẹsí láti fọ ara wọn sí wẹwẹ lẹnì kìíní - kejì ,  Bíbélì fi wá lọkàn balẹ pé ,  ọrẹ kan wà tí ń fà mọni tímọtímọ ju arákùnrin lọ .   Òwe 18 : 24 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà nínú àpilẹkọ yìí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Ẹ lè parí ìjà yín nípa sísọrọ nípa ohun tó ṣẹlẹ  Wíwo Ayé  Lábẹ Másùnmáwo  Ìwé ìròyìn Vancouver Sun sọ pé :  Ó fẹrẹẹ tó ìdajì lára gbogbo àwọn ará Kánádà tó ń ṣàròyé pé ńṣe ni másùnmáwo ń yọ àwọn lẹnu ní fẹẹrẹfẹ tàbí ní kólekóle bí àwọn ṣe ń gbìyànjú láti kó ọràn iṣẹ oúnjẹ òòjọ àwọn àti ti ìgbésí ayé ìdílé pọ .  Ìyẹn sì jẹ ìlọpo méjì bó ṣe rí ní ọdún mẹwàá sẹyìn .   Kí ló mú kó pọ sí i ?  Ìwádìí kan tí àjọ Conference Board ti Kánádà ṣe fi hàn pé iye àwọn òṣìṣẹ ará Kánádà tó ń di olùṣètọjú àwọn mẹńbà ìdílé ń pọ sí i .  Púpọ wọn ló ń bímọ lọwọ alẹ ìgbésí ayé wọn , àwọn wọnyí sì sábà máa ń ko ìpèníjà  títọjú àwọn ọmọ àti àwọn òbí pọ .   Bó tilẹ jẹ pé ìpín mẹrìnlélọgọrin lára àwọn tí wọn bi lọrọ nígbà ìwádìí náà ló sọ pé iṣẹ àwọn ṣì tẹ àwọn lọrùn , ìròyìn náà sọ pé bí gbígbìyànjú láti ṣiṣẹ ilé kí wọn sì bójú tó iṣẹ oúnjẹ òòjọ wọn lákòókò kan náà bá nira ,  ọpọ jù lọ lára wọn kọkọ máa ń lò lára àkókò tí wọn fi ń gbọ tara wọn , títí kan àkókò tí wọn fi ń sùn .   Àjọ Conference Board sọ pé :  Ìyẹn á wá fa másùnmáwo , àìsàn á sì dé .   Ẹkọ Nípa Ìbọwọ fún Ipò Àṣẹ  Ìròyìn kan nínú ìwé ìròyìn The Toronto Star sọ pé :  Àwọn òbí lóde òní kì í fi bẹẹ pàṣẹ fún àwọn ọmọ , èyí sì lè mú kí àwa òbí máa dín iyì àwọn ọmọ náà kù ní gidi .   Ronald Morrish , tó jẹ ògbógi nínú ọràn ìhùwà , sọ pé :  Bí àwọn ọmọ bá mọ ààlà wọn , ó máa ń jẹ kí wọn rí ìdí tó fi yẹ kí wọn mọ ohun tí wọn ní láti retí àti ààbò wọn  tí yóò wá ràn wọn lọwọ láti ní iyì tó túbọ pọ .  Àwọn ọmọ tí wọn ò mọ ohun tó ń jẹ ìlànà àti ẹrù iṣẹ ló máa ń ní èrò pé ẹmí àwọn ò dè , tí ọkàn wọn kì í sì í balẹ bí wọn ṣe ń dàgbà .   Ó fi kún un pé :  Mo ti rí àwọn ọmọ ọdún mẹfà tó jẹ àwọn fúnra wọn ni wọn ń pinnu àkókò tí wọn máa ń sùn .  Mo sì ti rí àwọn ọmọ ọdún mẹta tí ìyá wọn ń gbìyànjú láti rọ wọn kí wọn yéé ṣe wọnranwọnran nípa ṣíṣàlàyé pé Mọmì ò fẹ bẹẹ .   Morrish sọ pé àwọn ọmọ ní láti kọ láti tẹ lé òfin tí ìdílé fi lélẹ , bákan náà , èrò pé àbùdá wọn ni kí wọn máa ṣorí kunkun bí wọn ṣe ń dàgbà sí i kì í ṣe òótọ .  Ó ní :  A retí kí àwọn ọmọ máa mọwé sí i bọdún ti ń gorí ọdún .   Ó wá béèrè pé :  Nítorí náà , kí ló dé tí a ò tún lè retí kí ìwà àwọn ọmọdé máa sunwọn sí i lọdọọdún ?   Ó wá fi kún un pé :  Tí o kò bá lè pàṣẹ fún ọmọ rẹ nígbà tó ṣì kéré pé kó mú ohun ìṣiré rẹ kúrò nílẹ , nígbà tọmọ náà bá di ọdọlangba kò ní gbọràn sí ẹ lẹnu tóo bá ní ìgbà báyìí ni kó máa wọlé lálẹ .   Ẹrọ Ìgbohùnsílẹ Níbi Tí Ẹran Ọsìn Ti Ń Jẹun  Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé àwọn onímọ ìjìnlẹ ní Kánádà ti ṣàwárí pé èèyàn lè fún àwọn ọmọ ẹran ọsìn níṣìírí láti jẹun nípa jíjẹ kí ohùn tí a gbà sílẹ dún sétígbọọ wọn .  Luis Bate , tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì Prince Edward Island , sọ pé :  A gba ohùn àgbébọ adìyẹ kan sílẹ bó ṣe ń dún nígbà tó rí oúnjẹ kan tó fẹ kí àwọn ọmọ rẹ jẹ .   Nígbà tí àwọn òròmọdìyẹ gbọ ìró ohùn tí a gbà sílẹ náà nínú àwọn gbohùngbohùn tí a gbé sẹgbẹẹ oúnjẹ , wọn jẹ oúnjẹ náà bó tilẹ jẹ pé ìyá wọn ò sí níbẹ .  Àmọ ṣá o , ìró ohùn náà gbọdọ jẹ èyí tó bá a mu .  Ohun tí Bate tún kíyè sí ni pé :  Ìgbà tí a gbé ìró ohùn àgbébọ adìyẹ kan tó ṣẹṣẹ pamọ sí i , èyí tó sì dún létí tèmi bí ìgbà tó ń pè wọn wá jẹun , ńṣe làwọn òròmọdìyẹ náà dúró sójú kan tí wọn ò ṣísẹ .   Ohun tí àwọn onímọ sáyẹǹsì náà fẹ ṣe ni pé wọn fẹ kí àwọn ẹran ọsìn náà tètè dàgbà .  Nínú àyẹwò tí wọn sì kọkọ ṣe , àwọn òròmọdìyẹ náà fi ìpín ogún nínú ọgọrùn - ún dàgbà sí i ju bó ti yẹ kí wọn ṣe lọ ní ọsẹ mẹta àkọkọ tí wọn dáyé .  Nínú àwọn àyẹwò míì tó jọ ìyẹn , èèyàn lè fún àwọn ọmọ tòlótòló àti ọmọ ẹlẹdẹ pẹlú níṣìírí láti jẹun lọpọ ìgbà sí i .  Kíkọ Oògùn Eléwu Fúnni  Ìwé ìròyìn Stuttgarter Nachrichten sọ pé :  Iye tí oògùn pa ní Jámánì lọdún tó kọjá pọ ju iye tí jàǹbá pa lọ .   Wọn ní nǹkan bí ẹgbẹrún mẹẹẹdọgbọn èèyàn ló kú ní ọdún 1998 nítorí lílo oògùn tí wọn ṣì júwe fún wọn .  Iye yìí jẹ ìlọpo mẹta àwọn tó kú nínú ìjàǹbá mọtò lọdún yẹn .  Wọn ní lájorí ohun tó fà á kọ ni lílo oògùn tí oníṣègùn ò júwe fúnni .  Ó jọ pé olórí ìṣòro náà ni àìsí ìsọfúnni nípa àwọn oògùn ọhún àti àìfún ọpọ dókítà ní ìdánilẹkọọ nípa àwọn oògùn náà àti iṣẹ tí wọn ń ṣe lára .  Ìròyìn náà fi yéni pé , Ingolf Cascorbi , tó jẹ apoògùn , sọ pé wọn fojú díwọn pé  lọdọọdún , ní ilẹ Jámánì , ì bá máà sí pé ẹgbẹrún mẹwàá èèyàn ń kú , tí ọkẹ méjìlá ààbọ  250,000  èèyàn sì ń joró ìpalára burúkú tó tìdí rẹ yọ , ká ní wọn ṣe ìwádìí àti ìdánilẹkọọ tó pójú owó .   Bákan náà , ìwé ìròyìn èdè Faransé náà , Sciences et avenir , sọ nípa ìwádìí kan tí wọn ṣe ní ilẹ Faransé lẹnu àìpẹ yìí tó fi hàn pé lára ẹgbẹrún lọnà àádọjọ oògùn tí wọn kọ fáwọn èèyàn tí wọn ti ju ẹni àádọrin ọdún lọ , nǹkan bí ẹgbẹrún mẹwàá ó lé ẹẹdẹgbẹrin ló jẹ àṣìkọ oògùn tàbí oògùn tí kò ní ṣiṣẹ .  Ó fẹrẹẹ jẹ ọkan lára àádọta ló léwu nínú nítorí pé ó lè gbòdì tó bá ṣiṣẹ pẹlú àwọn oògùn míì tàbí kó ní àwọn ewu míì nínú .  Ní ilẹ Faransé , wọn fojú díwọn rẹ pé iye ọjọ tí àwọn arúgbó ń lò nílé ìwòsàn lọdún jẹ mílíọnù kan nítorí pé oògùn gbòdì lára wọn .   Ayé Yìí Ì Bá Yàtọ   Gbogbo kìràkìtà táwọn èèyàn ṣe láti fagi lé àpéjọpọ kan táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fẹ ṣe nílùú Moscow lóṣù August , ọdún tó kọjá kàn ń pe àfiyèsí lọtùn - ún lósì ni .   Wo ojú ìwé 27 àti 28 fún kúlẹkúlẹ àlàyé .   Andrei Zolotov , Kékeré , sọ nínú ìwé ìròyìn The Moscow Times ti August 21 , 1999 , pé ,  Vladimir Kozyrev , tí í ṣe igbá kejì gíwá ilé eré ìdárayá náà , sọ pé iléeṣẹ àwọn kò lòdì sí àpérò táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fẹ ṣe náà .  Ó lóun ò mọ ibi tí àṣẹ náà  láti fagi lé e  ti wá .   Nínú lẹtà kan tí ìwé ìròyìn The Moscow Times gbé jáde lọsẹ tó tẹ lé e , ọkan lára àwọn tó ka ìròyìn náà gbóríyìn fún ìwé ìròyìn náà nítorí pé ó tẹ àpilẹkọ náà  tí ọrọ ẹtanú ò sí nínú ẹ rárá ,  ó sì sọ pé ó  yẹ káwọn èèyàn fara balẹ kà á dáadáa .   Ó tún sọ pé :  Ìròyìn tẹẹ gbé jáde nípa òkè ìṣòro tí wọn gbé ko àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà tí wọn ń múra sílẹ fún àpéjọpọ wọn ọdọọdún  ṣí aṣọ lójú  ìwà àìdáa tí wọn hù sí wọn .   Ẹni tó kọ lẹtà náà wá sọ pé  kò síbi táwọn èèyàn ò ti mọ  àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  lágbàáyé  àti ní Rọṣíà pẹlú nísinsìnyí  . . .  Gbogbo èèyàn . . . ló mọ wọn sí ọmọlúwàbí , onínúure , àti èèyàn jẹẹjẹẹ tí kì í bá ẹnikẹni fa wàhálà , wọn kì í fipá mú ẹnikẹni , ìgbà gbogbo ni wọn sì ń lépa àlàáfíà nínú àjọṣepọ wọn pẹlú àwọn èèyàn , láìka ẹsìn wọn sí , wọn ì báà jẹ àwọn Kristẹni Ọtọdọọsì , tàbí àwọn Mùsùlùmí , tàbí àwọn ẹlẹsìn Búdà .  Wọn kì í gba ẹgúnjẹ , bẹẹ ni kò sí ọmùtípara tàbí ajoògùnyó láàárín wọn , ìdí tó fi rí bẹẹ kò mù rárá : Wọn máa ń gbìyànjú láti rí i pé ìgbàgbọ wọn tó wá látinú Bíbélì ló ń darí wọn nínú gbogbo ohun tí wọn ń ṣe tàbí tí wọn ń sọ .  Ì bá ṣe pé gbogbo èèyàn tó wà láyé ń sapá láti máa gbé ìgbé - ayé ní ìbámu pẹlú ohun tó wà nínú Bíbélì ni , àní gẹgẹ bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ń ṣe , ayé burúkú yìí ì bá yàtọ pátápátá .   Àwọn alákòóso tó ti ṣèwádìí nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , tó sì ti ní àjọṣe pẹlú wọn mọ pé òótọ lọrọ tó wà lókè yìí .  Fún àpẹẹrẹ , irú àwọn alákòóso bẹẹ fún àwọn Ẹlẹrìí láyè láti kọ Gbọngàn Àpéjọ tuntun tó jojú ní gbèsè yìí sílùú St .  Petersburg , ní Rọṣíà .  Nígbà tí wọn ń yà á sí mímọ ní September 18 , ọdún tó kọjá , ẹgbọkànlá ó lé mẹtàdínlọgọta  2,257  àwọn èèyàn aláyọ tó wá wòran ló kún inú gbọngàn náà , ẹgbọkànlá ó lé méjìdínlọgbọn  2,228  èèyàn sì tẹtí sí ìtòlẹsẹẹsẹ náà láwọn Gbọngàn Ìjọba nílùú St .  Petersburg àti ní ẹka iléeṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà nílùú Solnechnoye tí ń bẹ nítòsí .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  March 8 , 2000  Ìfiniṣẹrú Lóde Òní  Òpin Rẹ Dé Tán !  Ẹgbàágbèje èèyàn , pàápàá jù lọ àwọn obìnrin àti àwọn ọmọdé , ni àwọn èèyàn ń lò bí ẹrú .  Báwo ni àṣà ìfiniṣẹrú yìí yóò ṣe kásẹ ńlẹ ?  3 Àṣírí Tí Ò Gbọdọ Tú  5 Àwọn Wo Lẹrú Lóde Òní ?  9 Ìfiniṣẹrú Lóde Òní  Òpin Rẹ Dé Tán !  16 Kò Gbàgbé Orin Náà  17 Gbígbẹmí Ara Ẹni  Ìṣòro Ńlá Tó Ń Yọ Kẹlẹ Ṣọṣẹ  19 Gbogbo Èèyàn Ló Ń Fẹ Láti Wà Láàyè  22 Ìrètí Tó Dájú 26 Ǹjẹ Wọn Á Gba Òmìnira Ẹrí - Ọkàn Láyè Fàlàlà ní Mẹsíkò ?  28 Ìyàtọ Tó Wà Láàárín Ọlọrọ àti Tálákà Ń Pọ Sí I 29 Wíwo Ayé  30  Ayé Yìí Ì Bá Yàtọ   31 Àràmàǹdà Itẹ Òkú  32  Ó Yẹ Kí N Gbẹkẹ Lé Ọlọrun   Kí Ló Dé Táwọn Ọrẹ Mi Fi Máa Ń Ṣe Nǹkan Tó Dùn Mí ? 13  Nígbà míì , àwọn ọrẹ máa ń kẹyìn síra .  Báwo lèyí ṣe ń ṣẹlẹ ? Kí lo lè ṣe sí i ?  Ìgbàgbọ Tòótọ  Kí Ló Jẹ ?  24  Ìgbàgbọ oréfèé túmọ sí yíyára gba nǹkan gbọ láìjanpata , láìwádìí .  Ó yẹ ká gbé ìgbàgbọ karí ẹrí tó dájú .  Èwo ni Bíbélì tì lẹyìn ?   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   ẸYÌN ÌWÉ : Láti òkè lápá ọtún : FỌTÒ ÀJỌ UN 148000  Jean Pierre Laffont ; ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ  J.P .  LAFFONT ; J.R .  Ripper  RF2 ; J.R .  Ripper  RF2 ; FỌTÒ ÀJỌ UN 152227 tí John Isaac yà  ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ  J.P .  LAFFONT  Àwòrán tí Albrecht Dürer yà  Dover Publications , Inc .  Àṣírí Tí Ò Gbọdọ Tú   A kò gbọdọ fi ẹnikẹni ṣẹrú tàbí ká mú un sìnrú : onírúurú àṣà fífi èèyàn ṣẹrú àti ṣíṣòwò ẹrú ni a ó kà léèwọ .   Ìpolongo Ẹtọ Ọmọnìyàn Lágbàáyé .  ÌGBÀKIGBÀ tóo bá fi ṣúgà sínú kọfí , kóo rántí Prevot , ọmọ ilẹ Haiti tí àwọn ará orílẹ - èdè kan ní Caribbean ṣèlérí fún pé àwọn á fún un níṣẹ tó dára .  Ṣùgbọn kàkà bẹẹ , ńṣe ni wọn tà á ní dọlà mẹjọ .  Ohun tójú Prevot rí yìí náà ló ṣẹlẹ sí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọmọ ìlú ẹ tí wọn fi ṣẹrú , tí wọn fipá mú ṣiṣẹ àṣekúdórógbó lóko ìrèké fún oṣù mẹfà sí méje láìfún wọn lówó tó ní láárí kan .  Ibì kan tó há gádígádí , tó sì dọtí ni wọn kó àwọn tí wọn kó wọnyí sí .  Ẹyìn èyí ni wọn gba gbogbo ẹrù wọn kúrò lọwọ wọn tí wọn sì kó àdá lé wọn lọwọ pé kí wọn máa roko lọ kùrà .  Tí wọn ò bá ṣiṣẹ , wọn ò ní jẹun .  Bí wọn bá gbìyànjú láti sá lọ , àlùpamáàkú ni .  Ronú nípa ohun tó ṣẹlẹ sí Lin - Lin , ọmọdébìnrin tó wá láti Ìlà Oòrùn Gúúsù Éṣíà .  Ọmọ ọdún mẹtàlá ni nígbà tí ìyá ẹ kú .  Ilé iṣẹ kan tó ń fi èèyàn ṣiṣẹ ló rà á ní ọrìnlénírínwó  480  dọlà lọwọ bàbá ẹ , wọn sì ṣèlérí pé àwọn á wá iṣẹ tó dáa fún un .  Wọn pe iye tí wọn san lórí ẹ ní  àsansílẹ owó iṣẹ rẹ   ọgbọn àtità á pa sọwọ àwọn ọgá rẹ tuntun ni wọn dá yẹn o .  Dípò kí wọn wáṣẹ gidi fún Lin - Lin , ńṣe ni wọn mú un lọ sí ilé aṣẹwó kan , níbi tí àwọn ọkọ aṣẹwó ti máa ń san dọlà mẹrin fún ọgá rẹ láti bá a lò pọ fún wákàtí kan .  Lin - Lin fẹrẹẹ má yàtọ sí ẹlẹwọn , nítorí pé kò lè lọ síbikíbi àyàfi tó bá san gbèsè rẹ tán .  Àti iye tí ẹni tó nilé aṣẹwó náà fi rà á , ìyẹn ò kan èléwó àti àwọn ìnáwó pẹẹpẹẹpẹ .  Bí Lin - Lin kò bá ṣe ohun tí ọgá rẹ fẹ , baba ńlá ìyà ló ń kọ lẹtà sí yẹn .  Èyí tó tún wá burú jù níbẹ ni pé , tó bá gbìyànjú láti sá lọ , ikú ni yóò gbẹyìn rẹ .  Ṣé Gbogbo Èèyàn Ló Ti Gbòmìnira ?  Ọpọ èèyàn rò pé òwò ẹrú ti di nǹkan àtijọ .  Òótọ ni pé lẹyìn ọgọọrọ àdéhùn , ìpolongo , àti àbádòfin , ọpọ orílẹ - èdè ti kéde pé kò sóhun tí í jẹ òwò ẹrú mọ .  Ibi gbogbo làwọn èèyàn ti ń fi hàn pé àwọn kórìíra àṣà fífi èèyàn ṣẹrú .  Àwọn òfin orílẹ - èdè fagi lé àṣà fífi èèyàn ṣẹrú , àwọn òfin tó kà á léèwọ sì wà nínú àwọn ìwé òfin àgbáyé  ní pàtàkì Ẹka Kẹrin nínú Ìpolongo Ẹtọ Ọmọnìyàn Lágbàáyé ti Ọdún 1948 , tí a fa ọrọ yọ nínú rẹ níbẹrẹ .  Síbẹ , àṣà fífi èèyàn ṣẹrú ṣì ń bá a lọ láìdáwọdúró  bó tilẹ jẹ pé lójú àwọn kan , àṣírí tí ò gbọdọ tú ni .  Láti ìlú Phnom Penh dé Paris , láti Mumbai dé Brasília , ńṣe ni wọn ń fipá mú àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn bíi tiwa  àwọn ọkùnrin , àwọn obìnrin , àti àwọn ọmọdé  láti máa ṣiṣẹ bí ẹrú tàbí kí wọn máa gbé nínú ipò tí kò yàtọ sí ti ẹrú .  Àjọ Tó Ń Gbógun Ti Àṣà Ìfiniṣẹrú tó fìdí kalẹ sí ìlú London , tó jẹ àjọ tó tíì pẹ jù lọ tó ń rí sí ọràn ìfipámúni - ṣiṣẹ , sọ pé ẹgbàágbèje èèyàn ló wà lóko ẹrú .  Ní gidi , iye àwọn ẹrú tó wà láyé lónìí lè pọ ju ti ìgbàkigbà rí lọ !  Lóòótọ , àwòrán àwọn ẹrú tí a sábà máa ń rí tí wọn so ṣẹkẹṣẹkẹ mọ lẹsẹ , tí wọn ń nà ní pàṣán , tí wọn sì ń lù ní gbàǹjo kò sí nínú ọràn àwọn ẹrú tòde òní .  Díẹ lára àṣà ìfiniṣẹrú táa mọ láyé ìsinyìí ni fífipá kó èèyàn ṣiṣẹ , lílo ìyàwó bí ẹrú , fífini sọfà , kíkó ọmọdé ṣiṣẹ , àti lọpọ ìgbà kíkó èèyàn ṣiṣẹ aṣẹwó .  Wọn lè fi ẹrú ṣe àlè , tàbí ẹni tí ń da ràkúnmí kiri , ẹni tí ń bẹ ìrèké , ẹni tí ń hun ìnusẹ , tàbí ẹni tí ń ṣe ọnà .  Òótọ ni pé èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ni a kò lù ní gbàǹjo , ṣùgbọn wọn ò sàn ju àwọn tayé àtijọ lọ .  Ìgbésí ayé àwọn kan tiẹ burú jáì .  Àwọn wo ni wọn ń di ẹrú ?  Báwo ni wọn ṣe ń di ẹrú ?  Kí ni a ń ṣe láti ràn wọn lọwọ ?  Ǹjẹ a lè mú àṣà ìfiniṣẹrú kúrò pátápátá láìpẹ ?   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   KÍ NI ÌFINIṢẸRÚ TÚMỌ SÍ LÓDE ÒNÍ ?  Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè pàápàá kò tíì rí ìdáhùn sí ìbéèrè yẹn , kódà lẹyìn ọpọ ọdún tí wọn ti ń gbìyànjú láti dáhùn rẹ .  Wọn fún ọrọ náà , ìfiniṣẹrú nítumọ kan ní ọdún 1926 , nínú Ìwé Àdéhùn Nípa Àṣà Ìfiniṣẹrú , tó sọ pé :  Ìfiniṣẹrú jẹ ipò tí ẹnì kan wà tí ẹlòmíì sì ní agbára kan tàbí gbogbo agbára tó fi lè sọ pé òun lòún ni onítọhún .   Ṣùgbọn àwọn èèyàn lè ṣàlàyé ìtumọ náà lóríṣiríṣi ọnà .  Gẹgẹ bí oníròyìn Barbara Crossette ṣe sọ ,  ẹrú jẹ ọrọ tí a máa ń lò fún àwọn òṣìṣẹ tí wọn ń fún lówó pọọkú ní àwọn ilé iṣẹ ìhunṣọ àti ilé iṣẹ tí wọn ti ń ṣe aṣọ eré ìdárayá lókè òkun àti àwọn ilé iṣẹ tí ń loni nílò omi òjò ní àwọn ìlú ńlá Amẹríkà .  Wọn ń lò ó láti dẹbi fún òwò kíkó èèyàn ṣaṣẹwó àti iṣẹ àṣekúdórógbó lọgbà ẹwọn .   Mike Dottridge , olùdarí Àjọ Tí Ń Gbógun Ti Àṣà Ìfiniṣẹrú Lágbàáyé , gbà gbọ pé ,  ní báyìí tó jọ pé ọnà tuntun ni àṣà ìfiniṣẹrú ń gbà yọ  tàbí bí ó ti wá jẹ pé oríṣiríṣi ipò la ń lo ọrọ náà fún báyìí  ewu tó wà níbẹ ni pé ọrọ náà ò ní nítumọ mọ tàbí kí ìtumọ rẹ má tiẹ tà létí mọ .   Ó gbà pé  ohun tí a fi ń dá ẹni tí wọn fi ń ṣẹrú mọ ni kí ẹnì kan máa lo ẹni náà tàbí kó máa darí ayé rẹ lọnà kan ṣáá bí ẹni pé Ọlọrun kọ ló ṣẹdá ẹni yẹn .   Ìfipámúni àti ṣíṣàìjẹ kéèyàn rìn fàlàlà wà lára rẹ , àní  èèyàn ò lómìnira láti fi iṣẹ náà sílẹ , kó wá iṣẹ lọ sọdọ ẹlòmíràn .   A .  M .  Rosenthal sọ nínú ìwé ìròyìn The New York Times pé :  Ìgbésí ayé ẹrú làwọn ẹrú ń gbé  wọn ń ṣiṣẹ àṣekúdórógbó , wọn ń fipá bá wọn lò pọ , wọn ń febi pa wọn , wọn ń dá wọn lóró , kò sí àbùkù tí wọn kì í fi í kàn wọn .   Ó tún sọ pé :  Èèyàn lè rí ẹrú rà ní àádọta dọlà , ìdí nìyẹn tí  àwọn ọgá  wọn kì í bìkítà nípa bí wọn ṣe lò wọn pẹ tó kí wọn tó kú , tí wọn á sì gbé òkú wọn jù sómi .    Credit Line   Ricardo Funari  Àwọn Wo Lẹrú Lóde Òní ?  ÌWỌ sá tiẹ ronú nípa iye wọn ná .  Wọn fojú díwọn pé nǹkan bí igba sí àádọta lé nígba mílíọnù ọmọdé tí kò tíì pé ọmọ ọdún mẹẹẹdógún ló ń lo wákàtí tó pọ jù lóòjọ lẹnu iṣẹ .  Ọkẹ méjìlá ààbọ  250,000  àwọn ọmọdé , tí àwọn kan ṣì jẹ ọmọ ọdún méje , ni wọn kó lọ sójú ogun láàárín ọdún 1995 sí 1996 , tí àwọn kan lára wọn sì wá di ẹrú tí wọn ń kó jagun .  Wọn fojú díwọn pé iye àwọn obìnrin àti ọmọdé tí wọn ń tà sóko ẹrú lọdọọdún pọ ju mílíọnù kan lọ .  Ṣùgbọn àwọn iye tí a kọ sílẹ wọnyí lásán ò lè fi bí ìyà tó ń jẹ àwọn èèyàn wọnyí ṣe pọ tó hàn .  Fún àpẹẹrẹ , ní orílẹ - èdè kan ní àríwá Áfíríkà , òǹkọwé Elinor Burkett bá ọdọbìnrin kan tó ń jẹ Fatma pàdé , ẹni tó jàjà ráyè sá lọ mọ ọgá rẹ tó rorò gan - an lọwọ .  Ṣùgbọn , lẹyìn tí Burkett bá Fatma sọrọ tán , ó wá rí i pé  títí ayé ni ọkàn ọmọbìnrin náà á máa sọ fún un pé ẹrú lòun .   Ǹjẹ Fatma tiẹ lè ronú pé tòun á dáa lọjọ iwájú ?  Burkett sọ pé :  Kò rí ara rẹ bí ẹni tí nǹkan lè sàn fún .  Ọjọ iwájú wulẹ dà bí ọkan lára ọpọ èròǹgbà tí kò nítumọ kankan sí i .   Òtítọ ni pé bí a ṣe ń sọrọ yìí , ẹgbàágbèje àwọn èèyàn ẹlẹgbẹ wa ló jẹ ẹrú , tí wọn ò sì nírètí kankan .  Kí ló sọ gbogbo àwọn wọnyí di ẹrú , báwo ni wọn sì ṣe di ẹrú ?  Irú ẹrú wo ni wọn jẹ ?  Àwọn Tí Ń Fi Ẹdá Ṣòwò  Ìwé pẹlẹbẹ tí wọn ń pín fún àwọn arìnrìn - àjò ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ló kúkú fọgbá yánga ọrọ náà nígbà tó sọ pé :  Lílọ sí Thailand lọ gbọmọge sùn .  Àwọn òló ẹlẹjẹ tútù .  Ìbàdí layé wà .  Ọpọkúyọkú . . .  Ǹjẹ o mọ pé tóo bá ní igba dọlà péré lọwọ wàá bá wúńdíá sùn ?   Ohun tí ìwé pẹlẹbẹ náà kò sọ ni pé ó lè jẹ pé ńṣe ni wọn jí  àwọn wúńdíá  wọnyí gbé tàbí kí wọn fipá tà wọn sí àwọn ilé aṣẹwó , níbi tí ìpíndọgba nǹkan bí ẹni mẹwàá sí ogún ti ń bá wọn sùn lójoojúmọ .  Bí wọn bá kọ láti jẹ kí wọn bá àwọn sùn , wọn á fi ìyà pá wọn lórí .  Nígbà tí iná jó ilé aṣẹwó kan ní Erékùṣù Phuket , ibì kan táwọn èèyàn ti ń ṣeré ìtura ní gúúsù Thailand , àwọn aṣẹwó márùn - ún ni iná jó pa .  Èé ṣe ?  Nítorí pé àwọn ọgá wọn fi ẹwọn so wọn mọ bẹẹdì kí wọn má bàa sá lọ .  Ibo làwọn ọdọmọbìnrin wọnyẹn ti wá ?  A gbọ pé ẹgbàágbèje ọmọdébìnrin àtàwọn àgbàlagbà obìnrin ni àwọn tó ń fi ìṣekúṣe ṣòwò jí gbé , tí wọn fipá mú , tí wọn sì tà sínú iṣẹ aṣẹwó .  Òwò ìṣekúṣe lágbàáyé ń gbọrẹgẹjigẹ nítorí ipò òṣì tí ń bẹ ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , àti ọrọ táwọn èèyàn ń gbádùn ní àwọn orílẹ - èdè tó lọrọ , àti bí òfin kò ti lè dènà kíkó èèyàn wọlú onílùú láìgbàṣẹ àti àdéhùn ìsìnrú fún ẹlòmíràn .  Àwọn ẹgbẹ táwọn obìnrin dá sílẹ ní Ìlà Oòrùn Gúúsù Éṣíà ti fojú díwọn pé láti àárín ọdún 1975 sí 1977 títí wá di 1990 sí 1994 , ọgbọn mílíọnù obìnrin ni wọn tà jákèjádò ayé .  Àwọn tí ń fi ẹdá ṣòwò ń yára fojú wálẹ kiri àwọn ibùdó ọkọ ojú irin , àwọn abúlé tó kúṣẹẹ , àti àwọn òpópó àárín ìlú ńlá , wọn ń wá àwọn ọdọbìnrin àti àwọn àgbàlagbà obìnrin tó ṣeé ṣe kí ọwọ wọn tẹ .  Àwọn tí wọn sábà máa ń rí mú ni àwọn tí kò kàwé , àwọn ọmọ aláìníbaba , àwọn tí ẹnikẹni ò ṣú já , àti àwọn aláìní .  Wọn á tàn wọn jẹ pé àwọn á wáṣẹ fún wọn , wọn á wá kó wọn lọ sí orílẹ - èdè mìíràn , wọn á sì tà wọn sí àwọn ilé aṣẹwó .  Láti ìgbà tí àwọn orílẹ - èdè Kọmúníìsì ti pínyà ní ọdún 1991 la tún ti ń rí ọpọ àwọn ọmọbìnrin àti àwọn àgbàlagbà obìnrin tí wọn ń di aláìní .  Fífagilé àwọn òfin , sísọ àwọn òwò di ti àdáni , àti àṣà kẹlẹgbẹmẹgbẹ tó ń pọ sí i ti mú kí ìwà ipá , ipò òṣì , àti àìríṣẹṣe máa pọ sí i .  Ọpọ àwọn àgbàlagbà obìnrin àti àwọn ọdọbìnrin ará Rọṣíà àti Ìlà Oòrùn Yúróòpù ti wá di ìjẹ tí ń mówó wálé nínú òwò aṣẹwó lágbàáyé .  Alábòójútó Ètò Ìdájọ ní Ilẹ Yúróòpù tẹlẹ rí , Anita Gradin , sọ pé :  Ewu tó wà nínú kíkó àwọn èèyàn lọ sí orílẹ - èdè míì kéré sí ewu tó wà nínú gbígbé oògùn olóró .   Àdánù Ìgbà Ọmọdé  Ní ilé iṣẹ kékeré kan tí wọn ti ń hun ìnusẹ ní Éṣíà , àwọn ọmọ tó jẹ ọmọ ọdún márùn - ún péré máa ń ṣiṣẹ níbẹ láti agogo mẹrin ìdájí títí di agogo mọkànlá alẹ , wọn kì í sì í san kọbọ fún wọn .  Ó sábà máa ń ṣẹlẹ pé àwọn ọmọdé tí wọn ń kó ṣiṣẹ bẹẹ máa ń kojú àwọn ohun tó lè fa àìlera tó burú gan - an : ẹrọ tí kò dára , lílo àkókò gígùn níbi tí kò sí ìmọlẹ dáadáa , tí atẹgùn kì í sì í dé dáadáa , àti ṣíṣí ara sílẹ sí àwọn kẹmíkà olóró tí wọn ń lò nílé iṣẹ .    Kí ló wá dé tó jẹ pé àwọn ọmọdé làwọn èèyàn ń lé kiri gan - an láti fi ṣe lébìrà ?  Ohun tó fà á ni pé kì í náni lówó púpọ láti kó ọmọdé ṣiṣẹ àti pé àwọn ọmọdé kì í janpata , wọn rọrùn láti bá wí , ẹrù sì máa ń bà wọn gan - an láti ṣàwáwí .  Àwọn aláìmọra tó ń gbà wọn síṣẹ máa ń lo kíkéré tí wọn kéré àti ọwọ wọn tó yá fún àǹfààní láti ṣe irú àwọn iṣẹ bíi híhun ìnusẹ .  Wọn sábà máa ń gbéṣẹ fún irú àwọn ọmọ bẹẹ , nígbà tí àwọn òbí wọn jókòó sílé láìníṣẹ lọwọ .  Èyí tó tún mú ọràn wọn burú sí i ni pé àwọn ọmọdé táwọn èèyàn fi ń ṣe ọmọ ọdọ sábà máa ń bọ sọwọ ìyà , wọn sì lè bá wọn ṣèṣekúṣe .  Wọn ń jí ọpọ ọmọ gbé , wọn á wá kó wọn sí àwọn àgọ tó jìnnà gan - an , wọn sì máa ń so wọn mọlẹ lóru kí wọn má bàa sá lọ .  Lójúmọmọ , wọn lè máa lò wọn níbi iṣẹ ṣíṣe ọnà àti gbígbẹ òkúta .  Ọnà mìíràn tí àwọn kan fi ń pàdánù ìgbà ọmọdé wọn jẹ nípa fífi wọn fọkọ tí yóò máa lò wọn bí ẹrú .  Àjọ Tí Ń Gbógun Ti Àṣà Ìfiniṣẹrú Lágbàáyé mẹnu kan ìṣẹlẹ kan , ó ní :  Wọn sọ fún ọmọ ọdún méjìlá kan pé àwọn ẹbí rẹ ti ṣètò pé kí bàbá kan tó jẹ ẹni ọgọta ọdún fẹ ẹ .  Dájúdájú , ọmọbìnrin náà lẹtọọ láti sọ pé òun ò gbà , ṣùgbọn àṣà wọn ká a lọwọ kò , kò jẹ kó láǹfààní láti lè jà fún ẹtọ yẹn , kò sì mọ pé òun ní irú ẹtọ bẹẹ .   Àwọn Tí Gbèsè Sọ Dẹrú  Ẹgbàágbèje àwọn alágbàṣe ló ń sọfà lọdọ àwọn ọgá wọn àti níbi iṣẹ wọn nítorí owó tí àwọn tàbí àwọn òbí wọn yá .  Ibi tí àṣà fífini sọfà ti wọpọ ni àwọn àgbègbè tí àwọn èèyàn ti ń ṣiṣẹ oko , tí àwọn alágbàṣe ti máa ń ṣiṣẹ bí ìránṣẹ tàbí àgbẹ .  Nínú àwọn ìṣẹlẹ kan , gbèsè máa ń ti ìran dé ìran , àwọn èèyàn máa ń ṣe é kí àwọn ìdílé kan máa sìnrú títí lọ .  Nínú àwọn ìṣẹlẹ mìíràn , àwọn ọgá táwọn èèyàn jẹ lówó máa ń ta gbèsè tí wọn jẹ wọn fún ọgá míì .  Nínú àwọn ọràn tó le gan - an , wọn kì í fún àwọn tí a fi sọfà lówó iṣẹ wọn rárá .  Wọn sì lè máa san àsansílẹ díẹ lórí owó ọyà wọn kí wọn má bàa bọ nínú oko ọfà tí àwọn ọgá wọn fi wọn sí .  Fífini Ṣẹrú Nítorí Ìsìn  Binti jẹ ọmọ ọdún méjìlá . Ó wá láti Ìwọ Oòrùn Áfíríkà , ó sì jẹ ọkan lára ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọmọbìnrin tó ń sìn bíi trocosi , tó túmọ sí  ẹrú òòṣà ,  lédè Ewe .  Wọn fipá mú un láti máa gbé bí ẹrú láti san ohun tí kò rà , kó jìyà ẹṣẹ tí ò dá  ìfipábánilò tó yọrí sí ìbí rẹ !  Ní báyìí , iṣẹ ilé nìkan ló ń ṣe nílé bàbá àwòrò kan .  Tó bá yá , iṣẹ Binti á pọ sí i , bàbá àwòrò tó ń mú un ṣẹrú á máa bá a lòpọ .  Tí Binti bá sì ti fẹ bẹrẹ sí gbó , wọn á pààrọ ẹ  bàbá àwòrò náà á wá àwọn ọmọbìnrin mìíràn tó jojú ní gbèsè táá máa sìn ín bíi trocosi .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn tí wọn sọ di ẹrú nítorí ẹsìn , bíi Binti , ló jẹ àwọn ẹbí wọn ló fà wọn kalẹ láti máa ṣiṣẹ lọ bí ẹrú nítorí àtiṣe ètùtù fún ìwà tí wọn kà sí wọn lọrùn bí ẹṣẹ tàbí nítorí ṣíṣe ohun tó jẹ èèwọ òrìṣà .  Ní àwọn apá ibi púpọ láyé , ó jẹ ọranyàn fún àwọn ọdọbìnrin tàbí àwọn àgbàlagbà obìnrin láti ṣe àwọn ohun kan nítorí ẹsìn , kí àwọn àwòrò tàbí àwọn mìíràn sì máa bá wọn lòpọ  nítorí wọn sọ pé ìyàwó òrìṣà nirú àwọn obìnrin bẹẹ .  Ó sábà máa ń ṣẹlẹ pé àwọn obìnrin wọnyẹn máa ń ṣe ọpọ iṣẹ tí wọn kì í rí nǹkan gbà lórí ẹ .  Wọn kì í lómìnira láti kó kúrò níbi tí wọn ń gbé tàbí kí wọn fi iṣẹ wọn sílẹ , wọn sì máa ń sìnrú fún ọpọ ọdún .  Òwò Ríra Ẹrú àti Títà Wọn  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ orílẹ - èdè ló ń sọ pé àwọn ti ṣòfin tó fagi lé òwò ẹrú , ṣùgbọn ní àwọn àgbègbè kan , òwò ríra ẹrú àti títà wọn tún ti ń yọjú .  Èyí sábà máa ń ṣẹlẹ ní àwọn àgbègbè tí gbọnmisi - omi - òto wà tàbí tí ogun abẹlé ti ń jà .  Àjọ Tí Ń Gbógun Ti Àṣà Ìfiniṣẹrú Lágbàáyé sọ pé :  Ní àwọn àgbègbè tí àwọn ogun ti ń jà , ńṣe ni wọn ń fagi lé ètò òfin , àwọn sójà tàbí àwọn ẹgbẹ ológun sì máa ń fipá mú àwọn èèyàn láti ṣiṣẹ fún wọn láìsan kọbọ . . . láìbẹrù pé ẹsan lè ké ; a gbọ pé irú àṣà yẹn wọpọ ní àwọn àgbègbè tí àwọn ológun ń ṣàkóso tí gbogbo ayé ò tíì mọ .   Bó ti wù kó rí , àjọ náà tún sọ pé ,  a tún ń gbọ lẹnu àìpẹ yìí pé àwọn sójà ìjọba ń fipá mú àwọn aráàlú láti máa ṣiṣẹ bí ẹrú , òfin èyíkéyìí kan ò sì fọwọ sí i .  A tún gbọ pé àwọn sójà àti àwọn ẹgbẹ ológun pẹlú ti ń ṣòwò ẹrú , wọn ń ta àwọn tí wọn kó ní ìkógun fún àwọn mìíràn láti máa ṣiṣẹ sìn wọn .   Ó dunni pé ìṣòro àṣà ìfiniṣẹrú ṣì ń pọn ẹdá lójú lóríṣiríṣi ọnà tó fara sin .  Tún ronú wò nípa iye àwọn tọràn yìí kàn  àràádọta ọkẹ èèyàn tó jẹ ẹrú , tí wọn sì ń jìyà jákèjádò ayé .  Lẹyìn náà , tún ronú nípa ẹnì kan tàbí méjì lára àwọn tí o kà nípa wọn nínú ìwé yìí , tí wọn ń fi ṣẹrú lóde òní  bóyá Lin - Lin tàbí Binti .  Ṣé o fẹ kí àṣà burúkú yẹn , àṣà ìfiniṣẹrú lóde òní , dópin ?  Ṣé àṣà ìfiniṣẹrú tiẹ lè ṣeé mú kúrò pátápátá lóòótọ ?  Kí èyí tó lè ṣẹlẹ , àwọn ìyípadà tegbòtigaga gbọdọ ṣẹlẹ .  Jọwọ kà nípa wọn nínú àpilẹkọ tó kàn .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo  Àṣà Kíkó Ọmọdé Ṣiṣẹ  Kò Ní Pẹ Dópin !   nínú Jí ! , June 8 , 1999 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   WÍWÁ OJÚTÙÚ RẸ  Onírúurú àjọ ńláńlá , bí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé àti Àjọ Àwọn Òṣìṣẹ Lágbàáyé , ń ṣiṣẹ takuntakun láti gbé àwọn ètò kan kalẹ láti fòpin sí àṣà fífi èèyàn ṣẹrú lóde òní .  Ní àfikún sí i , ọpọ àjọ tí kì í ṣe ti ìjọba , bí Àjọ Tí Ń Gbógun Ti Àṣà Ìfiniṣẹrú Lágbàáyé àti Àjọ Tí Ń Rí Sí Ọràn Ẹtọ Ọmọnìyàn , ti sapá láti túbọ la àwọn èèyàn lójú nípa àṣà fífi èèyàn ṣẹrú lóde òní àti láti dá àwọn tí wọn ti wà lóko ìsìnrú sílẹ .  Àwọn kan lára àjọ wọnyí ń làkàkà láti rí sí i pé àwọn èèyàn gbà láti máa lẹ àwọn àkọlé pàtàkì sára àwọn ọjà kan tó máa sọ pé kì í ṣe àwọn ẹrú tàbí àwọn ọmọdé ló ṣe àwọn ọjà náà .  Àwọn àjọ mìíràn ń béèrè pé kí àwọn orílẹ - èdè tó pilẹ àṣà  bíbá ọràn ìbálòpọ lọ sídàálẹ  ṣe òfin , kí wọn lè máa bá àwọn tó ń bá ọmọdé ṣèṣekúṣe ṣẹjọ nígbà tí wọn bá padà sí orílẹ - èdè wọn .  Àwọn kan tí wọn máa ń jà fún ẹtọ ọmọnìyàn tiẹ ti ṣe é débi sísanwó ńlá fún àwọn tí ń ṣòwò ẹrú àti ọgá àwọn ẹrú kí wọn lè dá àwọn ẹrú sílẹ bó bá ṣe lè pọ tó .  Èyí ti dá àwọn awuyewuye kan sílẹ , nítorí pé irú nǹkan bẹẹ lè ṣínà àǹfààní tí ń mówó wọlé sílẹ fún títa ẹrú , kí wọn sì gbé owó lé iye tí wọn ń tà wọn .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Wọn ń fipá mú ọpọ ọdọbìnrin relé ọkọ   Credit Line   ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ  J.P .  LAFFONT   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Àwọn ẹrú tí wọn fi sọfà ń tò gba oúnjẹ   Credit Line   Ricardo Funari   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Nígbà míì , wọn ń fipá ti àwọn ọmọdé síṣẹ ológun   Credit Line   ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ  J.P .  LAFFONT  Ìfiniṣẹrú Lóde Òní  Òpin Rẹ Dé Tán !   Òmìnira èèyàn kan ṣoṣo jẹ apá pàtàkì lára òmìnira gbogbo gbòò .  O ò lè pa ọkan lára láìṣe ìkejì léṣe .   Victor Schoelcher , Ọmọ Ilẹ Faransé , Tó Jẹ Akọròyìn Àti Òṣèlú , Ọdún 1848 .   IRÚ ìwà ibi wo ló wà lọkàn ẹdá , tó ń mú kó máa tẹńbẹlú ẹdá ẹlẹgbẹ rẹ , kó máa tẹ ẹ lórí ba , kó sì máa rẹ ẹ sílẹ ?  Báwo ló sì ṣe jẹ tí wọn kì í fìyà jẹ àwọn tó ń hu irú ìwà burúkú yìí sí àwọn èèyàn , pàápàá látìgbà tí ọràn Ẹtọ Ọmọnìyàn ti ń jẹ ẹdá lọkàn ?   Àwọn olóòtú ìwé ìròyìn UNESCO Courier ló béèrè ìbéèrè yìí .  Ìdáhùn ẹ lọjú pọ .  Ìwọra ló ń fà á táwọn èèyàn fi ń wá káwọn ọmọdé máa ṣiṣẹ fún wọn , nítorí kò ní ná wọn lówó púpọ , ìwọra kan náà yìí ló ń fa ìfinisọfà .  Ipò òṣì àti àìkàwé ni wọn máa ń sọ pé ó fà á tí wọn fi ń ta àwọn ọmọdébìnrin sóko aṣẹwó , tí wọn sì ń fi wọn fọkọ tá máa lò wọn nílò omi òjò .  Ààtò ẹsìn àti àwọn àṣà ìbílẹ ló máa ń fa ìfiniṣẹrú nítorí ẹsìn .  Ní ti àwọn ọkùnrin tí ń wá àwọn ọdọkùnrin àti ọdọbìnrin ẹlẹjẹ tútù , tí kò lárùn éèdì lára lọ sí Bangkok tàbí Manila , ìtorí àtiní ìbálòpọ tí kò tọ àti ìṣekúṣe ni wọn fi ń ṣe bẹẹ .  Gbogbo èyí jẹ apá kan ayé tí àwọn èèyàn ti jẹ  olùfẹ ara wọn , olùfẹ owó , . . . aláìní ìfẹni àdánidá , . . . aláìní ìkóra - ẹni - níjàánu , òǹrorò ,  bí àpọsítélì Pọọlù , tí í ṣe amòfin ní ọrúndún kìíní , ṣe sọ ọ .  Ó jẹ apá kan ayé tí  a kò ti lè mú èyí tí ó wọ tọ , tí èyí tí ó sì kù káàtó kò ṣeé kà ,  bí olórí orílẹ - èdè kan láyé àtijọ , tórúkọ rẹ ń jẹ Sólómọnì , ṣe sọ ọ .  Oníwàásù 1 : 15 .  Yíyí Ọkàn Padà  Ṣé ìyẹn wá túmọ sí pé kò sí ohun tí a lè ṣe láti mú àṣà ìfiniṣẹrú táa bá láyé tàbí èyí tí wọn ń ṣe láyé ìsinyìí kúrò pátápátá ni ?  Rárá o !  Ilé Iṣẹ Ọgá Àgbà Tí Ń Bójú Tó Ọràn Ẹtọ Ọmọnìyàn ní Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè  OHCHR  sọ pé ọràn ìfiniṣẹrú jẹ  ọràn tó kan èrò inú ,  ó tún sọ pé :  Kódà tí a bá fòpin sí àṣà ìfiniṣẹrú , kì í tán bọrọ .  Àwọn tí wọn fi ṣẹrú àti àwọn àtọmọdọmọ wọn àti àwọn táwọn tó ń dáṣà náà fi lé lọwọ ṣì lè máa ronú kàn án , kódà nígbà pípẹ gan - an lẹyìn tí wọn ti fòfin dè é .   Nítorí náà , ọnà kan tí a lè gbà fòpin sí àṣà ìfiniṣẹrú yóò jẹ nípa yíyí ìrònú àti ọkàn àwọn èèyàn padà jákèjádò ayé .  Ìyẹn sì kan yíyí ẹkọ tí a ń kọ wọn padà  kí á máa kọ àwọn èèyàn láti nífẹẹ ara wọn , kí wọn sì máa fọwọ wọ ara wọn .  Ó túmọ sí pé a ní láti ran àwọn èèyàn lọwọ láti mú ìwọra kúrò lọkàn wọn , kí wọn sì máa tẹ lé àwọn ọpá ìdiwọn gíga ti ìwà rere .  Ta ló lè kọni ní irú ẹkọ bẹẹ ?  Ilé iṣẹ OHCHR sọ pé ,  gbogbo wa la ní ohun tí a lè ṣe láti mú kí ètò àgbáyé kan dé , èyí tí kò ní fàyè gba yíyan àwọn èèyàn jẹ .   Ronú nípa ètò ẹkọ tí ẹgbẹ àwọn Kristẹni táa mọ sí Ẹlẹrìí Jèhófà gbé kalẹ jákèjádò ayé .  Ètò yìí ti kẹsẹ járí nínú kíkọ àwọn olóòótọ ọkàn pé kí wọn má gba àṣà yíyan àwọn èèyàn jẹ láyè .  Nípasẹ ètò náà , àràádọta ọkẹ èèyàn ní ilẹ tó ju igba ó lé ọgbọn lọ ni wọn ti kọ lẹkọọ bí wọn ó ṣe máa fi ọwọ wọ àwọn ọmọnìkejì wọn .  Kí ló mú kí ètò yìí kẹsẹ járí ?  Ohun tó mú kó rí bẹẹ ni pé a gbé e karí Bíbélì , ìwé tí Ẹlẹdàá èèyàn mí sí .  Ìwé náà gbé iyì ẹdá lárugẹ .  Àwọn tí a kọ lẹkọọ Bíbélì nípasẹ ètò ẹkọ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà gbé kalẹ wá mọ pé Ẹlẹdàá wa , Jèhófà , fúnra rẹ jẹ Ọlọrun iyì .  Ó fi iyì jíǹkí gbogbo ohun tó dá .  Lára wọn ni àwọn ọkùnrin àti obìnrin , láti ẹyà gbogbo , láti onírúurú àwùjọ , àtolówó àti tálákà .  Wo àpótí táa pè ní  Òmìnira àti Iyì Ẹdá  Ibo Ló Ti Máa Wá ?   Ẹtọ Ọgbọọgba àti Ọwọ fún Iyì Ẹdá  Bíbélì kọ wa pé Ọlọrun  dá gbogbo orílẹ - èdè àwọn ènìyàn , láti máa gbé ní ojú gbogbo ilẹ ayé .   Nípa bẹẹ , kò sẹni tó lè sọ pé òun lọlá ju ọmọnìkejì òun lọ tàbí pé òun ní ẹtọ láti máa ni àwọn ẹlòmíràn lára tàbí láti máa yàn wọn jẹ .  Àwọn tí wọn fẹ kẹkọọ wá mọrírì òtítọ ọrọ náà pé  Ọlọrun kì í ṣe ojúsàájú , ṣùgbọn ní gbogbo orílẹ - èdè , ẹni tí ó bá bẹrù rẹ , tí ó sì ń ṣiṣẹ òdodo ṣe ìtẹwọgbà fún un .   Wọn mọ pé ìfẹ Ọlọrun kò yọ ẹnikẹni sílẹ , nítorí àǹfààní láti ní àjọṣe pẹlú Rẹ ṣí sílẹ fún gbogbo èèyàn .  Àní ,  Ọlọrun nífẹẹ ayé tó bẹẹ gẹẹ tí ó fi fi Ọmọ bíbí rẹ kan ṣoṣo fúnni , kí olúkúlùkù ẹni tí ó bá ń lo ìgbàgbọ nínú rẹ má bàa pa run , ṣùgbọn kí ó lè ní ìyè àìnípẹkun .   Jòhánù 3 : 16 .  Ẹkọ tí a gbé karí Bíbélì yìí ní ipa jíjinlẹ lórí àkópọ ìwà èèyàn .  Nípasẹ rẹ , a lè sọ ọkàn àti èrò inú àwọn èèyàn  di tuntun pátápátá .   Ó ń mú kí wọn fi iyì àti ọwọ fún àwọn ẹdá ẹlẹgbẹ wọn .  Wọn múra tán láti  máa ṣe ohun rere sí gbogbo ènìyàn .   Kò sẹni tó lè jẹ Kristẹni tòótọ kó tún máa lọwọ nínú yíyan àwọn ẹdá ẹlẹgbẹ rẹ jẹ tàbí kó máa ni wọn lára .  Inú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà dùn pé àwọn jẹ ẹgbẹ Kristẹni bíi ti ìjọ Kristẹni ti ọrúndún kìíní , níbi tí  kò ti sí Júù tàbí Gíríìkì , tí kò sí ẹrú tàbí òmìnira .  Ẹnì kan ṣoṣo ni gbogbo wọn ní ìrẹpọ pẹlú Kristi Jésù .   Gálátíà 3 : 28 .  Yíyí Ìjọba Padà  Ṣùgbọn kí onírúurú ìfiniṣẹrú tó lè dópin títí láé , ó ń béèrè pé kí ìyípadà tó múná dóko ṣẹlẹ láwùjọ ẹdá .  Àjọ Àwọn Òṣìṣẹ Lágbàáyé sọ pé láti fòpin sí àṣà yíyan èèyàn jẹ , a ní láti  yí àwọn àṣà àti ipò ẹgbẹ òun ọgbà tó ń gba  irú àṣà bẹẹ  láyè padà .   Díẹ lára àwọn àbá tí àjọ yẹn tún dá ni pé , kí àwọn èèyàn àgbáyé gbégbèésẹ , kí wọn fọwọ sowọ pọ , kí àwùjọ àgbáyé múra tán láti ṣe nǹkan sí i .  A ó retí pé èyí yóò nílò agbára tó lè ṣàkóso gbogbo pílánẹẹtì wa , agbára tó lè mú òmìnira àgbáyé dá wa lójú .  Boutros Boutros - Ghali , tí í ṣe akọwé àgbà àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè tẹlẹ rí , sọ pé àwọn ìṣòro náà gan - an tó ń yọ pílánẹẹtì wa lẹnu jẹ àwọn èyí tí a gbọdọ ṣera wa lóṣùṣù ọwọ , ká yanjú wọn  jákèjádò ayé .   Ṣùgbọn gbogbo èèyàn kọ ló fi bẹẹ dá lójú pé èyí lè ṣẹlẹ .  Àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ sẹyìn fi hàn pé onímọtara - ẹni - nìkan àti anìkànjọpọn gbáà ni púpọ àwọn tó ń ṣèjọba tó bá kan ọràn ká fọwọ sowọ pọ jákèjádò ayé .  Bó ti wù kó rí , Bíbélì  ìwé kan náà tó ti kọ àràádọta ọkẹ èèyàn lẹkọọ láti bọwọ fún iyì ẹdá ẹlẹgbẹ wọn  fi hàn pé Ọlọrun ti pète láti gbé irú ìjọba àgbáyé bẹẹ kalẹ .  Wàá rí ọpọ ìlérí nípa ayé tuntun òdodo nínú Bíbélì .  Ète Ọlọrun ni láti mú ẹnikẹni tí kò bá nífẹẹ Ọlọrun àti aládùúgbò rẹ kúrò lórí ilẹ ayé .  Ọlọrun ti fi ète rẹ hàn láti gbé ìjọba àgbáyé kan kalẹ tí yóò fi òdodo ṣàkóso aráyé .  Jésù ní kí a máa gbàdúrà fún ìjọba yẹn nínú àdúrà tí a sábà máa ń pè ní Àdúrà Olúwa .  Mátíù 6 : 9 , 10 .  Yíyan èèyàn jẹ àti gbogbo onírúurú àṣà ìfiniṣẹrú kì yóò sí lábẹ ìṣàkóso ìjọba yìí nítorí pé Kristi Ọba yóò máa ṣàkóso  nípasẹ ìdájọ òdodo àti nípasẹ òdodo .   Àwọn tí wọn ń ni lára yóò rí ìtúsílẹ lábẹ ìṣàkóso òdodo rẹ , nítorí Bíbélì sọ pé :  Òun yóò dá òtòṣì tí ń kígbe fún ìrànlọwọ nídè , ẹni tí ìṣẹ ń ṣẹ pẹlú , àti ẹnì yòówù tí kò ní olùrànlọwọ .  Òun yóò káàánú ẹni rírẹlẹ àti òtòṣì , yóò sì gba ọkàn àwọn òtòṣì là .  Yóò tún ọkàn wọn rà padà lọwọ ìnilára àti lọwọ ìwà ipá .   Sáàmù 72 : 12 - 14 .  Bí o bá fẹ rí bí òpin yóò ṣe dé bá onírúurú àṣà ìfiniṣẹrú  a ké sí ọ láti túbọ kẹkọọ sí i nípa ète Ọlọrun láti fìdí ìjọba àgbáyé tí yóò sọni dòmìnira yìí múlẹ .  Inú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ yóò dùn láti ràn ẹ lọwọ láti ṣe èyí .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   ÒMÌNIRA ÀTI IYÌ ẸDÁ  IBO LÓ TI MÁA WÁ ?  Olúkúlùkù wa ló ní ànímọ àbínibí ti fífẹ iyì àti òmìnira .  Kofi An , Akọwé Àgbà Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , sọ ohun tí ń bẹ lọkàn àwọn èèyàn lágbàáyé nígbà tó béèrè pé :  Ta ló lè sọ pé gbogbo wa kọ la fẹ wà láìsíbẹrù , láìsí ìfìyàjẹni àti láìsí ìwà kẹlẹgbẹmẹgbẹ ? . . .  Ǹjẹ ẹ gbọ ọ rí kí ẹni tó lómìnira máa sọ pé òun fẹ kí òmìnira dópin ?  Ibo lẹ ti gbọ ọ rí kí ẹrú máa sọ pé àṣà fífi èèyàn ṣẹrú dáa ?   Irú èrò wọnyẹn kì í ṣe tuntun .  Seneca , ará Róòmù , tí í ṣe ọlọgbọn èrò orí ní ọrúndún kìíní , bẹnu àtẹ lu èrò náà pé a bí àwọn kan láti jẹ ẹrú , ó sọ nínú ìwé rẹ Letters to Lucilius pé :  Jọọ rántí pé bí wọn ṣe bí ẹ ni wọn bí ẹni tóò ń pè lẹrú ẹ yẹn , rántí pé ọrun kan náà lẹ jọ kọ àtàrí sí , afẹfẹ kan náà lẹ jọ ń mí símú , ayé kan náà lẹ jọ ń gbé , bákan náà ni ẹ ó sì ṣe kú !   Ìmáàmù ʽAlī , tí àwọn èèyàn ń júbà gẹgẹ bí ẹni mímọ kẹrin sí Muḥammad , sọ pé nínú ọràn ẹdá  àparò kan ò ga jùkan lọ .   Saʽdī , tí í ṣe ọmọ ilẹ Páṣíà , tó máa ń kéwì ní ọrúndún kẹtàlá , sọ pé :  Ara kan náà ni àwọn ọmọ Ádámù , ohun kan náà ni Ọlọrun sì fi dá wọn .  Tí ayé bá ń fìyà pá ẹyà kan nínú ara náà lórí , àwọn ẹyà yòókù kò lè lálàáfíà .   Àkọsílẹ ìtàn tó ní ìmísí láti ọrun tó wà nínú Bíbélì sọ àwọn kókó pàtàkì nípa iyì gbogbo èèyàn .  Fún àpẹẹrẹ , Jẹnẹsísì 1 : 27 ṣàpèjúwe ìṣẹdá ènìyàn , ó sọ pé :  Ọlọrun . . . bẹrẹ sí dá ènìyàn ní àwòrán rẹ , àwòrán Ọlọrun ni ó dá a ; akọ àti abo ni ó dá wọn .   Ọlọrun òmìnira ni Ẹlẹdàá wa .  Àpọsítélì Pọọlù sọ pé :  Níbi tí ẹmí Jèhófà bá . . . wà , níbẹ ni òmìnira wà .   Nígbà tí Jèhófà ń dá èèyàn ní àwòrán àti ìrí rẹ , ó fi ìwọn ọlá , iyì , àti ọwọ jíǹkí èèyàn .  Nípa gbígba èèyàn tó dá kúrò lọwọ  ìsọdẹrú fún ìdíbàjẹ ,  òun yóò tún ṣe é kí àwọn èèyàn máa gbádùn irú òmìnira àti iyì yẹn títí láé .  Róòmù 8 : 21 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Gbogbo èèyàn ló lẹtọọ sí iyì àti òmìnira   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   ẸKỌ BÍBÉLÌ TẸNU MỌ BÍBỌWỌ FÚN IYÌ ẸDÁ , Ó SÌ MÚ ÌRÈTÍ AYÉ TUNTUN TÍ Ń BỌ LỌJỌ IWÁJÚ DÁNI LÓJÚ  Wọn ń ṣe ìkẹkọọ Bíbélì gẹgẹ bí ìdílé ní Benin  Ẹwà omi Náílì Aláwọ Búlúù tó ń tú jáde yìí ní Etiópíà ń fi hàn bí párádísè tí a ó mú bọ sípò ṣe máa rí  Ǹjẹ Wọn Á Gba Òmìnira Ẹrí - Ọkàn Láyè Fàlàlà ní Mẹsíkò ?  LATỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ MẸSÍKÒ  ÒFIN mú un dá àwọn èèyàn lójú pé òmìnira ìsìn wà ní Mẹsíkò .  Síbẹ , òfin náà ṣì ká òmìnira ìsìn lọwọ kò láwọn ọnà kan .  Fún àpẹẹrẹ , èròǹgbà kíkọ láti ṣiṣẹ ológun nítorí ẹrí ọkàn kò tíì fi bẹẹ di mímọ lórílẹ - èdè yìí .  Ìdí nìyẹn tí Ẹka Ìṣèwádìí Òfin , ní National Autonomous University ti Mẹsíkò  UNAM  , fi pinnu láti ṣe àpérò àgbáyé kan tí wọn pe àkọlé rẹ ní  Kíkọ Láti Ṣiṣẹ Ológun Nítorí Ẹrí Ọkàn ní Mẹsíkò àti Lágbàáyé .   Ìjọba ló ń darí Ẹka Ìṣèwádìí Òfin yìí ní yunifásítì UNAM , ṣùgbọn ète rẹ jẹ láti wádìí àwọn òfin tó ti wà nílẹ àti bí wọn ṣe ń lò wọn .  Wọn ní kí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Mẹsíkò fi aṣojú kan ránṣẹ láti jíròrò kókó ọrọ náà ,  Bí Kíkọ Láti Ṣiṣẹ Ológun Nítorí Ẹrí Ọkàn Ṣe Kan Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .   Àwọn Ọjọgbọn Sọrọ  Nínú ọrọ rẹ lórí kókó náà ,  Èròǹgbà Kíkọ Láti Ṣiṣẹ Ológun Nítorí Ẹrí Ọkàn Nínú Òfin Àgbáyé ,  Ọmọwé Javier Martínez Torrón , ọjọgbọn ní Yunifásítì Ẹkọ Òfin ní Granada , ní Sípéènì , sọ pé òmìnira ẹrí ọkàn àti ẹtọ láti má ṣe pa àwọn òfin tàbí ohun àìgbọdọmáṣe kan mọ nítorí ẹrí ọkàn ẹni ti di mímọ jákèjádò ayé .  Ó mẹnu kan ọràn àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Sípéènì , ó tún mẹnu kan ọràn ìdílé Kokkinakis ní ilẹ Gíríìsì .    Ọmọwé José Luis Soberanes Fernández , tó jẹ ọjọgbọn ní Ẹka Ìṣèwádìí Òfin ní yunifásítì UNAM , sọrọ lórí kókó náà  Ohun Tó Ti Ṣẹlẹ ní Mẹsíkò Lórí Ọràn Náà .   Ó ní :  Ó yẹ ká tọka pé Òfin Mẹsíkò Nípa Ẹgbẹ Onísìn àti Ṣíṣe Ìsìn ní Gbangba ka kíkọ láti ṣiṣẹ ológun nítorí ẹrí ọkàn léèwọ ,  ohun tó ń tọka sí ni Apá Kìíní , tó sọ pé :  Ẹnikẹni ò gbọdọ tìtorí ẹsìn sọ pé òun ò ní pa àwọn òfin orílẹ - èdè yìí mọ .  Kò sẹni tó lè sọ pé ẹsìn ni ò ní jẹ kóun ṣe iṣẹ àti ojúṣe tí òfin là sílẹ .   Ní paríparí rẹ , Ọmọwé Soberanes sọ pé :  A mọ pé ó jẹ ọràn kánjúkánjú láti ṣe òfin kan jáde lórí ọràn kíkọ láti ṣiṣẹ ológun nítorí ẹrí ọkàn ní Mẹsíkò .   Ó tọka sí ohun tó ń ṣẹlẹ lọdọọdún , tó fi jẹ pé ẹgbàágbèje ọmọ àwọn Ẹlẹrìí ní Mẹsíkò ló ń ko ìṣòro nílé ẹkọ nítorí pé wọn ń kọ láti kí àsíá látàrí ohun tí wọn ti kọ nínú Bíbélì .  Wọn ò tiẹ gba àwọn ọmọ kan tí àwọn òbí wọn jẹ Ẹlẹrìí sílé ìwé .  Ṣùgbọn , nípa pípẹjọ kòtẹmilọrùn nípasẹ Ìgbìmọ Tí Ń Rí Sọràn Ẹtọ Ọmọnìyàn , wọn ti ń fún púpọ lára wọn lẹtọọ wọn láti kàwé .  Àwọn òṣìṣẹ kan ní ẹka ètò ẹkọ ti gbégbèésẹ láti fòpin sí àṣà lílé àwọn ọmọ kúrò nílé ìwé , ṣùgbọn àwọn olùkọ kan kò ka irú ìsapá bẹẹ sí .  Àwọn aláṣẹ ò tako ojú ìwòye àwọn Ẹlẹrìí , ṣùgbọn kò tíì sí ìlànà pàtó tí àwọn ilé ìwé lè tẹ lé ní Mẹsíkò .  Wọn tún sọ nípa ohun tó ń ṣẹlẹ sí àwọn ẹlẹsìn mìíràn tí wọn kọ láti ṣe àwọn ohun kan nítorí ẹrí ọkàn wọn , bíi fífipá mú wọn láti ṣiṣẹ ní àwọn ọjọ tí wọn kà sí ọjọ mímọ , sísọ pé kí wọn máa múra wá síbi iṣẹ lọnà tó tako ẹsìn wọn , àti bẹẹ bẹẹ lọ .  Wọn tún sọrọ nípa àwọn tó ń kọ láti ṣiṣẹ ológun àti láti gba irú àwọn ìtọjú ìṣègùn kan .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà àti Késárì  Ọkan lára àwọn òṣìṣẹ nílé iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Mẹsíkò ṣàlàyé ṣókí nípa àwọn lájorí ohun tí wọn gbà gbọ .  Ó ṣàlàyé nípa bí wọn ṣe ń pa àwọn ìlànà Bíbélì mọ , irú èyí tó wà nínú Lúùkù 20 : 25 , tó ní kí àwọn Kristẹni máa  san àwọn ohun ti Késárì padà fún Késárì .   Ó tún tọka sí ìwé Róòmù 13 : 1 , tó sọ pé kí àwọn Kristẹni bọwọ fún àwọn aláṣẹ tó ń ṣèjọba .  Ó tẹnu mọ ọn pé orí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pé , wọn ń pa òfin mọ , wọn sì ń san owó orí wọn , pé èèyàn àlàáfíà ni wọn , wọn máa ń tún ilé wọn ṣe dáadáa , wọn sì ń jẹ kí àwọn ọmọ wọn lọ sílé ìwé .  Lẹyìn náà , ó ṣàlàyé ìdí tó bá Ìwé Mímọ mu , tó fà á tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kì í fi í kí àsíá , èyí wà lára Òfin Mẹwàá , nínú Ẹkísódù 20 : 3 - 5 , tó sọ pé :  Ìwọ kò gbọdọ ní àwọn ọlọrun èyíkéyìí mìíràn níṣojú mi .  Ìwọ kò gbọdọ ṣe ère gbígbẹ fún ara rẹ tàbí ìrísí tí ó dà bí ohunkóhun tí ó wà nínú ọrun lókè tàbí tí ó wà lábẹ ilẹ tàbí tí ó wà nínú omi lábẹ ilẹ .  Ìwọ kò gbọdọtẹrí ba fún wọn tàbí kí a sún ọ láti sìn wọn .   Ọlọrun nìkan làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń sìn , wọn kì í torí ohunkóhun sin ère .  Síbẹ , wọn ò jẹ fojú di àwòrán ìṣàpẹẹrẹ orílẹ - èdè tàbí kí wọn sọrọ àbùkù nípa rẹ .  Láti lè ṣàlàyé dáadáa nípa èrò àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nípa ọràn yìí , wọn fi fídíò tí àkọlé rẹ ń jẹ Purple Triangles hàn wọn .  Fídíò náà fi ipò ìdúróṣinṣin tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mú nígbà ìjọba Násì ní Jámánì hàn  1933 sí 1945  .  Ó sọ ìtàn ìdílé Kusserow , ìdílé tó di ìgbàgbọ wọn mú ṣinṣin nígbà ìṣàkóso Násì .    Wọn wá ṣàlàyé ìdí tó wà nínú Ìwé Mímọ tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fi ń kọ láti gbẹjẹ sára .  Wọn ṣàlàyé nípa ètò àwọn Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn tó wà jákèjádò ayé .  Láfikún sí i , wọn ṣàlàyé àṣeyọrí tí àwọn dókítà tó fọwọ sowọ pọ ti ṣe nínú àwọn iṣẹ abẹ tí wọn ń ṣe fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láìlo ẹjẹ .  Nǹkan bí ọgọrùn - ún èèyàn ló ń wá síbi àpérò náà lójoojúmọ , amòfin sì ni ọpọ lára wọn .  Àwọn aṣojú láti Ilé Iṣẹ Alábòójútó Ọràn Ẹsìn ní Mẹsíkò pẹlú wà níbi àpérò náà .  Gbogbo ẹni tó wà níbẹ ló gbọ ohun tí àwọn ògbógi rò nípa bíbọwọ fún ẹni tó bá kọ láti ṣiṣẹ ológun nítorí ẹrí ọkàn .  Èròǹgbà yìí ṣì jẹ tuntun sí àwọn aṣòfin ní Mẹsíkò , bó tilẹ jẹ pé ó ti di ohun ìtẹwọgbà ní ọpọ orílẹ - èdè tí wọn ti ń ṣe ìjọba tiwa - n - tiwa , ìyẹn àwọn orílẹ - èdè bíi Faransé , Potogí , Sípéènì , àti Amẹríkà àti ní àwọn orílẹ - èdè kan tó ń lo ètò ìjọba Kọmúníìsì tẹlẹ rí , bíi Czechia àti Slovakia .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àwọn àpilẹkọ yìí ,  Ilé - ẹjọ Gíga Ti Europe Gbèjà Ẹtọ Láti Wàásù Ní Greece ,  àti  Dídáàbò Bo Ìhìn Rere Lọnà Òfin ,  Ilé Ìṣọ , September 1 , 1993 , àti December 1 , 1998 .  Wo Ilé Ìṣọ March 1 , 1986 ,  Ifẹ Idile Mi fun Ọlọrun Laika Ẹwọn ati Iku Sí .   Tún wo ìtẹjáde ti January 15 , 1994 , ojú ìwé 5 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Mẹsíkò mọyì àǹfààní òmìnira ìwàásù tí wọn ní  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ìgbàgbọ Tòótọ  Kí Ló Jẹ ?   LÁÌSÍ ÌGBÀGBỌ KÒ ṢEÉ ṢE LÁTI WÙ Ú DÁADÁA , NÍTORÍ ẸNI TÍ Ó BÁ Ń TỌ ỌLỌRUN WÁ GBỌDỌ GBÀ GBỌ PÉ Ó Ń BẸ ÀTI PÉ ÒUN NI OLÙSẸSAN FÚN ÀWỌN TÍ Ń FI TARATARA WÁ A .   HÉBÉRÙ 11 : 6 .  KÍ NI ìgbàgbọ ?  Àwọn kan ṣàlàyé pé ìgbàgbọ jẹ èrò fífọkàn tán Ọlọrun lọnà ti ẹsìn láìsí ẹrí tó fìdí múlẹ pé ó wà .  H .  L .  Mencken , tó jẹ ọmọ ilẹ Amẹríkà , tó ń ṣiṣẹ ìròyìn ṣàlàyé pé ìgbàgbọ jẹ  gbígbọkàn lé ohun tó ṣeé ṣe kó máà jóòótọ , láìsí ẹrí tó bọgbọn mu .   Ǹjẹ ìgbàgbọ tòótọ tí Bíbélì ṣàpèjúwe lèyí ?  Ó ṣe pàtàkì pé ká lóye tó gún régé nípa ohun tí ìgbàgbọ jẹ nítorí ẹsẹ tí a fà yọ lókè yẹn sọ pé ,  láìsí ìgbàgbọ kò ṣeé ṣe láti wu Ọlọrun .   Bíbélì sọ pé :  Ìgbàgbọ jẹ níní ìdánilójú nínú ohun tí a ń retí .   Nítorí náà , ìgbàgbọ sinmi lórí ìmọ pípéye , òkodoro ọrọ tí a lè gbé ìpinnu tó tọ karí rẹ .  Kì í ṣe gbígbọkàn lé nǹkan lásán ló ń béèrè ṣùgbọn ó tún ń béèrè ìdí tí a fi ní irú ìgbọkànlé bẹẹ .  Àpèjúwe kan rèé : Ká ní o ní ọrẹ kan tí o lè fọwọ sọyà nípa rẹ pé :  Mo jẹrìí ọkùnrin yẹn .  Ọkàn mí balẹ pé kò jẹ yí ọrọ ẹ .  Mo mọ pé tí mo bá níṣòro , á ràn mí lọwọ .   Ó dájú pé kì í ṣe ẹnì kan tóo ṣẹṣẹ mọ lánàá tàbí níjẹta lo máa gba ẹrí rẹ jẹ bẹẹ , àbírú ẹni bẹẹ ni ?  Onítọhún ti ní láti jẹ ẹni tó ti fi ẹrí hàn lọpọ ìgbà pé òún ṣeé gbẹkẹ lé .  Bákan náà ló yẹ kó rí ní ti ọràn ìgbàgbọ tó jẹ mọ ọràn ẹsìn , tó yẹ kó jẹ kéèyàn ní ìrètí àti ìdánilójú tí a gbé ka ẹrí tó fẹsẹ múlẹ , tó sì ṣeé gbíyè lé .  Ṣé Ìgbàgbọ Gidi Ni Tàbí Gbígba Ohunkóhun Gbọ ?  Ọpọ jù lọ lára ohun táwọn èèyàn ń pè ní ìgbàgbọ gidi lónìí ló jẹ gbígba ohunkóhun gbọ , ìyẹn ni ṣíṣetán láti fọkàn tán nǹkan láìsí ìdí gúnmọ .  Gbígba ohunkóhun gbọ sábà máa ń dá lórí èrò àti ìgbàgbọ nínú ohun asán tí kò lẹsẹ ńlẹ .  Irú ìyẹn kì í ṣe ìgbàgbọ tó mọyán lórí nítorí pé kò ní ìpìlẹ tó fẹsẹ múlẹ tí a lè tìtorí ẹ ní ìgbọkànlé .  Gbígba ohunkóhun gbọ lè mú kéèyàn kù gìrì ṣe ìpinnu tí kò bá òtítọ Bíbélì mu .  Ìdí nìyẹn tí Bíbélì fi kìlọ nípa ìgbàgbọ tí ò lẹsẹ ńlẹ pé :  Ẹnikẹni tí ó jẹ aláìní ìrírí ń ní ìgbàgbọ nínú gbogbo ọrọ , ṣùgbọn afọgbọnhùwà máa ń ronú nípa àwọn ìṣísẹ ara rẹ .   Àpọsítélì Pọọlù kọwé pé :  Ẹ máa wádìí ohun gbogbo dájú ; ẹ di ohun tí ó dára lọpọlọpọ mú ṣinṣin .   Bíbélì ò fẹ kéèyàn kàn ṣáà gba ohunkóhun gbọ láìnídìí .  Ó rọ wá láti ní ìgbàgbọ tí a fi ẹrí tì lẹyìn .  Nǹkan pàtàkì ni kéèyàn dá ìgbàgbọ tòótọ mọ yàtọ sí ìgbàgbọ tí ò lẹsẹ ńlẹ .  Pé ẹnì kan lẹmìí ìsìn kò sọ pé kó nígbàgbọ tòótọ .  Pọọlù sọ pé :  Ìgbàgbọ kì í ṣe ohun ìní gbogbo ènìyàn .   Ṣùgbọn àwọn èèyàn kan ní ìgbàgbọ tí a gbé karí Bíbélì , ó sì ń nípa lórí ìgbésí ayé wọn .  Ìgbàgbọ Tòótọ Ń So Ènìyàn Pọ Mọ Ọlọrun  A lè fi ìgbàgbọ wé ìlẹkẹ tí okùn rẹ jẹ ìfọkàntán àti ìgbọkànlé , ìyẹn ló sì so ènìyàn àti Ọlọrun pọ .  Ṣùgbọn èèyàn máa ń mú irú ìgbàgbọ yìí dàgbà ni ; a kì í bí i mọ èèyàn .  Báwo lo ṣe lè ní ìgbàgbọ tòótọ ?  Bíbélì ṣàlàyé pé :  Ìgbàgbọ ń tẹ lé ohun tí a gbọ .  Ẹwẹ , ohun tí a gbọ jẹ nípasẹ ọrọ nípa Kristi .   Róòmù 10 : 17 .  Nítorí náà , o ní láti wá àyè láti mọ Ọlọrun àti àwọn ẹkọ tí Jésù Kristi , Ọmọ rẹ , fi kọni .  Bẹẹ , èèyàn ò lè ní ìmọ yìí tó bá jókòó tẹtẹrẹ , láìgbé nǹkan ṣe .  O gbọdọ tiraka láti wádìí ohun tí Bíbélì sọ , kí ìṣeégbáralé rẹ bàa lè dá ọ lójú .  Síbẹ , ohun tí ó wà nínú ìgbàgbọ tòótọ ju kéèyàn wulẹ ní ìmọ tàbí kó kàn gbà gbọ pé nǹkan kan jẹ òótọ .  Ó tún ní í ṣe pẹlú ọkàn - àyà , èyí tó máa ń súnni ṣe nǹkan .  Róòmù 10 : 10 sọ pé :  Ọkàn - àyà ni a fi ń lo ìgbàgbọ .   Kí ni èyí túmọ sí ?  Tí o bá ń ṣàṣàrò lórí àwọn ohun tí Ọlọrun ń fẹ , tí o ń fi ìmọrírì hàn fún wọn , ọrọ Bíbélì ni o ń jẹ kó wọ inú ọkàn - àyà ẹ lọ yẹn .  Bí ọkàn - àyà rẹ ti ń mú kí o máa ṣiṣẹ lórí àwọn ìlérí Ọlọrun , tí o sì ń rí ẹrí ìbùkún rẹ , ìgbàgbọ rẹ á máa gbèrú , á sì máa lókun sí i .  2 Tẹsalóníkà 1 : 3 .  Nǹkan iyebíye ni ẹni tó ní ìgbàgbọ tòótọ mà ní o !  A ń jàǹfààní nítorí pé a ń lè fara da ìṣòro lílekoko nípa gbígbẹkẹ lé Ọlọrun , tí a sì gbà gbọ pé ó lágbára láti tọ ìṣísẹ wa sọnà àti pé ó múra tán láti pèsè àwọn ohun tí a nílò fún wa .  Láfikún sí i , Jésù Kristi , tí í ṣe Ọmọ Ọlọrun , sọ nípa ọkan lára àǹfààní pípẹtítí tó wà nínú níní ìgbàgbọ , ó sọ pé :  Ọlọrun nífẹẹ ayé tó bẹẹ gẹẹ tí ó fi fi Ọmọ bíbí rẹ kan ṣoṣo fúnni , kí olúkúlùkù ẹni tí ó bá ń lo ìgbàgbọ nínú rẹ má bàa pa run , ṣùgbọn kí ó lè ní ìyè àìnípẹkun .   Ìyè àìnípẹkun tan - n - tán , ẹbùn yabuga mà lèyí jẹ fún àwọn tó ní ìgbàgbọ o !  Gbígba ìlérí tí Ọlọrun ṣe pé òún á san àwọn ìránṣẹ òun lẹsan gbọ ń sọ ìfojúsọnà wa nípa ìwàláàyè dọtun .  Hébérù 11 : 6 sọ pé , ìgbàgbọ tòótọ kan níní ìgbọkànlé nínú agbára Ọlọrun láti san èrè fún  àwọn tí ń fi taratara wá a .   Ó wá ṣe kedere nígbà náà pé , ìgbàgbọ tòótọ kì í ṣe gbígba ohunkóhun gbọ , ó sì ju wíwulẹ gbà gbọ pé Ọlọrun wà lọ .  Ó kan gbígbà pé Ọlọrun lágbára láti san àwọn tí ń fi taratara wá a lẹsan .  Ǹjẹ ó tọkàn ẹ wá pé ìwọ gẹgẹ bí ẹnì kan fẹ mọ Ọlọrun lóòótọ ?  Tó bá rí bẹẹ , gba ìmọ pípé látinú Bíbélì , tí í ṣe Ọrọ rẹ , ìgbàgbọ rẹ á sì ní ẹsan rere .  Kólósè 1 : 9 , 10 .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 24   Àwọn àwòrán Albrecht Dürer  Dover Publications , Inc .  Àràmàǹdà Itẹ Òkú  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ECUADOR  NÍ ÌLÚ tó ń jẹ Ibarra , ní àríwá Quito tí í ṣe olú ìlú Ecuador , itẹ òkú kan wà níbẹ tó yani lẹnu  el cementerio de los pobres  Itẹ Òkú Àwọn Òtòṣì  .  Kí ló mú un kó yàtọ ?  Àwọn àwòrán tí wọn yà gàdàgbàgàdàgbà sára ògiri rẹ níta wá láti inú àwọn ìwé tí Watch Tower Society ṣe !   Ojú ewé keje ìwé Ìṣípayá  Òtéńté Rẹ Títóbi Lọlá Kù Sí Dẹdẹ ! ni wọn ti mú àwòrán tó wà láàárín ògiri náà .  Wọn kọ ọrọ tó tẹ lé e yìí sí òkè àwòrán Jòhánù , lédè Sípéènì pé :  Ìjọba Ọlọrun túmọ sí òdodo àti àlàáfíà àti ìdùnnú .  Róòmù 14 : 17 .   Àwọn ọrọ inú ìwé Mátíù 11 : 28 ló wà lápá òsì , ó kà pé :  Ẹ wá sọdọ mi , gbogbo ẹyin tí ń ṣe làálàá , tí a sì di ẹrù wọ lọrùn , èmi yóò sì tù yín lára ,  láti inú Ìtumọ Ayé Tuntun .  Láìsí àní - àní , ògiri itẹ òkú yìí wá di ohun tó ń darí àwọn èèyàn sí Ọrọ Ọlọrun .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Láti ṣe ohun tí òfin béèrè , èèyàn gbọdọ gba àṣẹ kó tó lo àwọn àpilẹkọ tàbí àwòrán inú ìwé tí Watch Tower ṣe , ó sì gbọdọ kọ ọ síbẹ pé Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania ló ni wọn .   Ó Yẹ Kí N Gbẹkẹ Lé Ọlọrun   Ẹnì kan ló ju lẹtà tó wà nísàlẹ yìí sí Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Edmonton , Alberta , Kánádà .   Ońṣẹ Ọwọn :   Mo kọ ìwé yìí láti fi dúpẹ lọwọ ẹni tó mú kí iṣẹ ìyanu kan ṣẹlẹ nínú ayé mi , ẹni náà sì lè ṣàìmọ o .   Lọsẹ bíi mélòó kan sẹyìn , èmi àti ọkọ mi ń jiyàn kíkankíkan nípa nǹkan kan .  Bí mo ṣe sọ pé ,  Ọrọ yìí kì í ṣe kékeré o , mi ò sì rò pé ó lè tán lọkàn mi .   Bẹẹ ni ẹnì kan kanlẹkùn .  Ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló ń kanlẹkùn mi yìí , mi ò sì lè sá pamọ fún un mọ .   Nígbà tí mo ṣílẹkùn , ọkàn mi ò tiẹ sí nínú ohun tó ń sọ rárá .  Àwọn ọrọ tí mo kàn rántí ni  àwọn ọmọ  àti  ìdílé .   Ọkùnrin náà yọ ìwé kan jáde tó ń jẹ Àṣírí Ayọ Ìdílé .  Nígbà tí mo rí àkọlé rẹ , ńṣe ni mo bẹrẹ sí sunkún , mi ò sì yé ẹkún sun .  Ó wòkè , ó sì bẹ mí pé kí n máà bínú pé òun dí mi lọwọ , ó mú ìwé náà fún mi , ó sì jáde .   Kí wá ni iṣẹ ìyanu náà ?  Ìránnilétí náà pé kí n má ṣèyọnu tí mi ò bá mọ ohun tí mo lè ṣe , nítorí pé Ọlọrun mọ ọn .  Ó yẹ kí n gbẹkẹ lé Ọlọrun .  Kódà , ó rán ẹnì kan sí mi .  Ẹ ṣeun o .   Ìwé Àṣírí Ayọ Ìdílé lè ran olúkúlùkù mẹńbà ìdílé lọwọ .  Díẹ lára àwọn àkórí táa lè rẹkọọ kọ nínú ẹ ni  Dáàbò Bo Ìdílé Rẹ Lọwọ Agbára Ìdarí Apanirun ,   Jẹ Kí Àlàáfíà Jọba Nínú Agbo Ilé Rẹ ,  àti  Ìwọ Lè Borí Àwọn Ìṣòro Ti Ń Ṣe Ìdílé Lọṣẹ .   Bóo bá fẹ ẹdà kan rẹ , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ sára rẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára àwọn tí a tò sí ojú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .  A ó ṣàlàyé pàtó fún ẹ , èyí tó lè ràn ẹ lọwọ láti yanjú àwọn ìṣòro , tí ìwọ yóò sì máa gbádùn ìdílé rẹ gẹgẹ bí Ẹlẹdàá ṣe fẹ kó rí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ayé Kan Tí Sìgá Mímu Ti Di Bárakú Fún  BILL jẹ onínúure , ọlọpọlọ pípé , gìrìpá ọkùnrin .  Ó fẹràn ìdílé rẹ .  Ṣùgbọn o , kékeré ló ti bẹrẹ sí mu sìgá .  Ó wá kórìíra àṣà yìí nígbà tó dàgbà tán .  Àní bí èéfín sìgá ṣe ń rú túú lẹnu rẹ , bẹẹ náà ló ń kìlọ gbọnmọgbọnmọ fáwọn ọmọ ẹ pé òun ò gbọdọ rí sìgá lẹnu wọn , ó ní àṣàkáṣà ni .  Àìmọye ìgbà ló ti fi ọwọ rẹ tó le bí irin rún odindi páálí sìgá , táá fìbínú jù ú nù sẹgbẹẹ kan iyàrá , táá wá bẹrẹ sí lérí pé àmugbẹyìn òun nìyẹn .  Àmọ , láìpẹ láìjìnnà , á tún bẹrẹ sí mu sìgá  á kọkọ máa yọ ọ mu , tó bá yá , gbangba òde lá ti máa mu ún .  Bill kú ní ọdún mẹẹẹdógún sẹyìn , àrùn jẹjẹrẹ ló pa á , lẹyìn ọpọ oṣù ìrora gógó .  Ká ní kò mu sìgá ni , bóyá ì bá ṣì wà láàyè lónìí .  Bóyá ìyàwó rẹ ì bá ṣì lọkọ ; bóyá àwọn ọmọ rẹ ì bá ṣì ní bàbá .  Ikú Bill gbo ìdílé rẹ gan - an , àmọ , irú ikú bẹẹ pọ lọ jàra .  Àjọ Ìlera Àgbáyé sọ pé àwọn àìsàn tí tábà ń fà ń pa nǹkan bíi mílíọnù mẹrin èèyàn lọdọọdún , ìyẹn jẹ èèyàn kọọkan ní ìṣẹjú àáyá mẹjọ mẹjọ .  Tábà lílò ni lájorí ohun tó ṣeé yẹ sílẹ tí ń fa àìsàn lágbàáyé .  Bó bá sì ń bá a lọ bẹẹ , ní ogún ọdún sígbà táa wà yìí , sìgá mímu ni yóò di òléwájú lára àwọn ohun tí ń ṣekú pani , tó sì ń sọni di olókùnrùn , yóò máa pa àwọn èèyàn púpọ ju àrùn éèdì , ikọ ẹgbẹ , ikú abiyamọ , jàǹbá ọkọ , ìpara ẹni , àti ìpànìyàn lọ , táa bá pa gbogbo rẹ pọ .  Sìgá ń pààyàn .  Bẹẹ rèé , kò síbi táwọn tó ń mu ún ò sí .  Àjọ Ìlera Àgbáyé sọ pé ó kéré tán , ó lé ní bílíọnù kan èèyàn tó ń mu sìgá lágbàáyé .  Ìyẹn jẹ nǹkan bí ìdá mẹta gbogbo àwọn tó ti tójúúbọ lágbàáyé .  Àwọn alálàyé fojú díwọn pé bó tilẹ jẹ pé àwọn iléeṣẹ sìgá ń san ọgọrọọrún mílíọnù owó dọlà fáwọn tó pè wọn lẹjọ , owó ìdákọmu nìyẹn jẹ , ní ìfiwéra pẹlú èrè ọpọ bílíọnù owó dọlà tí ń wọlé fún wọn .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà nìkan , iye sìgá táwọn iléeṣẹ sìgá ń ṣe lójoojúmọ pọ tó bílíọnù kan ààbọ .  Kárí ayé , àwọn iléeṣẹ àdáni àtàwọn iléeṣẹ ìjọba tó ń ṣe sìgá ń ta iye tó ju ẹgbẹrún márùn - ún bílíọnù sìgá lọdọọdún !  Kí ló dé tọpọ èèyàn ranrí mọ àṣà gbẹmígbẹmí yìí ?  Bí ìwọ bá ń mu sìgá , báwo lo ṣe lè jáwọ ńbẹ ?  A óò dáhùn ìbéèrè wọnyí nínú àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .  Èé Ṣe Tó Fi Yẹ Láti Jáwọ Nínú Sìgá Mímu ?  ẸNI tó bá fẹ pẹ láyé , tó sì fẹ káyé òun dùn , kò gbọdọ mu sìgá .  Ó jọ pé nígbẹyìngbẹyín , sìgá ló máa ń ṣekú pa ẹnì kan nínú méjì lára àwọn tó pẹ tí wọn ti ń mu ún .  Gíwá Àjọ Ìlera Àgbáyé , sọ pé :  Sìgá jẹ . . . ohun kan tí wọn dọgbọn ṣe , tó ní èròjà olóró tó pọ tó , ní ìwọn tí yóò mú kó di bára kú fẹni tó ń mu ún , kó tó wá pa onítọhún .   Nítorí náà , ọkan lára ìdí tó fi yẹ kéèyàn yéé mu sìgá ni pé , ó ń fa àìsàn sára , ó sì ń fẹmí wewu .  A gbọ pé iye àìsàn gbẹmígbẹmí tí sìgá ń fà lé ní mẹẹẹdọgbọn .  Fún àpẹẹrẹ , òun ni eku ẹdá tó ń fa àrùn ọkàn , àrùn ẹgbà , akọ àrùn gbọfungbọfun , ara wíwú rọtọrọtọ , àti onírúurú àrùn jẹjẹrẹ , àgàgà àrùn jẹjẹrẹ ẹdọfóró .  Àmọ o , ó lè ti pẹ gan - an téèyàn ti ń mu sìgá kí ọkan lára àìsàn wọnyí tó kì í mọlẹ .  Kódà nígbà táìsàn ò tíì kì í mọlẹ gan - an , sìgá mímu ò lè sọ ọ dẹni táráyé ń fẹ .  Àwọn tó ń polówó ọjà sábà máa ń sọ fáráyé pé àwọn tó gbáfẹ , tára wọn le koko , làwọn tó ń mu sìgá .  Kò sóòótọ eléépìnnì nínú irú ọrọ bẹẹ .  Béèyàn bá ń mu sìgá , ńṣe lẹnu rẹ á máa rùn , eyín rẹ á wọjì , èékánná rẹ á sì máa pọn ràkọràkọ .  Ó tún máa ń fa kí àwọn ọkùnrin di akúra .  Ó máa ń fa ikọ kẹhẹkẹhẹ táwọn amusìgá máa ń wú àti mímí gúlegúle .  Ó tún jọ pé ojú àwọn tó ń mu sìgá tètè máa ń hun jọ , ó sì máa ń fa àwọn ìṣòro míì tó jẹ mọ awọ ara .  Jàǹbá Tí Sìgá Mímu Ń Ṣe Fáwọn Ẹlòmíì  Bíbélì sọ pé :  Kí ìwọ nífẹẹ aládùúgbò rẹ gẹgẹ bí ara rẹ .   Ìfẹ fún àwọn aládùúgbò rẹ  àwọn mẹńbà ìdílé ẹ sì ni aládùúgbò tó sún mọ ẹ jù lọ  ìdí pàtàkì rèé tó fi yẹ láti jáwọ .  Sìgá mímu ń pa àwọn tí kì í mu sìgá lára .  Tẹlẹtẹlẹ , èèyàn lè ṣáná sí sìgá níbikíbi , kò sì sẹni tó máa wò ó kọrọ .  Ṣùgbọn ìṣesí àwọn èèyàn ti ń yí padà báyìí o , nítorí pé àwọn èèyàn púpọ sí i ló ti mọ nípa ewu tó wà nínú fífa èéfín táwọn amusìgá ń tú sáfẹfẹ símú .  Fún àpẹẹrẹ , ká ní ẹni tí kì í mu sìgá lọ fẹ ẹni tí ń mu sìgá , ṣíṣeéṣe kó ní àrùn jẹjẹrẹ ẹdọfóró fi ìpín ọgbọn nínú ọgọrùn - ún pọ sí i , èyí tí kì bá rí bẹẹ ká ní ẹni tí kì í mu sìgá ló fẹ .  Ó ṣeé ṣe kí àwọn ọmọ tí ń gbé lọdọ àwọn òbí tí ń mu sìgá ní àrùn otútù àyà tàbí àrùn gbọfungbọfun kí wọn tó pé ọmọ ọdún méjì , èyí ò sì rí bẹẹ ní tàwọn ọmọ tó ń gbé nílé tí kò ti sí amusìgá .  Ńṣe làwọn aboyún tó ń mu sìgá ń fẹmí oyún inú wọn wewu .  Ńṣe làwọn èròjà olóró bíi nicotine , èéfín carbon monoxide , àtàwọn májèlé míì tó wà nínú èéfín sìgá máa ń wọnú ẹjẹ ìyá , tó sì máa ń lọ sọdọ ọmọ tó wà nínú ilé ọlẹ ní tààràtà .  Ara ohun tó lè tìdí ẹ yọ ni kí oyún ṣẹ mọ ìyá lára , tàbí kí ọmọ yẹn kú sínú , tàbí kí ọmọ náà kú láìpẹ lẹyìn tí wọn bá bí i .  Ìyẹn nìkan kọ o , ewu ikú òjijì àwọn ọmọdé tún pọ ní ìlọpo mẹta nínú àwọn ọmọ jòjòló tí ìyá wọn ń mu sìgá nínú oyún .  Ó Ń Jẹ Owó Gan - an  Ìdí mìíràn tó fi yẹ kéèyàn jáwọ nínú sìgá mímu ni pé ó ń jẹ owó gan - an .  Ìwádìí kan tí Báńkì Àgbáyé ṣe díwọn pé iye tí wọn ń ná lọdọọdún sórí títọjú àwọn àìsàn tí sìgá mímu ń fà jẹ nǹkan bí igba bílíọnù dọlà .  Kí ẹ sì máa wò ó , ohun tí wọn ò ṣírò mọ ọn ni ìyà àti ìrora tó ń dé bá àwọn tó kó àwọn àìsàn tí sìgá ń fà .  Iye tí olúkúlùkù àwọn tó ń mu sìgá ń ná sórí sìgá kò ṣòroó ṣírò rárá .  Tóo bá ń mu sìgá , ṣírò iye owó tí ò ń ná sórí sìgá lójoojúmọ ní ìlọpo iye ọjọ tó wà nínú ọdún kan .  Ìyẹn ni wàá fi mọ iye owó tóò ń ná sórí rẹ lọdún kan .  Tún ṣírò iye yẹn ní ìlọpo mẹwàá , ìyẹn á sì jẹ kí o mọ iye tóo máa ná sórí sìgá bí o bá ṣì ń mu ún ní ọdún mẹwàá òní .  Àròpọ rẹ lè yà ẹ lẹnu .  Ronú nípa nǹkan míì tí ò bá fi owó tùùlù - tuulu yẹn ṣe .  Ǹjẹ Èèyàn Bọ Lọwọ Ewu Tó Bá Ń Mu Oríṣi Míì ?  Àwọn iléeṣẹ sìgá máa ń polówó àwọn sìgá tí wọn sọ pé oró èéfín wọn àti èròjà olóró inú wọn kò pọ rárá  wọn ń pé irú sìgá bẹẹ ní sìgá tí kò le tàbí sìgá tó tuni lára  wọn ní èyí á dín jàǹbá tí sìgá mímu ń ṣe fún ìlera kù .  Àmọ o , àwọn tó bẹrẹ sí mu sìgá tí wọn ti dín oró èéfín àti èròjà olóró rẹ kù ṣì ń fẹ ìwọn kan náà yìí tí wọn ń fà sínú tẹlẹ .  Fún ìdí yìí , àwọn amusìgá tó wá bẹrẹ sí mu sìgá tí wọn ti dín oró èéfín àti èròjà olóró rẹ kù sábà máa ń fa ìwọn èròjà kan náà sínú nípa mímu sìgá púpọ sí i , fífa èéfín púpọ sí i sínú léraléra ju ti tẹlẹ , tàbí nípa gbígbìyànjú láti mu sìgá kọọkan tán pátápátá .  Kódà ní ti àwọn tí ò fi kún iye tí wọn ń mu , díẹ làǹfààní tó ń ṣe fún ìlera wọn táa bá fi wéra pẹlú àǹfààní tó wà nínú jíjáwọ ńbẹ pátápátá .  Ìkòkò àti tábà ńkọ ?  Bó tiẹ jẹ pé ó ti pẹ tí iléeṣẹ sìgá ti ń sọ pé àwọn èèyàn pàtàkì ló ń mu ìkòkò àti tábà , ṣùgbọn èéfín gbẹmígbẹmí tó ń ti inú sìgá jáde ló ń ti inú àwọn náà jáde .  Bí àwọn tó ń mu tábà tàbí ìkòkò kì í tilẹẹ fa èéfín wọn sínú , síbẹ wọn lè tètè kó àrùn jẹjẹrẹ ètè , ti ẹnu , àti ti ahọn .  Ǹjẹ ewu kankan wà nínú tábà tí kò léèéfín ?  Oríṣi méjì rẹ ló wà : aáṣáà àti tábà tí wọn ń jẹ lẹnu .  Tábà lílọ ni wọn ń pè ní aáṣáà , wọn sì sábà máa ń tà á nínú agolo tàbí akóló ẹ .  Àwọn tó ń lò ó sábà máa ń lé e sórí ahọn tàbí kí wọn bù ú sí ẹrẹkẹ .  Ní ti tábà tí wọn ń jẹ lẹnu , gbọọrọ - gbọọrọ ni wọn máa ń tà á , ó sábà máa ń wà nínú akóló .  Gẹgẹ bí orúkọ rẹ ti fi hàn , ṣe ni wọn máa ń jẹ ẹ lẹnu , wọn kì í lá a .  Aáṣáà àti tábà tí wọn ń jẹ lẹnu máa ń jẹ kí ẹnu rùn , ó máa ń jẹ kí eyín dúdú , ó máa ń fa àrùn jẹjẹrẹ ẹnu àti ti ọnà ọfun , ó máa ń jẹ kí èròjà olóró inú sìgá di bárakú , ó máa ń dá ègbò funfun síni lẹnu , ègbò yìí sì lè di àrùn jẹjẹrẹ , ó máa ń jẹ kí ẹran ìdí eyín ṣí , ó sì máa ń ba egungun tó wà ní àyíká eyín jẹ .  Láìṣẹṣẹ máa sọ ọ , aáṣáà tàbí tábà tí wọn ń jẹ lẹnu kì í ṣe ohun tó dáa láti fi rọpò mímu sìgá .  Àwọn Àǹfààní Tí Ń Bẹ Nínú Jíjáwọ Ńbẹ  Ká sọ pé o ti ń mu sìgá bọ ọjọ ti pẹ .  Kí ni yóò ṣẹlẹ tóò bá mu ún mọ ?  Láàárín ogún ìṣẹjú tóo jáwọ nínú mímu sìgá , ẹjẹ rẹ á lọọlẹ sí ìwọn yíyẹ .  Lẹyìn ọsẹ kan , èròjà olóró nicotine inú sìgá kò ní sí nínú ara rẹ mọ .  Lẹyìn oṣù kan , ikọ híhú , ọfìnkìn ìgbà gbogbo , àárẹ ara , àti mímí gúlegúle , gbogbo rẹ á bẹrẹ sí lọọlẹ .  Lẹyìn ọdún márùn - ún , ewu pé àrùn jẹjẹrẹ ẹdọfóró lè pa ẹ á ti dín kù dé ìdajì .  Lẹyìn ọdún mẹẹẹdógún , ewu pé o lè ní àrùn kí ẹjẹ má ṣàn lọ sí ọkàn - àyà déédéé á lọọlẹ pátápátá , àfi bí ẹni pé o ò mu sìgá rí .  Oúnjẹ á máa lọ lẹnu dáadáa .  Òórùn burúkú ò ní máa jáde látẹnu rẹ mọ , láti ara rẹ , àti láti ara aṣọ rẹ .  Kò ní sí wàhálà tàbí ìnáwó ríra sìgá mọ .  Inú rẹ yóò dùn pé o ṣàṣeyọrí .  Bóo bá lọmọ , ó ṣeé ṣe kí àpẹẹrẹ rẹ mú kí wọn yẹra fún sìgá mímu .  Ó ṣeé ṣe kí o pẹ sí i láyé .  Ní àfikún , ìgbésẹ rẹ wà ní ìbámu pẹlú ìfẹ Ọlọrun , níwọn bí Bíbélì ti sọ pé :  Ẹ jẹ kí a wẹ ara wa mọ kúrò nínú gbogbo ẹgbin ti ẹran ara .   Má ṣe lérò pé ó ti pẹ jù láti jáwọ ńbẹ ; sá tètè jáwọ báyìí , ìjáfara léwu .  Ìdí Tó Fi Nira Gan - an Láti Jáwọ Ńbẹ  Ó ṣòro láti jáwọ nínú sìgá mímu  kódà ó ṣòro fáwọn tí ọkàn wọn fẹ bẹẹ gidigidi .  Ohun pàtàkì tó máa ń fà á ni pé nicotine , èròjà olóró inú sìgá , jẹ oògùn líle tó máa ń ṣòroó fi sílẹ .  Àjọ Ìlera Àgbáyé sọ pé :  Lára àwọn oògùn líle tó ń pani lọbọlọ , nicotine tó jẹ èròjà olóró inú sìgá máa ń ṣòroó fi sílẹ ju heroin  àti  kokéènì lọ .   Èròjà olóró inú sìgá yàtọ sí heroin àti kokéènì ní ti pé kì í jẹ kí èèyàn máa ṣe bí amugbó , ìyẹn làwọn èèyàn ò fi ka agbára rẹ sí .  Ṣùgbọn bó ṣe máa ń jẹ kágbárí jí pépé fẹẹrẹfẹ máa ń jẹ kó ṣòro fún ọpọ èèyàn láti jáwọ nínú sìgá mímu , wọn máa ń fẹ irú ìmóríyá bẹẹ léraléra .  Èròjà olóró inú sìgá ń yí ìṣesí rẹ padà ní tòótọ ; ó máa ń lé àníyàn lọ .  Àmọ , ara ìdí tí sìgá fi ń dín pákáǹleke kù ni ìyánhànhàn tí èròjà olóró inú ẹ máa ń fà lápá kan .  Ó tún nira láti jáwọ nínú sìgá mímu nítorí pé àṣà tí ń mọni lára ni .  Yàtọ sí pé oògùn líle inú sìgá máa ń ṣòroó fi sílẹ , ó ti mọ àwọn tí ń mu sìgá lára láti máa ṣáná sí sìgá , kí wọn sì máa rú èéfín túú .  Àwọn kan lè máa sọ pé ,  Kì í jẹ kí ọwọ gbófo .    Ó máa ń jẹ kí ọwọ dí .   Kókó kẹta tó fi máa ń nira láti jáwọ ńbẹ ni pé wọn ti sọ sìgá di ohun téèyàn ń rí ní gbogbo ìgbà .  Àwọn iléeṣẹ sìgá ń ná iye tó fẹrẹẹ tó bílíọnù mẹfà dọlà lọdọọdún láti fi polówó ọjà wọn , tí wọn á máa sọ pé àwọn tó gbáfẹ , tó lááyan , tó ń ta kébékébé , tó sì jẹ ọlọpọlọ pípé ló ń mu sìgá .  Wọn sábà máa ń gbé àwòrán irú àwọn èèyàn bẹẹ jáde , tí wọn ń gẹṣin , tí wọn ń lúwẹẹ , tí wọn ń ṣeré ìmárale , tàbí tí wọn ń ṣe nǹkan míì tó gbámúṣé .  Sinimá àtàwọn eré orí tẹlifíṣọn máa ń gbé àwọn èèyàn jáde tí ń mu sìgá  wọn kì í sì í ṣe èèyànkéèyàn nínú sinimá náà .  Kò jọ pé ibì kankan wà tí òfin ti de sìgá títà , ìyẹn ló fi wà lórí àtẹ níbi gbogbo .  Ṣàṣà nìgbà tí a kì í rí ẹnì kan tí ń mu sìgá nítòsí wa .  Ojú rẹ ò lè ṣàìrí ọkan lára nǹkan wọnyí .  Ó mà ṣe o , pé kò sí oògùn tóo lè lò láti fi mú ìfẹ àtimu sìgá kúrò lọkàn rẹ , gẹgẹ bí o ti lè lo oògùn ẹfọrí .  Téèyàn bá fẹ ṣàṣeyọrí , kó má mu sìgá mọ , pẹlú gbogbo wàhálà tó wà nídìí ẹ , ó gbọdọ ti inú ọkàn onítọhún wá .  Gẹgẹ bí ó ti rí nínú ọràn àwọn tó fẹ di ọpẹlẹńgẹ , ó ń béèrè ìpinnu tó lágbára fún àkókò pípẹ .  Ọwọ ẹni tó ń mu sìgá ló wà tí yóò bá ṣàṣeyọrí .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 15   Láti Àárọ Ọjọ Ló Ti Di Bárakú fún Wọn  Ìwádìí kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi hàn pé ẹnì kan nínú mẹrin lára gbogbo àwọn ọdọ tó dán sìgá mímu wò ni kò lè jáwọ mọ .  Iye yìí ò fi bẹẹ yàtọ sí iye àwọn tó ṣòro fún láti jáwọ nínú kokéènì àti heroin .  Bó tilẹ jẹ pé nǹkan bí ìpín àádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọdọlangba tí ń mu sìgá kábàámọ pé àwọn bẹrẹ , ìwọnba díẹ ló lè jáwọ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 15   Kí Ló Wà Nínú Èéfín Sìgá ?  Májèlé kan tó ń jẹ tar wà nínú èéfín sìgá , májèlé yìí sì ní tó kẹmíkà tó ju ẹgbẹrún mẹrin lọ .  Lára àwọn kẹmíkà wọnyí , mẹtàlélógójì la mọ tó ń fa àrùn jẹjẹrẹ .  Lára àwọn kẹmíkà náà ni cyanide , benzene , methanol , àti acetylene  kábáàdì  .  Èéfín nitrogen oxide àti irú èéfín tó máa ń jáde lẹnu salẹńsà mọtò tún ń bẹ nínú èéfín sìgá , èéfín olóró sì ni méjèèjì yìí .  Èròjà tó lágbára jù lọ nínú rẹ ni nicotine , tí í ṣe oògùn líle tí kì í ṣeé fi sílẹ bọrọ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 16   Ríran Àwọn Èèyàn Wa Lọwọ Láti Jáwọ Ńbẹ  Bí o kì í bá mu sìgá , ṣùgbọn tóo mọ àwọn ewu tó wà nínú sìgá mímu , á máa dùn ẹ gan - an táwọn ọrẹ àti èèyàn rẹ kò bá yéé mu sìgá .  Kí lo lè ṣe láti ràn wọn lọwọ kí wọn lè jáwọ ?  Ìyọlẹnu ṣáá , ẹbẹ àbẹẹdábọ , ìfagbáramúni , àti ìfiniṣẹsín ò ràn án .  Bẹẹ náà ni nínà wọn lẹgba ọrọ ò ràn án .  Dípò kí amusìgá náà tìtorí èyí jáwọ , ó lè tún nawọ gán sìgá , kó fi pàrònú rẹ .  Fún ìdí yìí , gbìyànjú láti lóye bó ti ṣòro tó láti jáwọ , àti pé ó nira gan - an fáwọn kan ju àwọn míì lọ .  O ò lè fagbára mú ẹnì kan jáwọ nínú sìgá mímu .  Ó gbọdọ ti ọkàn onítọhún wá , kí ó sì ti pinnu lọkàn rẹ pé òun gbọdọ fi sìgá mímu sílẹ .  Ohun tí wàá kàn ṣe ni pé kóo wá àwọn ọnà onífẹẹ tí o lè fi fún un níṣìírí , kí o sì gbárùkù tì í kó lè jáwọ .  Báwo lo ṣe lè ṣe é ?  Nígbà tó bá wọ , o lè jẹ kí onítọhún mọ pé o fẹràn rẹ , kí o sì sọ fún un pé sìgá tó ń mu yìí mà ń kó ìrònú bá ẹ .  Ṣàlàyé pé wàá gbárùkù tì í tó bá pinnu láti jáwọ ńbẹ .  Àmọ o , tó bá jẹ gbogbo ìgbà lo ń sọ irú ọrọ yìí , tó bá yá kò ní tà mọ .  Kí lo lè ṣe tí èèyàn rẹ kan bá pinnu láti jáwọ ?  Má gbàgbé pé jíjáwọ lè fa ìkanra àti ìsoríkọ .  Orí lè máa fọ ọ , kí ó má sì róorun sùn .  Rán èèyàn rẹ ọhún létí pé àmì wọnyí ò ní pẹ lọ àti pé ìyẹn ló fi hàn pé ara ti ń padà bọ sípò díẹdíẹ .  Máa ṣọyàyà sí i , pẹlú ẹmí pé ọla - ń - bọ - wá - dáa .  Jẹ kó mọ pé inú rẹ dùn gan - an pé ó fẹ jáwọ ńbẹ .  Jálẹ gbogbo àkókò tó fi dáwọ lé jíjáwọ nínú mímu ún , ràn án lọwọ láti yẹra fún àwọn ipò ìdààmú tó lè jẹ kó tún padà sídìí sìgá mímu .  Tó bá tún bẹrẹ sí mu ún ńkọ ?  Ṣe sùúrù .  Fi ojú àánú hàn .  Kà á sí pé ẹyin méjèèjì ṣẹṣẹ ń mọ ohun tó ń ṣẹlẹ ni , nígbà tó bá sì fi máa gbìyànjú lẹẹkan sí i , ó ṣeé ṣe kí ó kógo já .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Àwọn iléeṣẹ sìgá ń ná iye tó fẹrẹẹ tó bílíọnù mẹfà dọlà lọdọọdún láti fi polówó ọjà wọn  Bóo Ṣe Lè Jáwọ Ńbẹ  ŃṢE ni jíjáwọ nínú sìgá mímu dà bí ìgbà téèyàn ń kọ kẹkẹ gígùn , bóyá lèèyàn fi lè mọ ọn gùn nígbà àkọkọ tó bá gbìyànjú ẹ .  Nítorí náà , bóo bá fẹ jáwọ lóòótọ , o gbọdọ ṣe tán láti gbìyànjú léraléra títí wàá fi ṣàṣeyọrí .  Má sọ pé torí pé o tún padà lọ mu sìgá lẹẹkan , gbogbo ìsapá rẹ ti já sásán .  Kà á sí pé o ṣẹṣẹ ń kọ bóo ṣe lè jáwọ ni , o kàn fìdí rẹmi díẹ ni , wàá ṣì ṣàṣeyọrí .  Àbá mélòó kan rèé tó ti ṣiṣẹ fáwọn ẹlòmíì .  Wọn lè ṣiṣẹ fún ìwọ náà .  Ní In Lọkàn Pé O Fẹ Jáwọ Ńbẹ   Lákọọkọ ná , mú un dá ara rẹ lójú pé sísapá láti jáwọ , tó bẹẹ ó jù bẹẹ lọ .  Ṣe àkọsílẹ àwọn ìdí tóo fi fẹ jáwọ , títí kan gbogbo àǹfààní tí wàá jẹ .  Lẹyìn tóo bá ti jáwọ ńbẹ , ṣíṣàtúnyẹwò àkọsílẹ yìí yóò máa fún ìpinnu rẹ lókun .  Ìfẹ láti ṣe ohun tí inú Ọlọrun dùn sí ni ète tó lágbára jù lọ tóo fi fẹ jáwọ ńbẹ .  Bíbélì sọ pé ká fi gbogbo èrò inú , ọkàn - àyà , ọkàn , àti okun wa nífẹẹ Ọlọrun .  A ò lè ṣe bẹẹ táa bá sọ sìgá di bára kú .  Máàkù 12 : 30 .   Ṣàyẹwò bóo ṣe máa ń mu sìgá tó , kí o lè mọ ìgbà tóo máa ń mu ún àti ìdí tóo fi máa ń mu ún .  Á dáa kí o ní bébà kan tí wàá máa kọ ìgbà tí o ń mu sìgá kọọkan sí , àti ibi tóo ti sábà máa ń mu ún .  Èyí á jẹ kí o rí àwọn ipò tó lè fẹ sún ẹ mu sìgá lẹyìn tóo bá jáwọ .  Dá Ọjọ Tóo Fẹ Jáwọ Ńbẹ   Dá ọjọ tóo fẹ jáwọ ńbẹ , kí o sì sàmì sí i lórí kàlẹńdà .  Ohun tó dáa jù ni pé kóo dá ọjọ tí nǹkan kan ò ní kó ìdààmú bá ẹ ju bó ti yẹ lọ .  Tí ọjọ náà bá kò , jáwọ pátápátá  lẹẹkan fáú , láìwẹyìn .   Kó tó dọjọ tóo fẹ jáwọ , sọ gbogbo agolo tí o ń ṣẹ eérú sìgá sí , àti ìṣáná nù .  Fọ gbogbo aṣọ rẹ tó ń run èéfín sìgá .   Béèrè fún ìtìlẹyìn àwọn tẹẹ jọ ń ṣiṣẹ , àwọn ọrẹ , àti ìdílé rẹ , kí wọn lè fún ẹ níṣìírí bóo ti ń sapá láti jáwọ .  Má bẹrù láti sọ pé kí àwọn èèyàn má mu sìgá ní sàkáání rẹ .   Ṣètò onírúurú ìgbòkègbodò fún ọjọ tóo fẹ jáwọ ńbẹ .  O lè lọ síbi tí wọn kò ti gba sìgá mímu láyè , irúfẹ ibi tí wọn ń kó ohun ìṣẹǹbáyé sí tàbí ibi eré orí ìtàgé .  O sì lè lọ ṣe eré ìdárayá  bóyá kí o lọ lúwẹẹ tàbí kí o gun kẹkẹ tàbí kí o kàn rìn gbafẹ lọ .  Kíkojú Àwọn Ìṣòro Tó Wà Nínú Jíjáwọ Ńbẹ  Bó bá jẹ pé afìkan - ràn - kan ni ẹ , àwọn ìṣòro kan á yọjú nítorí pé o jáwọ , ìyẹn á sì bẹrẹ sí ṣẹlẹ láàárín wákàtí díẹ tóo bá mu sìgá àmugbẹyìn .  Ó lè jẹ àwọn ìṣòro bíi kíkanra , àìní sùúrù , ṣíṣe gbúngbùngbún , ìbẹrù , ìsoríkọ , àìróorunsùn , ara àìbalẹ , oúnjẹ àjẹjù , yíyánhànhàn fún sìgá .  Ó ṣeé ṣe kí dókítà rẹ lè kọ oògùn fún ẹ , tí á lè ṣiṣẹ fún ìṣòro wọnyí .  Ní àfikún , àwọn nǹkan kan wà tóo lè ṣe , tí yóò ràn ẹ lọwọ láti ja àjàṣẹgun .   Láàárín àwọn ọsẹ díẹ àkọkọ tó nira , máa jẹ àwọn oúnjẹ tí kò ní èròjà afúnnilágbára púpọ , sì máa mu omi púpọ .  Àwọn kan ti rí i pé ó dáa láti máa fi àwọn nǹkan jíjẹ tútù bíi kárọọtì panu .  Bóo bá ń ṣe eré ìdárayá , èyí á jẹ kóo dín sísanra kù , á sì jẹ kára ó tù ẹ .   Yẹra fún àwọn ibi àti ipò tó lè sún ẹ mu sìgá .   Má fàyè gba ìrònú òdì tó lè sún ẹ mu sìgá .  Àwọn èrò kan tó máa ń wá síni lọkàn rèé nígbà téèyàn bá jáwọ :  Òní nìkan ni màá mu sìgá nítorí pé ara mi ò gbà á mọ .    Sìgá mímu nìkan ni nǹkan tí mo ń ṣe tí kò dáa !    Sìgá ò kúkú burú tó bí wọn ṣe ń sọ ; a sáà ti rí àwọn afìkan - ràn - kan tó lò ju àádọrùn - ún ọdún láyé .    Ṣe bí nǹkan kan ló sáà máa pa mí .    Ayé yìí ò lè dùn láìjẹ pé èèyàn mu sìgá .    Bóo bá rí i pé o tún ti fẹ padà mu sìgá , dúró díẹ ná .  Bó tiẹ jẹ ìṣẹjú mẹwàá péré lo fi dúró , ìyánhànhàn yẹn lè lọọlẹ .  Nígbà míì , ìrònú pé o ò ní mu sìgá mọ láé lè dà ẹ lọkàn rú .  Bóo bá ń ronú bẹẹ , pọkàn pọ sórí jíjáwọ lónìí nìkan .   Bó bá ṣe pé o fẹ sin Ọlọrun ni , gbàdúrà fún ìrànlọwọ .  Ẹlẹdàá wa onífẹẹ lè pèsè  ìrànlọwọ ní àkókò tí ó tọ  fún àwọn tó ń làkàkà láti mú ìgbésí ayé wọn bá ìfẹ rẹ mu .  Ṣùgbọn má retí iṣẹ ìyanu o .  O gbọdọ ṣiṣẹ lé ohun tóo ń gbàdúrà fún .  Má Padà Sídìí Sìgá Mọ O   Oṣù mẹta àkọkọ ló máa ń le jù , ṣùgbọn lẹyìn ìyẹn pàápàá , nígbà tó bá ti ṣeé ṣe , ó yẹ kóo ṣì máa yẹra fún àwọn amusìgá àtàwọn ipò tó lè jẹ kí sìgá máa wù ẹ mu .   Má tan ara rẹ jẹ nípa rírò pé o lè máa mu sìgá lẹẹkọọkan , kódà bó bá ti lé lọdún kan tóo ti jáwọ nínú sìgá mímu .   Dènà ìyánhànhàn láti mu  ẹyọ sìgá kan péré .   Ẹyọ kan péré lè jẹ kóo tún mu òmíì , láìpẹ , gbogbo làálàá rẹ láti jáwọ sì lè já sásán .  Àmọ o , tóo bá sọra nù , tóo sì mu ẹyọ sìgá kan , kò sídìí láti tún mu òmíì .  Tóo bá ṣèèṣì padà mu ún , tún jáwọ ńbẹ .  Àràádọta ọkẹ amusìgá ló ti jáwọ ńbẹ pátápátá .  Pẹlú ìmúratán àti ìforítì , ìwọ náà lè jáwọ ńbẹ !  Ìgbà Tí Ìfẹ Fọjú  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ SÍPÉÈNÌ  RONÚ nípa bó ṣe máa rí , ká ni o ń wá ìyàwó , o kì í sì í lè ríran jìnnà , tó sì jẹ pé alẹ nìkan làwọn ọmọge máa ń jáde .  Ìṣòro tí akọ àfòpiná tó jẹ ọba ń ní nìyẹn .  Ṣùgbọn kòkòrò ẹlẹwà yìí ní àwọn ànímọ kan tó sọ òkè ìṣòro rẹ yìí di pẹtẹlẹ .  Ní àwọn oṣù ìgbà ẹẹrùn , mùkúlú ṣì ni ọrẹ wa tó wá dẹni tí ń wá ìyàwó yìí , ó sì tóbi gan - an nítorí pé gbogbo oúnjẹ tó bá rí ló ń kó mì .  Nípa bẹẹ , tó bá fi máa dìgbà ìrúwé tó ń bọ , tó ti máa kúrò ní mùkúlú táa fi di àfòpiná tó ń dán yanran , á ti ní oúnjẹ tó pọ tó níkùn táa máa fi gbéra fún àkókò kúkúrú tó máa fi wà láàyè .  Níwọn bí ọràn oúnjẹ ti kúrò níbẹ , ọba àfòpiná lè wá pọkàn pọ sórí ọràn wíwá ìyàwó .  Ká ní kìkì ìmọlẹ òṣùpá ló fi ń wá abo kiri , pàbó ni gbogbo ìsapá rẹ ì bá já sí , ṣùgbọn ọpẹlọpẹ pé ó máa ń mú ohun èlò ìtanná kan báyìí , tó wúlò fún un , dání .  Ohun ẹlẹgẹ méjì tó jọ ewédò wà lorí àfòpiná náà tó rí kóńkó .  Ó jọ pé àwọn ọmùnú tín - ínrín méjì yìí ni ohun tó lágbára jù lọ láyé táa lè fi tọpa òórùn .  Síwájú sí i , wọn máa ń ṣe é kó lè gbọ òórùn  ìtasánsán  fífanimọra tó ń ti ara abo àfòpiná wá .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn abo ẹ ò fi bẹẹ pọ , a kì í sì í tètè rí wọn , òórùn wọn tó lágbára máa ń jẹ kí ó mọ pé wọn wà nítòsí .  Àwọn ohun méjì tó dà bí ìwo lórí akọ àfòpiná ní agbára ìgbóòórùn gan - an débi pé wọn lè gbóòórùn abo tó fẹrẹẹ jìnnà tó kìlómítà mọkànlá .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , gbogbo òkè ìṣòro ọlọgbẹẹni wá di pẹtẹlẹ , ó sì pàdé ọlọmọge tó ń wá .  Táa bá ń sọrọ nípa àwọn kòkòrò , ìfẹ lè fọjú o  pàápàá nínú èyí tí a ń sọ nípa rẹ yìí .  Àwọn àlàyé fífanimọra àti àpilẹṣe kíkàmàmà bí irú ìyẹn pọ gan - an nínú ìṣẹdá Ọlọrun !  Onísáàmù náà kọwé pé :  Àwọn iṣẹ rẹ mà pọ o , Jèhófà !  Gbogbo wọn ni o fi ọgbọn ṣe .   Sáàmù 104 : 24 .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 30    A .  R .  Pittaway  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  April 8 , 2000  Ìwà Ọmọlúwàbí Dà ?  Àwọn èèyàn hu ìwàkiwà gan - an ní ọrúndún ogún .  Ṣé ìgbà tiwa nìkan ló rí bẹẹ ni ?  Àmì kí ló jẹ ?  3 Báwo Ni Ìwà Àwọn Èèyàn Ṣe Rí Láyé Ìsinyìí ?  5 Ṣé Ìwà Àwọn Èèyàn Ń Burú Sí I Ju Tàtijọ Ni ?  9 Àmì Kí Ni Gbogbo Nǹkan Wọnyí Jẹ ?  12 Ǹjẹ o Mọ ? 13 Ayé Kan Tí Sìgá Mímu Ti Di Bárakú Fún  14 Èé Ṣe Tó Fi Yẹ Láti Jáwọ Nínú Sìgá Mímu ?  18 Bóo Ṣe Lè Jáwọ Ńbẹ  20 Wọn Ti Gbà Báyìí Pé Àwọn Ò Gba Ẹsìn Míì Láyè  28 Wíwo Ayé  30 Irin Iṣẹ Tí A Fi Ń Kọni Ní Ẹtọ Ọmọnìyàn  31 Ìgbàgbọ Tí Kò Yingin Nígbà Ìpọnjú  32 April 19 , 2000 Ọjọ Tó Yẹ Ká Máa Rántí  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Yẹra fún Àwọn Ewu Orí Íńtánẹẹtì ?  23 Ẹgbàágbèje ọdọ ló ń yẹ inú Íńtánẹẹtì wò .  Báwo ni wọn ṣe lè lo irin iṣẹ pàtàkì yìí lọnà tó bọgbọn mu ?  Ǹjẹ Ó Tọnà Láti Máa Jọsìn Jésù ?  26  Kí ni Bíbélì sọ nípa èyí ?  Báwo Ni Ìwà Àwọn Èèyàn Ṣe Rí Láyé Ìsinyìí ?  Láàárọ ọjọ kan ní oṣù April , lọdún 1999 , ìlú Littleton dà rú , nítòsí Denver , ìpínlẹ Colorado ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Àwọn ọdọkùnrin méjì , tí wọn wọ ẹwù òjò dúdú já wọ ilé ìwé gíga kan ládùúgbò náà , wọn sì bẹrẹ sí yìnbọn fún àwọn ọmọ ilé ìwé àti àwọn olùkọ .  Wọn tiẹ ju bọǹbù pàápàá .  Wọn pa ọmọ ilé ìwé méjìlá àti olùkọ kan , ó sì lé ní èèyàn ogún tó fara pa yánnayànna .  Ohun tí àwọn ọmọ pàpàǹlagi tó ṣiṣẹ ibi náà fi kádìí rẹ ni pé wọn gbẹmí ara wọn .  Ọkan jẹ ọmọ ọdún mẹtàdínlógún , èkejì sì jẹ ọmọ ọdún méjìdínlógún péré , wọn ní ìkórìíra gidigidi fún àwùjọ àwọn èèyàn kan .  Ó BANI nínú jẹ pé àpẹẹrẹ tí a mẹnu kàn lókè kò ṣàjèjì .  Àwọn ìwé ìròyìn , rédíò , àti tẹlifíṣọn pẹlú ń sọ nípa irú àwọn ìṣẹlẹ kan náà jákèjádò ayé .  Gẹgẹ bí Ibùdó Ìsọfúnni Nípa Ètò Ẹkọ ti Ìjọba Àpapọ ti sọ , nǹkan bí ẹẹdẹgbàáfà  11,000  ìṣẹlẹ burúkú la gbọ pé ó ṣẹ lọdún 1997 tí àwọn èèyàn ti fìbọn ṣe jàǹbá ní àwọn ilé ìwé ní Amẹríkà .  Ní ìlú Hamburg , lórílẹ - èdè Jámánì , ìròyìn ìwà jàgídíjàgan tí a gbọ lọdún 1997 fi ìpín mẹwàá nínú ọgọrùn - ún pọ sí i , bẹẹ sì rèé , ìpín mẹrìnlélógójì lára àwọn tí wọn fura sí ló jẹ ọdọ tí kò tíì pé ọmọ ọdún mọkànlélógún .  Ìwà ìbàjẹ wọpọ láàárín àwọn òṣèlú àti àwọn òṣìṣẹ ìjọba .  Ìròyìn kan tí Anita Gradin , tó jẹ mẹńbà ìgbìmọ Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù , gbé jáde lọdún 1998 fi hàn pé wọn ṣírò iye tí ìwà ìbàjẹ ní Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ná wọn lọdún 1997 sí iye tó fẹrẹẹ tó bílíọnù kan ààbọ dọlà .  Èyí kan fífagi lé jíjáwèé ìlùfin fún ẹni tó gbé ọkọ síbi tí kò yẹ títí dórí fífi jìbìtì gba owó ìrànwọ láti fi ṣiṣẹ àgbẹ tàbí àwọn owó ìrànwọ mìíràn tó jẹ ti Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù .  Wọn ti fàyè gba àwọn èèyàn láti purọ kó owó púpọ jẹ , kí wọn sì ṣe fàyàwọ àwọn ohun ìjà àti àwọn oògùn apanilọbọlọ , àwọn ẹgbẹ ọdaràn paraku sì fún àwọn òṣìṣẹ Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ní rìbá kí wọn má bàa tú àṣírí wọn .  Gbogbo mẹńbà Ìgbìmọ Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ló kọwé fiṣẹ sílẹ lọdún 1999 .  Bó ti wù kó rí , kì í ṣe àwọn tó rí já jẹ láwùjọ nìkan ló ń hùwà àìṣòótọ .  Ìròyìn kan tó wá látọdọ Ìgbìmọ Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù , tó dá lórí àwọn tó ń ṣiṣẹ láìgbàṣẹ , fi hàn pé nǹkan bí ìpín mẹrìndínlógún nínú ọgọrùn - ún àpapọ owó tí ń wọlé lọdún fún Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ló wá láti inú iṣẹ táwọn òṣìṣẹ tí kò forúkọ sílẹ lọdọ ìjọba ṣe , tí wọn ò sì san owó orí .  Wọn ní iye táwọn èèyàn ń pa wọlé láìbófinmu ní Rọṣíà tó ìdajì gbogbo owó tó ń wọlé .  Síwájú sí i , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , Ẹgbẹ Àwọn Aṣèwádìí Jìbìtì sọ pé , àwọn ilé iṣẹ tó wà ní Amẹríkà ń pàdánù iye tó lé ní irínwó bílíọnù dọlà lọdọọdún látàrí owó tàbí ẹrù wọn tí àwọn òṣìṣẹ ń jí kó .  Ọpọ àwọn abọmọdé - ṣèṣekúṣe tí wọn ń wọnà láti tan àwọn ọmọdé láti máa ṣèṣekúṣe kiri ló ti ń lọ fi ìsọfúnni sórí Íńtánẹẹtì .  Agbẹnusọ kan fún Àjọ Aṣèrànwọ Fọmọdé ní Sweden sọ pé , ńṣe lẹrù túbọ ń ba àwọn èèyàn nípa àwọn ìsọfúnni tó wà lórí Íńtánẹẹtì tó ń rùfẹ ìṣekúṣe sókè nínú àwọn ọmọdé .  Ní Norway , lọdún 1997 , ẹgbẹsán ó lé mẹtàlélọgọrin  1,883  èèyàn ló ta àjọ yẹn lólobó nípa ibi tí wọn ń kó ìsọfúnni arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè nínú ọmọdé sí lórí Íńtánẹẹtì .  Lọdún tó tẹ lé e , iye àwọn tó ta wọn lólobó lọ sókè sí nǹkan bí ẹgbẹẹdọgbọn  5,000  .  Púpọ lára àwọn ohun tí wọn ń lò yìí ni wọn ṣe ní àwọn orílẹ - èdè tí apá ìjọba tàbí àwọn aláṣẹ ìbílẹ kò ti ká ìwà láabi náà .  Ṣé Nǹkan Dáa Ju Èyí Lọ Láyé Àtijọ ?  Ọpọ àwọn tí ẹrù ń bà nítorí bí ìwà àwọn èèyàn ṣe burú láyé ìsinyìí lè ronú kan irú ẹmí ìfọwọsowọpọ tó wà láàárín àwọn èèyàn láyé àtijọ , nígbà ayé àwọn òbí wọn àti àwọn òbí wọn àgbà .  Bóyá wọn ti gbọ ìtàn pé àwọn èèyàn ní ìfọkànbalẹ gan - an nígbà náà lọhùn - ún àti pé àìlábòsí àti àwọn ìwà dáadáa míì jẹ àwọn èèyàn lógún gan - an níbi gbogbo .  Àwọn àgbàlagbà lè ti pìtàn fún wọn nípa ìgbà tí àwọn tó tẹpá mọṣẹ ń ran ara wọn lọwọ , tí okùn ẹbí lágbára , tí ọkàn àwọn ọdọ sì balẹ , tí wọn sì máa ń lọ ran àwọn òbí wọn lọwọ lóko tàbí níbi tí wọn ti ń ṣiṣẹ ọwọ .  Èyí ló wá fa àwọn ìbéèrè náà pé : Ṣé lóòótọ ni ìwà àwọn èèyàn dáa ju ti ìsinyìí lọ láyé àtijọ ?  Àbí ìrònú pé ayé ìgbà kan dáa ju ti ìsinyìí lọ ló kàn ń dà wá láàmú ni ?  Ẹ jẹ ká wo bí àwọn òpìtàn àti àwọn ọmọràn nípa àwùjọ ẹdá ṣe dáhùn .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 3   Ìtumọ Ìwà  Nínú àwọn àpilẹkọ yìí a lo ọrọ náà ,  ìwà ,  lọnà tó ní í ṣe pẹlú àwọn ìlànà ìwà ọmọlúwàbí àti ìwà burúkú tí àwọn èèyàn ń hù .  Àìlábòsí , sísọ òtítọ , àti ọpá - ìdiwọn gíga nípa ìbálòpọ àti àwọn ọràn mìíràn sì wà lára rẹ .  Ṣé Ìwà Àwọn Èèyàn Ń Burú Sí I Ju Tàtijọ Ni ?  BÓO bá bi àwọn òpìtàn pé ,  Ṣé ìwà àwọn èèyàn ń dáa sí i láyé ìsinyìí ni àbí ó ń burú sí i ju ti àtijọ lọ ?   àwọn kan lè dáhùn pé ó ṣòro láti fi ìwà àwọn èèyàn tó gbé sáà kan wéra pẹlú ti sáà mìíràn .  Wọn lè rò pé ohun tó ń ṣẹlẹ ní sáà kọọkan ló máa pinnu .  Fún àpẹẹrẹ , ṣàgbéyẹwò ọràn bí ìwà ọdaràn ṣe ń gbèrú sí i ní Yúróòpù láti ọrúndún kẹrìndínlógún .  Ní irínwó ọdún sẹyìn ìpànìyàn ò ṣàìsí .  Àwọn èèyàn sábà máa ń ṣe tinú wọn láìka òfin sí , ìjà àárín ẹbí sì pọ nígbà náà .  Bó tilẹ rí bẹẹ , òpìtàn Arne Jarrick àti Johan Söderberg sọ nínú ìwé Människovärdet och makten  Iyì àti Agbára Ẹdá  pé , láàárín ọdún 1600 sí 1850 ,  àwọn ènìyàn ń hùwà ọmọlúwàbí gan - an  ní àwọn ibì kan .  Àwọn èèyàn túbọ ń gba ti àwọn ẹlòmíràn rò  wọn túbọ ń fọrọ rora wọn wò .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn òpìtàn míì sọ pé olè jíjà àti àwọn ìwà bàsèjẹ kò fi bẹẹ wọpọ ní ọrúndún kẹrìndínlógún tó bó ṣe rí láyé ìsinyìí .  Kò wọpọ kí àwọn èèyàn kó ẹgbẹ olè jọ pàápàá jù lọ ní àwọn ìgbèríko .  Bó ti wù kó rí , òwò ẹrú wà nígbà yẹn , òun ló sì fa àwọn kan lára ìwà ọdaràn tó burú jú lọ nínú ìtàn ẹdá  jíjí tí àwọn oníṣòwò ará Yúróòpù ń jí àwọn èèyàn gbé ní Áfíríkà àti bí wọn ṣe ń ṣe àràádọta ọkẹ àwọn ẹrú wọnyí bọṣẹ ṣe ń ṣojú ní àwọn orílẹ - èdè tí wọn kó wọn lọ .  Nítorí náà , báa bá bojú wẹyìn wo àwọn ọrúndún tó ti kọjá , ó ṣeé ṣe ká rí i pé táa bá yẹ ìtàn wò , àwọn ipò kan sàn ju ti ìsinyìí lọ , bẹẹ sì rèé àwọn míì burú jù ú lọ .  Bó ti wù kó rí , ohun kan tó yàtọ gan - an , tó sì burú gan - an , tí irú ẹ ò tiẹ ṣẹlẹ rí , wá ṣẹlẹ ní ọrúndún ogún , ó ṣì ń ṣẹlẹ .  Ọrúndún Ogún  Àkókò Ìyípadà Ńlá  Òpìtàn Jarrick àti Söderberg sọ pé :  Láàárín ọdún 1930 sí 1939 ìpànìyàn tún pọ sí i , ó sì bani nínú jẹ pé láti ìgbà náà wá ni ìṣẹlẹ náà ti ń bá a bọ fún ohun tó lé ní àádọta ọdún báyìí .   Gẹgẹ bí ọpọ àwọn alálàyé ṣe sọ , ńṣe ni ìwà àwọn èèyàn burú sí i ní ọrúndún ogún .  Àròkọ kan nípa àyẹwò ìwà ẹdá sọ pé :  Èèyàn lè rí i kedere pé ojú táwọn èèyàn fi ń wo ìbálòpọ takọtabo àti ohun tí wọn tẹwọ gbà bí ìwà rere ti yí padà gan - an láàárín ọgbọn ọdún sí ogójì ọdún tó kọjá  láyé àtijọ , àwọn èèyàn máa ń ṣe òfin aláìgbagbẹrẹ láti fi ìwà tó tọ kọ àwọn èèyàn , àmọ ayé ìsinyìí gbàgbàkugbà , kálukú ló sì ń ṣe tiẹ .   Ìyẹn wá túmọ sí pé àṣà ìbálòpọ àti àwọn ìwà mìíràn tó para pọ jẹ ọnà ìhùwà ẹdá ti di ohun táwọn èèyàn púpọ jù lọ wá ń ronú pé àwọn fúnra àwọn lè pinnu báwọn ṣe fẹ máa ṣe é .  Láti ṣàpèjúwe èyí , àròkọ náà gbé àwọn ìṣirò kan jáde tó ń fi hàn pé ní ọdún 1960 , kìkì nǹkan bí ìpín márùn - ún ààbọ lára gbogbo ọmọdé tó wà ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ni àwọn ìyá wọn bí láìsí nílé ọkọ .  Ní ọdún 1990 , ó ti di ìpín méjìdínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún .  Nínú ìdánilẹkọọ kan tó wáyé ní Yunifásítì Notre Dame , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , Ọmọ Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin , Joe Lieberman ṣàpèjúwe bí ìwà àwọn èèyàn ṣe rí lásìkò wa pé , ó dà bí ìgbà tí  kò sí ìwà ọmọlúwàbí mọ , . . . tí àwọn èrò àbáláyé nípa ohun tó dára àti èyí tí kò dára ti di nǹkan àtijọ .   Lieberman sọ pé ìṣòro yìí  ti ń bá a bọ díẹdíẹ láti ìran méjì tó ti kọjá sẹyìn .   Àìka Ẹsìn Kún  Kí ni àwọn òpìtàn àti àwọn alálàyé míì sọ pé ó ń fa ìṣẹlẹ arabaríbí yìí ní ọrúndún ogún ?  Ìwé Människovärdet och makten sọ pé :  Ọkan lára àwọn ohun pàtàkì tó yí padà láàárín ọrúndún méjì tó kọjá ni ṣíṣàìka ẹsìn kún .   Àìka ẹsìn kún túmọ sí pé  a óò fún àwọn èèyàn láǹfààní láti fúnra wọn pinnu ohun tí wọn fẹ níbàámu pẹlú èrò oríṣiríṣi tí wọn ní .  Ọdọ àwọn onímọ ọgbọn Ìlanilóye ní ọrúndún kejìdínlógún ni èròǹgbà yìí . . . ti ṣẹ wá , àwọn ni wọn kọkọ . . . pa Bíbélì tì , tí wọn sọ pé òun nìkan kọ ni orísun òtítọ .   Ìdí nìyẹn tí àwọn èèyàn ò fi fi bẹẹ yíjú sí àwọn ẹsìn mọ , pàápàá àwọn ẹsìn Kirisẹńdọmù , láti kọ wọn ní ìwà rere , bíi ti ayé àtijọ .  Ṣùgbọn èé ṣe tí ìmọ ọgbọn orí tí wọn pilẹ ní ọrúndún kejìdínlógún fi gba ohun tó lé ní igba ọdún kó tó ṣètẹwọgbà ?  Ìwé táa tọka sí lókè yẹn sọ pé :  Àwọn èròǹgbà wọnyí kì í tètè tàn dé ọdọ àwọn èèyàn ìlú .  Díẹdíẹ ni ẹmí àìka ẹsìn kún ń gbèèràn .   Bó tilẹ jẹ pé ìtẹsí láti pa àwọn ọpá ìdiwọn ìwà ọmọlúwàbí táa bá láyé àti ìlànà Kristẹni tì kò yá kánkán ní apá tó pọ ju lọ láàárín igba ọdún tó kọjá , ṣùgbọn kíá ló gbèèràn láàárín ọrúndún ogún .  Ohun tó ṣẹlẹ gan - an nìyẹn pàápàá láàárín ẹwádún mélòó kan tó kọjá .  Kí ló dé tó fi rí bẹẹ ?  Ìmọtara - Ẹni - Nìkan àti Ìwọra  Ohun pàtàkì kan tó fà á ni ìtẹsíwájú yíyára kánkán nínú ìmọ ẹrọ àti ọrọ ajé láwùjọ ẹdá láàárín ọrúndún ogún .  Àpilẹkọ kan tí wọn kọ sínú ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì náà , Die Zeit , sọ pé a ń gbé  sáà tí nǹkan ti ń yí padà , kì í ṣe èyí tí nǹkan ti dúró sójú kan bó ṣe rí ní àwọn ọrúndún tó ti kọjá .   Àpilẹkọ náà ṣàlàyé pé èyí ti ṣamọnà sí ètò ìṣòwò bòńbàtà , tó dá lórí ìbánidíje tó kún fún ìmọtara - ẹni - nìkan .  Àpilẹkọ náà tún sọ pé :  Kò sí ohun tó lè dá ìwà ìmọtara - ẹni - nìkan yìí dúró .  Àbájáde rẹ ni ìwà òǹrorò tó ń pọ sí i lójoojúmọ , àti ìwà ìbàjẹ , tí àwọn tó ń ṣèjọba pẹlú ti hù ní ọpọ orílẹ - èdè .  Àwọn èèyàn ń ro tara wọn nìkan àti bí wọn ṣe lè tẹ ìfẹ ara wọn lọrùn dọba .   Onímọ nípa ìbágbépọ ẹdá tórúkọ rẹ ń jẹ Robert Wuthnow , tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì Princeton , ṣe ìwádìí kínníkínní nípa lílọ béèrè ọrọ lọwọ àwọn èèyàn , àbájáde ìwádìí náà ni pé , owó làwọn ará Amẹríkà tòní ń wá kiri lójú méjèèjì ju bí ìran wọn tó kọjá ti ṣe .  Ìròyìn tí wọn kọ nípa ìwádìí náà sọ pé ,  ọpọ àwọn ará Amẹríkà ń ṣàníyàn nípa eré àsákú táwọn èèyàn ń sá nítorí owó , tó wá di ohun tó borí àwọn ìwà ọmọlúwàbí mìíràn bíi bíbọwọ fún àwọn ẹlòmíràn , àìlábòsí níbi iṣẹ àti ẹmí ìfọwọsowọpọ láwùjọ wọn .   Ìwà ìwọra tún ń pọ sí i láwùjọ nítorí pé ọpọ àwọn ọgá níbi iṣẹ ń kọ owó ọyà gọbọi àti owó ìfẹyìntì tó pọ gan - an fún ara wọn , àmọ wọn ń rọ àwọn òṣìṣẹ wọn pé kí wọn máà béèrè owó ọyà tó pọ .  Kjell Ove Nilsson , tó jẹ igbá kejì ọjọgbọn nípa ìlànà ìwà híhù , tó tún jẹ olùdarí ẹkọ ìsìn nínú Ẹgbẹ Alábòójútó Àwọn Ẹlẹsìn Kristẹni ní orílẹ - èdè Sweden sọ pé :  Ìṣòro tí àwọn òléwájú oníṣòwò tó ń lépa èrè àjẹpajúdé ń dá sílẹ ni pé wọn ń kó ìwà yìí ran àwọn míì àti pé wọn ń ba ìwà ọmọlúwàbí àwọn èèyàn jẹ lápapọ .  Láìṣe àní - àní , èyí sì ń sọ àwọn èèyàn di oníwàkiwà  láwùjọ àti lẹnìkọọkan .   Ohun Táwọn Ilé Iṣẹ Ìròyìn Ń Gbé Jáde  Nǹkan pàtàkì míì tó tún ń mú kí ìwà àwọn èèyàn máa burú sí i lápá ìparí ọrúndún ogún ni ohun táwọn oníròyìn ń gbé jáde .  Ọmọ Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin náà , Lieberman sọ pé :  Àwọn tó tún ń sọ ìwà tó yẹ kéèyàn máa hù báyìí ni àwọn tó ń gbé ìtòlẹsẹẹsẹ orí tẹlifíṣọn jáde , àwọn gbajúgbajà òṣèré inú sinimá , àwọn tó ń polówó nǹkan oge tó lòde , àwọn akọrin ọlọrọ wótòwótò , àti ọpọlọpọ àwọn olókìkí tó ń ṣiṣẹ láwọn ọkan - ò - jọkan ilé iṣẹ ìròyìn .  Àwọn tó ń kó àwọn èèyàn jẹ yìí ti fagbára darí àṣà ìṣẹdálẹ wa gan - an ni , pàápàá jù lọ ó nípa lórí àwọn ọmọ wa , wọn kì í sì í ronú nípa àwọn ìwà burúkú tí wọn ń tàn kálẹ .   Fún àpẹẹrẹ , Lieberman sọ nípa àwo orin kan tí ẹgbẹ olórin onílù dídún kíkankíkan , tórúkọ wọn ń jẹ Cannibal Corpse gbé jáde .  Nínú orin wọn , àwọn akọrin náà ṣàpèjúwe lẹsẹẹsẹ bí wọn ṣe yọbẹ sí obìnrin kan tí wọn sì fipá bá a lò pọ .  Òun àti ẹlẹgbẹ rẹ kan jírẹẹbẹ pé kí ilé iṣẹ tó ń gbé àwo orin jáde lọ kó àwo orin náà kúrò lórí àtẹ .  Ṣùgbọn gẹgẹ bí Lieberman ti sọ , asán ni ìsapá wọn já sí .  Ìdí nìyẹn tí àwọn òbí tó mọṣẹ wọn níṣẹ lóde òní fi ń jà raburabu kó má bàa di pé àwọn ilé iṣẹ ìròyìn láá máa darí àwọn ọmọ wọn , táa sì máa tọ àwọn ọmọ náà .  Ṣùgbọn àwọn ìdílé tí àwọn òbí ò ti múṣẹ wọn lọkùn - únkúndùn ńkọ ?  Lieberman sọ pé :  Ní ti àwọn wọnyẹn , a jẹ pé kò sẹni tó máa bá ilé iṣẹ ìròyìn du ọràn gbígbé ọpá ìdiwọn kalẹ nìyẹn , ohun tí ọmọ náà ń kọ lórí tẹlifíṣọn , sinimá àti àwo orin ni yóò máa sọ ohun tó tọ àti èyí tí kò tọ fún un , nǹkan wọnyí ni yóò sì máa sọ ohun tó yẹ kó kọkọ mú gbọ láyé ẹ fún un .   Ní báa sì ṣe ń sọrọ yìí , a lè fi Íńtánẹẹtì kún àwọn ohun náà .  A Ti Padà sí  Ìwà Ìgbà Ojú Dúdú   Báwo ni ìyọrísí àwọn ìdarí burúkú wọnyí ṣe ń fara hàn láàárín àwọn ọdọ ?  Lọnà kan , ọpọ ọmọdé àti àwọn ọdọlangba ló ti ṣèkà bíburú jáì fáwọn ọmọdé ẹgbẹ wọn àti àwọn àgbàlagbà pàápàá láwọn ọdún àìpẹ yìí .  Ohun tó bani lẹrù kan ṣẹlẹ ní Sweden lọdún 1998 .  Àwọn ọmọdékùnrin méjì , tí ọkan jẹ ọmọ ọdún márùn - ún , tí èkejì sì jẹ ọmọ ọdún méje , fún ọmọ ọdún mẹrin kan tí wọn jọ ń ṣeré lọrùn pa !  Ìbéèrè tọpọ èèyàn ń béèrè ni pé : Ṣé kò sí nǹkan kan nínú àwọn ọmọdé tó ń dá wọn lẹkun tí wọn bá fẹ ṣàṣejù ni ?  Oníṣègùn ọpọlọ tó jẹ àwọn ọmọdé lòún ń tọjú sọ ọrọ tí ń lani lóye yìí pé :  Wọn ní láti kọ ohun tó máa dá wọn lẹkun láti má ṣàṣejù . . . .  Ó lè ní í ṣe pẹlú . . . irú àwọn tó jẹ àwòkọṣe fáwọn ọmọ náà àti ohun tí wọn ń kọ lọdọ àwọn àgbàlagbà tó yí wọn ká .   A lè rí irú ìṣòro kan náà nínú àwọn ọdaràn paraku .  Gẹgẹ bí ọrọ Sten Levander , tó jẹ ọjọgbọn nínú ìṣègùn ọpọlọ ní Sweden , ó tó ìpín mẹẹẹdógún sí ìpín ogún lára gbogbo àwọn tó ń ṣẹwọn lóde òní tó jẹ alárùn ọpọlọ ni wọn  àwọn anìkànjọpọn , tí kò lójú àánú , tí kò lè lóye èròǹgbà ìwà tó dára àti èyí tí kò dára , tàbí kó jẹ pé wọn ò fẹ lóye ẹ .  Àwọn alákìíyèsí ti kíyè sí i pé ìwà ọmọlúwàbí kò nítumọ mọ láàárín àwọn ọmọdé àti àwọn ọdọ tó jọ pé orí wọn pé pàápàá .  Christina Hoff Sommers , tó jẹ ọjọgbọn nínú ìmọ ọgbọn orí , sọ pé :  A ti padà sí ìwà Ìgbà Ojú Dúdú .   Ó sọ pé nígbà tó bá di dandan káwọn ọdọ tóun ń kọ lẹkọọ ṣèpinnu láàárín ohun tó tọ àtohun tí ò tọ , èyí tó pọ jù lọ lára wọn làyà wọn á bẹrẹ sí í já .  Wọn á wá fèsì pé kò sí nǹkan tó ń jẹ ohun tó tọ tàbí ohun tí ò tọ .  Wọn gbà gbọ pé olúkúlùkù ló gbọdọ mọ ohun tó dára fún òun .  Lẹnu àìpẹ yìí , púpọ lára àwọn tó ń kọ lẹkọọ ti ta ko ìlànà iyì aláìlẹgbẹ àti ìníyelórí ìwàláàyè ènìyàn .  Fún àpẹẹrẹ , nígbà tí a bi wọn léèrè èyí tí wọn máa mú nínú gbígba ẹmí ẹran ọsìn wọn là tàbí kí wọn gba ẹmí èèyàn ẹlẹgbẹ wọn tí wọn ò mọ rí là , púpọ lára wọn ló sọ pé ẹran ọsìn làwọn á gbà là .  Ọjọgbọn Sommers sọ pé :  Ìṣòro náà kì í ṣe pé àwọn ọdọ ò mọkan , tàbí pé wọn ò fọkàn tánni , tàbí pé wọn ya òǹrorò , tàbí aládàkàdekè .  Láìdéènà pẹnu , wọn ò mọ pé ohun kan ló dáa tàbí ìkan ló burú .   Ó sọ pé ọpọ ọdọ lónìí ló ń béèrè bóyá ohun kan wà lóòótọ táa lè pè ní títọ tàbí àìtọ , àti pé ó lérò pé irú ìrònú yìí jẹ ọkan lára ewu tó le jù lọ tó rọ dẹdẹ lórí àwùjọ ènìyàn .  Ká sòótọ , ìwà ọmọlúwàbí ti di nǹkan yẹpẹrẹ lákòókò wa .  Ọpọ èèyàn ló bẹrù pé ó lè yọrí sí nǹkan burúkú .  Àpilẹkọ inú ìwé ìròyìn Die Zeit tí a mẹnu kàn níṣàájú sọ pé ní kẹrẹkẹrẹ , ètò ìṣòwò bòńbàtà tó wà láyé ìsinyìí lè bẹrẹ sí  bà jẹ , ó sì lè di ọjọ kan kó fọ yángá bí ètò ìjọba àjùmọní ṣe tú ká láìpẹ yìí .   Kí wá ni gbogbo èyí túmọ sí o ?  Irú ọjọ iwájú wo la sì lè máa wọnà fún ?   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6 , 7    Àwọn tó tún ń sọ ìwà tó yẹ kéèyàn máa hù báyìí ni àwọn tó ń gbé ìtòlẹsẹẹsẹ orí tẹlifíṣọn jáde , àwọn gbajúgbajà òṣèré inú sinimá , àwọn tó ń polówó nǹkan oge tó lòde , àwọn akọrin ọlọrọ wótòwótò . . .   Àmì Kí Ni Gbogbo Nǹkan Wọnyí Jẹ ?  BÍ O bá yiiri bí ìwà àwọn èèyàn ṣe rí lẹnu ọdún mélòó kan sẹyìn wò , wàá rí àṣà kan tó hàn kedere .  Láìsí àní - àní , ìwà ọpọ àwọn èèyàn ń burú sí i ni .  Kí ni èyí túmọ sí gan - an ?  Bí àwọn kan ṣe sọ , ṣé ohun tó túmọ sí ni pé ọlàjú tó gbòde àti aráyé lápapọ wà nínú ewu , pé ìparun pátápátá sún mọlé ni bí ?  Àbí ṣé irú àwọn ìyípadà bẹẹ wulẹ jẹ ara lílọ síwá sẹyìn tó máa ń ṣẹlẹ nínú ìtàn ẹdá ni ?  Ohun tí ọpọ èèyàn rò nìyẹn .  Wọn rò pé àṣà tó kàn gbòde ni ìwà àwọn èèyàn tó ń burú sí i yìí , pé bó ṣe ń ṣẹlẹ bọ látẹyìnwá nìyẹn , bí ọpọ èyí tó ń wá tó ń lọ nínú ìtàn .  Wọn ń retí kí nǹkan yí padà tó bá yá , tí àwọn èèyàn á tún bẹrẹ sí hùwà dáadáa .  Ǹjẹ èrò wọn tọnà ?   Àwọn Ọjọ Ìkẹyìn   Ẹ jẹ ká wò ó bóyá òótọ ni , nípa ṣíṣàyẹwò ìwé kan tí àwọn èèyàn tẹwọ gbà pé ó ti ń ṣàlàyé ọràn ìwà rere láti ọjọ pípẹ sẹyìn  ìwé náà ni Bíbélì , tí í ṣe Ọrọ Ọlọrun .  Ìlàlóye gbáà ló jẹ láti gbé ohun tó ń ṣẹlẹ láyé ìsinyìí yẹ wò lójú àwọn àpèjúwe alásọtẹlẹ tí Bíbélì ṣe nípa sànmánì tó pabanbarì nínú ìtàn aráyé .  Àkókò yìí ló pè ní  àwọn ọjọ ìkẹyìn  tàbí  ìparí ètò àwọn nǹkan .   Ohun tí ọrọ yìí túmọ sí ni pé àkókò yìí ló máa sàmì sí òpin sáà ìṣẹlẹ kan , yóò sì sàmì sí ìbẹrẹ tuntun mìíràn .  Ọrọ Ọlọrun sọ tẹlẹ pé ,  àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò  ni yóò jẹ àmì àwọn ọjọ ìkẹyìn .  Láti ran àwọn tí wọn ń fojú sílẹ lọwọ láti mọ àwọn ọjọ ìkẹyìn , Bíbélì ṣe àwọn kúlẹkúlẹ àlàyé kan tí gbogbo wọn lápapọ ṣàpèjúwe tó ṣe kedere , tàbí fi àmì alápá púpọ hàn , nípa sáà aláìlẹgbẹ yìí .  Ìwàkiwà Táwọn Èèyàn Yóò Máa Hù  Ṣàkíyèsí ọkan lára apá tí àmì náà ní tó hàn gbangba lónìí :  Àwọn ènìyàn yóò ní ìrísí fífọkànsin Ọlọrun ṣùgbọn wọn yóò já sí èké ní ti agbára rẹ .   Kò tíì sí sáà kankan nínú ìtàn tí irú ìwà àìka ẹsìn kún rárá tí le tó ti ìsinsìnyí .  Àwọn èèyàn púpọ ni ò wo Ọlọrun bí aláṣẹ kan ṣoṣo tó wà , ọpọ jù lọ lára wọn ni ò sì gbà pé Bíbélì ni orísun òtítọ kan ṣoṣo tó wà .  Òótọ ni pé àwọn ìsìn ṣì wà lónìí , àmọ púpọ wọn ni kì í fi bẹẹ sún àwọn èèyàn hùwà rere .  Ìbòjú lásán ni wọn fi ń ṣe .  Bíbélì sọ nípa apá mìíràn tí àmì náà ní pé :  Àwọn ènìyàn yóò jẹ . . . aláìní ìkóra - ẹni - níjàánu , òǹrorò ,  àti pé  nítorí pípọ sí i ìwà àìlófin , ìfẹ ọpọ jù lọ yóò di tútù .   Ọrọ èdè Gíríìkì tí a tú sí  òǹrorò  tún túmọ sí ,  aláìní ìbánikẹdùn àti aláìláàánú .   Láyé ìsinyìí , ńṣe làwọn ọmọdé pàápàá túbọ ń hùwà  òǹrorò ,  wọn sì ń hu àwọn ìwà jàgídíjàgan tó bùáyà .  Síwájú sí i , ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ètò ọrọ ajé tó ń yára lọ sókè sí i àti ìwọra tó ń bá wọn rìn ti ń mú kí àwọn èèyàn púpọ sí i gbé ìwà ọmọlúwàbí ayé ọjọun jù sẹgbẹẹ kan .  Láìgba tàwọn ẹlòmíràn rò , ọnàkọnà ni wọn ń gbà láti kó nǹkan jọ bó bá ṣe lè pọ tó , bó tiẹ jẹ lọnà àìṣòótọ pàápàá , kí wọn sáà ti tẹ ìfẹ ìmọtara - ẹni - nìkan wọn lọrùn ni .  Iye àwọn tó ń ta tẹtẹ tó ń pọ sí i tún jẹ ẹrí míì nípa ìmọtara - ẹni - nìkan , àkọsílẹ nípa bí ìwà ọdaràn ṣe ń pọ sí i lẹnu ọdún mélòó kan sẹyìn tún jẹ ẹrí tó ṣe kedere nípa rẹ .  Apá kan rẹ tó wọpọ gan - an lákòókò wa yìí nìyí :  Àwọn èèyàn yóò jẹ . . . olùfẹ adùn dípò olùfẹ Ọlọrun .   Àpẹẹrẹ kan nípa èyí ni pé àwọn èèyàn ń fẹ máa ṣe fàájì yàà , ṣùgbọn wọn ò fẹ máa gbé títí lọ pẹlú ẹnì kan tí wọn bá ṣègbéyàwó .  Ìyọrísí ẹ ni pé ọpọ ìdílé ń tú ká , kò sí ayọ nínú ìdílé , bẹẹ ni kò sí ìfararora láàárín àwọn ọmọ àti ìdílé wọn mọ , àwọn òbí anìkàntọmọ ń pọ sí i , àrùn abẹ pẹlú ń ràn kálẹ .  Apá mìíràn tí àmì náà ní ni pé ,  àwọn ènìyàn yóò jẹ olùfẹ ara wọn , olùfẹ owó .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn èdè Jámánì náà , Die Zeit , ti sọ ,  lájorí ohun tó wà lọkàn àwọn èèyàn nínú ètò  ọrọ ajé òde òní  ni ìmọtara - ẹni - nìkan .   Ju ti ìgbàkigbà rí lọ , lílépa owó ló wà ní góńgó ẹmí ọpọ èèyàn .  Bí wọn sì ṣe ń lépa ìfẹ tara wọn kiri ni wọn ń gbé àwọn ìwà rere mìíràn jù sẹgbẹẹ kan .  Àwọn Ohun Tó Ń Ṣẹlẹ Láyé  Láfikún sí ṣíṣàpèjúwe bí ìwà àwọn èèyàn ṣe máa burú sí i , Bíbélì tún sọ tẹlẹ pé , àwọn rògbòdìyàn tó burú jáì , tí yóò da aráyé láàmú yóò wà lára àmì àwọn ọjọ ìkẹyìn .  Fún àpẹẹrẹ , ó sọ pé ,  orílẹ - èdè yóò dìde sí orílẹ - èdè , àti ìjọba sí ìjọba ; ìsẹlẹ ńláǹlà yóò sì wà , àti àwọn àjàkálẹ àrùn àti àìtó oúnjẹ láti ibì kan dé ibòmíràn .   Lúùkù 21 : 10 , 11 .  Kò tíì sí sáà kankan nínú ìtàn aráyé tí ọpọ èèyàn ti fojú winá àwọn ìṣẹlẹ aburú tó ń gbo ayé gan - an láàárín àkókò kúkúrú àyàfi ní ọrúndún ogún nìkan .  Fún àpẹẹrẹ , ó lé ní ọgọrùn - ún mílíọnù èèyàn tó ṣòfò ẹmí nínú ogun ní sáà náà , iye yìí sì pọ gan - an ju àpapọ iye àwọn tó kú nínú àwọn ogun tó ti jà ní àwọn ọrúndún mélòó kan ṣáájú .  Inú ọrúndún ogún ni ogun méjì ti jà , tó sì yàtọ sí ogun èyíkéyìí , àní wọn yàtọ tó bẹẹ gẹẹ tí wọn fi pè wọn ní ogun àgbáyé .  Ogun àgbáyé bí ìwọnyẹn ò ṣẹlẹ rí .  Agbára Búburú Kan Ló Ń Tì Wọn Gbọn - ọngbọn - ọn  Bíbélì tún sọ pé ẹdá ẹmí búburú , tó lágbára kan wà ,  ẹni tí a ń pè ní Èṣù àti Sátánì ,  tí ète rẹ jẹ láti tan àwọn èèyàn kí wọn yéé hùwà ọmọlúwàbí ṣùgbọn kí wọn máa hùwà burúkú .  Ó sọ pé ní sáà àwọn ọjọ ìkẹyìn yìí , ó ti sọ kalẹ wá sí ayé ,  ó ní ìbínú ńlá , ó mọ pé sáà àkókò kúkúrú ni òun ní .   Ìṣípayá 12 : 9 , 12 .  Bíbélì ṣàpèjúwe Èṣù bí  olùṣàkóso ọlá àṣẹ afẹfẹ , ẹmí tí ń ṣiṣẹ nísinsìnyí nínú àwọn ọmọ àìgbọràn .   Èyí wá túmọ sí pé Èṣù ní agbára tó fi ń darí ọpọ èèyàn , láìjẹ pé àwọn fúnra wọn fura , bí ìgbà tí òórùn burúkú tú sáfẹfẹ téèyàn ò sì mọ ni .  Fún àpẹẹrẹ , a ń rí ìdarí Sátánì nínú ọpọ àwọn ohun ìgbàlódé tó ń gbé ìsọfúnni wá , àwọn bíi : fídíò , sinimá , tẹlifíṣọn , Íńtánẹẹtì , ìpolówó , ìwé , àti ìwé ìròyìn .  Ọpọ nǹkan tí wọn ń ṣe , pàápàá àwọn tí wọn ṣe nítorí àwọn ọdọ tí ò fura , ni àwọn àṣà burúkú àti èyí tí ń kóni nírìíra kún inú wọn , àwọn àṣà bí ẹtanú sí ẹyà míì , wíwọ ẹgbẹ òkùnkùn , ìṣekúṣe , àti àwọn ìwà ẹhànnà .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún ọpọ àwọn olóòótọ ọkàn tí wọn ń rí bí gbogbo ohun tó ń ṣẹlẹ láyé tí a wà yìí ṣe bá àpèjúwe tí Bíbélì ṣe nípa àwọn ọjọ ìkẹyìn mu .  Lóòótọ , àwọn ohun kan ti ṣẹlẹ nínú ìtàn ṣáájú ọrúndún ogún , tó jọ pé ó bá àpèjúwe tí Bíbélì ṣe mu díẹ .  Ṣùgbọn , ní ọrúndún ogún àti ní ọrúndún kọkànlélógún táa wà nísinsìnyí nìkan la ti lè rí gbogbo apá tí àwọn àmì náà ní .  Sáà Ìṣẹlẹ Tuntun Tó Ń Bọ  Àwọn tó gbà gbọ pé a ó pa gbogbo ìran ènìyàn run àti àwọn tó ń sọ pé nǹkan á máa bá a lọ bó ṣe ń lọ ò tọnà o .  Kàkà bẹẹ , Bíbélì sọ kedere pé a ó fi ohun tuntun kan rọpò ètò àwọn nǹkan tó wà láyé ìsinyìí .  Lẹyìn tí Jésù sọ àwọn ohun mélòó kan tí yóò jẹ àmì àwọn ọjọ ìkẹyìn , ó wí pé :  Lọnà yìí , ẹyin pẹlú , nígbà tí ẹ bá rí nǹkan wọnyí tí ń ṣẹlẹ , kí ẹ mọ pé ìjọba Ọlọrun sún mọlé .   Ìjọba ọrun ti Ọlọrun ni ẹṣin ọrọ ìwàásù Jésù .  Ọlọrun sì yàn án láti jẹ Ọba Ìjọba náà , tó jẹ ìjọba kan tí yóò bẹrẹ sí ṣàkóso ilẹ ayé láìpẹ sígbà táa wà yìí .  Lúùkù 8 : 1 ; Ìṣípayá 11 : 15 ; 20 : 1 - 6 .  Lópin àwọn ọjọ ìkẹyìn , Ìjọba ọrun ti Ọlọrun tí yóò wà lábẹ àkóso Kristi yóò pa gbogbo àwọn ọtá rẹ run , ìyẹn Èṣù àti àwọn tó ń tẹ lé e , ìjọba yìí yóò sì fi ayé tuntun òdodo rọpò àwùjọ ènìyàn oníwàkiwà òde òní .  Nínú ayé tuntun táà ń sọ yìí , àwọn olódodo yóò gbádùn ìyè ayérayé nínú ayé tí a sọ di párádísè .  Lúùkù 23 : 43 ; 2 Pétérù 3 : 13 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Àwọn tí wọn kórìíra ìwà burúkú táwọn èèyàn ń hù lóde òní , tí wọn sì lóye pé àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ nísinsìnyí jẹ ìmúṣẹ àmì alápá púpọ tí a sọ nípa àwọn ọjọ ìkẹyìn , lè máa wọnà fún ọjọ iwájú tó lárinrin .  Nítorí èyí , a dúpẹ lọwọ Ọlọrun Olódùmarè , tó bìkítà nípa àwa ẹdá ènìyàn , tó sì ní ète ológo fún ohun tó dá , ìyẹn ilẹ ayé .  Sáàmù 37 : 10 , 11 , 29 ; 1 Pétérù 5 : 6 , 7 .  Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ń ké sí ọ láti wá kẹkọọ sí i nípa Ẹlẹdàá wa onífẹẹ àti nípa ìfojúsọnà fún ìwàláàyè nínú ayé tí àwọn ọmọlúwàbí yóò máa gbé , tó ṣèlérí fún olúkúlùkù ẹni tó bá ń wá a .  Bí Bíbélì ṣe sọ ,  èyí túmọ sí ìyè àìnípẹkun , gbígbà tí wọn bá ń gba ìmọ ìwọ , Ọlọrun tòótọ kan ṣoṣo náà sínú , àti ti ẹni tí ìwọ rán jáde , Jésù Kristi .   Jòhánù 17 : 3 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Àwọn olódodo yóò gbádùn ìyè ayérayé nínú párádísè ilẹ ayé  Wọn Ti Gbà Báyìí Pé Àwọn Ò Gba Ẹsìn Míì Láyè  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ILẸ GẸẸSÌ   ÀWỌN Bíṣọọbù Kẹdùn Nítorí  Ìwà Ọdaràn Tó Bùáyà  Tí Ọbabìnrin Mary Hù ,  ni àkọlé iwájú ìwé ìròyìn ilẹ Gẹẹsì náà , Catholic Herald , tó jáde ní December 11 , 1998 .  Àwọn bíṣọọbù Ìjọ Àgùdà ti ilẹ Gẹẹsì àti àgbègbè Wales ti gbà pé  àwọn èèyàn ti hùwà ibi tó bùáyà lórúkọ Ìjọ Àgùdà , fún àpẹẹrẹ , wọn hùwà ìkà sí àwọn ẹlẹsìn Pùròtẹsítáǹtì nígbà Àtúnṣe ní Ilẹ Gẹẹsì .   Ta ni Ọbabìnrin Mary ?  Àwọn nǹkan burúkú wo ló dán wò tó wá fa ìjẹwọ ẹṣẹ báyìí ?  Kí ló fà á tó fi wá jẹ àkókò yìí làwọn bíṣọọbù ilẹ Gẹẹsì àti àgbègbè Wales yàn láti sọrọ ?  Ọdún 1516 , nígbà tí ilẹ Gẹẹsì ṣì wà lábẹ agbára Ìjọ Àgùdà ni wọn bí Mary Tudor .  Òun nìkan ló wà láyé nínú gbogbo ọmọ tí Catherine ti Aragon bí , ẹni tí í ṣe olorì àkọkọ tí Ọba Henry Kẹjọ fẹ , ẹkọ ẹsìn Ìjọ Àgùdà ni ìyá Mary fi tọ ọ dàgbà .  Ọmọkùnrin ni bàbá rẹ fẹ kó jọba lẹyìn òun , ṣùgbọn Catherine ò bí ọkùnrin fún un .  Níwọn bí póòpù sì ti kọ láti tú ìgbéyàwó Henry àti Catherine ká , ọkùnrin náà ṣe tinú ẹ , ó sì tipa bẹẹ tún ọnà ṣe fún Ẹgbẹ Ìsìn Alátùn - únṣe ti Pùròtẹsítáǹtì láti rọwọ mú ní ilẹ Gẹẹsì .  Ní ọdún 1533 , ó gbé Anne Boleyn níyàwó , lóṣù mẹrin ṣáájú kí Bíṣọọbù Àgbà ti Canterbury , Thomas Cranmer , tó tú ìgbéyàwó àkọkọ Henry ká .  Lọdún tó tẹ lé e , Henry ṣàyà gbàǹgbà , ó fòpin sí gbogbo àjọṣe tó wà láàárín òun àti Róòmù , wọn sì fi í jẹ olórí pátápátá nínú Ìjọ Áńgílíkàn .  Mary , tí wọn wá kà sí ọmọ àlè , kò tún fojú kan ìyá rẹ mọ , nítorí pé wọn ṣe é ní kàn - ńpá fún Catherine láti máà jáde mọ ní àwọn ọdún tó kẹyìn ayé rẹ .  Àwọn Pùròtẹsítáǹtì Bẹrẹ sí Fìtínà Ìjọ Àgùdà  Láàárín ọdún mẹtàlá tó tẹ lé e , pípa ni wọn ń pa àwọn kan tí wọn ò tẹwọ gba Henry gẹgẹ bí olórí ìjọ náà àtàwọn tí wọn ṣì fara mọ àṣẹ póòpù .  Henry kú ní ọdún 1547 , Edward , ọmọ ọdún mẹsàn - án , tí í ṣe ọmọ olorì kẹta lára àwọn mẹfà tó fẹ , sì jọba lẹyìn rẹ .  Edward àti àwọn alábàárò rẹ gbìyànjú láti sọ àwọn ọmọ ilẹ Gẹẹsì di ẹlẹsìn Pùròtẹsítáǹtì .  Wọn ṣe inúnibíni sí àwọn ọmọ Ìjọ Àgùdà nítorí ẹsìn wọn , wọn sì palẹ àwọn ère àti pẹpẹ mọ kúrò nínú àwọn ṣọọṣì .  Láìpẹ , wọn kásẹ òfin tí wọn fi de títẹ Bíbélì àti kíkà á lédè Gẹẹsì nílẹ , wọn ní ìsìn tí wọn bá fẹ ṣe tó máa ní kíka Bíbélì nínú gbọdọ jẹ lédè Gẹẹsì dípò èdè Látìn .  Àmọ , ọmọ ọdún mẹẹẹdógún péré ni Edward nígbà tí àrùn ikọ ẹgbẹ pa á lọdún 1553 .  Ni wọn bá ní Mary loyè tọ sí o , bó ṣe di ọbabìnrin ilẹ Gẹẹsì nìyẹn o .  Ìjọ Àgùdà Bẹrẹ sí Fìtínà Àwọn Pùròtẹsítáǹtì  Lákọọkọ , àwọn èèyàn fìfẹ gba Mary tó jẹ ẹni ọdún mẹtàdínlógójì wọlé , ṣùgbọn kò pẹ tí wọn fi bẹrẹ sí fojú burúkú wò ó .  Ẹsìn Pùròtẹsítáǹtì ti mọ àwọn tó ń jọba lé lórí lára , ṣùgbọn Mary ti pinnu wàyí láti tún sọ gbogbo ọmọ orílẹ - èdè náà di ọmọ Ìjọ Àgùdà .  Kíá , wọn ti ka gbogbo ère ìsìn tí Edward ń lò léèwọ .  Mary lọ tọrọ àforíjì fún orílẹ - èdè náà lọdọ póòpù .  Bí ilẹ Gẹẹsì ṣe tún padà di ẹlẹsìn Ìjọ Àgùdà nìyẹn .  Nísinsìnyí tí wọn ti bá Róòmù rẹ padà , ńṣe ni inúnibíni tún bẹrẹ lákọtun sí àwọn Pùròtẹsítáǹtì .  Wọn fi wọn wé eéwo tí ń fòòró ẹmí tó yẹ kéèyàn tẹ ọyún inú rẹ dà nù kó tó ran gbogbo ara .  Ọpọ àwọn tó kọ tí wọn ò fara mọ ohun tí Ìjọ Àgùdà fi ń kọni ni wọn so mọgi , tí wọn sì dáná sun .  Fífìyà Jẹ Àwọn Aládàámọ  Ẹni tí wọn kọkọ pa lákòókò tí Mary ń jọba ni John Rogers .  Ó ṣàkójọ ìwé tí a mọ sí Bíbélì ti Matthew , tí wọn lò láti túmọ ẹdà King James Version .  Lẹyìn tó wàásù lòdì sí Ìjọ Àgùdà , tó sì kìlọ fún àwọn èèyàn nípa  Ìjọ Àgùdà aṣekúpani , ìbọrìṣà , àti ìgbàgbọ nínú ohun asán ,  wọn jù ú sẹwọn ọdún kan , nígbà tó sì di February 1555 , wọn dáná sun ún lórí ẹsùn àdámọ .  Wọn tún sọ pé aládàámọ ni John Hooper , tí í ṣe bíṣọọbù ìlú Gloucester àti Worcester .  Ó kéde pé ó bófin mu kí àlùfáà gbéyàwó àti pé àwọn gbà kí àwọn èèyàn kọ ara wọn sílẹ lórí ẹsùn panṣágà .  Ó tún sọ pé Kristi kì í sí níbi ìsìn Máàsì nínú ara .  Ńṣe ni wọn sun Hooper láàyè , ó fẹrẹẹ tó ìṣẹjú márùndínláàádọta kí ẹmí rẹ tó bọ , ikú oró gbáà ni .  Nígbà tí wọn fẹ pa Hugh Latimer , oníwàásù ẹni àádọrin ọdún , tó jẹ ẹlẹsìn Pùròtẹsítáǹtì , ó fún Nicholas Ridley , tí wọn jọ jẹ Alátùn - únṣe , tí wọn sì jọ so mọgi láti dáná sun níṣìírí pé :  Ọgbẹni Ridley , ṣe ọkàn gírí , ṣe bí ọkùnrin .  Nípa oore ọfẹ Ọlọrun , wọn á fi wá tan iná kan ní ilẹ Gẹẹsì lónìí , ó sì dá mi lójú pé iná náà ò ní kú láé .   Wọn ṣẹjọ Thomas Cranmer , tí í ṣe Bíṣọọbù Àgbà àkọkọ ti ìjọ Pùròtẹsítáǹtì ní ìlú Canterbury nígbà tí Henry àti Edward ń jọba , wọn ní aládàámọ ni , wọn sì dájọ ikú fún òun náà .  Bó tilẹ jẹ pé ó sẹ pé òun jẹ ẹlẹsìn Pùròtẹsítáǹtì , àmọ ní ìṣẹjú tó kẹyìn , lẹẹkan náà ló yí èrò rẹ padà ní gbangba , tó bẹrẹ sí fi póòpù bú , tó ní ọtá Kristi ni , ó wá ki ọwọ rẹ ọtún bọná kó lè kọkọ jóná , nítorí pé ọwọ ọhún ló jẹbi bíbuwọ lu ìwé tó fi sẹ ìgbàgbọ .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ọlọrọ tí wọn jẹ Pùròtẹsítáǹtì tí wọn sá lọ sókè òkun nítorí ẹmí wọn jẹ ẹgbẹrin , láàárín ọdún mẹta àti oṣù mẹsàn - án tó tẹ lé e títí dìgbà tí Mary kú , ó kéré tán àádọtalérúgba ó lé mẹtàdínlọgbọn  277  ènìyàn ni wọn so mọgi tí wọn sì dáná sun ní ilẹ Gẹẹsì .  Àwọn èèyàn gbáàtúù pọ lára àwọn tí wọn pa , àwọn tí ọràn náà ti sú , tí wọn ò tiẹ mọ ohun tí wọn ì bá gbà gbọ mọ .  Àwọn ọdọ tó jẹ pé láti kékeré ni wọn ti ń gbọ tí wọn ń bẹnu àtẹ lu póòpù ló wá di pé ńṣe ni wọn ń fìyà jẹ wọn nítorí pé wọn ń sọrọ sí i .  Àwọn mìíràn ti kọ láti máa ka Bíbélì fúnra wọn , wọn sì ti ní èrò tiwọn nípa ìsìn .  Ọpọ èèyàn ni kò dùn mọ nínú bí àwọn ọkùnrin , obìnrin , àti àwọn ọmọdé tí wọn ń sun lórí igi ṣe ń kú ikú oró .  Òpìtàn Carolly Erickson ṣàpèjúwe bí wọn ṣe ń sun wọn , ó wí pé :  Lọpọ ìgbà , igi tútù ni wọn fi máa ń dá iná náà , tàbí kí wọn lo koríko tútù tí kò ní tètè jó .  Iná kì í ran àwọn àpò ẹtù ìbọn tí wọn so kọ ara àwọn tí wọn ń sun náà kó bàa lè dín jíjà ràpà wọn kù , tàbí kó tiẹ sọ wọn di aláàbọ ara láìpa wọn .   Wọn kì í di ẹnu àwọn tí wọn ń sun náà , nítorí  gbogbo bí wọn ṣe ń ké rara , tí wọn sì ń gbàdúrà làwọn èèyàn máa ń gbọ títí wọn fi máa gbẹmìí mì .   Ọpọlọpọ àwọn èèyàn wá bẹrẹ sí kọminú sí irú ìsìn tó jẹ pé sísun ló ń sun àwọn èèyàn lórí òpó káwọn èèyàn lè tẹwọ gba ẹkọ rẹ .  Àánú àwọn tí wọn ń sun náà wá bẹrẹ sí ṣe àwọn onírárà , ni wọn bá ń kọrin fún àwọn ajẹrìíkú ẹlẹsìn Pùròtẹsítáǹtì .  John Foxe bẹrẹ sí kọ ìwé rẹ Book of Martyrs , tó wá lágbára lórí àwọn Alátùn - únṣe Inú Ẹsìn Pùròtẹsítáǹtì débi pé Bíbélì nìkan ló lágbára jù ú lọ .  Ọpọ lára àwọn tó di ọmọ Ìjọ Àgùdà nígbà tí Mary bẹrẹ sí jọba ló wá padà di Pùròtẹsítáǹtì nígbà tí ìjọba rẹ fi máa dópin .  Ohun Tí Mary Fi Sílẹ Lọ  Lẹyìn tí Mary jọba , ó sọ pé òun á fẹ Philip , tí í ṣe ìbátan rẹ , tó tún jẹ àrólé ọba ilẹ Sípéènì .  Ọkùnrin yìí ń jọba láti ilẹ òkèèrè , ọmọ Ìjọ Àgùdà hán - únhán - ún sì ni , ọpọ lára àwọn ọmọ ilẹ Gẹẹsì ò sì fẹ bẹẹ .  Ọtẹ kan táwọn Pùròtẹsítáǹtì sì dì láti fi ẹhónú wọn hàn nípa ìgbéyàwó náà forí ṣánpọn , wọn sì rí ọgọrùn - ún ọlọtẹ pa .  Philip àti Mary ṣègbéyàwó ní July 25 , 1554 , bó tilẹ jẹ pé Philip ò gbadé .  Síbẹ , wọn ò bímọ , èyí ló sì fa wàhálà fún Mary , tó ń wá kí òun bí ọmọ tó máa jọba lẹyìn òun , táá sì jẹ ọmọ Ìjọ Àgùdà .  Mary di olókùnrùn , lẹyìn tó sì jọba fún ọdún márùn - ún péré , ó kú ní ẹni ọdún méjìlélógójì .  Ìbànújẹ bá a dénú sàréè ni .  Ọrọ ẹ ti sú ọkọ ẹ , èyí tó sì pọ jù lára àwọn tóbìnrin yìí jọba lé lórí ló kórìíra ẹ .  Púpọ àwọn ará ìlú London ni inú wọn dùn nígbà tó kú , wọn sì ṣe àríyá lójú pópó .  Dípò kó tún Ìjọ Àgùdà ṣe , ńṣe ló mú kí ìtara òdì tó ní gbé ẹsìn Pùròtẹsítáǹtì ga síwájú .  Ohun tó fi sílẹ lọ hàn nínú orúkọ tí wọn mọ ọn sí , ìyẹn ni Mary Apààyàn .  Ẹrí Ọkàn Tí Wọn Mú Kó Ṣiṣẹ Gbòdì  Kí ló dé tí Mary fi pàṣẹ pé kí wọn finá sun àwọn èèyàn tó pọ tó bẹẹ ?  Ìdí ni pé wọn fi kọ ọ pé ọdàlẹ làwọn aládàámọ jẹ sí Ọlọrun , ó sì ronú pé ó jẹ ojúṣe òun láti dènà ipa tí wọn lè ní lórí àwọn èèyàn kí wọn tó sọ gbogbo orílẹ - èdè dà bíi wọn .  Ó ṣe ohun tí ẹrí ọkàn rẹ ní kó ṣe , àmọ kò ka ẹtọ àwọn ẹlòmíràn sí , àwọn tí ẹrí - ọkàn wọn darí wọn gba ibòmíì .  Bó tilẹ rí bẹẹ , àwọn Pùròtẹsítáǹtì pẹlú ò gba ẹsìn míì láyè .  Lábẹ ìjọba Henry àti Edward , wọn dáná sun àwọn èèyàn nítorí ìgbàgbọ wọn .  Elizabeth Kìíní , tó jẹ Pùròtẹsítáǹtì , tó jọba lẹyìn Mary sọ pé ẹní bá jẹ ọmọ Ìjọ Àgùdà , ọdàlẹ ni , ó sì lé ní ọgọsàn - án ọmọ ilẹ Gẹẹsì tó jẹ ọmọ Ìjọ Àgùdà tí wọn pa nígbà tó ń jọba .  Láàárín ọgọrùn - ún ọdún tó tẹ lé e , ọgọrọọrún èèyàn ni wọn tún pa nítorí ìgbàgbọ wọn .  Ó Ṣe Wá Jẹ Ìsinyìí Ni Wọn Ń Bẹbẹ ?  December 10 , 1998 , ló pé àádọta ọdún tí wọn ṣe Ìpolongo Ẹtọ Ọmọnìyàn Lágbàáyé ní Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè .  Ẹka òfin kejìdínlógún gbà pé èèyàn  lẹtọọ sí òmìnira ìrònú , ẹrí - ọkàn àti ẹsìn ,  ẹtọ yìí sì kan òmìnira láti yí ẹsìn ẹni padà , kéèyàn fi í kọ àwọn míì , kó sì máa ṣe é lọ .  Àwọn bíṣọọbù Ìjọ Àgùdà ilẹ Gẹẹsì àti àgbègbè Wales yan àyájọ àádọta ọdún náà bí  àkókò tó wọ fún àwọn ọmọ Ìjọ Àgùdà láti yẹ ẹrí - ọkàn wọn wò lórí ọràn wọnyí ,  kí wọn sì jẹwọ  ìwà ìkà tó bùáyà  tí wọn hù , pàápàá nígbà ayé Mary Tudor .  Bó tilẹ jẹ pé ìsinyìí ni wọn wá ń kẹdùn nítorí àwọn ìwà àìgba ẹsìn míì láyè tí wọn hù ní nǹkan bí àádọtalénírínwó ọdún sẹyìn , ṣé nǹkan tiẹ ti yí padà ni ?  Wọn kì í sun àwọn èèyàn lórí òpó mọ , ṣùgbọn ọpọ àwọn tí wọn pe ara wọn ní Kristẹni ṣì ń fipá kó àwọn ẹlẹsìn míì , wọn sì máa ń pa wọn .  Irú ìwà àìgba ẹsìn míì láyè bẹẹ kò dùn mọ Ọlọrun nínú .  Àní , Jésù Kristi , tó gbé ànímọ Ọlọrun yọ lọnà pípé , sọ pé :  Nípa èyí ni gbogbo ènìyàn yóò fi mọ pé ọmọ ẹyìn mi ni yín , bí ẹ bá ní ìfẹ láàárín ara yín .   Jòhánù 13 : 35 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ọbabìnrin Mary   Credit Line   Láti inú ìwé A Short History of the English People   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Wọn dáná sun Latimer àti Ridley lórí òpó   Credit Line   Láti inú ìwé Foxes Book of Martyrs   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Cranmer rí i dájú pé ọwọ ọtún òun ló kọkọ jóná   Credit Line   Láti inú ìwé The History of England  Ìwé Kìíní    Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 20   Ìgbátí ìwé : 200 Decorative Title - Pages  Alexander Nesbitt  Dover Publications , Inc .  Irin Iṣẹ Tí A Fi Ń Kọni Ní Ẹtọ Ọmọnìyàn  ỌMỌ ọdún mẹtàdínlógún tó ń jẹ Rut Jiménez Gila , tó ń gbé nílùú Granada , ní Sípéènì , ni olùkọ rẹ sọ fún pé kó kọ àròkọ tó dá lórí ẹtọ ọmọnìyàn .  Ní ọsẹ mélòó kan lẹyìn tó kọ àròkọ náà , ẹgbẹ tó ń ṣètò ìdánwò ní ilẹ Yúróòpù ní ìlú Brussels , Belgium , fi tó o létí pé wọn ti yan òun àti àwọn akẹkọọ mélòó kan láti ilẹ Sípéènì láti lọ ṣojú fún orílẹ - èdè rẹ .  Lẹyìn náà ló wá kọ lẹtà tó wà nísàlẹ yìí sí àwọn tó ń tẹ ìwé ìròyìn Jí !  jáde .   Nígbà tí mo ń wá àlàyé tó bágbà mu nípa ẹtọ ọmọnìyàn , inú ẹdà  Jí ! ,  ti November 22 , 1998  Gẹẹsì  , tó ní àkọlé náà ,  Gbogbo Èèyàn Ha Lè Gbádùn Ẹtọ Ọmọnìyàn Bí ? ,  ni mo ti rí ohun tí mo ń wá gẹlẹ .  Láti lè ṣàlàyé tó ṣe kedere nípa bí wọn ṣe ń fi ojú ẹtọ ọmọnìyàn gbolẹ , mo mú àwọn ìsọfúnni láti inú àwọn àpilẹkọ mìíràn nínú  Jí !   tó ń sọ nípa ọjọ ọla àwọn obìnrin àti èyí tó ń sọ nípa Ìpakúpa Rẹpẹtẹ .   Wo ẹdà April 8 , 1998 , àti ti August 8 , 1998 .   Nígbà tí mo ń ṣe ìwádìí náà , mo rí i pé  Jí !   ní àwọn ìsọfúnni tí mi ò lè rí nínú àwọn ìwé ìròyìn míì tàbí àwọn ìwé míì tí a lè ṣe ìwádìí nínú wọn .  Àwọn àwòrán inú ẹ tún wú mi lórí , mo sì lo díẹ lára wọn nínú àròkọ tí mo kọ .   Nítorí àròkọ tí mo gba ẹbùn lé lórí náà , mo lọ lo ọsẹ kan ní Finland , mo sì tún sọ ohun púpọ sí i nípa ẹtọ ọmọnìyàn , mo sì ṣàlàyé bí ìwé ìròyìn  Jí !   ṣe gbayì tó nínú ṣíṣàlàyé àwọn ọràn pàtàkì bí irú èyí .   Mo dúpẹ lọwọ yín gidigidi nítorí pé ẹyin lẹ kọkọ máa ń fi àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ láyé tó wa létí .  Kí Jèhófà máa bù kún yín , kí ẹgbàágbèje èèyàn lè máa jàǹfààní láti inú àwọn ìsọfúnni wọnyí .    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Rut nìyí , ìwé ẹrí pé ó kópa nínú ìdíje náà ló mú dání yẹn  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Tọnà Láti Máa Jọsìn Jésù ?  LÁTI ọpọ ọrúndún tó ti kọjá ni ọpọ àwọn Oníṣọọṣì ti ń jọsìn Jésù Kristi bí ẹni pé Ọlọrun Olódùmarè ni .  Àmọ , Jèhófà Ọlọrun nìkan ni Jésù tìkára rẹ yíjú sí , tó sì jọsìn .  Fún àpẹẹrẹ , nígbà tí Èṣù ní kí Jésù jọsìn òun , ohun tó fi dá a lóhùn ni pé :  Jèhófà Ọlọrun rẹ ni ìwọ gbọdọ jọsìn , òun nìkan ṣoṣo sì ni ìwọ gbọdọ ṣe iṣẹ ìsìn ọlọwọ fún .   Lẹyìn ìgbà náà , Jésù pa á láṣẹ fáwọn ọmọ ẹyìn rẹ pé :  Ẹ má pe ẹnikẹni ní baba yín lórí ilẹ ayé , nítorí ọkan ni Baba yín , Ẹni ti ọrun .   Mátíù 23 : 9 .  Nígbà tó ń bá obìnrin ará Samáríà kan sọrọ , Jésù ṣàlàyé irú ìjọsìn tí olúkúlùkù gbọdọ fún Ọlọrun .  Ìjọsìn wọn gbọdọ jẹ èyí tí wọn ń fi ẹmí àti òtítọ ṣe .  Àní sẹ ,  irúfẹ àwọn ẹni bẹẹ ni Baba ń wá láti máa jọsìn òun .   Bẹẹ ni o , Ọlọrun nìkan ló yẹ ní jíjọsìn .  Láti jọsìn ẹnikẹni tàbí ohunkóhun yàtọ sí Ọlọrun jẹ ìbọrìṣà , Ìwé Mímọ Lédè Hébérù àti Lédè Gíríìkì sì ka èyí léèwọ .  Ẹkísódù 20 : 4 , 5 ; Gálátíà 5 : 19 , 20 .  Àwọn kan lè fèsì pé :  Ṣùgbọn Bíbélì kò ha sọ pé a tún gbọdọ jọsìn Jésù bí ?  Pọọlù kò ha sọ nínú Hébérù 1 : 6 pé :  Kí gbogbo àwọn áńgẹlì Ọlọrun máa jọsìn rẹ  Jésù   ?    King James Version  Báwo la ṣe lè lóye ẹsẹ Ìwé Mímọ yìí lójú ìwòye ohun tí Bíbélì sọ nípa ìbọrìṣà ?  Ọràn Ìjọsìn Nínú Bíbélì  Ẹ jẹ ká kọkọ lóye ohun tí ìjọsìn tí Pọọlù lò níhìn - ín túmọ sí .  Ó lo ọrọ Gíríìkì náà proskyneʹo .  Ìwé náà , Ungers Bible Dictionary sọ pé ní ṣáńgílítí , ọrọ yìí túmọ sí  fífẹnu ko ọwọ ẹnì kan gẹgẹ bí àmì ìbọláfúnni tàbí àyẹsí .   Ìwé náà , An Expository Dictionary of New Testament Words , látọwọ W .  E .  Vine , sọ pé ọrọ yìí  ní ìtumọ bíbọlá fún ènìyàn . . . tàbí fún Ọlọrun .   Ní àkókò kíkọ Bíbélì , ọrọ náà proskyneʹo sábà máa ń jẹ mọ títẹríba fún ẹnì kan tó wà nípò gíga .  Ronú ná nípa àkàwé tí Jésù ṣe nípa ẹrú tí kò lè san gbèsè rẹpẹtẹ tó jẹ ọgá rẹ .  Irú ọrọ Gíríìkì yìí fara hàn nínú àkàwé yìí , nígbà tí King James Version sì ń túmọ rẹ , ó sọ pé ,  nítorí náà ọmọ ọdọ náà wólẹ , ó sì jọsìn  irú ọrọ náà proskyneʹo  rẹ  ọba  , ó ń wí pé , Olúwa , mú sùúrù fún mi , èmi ó sì san gbogbo rẹ fún ọ .   A ha lè fi ẹsùn ìbọrìṣà kan ọkùnrin yìí bí ?  Rárá o !  Ó kàn ń bu ọlá àti ọwọ tó yẹ ọba , tó tún jẹ ọgá rẹ fún un ni .  Wíwárí , tàbí bíbọwọ fúnni lọnà bẹẹ , máa ń wáyé dáadáa ní Ìlà Oòrùn lọhùn - ún nígbà ayé àwọn tó kọ Bíbélì .  Jékọbù tẹrí ba lẹẹméje nígbà tó pàdé Ísọ arákùnrin rẹ .  Àwọn arákùnrin Jósẹfù dọbálẹ , tàbí wọn wárí fún un nítorí ipò tó wà láàfin Íjíbítì .  Lójú ìwòye nǹkan wọnyí , yóò rọrùn fún wa láti lóye ohun tó ṣẹlẹ nígbà táwọn awòràwọ rí ọmọ jòjòló náà , Jésù , tí wọn pè ní  ẹni tí a bí ní ọba àwọn Júù .   Gẹgẹ bí King James Version ti tú u , àkọsílẹ náà sọ fún wa pé wọn  wólẹ , wọn sì jọsìn  proskyneʹo  rẹ .   Mátíù 2 : 2 , 11 .  Torí náà , ó ṣe kedere pé ìlò ọrọ náà , proskyneʹo , táwọn ìtumọ Bíbélì kan tú sí  jọsìn ,  kò mọ sórí kìkì irú ìbọláfúnni táa yà sọtọ gedegbe fún Jèhófà Ọlọrun nìkan .  Ó tún lè tọka sí ọwọ àti ọlá táa fi fún ènìyàn mìíràn .  Kí àwọn èèyàn má bàa ṣi ọrọ yìí lóye , àwọn ìtumọ Bíbélì kan tú ọrọ náà , proskyneʹo , ní Hébérù 1 : 6 sí  júbà rẹ   New Jerusalem Bible  ,  bọlá fún un   The Complete Bible in Modern English  ,  tẹrí bá níwájú rẹ   Twentieth Century New Testament  , tàbí  wárí fún un   Ìtumọ Ayé Tuntun  .  Jésù Tóó Wárí Fún  Ǹjẹ Jésù tó ẹni à ń wárí fún ?  Ó tó bẹẹ , ó jù bẹẹ lọ !  Nínú lẹtà tí àpọsítélì Pọọlù kọ sáwọn Hébérù , ó ṣàlàyé pé gẹgẹ bí  ajogún ohun gbogbo ,  Jésù ti  jókòó ní ọwọ ọtún Ọba Ọlọlá ní àwọn ibi gíga fíofío .   Fún ìdí yìí ,  orúkọ Jésù ni kí gbogbo eékún máa tẹ ba ti àwọn tí ń bẹ ní ọrun àti àwọn tí ń bẹ lórí ilẹ ayé àti àwọn tí ń bẹ lábẹ ilẹ , kí gbogbo ahọn sì máa jẹwọ ní gbangba pé Jésù Kristi ni Olúwa fún ògo Ọlọrun Baba .   Fílípì 2 : 10 , 11 .  Lọnà tó pẹtẹrí , láìpẹ Kristi yóò lo ipò gíga rẹ àti agbára tó ju agbára lọ , tí ipò yìí fún un , láti fi sọ gbogbo ilẹ ayé yìí di párádísè .  Lábẹ ìdarí Ọlọrun , àti nípasẹ agbára ẹbọ ìràpadà Jésù , yóò mú ìbànújẹ , ìrora , àti àròdùn kúrò pátápátá , fún àǹfààní àwọn tó bá tẹrí ba fún ìṣàkóso òdodo rẹ .  Nítorí náà , kò ha yẹ ní ẹni tí à ń bọlá fún , tí à ń bọwọ fún , tí a sì ń ṣègbọràn sí bí ?  Sáàmù 2 : 12 ; Aísáyà 9 : 6 ; Lúùkù 23 : 43 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .   Ọlọrun Tí Ń Béèrè Ìfọkànsìn Tí A Yà Sọtọ Gedegbe   Àmọ o , Bíbélì fi hàn kedere pé Ọlọrun nìkan ṣoṣo ni a gbọdọ fún ní ìjọsìn  èyíinì ni ìfọkànsìn àti ìbọláfúnni tó la ti ẹsìn lọ .  Mósè pè é ní  Ọlọrun tí ń béèrè ìfọkànsìn tí a yà sọtọ gedegbe .   Bíbélì sì gbà wá níyànjú pé ká máa  jọsìn Ẹni tí ó dá ọrun àti ilẹ ayé àti òkun àti àwọn ìsun omi .   Diutarónómì 4 : 24 ; Ìṣípayá 14 : 7 .  Ipa tí Jésù kó nínú ìjọsìn tòótọ ò kéré rárá , atóóbọláfún àti atóóbọwọfún ni .  Òun nìkan ṣoṣo ni ọnà táa lè gbà dé ọdọ Jèhófà Ọlọrun .  Nítorí náà , Jèhófà Ọlọrun , Olódùmarè , nìkan ṣoṣo ló yẹ káwọn Kristẹni tòótọ máa jọsìn .   Wíwo Ayé  Àwọn Ọmọ Àfànítẹẹtẹ àti Tẹlifíṣọn  Ìwé ìròyìn The Toronto Star ròyìn pé Àjọ Tí Ń Tọjú Àrùn Ọmọdé Nílẹ Amẹríkà dá a lábàá pé káwọn ọmọ tí kò tíì pé ọmọ ọdún méjì má ṣe máa wo tẹlifíṣọn .  Ìwádìí tó wáyé lórí ìdàgbàsókè ọpọlọ láàárọ ọjọ fi hàn pé ó pọndandan káwọn ọmọ ọwọ àtàwọn ọmọ àfànítẹẹtẹ máa wà lọdọ àwọn òbí wọn àtàwọn míì tó ń báni tọjú ọmọ .  Wíwo tẹlifíṣọn lè  ṣèdíwọ fún àjọṣepọ tó lè ràn wọn lọwọ láti mọ nípa ìwà ọmọlúwàbí láwùjọ , àti báa ṣe ń gbé èrò ẹni kalẹ , àti báa ṣe ń dá nǹkan mọ .   Amọ o , ẹnu àwọn ògbógi ò kò .  Fún àpẹẹrẹ , Ẹgbẹ Tí Ń Tọjú Àrùn Ọmọdé Nílẹ Kánádà sọ pé wíwo àwọn ètò tó gbámúṣé , pẹlú àbójútó àwọn òbí , fún nǹkan tí kò ju ọgbọn ìṣẹjú lójúmọ á jẹ kí ọmọdé  láǹfààní gbígbẹkọ lọdọ òbí .   Àmọ o , àjọ méjèèjì gbà pé kò dáa láti gbé tẹlifíṣọn tàbí kọǹpútà sí yàrá àwọn ògo wẹẹrẹ , kò sì dáa láti sọ tẹlifíṣọn di ohun tó ń báni tọjú ọmọ .  Níwọn bí wíwo tẹlifíṣọn ti lè ṣàkóbá fún ìlera àwọn ọmọdé , wọn dá a lábàá pé  kí wọn fáwọn ọmọdé níṣìírí láti lọ máa ṣeré níta , láti máa kàwé , tàbí láti máa to àwọn àdììtú tàbí láti máa ṣe àwọn eré àṣedárayá míì .   Ìjákulẹ Níbi Iṣẹ  Kí ló dé táwọn kan máa ń fárígá tàbí tí wọn tilẹ máa ń hùwà ipá níbi iṣẹ ?  Gẹgẹ bí afìṣemọrònú kan ní Toronto , tórúkọ rẹ ń jẹ Sam Klarreich ti wí , ó lè máà jẹ másùnmáwo lásán ló ń fà á , ó lè jẹ àìrára gba ìjákulẹ .  Ó gbà pé ohun tó máa ń fà á ni pé àwọn òṣìṣẹ kan gbà pé wọn  ń kó àwọn ṣe iṣẹ àṣefẹẹẹkú , wọn á sì wá rí i lẹyìn náà pé owó tí wọn ń san kéré sí iṣẹ tí àwọn ṣe ,  ìwé ìròyìn Globe and Mail ló gbé ìròyìn yìí jáde .  Klarreich kìlọ pé bíbínú fúngbà pípẹ  ń ṣe àkóbá ńlá fún ara ,  ó sì lè yọrí sí àrùn ẹgbà tàbí àrùn ọkàn - àyà .  Ó rọ àwọn òṣìṣẹ pé kí wọn gba kámú bí ìjákulẹ bá dé , kí àwọn àtàwọn tó gbà wọn síṣẹ jọ forí korí , kí wọn sì fẹlẹ jíròrò ìwọn iṣẹ tí wọn lẹmìí àtiṣe .  Lódìkejì , Klarreich gba àwọn agbanisíṣẹ nímọràn pé káwọn náà wà lójúfò láti lè tètè mọ ìgbà tí agara bá ń dá àwọn òṣìṣẹ kan , kí wọn gbárùkù tì wọn , kí wọn ràn wọn lẹrù , tàbí kí wọn dá a lábàá pé kí wọn lọ fi ọjọ kan sinmi .  Orin Kíkọ Ń Múni Lórí Yá  Ìwé ìròyìn Stuttgarter Nachrichten ròyìn pé àwọn onímọ ìjìnlẹ ti rí i pé orin kíkọ ń tú àwọn kẹmíkà kan sínú ọpọlọ tó máa ń jẹ kí ara tuni , kéèyàn sì láyọ .  Àwọn olùwádìí sọ pé nígbà téèyàn bá ń kọrin , ńṣe  làwọn èròjà tíntìntín tó ń pinnu bí nǹkan ṣe ń rí lára ,  máa ń sọ kúlúkúlú nínú ọpọlọ .  Fún ìdí yìí , ìròyìn náà sọ pé :  Kì í ṣe kìkì pé orin kíkọ ń fi bí nǹkan ṣe rí lára wa hàn nìkan ni , ṣùgbọn ó tún ń ṣẹdá àwọn ìṣesí kan nínú ara wa .   Àwọn olùkọni lórin ṣàkíyèsí pé ọpọ èèyàn lónìí ló rò pé orin kíkọ ti di  nǹkan àtijọ ,  tàbí pé àwọn ò lóhùn orin , fún ìdí wọnyí , wọn ní àwọn olórin ni kó máa kọrin o jàre .  Àmọ o , ìwádìí yìí fi hàn pé àǹfààní wà nínú fífi ohùn ara ẹni kọrin .  Jíjí Irè Oko  Ìwé ìròyìn Siegener Zeitung ròyìn pé láwọn ìpínlẹ kan nílẹ Jámánì , àwọn àgbẹ sọ pé ńṣe làwọn èèyàn túbọ ń jí irè oko àwọn lọ .  Àwọn olè ń kó ẹkún korobá apálá lọ , wọn sì ń jí ẹkún ọkọ ewébẹ asparagus lọ .  Nígbà kan , àwọn olè jí ẹgbẹrún méje àgbáyun lọ .  Òótọ ni pé àwọn kan lè máa jí oúnjẹ nítorí ipò ìṣúnná owó tó dẹnu kọlẹ , ṣùgbọn ó jọ pé eré làwọn míì fi ń ṣe .  Àwọn àgbẹ sọ pé  ọkan kò jọkan ọkọ  làwọn ń rí nínú oko táwọn olè náà ti ń wá pitú .  Oko sábà máa ń jìn sílé olóko , nítorí náà , fanda - fanda làwọn olè máa ń yan kiri nínú oko wọnyí .  Gbọrànmirò kan dá a lábàá pé káwọn àgbẹ da ìlẹdú sára ọgbìn wọn , bóyá èyí á jẹ fawọ àwọn olè sẹyìn .  Àjọṣe Ẹgbẹ Òun Ọgbà Lè Jẹ Kí Ẹmí Gùn sí I  Ìwádìí kan tí Harvard University ṣẹṣẹ ṣe , sọ pé àwọn àgbàlagbà tó ń lọwọ sí ìgbòkègbodò ẹgbẹ òun ọgbà , irú bíi lílọ sí ṣọọṣì , ilé àrójẹ , ibi àwọn eré ìdárayá , àti sinimá , máa ń fi ọdún méjì ààbọ pẹ sí i láyé ju àwọn tí kì í bẹgbẹ ṣe .  Thomas Glass láti Harvard , tó jẹ olùdarí ìwádìí náà , sọ pé ó ti pẹ tí wọn ti ń méfò pé lílọ sókè sódò tí irú ìgbòkègbodò bẹẹ mú lọwọ ló ń ran àwọn èèyàn lọwọ .  Àmọ , ó fi kún un pé ìwádìí yìí ti pèsè  ẹrí tó jọ pé ó lágbára jù lọ tó wà lónìí , tó fi hàn pé níní ète gúnmọ ní apá ìparí ìgbésí ayé ẹni máa ń jẹ kéèyàn pẹ sí i láyé .   Ọgbẹni Glass sọ pé ṣíṣe púpọ sí i , láìka irú ìgbòkègbodò tó jẹ sí , sábà máa ń mú ẹmí ẹni gùn sí i .  Àwọn Ọkọ Òkun Tó Ti Rì Tipẹtipẹ  Ìwé ìròyìn èdè Faransé náà , Sciences et avenir , ròyìn pé àwọn onímọ ìjìnlẹ nípa òkun ti ṣàwárí àwókù ọkọ òkun méjì tó jẹ tàwọn ará Foníṣíà , tó ti rì síbẹ láti nǹkan bí ọdún 750 ṣááju Sànmánì Tiwa .  Àwọn ọkọ náà gùn ní mítà mẹẹẹdógún àti mítà méjìdínlógún , ibi tí wọn wà ò sì jìnnà púpọ sétíkun Ísírẹlì , àmọ ibẹ jìn tó ẹẹdẹgbẹta mítà sísàlẹ , àwọn ló sì ti pẹ jù lọ lára àwọn ọkọ òkun tó ti rì , táa tíì rí nínú agbami .  Èbúté Tírè làwọn ọkọ náà ti ṣí , wọn kó àwọn ìṣà wáìnì , ó sì jọ pé Íjíbítì tàbí ìlú Carthage ní Àríwá Áfíríkà ni wọn forí lé .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn International Herald Tribune ti wí , ẹni tó ṣàwárí àwọn ọkọ náà , Robert Ballard , sọ pé :  Ó dà bíi pé ibú òkun , ibi tí ìmọlẹ oòrùn kò dé , àti ìsúnkì ńláǹlà , máa ń tọjú nǹkan pa mọ fún ọjọ pípẹ ju báa ṣe rò lọ .   Àwọn olùwádìí náà sọ pé ìwádìí yìí  lè jẹ kó ṣeé ṣe láti bẹrẹ àkọtun ìwádìí nípa ìtàn ìrìn àjò ojú omi .   Eré Ìtura Táa Yàn Láàyò  Nínú ìwádìí kan tí wọn ṣe láìpẹ yìí , wọn béèrè lọwọ ẹgbẹrún ènìyàn ní ọgbọn orílẹ - èdè ọtọọtọ pé ohun wo ni wọn máa ń fẹ ṣe láti fi dín másùnmáwo kù tàbí láti mú kí ara tù wọn .  Iléeṣẹ ìròyìn tó ń jẹ Reuters sọ pé kárí ayé , ìpín mẹrìndínlọgọta lára àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò ló sọ pé orin làwọn yàn láàyò .  Ní Àríwá Amẹríkà , ìpín mẹrìnlélọgọta ló fi orin sípò kìíní , ní ìfiwéra pẹlú ìpín mẹrìndínláàádọta láwọn ibi tó ti gòkè àgbà nílẹ Éṣíà .  Lápapọ , wíwo tẹlifíṣọn ló gbapò kejì , ẹkẹta sì ni lílúwẹẹ .  Tom Miller , tí í ṣe olùdarí ìwádìí náà tí iléeṣẹ Roper Starch Worldwide ṣe , sọ pé :  Táa bá ro ti owó táṣẹrẹ tórin ń náni , àti pé ó ṣeé gbọ nínú rédíò , tẹlifíṣọn , àtàwọn ẹrọ táa fi ń gbọ àwo orin , àti pé ó tún wà lórí Íńtánẹẹtì àti lórí ọpọlọpọ ìkànnì tuntun , kò yani lẹnu pé ó ju ìdajì iye àwọn olùgbé ayé tó ń gbọ orin fún ìtura .   Ipò Òṣì Ti Di Ìṣòro Kárí Ayé  Ààrẹ Báńkì Àgbáyé , ìyẹn , James D .  Wolfensohn , sọ lẹnu àìpẹ yìí pé ipò òṣì tó ń jà ràn - ìn lágbàáyé ń kọ òun lóminu .  Ìwé ìròyìn Mexico City náà , La Jornada , ròyìn pé Wolfensohn ṣàkíyèsí pé ìdá mẹta àwọn olùgbé ilẹ ayé ni òṣì paraku ń ta .  Ó fi kún un pé ìdajì àwọn olùgbé ayé ni kò lè rí dọlà méjì ná lóòjọ ; àti pé àwọn tí kò lè rí tó dọlà kan ná lóòjọ jẹ bílíọnù kan .  Bó tiẹ jẹ pé inú Wolfensohn dùn pé Báńkì Àgbáyé ti tẹ síwájú nínú rírẹyìn ipò òṣì , ó ṣe àwọn ìṣírò kan tó fi hàn pé ìṣòro náà gbilẹ , kò sì tíì ṣeé ṣẹpá .  Ó sọ pé :  A gbọdọ gbà pé ipò òṣì jẹ ìṣòro kárí ayé .   Bí Ọkàn Rẹ Ò Bá Jẹ Ẹ , Sọ Ọ Nù  Àwọn oúnjẹ kan , bíi wàràkàṣì , bí wọn bá ti bu , kò lè ṣèèyàn ní nǹkan kan téèyàn bá jẹ wọn .  Àmọ àwọn oúnjẹ kan tó ti bu lè ṣe jàǹbá , àgàgà fẹni tára rẹ kò fi bẹẹ le , ìwé ìròyìn UC Berkeley Wellness Letter ló ṣe ìkìlọ yìí .  Búrẹdì tó ti bu àtàwọn oúnjẹ oníhóró tó ti bu wà lára àwọn èyí tí májèlé wọn pọ jù .  Àwọn ohun táà ń rí wọnyẹn , tó hù sára oúnjẹ tó ti bu , máa ń ní àwọn fọnrán tó rí bíi gbòǹgbò tó ti wọnú oúnjẹ náà lọ .  Síwájú sí i , àwọn májèlé tó wà nínú oúnjẹ tó bu kì í kúrò bọrọ , kódà béèyàn bá sè é .  Ìwé ìròyìn Wellness Letter wá dá a lábàá pé :   Tó bá ṣeé ṣe , fi nǹkan èèlò sínú fìríìjì , kí o sì lò ó kó tó bu .   Sọ àwọn èso kéékèèké , bí àgbáyun tàbí èso àjàrà tó ti bu nù .  Ìgbà tóo bá ti ṣe tán láti jẹ èso ni kóo tó fọ ọ , torí pé á tètè bu tó bá ní ọrinrin .   Bó bá jẹ ibi kékeré ló bu lára àwọn èso ńlá líle àtàwọn ọgbìn bíi ápù , ànàmọ , cauliflower , tàbí àlùbọsà , o lè rọra gé ojú ibẹ dà nù .  Bí àwọn èso rírọ bíi peach àti ẹgúsí , bá ti bu , ńṣe ni kóo kó o dà nù .   Bí wàràkàṣì líle bá ti bu , apá kan rẹ ṣì lè ṣeé jẹ , bóo bá gé ibi tó bu náà dà nù , tóo gé e , ó kéré tán , tó nǹkan bíi sẹǹtímítà mẹta wọnú .  Àmọ bí wàràkàṣì rírọ àti yúgọọtì , àti búrẹdì , ẹran , oúnjẹ àjẹkù , àwọn oúnjẹ oníhóró , ẹpà lílọ , àwọn nǹkan olómi tó dùn mẹnẹmẹnẹ , àtàwọn èso inú agolo bá ti bu , kíkó ni kí o kó wọn dà nù .  Yíyan Ẹran Níwọn Tó Tọ  Ìwé ìròyìn National Post ti Kánádà sọ pé :  Ẹran tí kò jiná ló ti sábà máa ń ba àwọn èèyàn lẹrù láti jẹ , àmọ láwọn ọdún àìpẹ yìí , yíyan án gbẹ jù  pàápàá jù lọ sísun ẹran , ẹran adiyẹ àti ẹja jó tàbí kó tilẹ jóná ráúráú lórí ayanran  ni a ti rí i pé ó ń ṣe àkóbá gidi fún ìlera .   Nígbà táa bá fi iná tó pọ yan ẹran , ó máa ń mú àwọn èròjà tí ń fa àrùn jẹjẹrẹ tí a ń pè ní heterocyclic amines  HCAs  jáde .  Ìròyìn náà dámọràn pé kéèyàn máa lo èròjà marinade tó ní nínú  èròjà kan tó ní omiró , irú bí omi ọsàn wẹwẹ , omi ọsàn tàbí ọtí kíkan ,  nǹkan wọnyí lè jẹ kí ẹran yíyan dáa fára .  Nínú àwọn àyẹwò tí Iléeṣẹ Tó Ń Ṣèwádìí Lórí Àrùn Jẹjẹrẹ ní Amẹríkà ṣe léraléra , wọn  ṣàwárí pé àwọn oúnjẹ tí wọn fi èròjà marinade sí , ní èròjà HCAs tó fi ìpín méjìléláàádọrùn - ún sí mọkàndínlọgọrùn - ún dín sí irú àwọn oúnjẹ kan náà tí wọn kò fi èròjà marinade sí  kò sì mú ìyàtọ kankan wá , yálà wọn fi èròjà marinade sí i fún ogójì ìṣẹjú tàbí fún ọjọ méjì .   Ìgbàgbọ Tí Kò Yingin Nígbà Ìpọnjú  ÓTI fẹrẹẹ tó ọgọta ọdún báyìí tí Mina Esch rí káàdì ìkíni kan gbà látọdọ Peter , ọkọ rẹ .  Ṣókí ni ìsọfúnni tó fọwọ kọ , kò sì lọrọ gidi nínú .  Síbẹsíbẹ , inú obìnrin náà dùn , eéwo rẹ sì tú .  Nígbà yẹn , àgọ ìṣẹniníṣẹẹ ni ọkọ Mina wà nílùú Buchenwald tó ń fimú dánrin , ìjọba Násì ló fi í síbẹ torí pé Ẹlẹrìí Jèhófà ni .  Wọn kọ àwọn gbólóhùn ṣàkó sẹyìn káàdì náà , tó kà pé :  Ẹlẹwọn yìí jẹ olóríkunkun Akẹkọọ Bíbélì  ìyẹn orúkọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà yẹn  . . .  Nítorí èyí nìkan la fi gba àǹfààní kíkọ lẹtà àti rírí lẹtà gbà lọwọ rẹ , bó tiẹ jẹ pé a kì í fi àǹfààní yìí duni .   Ìsọfúnni yìí ló jẹ kí Mina mọ pé ìgbàgbọ Peter kò yingin .  Káàdì ìkíni náà ti gbó jíájíá báyìí , ó sì ti ń pọn ràkọràkọ , àmọ Ibi Ìkóhun Ìṣẹǹbáyé Àwọn Júù Sí  Ohun Ìrántí Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Náà , tó wà ní Battery Park , ní New York City , ti yá a lọwọ wọn .  Káàdì ìkíni náà , àti fọtò Peter Esch , wà lára àwọn nǹkan tó ń jẹ káwọn èèyàn mọ díẹ lára ọràn gòdògbà tó dé bá aráyé nígbà Ìpakúpa Rẹpẹtẹ náà , nígbà tí mílíọnù mẹfà àwọn Júù ṣègbé .  Àwọn ohun pàtàkì - pàtàkì inú ìpàtẹ tó wà níbi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí náà lé ní ẹgbàá fọtò àti ẹgbẹrin ohun èlò ìbílẹ tó ń fi nǹkan kan hàn nípa ohun tójú àwọn Júù rí látọdún 1880 títí dòní , títí kan Ìpakúpa Rẹpẹtẹ náà .  Ó ṣe wá jẹ pé Ibi Ìkóhun Ìṣẹǹbáyé Àwọn Júù Sí ni wọn lọ pàtẹ lẹtà Peter Esch sí ?  Ọjọgbọn Jud Newborn , tí í ṣe òpìtàn tó ń ṣiṣẹ níbi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí náà sọ pé :  Olórí ète táa fi kọ ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí yìí ni láti jẹ káwọn èèyàn mọ nípa ìtàn àwọn Júù .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fojú winá inúnibíni nítorí pé wọn jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà .  Gbogbo nǹkan tó fà á tí wọn fi ṣenúnibíni sáwọn Ẹlẹrìí kò ju nítorí ìgbàgbọ wọn àti nítorí pé wọn kórìíra ìwà kẹlẹyàmẹyà , àti nítorí pé wọn kọ láti lẹdí àpò pọ pẹlú òṣónú aláṣẹ bóofẹbóokọ , tí kò lẹmìí ẹsìn .  Wọn ò sì fẹ bá a lọwọ sógun tó ń jà . . . .  Àwọn Júù jà raburabu láti má pàdánù ànímọ wọn àti ìgbàgbọ wọn lójú àtakò gbígbóná janjan .  Ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí yìí gbóríyìn fún irú ìdúró gbọn - in tẹmí yìí .  Nítorí náà , àjọ yìí pẹlú gbà pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lo ìgbàgbọ nígbà ìjọba Násì , a sì kan sáárá sí wọn .   Fúngbà díẹ tí lẹtà yìí yóò fi wà ní Ibi Ìkóhun Ìṣẹǹbáyé Àwọn Júù Sí , yóò fi akitiyan ọkùnrin kan hàn , bó ṣe dúró ṣinṣin ti Jèhófà nígbà àdánwò .  Peter Esch kojú ìdánwò líle koko tó dé bá a nínú àgọ Násì , ìgbàgbọ rẹ ò sì yingin .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Ibi Ìkóhun Ìṣẹǹbáyé Àwọn Júù Sí , ní New York City   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Wọn sọ Esch , tí í ṣe ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , sẹwọn láti ọdún 1938 sí 1945 nítorí pé ó kọ láti sẹ ìgbàgbọ rẹ  April 19 , 2000 Ọjọ Tó Yẹ Ká Máa Rántí  LÁLẸ ọjọ tó ṣáájú ọjọ tí Jésù kú , ó fi ìṣe ìrántí ikú rẹ lélẹ .  Ayẹyẹ tí ò fa ariwo ni .  Nígbà ayẹyẹ náà , ó wí fún àwọn ọmọlẹyìn rẹ pé :  Ẹ máa ṣe èyí ní ìrántí mi .   Lúùkù 22 : 19 .  Lọdún yìí , àyájọ ayẹyẹ náà bọ sí ọjọ Wednesday April 19 , lẹyìn tí oòrùn bá wọ .  Nítorí èyí , àwa Ẹlẹrìí Jèhófà jákèjádò ayé yóò pàdé pọ lálẹ ọjọ pàtàkì yìí láti ṣe Ìṣe Ìrántí náà bí Jésù ṣe ní ká máa ṣe é .  A fi tọyàyàtọyàyà ké sí ọ láti wá bá wa ṣe ayẹyẹ yìí .  Jọọ , wádìí àkókò àti ibi tí wọn ti máa ṣe ìpàdé náà lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  May 8 , 2000  Ayé Tí a Mú Ṣọkan  Ṣé Ilẹ Yúróòpù Ló Ti Máa Bẹrẹ Ni ?  Nínú ayé kan tó pín yẹlẹyẹlẹ , ìròyìn ńlá ni ọràn nípa ìṣọkan ilẹ Yúróòpù jẹ .  Ṣùgbọn báwo ni ìrètí nípa ìṣọkan ilẹ Yúróòpù ti jẹ gidi tó ?  Ìrètí gidi kan ha wà fún ìṣọkan àgbáyé bí ?  3 Ìṣọkan Ilẹ Yúróòpù  Ṣe Nǹkan Pàtàkì Ni ?  5 Ṣé Ilẹ Yúróòpù Lè Ṣọkan Lóòótọ ?  9 Ǹjẹ Ayé Lè Ṣọkan ?  12 Ìròyìn Orí Tẹlifíṣọn  Mélòó Ló Jẹ Ìròyìn Gidi ?  16  Wàá Kàn Kú Dànù Ni !   18  Ìjà Ogun Náà Kì í Ṣe Tiyín , Bí Kò Ṣe Ti Ọlọrun   25 Ẹkọ Wo Lẹlẹwọn Lè Rí Kọ Lára Ẹyẹ ?  28 Wíwo Ayé  30 Ìgbà Tí Ìfẹ Fọjú  31 Àrùn Éèdì Ní Áfíríkà  Àyípadà Rere Wo Ni Ẹgbẹrúndún Tuntun Fẹ Mú Wá ?  32  Ìwé Atọnà Tó Ń Sọrọ Síbi Tọrọ Wà , Tó sì Gbéṣẹ   Ṣé Kéèyàn Bímọ La Fi Ń Mọ Pọkùnrin Ni ?  13  Ọpọ ọdọ lónìí ló ń rò bẹẹ .  Ṣùgbọn kí la fi ń mọ pọkùnrin lẹnì kan ?  Bí A Ṣe Lè Kápá Àìnírètí 26  Kò sí èèyàn tí kì í sọrètí nù .  Báwo ni Bíbélì ṣe lè ràn ẹ lọwọ láti kápá ìmọlára àìnírètí tó le gan - an ?  Ìṣọkan Ilẹ Yúróòpù  Ṣe Nǹkan Pàtàkì Ni ?  ÀWỌN èèyàn ń mutí .  Ìdùnnú ṣubú layọ .  Kí ló fa ìdùnnú ?  Ṣé ẹgbẹrúndún tuntun tó wọlé dé ni ?  Ó tì o , ó dájú pé ohun tó ń fa ìdùnnú yìí ju ọràn títi ọdún 1999 bọ sí ọdún 2000 lọ .  January 1 , 1999 ni ohun tí a ń wí yìí ṣẹlẹ .  Ọjọ yẹn ni wọn ń ṣe ìfilọlẹ owó tuntun tí Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù  EU  lápapọ yóò máa ná , orúkọ tí wọn pe owó náà ni yúrò  euro  .  Púpọ lára àwọn ará Yúróòpù ló wo ọràn níná irú owó kan náà gẹgẹ bí ìgbésẹ ńlá nínú ọràn ìṣọkan tí ilẹ Yúróòpù ti ń jẹ lẹnu tipẹtipẹ .  Ìwé ìròyìn èdè Dutch náà , De Telegraaf , sọrọ ìwúrí nípa ìfilọlẹ owó yúrò , ó ní ó jẹ  ògo ìṣọkan ilẹ Yúróòpù .   Ní ti gidi , lẹyìn ọpọ ọdún tí wọn ti ń ronú nípa rẹ , tí wọn ti ń dá a bí ọgbọn , tí àwọn nǹkan bíi mélòó kan sì ti ń dí wọn lọwọ , ó jọ pé ìṣọkan ilẹ Yúróòpù ti wá sún mọlé ju ti ìgbàkigbà rí lọ wàyí .  Òótọ ni pé àwọn tí kì í gbé ilẹ Yúróòpù lè máa ṣe kàyéfì nípa ohun tó fa gbogbo ìdùnnú yìí .  Owó yúrò tó wọlé dé àti gbogbo ìsapá lórí ìṣọkan ilẹ Yúróòpù lè ṣàìní nǹkan kan ṣe pẹlú ìgbésí ayé tiwọn .  Àmọ , ìṣọkan ilẹ Yúróòpù yìí lè ṣokùnfà òwò àjọṣe tó tíì tóbi jù lọ láàárín àwọn orílẹ - èdè .  Nítorí náà , yóò ṣòro kí èèyàn tó máà kọbi ara sí ọràn ìṣọkan ilẹ Yúróòpù táa ń sọ yìí  láìka ibi yòówù kí èèyàn máa gbé sí .  Fún àpẹẹrẹ , Igbákejì Olùdarí Ètò Òde ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , Marc Grossman , sọ fún àwùjọ àwọn ará Àríwá Amẹríkà kan láìpẹ yìí pé :  A ò lè fọwọ rọ Ilẹ Yúróòpù tì bí a óò bá láásìkí .   Èé ṣe ?  Lára àwọn ohun tó sọ pé ó jẹ kó rí bẹẹ ni pé ,  bí a bá kó àwọn méjìlá jọ lára ọmọ ilẹ Amẹríkà tó ń ṣiṣẹ ní àwọn ilé iṣẹ ẹrọ , ọkan nínú wọn yóò máa ṣiṣẹ ní ọkan lára ẹgbẹrún mẹrin ilé iṣẹ tí àwọn ará Yúróòpù dá sílẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .   Ìròyìn tún sọ pé owó tuntun tí wọn ṣe jáde ní ilẹ Yúróòpù náà lè nípa lórí iye tí àwọn orílẹ - èdè tó jìnnà réré sí Yúróòpù ń ta àwọn ọjà tí wọn ń kó wọlú wọn , kódà yóò kan èlé tí wọn ń san lórí owó tí wọn yá pàápàá .  Àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà lè jàǹfààní nínú ẹ .  Lọnà wo ?  Ìwádìí kan sọ pé :  Fífi owó yúrò rọpò oríṣiríṣi owó tí àwọn orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù ń ná á mú ọràn òwò àjọṣe láàárín àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà àti Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù rọrùn .   Láfikún sí i , àwọn kan méfò pé ilé iṣẹ àwọn ará Japan àti tàwọn ará Amẹríkà tó ń ṣòwò ní Yúróòpù pẹlú á jàǹfààní .  Ní báyìí tí owó yúrò ti jáde , kò ní sí ọràn ìlọsókè - lọsódò mọ nínú iye tí àwọn orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù ń ṣẹ owó sí láàárín ara wọn .  Ṣíṣe òwò ní ilẹ Yúróòpù lè máà gbọnni lówó dànù mọ .  Bóo bá ń wéwèé láti rìnrìn àjò ní ilẹ Yúróòpù , ìwọ náà lè jẹ lára àǹfààní ìṣọkan ilẹ Yúróòpù .  Láìpẹ , wàá lè fi oríṣi owó kan , ìyẹn yúrò , tí agbára ẹ fẹrẹẹ tó ti dọlà tí wọn ń ná ní Amẹríkà , ra ọjà tàbí kí o fi sanwó iṣẹ tí wọn bá ṣe fún ẹ ní orílẹ - èdè ọtọọtọ ní ilẹ Yúróòpù .  Àwọn arìnrìn - àjò ò ní máa ronú bí wọn á ṣe máa kó owó gulden , francs , lira , deutsche marks , àti ẹrọ pẹnpẹ tí wọn fi ń ṣírò owó kiri mọ .  Bó ti wù kó rí , ìgbésẹ dídi kọńtínẹǹtì tó ṣọkan tí ilẹ Yúróòpù gbé tún mú ohun kan tó túbọ fani lọkàn mọra wá , ìrètí sì ni ohun náà .  Ìwọ ròó wò , ní nǹkan bí ọdún mélòó kan sẹyìn , ńṣe logun ń jà káàkiri ilẹ Yúróòpù .  Tí a bá ti ibẹ yẹn wò ó , ìṣẹlẹ tó gbàfiyèsí ni ọràn ìṣọkan ilẹ Yúróòpù .  Ńṣe làwọn èèyàn níbi gbogbo lágbàáyé kà á sí ohun tó gbayì .  Ọpọ èèyàn ò yéé rò ó pé bóyá ni ìfojúsọnà fún ìṣọkan àgbáyé ò ní di àlá tó máa ṣẹ nígbẹyìngbẹyín .  Ohun táwọn èèyàn ń fẹ gbáà ni !  Ǹjẹ àwọn ìgbésẹ tí ilẹ Yúróòpù gbé nípa ìṣọkan yìí lè mú kí aráyé sún mọ ipò wíwà ní ìṣọkan ?  Ká tó dáhùn ìbéèrè yẹn , a ní láti fojú ṣùnnùkùn wo ìṣọkan ilẹ Yúróòpù náà .  Àwọn ohun ìkọsẹ tó lè dí ìṣọkan lọwọ wo ni wọn ṣì ní láti mú kúrò ná ?   Àpótí  Àtẹ Ìsọfúnnni tó wà ní ojú ìwé 4   ṢÉ ÌṢỌKAN TI FẸRẸẸ DÉ ?  Ọràn nípa ìṣọkan ilẹ Yúróòpù kì í ṣe nǹkan tuntun .  Wọn ṣọkan dé àyè kan nígbà ìṣàkóso Ilẹ Ọba Róòmù , àti lẹyìn náà lábẹ ìṣàkóso Charlemagne , àti níkẹyìn nígbà àkóso Napoléon Kìíní .  Nínú àwọn ọràn tí a mẹnu kàn wọnyí , nípasẹ ipá àti ìṣẹgun ni wọn fi mú àwọn èèyàn ṣọkan .  Àmọ lẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì , àwọn orílẹ - èdè mélòó kan tí ogun ti fọ túútúú wá rí i pé ó yẹ kí ìṣọkan tó dá lórí ìfọwọsowọpọ wà .  Àwọn orílẹ - èdè wọnyí ní i lọkàn pé irú ìfọwọsowọpọ bẹẹ á yọrí sí ìmúsunwọn ètò ọrọ ajé , yóò sì tún jẹ kí wọn lè fòfin de ogun .  Díẹ lára àwọn ìgbésẹ pàtàkì pàtàkì tó ṣamọnà sí ohun tó ń lọ lọwọ báyìí la kọ sísàlẹ yìí :   1948 Ọgọrọọrún àwọn olórí orílẹ - èdè tó wà nílẹ Yúróòpù ṣèpàdé ní ìlú Hague , lórílẹ - èdè Netherlands , wọn sì jẹjẹẹ pé :  A ò ní bá ara wa jagun mọ láé .    1950 Ilẹ Faransé àti Jámánì bẹrẹ àjọṣe láti lè dáàbò bo àwọn ilé iṣẹ èédú àti ti irin lílẹ wọn .  Àwọn orílẹ - èdè míì tún dara pọ mọ wọn , èyí wá yọrí sí dídá ẹgbẹ Àwùjọ Ilẹ Yúróòpù Tí Ń Ṣe Èédú àti Irin Lílẹ  ECSC  sílẹ .  Ẹgbẹ ECSC bẹrẹ sí gbéṣẹ ṣe lọdún 1952 , àwọn orílẹ - èdè tó sì wà nínú ẹgbẹ náà ni Belgium , Faransé , Ítálì , Ìwọ Oòrùn Jámánì , Luxembourg , àti Netherlands .   1957 Àwọn orílẹ - èdè mẹfà tó wà nínú ẹgbẹ ECSC tún dá ẹgbẹ méjì míì sílẹ , àwọn ni : Ẹgbẹ Tó Ń Rí sí Ètò Ọrọ Ajé Ilẹ Yúróòpù  EEC  àti Àjọ Agbára Átọmíìkì Ilẹ Yúróòpù  Euratom  .   1967 Ẹgbẹ EEC dara pọ mọ ẹgbẹ ECSC àti Euratom , gbogbo wọn sì di ẹgbẹ kan tó ń jẹ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù  EC  .   1973 Ẹgbẹ EC gba orílẹ - èdè Denmark , Ireland , àti ilẹ Gẹẹsì sínú ẹgbẹ wọn .   1981 Orílẹ - èdè Gíríìsì wọ ẹgbẹ EC .   1986 Orílẹ - èdè Potogí àti Sípéènì wọ ẹgbẹ EC .   1990 Àwọn ọmọ ẹgbẹ EC tún pọ sí i nígbà tí Ìwọ Oòrùn àti Ìlà Oòrùn Jámánì dọkan , èyí sì mú kí orílẹ - èdè Ìlà Oòrùn Jámánì tẹlẹ ráyè wọ ẹgbẹ náà .   1993 Ìsapá láti mú kí àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ EC túbọ ṣọkan nínú ètò ọrọ ajé àti ìṣèlú ṣamọnà sí dídá ẹgbẹ tí wọn pè ní Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù  EU  , sílẹ .   2000 Orílẹ - èdè mẹẹẹdógún ló wà nínú ẹgbẹ EU , àwọn ni Austria , Belgium , Denmark , Finland , Faransé , Gíríìsì , Ireland , Ilẹ Gẹẹsì , Ítálì , Jámánì , Luxembourg , Netherlands , Potogí , Sípéènì , àti Sweden .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Owó yúrò á rọpò ọpọ owó tí wọn ń ná nílẹ Yúróòpù   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   Owó yúrò àti àwọn àmì owó yúrò lójú ewé 3 , 5 - 6 , àti 8 :  European Monetary Institute  Ṣé Ilẹ Yúróòpù Lè Ṣọkan Lóòótọ ?  BÓ BÁ ṣòro fún ẹ láti gbà gbọ pé àwọn ará ilẹ Yúróòpù ò fi ọràn ìṣọkan yìí ṣeré , ìwọ sáà ti gbéra , kóo lọ sí àwọn orílẹ - èdè díẹ ní ilẹ Yúróòpù .  Ńṣe làwọn èèyàn ń lọ fàlàlà káàkiri àwọn ilẹ tó para pọ jẹ Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù  EU  .  Kò tún sí pé èèyàn ń dúró pẹ ní àwọn ẹnubodè orílẹ - èdè míì kó tó wọlé .  Ó dájú pé inú àwọn arìnrìn - àjò dùn sí èyí  ṣùgbọn àwọn nìkan kọ ló ń jàǹfààní ẹ .  Ní báyìí , àwọn ọmọ orílẹ - èdè tó wà lára ẹgbẹ Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù lè lọ kàwé ní èyíkéyìí lára àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ EU , wọn lè lọ ṣiṣẹ níbẹ , wọn tiẹ lè dá iṣẹ sílẹ níbẹ pàápàá .  Èyí sì ti mú kí ètò ọrọ ajé àwọn tí kò lọrọ lára àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ EU gbé pẹẹlí sí i .  Ó dájú pé ìyípadà pàtàkì gbáà ni rírọrùn tó rọrùn féèyàn láti lè sọdá sí orílẹ - èdè míì láìsí ìṣòro .  Nígbà náà , ṣé ká kúkú sọ pé ilẹ Yúróòpù ti ṣọkan ni , pé kò sí ohun tó ń dènà ìṣọkan mọ ?  Rárá o , ìdíwọ ń bẹ níwájú rẹpẹtẹ , àwọn kan lára ìdíwọ náà sì ń múni lọkàn pami .  Ṣùgbọn ká tó gbé wọn yẹ wò , ẹ jẹ ká kọkọ gbé ọkan lára ìgbésẹ tó lágbára jù tí wọn tíì gbé nípa ìṣọkan yẹ wò .  Nípa bẹẹ , a óò lè lóye ìdí tí àwọn èèyàn fi ní ìrètí pé ìṣọkan á dé .  Ìgbésẹ Nípa Ṣíṣọkan Lórí Ọràn Owó  Ọràn bíbójútó ètò ibodè lè ná orílẹ - èdè lówó tó pọ gan - an .  Nígbà kan , àwọn orílẹ - èdè mẹẹẹdógún tí wọn wà nínú ẹgbẹ EU máa ń ná nǹkan bíi bílíọnù méjìlá owó yúrò lọdún lórí ọràn iṣẹ àwọn aṣọbodè .  Abájọ tí mímú tí wọn mú nǹkan rọrùn báyìí ní àwọn ẹnubodè orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù fi jẹ kí ètò ọrọ ajé gbé pẹẹlí sí i .  Bóo bá ronú nípa bí mílíọnù ọọdúnrún ó lé àádọrin èèyàn tó ń gbé àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ EU ṣe ń lọ láti ibì kan sí òmíràn fàlàlà láàárín àwọn orílẹ - èdè tí wọn jọ wà nínú ètò òwò àjùmọṣe , wàá rí i kedere pé ètò ọrọ ajé wọn ń gbérí lọnà tó ta yọ .  Kí ló mú kí irú ìtẹsíwájú yẹn ṣeé ṣe ?  Ní February 1992 , àwọn olórí ìjọba gbégbèésẹ pàtàkì kan tó lè mú ìṣọkan wá , wọn fọwọ sí ìwé Àdéhùn Nípa Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù , tàbí Àdéhùn ti Maastricht .  Àdéhùn náà fìpìlẹ níní ètò òwò àjùmọṣe lélẹ ní ilẹ Yúróòpù , ṣíṣí báńkì àpapọ , àti níná oríṣi owó kan náà .  Ṣùgbọn , ó yẹ kí wọn tún ṣe nǹkan pàtàkì míì , ìyẹn ni pé : kí wọn ṣe é kí iye tí wọn máa ń ṣẹ owó wọn sí yéé yí padà .  Nítorí pé àìdúró sójú kan iye tí wọn ṣẹ owó sí lè mú káwọn tó ń ṣòwò rí èrè gidi jẹ lọjọ kan , kí èrè tọjọ kejì ẹ má sì fi bẹẹ tó nǹkan .  Wọn mú ìṣòro tó ń dènà ìṣọkan yìí kúrò nípa gbígbé Àjọ Tó Ń Rí sí Ọràn Ìṣúnná Owó àti Ètò Ìnáwó  EMU  kalẹ , wọn sì tún ṣe owó yúrò jáde tí gbogbo wọn á máa ná .  Ọràn nípa iye tí wọn ń ṣẹ owó sí ti wá kúrò wàyí , kò sì sí ìdààmú mọ nípa pé kí òwò wọn máà fọ nítorí ewu tó lè tìdí iye tí wọn ń ṣẹ owó sí wá .  Àbájáde ẹ ni pé wọn kì í da owó púpọ sórí òwò mọ , wọn sì túbọ ń rí ṣe lọdọ àwọn ilẹ òkèèrè .  Tó bá sì yá , èyí lè mú kí iṣẹ túbọ pọ sí i , kí àwọn èèyàn sì lè fowó ra nǹkan lọpọkúyọkú  ìyẹn á sì ṣe gbogbo èèyàn láǹfààní .  Dídá tí wọn dá Báńkì Àpapọ Ilẹ Yúróòpù sílẹ ní ọdún 1998 jẹ ìgbésẹ pàtàkì míì sípa níná irú owó kan náà .  Báńkì tó dá dúró yìí , tó wà ní ìlú Frankfurt , lórílẹ - èdè Jámánì , ló làṣẹ lórí gbogbo ọràn owó tó bá ní í ṣe pẹlú àwọn ìjọba orílẹ - èdè tó wà lára ẹgbẹ náà .  Ó ń gbìyànjú láti máà jẹ kí ọjà wọn gógó ní àwọn ibi tí wọn pè ní agbègbè ilẹ Yúróòpù , ìyẹn ní àwọn orílẹ - èdè mọkànlá tó jùmọ ń kópa nínú rẹ ,  ó sì mú kí iye tí wọn ń ṣẹ owó yúrò , dọlà , àti owó yen yéé yí padà látìgbàdégbà .  Nítorí náà , tó bá jẹ ní ti owó ni , wọn ti tẹ síwájú gan - an sípa ìṣọkan .  Bó ti wù kó rí , àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ nípa ọràn owó tún ṣàpèjúwe bí àìṣọkan ṣì ṣe rinlẹ tó láàárín àwọn orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù .  Àwọn Nǹkan Míì Tó Ń Ṣẹlẹ Nípa Ọràn Owó  Àwọn orílẹ - èdè tí kò fi bẹẹ lọrọ nínú ẹgbẹ EU pẹlú ní ìkùnsínú tiwọn .  Wọn ronú pé àwọn orílẹ - èdè tó lọrọ gan - an nínú ẹgbẹ náà kì í jẹ kí àwọn rí jẹ nínú ọrọ wọn tó bó ti yẹ .  Kò sí èyíkéyìí lára àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ náà tí kò gbà pé ó yẹ kí àwọn fowó ran àwọn orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù tí kò lọrọ , táwọn jọ ń ṣẹgbẹ lọwọ .  Ṣùgbọn , àwọn orílẹ - èdè tó lọrọ gan - an náà lérò pé àwọn ní ìdí pàtàkì táwọn ò fi lè ṣe bẹẹ .  Fún àpẹẹrẹ , gbé ọràn ti Jámánì yẹ wò .  Ìtara tí orílẹ - èdè yẹn ní láti máa náwó sórí ìṣọkan ilẹ Yúróòpù ti ń dín kú báyìí , pàápàá nísinsìnyí tí ẹrù ìnáwó tòun alára ti ga pelemọ .  Owó tí wọn ń nìkan ná lórí mímú Ìlà Oòrùn àti Ìwọ Oòrùn Jámánì ṣọkan ò kéré , ó fẹrẹẹ tó ọgọrùn - ún bílíọnù dọlà lọdún .  Ìyẹn jẹ ìdá mẹrin iye tí orílẹ - èdè náà ń wéwèé láti ná lọdún !  Àwọn ìṣẹlẹ yìí ti mú kí gbèsè tí ìjọba ilẹ Jámánì jẹ pọ gan - an débi pé ilẹ Jámánì ní láti sapá gan - an kó tó lè kúnjú ìwọn ohun tí ẹgbẹ EMU là sílẹ fún orílẹ - èdè tó bá fẹ wọ ẹgbẹ wọn .  Àwọn Míì Fẹ Wọ Ẹgbẹ EU Lákọtun  Ní kúkúrú , àwọn tó fara mọ níní oríṣi owó kan ṣoṣo retí pé àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ EU tí wọn ò tíì sí nínú ẹgbẹ EMU á borí àwọn ìṣòro tí wọn ní kó tó di ọdún 2002 , nígbà tí wọn ń retí àtifowó wẹwẹ àti owó oníbébà yúrò rọpò owó táwọn orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù ń ná lónìí .  Bí Denmark , ilẹ Gẹẹsì , àti Sweden ò bá fọràn wíwọ ẹgbẹ falẹ , owó yúrò lè rọpò owó pound , kroner , àti kronor tiwọn .  Ní báyìí ná , àwọn orílẹ - èdè mẹfà míì láti ilẹ Yúróòpù ń fẹ wọ ẹgbẹ EU .  Àwọn orílẹ - èdè náà ni Estonia , Hungary , Kípírọsì , Orílẹ - Èdè Olómìnira Czech , Poland , àti Slovenia .  Orílẹ - èdè márùn - ún míì ń retí kí wọn mú àwọn náà wọ ẹgbẹ , àwọn ni , Bulgaria , Latvia , Lithuania , Romania , àti Slovakia .  Wọn ò lè wọ ẹgbẹ lọfẹẹ .  Wọn ti fojú díwọn pé láàárín ọdún 2000 sí 2006 , ẹgbẹ EU ní láti kó ọgọrin bílíọnù owó yúrò sílẹ láti fi ṣèrànwọ fáwọn ṣẹṣẹdé mẹwàá náà láti Ìlà Oòrùn Yúróòpù .  Ṣùgbọn , iye tí àwọn ṣẹṣẹdé náà ní láti ní lọwọ kí wọn baà lè kúnjú ìwọn ohun tí ẹgbẹ EU ń béèrè lọwọ àwọn tó fẹ wọ ẹgbẹ pọ ju iye tí wọn máa rí gbà lọwọ ẹgbẹ EU lọ fíìfíì .  Fún àpẹẹrẹ , orílẹ - èdè Hungary ní láti ná bílíọnù méjìlá owó yúrò sórí títún àwọn ọnà àti ojú irin rẹ ṣe .  Orílẹ - Èdè Olómìnira Czech yóò ná iye tó ju nǹkan bí bílíọnù mẹta ààbọ owó yúrò lọ sórí títún omi ṣe nìkan , ilẹ Poland sì gbọdọ ná bílíọnù mẹta owó yúrò sórí dídín imí ọjọ tó ń tú sáfẹfẹ kù .  Bó tilẹ rí bẹẹ , àwọn tó fẹ wọ ẹgbẹ yìí lérò pé àǹfààní tó máa tibẹ wá pọ ju ohun tó máa ná àwọn lọ .  Ohun kan dájú ṣá o , ìyẹn ni pé òwò tí wọn ń bá àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ EU ṣe á pọ sí i .  Ṣùgbọn , ó lè béèrè pé kí àwọn tó fẹ wọ ẹgbẹ yìí ṣì dúró fún ìgbà díẹ .  Gẹgẹ bí àwọn ará ìlú ti sọ lẹnu àìpẹ yìí , ẹyìn ìgbà tí àwọn orílẹ - èdè tó ti wà nínú ẹgbẹ EU bá yanjú ọràn ìṣòro owó tiwọn ni wọn máa tó gba àwọn orílẹ - èdè míì wọlé .  Ìkórìíra , Ìfẹ Orílẹ - Èdè Ẹni , àti Àìríṣẹṣe  Bó tilẹ jẹ pé wọn ti sapá púpọ láti rí i pé ìṣọkan pọ sí i , ohun tó ń jẹ àwọn èèyàn lọkàn ní ilẹ Yúróòpù àti lẹyìn odi rẹ ni ìdàgbàsókè Kọńtínẹǹtì náà .  Bákan náà ni ọkàn ò balẹ nípa bí wọn ṣe máa yanjú àwọn ìṣòro ogun ẹlẹyàmẹyà , irú èyí tó ṣẹlẹ ní àgbègbè Balkan tó pín sí yẹlẹyẹlẹ  ogun Bosnia làkọkọ , lẹyìn náà , ogun Kosovo .  Lọpọ ìgbà ni àwọn orílẹ - èdè tó wà lára ẹgbẹ EU kì í fohùn ṣọkan lórí bó ṣe yẹ kí wọn yanjú irú àwọn ogun bẹẹ tó ń bẹ sílẹ ní ilẹ Yúróòpù àti àwọn ibòmíràn .  Níwọn bí ẹgbẹ EU kì í ti í ṣe àkójọ àwọn ìpínlẹ tó para pọ di orílẹ - èdè kan ṣoṣo , tí gbogbo orílẹ - èdè tó wà nínú rẹ kò sì ní àkọsílẹ ìlànà kan náà fún bíbá ilẹ òkèèrè lò , ìfẹ orílẹ - èdè ẹni sábà máa ń fara hàn .  Ó hàn kedere nígbà náà pé , ìfẹ orílẹ - èdè ẹni jẹ ìdènà ńlá fún  Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù .   Ìṣòro míì tún ń yọ ilẹ Yúróòpù lẹnu gidigidi , ìyẹn ni , ọpọ èèyàn ni ò ríṣẹ ṣe .  Ní ìpíndọgba , ìpín mẹwàá lára àwọn tó ti tó ṣiṣẹ níbẹ ni ò ríṣẹ ṣe .  Èyí túmọ sí pé àwọn tí kò ríṣẹ ṣe níbẹ lé ní mílíọnù mẹrìndínlógún .  Ní ọpọ orílẹ - èdè , àwọn ọdọ tó jẹ pé àwọn ló fẹrẹẹ kó ìdá mẹrin gbogbo àwọn olùgbé àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ EU , ti sapá gan - an láti wá iṣẹ ṣùgbọn wọn ò ríṣẹ .  Abájọ tí ọpọ èèyàn fi ń rò pé gbígbógun ti àìríṣẹṣe tó pọ yìí ni lájorí ìpèníjà tí ilẹ Yúróòpù ní !  Títí di báyìí , wọn ò tíì ṣàṣeyọrí nínú ìsapá wọn láti yanjú ìṣòro àìríṣẹṣe .  Bó ti wù kó rí , ìdènà ńlá kan tún ṣì wà tó ń dènà ìṣọkan o .  Ta Ni Olórí ?  Ọràn ẹni tó nipò àṣẹ ṣì jẹ ìdènà tó tóbi jù lọ tó ń ṣàkóbá fún ìṣọkan ilẹ Yúróòpù .  Àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ náà gbọdọ fohùn ṣọkan lórí ìwọn tó yẹ kí wọn fínnúfíndọ yááfì ọràn gbígbé orílẹ - èdè wọn ga dé .  Ète ẹgbẹ EU ni láti gbé ètò ìṣàkóso tí kò sí lọwọ orílẹ - èdè kan pàtó kalẹ .  Ìwé ìròyìn Le Monde sọ pé , bí wọn ò bá lè ṣàṣeyọrí èyí ,  àṣeyọrí tí ò tọjọ  ni mímú ọràn ti owó yúrò wọ ọ á wulẹ jẹ .  Síbẹsíbẹ , ó ṣòro fún àwọn orílẹ - èdè kan tó wà nínú ẹgbẹ náà láti jọwọ agbára ìjẹgaba wọn .  Fún àpẹẹrẹ , olórí ọkan lára àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ EU sọ pé wọn  dá orílẹ - èdè òun láti jẹ olórí àwọn orílẹ - èdè ni , kì í ṣe láti jẹ ọmọlẹyìn wọn .   Abájọ tí àwọn orílẹ - èdè kéékèèké tó wà nínú ẹgbẹ náà fi ń bẹrù pé bó bá yá , àwọn orílẹ - èdè ńlá á gba ipò àkóso , wọn á sì kọ láti tẹwọ gba àwọn ìpinnu tó bá lè jin ohun tí wọn ń fẹ lẹsẹ .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn orílẹ - èdè kéékèèké ń ṣe kàyéfì nípa bí ẹgbẹ náà ṣe máa pinnu àwọn ilẹ tí àwọn orílé - iṣẹ ẹgbẹ EU máa wà .  Ìpinnu pàtàkì ni èyí jẹ nítorí pé bí àwọn ilé iṣẹ wọnyẹn bá wà ní orílẹ - èdè kan , àwọn èèyàn ibẹ á túbọ ríṣẹ ṣe .  Lójú gbogbo ìdènà tó ń jin ìṣọkan lẹsẹ wọnyí  irú bí ètò ọrọ ajé tó ń forí ṣánpọn , ogun , àìríṣẹṣe , àti ìfẹ orílẹ - èdè ẹni  ó dà bí pé ó rọrùn láti gbà pé wọn ò múra sílẹ tó lórí ọràn ìṣọkan ilẹ Yúróòpù .  Bó ti wù kó rí , òótọ ibẹ ni pé wọn ti ṣàṣeyọrí àrà ọtọ .  Ohun tí kò dájú ni bí ìtẹsíwájú tó ń bọ lọjọ iwájú yóò ṣe pọ tó .  Èyí tó pọ jù lára ìṣòro táwọn tó ń gbìyànjú láti mú ilẹ Yúróòpù ṣọkan ń ní ni irú àwọn ìṣòro kan náà tó ń yọ gbogbo ìjọba èèyàn lẹnu .  Ǹjẹ yóò ṣeé ṣe láé kí ìjọba kan wà tó lè yanjú àwọn ìṣòro bí ogun ẹlẹyàmẹyà , àìríṣẹṣe ọpọ èèyàn , ipò òṣì , àti ogun ?  Ǹjẹ ó bọgbọn mu láti ronú nípa ayé kan tí àwọn èèyàn á ti máa gbé pọ níṣọkan ?  Ìdáhùn tí àpilẹkọ tó kàn máa dá lé lè yà ọ lẹnu .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn orílẹ - èdè náà ni Austria , Belgium , Finland , Faransé , Ireland , Ítálì , Jámánì , Luxembourg , Netherlands , Potogí , àti Sípéènì .  Nítorí ìdí bíi mélòó kan , Denmark , ilẹ Gẹẹsì , Gíríìsì , àti Sweden ò tíì sí lára wọn .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   Owó Yúrò Tẹẹ Lẹẹ Mọ Ré O !  Bó tiẹ jẹ pé àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù á ṣì máa ná àwọn owó wẹwẹ àti owó oníbébà tó jẹ ti ilẹ wọn títí di ọdún 2002 , owó yúrò ni wọn fi ń ṣèṣirò àkọsílẹ ọjà wọn .  Iṣẹ ńlá gbáà ni àwọn iṣẹ tó ní í ṣe pẹlú owó jẹ fún àwọn báńkì .  Ṣùgbọn , ní báyìí , iye kan pàtó ti wà tí àwọn orílẹ - èdè tó wà nínú ẹgbẹ náà fi ń ṣẹ owó wọn sí owó yúrò .  Àwọn ilé iṣẹ ńláńlá pẹlú ti ń fi owó yúrò ṣírò iye ìpín ìdókòwò wọn .  Ọpọ ilé ìtajà àti àwọn oníṣòwò ti wá ń fi owó yúrò àti owó ilẹ wọn díye lé ọjà .  Irú ọjà àjùmọná bẹẹ ń béèrè fún àwọn àtúnṣe kánmọkánmọ  pàápàá lọwọ àwọn arúgbó tí ò ní lè ná owó deutsche mark , franc , tàbí lira wọn tí wọn ti mọ dunjú mọ .  Kódà , wọn ní láti tún àwọn ẹrọ tí wọn fi ń ṣírò ọjà ṣe , kí wọn sì ṣàtúnṣe àwọn ẹrọ abánáṣiṣẹ tó ń dá gba owó tó sì ń sanwó fáwọn èèyàn .  Láti lè mú kí ìyípadà náà dán mọrán dáadáa , wọn ti ṣètò láti ṣàlàyé fáwọn èèyàn nípa owó yúrò tí wọn ṣẹṣẹ ṣe náà àti bí wọn á ṣe máa ná an .  Ohun yòówù kí àwọn ìdènà yòókù jẹ , owó yúrò ti ń fẹsẹ múlẹ .  Ká sọ tòótọ , wọn tiẹ ti bẹrẹ sí ṣe ẹyọ owó yúrò àti owó yúrò oníbébà .  Iṣẹ ńlá gbáà sì ni .  Kódà ní orílẹ - èdè tó kéré bí Netherlands , tí àwọn èèyàn ibẹ jẹ nǹkan bíi mílíọnù mẹẹẹdógún , tó bá fi máa di January 1 , 2002 , á pé ọdún mẹta gbáko tí àwọn ilé iṣẹ tó ń ṣe owó níbẹ ti wà lẹnu ṣíṣe nǹkan bíi bílíọnù mẹta owó wẹwẹ àti ogún ó dín ní irínwó mílíọnù owó bébà .  Bí wọn bá dá gbogbo owó bébà wọnyí jọ , á ga tó ogún kìlómítà lóròó !   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 7   Ṣé  Ìṣọkan Ilẹ Yúróòpù Fọ Yángá  Ni ?  Ní ìbẹrẹ ọdún 1999 , ẹgbẹ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù , tí í ṣe ẹgbẹ alábòójútó fún Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù  EU  , jàjà mórí bọ nínú ìfàsẹyìn bíburú jáì kan tó ṣẹlẹ .  Wọn fẹsùn èrú , ìwà ìbàjẹ , àti ṣíṣe ojúsàájú fún ará ìlú ẹni kan ẹgbẹ náà .  Ní wọn bá gbé ìgbìmọ kan dìde láti ṣèwádìí àwọn ẹsùn náà .  Lẹyìn tí wọn ṣe ìwádìí fún ọsẹ mẹfà , ìgbìmọ náà rí i pé ọwọ ẹgbẹ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ò mọ , wọn ti ṣèrú , wọn ò sì ṣe iṣẹ wọn bí iṣẹ .  Ṣùgbọn , ìgbìmọ tó ṣèwádìí ọrọ náà kò rí ẹrí kan tó lè fi gbá àwọn aṣojú náà mú pé wọn kówó ẹgbẹ jẹ láti fi sọra wọn di ọlọrọ .  Lẹyìn tí wọn tẹ ìròyìn tí ìgbìmọ náà kọ jáde , gbogbo ọmọ ẹgbẹ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù kọwé fiṣẹ sílẹ ní March 1999  ohun tí ò ṣẹlẹ rí .  Yánpọnyánrin tí ọràn yìí dá sílẹ fún ẹgbẹ EU kúrò ní kèrémí .  Nígbà tí ìwé ìròyìn Time máa wí , ó ní  ìṣọkan ilẹ Yúróòpù fọ yángá .   Bí ọjọ ti ń gorí ọjọ , àá máa rí ipa tí yánpọnyánrin yìí yóò ní lórí ọràn ètò ìṣọkan ilẹ Yúróòpù tó ń lọ lọwọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Ó ti rọrùn gan - an láti sọdá lẹnubodè àwọn orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ọdún 1998 ni wọn ṣí Báńkì Àpapọ Ilẹ Yúróòpù , nílùú Frankfurt , lórílẹ - èdè Jámánì  Ǹjẹ Ayé Lè Ṣọkan ?  NÍ ÀWỌN ọdún àìpẹ yìí , àràádọta ọkẹ èèyàn tí ń gbé Ìlà Oòrùn Yúróòpù àti àwọn ibòmíràn ti jẹ nínú ìyà tí ogun àìṣọkan ń fà .  Síbẹ , bí àwọn ogunkógun wọnyí ṣe ń jà lọwọ , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn kan tí wọn ń gbé àwọn orílẹ - èdè tí wọn ti fi ogun dà rú yìí ṣì mú ìṣọkan tòótọ dàgbà láàárín ara wọn , ìṣọkan wọn ò sì yingin .  Gbé àwọn àpẹẹrẹ mélòó kan yẹ wò .  Lọdún 1991 , nǹkan bí ẹgbẹrún mẹẹẹdógún èèyàn láti onírúurú ilẹ jákèjádò ayé kóra jọ sí ìlú Zagreb , lórílẹ - èdè Croatia .  Orí ọlọpàá kan tó wà níbẹ wú tó fi sọ pé :  Á dáa ká fi ohun tó ń ṣẹlẹ ní pápá ìṣeré yìí han àwọn ilé iṣẹ ìròyìn , níbi tí àwọn ará ilẹ Serbia , Croatia , Slovenia , Montenegro , àti àwọn míì ti jókòó tira wọn láìsíjà .   Kí ló mú kí irú ìṣọkan tí kò wọpọ yìí wà ?  Lọdún 1993 , àpéjọpọ míì tó tún tóbi ju ìyẹn lọ wáyé ní Kiev , olú ìlú Ukraine , wọn pe àkọlé àpéjọpọ náà ní  Ẹkọ Àtọrunwá .   Iye èèyàn tó wá sípàdé náà ròkè tó ẹgbẹrún márùndínláàádọrin .  Wọn kọ ọ sínú àkọlé ìròyìn kan nínú ìwé ìròyìn Evening Kiev pé :  Kì í ṣe báàjì àlẹmáyà aláwọ búlúù tó ní àkọlé náà ,  Ẹkọ Àtọrunwá ,  nìkan ló mú . . . àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣọkan , bí kò ṣe ìgbàgbọ tòótọ .   Ẹkọ Àtọrunwá  Ohun Tó Ń Mú Ìṣọkan Wá  Ó ha yà ọ lẹnu láti gbọ ohun tó ń mú kí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa gbádùn ìṣọkan nígbà tí àwọn èèyàn lọtùn - ún lósì kò sí níṣọkan ?  Ọjọgbọn Wojciech Modzelewski , tí í ṣe ọmọ ilẹ Poland , tọka sí ohun tó fà á nígbà tó sọ nípa àwọn Ẹlẹrìí pé :  Lájorí ohun tó ń mú kí wọn lẹmìí àlàáfíà ni fífi tí wọn ń fi àwọn ìlànà Bíbélì sọkàn , tí wọn sì ń fi í sílò nísinsìnyí .   Ní gidi , ẹkọ àtọrunwá tí Ẹlẹdàá , Jèhófà Ọlọrun , ń kọ àwọn Ẹlẹrìí ló ń mú kí wọn wà ní ìṣọkan jákèjádò ayé .  Kí wá ni ẹkọ yìí o ?  Jésù Kristi tọka sí ìlànà pàtàkì kan tó mú kí ìṣọkan wà nígbà tó sọ nípa àwọn ọmọlẹyìn rẹ pé :  Wọn kì í ṣe apá kan ayé , gan - an gẹgẹ bí èmi kì í ti í ṣe apá kan ayé .   Òótọ ni , ipò àìdásí - tọtúntòsì tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà níbi gbogbo dì mú ló ń so wọn pọ ṣọkan .  Èyí wà níbàámu pẹlú ọrọ tí Jésù sọ nígbà tó ń gbàdúrà pé :  Èmi . . . ṣe ìbéèrè . . . kí gbogbo wọn lè jẹ ọkan , gan - an gẹgẹ bí ìwọ , Baba , ti wà ní ìrẹpọ pẹlú mi , tí èmi sì wà ní ìrẹpọ pẹlú rẹ , kí àwọn náà lè wà ní ìrẹpọ pẹlú wa .   Jòhánù 17 : 16 - 21 .  Ipò àìdásí - tọtúntòsì tí wọn mú yìí ló ń fún wọn lágbára láti ṣọkan nítorí pé ó ń sún àwọn Ẹlẹrìí lápá ibi gbogbo lágbàáyé láti gbé níbàámu pẹlú ohun tí wòlíì Aísáyà sọ nípa gbogbo àwọn tí Ọlọrun  yóò fún . . . ní ìtọni nípa àwọn ọnà rẹ .   Aísáyà sọ pé irú àwọn ẹni bẹẹ yóò  ní láti fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ , wọn yóò sì fi ọkọ wọn rọ ọbẹ ìrẹwọ - ọgbìn .   Wòlíì náà tún sọ pé :  Orílẹ - èdè kì yóò gbé idà sókè sí orílẹ - èdè , bẹẹ ni wọn kì yóò kọṣẹ ogun mọ .   Aísáyà 2 : 2 - 4 .  Ìwà ìṣọkan àti àlàáfíà táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà hù láwọn àpéjọpọ wọn tí wọn ṣe ní Ìlà Oòrùn Yúróòpù ní ẹwádún tó kọjá fi hàn kedere pé àsọtẹlẹ Aísáyà ti ní ìmúṣẹ lọnà kékeré .  Ní ilẹ Yúróòpù àti láwọn ibòmíràn , lọnà ìṣàpẹẹrẹ , ó ṣẹlẹ pé àwọn Ẹlẹrìí ti fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ , wọn sì ti fi ọkọ wọn rọ ọbẹ ìrẹwọ - ọgbìn .  Ní àbájáde rẹ , wọn ń gbádùn àlàáfíà àti ìṣọkan lónìí nínú ayé tó pín yẹlẹyẹlẹ yìí .  Abájọ tí ọrọ olótùú ìwé ìròyìn kan fi sọ nígbà kan pé :  Bí gbogbo ayé bá ń tẹ lé ìlànà  Bíbélì  táwọn Ẹlẹrìí  Jèhófà  ń tẹ lé , ìtàjẹsílẹ àti ìkórìíra á dópin , ìfẹ á sì jọba  !  Ǹjẹ ìyẹn lè ṣeé ṣe láé ?  Bí Ìṣọkan Àgbáyé Yóò Ṣe Wá  Láti mú kí ìṣọkan wà jákèjádò gbogbo ayé , a nílò ju ìwọnba àwùjọ àwọn èèyàn elérò rere lọ .  Ìjọba kan tún gbọdọ wà tó ní agbára láti dín ipa tí àwọn tó ń gbógun ti ìṣọkan àti àlàáfíà ní kù .  Ní gidi , Jésù kọ àwọn ọmọlẹyìn rẹ láti gbàdúrà fún irú ìjọba yẹn , ó wí pé :  Kí ìjọba rẹ dé .  Kí ìfẹ rẹ ṣẹ , gẹgẹ bí ti ọrun , lórí ilẹ ayé pẹlú .   Òdodo ọrọ ni , Jésù sọ pé ìṣàkóso Ọlọrun nìkan , ìyẹn  ìjọba ọrun ,  ló lè yanjú àwọn ìṣòro tó ń yọ ayé lẹnu  títí kan ìṣòro àìṣọkan .  Mátíù 4 : 17 .  Jésù Kristi ni Ọba Ìjọba ọrun yẹn .  Lábẹ ìṣàkóso rẹ , àwọn èèyàn ayé á ní àlàáfíà àti ìṣọkan tí kò sí irú ẹ rí .  Àtúnṣe ètò ọrọ ajé látọwọ ẹdá ènìyàn kọ ló máa mú ìṣọkan àgbáyé yìí wá .  Kìkì ìṣàkóso àgbáyé lọwọ  Ọmọ Aládé Àlàáfíà  ló lè ṣe irú nǹkan bẹẹ .  Aísáyà 9 : 6 , 7 .  Gbogbo ìwà ìṣègbè , tí wọn sábà máa ń hù sáwọn èèyàn nítorí pé wọn jẹ òtòṣì àti nítorí ṣíṣi agbára lò ni Ọmọ Aládé Àlàáfíà ò ní fàyè gbà .  Bíbélì ṣèlérí pé :  Gbogbo àwọn ọba yóò sì wólẹ fún un ; gbogbo àwọn orílẹ - èdè , ní tiwọn , yóò máa sìn ín .  Nítorí tí òun yóò dá òtòṣì tí ń kígbe fún ìrànlọwọ nídè , ẹni tí ìṣẹ ń ṣẹ pẹlú , àti ẹnì yòówù tí kò ní olùrànlọwọ .  Yóò tún ọkàn wọn rà padà lọwọ ìnilára àti lọwọ ìwà ipá . . .  Ọpọ rẹpẹtẹ ọkà yóò wá wà lórí ilẹ ; àkúnwọsílẹ yóò wà ní orí àwọn òkè ńlá .   Sáàmù 72 : 11 , 12 , 14 , 16 .  Àìríṣẹṣe pẹlú yóò di ohun àtijọ lábẹ ìṣàkóso Kristi .  Wòlíì Aísáyà sọ pé :  Wọn kì yóò kọlé fún ẹlòmíràn gbé ; wọn kì yóò gbìn fún ẹlòmíràn jẹ .  Nítorí pé bí ọjọ igi ni ọjọ àwọn ènìyàn mi yóò rí ; iṣẹ ọwọ ara wọn ni àwọn àyànfẹ mi yóò sì lò dé ẹkúnrẹrẹ .   Rò ó wò ná , gbogbo èèyàn tó wà láyé á lè ṣe iṣẹ tó ní láárí , tó sì fini lọkàn balẹ !  Ìṣọkan Tòótọ  Ìgbà Wo Ló Máa Dé ?  Ṣùgbọn ìgbà wo ni Kristi yóò bẹrẹ sí ṣàkóso ayé ?  Nígbà tí Jésù Kristi ń dáhùn ìbéèrè yẹn , ó tọka sí àkókò kan tí yóò kún fún ogun , ìròyìn ogun , àrùn , ìsẹlẹ , àti àwọn ìṣẹlẹ míì .  Síbẹ , ó tún sọ nípa apá dáadáa mìíràn  ìwàásù ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun jákèjádò ayé .  Jésù sọ pé àwọn ìṣẹlẹ yìí yóò dé ògógóró wọn nínú  ìpọnjú ńlá  tí yóò mú ìyípadà pátápátá wá nínú ìṣàkóso ayé .  Ka ọrọ tó sọ tí wọn kọ sínú Mátíù orí 24 àti Lúùkù orí 21 .  Fi àwọn ipò nǹkan tó sọ tẹlẹ wé àwọn ohun tóo ti ṣàkíyèsí láyé .  Wàá rí i kedere pé ó kù fẹẹrẹ kí Ọlọrun dá sí ọràn ìṣàkóso aráyé .  Ìjọba Rẹ , tí Jésù Kristi yóò ṣàkóso bí Ọba , yóò gba ìṣàkóso .  Ayé tó ṣọkan ti fẹrẹẹ dé !  Ìbéèrè náà ṣì wà ńlẹ , pé , Kí ló yẹ kí o ṣe kí ìlérí yìí baà lè ṣẹ lójú rẹ ?  Níwọn bí Bíbélì ti kó ipa pàtàkì nínú ìfojúsọnà aráyé fún ọjọ iwájú , ó bọgbọn mu láti sapá láti mọ Bíbélì dáadáa .  Nítorí náà , inú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà yóò dùn láti wá sí ilé rẹ láti bá ẹ ṣèkẹkọọ Bíbélì lọfẹẹ .   Bí o bá fara mọ ìkésíni yìí , o ò ní pẹ rí i pé ìṣọkan àgbáyé wà lárọọwọtó àti pé ìwọ náà lè nípìn - ín nínú rẹ !   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bí o bá fẹ gbọ àlàyé sí i nípa ìtòlẹsẹẹsẹ ìkẹkọọ Bíbélì yìí , kàn sí àwa táa ṣe ìwé ìròyìn yìí tàbí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Jákèjádò ayé , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń gbádùn ìṣọkan tó gọntiọ  Kiev , Ukraine  Zagreb , Croatia   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ète Ọlọrun ni pé kí aráyé di ìdílé àgbáyé tó ṣọkan  Ìròyìn Orí Tẹlifíṣọn  Mélòó Ló Jẹ Ìròyìn Gidi ?  Lẹyìn tí àwùjọ àwọn alákìíyèsí kan ṣàyẹwò ìròyìn méjìlélọgọrùn - ún tí wọn sọ lórí tẹlifíṣọn ní àwọn àgbègbè ìlú ńlá méjìléláàádọta ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà àti ọnà tí wọn gbà gbé wọn kalẹ , wọn rí i pé nǹkan bí ìpín mọkànlélógójì àtààbọ péré lára gbogbo ẹ ló jẹ ìròyìn gidi .  Kí ló wá wà nínú ìyókù ìròyìn náà ?  Ó kéré tán , ìpín ọgbọn lára gbogbo àkókò tí wọn fi ń sọròyìn ní àwọn ilé iṣẹ tẹlifíṣọn ló jẹ ọjà ni wọn fi ń polówó .  Ní gidi , díẹ lára àwọn ilé iṣẹ tẹlifíṣọn tí wọn ti ṣe ìwádìí wọn ló jẹ pé àkókò tí wọn fi ń ṣèpolówó ọjà pọ ju èyí tí wọn fi ń sọròyìn lọ .  Ní àfikún sí i , àkọsílẹ tí wọn fi ṣàlàyé ohun tí wọn ṣàwárí nínú ìwádìí náà sọ pé , gbogbo àkókò tó yẹ kí wọn fi sọ ìròyìn ló jẹ pé ohun tí ò ní láárí ni wọn ń gbé sáfẹfẹ .    Àkókò tó ṣẹjọ tí àwọn olóòtú ètò fi ń tàkúrọsọ , àkókò tí wọn fi ń ṣe ìkéde àti èyí tí wọn fi ń sọ kókó inú ìròyìn , ìròyìn  tó ń múni ronú  tàbí èyí tí ò já mọ nǹkankan àti àwọn ètò ìjíròrò pẹlú àwọn olókìkí èèyàn  ni àwọn ohun tí ìwé náà tò sábẹ àkọlé tí wọn pè ní  Ohun Ti Ò Ní Láárí .   Àpẹẹrẹ àwọn ìròyìn tí ò ní láárí tí wọn ń sọ ni :  Ìdíje Ohùn Tí Kò Dára ,   Oníròyìn Gun Jangirọfà  Tó Kàmàmà , Tó sì Ṣeni Ní Kàyéfì ,   àti  Ní Àwọn Ilé Ìtajà , Ọpọ Èèyàn Túbọ Ń Ra Ohun Tí A Ń Fi Jẹ Búrẹdì .   Èwo gan - an wá ni ìròyìn gidi ?  Ọrọ nípa ìwà ọdaràn ló pọ jù nínú ìròyìn orí tẹlifíṣọn , ó kó nǹkan bí ìpín mẹtàdínlọgbọn lára gbogbo àkókò tí wọn fi ń sọròyìn .   Gbogbo ìgbà tí wọn bá ń sọ ìròyìn lórí tẹlifíṣọn la máa ń fojú ara wa rí i pé ,  ìròyìn nípa ìwà ipá àti ìtàjẹsílẹ lọba ìròyìn .  . . .  Ó lè jẹ pé ìwà ọdaràn ò tiẹ fi bẹẹ pọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà láàárín ọdún mélòó kan sẹyìn , ṣùgbọn bí i pé wákàtí wákàtí ló ń ṣẹlẹ ni wọn ṣe ń sọ ọ nínú ìròyìn lórí tẹlifíṣọn .   Kí ló dé tó fi rí bẹẹ ?  Àwọn tó kọ ìwé lórí ìwádìí náà sọ pé ,  ọràn nípa ìwà ọdaràn máa ń gbàfiyèsí , ó sì máa ń jẹ àwọn ènìyàn lọkàn .   Lẹyìn ìròyìn nípa ìwà ọdaràn , ìròyìn nípa ìjábá ló tún kàn , irú bí iná , jàǹbá ọkọ , omíyalé , fífi bọǹbù fọlé  ìyẹn lé díẹ ní ìpín méjìlá nínú gbogbo ìròyìn tí wọn ń sọ  , ìròyìn nípa eré ìdárayá ló tẹ lé e  ìyẹn jẹ nǹkan bí ìpín mọkànlá ààbọ  .  Ẹyìn náà ló wá kan ìròyìn nípa ìlera  ìyẹn lé ní ìpín mẹwàá  , ìròyìn nípa ìjọba  ìyẹn jẹ nǹkan bí ìpín mẹsàn - án  , àti ìròyìn nípa ètò ọrọ ajé  ìyẹn jẹ ìpín mẹjọ ààbọ  .  Wọn kì í fún àwọn ọrọ nípa ẹkọ , àyíká , iṣẹ ọnà , àti sáyẹǹsì láfiyèsí tó pọ  ìyẹn jẹ láti orí nǹkan bí ìpín kan ààbọ sí ìpín mẹta ààbọ  .  Ṣùgbọn ìròyìn nípa ojú ọjọ kó ìpíndọgba ìpín mẹwàá lára gbogbo ìròyìn tí wọn ń sọ .  Àwọn olùwádìí náà sọ pé :  Gbogbo èèyàn ló fẹràn láti máa sọrọ nípa ipò ojú ọjọ , ìròyìn orí tẹlifíṣọn pẹlú ò sì gbẹyìn .   Wọn tún sọ pé :  Bó ti wù kí ojú ọjọ rí , yálà ó dáa ni tàbí kò dáa , yálà oòrùn ń mú ni tàbí òtútù ń mú , yálà òjò ń rọ ni tàbí ilẹ gbẹ , kò sí èyí tí tẹlifíṣọn ò lè sọ di ìròyìn ńlá .   Ìròyìn náà wá sọrọ gidi kan o , ó sọ pé ọpọ àwọn akọròyìn àti àwọn tó ń gbọròyìn ti wá rí i pé ìyípadà pọndandan .  Ṣùgbọn ìwádìí náà sọ pé irú ìyípadà bẹẹ ò lè lọ geere nítorí pé ,  pípọ tí àwọn tó fẹ máa gbọ wọn ń pọ sí i àti ìwà ìwọra lè máa ṣàkóbá fún iṣẹ ìròyìn tó jẹ ojúlówó .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìwé tí wọn pè ní Not in the Public Interest  Local TV News in America náà ni ìwé ìwádìí ọlọdọọdún tí wọn ṣe ṣìkẹrin lórílẹ - èdè náà tó gbé ọràn nípa ohun tí wọn máa ń sọ nínú ìròyìn yẹ wò .  Àwọn tó kọ ìwé náà ni Ọmọwé Paul Klite , Ọmọwé Robert A .  Bardwell , àti Jason Salzman , tí wọn ń ṣiṣẹ ní ilé iṣẹ Rocky Mountain Media Watch .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Kéèyàn Bímọ  La Fi Ń Mọ Pọkùnrin Ni ?   Mo mọ àwọn  ọdọmọkùnrin  mélòó kan tó máa ń sọ pé ,  Ibí yìí lọmọ obìnrin tí mo bí ń gbé , ibẹ yẹn lọmọ ọkùnrin tí mo bí ń gbé ,  téèyàn bá sì wo ọnà tí wọn ń gbà sọ ọ , kò jọ pé wọn tiẹ bìkítà .   Harold .  Ó FẸRẸẸ tó mílíọnù kan àwọn obìnrin ọdọlangba tó ń lóyún lọdọọdún ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Èyí tó pọ jù lọ nínú ọmọ tí irú àwọn ìyá bẹẹ ń bí ni wọn bí láìṣègbéyàwó .  Ó kéré tán , ká tó tún rí ọdún méjì míì , ìkan nínú mẹrin lára àwọn ọdọlangba tó ti di ìyá wọnyí yóò tún bí ọmọ kejì .  Ìwé ìròyìn Atlantic Monthly sọ pé :  Bí ohun tó ń ṣẹlẹ yìí bá ń báa lọ bẹẹ , a ò ní rí tó ìdajì lára gbogbo ọmọ tí wọn ń bí láyé ìsinyìí tó máa gbé ọdọ ìyá àti bàbá wọn dàgbà .  Èyí tó sì pọ jù nínú àwọn ọmọ Amẹríkà ló jẹ pé inú ìdílé oníyàá nìkan ni wọn ti máa lo díẹ nínú ìgbésí ayé wọn .   Òótọ ni pé Orílẹ - Èdè Amẹríkà ni àwọn ọdọlangba ti ń lóyún jù táa bá fi wé àwọn orílẹ - èdè míì tó ti gòkè àgbà , àmọ bíbímọ láìṣègbéyàwó ti wá di ìṣòro kárí ayé .  Iye àwọn tó ń bímọ lọnà yìí láwọn orílẹ - èdè Yúróòpù kan , bíi ilẹ Gẹẹsì àti ilẹ Faransé , ò fi bẹẹ yàtọ táa bá fi wéra pẹlú ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Ọrọ ò yàtọ ní àwọn orílẹ - èdè kan ní Áfíríkà àti Gúúsù Amẹríkà o , iye àwọn ọdọlangba obìnrin tó ń bímọ níbẹ fẹrẹẹ tó ìlọpo méjì ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Kí ló tiẹ ń fa ìṣòro tó ń ràn káàkiri yìí ?  Ohun Tó Ń Fa Ìṣòro Tó Ń Ràn Kiri Náà  Lọnà tó gbòòrò , ohun tó ń fa ìṣòro yìí ni ìwà rere tó ń forí ṣánpọn ní  àkókò lílekoko  tí à ń gbe yìí .   2Tímótì 3 : 1 - 5  Ní àwọn ẹwádún àìpẹ iye ìkọsílẹ ti ròkè lálá .  Ìbẹyà - kannáà - lòpọ àti oríṣi ọnà ìgbésí mìíràn bẹẹ ti wá gbòde kan .  Àwọn ọdọ ni àwọn ilé iṣẹ agbéròyìnjáde wá dójú sọ , tí wọn ń lò wọn láti gbé ọpọ nǹkan jáde , irú bíi orin àti fídíò tí ń múni ro ìròkurò , àwọn àpilẹkọ àti àwọn ìpolówó ọjà bíburú jáì nínú ìwé ìròyìn , àwọn sinimá àti eré orí tẹlifíṣọn tó ń gbé níní ìbálòpọ bí ẹranko lárugẹ .  Bí iṣẹ ṣẹyúnṣẹyún àti àwọn oògùn ìfètòsọmọbíbí ṣe wá di èyí tó wà lárọọwọtó báyìí ti túbọ dá kún èrò àwọn ọdọ pé kò sí nǹkan kan tó máa tẹyìn ìbálòpọ jáde .  Bàbá kan tí kò ṣègbéyàwó sọ pé :  Mo máa ń fẹ ní ìbálòpọ ṣùgbọn mi ò fẹ ẹrù iṣẹ tó ń tìdí ẹ yọ .   Òmíràn sọ pé :  Ìgbádùn àti eré àṣedárayá ni ìbálòpọ jẹ .   Irú ìṣarasíhùwà báyìí lè wọpọ láàárín àwọn ọdọ tó jẹ akúṣẹẹ .  Elijah Anderson , tó jẹ olùwádìí , fọrọ wá ọpọ àwọn ọdọ tó ń gbé níbi tí àwọn tálákà pọ sí jù láàárín ìlú lẹnu wò , ó sì sọ pé :  Lójú ọpọ àwọn ọdọkùnrin , ìbálòpọ jẹ àmì pàtàkì táa fi máa ń dá ẹni tó gbayì mọ láwùjọ ; bóo bá sì ṣe lè bá obìnrin sùn tó ló ṣe máa gbayì tó .   Àní , bàbá kan tí kò ṣègbéyàwó sọ fún Jí !  pé bí ìgbà téèyàn gba  àmì ẹyẹ tí wọn ń gbé kọ sára ògiri  lojú tí wọn fi máa ń wo ẹni tó bá bá obìnrin sùn .  Kí ló ń fa irú ìṣarasíhùwà aláìgbatẹnirò bẹẹ ?  Anderson ṣàlàyé pé lọpọ ìgbà ló máa ń jẹ pe àwọn ènìyàn tó ṣe pàtàkì jù nínú ìgbésí ayé ọdọ kan tó ń gbé níbi tí àwọn tálákà pọ sí láàárín ìlú ni  àwọn tó jẹ ojúgbà ẹ .  Àwọn ló ń lànà bó ṣe máa hùwà , nǹkan pàtàkì ló sì jẹ lójú ẹ tó bá lè gbé ní ìbámu pẹlú àwọn ìlànà yẹn .   Nípa báyìí , Anderson sọ pé lójú ọpọ ọdọkùnrin , eré ìdárayá lásán ni bíbá obìnrin sùn jẹ ,  ète rẹ ò sì ju pé kí wọn lè mú ẹni tibí lómùgọ , ní pàtàkì ọdọmọbìnrin tí wọn bá sùn .   Ó fi kún un pé  ohun tí eré àṣedárayá yìí ní nínú ò ju pé kí ọdọkùnrin mọ bóun ṣe lè fi hàn pé òun ò kẹrẹ rárá , ìyẹn kan irú aṣọ tó wọ , ìmúra ẹ , ìrísí ẹ , bó ṣe mọ ọn jó tó , àti bó ṣe lè jíròrò tó .   Ọpọ àwọn ọmọdékùnrin ni ò kẹrẹ tó bá di ká borí nínú eré  àṣedárayá  yìí .  Ṣùgbọn Anderson sọ pé :  Bí ọmọdébìnrin náà bá wá lóyún , ṣe ni ọdọmọkùnrin náà á fẹ yẹra lọdọ ẹ .   Young Unwed Fathers  Changing Roles and Emerging Policies , láti ọwọ Robert Lerman àti Theodora Ooms .  Ojú tí Ọlọrun Fi Wò Ó  Ṣé òótọ ni pé kéèyàn bímọ la fi ń mọ pọkùnrin ni ?  Ìbálòpọ ha wulẹ jẹ eré àṣedárayá lásán bí ?  Bẹẹ kọ ló rí lójú Ẹlẹdàá wa , Jèhófà Ọlọrun .  Nínú Ọrọ rẹ , Bíbélì , Ọlọrun mú un ṣe kedere pé ìbálòpọ ní ète tó ga lọlá .  Lẹyìn ti Bíbélì ti sọ nípa ìṣẹdá ọkùnrin àti obìnrin kìíní , ó ní :  Ọlọrun súre fún wọn , Ọlọrun sì wí fún wọn pé :  Ẹ máa so èso , kí ẹ sì di púpọ , kí ẹ sì kún ilẹ ayé .    Ọlọrun kò ní in lọkàn nígbà kankan rí pé kí àwọn bàbá pa àwọn ọmọ wọn tì .  Ó so ọkùnrin àti obìnrin àkọkọ pọ nínú ìdè ìgbéyàwó kan tó wà pẹ títí .  Nítorí náà , ìfẹ rẹ ni pé kí olúkúlùkù ọmọ ní bàbá kan àti ìyá kan .  Kò pẹ kò jìnnà , làwọn ènìyàn bá bẹrẹ sí ní ju aya kan lọ .  Jẹnẹsísì 6 : 2 sọ fún wa pé àwọn ẹdá áńgẹlì kan tiẹ  bẹrẹ sí kíyè sí àwọn ọmọbìnrin ènìyàn , pé wọn dára ní ìrísí .   Lẹyìn tí wọn ti gbé ara ènìyàn wọ , àwọn áńgẹlì wọnyí  sì ń mú aya fún ara wọn ,  wọn fi ìwọra mú  gbogbo ẹni tí wọn bá yàn .   Ìkún omi ọjọ Nóà ló fi ipá lé àwọn ẹmí èṣù wọnyí padà sí ilẹ - àkóso ẹmí .  Bí ó ti wù kó rí , Bíbélì jẹ ká mọ pé sàkáání ilẹ ayé ni wọn wà nísinsìnyí .  Sátánì àti àwọn ẹmí èṣù rẹ ń tipa báyìí lo ipa tó lágbára lórí àwọn ènìyàn lónìí .  Nígbà tí àwọn ọdọkùnrin bá sì ń di bàbá àwọn ọmọ tí wọn ò fẹ bí , tí wọn ò sì nífẹẹ , ṣe ni wọn ń tipa bẹẹ jọwọ ara wọn fún agbára ìdarí búburú yẹn láìmọ .  Nígbà náà , Ìwé Mímọ ní ìdí rere tó fi sọ pé :  Nítorí èyí ni ohun tí ìfẹ Ọlọrun jẹ , sísọ yín di mímọ , pé kí ẹ ta kété sí àgbèrè ; pé kí olúkúlùkù yín mọ bí yóò ti ṣèkáwọ ohun èlò tirẹ nínú ìsọdimímọ àti ọlá , kì í ṣe nínú ìdálọrùn olójúkòkòrò fún ìbálòpọ takọtabo irúfẹ èyí tí àwọn orílẹ - èdè wọnnì pẹlú tí kò mọ Ọlọrun ní ; pé kí ẹnì kankan má ṣe lọ títí dé àyè ṣíṣe ìpalára fún àti rírakakalé àwọn ẹtọ arákùnrin rẹ nínú ọràn yìí , nítorí Jèhófà ni ẹni tí ń fi ìyà jẹni ní dandan fún gbogbo nǹkan wọnyí .   1 Tẹsalóníkà 4 : 3 - 6 .   Ta kété sí àgbèrè  kẹ ?  Yẹyẹ lọpọ ọdọmọkùnrin máa fi ọrọ yìí ṣe .  Ó ṣe tán , ara wọn ṣì jí pépé , bẹẹ ni ìfẹ - ọkàn wọn ṣì lágbára !  Ṣùgbọn kíyè sí i pé àgbèrè ní nínú  ṣíṣe ìpalára fún  àwọn ẹlòmíràn  àti rírakakalé ẹtọ  wọn .  Ṣé kò ní pa ọmọdébìnrin kan lára táa bá fi í sílẹ pẹlú ọmọ ọwọ kan láìsí ìtìlẹyìn ọkọ kankan ?  Kí ni ká tún sọ nípa ti ewu pé ó lè kó àrùn ìbálòpọ , àwọn bí àrùn abẹ tó ń jẹ herpes , àrùn rẹkórẹkó , àtọsí , tàbí àrùn éèdì ?  Òótọ ni pé ó lè ṣeé ṣe nígbà míì kéèyàn mú àwọn àbájáde wọnyí jẹ .  Síbẹsíbẹ , ìbálòpọ ṣáájú ìgbéyàwó ṣì rakaka lé ẹtọ ọmọdébìnrin kan láti pa orúkọ rere ẹ mọ , kó sì wọ inú ìgbéyàwó gẹgẹ bí wúńdíá .  Títakété sí àgbèrè , nígbà náà , mú ọgbọn dání , ó sì fi ìdàgbàdénú hàn .  Òótọ ni pé , ìkóra - ẹni - níjàánu àti ìpinnu ló ń béèrè láti  ṣèkáwọ ohun èlò ẹni  ká sì ta kété sí ìbálòpọ ká tó ṣègbéyàwó .  Àmọ o , Aísáyà 48 : 17 , 18 sọ fún wa pé , ṣe ni Ọlọrun ń  kọ wa kí á lè ṣe ara wa láǹfààní  nípasẹ àwọn òfin rẹ .   Ẹ Máa Bá A Nìṣó Bí Ọkùnrin   Nígbà náà , báwo ni ọdọkùnrin kan ṣe lè fi hàn pé òún jẹ ọkùnrin ni ti gidi ?  Dájúdájú , kò dìgbà tó bá bímọ síta .  Bíbélì gbà wá níyànjú pé :  Ẹ wà lójúfò , ẹ dúró gbọn - in gbọn - in nínú ìgbàgbọ , ẹ máa bá a nìṣó bí ọkùnrin , ẹ di alágbára ńlá .  Kí gbogbo àlámọrí yín máa ṣẹlẹ pẹlú ìfẹ .   1Kọríńtì 16 : 13 , 14 .  Ṣàkíyèsí pé  bíbá a nìṣó bí ọkùnrin  ní nínú wíwà lójúfò , dídúró gbọn - in gbọn - in nínú ìgbàgbọ , jíjẹ onígboyà , àti lílo ìfẹ .  Gbogbo wa la gbà pé , tọkùnrin tobìnrin ni ìlànà yìí kàn láìdá ẹnì kan sí .  Ṣùgbọn bí ìwọ gẹgẹ bí ẹnì kan bá mú àwọn ànímọ tẹmí bíi irú ìwọnyí dàgbà , àwọn ènìyàn yóò ní ìdí rere láti bọwọ fún ọ , wọn á sì máa pọn ẹ lé pé ọkùnrin gidi ni ẹ !  Kẹkọọ lára Jésù Kristi  ọkùnrin títóbilọlá jù lọ tí ó tíì gbé ayé rí .  Ìwọ tiẹ ro ìhùwàsí rẹ bí ọkùnrin akin àti onígboyà nígbà tó dojú kọ ìdálóró àti ikú pàápàá .  Ṣùgbọn báwo ni Jésù ṣe hùwà sí àwọn tó jẹ ẹyà kejì ?  Dájúdájú Jésù ní àǹfààní láti gbádùn ìbákẹgbẹpọ àwọn obìnrin .  Ó ní ọpọ ọmọlẹyìn tó jẹ obìnrin , díẹ lára wọn sì  ń ṣèránṣẹ fún  òun àti àwọn àpọsítélì rẹ  láti inú àwọn nǹkan ìní wọn .   Òun ní pàtàkì jù lọ tiẹ tún sún mọ àwọn arábìnrin Lásárù méjèèjì .  Àní Bíbélì tiẹ sọ pé  Jésù nífẹẹ Màtá àti arábìnrin rẹ .   Ǹjẹ Jésù lo òye tó ní , ànímọ fífanimọra rẹ , tàbí ìrísí rẹ fífani mọra , láti fi tan àwọn obìnrin wọnyí sínú ìwà pálapàla , níwọn bí kò ti sí àní - àní pé gbogbo ìwọnyí la bí mọ ọn gẹgẹ bí ọkùnrin pípé kan ?  Ká má ri , Bíbélì sọ pé Jésù  kò dá ẹṣẹ kankan .   Kò hùwà lọnà àìtọ rárá , kódà nígbà tí obìnrin kan báyìí tí gbogbo ènìyàn mọ sí ẹlẹṣẹ , tó jọ pé aṣẹwó ni pàápàá , bẹrẹ sí  sunkún , tó sì bẹrẹ sí fi omijé rẹ rin ẹsẹ rẹ , tó sì ń fi irun orí rẹ nù ún kúrò .   Jésù ò tiẹ ronú pé kóun jìfà lára obìnrin yìí !  Ṣe ló fi agbára tó ní láti ṣàkóso ìmọlára rẹ hàn gbangba  ìyẹn ni àmì táa fi ń mọ ọkùnrin gidi .  Kò hùwà sí àwọn obìnrin bí ẹni pé nǹkan èlò fún ìbálòpọ ni wọn , ṣùgbọn ó hùwà sí wọn gẹgẹ bí àwọn tó yẹ ká nífẹẹ ká sì bọwọ fún .  Bí ìwọ bá jẹ Kristẹni ọkùnrin ọdọ kan , tí o ń tẹ lé àpẹẹrẹ Kristi tí o kò sì tẹ lé ti àwọn ojúgbà rẹ kan  ìyẹn kò ní jẹ kí o  ṣe ìpalára tàbí kí o rakaka lé àwọn ẹtọ  ẹlòmíì .  Á tún yọ ẹ kúrò nínú wàhálà tó ń bá bíbímọ síta rìn .  Òótọ ni pé , àwọn kan lè máa fi ọ rẹrìn - ín nítorí pé o ta kété sí àgbèrè .  Àmọ lẹyìn - ọ - rẹyìn , jíjèrè ojú rere Ọlọrun á ṣe ẹ láǹfààní ju jíjèrè ìtẹwọgbà àwọn ojúgbà rẹ fún ìgbà díẹ lọ .  Òwe 27 : 11 .  Tó bá wá jẹ pé ọdọ kan ti gbé ìgbésí ayé oníwà pálapàla nígbà kan rí ńkọ , ṣùgbọn tó ti wá yí padà kúrò nínú ìwà pálapàla ẹ , tó sì ronú pìwà dà ní tòótọ ?  Tó bá rí bẹẹ , gẹgẹ bí Ọba Dáfídì , tóun náà ní ìbálòpọ oníwà pálapàla , ó lè ní ìdánilójú pé Ọlọrun á dárí ji òun .  Ṣùgbọn tóyún bá ti lọ wáyé láìṣègbéyàwó , ọdọkùnrin kan lè ní àwọn ìpinnu wíwúwo díẹ láti ṣe .  Ṣé kó fẹ ọmọdébìnrin yẹn ni ?  Ǹjẹ ó tiẹ ní ojúṣe èyíkéyìí tó gbọdọ ṣe fún ọmọ rẹ ?  Àpilẹkọ kan lọjọ iwájú yóò dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Àṣìṣe ni ọpọ ọdọ tó gbà gbọ pé kò sí nǹkan kan tó máa tẹyìn ìbálòpọ jáde ń ṣe o  Ìfẹ Kristẹni  Nígbà Tí Òkè Ayọnáyèéfín Bú Gbàù  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ CAMEROON  ÒKÈ ayọnáyèéfín ńlá kan bú gbàù lọdún tó kọjá ní orílẹ - èdè Cameroon ní Ìwọ Oòrùn Áfíríkà .  Òkè ayọnáyèéfín ni Òkè Ńlá Cameroon tí à ń sọrọ rẹ yìí , ó sì fi ẹgbẹrún mẹrin ó lé àádọrin mítà ga ju ìtẹjú òkun lọ .  Wọn ní ìbúgbàù náà  tó di ẹlẹẹkarùn - ún irú rẹ láàárín ọrúndún ogún yìí  ló ṣì le jù lọ , tó sì burú jù lọ .  Ọsán ọjọ Saturday , March 27 , 1999 , ni ìjábá náà kọkọ ṣẹlẹ .  Àwọn tó tojú wọn ṣẹlẹ ní ìlú Buea , tó wà ní ẹgbẹ òkè náà , sọ pé ògiri ilé , àwọn ilé , àti àwọn igi pàápàá mì tìtì .  Nírọlẹ ọjọ kejì , ní nǹkan bí agogo mẹjọ ààbọ , ìmìtìtì tó lágbára jù , tó sì burú jù lọ ṣẹlẹ ní àgbègbè náà .  O milẹ dé Douala , tó jẹ àádọrin kìlómítà síbẹ .  Àkọlé ìwé ìròyìn Le Messager ti Tuesday , March 30 , 1999 , sọ pé :  Òkè Ńlá Cameroon Bú Gbàù  Ọkẹ Méjìlá Ààbọ  250,000  Èèyàn Fara Gbá Ewu Iná .   Ó tún sọ pé :  Láàárín ọjọ méjì péré , ilẹ mì tìtì ní ìgbà àádọta ; ní báyìí , òkè náà ti dá ihò lọnà mẹrin ; ọgọọrọ ilé ló ti bà jẹ ; ilé ààrẹ tó wà ní Buea ti di àfọkù .   Nǹkan bí ọgọrin àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló ń gbé Buea .  Ọpọ ilé ló bà jẹ kọjá àtúnṣe , títí kan èyí táa ń lò bíi Gbọngàn Ìjọba .  Ṣùgbọn , kò sẹni tó kú .  Ìfẹ Kristẹni Lẹnu Iṣẹ  Ìfẹ Kristẹni yára bẹrẹ iṣẹ láti lè ṣàtúnṣe ohun tí òkè ńlá tó bú gbàù yìí bà jẹ .  A gbé ìgbìmọ tó ń pèsè ìrànwọ kalẹ , Ẹgbẹ Olùṣàkóso ti Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣètò láti pèsè owó tí a nílò , ọgọrọọrún àwọn Ẹlẹrìí sì fi tìfẹtìfẹ yọǹda àkókò , agbára , àti owó wọn láìbojúwẹyìn .  Àwọn ará láti ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kó oúnjẹ ránṣẹ .  Ẹlẹrìí kan fi ẹgbẹrún búlọọkù tọrẹ .  Òmíràn ṣètò kí a lè rí páànù ìbolé rà lówó pọọkú .  Òmíràn sì tún rin ìrìn kìlómítà mẹrìndínlógún láti lọ ra igi .  Ọdọkùnrin kan , tó ti ń tọjú owó pamọ láti fi san owó orí ìyàwó rẹ fún àwọn àna rẹ , sún ọjọ ìgbéyàwó rẹ síwájú , ó sì fi owó náà tún ayùn ìrẹgi rẹ ṣe .  Ló bá dorí kọ igbó gẹdú , ó sì gé igi tó pọ tó láti fi kọ odindi ilé kan !  Àwọn Kristẹni ọdọ tí wọn lókun forí ru àwọn igi náà lọ síbi tó jìnnà tó kìlómítà márùn - ún tí ọkọ akẹrù sì wá kó wọn níbẹ .  Wọn bẹrẹ sí tún àwọn ilé náà kọ ní pẹrẹu ní April 24 , nígbà tí ọgọta olùyọǹda - ara - ẹni kóra jọ pọ sí ibi tí ìjábá náà ti ṣẹlẹ .  Ní àwọn òpin ọsẹ tó tẹ lé e , iye àwọn èèyàn náà pọ gan - an , wọn ti di igba .  Àwọn Ẹlẹrìí mẹta , tí iṣẹ oúnjẹ òòjọ wọn ń bẹrẹ láti òwúrọ títí di ìrọlẹ , wá síbẹ lẹyìn tí wọn ṣíwọ níbi iṣẹ , wọn sì ṣiṣẹ níbi iṣẹ ilé kíkọ náà wọ ọgànjọ òru .  Ẹlẹrìí kan tó wá láti Douala fi gbogbo òwúrọ ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ rẹ ; lẹyìn náà ló wá gun alùpùpù rẹ rìnrìn àjò àádọrin kìlómítà , ó sì ṣiṣẹ títí di ọgànjọ òru kó tó padà sílé .  Kò pé oṣù méjì tí wọn fi ṣàtúnkọ ilé mẹfà .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn tó ń lọ sí ìpàdé fẹrẹẹ tó ìlọpo méjì iye àwọn tó jẹ mẹńbà ìjọ náà , ilé ẹnì kan ni àwọn ará Ìjọ Buea ṣì ti ń ṣe ìpàdé ní báyìí ná .  Ní sáà kan náà , ìgbìmọ tó ń pèsè ìrànwọ pín oògùn apakòkòrò omi tó lé ní ẹgbẹrún lọnà ogójì láti fi pa kòkòrò inú omi tó ní kòkòrò , wọn sì tọjú nǹkan bí èèyàn mẹwàá tí àìsàn tó jẹ mọ mímí ń ṣe , èyí tí afẹfẹ olóró àti àwọn èròjà àpáta kíkúnná tó tinú òkè ayọnáyèéfín jáde fà .  Kí ni àwọn tó rí i bí àwọn Kristẹni ṣe fìfẹ hàn síra wọn yìí sọ ?  Ìfẹ Kristẹni Tayọ  Lẹyìn tí ọkùnrin kan lára àwọn Aṣojú Ẹgbẹ Òṣìṣẹ Àgbẹ Lẹkùn Ilẹ náà wo ọkan lára àwọn ilé táwọn ará kọ náà , ó sọ pé :  Ẹrí ńlá ni ilé náà fúnra rẹ jẹ . . . , ó jẹ àmì ìfẹ .   Olùkọ kan sọ pé :  Mi ò rí irú èyí rí láyé mi . . . .  Àmì ẹsìn Kristẹni tòótọ gbáà lèyí jẹ .   Àwọn tí wọn jàǹfààní rẹ pẹlú ò panu mọ .  Timothy , tó jẹ ẹni ọdún márùndínláàádọrin , tó sì ń ṣàìsàn , kọwé pé :  Gbogbo ìgbà táa bá wo ilé wa tuntun yìí , omijé ayọ máa ń bọ lójú wa ṣáá ni .  Gbogbo ìgbà la ń dúpẹ lọwọ Jèhófà nítorí ohun tó ṣe fún wa yìí .   Opó kan , tí kì í ṣe Ẹlẹrìí Jèhófà , àti àwọn ọmọ rẹ mẹrin bára wọn nínú ìyà nígbà tí ilé wọn wó .  Ẹyìn yẹn làwọn tí wọn tún gbà láti ràn án lọwọ jí páànù ìbolé rẹ lọ .  Àwọn Ẹlẹrìí tí wọn yọǹda ara wọn wọnyẹn ló lọ ràn án lọwọ .  Obìnrin náà sọ pé :  Mi ò mọ bí mo ṣe lè dúpẹ .  Ayọ kún ọkàn mi .   Elizabeth , tí í ṣe ìyàwó Kristẹni alàgbà kan , sọ pé :  Inú mi dùn pé ìfẹ wà nínú ètò àjọ Jèhófà .  Ó fi hàn pé Ọlọrun alààyè la ń sìn .   Ìbúgbàù òkè ayọnáyèéfín náà rinlẹ , àmọ , kò lè paná ìfẹ Kristẹni tí ẹgbẹ ará yìí ní .  Gẹgẹ bí àpọsítélì Pọọlù ti kọ lábẹ ìmísí ,  ìfẹ kì í kùnà láé .   1 Kọríńtì 13 : 8 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Ìṣàn àpáta yíyọ ba nǹkan jẹ gan - an   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Àwọn olùyọǹda - ara - ẹni ṣiṣẹ kára , wọn tún àwọn ilé tó bà jẹ ṣe   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16 , 17   Òkè Ńlá Cameroon   Ìjà Ogun Náà Kì í Ṣe Tiyín , Bí Kò Ṣe Ti Ọlọrun   GẸGẸ BÍ W .  GLEN HOW TI SỌ Ọ  Láàárín ẹwádún mẹfà tó kọjá , àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ti ṣe ọpọ ẹjọ ní Kánádà .  Àwùjọ àwọn amòfin sì ń kíyè sí i bí a ṣe ń jàre nínú àwọn ẹjọ náà .  Nítorí ipa tí mo kó nínú díẹ lára ẹjọ tí a fi jà fún ẹtọ náà , lẹnu àìpẹ yìí , Ẹgbẹ Tó Ń Wádìí Ẹjọ Wò ní Amẹríkà fi Oyè Agbẹjọrò Onígboyà dá mi lọlá .  Níbi ayẹyẹ náà , wọn sọ pé àwọn ẹjọ tó ní í ṣe pẹlú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti  di ohun ìgbèjà pàtàkì lòdì sí àṣejù àwọn aláṣẹ . . . , nítorí àwọn ẹjọ náà ṣẹdá ẹtọ ọmọnìyàn tí òfin tì lẹyìn , èyí tó mọ pé òmìnira tọ sí gbogbo àwọn ará Kánádà , tó sì dáàbò bo ẹtọ yẹn .   Ẹ jẹ kí n ṣàjọpín kúlẹkúlẹ nípa díẹ lára àwọn ọràn ilé ẹjọ wọnyí pẹlú yín , kí n sì sọ bí mo ṣe di ẹni tó mọ nípa òfin àti bí mo ṣe di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  NÍ ỌDÚN 1924 , George Rix tó jẹ ọkan lára àwọn Akẹkọọ Bíbélì , gẹgẹ bí a ti ń pe àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà yẹn , bẹ àwọn òbí mi wò nílùú Toronto ní Kánádà .  Màmá mi , Bessie How , tó jẹ ẹni tí kò lára , ní kó wọlé kí àwọn jùmọ jíròrò .  Ọmọ ọdún márùn - ún ni mí nígbà náà , tí Joe , àbúrò mi sì jẹ ọmọ ọdún mẹta .  Kò pẹ lẹyìn náà ni Màmá bẹrẹ sí í lọ sí ìpàdé àwọn Akẹkọọ Bíbélì ní Toronto .  Ní ọdún 1929 , ó di aṣáájú ọnà , tàbí òjíṣẹ alákòókò kíkún , ó sì ń bá iṣẹ náà lọ títí ó fi di ọdún 1969 , nígbà tó parí ìwàláàyè rẹ lórí ilẹ ayé .  Iṣẹ òjíṣẹ rẹ tó fọkàn ṣe , tí kò sì ṣàárẹ nídìí ẹ fi àpẹẹrẹ tó dára lélẹ fún wa , ó si ran ọpọlọpọ lọwọ láti wá sínú ìmọ òtítọ Bíbélì .  Bàbá mi ní tirẹ , Frank How , jẹ ọkùnrin jẹẹjẹẹ , òun ló sì kọkọ gbógun ti Màmá nítorí ẹsìn tó ń ṣe .  Bí ó ti wù kí ó rí , màmá mi fọgbọn ké sí àwọn òjíṣẹ arìnrìn - àjò , bíi George Young , láti bẹ bàbá mi wò kí wọn sì bá a sọrọ .  Kò pẹ kò jìnnà , Bàbá ò ṣe bíi ti tẹlẹ mọ .  Bí ó tilẹ jẹ pé òun kò di Ẹlẹrìí , ṣùgbọn nígbà tó bẹrẹ sí rí àǹfààní tí òtítọ Bíbélì ń ṣe ìdílé rẹ , ó ṣètìlẹyìn gidigidi .  Yíyàn Láti Sin Ọlọrun  Ní ọdún 1936 , mo jáde ilé ẹkọ gíga .  Mi ò fi bẹẹ ní ìfẹ nínú àwọn nǹkan tẹmí ní àwọn ọdún tí mo wà ní ọdọlangba .  Ìṣòro Ìlọsílẹ Gígadabú Nínú Ọrọ Ajé bo ìlú wa , kò sì sí ìdánilójú pé a óò ríṣẹ .  Nítorí náà , mo gba Yunifásítì Toronto lọ .  Nígbà tó di ọdún 1940 , mo pinnu láti lọ sí ilé ẹkọ òfin .  Ìpinnu yìí kò jọ màmá mi lójú .  Nígbà tí mo wà lọmọdé , ọpọ ìgbà ló ti máa ń fìbínú sọ pé :  Kò sí nǹkan tí ìpátá ọmọ yẹn ò lè jiyàn lé lórí !  Àfàìmọ kó máà jẹ amòfin ló máa yà !   Ní July 4,1940 , ó kù díẹ ki n bẹrẹ ilé ẹkọ òfin , ni ìjọba Kánádà bá fòfin de àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láìsí ìkìlọ kankan tẹlẹ .  Ibí yìí ni ìgbésí ayé mi ti yí padà .  Nígbà tí ìjọba fi agbára tí wọn ní dójú sọ ètò àjọ kékeré ti àwọn ènìyàn aláìmọwọmẹsẹ àti onírẹlẹ yìí , ó wá dá mi lójú pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà gangan ni ọmọlẹyìn Jésù tòótọ .  Bó ti sàsọtẹlẹ gẹlẹ ló rí , wọn jẹ  ẹni ikórìíra lọdọ gbogbo àwọn orílẹ - èdè ní tìtorí orúkọ  rẹ  .   Mo pinnu láti sin Alágbára Ọrun náà tó ń ti ètò àjọ yìí lẹyìn .  Ní February 10 , 1941 , mo fi ẹrí ìyàsímímọ mi hàn sí Jèhófà Ọlọrun nípasẹ ìrìbọmi .  Mo fẹ bẹrẹ iṣẹ aṣáájú ọnà lẹsẹkẹsẹ .  Ṣùgbọn , Jack Nathan , ẹni tó ń darí iṣẹ ìwàásù ní Kánádà nígbà yẹn rọ mí láti parí ẹkọ òfin tí mo ń kọ ná .  Mo ṣe bẹẹ , mo sì gboyè jáde ní May 1943 , lẹyìn náà ní mo wá bẹrẹ iṣẹ aṣáájú ọnà .  Ní August , wọn ké sí mi láti wá sìn ní ẹka iléeṣẹ Watch Tower Society ní Toronto kí n sì máa ràn wọn lọwọ lórí àwọn ìṣòro tó ní í ṣe pẹlú òfin tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń dojú kọ .  Oṣù tó tẹ lé e ni wọn gbà mí sínú ẹgbẹ lọyà ní Ontario , Kánádà .  Fífi Òfin Gbèjà Ìhìn Rere  Ogun Àgbáyé Kejì ń jà lọwọ , síbẹsíbẹ wọn ṣì fòfin de àwọn Ẹlẹrìí ní Kánádà .  Wọn ń fi tọkùnrin tobìnrin wọn sẹwọn kìkì nítorí pé wọn jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà .  Wọn ń lé àwọn ọmọ kúrò nílé ẹkọ , kódà wọn tiẹ kó àwọn kan lọ sí ilé alágbàtọ pàápàá .  Èyí jẹ nítorí pé wọn kọ láti lọwọ nínú ìjọsìn tó ní í ṣe pẹlú ìfẹ orílẹ - èdè ẹni , bíi kíkí àsíá tàbí kíkọ orin orílẹ - èdè .  Ọjọgbọn William Kaplan , ẹni tó kọ ìwé tí àkòrí rẹ ń jẹ State and Salvation : The Jehovahs Witnesses and Their Fight for Civil Rights , sọ pé  ìjọba àti àwọn ará ìlú tí ìfẹ ogun àti ìfẹ orílẹ - èdè ẹni ń tì jagun , pẹgàn àwọn Ẹlẹrìí ní gbangba wọn sì kógun tì wọn .   Àwọn Ẹlẹrìí ti ń wá ọnà láti mú ìfòfindè náà kúrò ṣùgbọn kò ṣeé ṣe .  Lójijì , ní October 14 , 1943 , wọn fagi lé ìfòfindè náà .  Síbẹ , àwọn Ẹlẹrìí ṣì wà nínú ẹwọn àti nínú àwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ , wọn ò sì gba àwọn ọmọ wọn síléèwé ìjọba síbẹsíbẹ , wọn ṣì fòfin de Watch Tower Bible and Tract Society àti International Bible Students Association , ẹgbẹ kan lábẹ òfin tó ni ilé iṣẹ wa tó wà ní Toronto .  Ní ìparí ọdún 1943 , mo rìnrìn àjò lọ sí New York pẹlú Percy Chapman , tó jẹ ìránṣẹ ẹka ti Kánádà , láti fikùn lukùn pẹlú Nathan Knorr , ẹni tó jẹ ààrẹ Watch Tower Society nígbà yẹn , àti Hayden Covington , tóun náà jẹ igbákejì ààrẹ Watch Tower Society àti olùgbani - nímọràn lórí ọràn òfin .  Arákùnrin Covington nírìírí gan - an nínú ọràn òfin .  Àsẹyìnwá - àsẹyìnbọ , ó jàre mẹrìndínlógójì nínú ẹjọ kòtẹmilọrùn márùndínláàádọta tí wọn gbé lọ síwájú Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Ìtura bẹrẹ sí dé díẹdíẹ fún àwọn Ẹlẹrìí ní Kánádà .  Ní ọdún 1944 wọn dá ilé iṣẹ ẹka ní Toronto padà , àwọn tó ń sìn níbẹ ṣáájú ìfòfindè náà sì padà síbẹ .  Ní ọdún 1945 , ilé ẹjọ tó ga jù fún ẹkùn ìpínlẹ Ontario kéde pé wọn ò lè fipá mú àwọn ọmọ láti kópa nínú ìgbòkègbodò tó tako ẹrí - ọkàn wọn .  Ó pàṣẹ pé kí wọn gba àwọn ọmọ tí wọn ti lé jáde kúrò ní ilé ẹkọ padà .  Níkẹyìn , ní ọdún 1946 , ìjọba Kánádà dá gbogbo àwọn Ẹlẹrìí tó wà ní àgọ ìṣẹniníṣẹẹ sílẹ .  Lábẹ ìtọsọnà Arákùnrin Covington , mo kẹkọọ láti fìgboyà àti ìmúratán jà fitafita lórí àwọn ọràn yìí ṣùgbọn , ní pàtàkì jù lọ , pẹlú ìgbọkànlé nínú Jèhófà .  Ẹjọ Táa Ṣe ní Ẹkùn Ìpínlẹ Quebec  Ní báyìí tí wọn ti bọwọ fún òmìnira ìsìn àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láwọn ibi púpọ jù lọ ní Kánádà , ó ṣì ku ibì kan ṣoṣo tó dá yàtọ  ìyẹn ni ẹkùn ìpínlẹ Quebec táwọn Kátólíìkì tí ń sọ èdè Faransé wà .  Ìjọ Àgùdà ló ń ṣàkóso ẹkùn ìpínlẹ yìí ní tààràtà fún ohun tó ti ju ọọdúnrún ọdún lọ .  Ọpọ ilé ẹkọ , ọsibítù , àti èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn iṣẹ ìlú ló jẹ pé àwọn àlùfáà ló ni wọn tàbí ló ń darí wọn .  Kódà ìtẹ kan wà fún kádínà Ìjọ Àgùdà lẹgbẹẹ ibi tí alága ilé ìgbìmọ aṣòfin ní Quebec ń jókòó sí !  Aláṣẹ bóofẹbóokọ ni Maurice Duplessis tó jẹ olórí ìjọba àti amòfin àgbà fún Quebec , ẹni tí òpìtàn Quebec náà , Gérard Pelletier , sọ nípa rẹ pé ,  ó ṣàkóso fún ogún ọdún , ìṣàkóso rẹ ní ẹkùn ilẹ náà sì kún fún irọ , ìrẹjẹ , ìwà ìbàjẹ , ṣíṣi agbára lò láìbojúwẹyìn , ìjẹgàba lé àwọn onírònú kúkúrú lórí , àti ìgbélékè ìwà òmùgọ .   Duplessis fìdí agbára ìṣèlú rẹ múlẹ nípa wíwọnú àjọṣepọ tímọtímọ pẹlú Kádínà Ìjọ Àgùdà , Villeneuve .  Láàárín ọdún 1940 sí 1944 , àwọn Ẹlẹrìí tó wà ní Quebec kò ju ọọdúnrún lọ .  Ọpọ lára wọn , títí kan Joe , àbúrò mi , ló jẹ aṣáájú ọnà tí wọn wá láti apá ibòmíràn ní Kánádà .  Bí iṣẹ ìwàásù náà ṣe ń gbèrú sí i ní Quebec , bẹẹ làwọn ọlọpàá àdúgbò , tí àwùjọ àlùfáà ń kọ , bẹrẹ sí halẹ mọ àwọn Ẹlẹrìí nípa fífàṣẹ ọba mú wọn léraléra , wọn sì ń ṣi àwọn òfin tó dá lórí ètò ìṣòwò lò fún ìgbòkègbodò ìjọsìn wa .  Mo máa ń rìnrìn àjò lọ sí Toronto àti Quebec léraléra débi pé nígbà tó yá , wọn ní kí n kó lọ sí Quebec kí n lè lọ ran àwọn amòfin tí kì í ṣe Ẹlẹrìí àmọ tí wọn ń ṣojú fún àwọn Kristẹni arákùnrin àti arábìnrin wa lọwọ .  Lójoojúmọ , iṣẹ tí mo kọkọ ń gbé ṣe ni láti wádìí iye àwọn tí wọn fàṣẹ ọba mú kí ilẹ ọjọ náà tó mọ , kí n sì yára lọ sí ilé ẹjọ àdúgbò láti lọ ṣètò bí a ṣe máa gba ìdúró wọn .  Ó dùn mọni pé Frank Roncarelli , Ẹlẹrìí kan tó rí jájẹ , ń ṣe onídùúró fún wa nínú ọpọ lára àwọn ẹjọ wọnyí .  Láàárín 1944 sí 1946 nìkan , àwọn ẹsùn tí wọn fi kàn wá fún rírú àwọn òfin àtọwọdá náà lọ sókè láti ogójì sí ẹgbẹrin !  Kì í ṣe kìkì pé àwọn aláṣẹ ń kó àwọn Ẹlẹrìí tí wọn sì ń halẹ mọ wọn léraléra nìkan ni ṣùgbọn àgbájọ àwọn èèyànkéèyàn , tí àwọn àwùjọ àlùfáà Kátólíìkì ń kọ , tún ń gbéjà kò wọn pẹlú .  Ní November 2 àti 3 , 1946 , a ṣe ìpàdé àkànṣe kan nílùú Montreal láti jíròrò ìṣòro yìí .  Arákùnrin Knorr ló sọ ọrọ tó kẹyìn , tí àkòrí ẹ jẹ  Kí Ni Ká Ṣe ?   Gbogbo àwọn tó pésẹ síbẹ ni inú wọn dùn láti gbọ ìdáhùn rẹ  ó ka àkọsílẹ náà , Quebecs Burning Hate for God and Christ and Freedom Is the Shame of All Canada , tó ti di ìtàn báyìí sókè ketekete .  Ó jẹ ìwé àṣàrò kúkúrú olójú ewé mẹrin tó múná  ó ní àlàyé kíkún nípa orúkọ , ọjọ , àti ibi tí àwọn rúkèrúdò tí àwùjọ àlùfáà súnná sí ti ṣẹlẹ , ìwà òǹrorò àwọn ọlọpàá , ìfàṣẹ - ọba - múni , àti bí àwọn èèyànkéèyàn ṣe gbéjà ko àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Quebec .  Ọjọ méjìlá lẹyìn náà ni a bẹrẹ sí pín in jákèjádò gbogbo Kánádà .  Láàárín ọjọ díẹ , Duplessis kéde  ogun láìsí ojú àánú  lòdì sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ṣùgbọn ńṣe ló ṣiṣẹ fún ire wa láìmọ .  Lọnà wo ?  Nípa pípàṣẹ pé kí wọn fi ẹsùn ìdìtẹ kan ẹnikẹni tó bá ń pín ìwé Quebecs Burning Hate  tí í ṣe ẹṣẹ ńlá kan tí yóò gbé wa kúrò ní gbogbo ilé ẹjọ tó wà ní Quebec tí yóò sì tì wá dé Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ti Kánádà .  Nítorí inú tó ń bí Duplessis , ó dágunlá sí ohun tí èyí yóò yọrí sí .  Lẹyìn náà ló fúnra ẹ pàṣẹ pé kí wọn fòfin de ìwé àṣẹ tí Frank Roncarelli fi ń ta ọtí , ẹni tó ti ń fìgbà gbogbo ṣe onídùúró fún wa .  Nígbà tí kò sí wáìnì mọ , kò ju oṣù mélòó kan lọ tí ilé àrojẹ dídára tí Arákùnrin Roncarelli ní sí Montreal fi di títì pa , ni wọn bá sọ ọ di ẹdun arinlẹ .  Wọn túbọ ń kó àwọn èèyàn sí i .  Dípò ẹgbẹrin ẹjọ tí a ní nílẹ tẹlẹ , kíá ló ti di ẹgbẹjọ  1,600  .  Ọpọ àwọn amòfin àti àwọn adájọ ló ń ráhùn pé ẹjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà yìí ti pọ jù ní àwọn kóòtù tó wà ní Quebec , ó sì ń dí àwọn lọwọ .  Láti dá wọn lóhùn , àwa náà wá dábàá ọnà rírọrùn tọrọ fi lè yanjú fún wọn pé : Ẹ jẹ káwọn ọlọpàá lọ máa kó àwọn ọdaràn kí wọn yéé kó àwọn Kristẹni .  Kíá lọrọ máa yanjú !  Àwọn amòfin ọmọ Júù onígboyà méjì , A .  L .  Stein láti Montreal àti Sam S .  Bard láti Ìlú Quebec , ràn wá lọwọ nípa bíbá wa bójú tó púpọ nínú àwọn ẹjọ wa , pàápàá kó tó di pé wọn gbà mí wọlé sínú ẹgbẹ lọyà ti Quebec ní 1949 .  Ẹni tó wá di olórí ìjọba Kánádà lẹyìn náà Pierre Elliott Trudeau , kọwé pé gbogbo ará ìlú wa ti fojú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ráre ní Quebec , pé wọn ti  fi wọn ṣẹlẹyà , wọn tí ṣe inúnibíni sí wọn , wọn sì kórìíra wọn ; àmọ wọn ń bá a nìṣó nípa fífi òfin gbèjà ara wọn láti bá Ṣọọṣì , ìjọba , orílẹ - èdè , ọlọpàá , àti èròǹgbà àwọn ará ìlú fà á .   Ọnà tí àwọn ilé ẹjọ ní Quebec gbà bá Joe , àbúrò mi jà , lò túbọ fi irú ẹmí tí wọn ní hàn gbangba .  Wọn fẹsùn kàn án pé ó ń dí àlàáfíà ìlú lọwọ .  Ni Jean Mercier , adájọ àdúgbò , bá ju Joe sẹwọn oṣù méjì .  Lẹyìn náà , ló bá tún gbaná jẹ , tó sì pariwo láti orí àga ìdájọ pé ṣe ni ì bá wu òun kóun rán Joe lọ sí ẹwọn gbére !  Ìwé ìròyìn kan tiẹ sọ pé Mercier fún àwọn ọlọpàá Quebec láṣẹ láti  mú Ẹlẹrìí èyíkéyìí tí wọn bá rí tàbí tí wọn bá fura sí .   Irú ìwà báyìí wulẹ jẹrìí sí i pé òtítọ ni àwọn ẹsùn tó wà nínú ìwé àṣàrò kúkúrú wa náà Quebecs Burning Hate .  Àwọn àpẹẹrẹ àkọlé ìwé ìròyìn díẹ láti Kánádà , ṣùgbọn tí kì í ṣe Quebec ni wọn ti ṣe wọn , kà pé :  Àkókò Ojú Dúdú Padà Dé sí Quebec   The Toronto Star  ,  Ìwádìí Láti Gbógun Ti Àdámọ Tún Padà Dé   The Globe and Mail , Toronto  ,  Ìjọba Bóofẹbóokọ Arínilára   The Gazette , Glace Bay , Nova Scotia  .  A Tako Ẹsùn Ìdìtẹ  Ní ọdún 1947 , mo ran Ọgbẹni Stein lọwọ nínú ẹjọ ìdìtẹ àkọkọ tí wọn yóò gbọ , èyí tí wọn fi kan Aimé Boucher .  Ńṣe ni Aimé pín àwọn ìwé àṣàrò kúkúrú kan nítòsí ilé ẹ .  Níbi ìgbẹjọ Aimé , a fẹrí hàn pé ìwé àṣàrò kúkúrú Quebecs Burning Hate kò ní irọ kankan nínú , ó wulẹ lo ọrọ líle láti sọ nípa ìwà burúkú tí wọn ń hù sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni .  A jẹ kó yé wọn pé kò sí ẹsùn kankan tí wọn fi kan àwọn tó hu ìwà burúkú yìí .  Aimé tó pariwo wọn síta ni wọn dá lẹbi .  A jẹ pé ipò tí ẹjọ yìí wà báyìí ni pé : Ẹṣẹ ni kí èèyàn sọ òtítọ !  Àwọn ilé ẹjọ Quebec ṣì gùn lé ìtumọ aláìlẹsẹ - nílẹ , tó ti wà fún àádọta dín nírínwó  350  ọdún tí wọn fún  ìdìtẹ ,  èyí tó sọ pé ẹnikẹni tó bá sọ pé ìjọba ò ṣé e re ti dá ẹṣẹ tó lè gbé e dẹwọn .  Orí ìtumọ yìí náà ni Duplessis gùn lé kó baà lè tẹ àríwísí tó lè wá sórí ìjọba ẹ rì .  Ṣùgbọn nígbà tó di ọdún 1950 , Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ní Kánádà gba àkọsílẹ wa wọlé pé , nínú ìjọba tiwa - n - tiwa ti òde - òní o , nǹkan tó ń jẹ  ìdìtẹ  ni ríru ìwà jàgídíjàgan sókè sí ìjọba tàbí ṣíṣọtẹ sí ìjọba .  Kò sì sí nǹkan tó jọ bẹẹ nínú Quebecs Burning Hate àti pé fún ìdí yìí ọrọ olómìnira tó bófin mu ni .  Pẹlú ìdájọ tó rinlẹ yìí , ni wọn bá tú gbogbo ẹjọ ìdìtẹ mẹtàlélọgọfà tó wà nílẹ ká !  Mo fojú mi rí i kòrókòró bí Jèhófà ṣe mú ìṣẹgun wá .  Gbígbógun Ti Ìfòfinde Àwọn Ìwé Wa  Ìlú Quebec ní òfin àdúgbò kan tó ka pípín àwọn ìwé ìkẹkọọ kiri láìgba àṣẹ láti ọdọ ọgá ọlọpàá léèwọ .  Fífi òfin deni láìtọ lèyí jẹ , nítorí náà , kò bá òfin òmìnira ìjọsìn mu .  Laurier Saumur , tó ń sìn gẹgẹ bí alábòójútó arìnrìn - àjò nígbà yẹn , ni wọn gbé jù sí ẹwọn oṣù mẹta lábẹ òfin àdúgbò yìí , wọn sì tún fi oríṣiríṣi ẹsùn mìíràn kàn án lábẹ òfin náà .  Ní ọdún 1947 , a pe ẹjọ lórúkọ Arákùnrin Saumur láti wá nǹkan ṣe kí Ìlú Quebec má baà lo òfin àdúgbò náà lòdì sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Àwọn ilé ẹjọ ní Quebec dá wa lẹbi , la bá tún pe ẹjọ kòtẹmilọrùn sí Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ti Kánádà .  Nígbà tó di October 1953 , lẹyìn ìgbẹjọ ọlọjọ méje níwájú gbogbo àwọn adájọ mẹsẹẹsán tó wà ní Ilé Ẹjọ náà , wọn gba àṣẹ tí a fi tọwọtọwọ béèrè náà wọlé .  Ilé Ẹjọ náà gbà pé pípín àwọn ìwé tó ní ọrọ Bíbélì nínú jẹ apá ṣíṣe pàtàkì nínú ìsìn Kristẹni ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà àti pé fún ìdí yìí òfin dáàbò bò ó pé kí wọn má ṣe gbẹsẹ lé e .  Báyìí ni ẹjọ ti Boucher yanjú ọràn pé ohun tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń sọ kò tako òfin ; ṣùgbọn bí wọn ṣe dá ẹjọ ti Saumur fìdí ọràn bí wọn ṣe lè sọ ọ àti ibi tí wọn ti lè sọ ọ múlẹ .  Ìṣẹgun tó wáyé nínú ẹjọ ti Saumur yọrí sí títú nǹkan tó lé ní ẹẹdẹgbẹfà  1,100  ẹjọ tó dá lórí òfin àdúgbò ní Quebec ká .  Ẹjọ tó lé ní ẹẹdẹgbẹta  500  ni wọn tún fagi lé ní Montreal nítorí àìsí ẹrí fún wọn rárá .  Láìpẹ , ilẹ ti dá  kò sì sí ẹjọ kankan mọ ní Quebec !  Oró Tí Duplessis Dá Gbẹyìn  Nígbà tí Duplessis rí i pé òun ò rí òfin kankan tí òun lè fi mú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mọ , ó dábàá òfin tuntun kan nílé ìgbìmọ aṣòfin ní ìbẹrẹ January 1954 , ìyẹn ni Àbádòfin Kejìdínlógójì , èyí táwọn oníròyìn pè ní  òfin ìgbógunti Ẹlẹrìí Jèhófà .   Nínú ẹ ló ti sọ pé àwọn tó bá fura sí ẹnikẹni tó ń gbèrò láti sọ  ọrọ èébú tàbí ọrọ ìwọsí  lè pẹjọ láìsí pé wọn pèsè ẹrí kankan .  Níwọn ìgbà tó kúkú jẹ pé Duplessis ni amòfin àgbà pátápátá , ó lè pàṣẹ pé kí wọn má ṣe jẹ kí ẹni tí wọn fẹsùn kàn náà sọrọ èyíkéyìí ní gbangba .  Tí àṣẹ yìí bá sì ti lè mú ẹnì kan ṣoṣo péré , gbogbo àwọn tó bá jẹ mẹńbà ìjọ onítọún ni wọn yóò fàṣẹ pa lẹnu mọ .  Láfikún sí i , gbogbo Bíbélì àti ìwé ìkẹkọọ tó jẹ ti ìjọ náà ni wọn yóò gbà tí wọn á sì bà á jẹ , wọn á sì tún ti gbogbo ilé ìjọsìn wọn pa títí di ìgbà tí wọn bá parí ẹjọ náà , ìyẹn sì lè gba ọpọ ọdún .  Àbádòfin Kejìdínlógójì fa òfin kan yọ , èyí tí wọn hùmọ ní ọrúndún kẹẹẹdógún lásìkò Ìwádìí Láti Gbógun Ti Àdámọ ní Sípéènì lábẹ ìṣàkóso Torquemada .  Ẹni tí wọn fẹsùn kàn náà àti gbogbo àwọn alábàákẹgbẹ rẹ pàdánù gbogbo ẹtọ wọn láìsí ẹrí pé wọn ká ìwà àìtọ kankan mọ wọn lọwọ .  Ní ti Àbádòfin Kejìdínlógójì , àwọn oníròyìn kéde pé wọn ti fún àwọn ọlọpàá ẹkùn ìpínlẹ náà láṣẹ láti ti gbogbo Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , kí wọn gba Bíbélì wọn àti àwọn ìwé ìkẹkọọ wọn , kí wọn sì bà á jẹ .  Lójú ìhalẹmọni gbígbóná janjan tó dojú kọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà yìí , ńṣe ni wọn palẹ gbogbo ìtẹjáde wọn mọ kúrò ní ẹkùn ìpínlẹ náà .  Bí ó ti wù kí ó rí , wọn ń bá iṣẹ ìwàásù wọn lọ ní gbangba , àmọ Bíbélì wọn nìkan ni wọn ń lò .  Àbádòfin náà wá di òfin ní January 28 , 1954 .  Ní January 29 , ní déédéé agogo mẹsàn - án òwúrọ , mo ti dé ilé ẹjọ láti lọ pẹjọ lórúkọ gbogbo Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní ẹkùn ìpínlẹ Quebec , pé kí wọn pàṣẹ tó máa fagi lé òfin yìí pátápátá kí Duplessis tiẹ tó lè lò ó rárá .  Adájọ ò fún wa láṣẹ táa lè lò fún ìgbà díẹ ná , nítorí pé wọn ò kúkú tíì lo Àbádòfin Kejìdínlógójì náà .  Ṣùgbọn ó sọ pé bí ìjọba bá gbìyànjú láti lò ó kí n padà wá bá òun fún ìdáàbòbò .  Ohun tí adájọ ṣe yìí dà bí ìgbà tí wọn fún wa ní àṣẹ táa lè lò fún ìgbà díẹ , nítorí pé tí Duplessis bá lè gbìyànjú láti lo òfin yìí pẹnrẹn , kíá ni wọn á dá a dúró !  Lọsẹ tó tẹ lé e , a dúró láti wò ó bóyá àwọn ọlọpàá á ṣe nǹkan kan lábẹ òfin tuntun yìí .  Kò mà sí nǹkan kan tó ṣẹlẹ !  Láti lè mọ ìdí tí wọn ò fi ṣe nǹkan kan , mó ṣe ìdánwò kan .  Àwọn aṣáájú ọnà méjì , Victoria Dougaluk  ẹni tó di Steele lẹyìn náà  àti Helen Dougaluk  ẹni tó di Simcox lẹyìn náà  , lọ láti ilé dé ilé pẹlú ìwé ìkẹkọọ ní Trois - Rivières , ìlú ìbílẹ Duplessis gangan .  Síbẹsíbẹ , a ò gbọ nǹkan kan .  Bí àwọn arábìnrin náà ti ń bá iṣẹ lọ ní pẹrẹu , mo rán Laurier Saumur pé kó fóònù àwọn ọlọpàá ẹkùn ìpínlẹ náà .  Láìsọ irú ẹni tí òun jẹ , ló bá rojọ pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń wàásù àti pé àwọn ọlọpàá ò lo òfin Duplessis tuntun .  Ọlọpàá tó wà lẹnu iṣẹ fìtìjú sọ pé :  Bẹẹ ni , a mọ pé wọn ṣe òfin yẹn ; ṣùgbọn ọjọ kejì ẹ ni àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti gba àṣẹ kan tí wọn lè lò fún wa , nítorí náà kò sí nǹkan tí a lè ṣe .   Lẹsẹkẹsẹ , a dá gbogbo ìwé ìkẹkọọ wa padà sí ẹkùn ìpínlẹ náà , láàárín ọdún mẹwàá tí ẹjọ náà sì lò níbi táa ti ń pẹjọ kòtẹmilọrùn , iṣẹ ìwàásù wa ń bá a lọ láìdúró .  Ní àfikún sí àṣẹ náà , a tún wá ọnà láti sọ Àbádòfin Kejìdínlógójì di èyí tí kò bófin mu .  Láti lè jẹ kó hàn gbangba pé nítorí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni wọn ṣe ṣe òfin náà , a pinnu láti gbé ìgbésẹ aláìṣojo kan  ìyẹn ni láti fi ìwé pe Duplessis fúnra ẹ sílé ẹjọ , èyí tó sọ ọ di dandan fún un láti wá sí ibi ìgbẹjọ náà , kó sì pèsè ẹrí .  Mo fi ìbéèrè wá a lẹnu wò fún wákàtí méjì àti ààbọ .  Mo sì ń bi í léraléra nípa ìpolongo ìta gbangba ẹ tó ṣe , ìyẹn ti  ogun láìsí àánú fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  àti ọrọ tó sọ pé Àbádòfin Kejìdínlógójì ló máa fòpin sí iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Quebec .  Pẹlú ìbínú , ló bá sọrọ sí mi pé :  Ìwọ ọdọmọkùnrin yìí , aláfojúdi gbáà ni ẹ !   Mo wá fún un lésì pé :  Ọgbẹni Duplessis , tó bá jẹ pé ọrọ nípa ìwà ni à ń sọ ni , ǹ bá rí díẹ sọ nípa ẹ .  Àmọ pẹlú iṣẹ táa ṣì wà lẹnu ẹ yìí , ì bá dáa kí o ṣàlàyé fún ilé ẹjọ yìí , ìdí tí o fi kọ láti dáhùn ìbéèrè tó kẹyìn yẹn .   Ní ọdún 1964 , mo jiyàn Àbádòfin Kejìdínlógójì níwájú Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ní Kánádà .  Ṣùgbọn wọn kọ láti kéde bóyá ó bófin mu àbí kò bófin mu nítorí pé wọn ò fi ìgbà kankan lò ó .  Bí ó ti wù kí ó rí , ní gbogbo ìgbà yẹn Duplessis ti kú , kò sì sẹni tó tún bìkítà mọ nípa Àbádòfin Kejìdínlógójì .  Wọn ò lò ó rárá yálà fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tàbí fún ẹnikẹni .  Kó tó di pé Duplessis kú ní ọdún 1959 , Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ní Kánádà pàṣẹ fún un pé kí ó sanwó gbà - máà - bínú fún Arákùnrin Roncarelli nítorí pé bó ṣe fòfin de ìwé àṣẹ tó fi ń ta ọtí kò tọ .  Láti ìgbà náà ni púpọ lára àwọn ènìyàn Quebec ti wá di ẹni tó kóòyàn mọra .  Ní ìbámu pẹlú ètò ìkànìyàn tí ìjọba ṣe , iye àwọn Ẹlẹrìí tó wà níbẹ ti pọ sí i láti ọọdúnrún ní ọdún 1943 sí ohun tó lé ní ẹgbẹrún mẹtàlélọgbọn  33,000  lónìí .  Ipò kẹrin ni àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wà nísinsìnyí nínú àwọn ìsìn tó tóbi jù lọ ní ẹkùn ìpínlẹ náà .  Mi ò ka àwọn ẹjọ tí a borí nínú wọn yìí tàbí àṣeyọrí nínú iṣẹ òjíṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà yìí sí nǹkan tí ẹdá ènìyàn kankan ṣàṣeyọrí rẹ .  Kàkà bẹẹ , ó ti hàn sí mi gbangba pé Jèhófà ló mú àwọn ìṣẹgun náà wá , nítorí pé tirẹ ni ìjà ogun náà , kì í ṣe tiwa .  2 Kíróníkà 20 : 15 .  Ipò Nǹkan Ń Yí Padà  Ní 1954 , mo gbé Margaret Biegel , aṣáájú ọnà rírẹwà kan láti England níyàwó , a sì bẹrẹ iṣẹ aṣáájú ọnà papọ .  Mo ṣì ń bójú tó àwọn ẹjọ tó jẹ ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Kánádà àti ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , mo sì tún ń ṣíṣẹ gẹgẹ bí olùgbani - nímọràn lórí àwọn ẹjọ kan ní Yúróòpù àti Ọsirélíà .  Margaret di akọwé mi , ó sì jẹ alátìlẹyìn tí kò ṣeé díye lé fún ọpọlọpọ ọdún .  Ní ọdún 1984 , èmi pẹlú Margaret padà láti lọ gbé ní ẹka Kánádà , mo sì ṣèrànwọ láti tún dá Ẹka Tó Ń Bójú Tó Ọràn Òfin sílẹ lẹẹkan sí i .  Ó bà mí nínú jẹ pé ní ọdún 1987 , àrùn jẹjẹrẹ ṣekú pa Margaret .  Lẹyìn ikú ìyá mi ní 1969 , Joe àbúrò mi àti Elsie aya rẹ , tí àwọn méjèèjì ti gba ìdánilẹkọọ gẹgẹ bí míṣọnnárì ní kíláàsì kẹsàn - án ní ilé ẹkọ Watchtower Bible School of Gilead , mú bàbá mi tira nínú ilé wọn , wọn sì ń tọjú ẹ títí tó fi kú ní ọdún mẹrìndínlógún lẹyìn náà .  Nítorí gbígbà láti gbé ẹrù yẹn , ó ṣeé ṣe fún mi láti máa bá iṣẹ ìsìn alákòókò kíkún mi lọ , títí ayé mi ni n óò sì máa ṣọpẹ fún ohun tí wọn ṣe náà .  Àwọn Ogun Tí Ń Bá A Nìṣó  Láti àwọn ọdún wọnyí wá , àwọn ẹjọ tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe ti yí padà .  Àwọn ẹjọ tó ní í ṣe pẹlú dídáàbò bo ohun ìní àti gbígba àṣẹ fún àwọn Gbọngàn Ìjọba àti Gbọngàn Àpéjọ ló pọ jù báyìí .  Àwọn mìíràn tún ni ti àríyànjiyàn ẹtọ àbójútó ọmọ nínú èyí tí àwọn òbí tí kì í ṣe Ẹlẹrìí ti ń lo ìtara òdì ti ìsìn bóyá láti gba ẹtọ àbójútó ọmọ lábẹ òfin pátápátá tàbí láti má ṣe jẹ kí àwọn òbí tó jẹ Ẹlẹrìí ṣàjọpín àwọn ìgbàgbọ àti àṣà ìsìn tí ń ṣeni láǹfààní pẹlú àwọn ọmọ wọn .  Amòfin Linda Manning , tó jẹ ọmọ Amẹríkà , wá sí ẹka Kánádà ní ọdún 1989 láti ràn wá lọwọ fún ìgbà díẹ nínú ọràn òfin .  Ní November ọdún yẹn , a ṣègbéyàwó , a sì ti jọ ń sìn papọ tayọtayọ níbí láti ìgbà náà .  Ní àwọn ọdún 1990 sí 1999 , èmi àti John Burns , amòfin ẹlẹgbẹ mi kan ní ẹka Kánádà jọ lọ sí Japan , a sì ran àwọn Kristẹni arákùnrin wa níbẹ lọwọ nínú ẹjọ kan tó ní í ṣe pẹlú òmìnira akẹkọọ kan láti má ṣe kópa nínú ìdánilẹkọọ lórí eré ìgbèjà ara ẹni , èyí tí ilé ẹkọ náà ní kí wọn ṣe .  Bákan náà ni a tún borí nínú ẹjọ kan tó ní í ṣe pẹlú ẹtọ tí àgbàlagbà kan ní láti má ṣe gbẹjẹ sára .  Nígbà tí ó tún di ọdún 1995 àti 1996 , èmi àti Linda ní àǹfààní láti lọ lo oṣù márùn - ún ní Singapore nítorí ìfòfindè iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ilẹ yẹn àti ẹjọ tí a ṣe látàrí rẹ .  Mo gbèjà àwọn ọkùnrin , obìnrin àti àwọn ọdọ tí iye gbogbo wọn jẹ mẹrìnlélọgọta tí wọn fẹsùn ọdaràn kàn nítorí pé wọn lọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni àti nítorí pé wọn ní Bíbélì àti àwọn ìwé ìkẹkọọ tó jẹ ti ìsìn wọn lọwọ .  A ò jàre ìkankan lára àwọn ẹjọ wọnyí , ṣùgbọn a rí i bí Jèhófà ṣe fún àwọn ìránṣẹ rẹ olùṣòtítọ lókun láti lo ìfaradà nínú pípa ìwà títọ àti ayọ wọn mọ .  Inú Mi Dùn Pé Mó Kópa Ńbẹ  Ní ẹni ọgọrin ọdún , mo láyọ pé ara mi ṣì le dáadáa , mo sì ń nípìn - ín síbẹ nínú jíja ìjà òfin fún àwọn ènìyàn Jèhófà .  Mo ṣì wà ní sẹpẹ láti lọ sí ilé ẹjọ nígbàkigbà , kí n sì mú ìdúró fún ohun tó tọ .  Ó dùn mọ mi nínú láti rí i tí iye àwọn Ẹlẹrìí ní Kánádà pọ sí i láti ẹgbẹrún mẹrin ní ọdún 1940 sí ẹgbẹrún mọkànléláàádọfà ní àkókò táa wà yìí .  Àwọn ènìyàn àti ìṣẹlẹ lóríṣiríṣi ń yí padà , ṣùgbọn Jèhófà ń mú kí àwọn ènìyàn rẹ tẹ síwájú , ó sì ń rí i dájú pé wọn lọrọ nípa tẹmí .  Ṣé àwọn ìṣòrò wà ?  Bẹẹ ni , ṣùgbọn Ọrọ Jèhófà mú un dá wa lójú pé :  Ohun ìjà yòówù tí a bá ṣe sí ọ kì yóò ṣe àṣeyọrí sí rere .   Pẹlú ọdún mẹrìndínlọgọta tí mo ti lò lẹnu iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún ní  gbígbèjà àti fífi ìdí ìhìn rere náà múlẹ lọnà òfin ,  mo lè jẹrìí sí bí àsọtẹlẹ Aísáyà ti jẹ òtítọ tó !  Fílípì 1 : 7 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Èmi àti àbúrò mi ọkùnrin àti àwọn òbí wa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Hayden Covington , olùgbani - nímọràn lórí ọràn òfin   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Èmi àti Nathan Knorr   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Duplessis tó kúnlẹ níwájú Kádínà Villeneuve   Credit Line   Fọtò tí W .  R .  Edwards yà   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20 , 21   Frank Roncarelli   Credit Line   Nípasẹ ìyọǹda onínúure Canada Wide   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20 , 21   Aimé Boucher   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Èmi àti John Burns , tó jẹ amòfin bíi tèmi , àti Linda aya mi  Wíwo Ayé  Ilé Iṣẹ Tábà Jẹwọ Pé Sìgá Mímu Ń Fa Àrùn Jẹjẹrẹ  Lẹyìn tí wọn ti jiyàn pẹlú àwárí àwọn oníṣègùn lóríṣiríṣi fún ọpọ ẹwádún , ilé iṣẹ tó ń ṣe sìgá jù lọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ìyẹn Philip Morris , ti gbà báyìí pé sìgá mímu ń fa àrùn jẹjẹrẹ ẹdọfóró àti àwọn àrùn aṣekúpani mìíràn .  Ìsọfúnni tí ilé iṣẹ kan kọ fún àwọn ilé iṣẹ ìròyìn láti gbé jáde sọ pé :  Ọpọ ẹrí jaburata ń bẹ tí ìlànà ìṣègùn àti ìmọ sáyẹǹsì fẹnu kò sí pé sìgá mímu ń fa jẹjẹrẹ ẹdọfóró , àrùn ọkàn , àrùn ẹdọfóró wíwú àti àwọn àrùn burúkú mìíràn sára àwọn amusìgá .   Ìwé ìròyìn The New York Times ṣàkíyèsí pé ilé iṣẹ náà ti  kọkọ jiyàn . . . pé sìgá mímu wulẹ jẹ ọkan lára  ewu tó máa ń dá kún  àwọn àrùn bíi jẹjẹrẹ ẹdọfóró ni , kì í ṣe pé òun gan - an ló ń fà wọn .   Síbẹ , bó tilẹ jẹ pé ilé iṣẹ náà gbà , wọn tún ṣì ń sọ pé :  Inú wa dùn gidigidi fún ẹya sìgá tiwa àti gbogbo ìpolówó ọjà tí a ti ṣe láti fi gbé e lárugẹ láti ọdún ta ti ń ṣe é .   Àwọn Àká Tó Ń Pòórá  Àwọn àká irúgbìn oníwóró ti ń pòórá díẹdíẹ ní àwọn oko ọkà ìwọ oòrùn Kánádà .  Àwọn àká irúgbìn oníwóró yìí pọ gan - an ní ọdún 1933 , nígbà tí ẹgbẹrún márùn - ún , ọgọrùn - ún méje ó lé méjìdínlọgọta  5,758  wà káàkiri àgbègbè àrọko náà .  Láti ìgbà yẹn , iye náà ti lọ sílẹ sí ẹgbẹrún kan àti méjìléláàádọta .  Kí ló fà á ?  Ẹnì kan tó wà níbẹ nígbà tí wọn ń wó àká irúgbìn oníwóró kan palẹ dárò pé :  Àkókò ti yí padà lọpọlọpọ .  Iṣẹ àgbẹ ti di iṣẹ òwò .  Oko ìdílé ń parẹ .  Àká irúgbìn oníwóró náà ń pa rẹ .   Ìwé ìròyìn Harrowsmith Country Life sọ pé :  Bí odò láìsí ipadò , bí ìlú New York láìsí àwọn ilé àwòṣífìlà , tàbí bí ilẹ Gẹẹsì láìsí ilé ọtí ni oko ọkà láìsí àká irúgbìn oníwóró .   Àwùjọ àwọn elérò rere kan tó ní ire ẹ lọkàn ti ń ṣiṣẹ láti dáàbò bo ohun tí wọn kà sí àmì ọnà ìkọlé sórí ilẹ Kánádà .  Wọn yí àká irúgbìn oníwóró kan padà sí ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí , wọn sì sọ òmíràn di gbọngàn ìwòran tó tún jẹ ilé àrójẹ .  Àkókò Tí Kò Tó Rí  Ìwé ìròyìn èdè Jámánì náà , Gießener Allgemeine , sọ pé , jákèjádò Yúróòpù làwọn èèyàn túbọ ń mọ ọn lára pé wọn ń kán àwọn lójú jù nítorí àkókò .  Ohun kan náà ló ń ṣẹlẹ yálà èèyàn ń jáde lọ ṣiṣẹ níta ni o , tàbí iṣẹ ilé ló ń ṣe , tàbí pé ó tiẹ ń ṣe fàájì .  Manfred Garhammer , tó jẹ onímọ ìbágbépọ ẹdá , tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì Bamberg , sọ pé :  Àwọn ènìyàn kì í sùn tó , wọn ń sáré jẹun , wọn sì ń mọ ọn lára pé àwọn ń kánjú lẹnu iṣẹ sí i ju bó ti rí ní ogójì ọdún sẹyìn .   Ó rí i pé ní gbogbo orílẹ - èdè Yúróòpù tóun ti ṣèwádìí , ọnà ìgbésí ayé ojoojúmọ ti di kòókòó jàn - án jàn - án .  Àwọn ohun èlò amúṣẹrọrùn inú ilé àti wákàtí iṣẹ tó dín kù sí i kò torí ẹ mú  fàájì wá fún àwùjọ ,  kò sì mú kí  àkókò pọ sí i .   Kàkà bẹẹ , ní ìpíndọgba , àkókò oúnjẹ ti fi ogún ìṣẹjú dín kù , tí ogójì ìṣẹjú sì ti kúrò nínú àkókò tí a fi ń sùn lálẹ .  Tẹtẹ Títa Di Bárakú ní Ọsirélíà  Ìwé ìròyìn The Australian sọ pé :  Tẹtẹ títa ti di ọràn ìṣòro ìlera lílekoko báyìí ní Ọsirélíà , ìṣòro ọhún sì ń yọ , ó kéré tán ọkẹ mẹrìndínlógún ààbọ  330,000  àwọn tí tẹtẹ títa ti di bárakú fún lẹnu .   Ní ìbámu pẹlú ìwé ìròyìn náà , ìkan nínú márùn - ún lára àwọn ẹrọ tẹtẹ tó wà jákèjádò ayé ló fìdí kalẹ sí Ọsirélíà , níbi tí ìpín méjìlélọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn àgbàlagbà ibẹ ti ń ta tẹtẹ .  Ìgbìmọ amúṣẹṣe kan tó ń rí sí ọràn òwò tẹtẹ títa ní Ọsirélíà ti rí i pé ó lé ní ìpín méjì nínú ọgọrùn - ún àwọn àgbàlagbà Ọsirélíà tó ní ìṣòro tẹtẹ títa lọnà tó le koko .  Nínú àwọn wọnyí , ìpín mẹtàdínlógójì nínú ọgọrùn - ún ló ti ronú láti para wọn rí , nígbà tí èyí tó ju ìpín mọkànlá nínú ọgọrùn - ún tiẹ ti gbìyànjú ẹ , bẹẹ sì ni ìpín àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún sọ pé tẹtẹ tí àwọn ń ta mú àwọn rẹwẹsì gidigidi .  Ìgbìmọ amúṣẹṣe náà wá pe ìpè fún àyẹwò kínníkínní nípa tẹtẹ títa , ó sì dámọràn pé kí wọn fi àmì ìkìlọ sí àwọn ilé tẹtẹ .  Gbígbógun Ti Másùnmáwo  Ṣé másùnmáwo ń yọ ẹ lẹnu ?  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn El Universal ti sọ , Àjọ Tó Ń Bójú Tó Ire Ìlú ní Mẹsíkò dábàá àwọn atọnà wọnyí láti gbógun ti pákáǹleke .  Sun ìwọn oorun tí ara rẹ nílò  bíi wákàtí mẹfà sí mẹwàá lóòjọ .  Jẹ oúnjẹ tí èròjà aṣaralóore inú rẹ pé láàárọ , jẹ oúnjẹ ọsán ní ìwọn tó ṣe déédéé , kí o sì jẹ oúnjẹ tó fúyẹ sùn lálẹ .  Bákan náà , àwọn ògbóǹkangí tún dámọràn pé kí o dín jíjẹ àwọn ohun tí ọrá pọ nínú wọn kù , máa jẹ iyọ níwọnba , tí o bá sì ti lé lógójì ọdún , dín ṣúgà tí o ń jẹ àti mílíkì tí o ń mu kù .  Gbìyànjú láti wá àkókò fún ṣíṣe àṣàrò .  Túbọ dín másùnmáwo kù nípa níní ìfarakanra pẹlú ìṣẹdá nígbà gbogbo .  Ẹwà Onímájèlé  Ìwé ìròyìn The Toronto Star sọ pé ọnà ìṣoge kan tó ní nínú gígún abẹrẹ májèlé botulinum ti wà lóde báyìí láti fi mú awọ ojú jọlọ , kó má ṣe hun jọ .  Májèlé náà ń sọ àwọn iṣan ojú kan di aláìlágbára , tó jẹ pé láàárín ọjọ mélòó kan , wọn á ti di èyí tí kò wúlò mọ , tí èyí á sì mú kí àwọn ibi tó hun jọ lójú jọlọ .  Nǹkan bí oṣù mẹrin ni ìtọjú yìí ń gbà tí yóò sì ti sọ awọ ojú ẹni náà di èyí tó túbọ dẹ sí i , tí yóò sì máa jà yọyọ bíi ti èwe .  Àmọ o , ohun tó ń tẹyìn ẹ jáde ò dáa .  Ìròyìn náà ṣe kìlọkìlọ pé  kì í ṣe pé awọ ojú híhunjọ á di àwátì lójú àwọn tó ń lò ó nìkan ni o , wọn tún ń pàdánù agbára láti lè ṣí ìpéǹpéjú wọn sókè nígbà tí wọn bá rí nǹkan ìyàlẹnu , láti lè rẹrìn - ín músẹ , kó sì hàn lójú wọn ,  àti  nígbà tí wọn bá fẹ fajú ro .   Ìwé ìròyìn náà sọ pé ,  tóo bá fẹ padà ní ẹwà ọdọ , ẹnu kí o ṣe tán láti sọ apá kan ojú rẹ di èyí tí kò ṣiṣẹ mọ ni .    Ìhà Ọdọ Ta Ni Ọlọrun Wà ?   Sam Smith , tí í ṣe oníròyìn eré ìdárayá sọ pé :  Kì í ṣe pé mo fẹ fi ìgbàgbọ ẹnikẹni wọlẹ o .  Ṣùgbọn ṣé ìfọkànsìn aláṣehàn nínú eré ìdárayá yìí kò wá ti ń pọ jù báyìí ?  Kí ló dé ná , tí àwọn agbábọọlù máa ń gbàdúrà nígbà tí wọn bá gbá bọọlù wọlé alábàádíje wọn ?   Smith tún wá kíyè sí i pé , àwọn eléré ìdárayá kan náà tí wọn ṣù jọ gbàdúrà lẹyìn ìdíje kan ni a tún máa ń rí tí wọn  ń ṣépè fún àwọn oníròyìn  nínú iyàrá tí wọn ti ń múra tàbí  kí wọn máa gbìyànjú láti ṣe àwọn tí wọn ń bá díje léṣe  nígbà tí wọn bá ń figagbága lọwọ .  Ó wá sọ pé , ríronú pé Ọlọrun ń ṣojú rere sí ẹgbẹ agbábọọlù kan ju ọkan lọ  dà bí ìgbà tí èèyàn ń fi ìgbàgbọ nínú Ọlọrun wọlẹ .   Nípa bẹẹ , àpilẹkọ rẹ wá sọ pé :  Ẹ máà jẹ ká pọn eré ìdárayá ju bó ṣe yẹ lọ .   Àwọn Iṣẹ Tó Léwu  Àwọn iṣẹ mẹwàá wo ló léwu jù lọ ?  Ní ìbámu pẹlú iye tí Ilé Iṣẹ Tó Ń Ṣàkọsílẹ Iye Àwọn Òṣìṣẹ Ìjọba ní Amẹríkà kó jọ , ti àwọn agégẹdú ló pọ jù , èèyàn mọkàndínláàádóje  129  ló ń kú nínú gbogbo ọkẹ márùn - ún  100,000  àwọn tó ń ṣiṣẹ náà , nígbà tí àwọn apẹja àti àwọn tó ń fi ọkọ ojú omi kérò wà ní ipò kejì àti ẹkẹta pẹlú nǹkan bíi mẹtàlélọgọfà àti mẹrìnléláàádọrùn - ún tó ń kú nínú gbogbo ọkẹ márùn - ún wọn .  Táa bá tò ó látòkè wá sísàlẹ , àwọn iṣẹ mìíràn tó léwu tún ni wíwakọ òfuurufú , àwọn òṣìṣẹ tó ń fi mẹtáàlì kọlé , àwọn awakùsà , àwọn lébìrà kọlékọlé , àwọn awakọ ayọkẹlẹ akérò , àwọn awakọ akẹrù , àti àwọn àgbẹ .  Bí ó ti wù kí ó rí , ìwé ìròyìn Scientific American sọ pé ,  gbogbo àwọn tí jàǹbá ń pa lẹnu iṣẹ ní àpapọ tó jẹ nǹkan bí ìpín márùn - ún nínú ọgọrùn - ún gbogbo ọkẹ márùn - ún òṣìṣẹ ti fi ìpín mẹwàá nínú ọgọrùn - ún wá sílẹ  láàárín ọdún márùn - ún tó kọjá .  Àwọn Ẹyẹ Tó Gbọn Féfé !  Ìwé ìròyìn èdè Faransé tó ń sọ nípa ìṣẹdá , Terre Sauvage , sọ pé :  Àwọn ológoṣẹ ní Calcutta ti yẹra fún kíkó àìsàn ibà .   Àwọn ògbóǹkangí ti ṣe àkíyèsí pé nítorí bí àìsàn ibà ṣe ń pọ sí i , ṣe ni àwọn ológoṣẹ ń fò lọ jìnnà sínú igbó láti lọ wá ewé kan tó ní egbòogi àdánidá lílágbára , tó wà fún wíwo àìsàn ibà .  Láfikún sí kíkó ewé náà sínú ìtẹ wọn , ó hàn gbangba pé àwọn ẹyẹ náà tún ń jẹ ẹ pẹlú .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  Ó jọ pé àwọn ológoṣẹ tó fẹràn àárín ìlú , àmọ tí wọn kò fẹ kó àìsàn ibà ti rí ọnà láti dáàbò bo ara wọn báyìí .   Owó Tó Dọtí  Ìwé ìròyìn Guardian sọ pé lára owó bébà tó ń ti báńkì ìlú London jáde wá , ó ju ìdá mọkàndínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún tó ní àbààwọn kokéènì lára .  Àwọn ògbógi ṣàyẹwò ẹẹdẹgbẹta owó bébà , wọn sì rí i pé mẹrìndínlẹẹẹdẹgbẹta nínú ẹ ló ní àbààwọn oògùn olóró lára .  Àbààwọn yìí máa ń dé ara àwọn owó náà nígbà tí àwọn tó ń lo oògùn líle náà bá fọwọ mú un .  Àwọn owó tí wọn fọwọ kàn náà á wá kó èérí bá àwọn owó mìíràn níbi tí wọn bá ti ń fi ẹrọ ṣà wọn sọtọọtọ tàbí níbi tí wọn kó wọn pọ sí .  Kokéènì ti di oògùn líle táwọn ọmọ ilẹ Gẹẹsì fi ń tura , ó sì ń yára gbilẹ láàárín àwọn ọmọ ogún ọdún àti ọdún mẹrìnlélógún .  Ní ìbámu pẹlú Àjọ Tó Ń Kíyè sí Ọràn Àwọn Ọdọ ní ìlú London , àwọn ọdọlangba ń lo kokéènì nítorí pé wọn lérò pé ó ń mú iyì àti agbára wọn pọ sí i .   Àkóràn Inú Ẹjẹ Tó Wọpọ Jù Lọ   Ìròyìn Associated Press kan sọ pé :  Ó kéré tán , ó lé ní mílíọnù méjì ààbọ àwọn ará Amẹríkà tó ní kòkòrò tó ń fa àrùn mẹdọwú , tí ìyẹn sì mú kí ó jẹ àkóràn inú ẹjẹ tó wọpọ jù lọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .   Ìbálòpọ takọtabo ni lájorí ọnà tí àrùn mẹdọwú máa ń gbà tàn láti ọdọ ẹnì kan sí ẹlòmíràn tàbí láti inú ẹjẹ tí a ti kó èèràn ràn .  Àwọn tó wà nínú ewu kíkó àrùn yìí jù ni àwọn ajoògùnyó tí wọn máa ń pín abẹrẹ tí wọn fi ń gún oògùn sínú iṣan ẹjẹ lò àti àwọn tó ń ní ìbálòpọ láìlo fèrè ààbò tí wọn ń pè ní kọńdọọmù .  Ọnà mìíràn tí àrùn yìí tún ń gbà tàn kálẹ jẹ nípasẹ àwọn irinṣẹ tí kò mọ tónítóní tí àwọn tó ń fín àmì sára àti àwọn tó ń ki abẹrẹ sínú ara láti fi wo àìsàn ń lò .  Àwọn èèyàn tó ti gba ẹjẹ sára náà wà nínú ewu .  Lọdọọdún , nǹkan bí ẹgbẹrún kan ènìyàn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ni wọn ń pààrọ ẹdọ wọn nítorí àìṣiṣẹmọ ẹdọ tí kòkòrò àrùn náà ń fà .   Ìwé Atọnà Tó Ń Sọrọ Síbi Tọrọ Wà , Tó sì Gbéṣẹ   NÍGBÀ ẹẹrùn tó kọjá ìwé ìròyìn Arkansas Democrat Gazette gbé díẹ yẹ wò lára àwọn ìwé tí Watch Tower Bible and Tract Society tẹ jáde .  Ohun tó sọ rèé nípa ọkan lára wọn :  Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè jẹ ìwé atọnà tó ń sọrọ síbi tọrọ wà , tó sì gbéṣẹ fún ìdílé , láìka ìsìn yòówù tí wọn lè máa dara pọ mọ sí . . . .   Ìwé yìí ń fún àwọn tó ń kà á ní ọpọ àmọràn tó yè kooro nípa ìwà rere àti bọràn ṣe máa ń rí lára ẹni .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn òǹṣèwé náà mọ pé gbogbo ọdọ ló ń fẹ káwọn òbí wọn fún wọn lómìnira , àmọ , ó gba àwọn ọdọ nímọràn pé :    Ṣé o fẹ ká túbọ fún ẹ ní ẹrù iṣẹ àti òmìnira púpọ sí i ?  Nígbà náà , fẹrí hàn pé o ṣeé fẹrù iṣẹ lé lọwọ .  Fi ọwọ pàtàkì mú iṣẹ èyíkéyìí tí àwọn òbí rẹ bá yàn fún ọ .    Ṣàṣà òbí ni kò ní mọrírì ìwé kan tó ń sọ fún àwọn ọdọ lemọlemọ pé ó yẹ kí wọn fọwọ wọ ara wọn àti àwọn ẹlòmíì , tó sì ń jẹ kí wọn mọ pé àṣeélẹ làbọwábá .  Bó tilẹ jẹ pé ìwé yìí sábà ń fi Bíbélì kín àmọràn rẹ lẹyìn , àlàyé rẹ bọgbọn mu , ó sì kún fún làákàyè . . . .  Apá tó sọrọ nípa iyì ara ẹni wúni lórí gan - an , níwọn bó ti jẹ pé ọpọ ọdọ ni wọn ti ṣì lọnà láti máa rò pé nǹkan gidi ni kí èèyàn máa rò pé kò sẹni tó dáa tó òun .   Lẹyìn tó ti fa ọrọ yọ láti inú ìwé náà , àpilẹkọ náà ń bá a lọ pé :  Àwọn ìránnilétí táa fi pẹlẹpẹlẹ sọ yìí pé ìwà ìgbéraga gbáà ni kéèyàn máa wú fùkẹ àti pé ẹmí ìrẹlẹ jẹ òpómúléró kan nínú ìgbésí ayé Kristẹni ló lè yọ èrò òdì àti ìwà tí kò bójú mu kúró lọkàn àwọn ọdọ tí àwọn ọrẹ àti àwọn olùgbani - nímọràn tó lérò rere lọkàn ti mú kí wọn tẹwọ gbà .   Bí ìwọ náà bá fẹ jàǹfààní láti inú ìsọfúnni tó wà nínú Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , o lè rí ẹdà kan gbà tí o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ fi ìsọfúnni ránṣẹ sí mi nípa bí mo ṣe lè rí ìwé náà , Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , gbà .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Wàá Kàn Kú Dànù Ni !   BÍ LEANNE KARLINSKY ṢE SỌ Ọ  Ìrìnkèrindò mi lórí wíwá ìtọjú tó dáa láìní lo ẹjẹ ní Sípéènì  BÍ O bá ní àǹfààní láti lọ síbikíbi lágbàáyé , ibo lo máa fẹ lọ ?  Ní tèmi , mi ò dààmú jù kí n tó dáhùn ìbéèrè náà .  Èdè Spanish ni mo ń kọ àwọn ọmọ ilé ìwé , ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí wọn ti ń sọ èdè Spanish ní Galax , Virginia , U.S.A . , sì ni èmi , Jay tó jẹ ọkọ mi , àti Joel , ọmọ mi , ń lọ .  Nígbà náà , Sípéènì ló wà lọkàn mi láti lọ .  Nítorí náà , ẹ lè ronú nípa bí inú mi ti dùn tó nígbà tí àwọn òbí mi sọ pé àwọn á mú mi lọ síbẹ !  Bó tilẹ jẹ pé ọkọ mi àti ọmọ wa ò lè bá wa lọ , ohun tí mo ti ń fojú sọnà fún ti fẹrẹẹ nímùúṣẹ bí èmi àti àwọn òbí mi ti tẹkọ létí tí a sì wọkọ òfuurufú tó ń lọ sí Madrid tààràtà .  Nígbà táa débẹ ní April 21 , a pinnu láti wọkọ ayọkẹlẹ lọ sí Estella , ìlú kékeré kan ní àgbègbè Navarre , ní àríwá Sípéènì .  Mo rọra wábi tó dáa jókòó sí lẹyìn , ẹsẹkẹsẹ ni mo sì sùn lọ .  Ohun tí mo rántí lẹyìn náà ni pé mo nà gbalaja sórí pápá kan , tí oòrùn sì ń wọ mí lójú .   Ibo ni mo wà yìí ?  Báwo ni mo ṣe débí ?  Àbí mo ń lálàá ni ?   Bí gbogbo ìbéèrè wọnyí ṣe ń wá sọkàn mi , ọkàn mi ń sọ pé aburú kan ti ṣẹlẹ .  Nǹkan kan ti ṣẹlẹ , àlá kọ ni mo ń lá o .  Ọwọ aṣọ mi ti ya jálajàla lápá òsì , mi ò lè gbé apá , bẹẹ ni mi ò lè gbé ẹsẹ mi .  Ìgbẹyìngbẹyín ni mo wá gbọ pé ńṣe ni ọkọ ayọkẹlẹ wa lọ forí sọ irin tí wọn fi pààlà títì , tó sì bẹ sódì kejì àti pé ńṣe ni mo jábọ látinú ọkọ ayọkẹlẹ náà nígbà tó ń tàkìtì láti ibi tó ga ní ogún mítà sísàlẹ .  Ká tún dúpẹ pé èmi àti àwọn òbí mi ò rántí bí ìjàǹbá náà ṣe ṣẹlẹ .  Mo kígbe pé kí àwọn èèyàn gbà mí o , awakọ akẹrù kan sì sáré wá bá mi .  Lẹyìn náà ló lọ sídìí ọkọ ayọkẹlẹ náà nísàlẹ , níbi tí àwọn òbí mi há sí .  Ọkùnrin náà kígbe pe ẹnì kejì rẹ pé :  Ké sí ọkọ tí wọn fi ń gbé aláìsàn pé kó tètè máa bọ !  Àwọn tó wà nínú ọkọ ayọkẹlẹ yìí fara pa gan - an !   Lẹyìn náà , ó padà wá síbi tí mo wó sí , tí mi ò lè gbé ọwọ gbé ẹsẹ , pẹlú èrò àtiràn wá lọwọ , ó gbìyànjú láti na ẹsẹ mi .  Bí ara ṣe ro mí tó ni mo bugbe ta , ìgbà yẹn ni mo sì kọkọ mọ pé mo fara pa gan - an .  Láìpẹ , mo ti bára mi ní iyàrá ìtọjú pàjáwìrì nílé ìwòsàn kan ládùúgbò Logroño .  Àwọn ọlọpàá ṣe dáadáa , wọn sọ ibi tí mo wà fáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà lágbègbè náà , wọn sì sọ ohun tó ṣẹlẹ fún wọn .  Láìpẹ , ọpọ àwọn ará láti ìjọ Estella àti Logroño ti wà lẹgbẹẹ ibùsùn mi , pẹlú àwọn Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn àdúgbò náà .  Kí n sọ tòótọ , jálẹ gbogbo ìṣòro tí mo ní nílé ìwòsàn yìí , àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ mi ọwọn , tí mi ò mọ rí , múra tán , wọn sì fínnúfíndọ tọjú mi , tọsántòru .  Wọn tún fi tìfẹtìfẹ tọjú àwọn òbí mi , tí ara tiwọn ti yá dáadáa débi tí wọn fi lè dá wọn sílẹ nílé ìwòsàn láti máa lọ sílé ní nǹkan bí ọsẹ kan lẹyìn ìjàǹbá náà .  Ní nǹkan bí aago kan òru ọjọ Wednesday , àwọn dókítà wá ṣiṣẹ abẹ ní ìgbáròkó tí mo fi ṣẹ .  Mo sọ fún dókítà náà pé mi ò gbẹjẹ o .   Ó gbà láti ṣe bí mo ṣe wí bó tilẹ jẹ pé ó lọra , ṣùgbọn ó sọ fún mi pé mo lè tibẹ kú o .  Iṣẹ abẹ náà lọ láìsí aburú , ṣùgbọn ó yà mí lẹnu pé wọn ò wẹ ojú ọgbẹ mi , wọn ò sì pààrọ ọjá ìdigbẹ mi nígbà tó yẹ .  Nígbà tó fi máa di ọjọ Friday ẹjẹ ti fẹrẹẹ tán lára mi , kò sì sókun nínú mi mọ .  Dókítà gbà láti lo ìlànà ìtọjú míì fún mi  abẹrẹ èròjà erythropoietin  EPO  , tí òun àti èròjà iron àti àwọn èròjà tó ń ṣàlékún ẹjẹ mú kí èròjà pupa inú ẹjẹ mi pọ sí i .   Lákòókò tí mo ń sọ yìí , Jay àti Joel ti dé .  Inú mi dùn gan - an nígbà tí mo rí ọkọ mi àti ọmọ mi !  Ní nǹkan bí aago kan ààbọ òru , dókítà kan sọ fún Jay pé ilé ìwòsàn àwọn ti gba àṣẹ nílé ẹjọ láti fàjẹ sí mi lára bí ipò mi bá burú sí i .  Jay sọ fún un pé ipò yòówù kí ń wà , mi ò fẹ kí wọn fàjẹ sí mi lára rárá .  Dókítà náà wá fèsì pé :  Ó máa kú nìyẹn o !   Jay bá Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn sọrọ pé kí wọn gbé mi kúrò níbẹ lọ sí ilé ìwòsàn míì  níbi tí wọn á ti ṣe ohun tí mo fẹ .  Gbogbo àwọn tó ń ṣiṣẹ nílé ìwòsàn náà kọ ló ṣàtakò .  Àpẹẹrẹ kan ni ti dókítà kan níbẹ tó mú un dá mi lójú pé òún á sa gbogbo ipá òun láti rí i pé wọn fi ọwọ mi wọ mí .  Ṣùgbọn láìpẹ , àwọn dókítà míì bẹrẹ sí yọ mí lẹnu .  Wọn bi mí léèrè pé :  Ṣé o fẹ kú kóo fi ìdílé ẹ sílẹ ni ?   Mo mú u dá wọn lójú pé mo fẹ kí wọn lo gbogbo ọnà tí wọn bá mọ láti fi tọjú mi láìlo ẹjẹ .  Àwọn dókítà náà ò torí ẹ ṣàánú mi , kí wọn sì tọjú mi .  Ìkan lára wọn tiẹ jájú mọ mí pé :  Wàá kàn kú dànù ni !   Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn rí ilé ìwòsàn kan ní ìlú Barcelona tí wọn ti gbà láti tọjú mi láìlo ẹjẹ .  Ilé ìwòsàn yẹn yàtọ pátápátá sí ti àkọkọ !  Ní Barcelona , àwọn nọọsì méjì fẹsọ wẹ fún mi , wọn sì ṣe mí jẹjẹ .  Nígbà tí wọn ń pààrọ ọjá ìdigbẹ ara mi , ọkan lára àwọn nọọsì náà rí i pé ó ti láwọ ewé , ẹjẹ sì ti sọ ọ di gígan .  Ó sọ pé ojú gba òun tì pé àwọn ọmọ ìlú òun ṣe mí bẹẹ .  Láìpẹ , wọn ti bẹrẹ sí tọjú mi bó ṣe yẹ kí ilé ìwòsàn tí mo wà tẹlẹ ní Logroño ṣe .  Àbájáde rẹ kàmàmà .  Láàárín ọjọ mélòó kan péré , kò séwu fún àwọn ẹyà inú ara mi mọ , ìwọn èròjà pupa inú ẹjẹ mi sì ti pọ sí i , ó ti gbé pẹẹlí ju ti àtẹyìnwá lọ .  Nígbà tí mo fi máa kúrò ní ilé ìwòsàn náà , ó tún ti lọ sókè sí i .  Nígbà tí wọn tún fẹ ṣe iṣẹ abẹ míì fún mi ní ilé ìwòsàn kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ó tún ti ròkè sí i .  Mo dúpẹ fún ipá táwọn dókítà àti nọọsì sà , àwọn tí wọn múra tán láti ṣe ohun tí àwọn èèyàn tí wọn ń tọjú bá fẹ , yálà wọn gbà pẹlú wọn tàbí wọn ò gbà pẹlú .  Tí àwọn òṣìṣẹ ilé ìwòsàn bá bọwọ fún ohun tí aláìsàn kan gbà gbọ , ẹni yẹn gan - an ni wọn ń tọjú  nípa bẹẹ , wọn ń tọjú rẹ lọnà tó dára jù lọ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Nítorí àwọn ìdí tí a gbé karí Bíbélì , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kì í gbẹjẹ .  Wo Jẹnẹsísì 9 : 4 ; Léfítíkù 7 : 26 , 27 ; 17 : 10 - 14 ; Diutarónómì 12 : 23 - 25 ; 15 : 23 ; Ìṣe 15 : 20 , 28 , 29 ; 21 : 25 .  Yálà Kristẹni kan yóò gba èròjà EPO sára tàbí kò ní gbà á jẹ ìpinnu tirẹ .  Wo Ilé - Ìṣọnà , October 1 , 1994 , ojú ìwé 31 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Èmi àti ọkọ mi , àti ọmọ wa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Méjì lára àwọn Alárinà Ilé Ìwòsàn  Bí Loida Ṣe Di Ẹni Tó Ń Sọrọ  Gẹgẹ bí ìyá Loida ṣe sọ ọ  BÍI ti ìyá èyíkéyìí tó lóyún , mo ń dààmú pé mo lè bímọ náà tán kó ní àwọn àbùkù kan lára .  Ṣùgbọn , mi ò fẹ kí Loida tó jẹ ọmọ mi kẹta máa sunkún nítorí ìrora nígbà tó bá dé ayé .  Láìmọ , dókítà ti fi ẹmú rẹ kán egungun tó gbé èjìká Loida dúró .  Lẹyìn ọsẹ mélòó kan tí wọn ṣe iṣẹ abẹ láti ṣàtúnṣe rẹ , wọn dá Loida padà sílé .  Ṣùgbọn ìdùnnú wa kò tọjọ .  Láàárín oṣù mélòó kan lẹyìn náà , ó wá hàn gbangba pé nǹkan burúkú kan ti ṣẹlẹ .  Àwọn oògùn tí wọn fún Loida ti gbòdì lára rẹ  ibà , àrunṣu , àti gìrì ń ṣe é  ó sì jọ pé àwọn oògùn tí wọn fún un láti wo àwọn àìsàn yìí ń mú kí ìṣòro náà túbọ pọ sí i ni .  Láìpẹ , Loida kò lè dá gbé àwọn ẹyà ara rẹ mọ .  Níkẹyìn , àwọn dókítà sọ fún wa pé ìṣòro Loida ni pé ọpọlọ rẹ kò lè darí ìséraró àti ìsọrọ rẹ .  Wọn ní kò ní lè rìn , kò ní lè sọrọ  ọrọ wa kò sì ní lè yé e .  Ìgbìyànjú Láti Mú Kó Sọrọ Ní Kékeré  Láìka àsọtẹlẹ bíbanilẹrù náà sí , mo ṣì ronú pé Loida lè lóye nǹkan púpọ .  Nítorí náà , mo máa ń ka àwọn ìwé tó rọrùn gan - an fún un , mo sì ń gbìyànjú láti kọ ọ ní àwọn ábídí .  Ṣùgbọn Loida kò lè sọrọ , kò sì lè fi hàn rárá pé òun ń mọ ohun tí mo ń sọ .  Kò sí bí mo ṣe lè mọ ohun tó lè yé e bí ohunkóhun bá tilẹ lè yé e rárá .  Bí ọdún ti ń gorí ọdún , ó jọ pé gbogbo ìsapá mi láti máa kọ Loida kò fi bẹẹ yọrí sí rere .  Ṣùgbọn mi ò yé kàwé fún un .  A tilẹ máa ń jẹ kí òun àti ọmọ wa tó kéré jù , Noemí , wà níbi ìkẹkọọ Bíbélì ti ìdílé wa tí a ń fi ìwé Fifetisilẹ si Olukọ Nla Na àti Iwe Itan Bibeli Mi ṣe .   Mo ka ọpọ lára àkòrí inú àwọn ìwé náà fún Loida lọpọ ìgbà .  Ó máa ń bani nínú jẹ gan - an tí a kò bá lè bá ẹni tí a fẹràn sọrọ .  Tí mo bá gbé Loida lọ sí ọgbà ìtura , ńṣe ló máa ń sunkún tí kò sì sẹni tó lè bẹ ẹ kó gbọ .  Kí ló fa ìyẹn ?  Lójú tèmi , ó jọ pé ara ń ta á pé kò lè sáré kiri kó sì máa ṣeré bíi tàwọn ọmọdé yòókù .  Nígbà kan , Loida bú sẹkún nígbà tí ẹgbọn rẹ ka ohun kan fún mi láti inú ìwé kan tí wọn ń lò nílé ìwé .  Ó hàn kedere pé ohun kan ń dà á láàmú , ṣùgbọn mi ò mọ ohun tó jẹ .  Ìwọnba ọrọ tí Loida lè sọ kò ju kó kàn dún nígbà bíi mélòó kan lọ , ìyẹn ló sì fi ń tọka pé òun fẹ oúnjẹ , omi , pé òun fẹ sùn , tàbí pé òun fẹ yàgbẹ .  Nígbà tí Loida pé ọmọ ọdún mẹsàn - án , ó bẹrẹ sí lọ sí ilé ìwé kan tó wà fún àwọn ọmọ tí wọn nílò àkànṣe ìrànlọwọ .  Ṣùgbọn láàárín ọdún mẹta tó tẹ lé e , ipò rẹ tún burú sí i .  Ẹrù ń bà á láti rìn , kódà láti gbẹsẹ nígbà bíi mélòó kan láìjẹ pé wọn dì í mú , ó sì fẹrẹẹ má lè dún mọ bó ṣe ń dún láti fi hàn pé òun ń sọ nǹkan kan .  Èmi àti ọkọ mi pinnu pé yóò dára ká máa kọ Loida lẹkọọ nílé .  Láàárín oṣù mẹfà tó tẹ lé e , mo kọ Loida bí mo ṣe lè ṣe tó .  Mo máa ń kọ ọrọ sórí pátákó ìkọwé , pẹlú èrò pé Loida á lè dà wọn kọ .  Pàbó ni ìsapá mi já sí .  Ṣé àìlóye nǹkan ni ìṣòro Loida ni , àbí nítorí pé kò lè darí gbígbé ara rẹ ni kò ṣe lè kọwé ?  Nígbà tí Loida pé ọmọ ọdún méjìdínlógún , títọjú rẹ ti wá le gan - an débi pé mo gbàdúrà tọkàntọkàn sí Jèhófà , mo bẹ ẹ pé kó ràn mí lọwọ kí èmi àti ọmọ mi lè bá ara wa sọrọ .  Ọnà àrà ni ìdáhùn sí àdúrà mi gbà wá .  Ohùn Rẹ Là  Àkókò ìyípadà ńlá dé nígbà tí àwọn ọmọ mi ń tún iyàrá wa tò .  Kí wọn tó ya ògbólógbòó bébà mèremère tí a lẹ mọ ara ògiri , Noemí kọ àwọn orúkọ kan sára ògiri náà  àwọn orúkọ inú Bíbélì àti orúkọ àwọn ọrẹ àti ẹbí wa .  Ọmọbìnrin mi Rut fẹ tọpinpin , ló bá béèrè lọwọ Loida bóyá ó mọ ibi tí wọn kọ  Jèhófà  sí .  Ó yà á lẹnu pé Loida lọ sára ògiri , ó sì gbé orí rẹ sẹgbẹẹ ibi tí orúkọ Ọlọrun wà .  Rut fẹ mọ bóyá Loida lè mọ àwọn orúkọ yòókù , nítorí náà , ó ṣèdánwò fún un .  Ó ya Rut lẹnu pé Loida mọ gbogbo wọn , kódà ó mọ àwọn orúkọ tí a kò tíì kọ sílẹ lójú rẹ rí !  Rut pe gbogbo wa jọ ká lè fojú ara wa rí i .  Loida ti lè kàwé o !  Bí àkókò ti ń lọ , a ṣàgbékalẹ ọnà kan tí Loida yóò lè máa gbà bá wa  sọrọ .   A lẹ lẹtà ábídí mọ ara ògiri ọdẹdẹ wa .  Kíkọ àwọn ọrọ tó kéré gan - an sórí pátákó tí a gbé dání kò ṣiṣẹ , níwọn bí Loida kò ti lè darí gbígbé ọwọ rẹ dáadáa láti lè tọka sí ọrọ kọọkan .  Nítorí náà , nígbà tí Loida bá fẹ sọ nǹkan kan , yóò jẹ kí a mọ ohun tó fẹ nípa lílọ sídìí àwọn lẹtà tó para pọ di ọrọ náà níkọọkan .  Bí ẹyin náà ṣe lè finú wòye rẹ , ìdààmú gbáà lèyí jẹ .  Ní gidi , ó máa ń gba Loida ní ìrìn ọpọ kìlómítà kó tó lè kọ ọrọ tí yóò gba ojú abala ìwé kan , ó sì lè gbà á ní ọpọ wákàtí láti parí rẹ !  Bó ti wù kó rí , inú Loida dùn pé òun ń lè bá wa  sọrọ .   Ní ti gidi , ohun tó kọkọ bá wa sọ ni pé :  Inú mi dùn gan - an pé mo lè báa yín sọrọ , ọpẹ ni fún Jèhófà .   Ẹnu yà wá gidigidi , a bi Loida léèrè pé :  Kí ni o ń ṣe ní gbogbo ìgbà tí o kàn ń jókòó láti òwúrọ ṣúlẹ ?   Loida sọ fún wa pé ńṣe lòún máa ń ronú ohun tí òun ì bá fẹ pé kí òun lè sọ fún wa .  Loida tilẹ sọ pé ó ti pé ọdún méjìdínlógún tí òun ti ń fẹ láti bá wa sọrọ .  Ó sọ pé :  Nígbà tí Rut bẹrẹ sí lọ sí ilé ìwé , mo ka ìwé ilé ìwé rẹ fúnra mi .  Mo la ẹnu , mo sì dún bákan , ṣùgbọn ọrọ mi kò yé yín .  Ìdí nìyẹn tí mo fi máa ń sunkún lọpọ ìgbà .   Mo bẹ ẹ tomijé - tomijé nítorí pé n kò lóye rẹ dáadáa .  Loida fèsì pé :  Ìyá dáadáa ni yín , ẹ kò juwọ sílẹ rárá .  Gbogbo ìgbà tí mo bá wà pẹlú yín ni inú mi máa ń dùn .  Mo nífẹẹ yín gan - an .  Ẹ má sunkún mọ .  Ṣẹẹ gbọ ?   Ìtẹsíwájú Nípa Tẹmí  Loida ti ní ìmọ Bíbélì ná , ó sì ti kọ àwọn ẹsẹ Bíbélì kan sórí .  Ṣùgbọn láìpẹ , ó sọ fún wa pé òun fẹ máa dáhùn nígbà Ìkẹkọọ Ilé Ìṣọ ní ìjọ , ìyẹn ìjíròrò Bíbélì tí a ń ṣe nípasẹ ìbéèrè àti ìdáhùn .  Báwo ni yóò ṣe máa ṣe é ?  Ẹnì kan nínú wa yóò ka àpilẹkọ náà fún un látòkè délẹ .  Lẹyìn náà , Loida á wá mú ọkan tí yóò fẹ láti dáhùn lára àwọn ìbéèrè náà .  A óò kọ ọrọ rẹ sílẹ bó ṣe tọka sí àwọn lẹtà rẹ fún wa lẹyọ kọọkan .  Tí a bá wá dé ìpàdé , ẹnì kan lára wa yóò ka ọrọ Loida jáde .  Loida sọ fún wa nígbà kan pé :  Inú mi ń dùn pé mo ń lè kópa nítorí pé ó ń jẹ kí ń nímọlára pé mo jẹ apá kan ìjọ .   Nígbà tí Loida wà ní ọmọ ogún ọdún , ó fi ìfẹ ọkàn rẹ láti ṣèrìbọmi hàn .  Nígbà tí wọn béèrè lọwọ Loida bóyá ó mọ ohun tó túmọ sí láti ya ara ẹni sí mímọ fún Jèhófà , ó dáhùn pé òun ti ṣe ìyàsímímọ ní ọdún méje sẹyìn  nígbà tó wà lọmọ ọdún mẹtàlá .  Ó sọ pé :  Mo gbàdúrà sí Jèhófà , mo sì wí fún un pé mo fẹ sìn ín títí láé .   Ní August 2 , 1997 , Loida fi ẹrí ìyàsímímọ rẹ fún Jèhófà hàn nípasẹ ìrìbọmi .  Loida sọ fún wa pé :  Mo dúpẹ lọwọ Jèhófà , ìfẹ ọkàn mi tó ga jù lọ ti ṣẹ !   Loida gbádùn sísọrọ nípa Ìjọba Ọlọrun fún àwọn ẹbí àti aládùúgbò wa .  Lẹẹkọọkan , ó máa ń tẹ lé wa tí a bá lọ wàásù fún àwọn ènìyàn ní òpópónà .  Ó tún ti kọ lẹtà kan tí a máa ń fi há ẹnu ọnà àwọn ènìyàn tí wọn kò bá sí nílé .  Loida máa ń ṣàníyàn nípa àwọn arúgbó àti àwọn aláìsàn gan - an .  Fún àpẹẹrẹ , arábìnrin kan wà ní ìjọ wa tí wọn gé ẹsẹ rẹ .  Loida sọ fún wa pé :  Mo mọ ohun tó túmọ sí tí èèyàn kò bá lè rìn ,  nítorí náà , ó kọ lẹtà ìṣírí kan sí arábìnrin náà .  Bákan náà , ọmọdékùnrin kan wà ní ìjọ mìíràn , orúkọ rẹ ni Jairo , ọmọ náà rọ lọwọ rọ lẹsẹ .  Nígbà tí Loida gbọ nípa ìṣòro ọmọ náà , ó kọ lẹtà sí i .  Apá kan lẹtà náà kà pé :  Láìpẹ Jèhófà yóò mú wa lára dá .  Kì yóò sí ìrora nínú Párádísè .  Tó bá di ìgbà yẹn , a óò jọ fi eré sísá dánra wò .  Mo ń rẹrìn - ín nítorí a óò gbádùn rẹ gan - an ni .  Láti ronú pé a óò wà bí Jèhófà ṣe dá wa , tí a kò ní ṣàìsàn rárá . . .  O ò rí i pé nǹkan àgbàyanu ni ?   Ìrànlọwọ Láti Forí Tì Í  Mo ti wá lóye ọpọ nǹkan nípa bí Loida ṣe ń hùwà tẹlẹ tó máa ń yà mí lẹnu .  Fún àpẹẹrẹ , Loida sọ pé nígbà tí òun ṣì kéré , òun kì í fẹ kí wọn gbá òun mọra nítorí pé kò sí ohun tó ń ṣí òun lórí .  Ó sọ pé :  Ó jọ pé ojúsàájú ni pé àwọn ẹgbọn àti àbúrò mi lè sọrọ kí wọn sì máa kẹkọọ àwọn nǹkan , kí èmi máà sì lè ṣe bẹẹ .  Inú máa ń bí mi gan - an .  Àwọn ìgbà kan tilẹ wà tí mo máa ń ronú pé ì bá dára kí n ti kú .   Bó tilẹ jẹ pé Loida ti ń lè bá àwọn èèyàn sọrọ , ó ṣì ní ọpọ ìṣòro .  Fún àpẹẹrẹ , ó fẹrẹẹ jẹ pé oṣooṣù ni gìrì máa ń gbé e , tí yóò dà bíi pé nǹkan ń fún un lọrùn , ọwọ àti ẹsẹ rẹ á sì máa gbọn .  Ní àfikún sí i , tó bá ní àrùn èyíkéyìí  kódà bó jẹ òtútù lásán  ńṣe ló máa sọ ọ di ahẹrẹpẹ .  Lẹẹkọọkan , Loida máa ń kárí sọ nítorí ohun tó ń ṣe é .  Kí ló ń ràn án lọwọ láti forí tì í ?  Ẹ tilẹ jẹ kó fúnra rẹ sọ ọ fún yín :   Àdúrà ti ṣèrànwọ púpọ jọjọ .  Inú mi máa ń dùn láti bá Jèhófà sọrọ , láti mọ pé mo sún mọ ọn .  Mo tún mọrírì ìfẹ àti àfiyèsí tí àwọn mìíràn ń fún mi ní Gbọngàn Ìjọba .  Mo nímọlára pé mo ṣoríire bó tilẹ jẹ pé mo ní àbùkù ara , àwọn òbí àtàtà méjì tí wọn nífẹẹ mi gan - an ló tọ mi .  N kò ní gbàgbé bí àwọn ẹgbọn àti àbúrò mi ṣe ràn mí lọwọ .  Àwọn ẹyọ ọrọ dáradára tó wà lórí bébà mèremère ara ògiri wa tẹlẹ yẹn gba ẹmí mi là .  Láìsí ìfẹ tí Jèhófà àti ìdílé mi ní sí mi , ìgbésí ayé mi ì bá máà já mọ nǹkan kan .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , ṣe .  A kò tẹ ìwé Fifetisilẹ si Olukọ Nla Na mọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Loida àti ìdílé rẹ  Ẹkọ Wo Lẹlẹwọn Lè Rí Kọ Lára Ẹyẹ ?  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ  GẸGẸ bí ìwé ìròyìn Sunday Tribune ti ìlú Durban , ní Gúúsù Áfíríkà ti sọ , àwọn ẹyẹ ń kópa nínú mímú ọkàn àwọn ẹlẹwọn rọ ní Ọgbà Ẹwọn Pollsmoor .  Lẹnu àìpẹ yìí , ẹlẹwọn mẹrìnlá kópa nínú ètò kan tó ní í ṣe pẹlú títọjú àwọn oríṣi ayékòótọ tí wọn ń pè ní cockatiel àti lovebird nínú iyàrá wọn , lọgbà ẹwọn .  Báwo ni ètò náà ṣe lọ ?  Wọn ṣe ibi ìsàba ẹyẹ sínú iyàrá ọkọọkan àwọn ẹlẹwọn tó ń kópa nínú ètò náà .  Wọn mú ọmọ ẹyẹ kọọkan fún àwọn ẹlẹwọn náà láti máa tọjú , ọmọ ẹyẹ kékeré tí ò mọ nǹkankan náà á sì máa jẹun lọwọ ẹlẹwọn náà ní wákàtí kọọkan tàbí wákàtí méjì - méjì , tọsántòru , fún nǹkan bí ọsẹ márùn - ún .  Lẹyìn náà ni yóò wá lọ fi ọmọ ẹyẹ náà sínú àgò kan tó wà nínú iyàrá ẹlẹwọn náà .  Tí ẹyẹ náà bá dàgbà , wọn á wá tà á fún àwọn aráàlú .  Àwọn ẹlẹwọn kan fẹràn ẹyẹ wọn débi pé ńṣe ni wọn máa ń sunkún tí wọn bá fẹ mú ẹyẹ náà kúrò lọdọ wọn .  Kódà , wọn ti ṣàkíyèsí pé àwọn ọdaràn paraku pàápàá ti túbọ di oníwà jẹẹjẹẹ àti ẹni pẹlẹ lẹyìn tí wọn ti bá àwọn ẹyẹ sọrọ tí wọn sì fojoojúmọ ṣètọjú wọn .  Ẹlẹwọn kan sọ pé :  Mo kọ àwọn ẹyẹ yẹn níwà pẹlẹ , ṣùgbọn àwọn náà tún kọ mi níwà pẹlẹ .   Òmíràn sọ pé àwọn ẹyẹ náà kọ òun ní sùúrù àti ìkóra - ẹni - níjàánu .  Olè kan tó ń ṣẹwọn sọ pé títọjú ẹyẹ mú kí òun mọ pé  iṣẹ ńlá gbáà ni  láti jẹ òbí  iṣẹ yìí lòun ò sì ṣe lórí àwọn ọmọ òun kí òun tó dèrò ẹwọn .  Títọjú àwọn ẹyẹ yìí lè ṣàǹfààní mìíràn fáwọn ẹlẹwọn .  Wikus Gresse , tó fi ètò náà lọlẹ sọ pé :  Pẹlú ohun tí wọn kọ náà , tí wọn bá jáde lẹwọn , wọn lè ríṣẹ lọdọ àwọn tó ń sin ẹyẹ tàbí lọdọ àwọn tó ń tọjú ẹranko tó ń ṣàìsàn .   Àrùn Éèdì Ní Áfíríkà  Àyípadà Rere Wo Ni Ẹgbẹrúndún Tuntun Fẹ Mú Wá ?  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ZAMBIA  LÓṢÙ September ọdún tó kọjá , àwọn aṣojú láti onírúurú orílẹ - èdè ní Áfíríkà kóra jọ sí ìlú Lusaka , lórílẹ - èdè Zambia , láti ṣe Àpérò Àgbáyé Lórí Ọràn Àrùn Éèdì àti Àwọn Àrùn Abẹ ní Áfíríkà , àpérò náà sì jẹ irú rẹ kọkànlá .  Ọkan lára ète àpérò náà jẹ láti túbọ fún ìfọwọsowọpọ àwọn orílẹ - èdè níṣìírí nípa bí wọn ṣe lè dáhùn ìbéèrè náà , Báwo la ṣe lè yanjú ọràn ríràn tí àrùn éèdì ń ràn kálẹ ní Áfíríkà ?  Ọjọgbọn Nkandu Luo , tó jẹ mínísítà ètò ìlera ní Zambia nígbà náà , sọ pé ọràn náà  burú jáì  ní Áfíríkà àti ní àwọn apá ibòmíì tí wọn ti ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà lágbàáyé , ó tún sọ pé  ó ń fa ìdádúró nínú díẹ lára ìtẹsíwájú pàtàkì tí a ti ṣe nínú ọràn ìlera àti nínú àwọn ọràn àbójútó àwùjọ ẹdá àti ti ètò ọrọ ajé míì , kódà , ó tiẹ ń fawọ ẹ sẹyìn pàápàá .   Nínú ìjíròrò kan lórí ààbò ẹjẹ , wọn sọ pé àwọn èèyàn ti kó àrùn éèdì nípasẹ ìfàjẹsínilára .  Dókítà kan , tó jẹ aṣojú Ẹka Tó Ń Bójú Tó Ààbò Ẹjẹ ní Àjọ Ìlera Àgbáyé , sọ pé níní ìbálòpọ pẹlú ẹni tó ní àrùn náà lára kì í fìgbà gbogbo yọrí sí kíkó kòkòrò àrùn éèdì , ṣùgbọn dandan ni kí ẹni tó bá gba ẹjẹ tó lárùn éèdì nínú kó o  kò sí ẹni tó gba irú ẹjẹ yẹn tí ò kó àrùn náà !  Nítorí èyí , dókítà náà sọ pé nínú irú ìṣẹlẹ bẹẹ ,  ẹni tí ò bá tíì gbẹjẹ sára ni ààbò ẹ pé jù lọ .   Wọn ṣàlàyé níbi àpérò náà pé nítorí pé iye tí wọn fi ń tọjú àrùn náà pọ gan - an , ìyẹn ń mú kó ṣòro , bó bá tiẹ ṣeé ṣe rárá , fún àwọn tí wọn lárùn éèdì láti rówó gba ìtọjú .  Fún àpẹẹrẹ , ní ìpíndọgba , ara Uganda kan tó ń gbé àárín ìlú ń gba nǹkan bí igba dọlà lóṣù .  Ṣùgbọn iye owó tí àwọn oògùn tó ń gbógun ti kòkòrò àrùn náà ń gbà láti fi tọjú èèyàn kan ń tó ẹgbẹrún kan dọlà lóṣù !  Àpérò tí wọn ṣe ní Lusaka náà fi hàn pé ìbẹrẹ ẹgbẹrúndún tí a ṣẹṣẹ mú yìí kò lè mú ojútùú tó rọrùn kankan wá tí yóò yanjú ìṣòro ríràn tí àrùn éèdì ń ràn kálẹ .  Àmọ , àwọn akẹkọọ Bíbélì mọ pé ojútùú gbogbo àìsàn wà lọwọ Ẹlẹdàá , Jèhófà Ọlọrun , ẹni tó ṣèlérí pé nínú ayé tuntun tí òun yóò mú wá ,  kò  ní  sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    Aísáyà 33 : 24 .   Àwòrán ilẹ  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Ọjọgbọn Nkandu Luo   Credit Line   Ẹni tó yọǹda fọtò yìí fún wa láti lò ni E .  Mwanaleza , ti ilé iṣẹ Times of Zambia  Ojú Ìwòye Bíbélì  Bí A Ṣe Lè Kápá Àìnírètí  KÒ SÉÈYÀN tí kì í sọrètí nù , ó kéré tán dé ìwọn kan .  Bó ti wù kó rí , ìṣòro sísọrètínù yìí máa ń ga fún àwọn kan débi tí wọn fi máa ń ronú pé kí àwọn kúkú kú sàn ju kí àwọn wà láàyè lọ .  Bíbélì fi hàn pé àwọn ìránṣẹ Ọlọrun tí wọn jẹ olùṣòtítọ pàápàá kò ní àjẹsára tí ó lè lé ìṣòro àti pákáǹleke tó máa ń fa sísọrètínù .  Fún àpẹẹrẹ , gbé ọràn Èlíjà àti Jóòbù yẹ wò  àwọn méjèèjì bá Ọlọrun rẹ gan - an ni .  Lẹyìn tí Èlíjà sá lọ kí Jésíbẹlì Ayaba búburú náà má bàa pa á , ó  bẹrẹ sí béèrè pé kí Jèhófà jẹ kí ọkàn òun kú .   Oríṣiríṣi àjálù ló bá Jóòbù , ọkùnrin olódodo náà , àrùn burúkú kan kọ lù ú , àwọn ọmọ ẹ mẹwẹẹwá sì tún kú .  Nígbà tí gbogbo ẹ tojú sú u , ó sọ pé :  Ó sàn kí n kú dípò gbogbo ìyà tó ń jẹ mí yìí .   Ó ṣe kedere pé ọkàn àwọn ènìyàn Ọlọrun tí wọn jẹ olóòótọ wọnyí ti kó sókè .  Ní ti àwọn kan lónìí , wọn lè sọrètí nù nítorí ìrora tí ọjọ ogbó ń mú wá bá wọn , nítorí ikú ìyàwó tàbí ọkọ , tàbí nítorí pé wọn ní ìṣòro ìṣúnná owó tó le gan - an .  Àwọn kan ti wá rí i pé másùnmáwo tí kò yéé ṣeni , ìṣẹlẹ adanilórírú tí ràbọràbọ ẹ ò lọ bọrọ , tàbí àwọn ìṣòro ìdílé ló ń mú káwọn máa nímọlára bíi pé àwọn ń jà pàtàpàtà láàárín agbami òkun , tí ìjì òkun ń gbá àwọn káàkiri , tó sì ń mú kó túbọ ṣòro fáwọn láti dé èbúté .  Ọkùnrin kan sọ pé :  Ńṣe ló máa dà bíi pé o ò já mọ nǹkankan  bíi pé kò sẹni tó tiẹ máa mọ tí o ò bá sí láyé mọ .  Ìmọlára ìnìkanwà téèyàn máa ń ní nígbà mìíràn kì í ṣeé mú mọra .   Ní ti àwọn kan , ipò nǹkan máa ń yí padà sí dáadáa , pákáǹleke lílekoko yìí sì máa ń dín kù .  Ṣùgbọn tó bá wá ṣẹlẹ pé ipò nǹkan kò yí padà fún wa ńkọ ?  Báwo ni Bíbélì ṣe lè ràn wá lọwọ láti kápá àìnírètí ?  Bíbélì Lè Ṣèrànwọ  Jèhófà tóótun , ó sì lágbára láti mẹsẹ Èlíjà àti Jóòbù dúró nígbà tí wọn wà nínú gbogbo ìṣòro wọn .  Ìtùnú ńláǹlà ló jẹ fún wa lónìí láti mọ ìyẹn !  Bíbélì sọ pé :  Ọlọrun jẹ ibi ìsádi àti okun fún wa , ìrànlọwọ tí a lè rí tìrọrùn - tìrọrùn nígbà wàhálà .   Bó tilẹ jọ pé àìsírètí lè mú ọkàn wa pòrúurùu , Jèhófà ṣèlérí pé òun yóò fi ọwọ ọtún òdodo òun dì wá mú ṣinṣin .  Báwo la ṣe lè jàǹfààní látinú ìrànlọwọ yìí ?  Bíbélì ṣàlàyé pé nípasẹ àdúrà  àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ yóò sì máa ṣọ ọkàn - àyà  wa  àti agbára èrò orí  wa  nípasẹ Kristi Jésù .   Nítorí ìrora ọkàn wa , a lè máà rí ojútùú sí ìṣòro wa .  Bó ti wù kó rí , báa bá  ní ìforítì nínú àdúrà ,  Jèhófà lè dáàbò bo ọkàn - àyà àti èrò orí wa , kó fún wa ní okun táa nílò láti forí tì í .  Róòmù 12 : 12 ; Aísáyà 40 : 28 - 31 ; 2 Kọríńtì 1 : 3 , 4 ; Fílípì 4 : 13 .  A óò jàǹfààní nípa sísọ àwọn nǹkan pàtó nínú àdúrà wa .  Bó tilẹ jẹ pé ó lè ṣòro láti ṣàlàyé èrò ọkàn wa , kò yẹ ká lọra láti sọ fún Jèhófà nípa ẹdùn ọkàn wa àti ohun tí a wòye pé ó ń fa ìṣòro náà .  A ní láti bẹ ẹ pé kó fún wa lókun tí yóò máa mẹsẹ wa dúró lójoojúmọ .  Ó mú un dá wa lójú pé :  Ìfẹ - ọkàn àwọn tí ó bẹrù rẹ  Jèhófà  ni òun yóò mú ṣẹ , igbe wọn fún ìrànlọwọ ni òun yóò sì gbọ , yóò sì gbà wọn là .   Sáàmù 145 : 19 .  Ní àfikún sí gbígbàdúrà , a kò gbọdọ máa ya ara wa sọtọ .  Àwọn kan ti rí okun gbà nípa fífi tọkàntara ṣe nǹkan fáwọn ẹlòmíràn .  Gbé ọràn obìnrin kan tó ń jẹ Maria  yẹ wò , bí àrùn jẹjẹrẹ ti ń bá a fínra ni ẹni mẹjọ tún kú nínú ìdílé rẹ láàárín ọdún kan .  Nígbà yẹn , Maria máa ń tiraka dìde lórí ibùsùn láti ṣe àwọn nǹkan tó ti máa ń ṣe tẹlẹ .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ojoojúmọ ló ń jáde lọ kọ àwọn ẹlòmíràn lẹkọọ Bíbélì , ó sì ń lọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni déédéé .  Nígbà tí Maria bá tún padà délé , ìrora ọkàn á tún fìdí pagbá sínú ọkàn rẹ .  Ṣùgbọn , nítorí pé Maria pọkàn pọ sórí bó ṣe lè ran àwọn mìíràn lọwọ , ìyẹn mú kó lè forí tì í .  Ṣùgbọn bó bá ṣẹlẹ pé ó ṣòro fún wa láti gbàdúrà tàbí tó jọ pé ó ṣòro fún wa láti máa wà láàárín àwọn ènìyàn ńkọ ?  Tó bá rí bẹẹ , a gbọdọ wá ìrànlọwọ .  Bíbélì fún wa níṣìírí láti yíjú sí  àwọn àgbà ọkùnrin ìjọ .   Ọkùnrin kan tó ń ní ìsoríkọ tí kò dáwọ dúró sọ pé :  Nígbà míì , bíbá ẹnì kan tóo fọkàn tán sọrọ máa ń ṣèrànwọ láti mú ìtura bá èrò orí , ó sì ń mú kí ọkàn parọrọ , tí èrò tó dáa á fi borí .   Lóòótọ , tó bá jẹ àìlera ló ń fa àìnírètí tí ò lọ bọrọ , tó sì le koko , èèyàn lè tún nílò ìrànlọwọ ẹni tó mọ nípa rẹ dáadáa .    Mátíù 9 : 12 .  Bó tilẹ jẹ pé kò sí ojútùú tó rọrùn , kò yẹ ká fojú kéré agbára tí Ọlọrun yóò fi ràn wá lọwọ láti kápá àwọn ìṣòro wa .  Títẹra mọ àdúrà , kí a má ya ara wa sọtọ , ká sì wá ìrànlọwọ tó mọyán lórí yóò ràn wá lọwọ láti tún gbé ìrètí wa ró .  Bíbélì ṣèlérí pé Ọlọrun yóò mú ohun tí ń fa àìnírètí fún wa kúrò pátápátá .  Àwọn Kristẹni ti pinnu láti gbẹkẹ lé e bí wọn ti ń dúró de ọjọ náà tí àwọn  ohun àtijọ kì yóò wá sí ìrántí .   Aísáyà 65 : 17 ; Ìṣípayá 21 : 4 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Èyí kì í ṣe orúkọ rẹ gangan .  Jí !  kò fòté lé e pé irú ìtọjú kan pàtó ló dára jù lọ .  Ó yẹ kí àwọn Kristẹni rí i dájú pé irú ìtọjú èyíkéyìí tí wọn bá fẹ gbà kò forí gbárí pẹlú àwọn ìlànà Bíbélì .  Láti rí ìsọfúnni sí i , wo Ilé - Ìṣọnà , October 15 , 1988 , ojú ìwé 25 sí 29 .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  June 8 , 2000  Àìsàn Bára Kú  Kíkojú Rẹ Gẹgẹ Bí Ìdílé  Mọ nípa bí àwọn ìdílé kan ṣe ń kojú ìṣòro àìsàn bára kú tó ń ṣe mẹńbà ìdílé wọn tí wọn fẹràn .  3 Nígbà Tí Àìsàn Bára Kú Bá Kọ Lu Ìdílé Kan  4 Àìsàn Bára Kú  Àníyàn Ló Jẹ fún Ìdílé  8 Bí Àwọn Ìdílé Ṣe Lè Kojú Ìṣòro Àìsàn Bára Kú  16 Ìfẹ Kristẹni  Nígbà Tí Òkè Ayọnáyèéfín Bú Gbàù  20 Ǹjẹ o Mọ ?  21 Ṣé Òṣùpá Ló Ń darí Ayé rẹ ?  22 Bí Ìdílé Wa Ṣe Ṣọkan Padà  26 Àwọn Olùgbé Inú Hòrò Lóde Òní  28 Wíwo Ayé  30 Ǹjẹ Ẹkọ Ẹfolúṣọn Bọgbọn mu ?  31 Lílo Tẹlifíṣọn Tìṣọratìṣọra  Àwọn Ìsáǹsá Bàbá Ọmọ  Ṣé Lóòótọ Ni Wọn Lè Bọ ?  13  Ṣé ọdọmọkùnrin kan lè bọ pátápátá nínú gbígbé ẹrù ọmọ tó bí láìṣègbéyàwó ?  Ṣé Ọlọrun Máa Ń Yí Padà ?  18   Báwo ni Bíbélì ṣe dáhùn ìbéèrè yìí ?  Nígbà Tí Àìsàn Bára Kú Bá Kọ Lu Ìdílé Kan  AYỌ ìdílé Du Toit ń ranni gan - an , débi pé ayọ ẹnì kìíní kejì wọn kàn ń pọ sí i ni .  Kò sí bórí èèyàn ò ṣe ní wú tó bá rí i bí wọn ṣe ń fìfẹ bá ara wọn lò .  Tóo bá bá wọn pàdé , o ò lè mọ pé wọn ti fojú winá ìṣòro tó le .  Bó ṣe bẹrẹ ni pé , ìgbà tí Michelle , àkọbí wọn , wà lọmọ ọdún méjì ni ìwádìí tí Braam àti Ann ṣe ti fi hàn pé wọn bí àìsàn kan mọ ọn tí kò ní yéé máa ṣe é , tí yóò sọ iṣan ara rẹ di aláìlágbára .  Ann tó jẹ ìyá rẹ ṣàlàyé pé :  Láìròtẹlẹ , ó wá di ká bẹrẹ sí kọ bí a óò ṣe kojú àìsàn bára kú tí ń sọni di ahẹrẹpẹ yìí .  Ìgbà yẹn la wá rí i pé ìgbésí ayé ìdílé wa ò tún lè rí bíi ti tẹlẹ mọ .   Ìbànújẹ ìdílé yìí tún ń pọ sí i , àgàgà nígbà tí wọn bí ọmọbìnrin kan àti ọmọkùnrin kan sí i .  Lọjọ kan , nígbà tí àwọn ọmọ mẹtẹẹta ń ṣeré níta , àwọn méjì tó jẹ obìnrin sáré wọlé .  Wọn kébòòsí pé :  Mọmì !  Mọmì !  Ẹ tètè máa bọ .  Nǹkan ń ṣe Neil !   Bí Ann ṣe sáré jànnàjànnà jáde ló rí orí Neil , tó jẹ ọmọ ọdún mẹta , tó ti yí sẹgbẹẹ kan .  Orí ẹ ò lè dá dúró mọ .  Ann rántí ọjọ náà , ó ní :  Àyà mí já gidigidi , ohun tó ṣẹlẹ kàn mí ku .  Ọkàn mí bà jẹ pé ọmọ tó ń ta kébékébé yìí á wá di ẹni tó ń fàyà rán wàhálà àìsàn bára kú tó ń sọ iṣan di aláìlágbára , irú èyí tó ń yọ ẹgbọn rẹ lẹnu .   Braam tó jẹ bàbá àwọn ọmọ náà sọ pé :  Láìpẹ , díẹ lára àwọn ìṣòro tó tíì fojú wa rí màbo jù lọ náà ti yára bo ayọ wa mọlẹ , èyí táa ní ní ìbẹrẹ gẹgẹ bí ìdílé tó lera .   Àsẹyìnwá - àsẹyìnbọ , bó tilẹ jẹ pé wọn tọjú Michelle dáadáa nílé ìwòsàn , ó pàpà kú nítorí àwọn ìṣòro tí àìsàn náà tún mú kí ó jẹ yọ .  Ọmọ ọdún mẹrìnlá péré ni nígbà tó kú .  Neil alára ṣì ń bá àwọn ìṣòro àìsàn tiẹ jà .  Èyí ló wá fa ìbéèrè náà pé , Báwo ni àwọn ìdílé bíi ti Du Toit ṣe kojú ìṣòro níní ẹni tí àìsàn bára kú ń yọ lẹnu nínú ìdílé wọn ?  Láti dáhùn ìbéèrè yẹn , ẹ jẹ ká ṣàlàyé díẹ lára ọnà tí àìsàn bára kú ń gbà ní ipa lórí àwọn ìdílé .  Àìsàn Bára Kú  Àníyàn Ló Jẹ fún Ìdílé  KÍ NI àìsàn bára kú ?  Ní ṣókí , ó jẹ àìsàn tí kì í yé ṣeni .  Láfikún sí i , ọjọgbọn kan ṣàlàyé pé àìsàn bára kú ni  àìsàn tí iṣẹ abẹ lásán kan tàbí lílo oògùn fúngbà díẹ ò lè wò sàn .   Fífara da àìsàn bára kú fún ìgbà pípẹ ló ń mú kí àìsàn náà àti ìyọrísí rẹ máa dani láàmú gan - an kì í ṣe nítorí irú àìsàn tó jẹ tàbí ìtọjú tí a fún un .  Síwájú sí i , ìyọnu tí àìsàn bára kú ń fà kì í sábà mọ sọdọ ẹni tí ń ṣàìsàn nìkan .  Ìwé Motor Neurone Disease  A Family Affair sọ pé :  Ọpọ èèyàn ló tinú ìdílé kan tàbí òmíràn wá , ìjayà àti àníyàn tó bá ìwọ fúnra rẹ  tó jẹ aláìsàn  yóò bá àwọn tó sún mọ ọ .   Ìyá kan , tí ọmọ rẹ ní àrùn jẹjẹrẹ , jẹrìí sí èyí .  Ó sọ pé :  Kò sẹni tí ọràn náà kò gbò nínú ìdílé wa , yálà ó hàn lójú wọn tàbí kò hàn , yálà wọn mọ tàbí wọn ò mọ .   Lóòótọ , kò lè rí bákan náà lára gbogbo èèyàn .  Ṣùgbọn bí àwọn mẹńbà ìdílé bá lóye ipa tí àìsàn bára kú ń ní lórí àwọn ènìyàn lápapọ , wọn á lè múra sílẹ dáadáa láti kojú àwọn ìpèníjà pàtó tí ìṣòro tí wọn dojú kọ náà ń fà .  Láfikún sí i , bí àwọn tí kì í ṣe ara ìdílé wọn  àwọn alájọṣiṣẹ wọn , àwọn akẹkọọ ẹlẹgbẹ wọn , àwọn aládùúgbò wọn , àwọn ọrẹ wọn  bá lóye ipa tí àìsàn bára kú náà ń ní lórí wọn , wọn á lè ṣèrànlọwọ tó mọyán lórí tó fi hàn pé wọn gba tiwọn rò .  Pẹlú èyí lọkàn , ẹ jẹ ká wo àwọn ọnà kan tí àìsàn bára kú lè gbà nípa lórí àwọn ìdílé .  Gbígba Ilẹ Àjèjì Kọjá  A lè fi ohun tó ń ṣẹlẹ sí ìdílé kan tí ọkan lára wọn ní àìsàn bára kú wé gbígba ilẹ àjèjì kan kọjá .  Bó tilẹ jẹ pé ìdílé náà á rí àwọn ohun kan tí kò yàtọ sí èyí tí wọn ń rí nílùú wọn , síbẹ , àwọn ohun míì á ṣàjèjì sí wọn tàbí kí wọn tiẹ yàtọ pátápátá .  Bí àìsàn bára kú bá ń ṣe ẹnì kan nínú ìdílé , ọpọ nǹkan tí ìdílé náà ń ṣe á ṣì wà láìyípadà .  Ṣùgbọn , àwọn ohun kan yóò yàtọ pátápátá .  Níbẹrẹ , àìsàn náà lè nípa lórí ohun tí ìdílé náà ń ṣe déédéé , á sì fọràn - anyàn mú olúkúlùkù mẹńbà ìdílé náà láti ṣe àwọn ìyípadà kan kó bàa lè borí ìṣòro náà .  Ọmọ ọdún mẹrìnlá kan tórúkọ rẹ ń jẹ Helen , tí ìyá rẹ ní àìsàn ìsoríkọ tí ó lé kenkà , tó jẹ bára kú , jẹrìí sí èyí .  Ó sọ pé :  A jẹ kí ìtòlẹsẹẹsẹ wa bá ohun tí Mọmì lè ṣe mu àti èyí tí kò lè ṣe ní àkókò kan pàtó .   Kódà oògùn tẹni náà ń lò  nítorí kí ara rẹ lè balẹ  lè tún da ètò tuntun tí ìdílé náà ṣe nípa ìgbòkègbodò wọn rú .  Gbé ọràn Braam àti Ann tí a sọ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú èyí yẹ wò .  Braam sọ pé :  A yí àwọn ohun kan tí a máa ń ṣe lójoojúmọ padà pátápátá nítorí oògùn tí àwọn ọmọ wa ń lò .   Ann ṣàlàyé pé :  A ń pààrà ilé ìwòsàn lójoojúmọ .  Bákan náà , láfikún sí ìyẹn , dókítà tún ní ká máa fún àwọn ọmọ náà ní oúnjẹ ṣẹẹṣẹẹṣẹ , lẹẹmẹfà lójúmọ láti kájú àìtó àwọn èròjà oúnjẹ kan tí àìsàn náà máa ń fà .  Ọnà ìgbọúnjẹ tuntun gbáà ló jẹ fún mi .   Èyí tó tún jẹ ìṣòro jù níbẹ ni bíbá àwọn ọmọ náà fa iṣan wọn kó lè mókun , gẹgẹ bí wọn ṣe júwe pé ká máa ṣe .  Ann sọ pé :  Bóo fẹ bóo kọ , ìyẹn ò gbọdọ já létí lójoojúmọ .   Bí aláìsàn náà ṣe ń mú àìfararọ náà mọra , àti nígbà míì , ìrora tí ìtọjú àti àyẹwò fínnífínní táwọn oníṣègùn ń ṣe ń fà , ìdílé rẹ ni yóò máa gbára lé fún ìrànlọwọ tó gbéṣẹ àti fún mímú kí èrò rẹ gún régé .  Ní àbájáde rẹ , kò wá ní jẹ àwọn ọnà tuntun tí àwọn mẹńbà ìdílé náà á fi tọjú ara aláìsàn náà nìkan ni wọn á kọ nípa rẹ , ṣùgbọn ó tún di dandan fún gbogbo wọn láti ṣàtúnṣe ìṣarasíhùwà wọn , ìmọlára wọn , ọnà ìgbésí ayé wọn , àti ìgbòkègbodò wọn .  A mọ pé , gbogbo ṣe tibí , ṣe tọún wọnyí ló ń béèrè ìfaradà púpọ lọdọ ìdílé .  Ìyá kan tí ọmọ ẹ wà nílé ìwòsàn tí wọn ti ń tọjú ẹ nítorí àrùn jẹjẹrẹ sọ pé ó  máa ń tánni lókun gan - an ju bí ẹnikẹni ti lè rò lọ .   Àìdánilójú Tí Kò Lópin  Ìwé Coping With Chronic Illness  Overcoming Powerlessness sọ pé :  Ìsásókè - sásódò tí ò lópin tí àìsàn bára kú ń fà ń gbé èrò àìdánilójú tí ń wuni léwu ka èèyàn láyà .   Ìgbà tí àwọn mẹńbà ìdílé bá ṣì ń ṣe ìyípadà láti mú ara wọn bá àwọn ipò kan mu , ó lè jẹ ìgbà yẹn làwọn nǹkan tó yàtọ pátápátá , tó tún lè jù ìyẹn lọ á tún yọjú .  Àwọn àmì àrùn náà lè ṣàjèjì tàbí kí wọn tiẹ wá le sí i , àti pé ìtọjú tí wọn ń fún un lè máà mú kára ẹ le bí wọn ṣe retí .  Ó lè jẹ pé wọn ní láti máa yíwọ ìtọjú náà padà látìgbàdégbà bí bẹẹ kọ , ó lè fa ìṣòro àìròtẹlẹ .  Bí aláìsàn náà ò ti lè dá nǹkan ṣe , tó jẹ pé ńṣe ló gbára lé ìrànlọwọ táwọn mẹńbà ìdílé rẹ tí ṣìbáṣìbo ti bá ń tiraka láti ṣe fún un , àwọn ìmọlára tó ti ń pa mọra tẹlẹ rí lè wá tú síta .  Àìlèsọ pàtó nípa irú àìsàn tó ń ṣeni àti bí a ó ṣe tọjú wọn gbé àwọn ìbéèrè tí kò ṣeé yẹ sílẹ dìde pé : Yóò ti pẹ tó tí èyí yóò fi máa bá a lọ ?  Báwo ni àìsàn náà yóò ṣe le tó ?  Báwo ni a ó ṣe lè fara dà á tó bá tún lọ jù báyìí lọ ?  Àrùn tó la ikú lọ ló sábà máa ń fa iyèméjì jù lọ   Báwo ni yóò ṣe pẹ tó kó tó kú ?   Pa gbogbo ẹ pọ ná , ìyẹn àìsàn náà , ìlànà ìtọjú , rírẹni tọwọtẹsẹ , àti àìdánilójú , wàá rí i pé wọn á yọrí sí àwọn ohun mìíràn tí a ò rò tẹlẹ .  Bó Ṣe Kan Àjọṣe Wa Pẹlú Àwọn Èèyàn  Kathleen , tí ọkọ rẹ ní ìsoríkọ tó ti di bára kú , sọ pé :  Mo ní láti bá ìmí ẹdùn lílágbára jà , èyí tí ìdáwà àti àhámọ ń fà .   Ó tún sọ pé :  Kò jọ pé ìṣòro náà ń dín kù , nítorí a ò lè ké sí àwọn èèyàn wá ṣe fàájì pẹlú wa , a ò sì lè lọ sáwọn òde tí wọn pè wá sí .  Àsẹyìnwá - àsẹyìnbọ , ó fẹrẹẹ di pé a ò ní àwọn alájọṣe mọ .   Ọpọ èèyàn lọràn wọn dà bíi ti Kathleen , tí wọn bẹrẹ sí bá ìmí ẹdùn náà jà pé àwọn jẹbi nítorí pé àwọn ò fi ẹmí aájò àlejò hàn sáwọn èèyàn mọ , pé àwọn ò sì lè lọ sọdọ àwọn tó ń ké sí wọn .  Kí ló ń fa èyí ?  Àìsàn náà fúnra rẹ tàbí ìyọrísí búburú tí ìtọjú tí wọn ń fún ẹni náà ń fà lè mú kó ṣòro láti lọ sóde tàbí kó tiẹ má ṣeé ṣe láti lọ sóde .  Àwọn mẹńbà ìdílé àti aláìsàn náà lè rò pé àìsàn tó ń tàbùkù ẹni láwùjọ ni tàbí kí wọn máa bẹrù pé ó lè dójú tini .  Ìsoríkọ lè mú kí aláìsàn náà ronú pé òun ò bẹgbẹ àwọn ọrẹ tóun ní tẹlẹ mu mọ , tàbí kí àwọn mẹńbà ìdílé má tiẹ ní okun láti máa ròde .  Oríṣiríṣi nǹkan ló lè mú kí ìdílé lápapọ máa sá sẹgbẹẹ kan tàbí kí wọn máà bẹgbẹ ṣe nítorí àìsàn bára kú náà .  Síwájú sí i , kì í ṣe gbogbo èèyàn ló máa mọ ohun tó yẹ kí wọn sọ tàbí bó ṣe yẹ kí wọn ṣe tí wọn bá wà nítòsí ẹni tó láìsàn lára .   Wo àpótí  Bóo Ṣe Lè Ṣèrànlọwọ ,  lójú ìwé 11 .   Ann sọ pé :  Bí ọmọ rẹ kò bá dà bí àwọn ọmọ yòókù , púpọ àwọn èèyàn á máa wò wọn , wọn á sì máa sọrọ tí ò ní láárí .  Ibẹ ni wàá ti wá máa dá ara rẹ lẹbi nítorí àìsàn náà , ọrọ tí wọn ń sọ á wá máa dá kún ẹdùn ẹbi tí o ní .   Ohun tí Ann sọ yẹn kan ohun mìíràn tó lè ṣẹlẹ sí àwọn mẹńbà ìdílé .  Èrò Tó Ń Fa Ìpalára  Olùwádìí kan sọ pé :  Nígbà tí àwọn mẹńbà ìdílé bá lọ gbọ irú àìsàn tó jẹ , èyí tó pọ jù lọ lára wọn lẹnu máa ń yà , tí wọn kì í gbà gbọ , wọn sì máa ń sọ pé kò lè jóòótọ .  Ó ti le jù láti fàyà rán .   Òótọ ni , ó lè bani nínú jẹ gan - an táa bá gbọ pé ẹnì kan tí a fẹràn ń ṣàìsàn tó lè gbẹmí ẹ tàbí tó lè sọ ọ di hẹgẹhẹgẹ .  Ìdílé kan lè rò pé ìrètí àti gbogbo èrò àwọn ti já sásán , pé ọjọ ọla ṣókùnkùn , tí àdánù àti ìbànújẹ yóò sì wá dorí àwọn kodò .  Lóòótọ , ní tàwọn ìdílé púpọ tí wọn ti rí àmì àrùn tí kì í lọ bọrọ , tó sì ń kó ìrora ọkàn báni yìí lára mẹńbà ìdílé wọn , tí wọn ò sì mọ okùnfà rẹ , gbígbọ irú àìsàn tó jẹ lè fọkàn wọn balẹ díẹ .  Ṣùgbọn bí àwọn ìdílé míì ṣe máa ṣe tí wọn bá gbọ irú àìsàn tó jẹ lè yàtọ .  Ìyá kan tó ń gbé Gúúsù Áfíríkà sọ pé :  Níkẹyìn , inú mi bà jẹ gan - an nígbà tí wọn sọ irú àìsàn tó ń yọ àwọn ọmọ wa lẹnu , débi pé , ì bá dáa kí ń máà kúkú gbọ ọ rárá .   Ìwé A Special Child in the Family  Living With Your Sick or Disabled Child ṣàlàyé pé ,  ó bá ìwà ẹdá mu pé kí ọkàn rẹ dà rú . . . bóo ti ń gbìyànjú láti ṣàtúnṣe láti kojú àwọn ohun tó ṣẹṣẹ ṣẹlẹ yìí .  Nígbà míì , ó lè gbòdì lára rẹ gan - an tí wàá fi máa bẹrù pé o ò ní lè fara dà wọn .   Ẹni tó kọ ìwé náà , Diana Kimpton , táwọn ọmọ rẹ ọkùnrin méjèèjì ní àìsàn tí kì í jẹ kí oúnjẹ dà nínú , sọ pé :  Ìṣesí tèmi fúnra mi ń bà mí lẹrù , mo sì ní láti mọ pé ó bójú mu pé kí ọkàn èèyàn bà jẹ gan - an .   Kò sí ohun tó ṣàjèjì nínú kí ẹrù máa ba àwọn mẹńbà ìdílé ẹni náà  ìbẹrù ohun tí wọn ò rò tẹlẹ , ìbẹrù àìsàn náà , ìbẹrù ìtọjú tí wọn á fún un , ìbẹrù ìrora , àti ìbẹrù pé ó lè kú .  Ní pàtàkì àwọn ọmọ lè máa bẹrù ọpọ nǹkan tí wọn ò ní lè sọ  pàápàá tí wọn ò bá ṣàlàyé tó mọgbọn dání fún wọn nípa ohun tó ń ṣẹlẹ .  Ìbínú pẹlú tún sábà máa ń ṣẹlẹ .  Ìwé ìròyìn Gúúsù Áfíríkà tí ń jẹ TLC , ṣàlàyé pé :  Aláìsàn náà lè wá bẹrẹ sí í fìbínú kanra mọ àwọn mẹńbà ìdílé rẹ .   Àwọn mẹńbà ìdílé náà lè wá bẹrẹ sí bínú  sí àwọn dókítà pé wọn ò tètè ṣàwárí àìsàn náà , wọn lè máa bínú sí ara wọn pé àwọn tàtaré àìsàn àbímọni sára ọmọ náà , wọn lè bínú sí aláìsàn náà pé kò tọjú ara rẹ dáadáa , wọn lè bínú sí Sátánì Èṣù pé òun ló fa àìsàn náà , tàbí kí wọn bínú sí Ọlọrun pàápàá , pẹlú èrò pé òun ló lẹbi àìsàn náà .  Níní èrò pe àwọn làwọn jẹbi ọràn náà tún jẹ ọnà mìíràn táwọn èèyàn máa ń gbà fi ohun tó wà nínú wọn hàn nípa àìsàn bára kú .  Ìwé Children With Cancer  A Comprehensive Reference Guide for Parents sọ pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ olúkúlùkù òbí tàbí àwọn ẹgbọn àti àbúrò ọmọ tó ní àrùn jẹjẹrẹ ló ní èrò ẹbi .   Ìṣòro èrò tó gbòdì yìí ní ìwọn tó ga tàbí tó kéré sábà máa ń yọrí sí ìsoríkọ .  Olùwádìí kan sọ pé :  Ó lè jẹ pé èyí ló wọpọ jù nínú bí àwọn èèyàn ṣe ń fi ohun tó wà nínú wọn hàn .  Mo ní fáìlì kan tí lẹtà kún inú ẹ , tí mo lè fi ti ọrọ mi lẹyìn .   Ká Sòótọ , Àwọn Ìdílé Lè Fara Dà Á  Ó dùn mọni nínú pé ọpọ ìdílé ti wá rí i pé fífarada ìṣòro náà kì í fi bẹẹ le tó bí wọn ṣe kọkọ rò pé yóò rí .  Diana Kimpton mú un dáni lójú pé :  Àwọn ohun tí o ń ronú pé yóò ṣẹlẹ á wá burú ju ohun tó lè ṣẹlẹ ní gidi lọ .   Láti inú ìrírí tiẹ , ó rí i pé  ìṣòro tí yóò wà lọjọ iwájú kì í fi bẹẹ burú tó bí èèyàn ṣe rò pé yóò rí nígbà tó kọkọ gbọ nípa àìsàn náà .   A fẹ kí ẹ mọ pé àwọn ìdílé míì ti ṣàṣeyọrí nínú líla ilẹ àjèjì tí àìsàn bára kú náà gbé wọn gbà kọjá àti pé ẹyin náà lè là á já .  Ọpọ èèyàn ti rí i pé wíwulẹ mọ pé àwọn míì ti fara dà á ti fọkàn àwọn balẹ díẹ , àwọn sì nírètí pé nǹkan á dáa .  Ṣùgbọn ìdílé kan lè ṣiyè méjì lọnà tó tọ pé ,  Báwo ni a ṣe lè fara dà á ?   Àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò gbé díẹ yẹ wò lára ọnà tí àwọn ìdílé gbà fara da àìsàn bára kú .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 5   Àwọn mẹńbà ìdílé ní láti tọjú aláìsàn náà kí wọn sì ṣàtúnṣe ìṣarasíhùwà , èrò , àti ọnà ìgbésí ayé tiwọn náà   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 6   Aláìsàn náà àti àwọn mẹńbà ìdílé rẹ á máa ní ìmí ẹdùn   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 7   Ẹ má ṣe sọrètí nù .  Àwọn ìdílé míì ti fara dà á , ẹyin náà sì lè fara dà á   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn Ìpèníjà Díẹ Tí Àìsàn Bára Kú Ń Fà   Gbígbọ nípa àìsàn náà àti bí a ó ṣe kojú rẹ   Yíyí ọnà ìgbésí ayé ẹni àti ìgbòkègbodò ẹni ojoojúmọ padà   Kíkojú ipò tó yí padà nípa bí a ṣe ń ròde   Níní èrò tó wà déédéé àti ṣíṣàkóso rẹ   Bíbanújẹ nípa àwọn àdánù tí àìsàn náà fà   Kíkojú ìmí ẹdùn   Níní èrò tó tọnà  Bí Àwọn Ìdílé Ṣe Lè Kojú Ìṣòro Àìsàn Bára Kú  A LÈ túmọ kíkojú sí  agbára láti bójú tó hílàhílo tó dé báni lọnà tó gbéṣẹ .    Tabers Cyclopedic Medical Dictionary  Ó kan kíkojú ìṣòro àìsàn bára kú láìwulẹ dààmú jù , kí ọkàn rẹ sì balẹ dé àyè kan .  Àti pé nítorí pé gbogbo ẹni tó wà nínú ìdílé ni bíbójútó àìsàn bára kú kàn , ó yẹ kí olúkúlùkù mẹńbà ìdílé fi tọkàntọkàn àti tìfẹtìfẹ ṣètìlẹyìn kí ìdílé náà lè kojú rẹ bó ṣe yẹ .  Ẹ jẹ ká gbé díẹ lára àwọn ọnà tí ìdílé ń gbà kojú àìsàn bára kú yẹ wò .  Ìmọ Ṣe Pàtàkì  Ó ṣeé ṣe kí àrùn náà má sàn , ṣùgbọn bí èèyàn bá mọ bó ṣe lè fara dà á , ìyẹn lè dín ipa tí yóò ní lórí èrò inú àti ìmọlára ẹni kù .  Èyí wà níbàámu pẹlú òwe àtijọ kan tó sọ pé :  Ènìyàn tí ó ní ìmọ sì ń mú kí agbára túbọ pọ sí i .   Báwo ni ìdílé kan ṣe lè mọ bí wọn ó ṣe lo ìfaradà ?  Ìgbésẹ àkọkọ ni láti wá dókítà tó máa ń gbọni yé , tó lè ṣèrànwọ , tó sì ṣe tán láti fara balẹ ṣàlàyé kúlẹkúlẹ àìsàn náà fún aláìsàn àti ìdílé rẹ .  Ìwé A Special Child in the Family sọ pé :  Ẹni tó bá jẹ ojúlówó dókítà máa ń gba tí ìdílé lápapọ rò láfikún sí mímọ tí yóò mọ gbogbo ìlànà ìṣègùn tó yẹ kó lò .   Ìgbésẹ tó kàn lẹyìn náà ni láti máa béèrè àwọn ìbéèrè pàtó títí tí ẹ ó fi lóye àìsàn náà dáadáa .  Ṣùgbọn o , ẹ rántí pé tí ẹ bá dé ọdọ dókítà , ojora lè tètè mú un yín kí ọkàn yín sì dà rú , ẹ sì lè tipa bẹẹ gbàgbé ohun tẹẹ fẹ béèrè .  Àbá kan tó lè ṣèrànwọ ni láti kọ àwọn ìbéèrè tí ẹ bá ní kẹẹ tó lọ .  Ní pàtàkì , ẹ lè fẹ láti mọ ohun tó ṣeé ṣe kí àìsàn náà fà àti ìtọjú tí ẹ óò lò àti ohun tí ẹ óò ṣe sí i .  Wo àpótí náà ,  Àwọn Ìbéèrè Tí Ìdílé Kan Lè Bi Dókítà .   Pàápàá , ó ṣe pàtàkì láti ṣàlàyé kíkún fún àwọn ẹgbọn àti àbúrò ọmọ tó ní àìsàn bára kú náà .  Ìyá kan dámọràn pé :  Ẹ ṣàlàyé ohun tó ń ṣẹlẹ láti ìbẹrẹ fún wọn .  Wọn lè rò pé ẹ ta àwọn nù kúrò lára ìdílé ni bí wọn ò bá lóye ohun tó ń ṣẹlẹ .   Bákan náà , àwọn ìdílé kan rí ìsọfúnni tó wúlò nípa ṣíṣe ìwádìí ní ibi ìkówèésí ládùúgbò wọn , tàbí ní ilé ìtàwé , tàbí nínú Íńtánẹẹtì  wọn sábà máa ń rí ìsọfúnni kíkún nípa àwọn àìsàn kan pàtó .  Gbígbé Ìgbésí Ayé Lọnà Tó Bójú Mu  Ó bá ìwà ẹdá mu pé kí àwọn mẹńbà ìdílé fẹ kí aláìsàn náà gbé ìgbésí ayé tó bójú mu .  Fún àpẹẹrẹ , gbé ọràn Neil du Toit yẹ wò , tí a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ àkọkọ .  Sísọ tí àìsàn tó ń ṣe é sọ ọ di aláìlágbára ṣì máa ń kó ìrẹwẹsì bá a .  Síbẹsíbẹ , ó ń lo nǹkan bí àádọrin wákàtí lóṣù nídìí ṣíṣe iṣẹ tó gbádùn láti máa ṣe jù lọ  bíbá àwọn ará àdúgbò rẹ sọrọ nípa ìrètí tí a gbé karí Bíbélì .  Ó sọ pé :  Inú mi máa ń dùn láti máa ṣàlàyé Bíbélì nínú ìjọ .   Gbígbé ìgbésí ayé tó bójú mu tún wé mọ níní agbára láti fi ìfẹ hàn sáwọn èèyàn káwọn náà sì fìfẹ hàn síni , láti gbádùn àwọn ìgbòkègbodò tó ń fúnni ní ìtẹlọrùn , àti láti ní ìrètí .  Àwọn tí ń ṣàìsàn yóò ṣì fẹ láti gbádùn ayé wọn dé ìwọn tí àìsàn àti ìtọjú tí wọn ń gbà bá gbà wọn láyè mọ .  Bàbá kan tí ìdílé rẹ ti ń fara da àìsàn fún ọdún mẹẹẹdọgbọn ṣàlàyé pé :  A nífẹẹ sí ṣíṣeré jáde , ṣùgbọn nítorí pé ó ní bí ọmọ mi ṣe lè ṣe mọ , a ò lè ṣeré jáde .  Nítorí náà , ọnà míì la ń gbà ṣe é .  A máa ń lọ sí àwọn ibi tí a kò ti ní ṣe eré tó gba agbára jù .   Dájúdájú , àwọn tí ń ṣàìsàn ṣì máa ń lè ṣe àwọn nǹkan kan tó máa jẹ kí wọn ní ìwọn ìtẹlọrùn nínú ìgbésí ayé .  Púpọ nínú wọn ṣì lè fẹ láti máa rí àwọn ibi tó fani mọra , kí wọn sì máa gbọ àwọn orin alárinrin , ó sinmi lé irú àìsàn tó ń ṣe wọn .  Bí wọn bá ṣe rò pé àwọn kápá onírúurú apá ìgbésí ayé àwọn sí tó ni wọn óò ṣe lè gbé ìgbésí ayé tó bójú mu tó .  Yíyanjú Ìṣòro Ìrònú  Apá pàtàkì kan nínú kíkojú ìṣòro àìsàn bára kú kan kíkọ bí a ṣe ń ṣàkóso èrò tó lè ṣèpalára .  Ọkan lára wọn ni ìbínú .  Bíbélì sọ pé ẹnì kan lè ní ìdí láti bínú .  Ṣùgbọn ó tún rọ wá pé ká  lọra láti bínú .   Èé ṣe tó fi bọgbọn mu láti ṣe bẹẹ ?  Gẹgẹ bí ìwé kan ti sọ , ìbínú  lè máa pa ọ lára díẹdíẹ , ó sì lè sọ ẹ di ẹni tó ní ẹmí ìkórìíra tàbí kó mú kóo sọ àwọn ọrọ kòbákùngbé tí wàá wá kábàámọ tó bá yá .   Kódà , èèyàn lè balẹ jẹ tó bá fara ya lẹẹkan tínú bá bí i , ó sì lè pẹ ká tó ṣàtúnṣe ohun tó bà jẹ .  Bíbélì dámọràn pé :  Ẹ má ṣe jẹ kí oòrùn wọ bá yín nínú ipò ìbínú .   Ó dájú pé a ò lè ṣe ohunkóhun láti dá oòrùn dúró kó má wọ .  Ṣùgbọn a lè gbégbèésẹ láti yanjú ohun tó mú ká wà ní  ipò ìbínú  ní kíá ká má bàa máa pa ara wa àti àwọn ẹlòmíràn lára .  Ìgbà tí inú ẹ bá rọ ni yóò sì ṣeé ṣe fún ẹ láti yanjú ọràn lọnà tó dára .  Kò sí àní - àní pé , nígbà míì nǹkan á dáa , ìṣòro sì lè wà nígbà míì nínú ìdílé yín , àní bó ṣe ń ṣẹlẹ láwọn ìdílé mìíràn náà .  Ọpọ èèyàn ti rí i pé ó ń ṣeé ṣe fún àwọn láti fara dà á tí àwọn bá lè finú han ẹnì kìíní - kejì àwọn tàbí táwọn bá finú han ẹlòmíràn tó jẹ oníyọọnú tó sì ń gba tẹni rò .  Ohun tó ṣẹlẹ sí Kathleen gan - an nìyẹn .  Ó kọkọ ń tọjú ìyá rẹ , tí àrùn jẹjẹrẹ ń ṣe , lẹyìn náà ló tún tọjú ọkọ rẹ , tí ìsoríkọ tó ti di bára kú ń yọ lẹnu , tí àrùn Ọdẹ Orí Abọjọ - ogbó - rìn wá ṣe níkẹyìn .  Ó sọ pé :  Ọkàn mi máa ń balẹ , ara sì máa ń tù mí tí mo bá rí àwọn ọrẹ tó ń gba tẹni rò .   Rosemary , tí òun náà tọjú ìyá rẹ fún ọdún méjì , gbà pẹlú rẹ .  Ó sọ pé :  Bíbá ọrẹ kan tó jẹ olóòótọ ọkàn sọrọ ràn mí lọwọ láti fọkàn balẹ .   Ṣùgbọn má ṣe jẹ kó yà ọ lẹnu bó bá jẹ gbogbo ìgbà tóo bá ń bá èèyàn sọrọ lo máa ń sunkún .  Ìwé náà , A Special Child in the Family , sọ pé :  Ẹkún máa ń dín àìfararọ àti ìrora kù , á sì ràn ẹ lọwọ láti borí ẹdùn ọkàn rẹ .    Ní Èrò Tó Tọ  Ọlọgbọn Ọba Sólómọnì kọwé pé :  Ìfẹ tí o ní fún ìwàláàyè lè gbé ọ ró tí o bá ń ṣàìsàn .   Àwọn olùwádìí lóde òní ti ṣàkíyèsí pé ó jọ pé ohun táwọn aláìsàn ń retí kí ó ṣẹlẹ  ì bá jẹ ire tàbí ibi  sábà máa ń nípa lórí bí ìtọjú tí wọn ń gbà ṣe ṣiṣẹ sí .  Nígbà náà , báwo ni ìdílé kan ṣe lè retí kí nǹkan tó dáa ṣẹlẹ nígbà tí wọn bá ń bá àìsàn ọlọjọ pípẹ yí ?  Bó tilẹ jẹ pé àwọn mẹńbà ìdílé ò ní gbọkàn kúrò nínú àìsàn náà , tí wọn bá darí àfiyèsí sí àwọn ohun tí wọn ṣì lè ṣe nípa rẹ , wọn á lè kápá ìṣòro náà dáadáa .  Bàbá kan sọ pé :  Ìṣòro náà lè sọ èèyàn di ẹni tí kò ro rere rárá , ṣùgbọn ẹ ní láti mọ pé ó bà ni , kò bàjẹ .  Ẹmí yín ṣì wà , ẹ ṣì wà fún ara yín , àwọn ọrẹ ṣì wà fún yín pẹlú .   Bó tilẹ jẹ pé àìsàn bára kú kì í ṣe ohun tí a lè fọwọ yẹpẹrẹ mú , mímọ bí a ṣe ń ṣàwàdà tó bójú mu yóò ràn yín lọwọ láti dènà èrò pé nǹkan ò ní dáa .  A lè fi bí ìdílé Du Toit ṣe máa ń ṣàwàdà fàlàlà ṣàpẹẹrẹ èyí .  Collette , àbúrò Neil du Toit obìnrin tó kéré jù , ṣàlàyé pé :  Nítorí pé a ti kọ láti fara da àwọn ìṣòro kan , a lè máa fi àwọn ohun tó bá ṣẹlẹ sí wa ṣe yẹyẹ , tó jẹ pé , ká ní àwọn míì ló ṣẹlẹ sí ni , ṣe ni wọn á bínú rangbandan .  Ṣùgbọn ṣíṣe bẹẹ ń jẹ kí pákáǹleke wa dín kù gan - an ni .   Bíbélì mú un dá wa lójú pé  ọkàn - àyà tí ó kún fún ìdùnnú ń ṣe rere gẹgẹ bí awonisàn .   Òwe 17 : 22 .  Àwọn Ìwà Ẹyẹ Tẹmí Tó Ṣe Pàtàkì  Apá kan tó ṣe pàtàkì tó ní í ṣe pẹlú wíwà tí àwọn Kristẹni wà ní ipò tẹmí tó jíire kan  sísọ àwọn ohun tí wọn ń tọrọ di mímọ fún Ọlọrun nípasẹ àdúrà àti ìrawọ ẹbẹ .   Ìyẹn á wá yọrí sí ohun tí Bíbélì ṣèlérí , pé :  Àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ yóò sì máa ṣọ ọkàn - àyà yín àti agbára èrò orí yín .   Lẹyìn nǹkan bí ọgbọn ọdún tí ìyá kan ti ń tọjú àwọn ọmọ tó ń ṣàìsàn , ó sọ pé :  A ti kẹkọọ pé Jèhófà máa ń ranni lọwọ láti kojú ìṣòro .  Ó máa ń gbéni ró gan - an ni .   Síwájú sí i , àwọn ìlérí tí Bíbélì ṣe pé ayé á di párádísè , níbi tí kò ti ní sí ìrora àti ìyà mọ , máa ń fún ọpọ lókun .  Braam sọ pé :  Nítorí àìsàn bára kú tí ìdílé wa ti dojú kọ , ìlérí Ọlọrun ń ní ìtumọ tó pọ sí fún wa nígbà tó sọ pé ,  ẹni tí ó yarọ yóò gun òkè gan - an gẹgẹ bí akọ àgbọnrín ti ń ṣe , ahọn ẹni tí kò lè sọrọ yóò sì fi ìyọṣẹṣẹ ké jáde .    Bí ọpọ àwọn mìíràn ṣe ń retí , ìdílé Du Toit ń fi ìháragàgà fojú sọnà fún àkókò tí  kò ní sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí   mọ , nínú Párádísè .  Aísáyà 33 : 24 ; 35 : 6 .  Ṣe ọkàn gírí .  Ìyà àti ìrora tó ń pọn aráyé lójú fúnra rẹ jẹ ọkan lára ẹrí pé ipò nǹkan yóò dára láìpẹ .  Ṣùgbọn , kó tó dìgbà yẹn , ọgọọrọ àwọn tí ń tọjú aláìsàn àti àwọn aláìsàn fúnra wọn lè jẹrìí sí i pé ní ti gidi , Jèhófà ni  Baba àánú oníjẹlẹńkẹ àti Ọlọrun ìtùnú gbogbo , ẹni tí ń tù wá nínú nínú gbogbo ìpọnjú wa .   2 Kọríńtì 1 : 3 , 4 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Láti rí àlàyé sí i nípa bí o ṣe lè kápá ìmí ẹdùn tí àìsàn máa ń fà , jọwọ wo  Ṣíṣètọjú  Kíkojú Ìpèníjà Náà ,  nínú Jí ! , February 8 , 1997 , ojú ìwé 3 sí 13 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Àwọn Ìbéèrè Tí Ìdílé Kan Lè Bi Dókítà   Báwo ni àìsàn náà ṣe máa ń bẹrẹ , ibo ni yóò sì yọrí sí ?   Àwọn àmì wo ni àá máa rí , báwo sì ni a ṣe lè kápá wọn ?   Àwọn oríṣi ọnà wo la lè gbà tọjú ẹni náà ?   Àwọn ìyọrísí búburú , ewu , àti àǹfààní wo ni ọkọọkan àwọn ìtọjú wọnyí ní ?   Kí la lè ṣe láti mú kí ìṣòro náà dín kù , kí sì ni a ní láti yẹra fún ?   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Bí O Ṣe Lè Ṣèrànwọ  Àwọn èèyàn kan ò ní fẹ lọ bẹ wọn wò tàbí kí wọn lọ ràn wọn lọwọ nítorí pé wọn ò mọ ohun tí wọn lè sọ tàbí bí wọn á ṣe ṣe níbẹ .  Àwọn míì lè jẹ ayọnilẹnu , wọn sì lè dá kún ìṣòro tó ń yọ ìdílé náà lẹnu tí wọn bá ń fagbára mú wọn láti gba ohun tí wọn rò pé ó jẹ ìrànlọwọ .  Nígbà náà , báwo ni èèyàn ṣe lè ṣèrànwọ fún àwọn tí ẹnì kan nínú ìdílé wọn ní àìsàn bára kú , tí a ò sì ní yọjúràn sí ohun tí wọn ò pè wá sí ?  Fi ẹmí ìfọrọrora - ẹni - wò gbọ wọn .  Jákọbù 1 : 19 sọ pé :  Yára nípa ọrọ gbígbọ .   Fi hàn pé o bìkítà nípa jíjẹ ẹni tó ń fetí sílẹ dáadáa , kí àwọn mẹńbà ìdílé náà lè sọ ẹdùn ọkàn wọn bí wọn bá fẹ sọrọ .  Wọn lè fẹ láti ṣe bẹẹ bí wọn bá róye pé o ní  ìmọlára fún ọmọnìkejì .   Ṣùgbọn , rántí pé ẹni méjì tàbí ìdílé méjì ò lè hùwà bákan náà tó bá kan ọràn àìsàn bára kú .  Ìdí nìyẹn tí Kathleen , tó tọjú ìyá rẹ àti lẹyìn náà , ọkọ rẹ tí àìsàn bára kú kọ lù , fi sọ pé ,  má ṣe gbà wọn nímọràn àyàfi tóo bá mọ nípa àìsàn náà tàbí ohun tó ń ṣẹlẹ yìí dáadáa .   Tún rántí pé bóo bá tiẹ mọ nǹkan kan nípa ìṣòro náà , ẹni tí àìsàn ń ṣe àti ìdílé rẹ lè pinnu láti máà wá ìmọràn wá sọdọ rẹ tàbí láti má gba ìmọràn rẹ .  Ṣe ìrànwọ tó ṣàǹfààní .  Bí o ti ń ṣọra kóo má yọjúràn sí ohun tí wọn ò pè ẹ sí , wà lárọọwọtó láti ràn wọn lọwọ nígbà tí wọn bá fẹ ìrànlọwọ rẹ ní gidi .  Braam , tí a fa ọrọ rẹ yọ nínú ọwọ àpilẹkọ yìí , sọ pé :  Ìrànlọwọ tí àwọn Kristẹni arákùnrin wá ṣe fún wa kàmàmà .  Fún àpẹẹrẹ , nígbà tí a ń sun ilé ìwòsàn mọjú nítorí pé àìsàn Michelle le gan - an , ẹni mẹrin sí mẹfà lára àwọn ará wa sábà máa ń jókòó tì wá mọjú .  Ìgbàkigbà táa bá ń fẹ ìrànlọwọ , a kì í ṣàìrí i .   Ann tí í ṣe ìyàwó Braam tún sọ pé :  Ó bọ sí ìgbà òtútù tó le gan - an , oríṣiríṣi ọbẹ sì ni àwọn ará ń sè wá fún wa lójoojúmọ , fún ọsẹ méjì gbáko .  Wọn fi ọbẹ gbígbóná àti ìfẹ ọlọyàyà rẹpẹtẹ ṣìkẹ wa .   Ẹ gbàdúrà pẹlú wọn .  Lẹẹkọọkan , ó lè má fi bẹẹ sí ohun pàtàkì kan tóo lè ṣe .  Bó ti wù kó rí , ọkan lára àwọn ohun díẹ tó lè fún wọn níṣìírí jù lọ lè jẹ ṣíṣàjọpín ọrọ inú Ìwé Mímọ pẹlú wọn tàbí gbígbàdúrà àtọkànwá pẹlú àwọn aláìsàn náà àti ìdílé wọn .  Nicolas , ọmọ ọdún méjìdínlógún , tí ìṣòro ìsoríkọ di àìsàn bára kú fún ìyá rẹ , sọ pé :  Má ṣe fojú kéré agbára tí gbígbàdúrà fún àwọn ẹni náà àti gbígbàdúrà pẹlú àwọn àti ìdílé wọn ní .   Òótọ ni , ìrànlọwọ tó tọ lè ran àwọn ìdílé lọwọ gan - an ni láti kojú másùnmáwo tí àìsàn bára kú ń fà .  Bíbélì sọ ọ lọnà yìí pé :  Ọrẹ gidi ni alábàákẹgbẹ tó nífẹẹ ẹni ní gbogbo ìgbà , arákùnrin ni a sì bí láti ṣàjọpín wàhálà ẹni .   Òwe 17 : 17 , The New English Bible   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Bí Àìsàn Náà Bá La Ikú Lọ  Àwọn ìdílé kan lè máà fẹ láti sọrọ nípa ikú tó rọ dẹdẹ sórí ẹni tí wọn fẹràn tí àìsàn bára ku ń ṣe .  Bó ti wù kó rí , ìwé Caring  How to Cope sọ pé ,  bí ẹ bá mọ ohun tó yẹ kí ẹ máa retí àti ohun tó yẹ kí ẹ ṣe , ó lè ṣèrànwọ láti dín ìpayà kù .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn òfin àti àṣà àdúgbò lè jẹ kí àwọn ìgbésẹ pàtó tí ẹ lè gbé yàtọ , àmọ àwọn àbá díẹ rèé nísàlẹ yìí tí ìdílé lè gbé yẹ wò nígbà tí wọn bá ń tọjú ẹni tí wọn fẹràn nílé , tí àìsàn rẹ yóò la ikú lọ .  Ohun Tí Ẹ Ó Ṣe Ṣáájú Àkókò  Ẹ béèrè lọwọ dókítà nípa ohun tí yóò ṣẹlẹ ní àwọn ọjọ àti wákàtí tí yóò kẹyìn ìgbésí ayé aláìsàn náà àti ohun tó yẹ kí ẹ ṣe tó bá ṣẹlẹ pé òru ló kú .  Ẹ kọ orúkọ àwọn tí ẹ fẹ sọ nípa ikú rẹ fún .  Ẹ jíròrò nípa bí ẹ ó ṣe sìnkú rẹ :   Báwo ni aláìsàn náà ṣe fẹ kí ẹ ṣe é ?   Ṣé ẹ fẹ sìnkú rẹ ni àbí ẹ fẹ sun ún ?  Ẹ ṣèfiwéra iye tí onírúurú àwọn tí ń bójú tó ìsìnkú ń gbà àti bí wọn ṣe ń ṣe é .   Ìgbà wo ló yẹ kí ẹ fi ìsìnkú sí ?  Ẹ ṣètò kí àwọn ẹbí tó wà ní ìdálẹ lè dé bá ìsìnkú .   Ta ni yóò sọ àsọyé ìsìnkú tàbí àsọyé ìrántí ẹni tó kú ?   Ibo ni ẹ óò ti ṣe é ?  Bí aláìsàn náà ò bá tiẹ lè sọrọ , ó ṣì lè máa gbọ ohun tí ẹ ń sọ àti ohun tí ẹ ń ṣe nítòsí rẹ .  Ẹ ṣọra , kí ẹ má lọ sọ ohun tí ẹ ò fẹ kó gbọ níwájú ẹ .  Ẹ lè máa fi í lọkàn balẹ nípa sísọrọ tí yóò tù ú lára àti nípa dídì í lọwọ mú .  Bí Ẹni Tí Ẹ Fẹràn Náà Bá Kú  Àwọn ohun díẹ tí àwọn ẹlòmíràn lè ṣe láti ran ìdílé náà lọwọ nìyí :  Ẹ fún ìdílé náà láyè dáadáa kí wọn lè dá wà pẹlú òkú náà kí wọn baà lè bẹrẹ sí kọ bí wọn óò ṣe fara da ikú ẹni náà .  Ẹ gbàdúrà pẹlú ìdílé náà .  Bí ìdílé náà bá ti ṣe tán , wọn lè fẹ kí àwọn èèyàn ràn wọn lọwọ láti bá wọn fọrọ náà tó àwọn tí a tò sísàlẹ yìí létí :   Dókítà tí yóò ṣàyẹwò láti rí i pé ẹni náà kú lóòótọ , kó sì kọ ìwé ẹrí pé ẹni náà ti kú .   Ẹni tí ń sìnkú , mọṣúárì , tàbí ilé iṣẹ tí ń báni sun òkú , láti bójú tó òkú náà .   Àwọn ẹbí àti ọrẹ .   O lè fọgbọn sọ báyìí pé :  Nítorí ọràn  sọ orúkọ aláìsàn náà  ni mo ṣe tẹ yín láago .  Ó dùn mí láti sọ fún yín pé nǹkan burúkú ti ṣẹlẹ .  Gẹgẹ bí ẹ ṣe mọ , ó pẹ tí  dárúkọ àìsàn náà  ti ń ṣe é , ó ti wá kú báyìí  sọ ìgbà tó kú àti ibi tó kú sí  .    Ilé iṣẹ ìwé ìròyìn , láti fi ikú ẹni náà tó wọn létí bí ìdílé bá fẹ bẹẹ .  Ìdílé náà lè fẹ kí ẹnì kan wà pẹlú àwọn láti ràn wọn lọwọ láti ṣe gbogbo ètò nípa ìsìnkú .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Ó yẹ kí àwọn mẹńbà ìdílé sapá láti gbé ìgbésí ayé tó bójú mu   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Gbígbàdúrà pẹlú ìdílé náà lè ràn wọn lọwọ láti kojú ìṣòro náà  Ṣé Òṣùpá Ló Ń darí Ayé rẹ ?  FÚN ẹgbẹẹgbẹrún ọdún ni àwọn ènìyàn ti gbà gbọ pé òṣùpá máa ń darí àwọn apá kan nínú ayé èèyàn lórí ilẹ ayé .  Èrò wọn ni pé bí òṣùpá ṣe ń lọ tó sì ń bọ , ó ń nípa lórí irúgbìn , ẹranko , àti ènìyàn pàápàá .  Bó tilẹ jẹ pé ìwádìí nínú ìmọ sáyẹǹsì òde òní ti jádìí àwọn èrò táwọn kan ti ní lọkàn tipẹ , síbẹ wọn ṣì gba àwọn ohun kan gbọ títí dòní olónìí .  Kí ni àwọn ẹrí tó wà fi hàn ?  Ó dá àwọn kan lójú pé ìṣípòpadà òṣùpá ń kó ipa kan nínú ìdàgbàsókè àwọn irúgbìn .  Nípa bẹẹ , wọn máa ń wo kàlẹńdà àti àwọn ìwé tí wọn fi ń ṣírò àkókò láti pinnu ìgbà tó yẹ kí wọn gbin òdòdó , ìgbà tó yẹ kí wọn lo ajílẹ , ìgbà tó yẹ kí wọn pọn ọtí tàbí ìgbà tó yẹ kí wọn lọ èso pamọ .  Ìdí tí wọn fi ń ṣe èyí ni pé wọn gbà gbọ pé táwọn bá ṣe àwọn iṣẹ kan tí kò sì bọ sí àkókò ìṣípòpadà òṣùpá , ó lè ba nǹkan náà jẹ .  Ẹnì kan fún àwọn tó ń dáko nímọràn yìí pé :  Àsìkò tí òṣùpá bá yọ dáadáa ló yẹ kéèyàn já ẹfọ tó bá fẹ tètè jẹ , àmọ nígbà tóṣùpá ò bá fi bẹẹ yọ ló dáa kéèyàn já èyí tó bá fẹ fi pamọ .   Ǹjẹ ẹrí kankan wà nínú ìmọ sáyẹǹsì tó gbe àṣà yìí lẹyìn ?  Ó jọ pé àwọn ìwádìí kan fi hàn pé ìṣípòpadà òṣùpá ń kópa nínú ìdàgbàsókè irúgbìn .  Bó ti wù kó rí , ìyẹn ò tíì yí ọpọ àwọn onímọ sáyẹǹsì lérò padà .  Wọn ṣàlàyé pé lílọ bíbọ òṣùpá jẹ nǹkan tó díjú , kì í sì í fìgbà gbogbo ṣe déédéé , bẹẹ ni kò sí àmì kankan tí èèyàn lè fojú rí nípa wọn , nítorí náà , ó ṣòro láti tún àwọn àyẹwò tí ìwádìí náà dá lé lórí ṣe .  Ṣùgbọn , wọn ti fìdí àwọn ẹrí kan múlẹ nípa ipa tí òṣùpá máa ń ní .  Fún àpẹẹrẹ , ó hàn gbangba pé àwọn ìgbòkègbodò ọpọ ẹdá alààyè , irú bíi jíjẹun wọn , mímú irú tiwọn jáde , àti àwọn ìyípadà wọn lọnà tí ẹdá ní í ṣe pẹlú ìlọsókè sódò omi òkun , tí agbára òòfà òṣùpá sì wá ń nípa lórí èyí ní tààràtà .  Àwọn kan sọ pé tí òṣùpá bá lè nípa lórí lílọ sókèsódò omi òkun , ó gbọdọ nípa lórí ẹdá ènìyàn bákan náà , níwọn bí omi ti kó ìpín tó pọ jù nínú ohun tó wà lára ẹdá ènìyàn .  Èwo tún ni ipa tó jọ pe lílọ àti bíbọ òṣùpá kó nínú àwọn ohun bí ìdàrú ọpọlọ , ìgbà tí wọn bí ènìyàn , àti àkókò tí nǹkan oṣù obìnrin ń bọ sí , èyí tí gígùn àkókò ẹ jẹ ọkan náà pẹlú ti òṣùpá ?  Wọn tí ṣe ìwádìí ní àwọn ẹka ìtọjú àìsàn ọpọlọ , ẹka ìrònú òun ìhùwà , àti ẹka ìtọjú àìsàn ara obìnrin láti mọ òtítọ tó wà nídìí ọràn yìí .  Àmọ , àwọn àbájáde ẹ ò múná dóko .  Àwọn olùwádìí kan sọ pé àwọn rí i pé ìbáṣepọ díẹ wà láàárín ìgbòkègbodò ẹdá ènìyàn àti lílọ bíbọ òṣùpá , ṣùgbọn àwọn mìíràn sọ pé kò sí nǹkan tó pa wọn pọ rárá .  Wọn jiyàn pé , ká ní àyípoyípo òṣùpá máa ń ní àmì tó ṣeé rí lára ìbí ẹdá ènìyàn ni , ìsokọra náà ì bá ti hàn gbangba tipẹtipẹ sẹyìn .  Láfikún sí i , kò sí ọkankan nínú àwọn àbá èrò orí tí wọn gbé kalẹ náà láti ṣàlàyé ipa tí òṣùpá ń ní lórí ènìyàn tó tíì yí àwọn onímọ sáyẹǹsì lápapọ lérò padà .    Bó tilẹ jẹ pé sáyẹǹsì fi hàn kedere pé òṣùpá ń nípa díẹ lórí oríṣiríṣi àwọn nǹkan ẹlẹmìí tó wà lórí ilẹ ayé , kò rọrùn láti pinnu bí ìyẹn ṣe tó .  Àgbáálá ayé wa tó ṣeé fojú rí díjú , àti pé ní báyìí ná , kò tíì sẹni tó mọ púpọ lára àwọn ọnà àgbàyanu tó ń gbà ṣiṣẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Díẹ lára àwọn àbá èrò orí wọnyí dá lórí ìmọlẹ òṣùpá , òòfàmọlẹ , àti ìṣiṣẹpọ mànàmáná òun mágínẹẹtì .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Abo ọlọrun Selene , èyí tí àwọn Gíríìkì àti àwọn ará Róòmù ìgbàanì ń jọsìn gẹgẹ bí òṣùpá tó gbáwọ èèyàn wọ   Credit Line   Musei Capitolini , Roma  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Àwọn Ìsáǹsá Bàbá Ọmọ  Ṣé Lóòótọ Ni Wọn Lè Bọ ?   Nígbà tó sọ pé ,  mo ti lóyún fún ẹ ,  àyà mi já pà .  Ta ló máa gbọ bùkátà ọmọ náà ?  Mi ò tíì tẹrù ìdílé í gbé nígbà yẹn .  Ńṣe ló dà bí pé kí ń sá lọ .   Jim .    ÌRÒYÌN kan láti Ilé Ẹkọ Alan Guttmacher sọ pé :  Ó fẹrẹẹ tó mílíọnù kan àwọn obìnrin ọdọlangba . . . tó ń lóyún lọdọọdún .   Iye tó sì tó  ìpín méjìdínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ tí àwọn ọdọlangba ń bí ni wọn ń bí láìṣègbéyàwó .   Láyé ìgbà kan , àwọn ọkùnrin máa ń ka gbígbọ bùkátà ọmọ tí wọn bá bí sí àìgbọdọmáṣe .  Àmọ gẹgẹ bí ìwé Teenage Fathers ti sọ ,  kéèyàn lóyún láìṣègbéyàwó kì í tún ṣe nǹkan ìtìjú tàbí ẹsín mọ bíi ti  ìgbà kan  .   Ní àwọn àdúgbò kan , àwọn ọdọ tiẹ lè máa fojú pàtàkì wo ọmọkùnrin tó bá bímọ láàárín wọn pàápàá !  Síbẹ , ìwọnba àwọn ọdọkùnrin ló máa ń gbé bùkátà àwọn ọmọ tí wọn bá bí fún àkókò gígùn .  Àmọ nígbà tó bá yá ọpọ ló máa ń wábi gbà tàbí kí wọn sá lọ .    Ṣùgbọn ṣé ọdọkùnrin kan lè bọ pátápátá lọwọ ìṣòro tí híhùwà pálapàla ń fà ?  Kò ṣeé ṣe , gẹgẹ bí ohun tí Bíbélì wí .  Ó kìlọ pé :  Ẹ má ṣe jẹ kí a ṣì yín lọnà : Ọlọrun kì í ṣe ẹni tí a lè fi ṣe ẹlẹyà .  Nítorí ohun yòówù tí ènìyàn bá ń fúnrúgbìn , èyí ni yóò ká pẹlú .   Gẹgẹ bí a ó ti rí i , ràbọràbọ ìpalára tí ìṣekúṣe máa ń fà fún àwọn ọdọbìnrin àti ọdọkùnrin kì í tán lára wọn .  Àwọn ọdọ lè yẹra fún irú àwọn àbájáde wọnyí nípa ṣíṣègbọràn sí ìmọràn Bíbélì tó ṣe kedere náà pé ká yàgò fún ìṣekúṣe .  Kì Í Fi Bẹẹ Rọrùn Láti Fẹsẹ Fẹ  Títọ ọmọ ń béèrè fífi àkókò , owó , àti òmìnira ara ẹni rúbọ lọnà tó ga .  Ìwé náà , Young Unwed Fathers sọ pé :  Àwọn ọdọ kan kì í fẹ láti  gbọ bùkátà ẹlòmíì ,  tí ṣíṣe bẹẹ bá máa ná wọn lówó .   Bó ti wù kó rí , ọpọ wọn ló máa ń jìyà ìwà ìmọtara - ẹni - nìkan wọn .  Pẹlúpẹlù , ṣe ni àwọn ilé ẹjọ àti àwọn aṣòfin ní ọpọ ilẹ túbọ ń fọwọ yẹpẹrẹ mú ọràn àwọn ọkùnrin tí wọn kọ láti gbọ bùkátà àwọn ọmọ wọn .  Tí wọn bá ṣáà ti lè fìdí ẹni tó jẹ bàbá ọmọ múlẹ lábẹ òfin , wọn lè ní kí ọdọmọkùnrin tó lọmọ náà san owó tí wọn óò fi gbọ bùkátà ọmọ náà fún ọdún tó wà níwájú , ó sì yẹ bẹẹ .  Ọpọ ọdọ ló máa ń fi ilé ẹkọ sílẹ lọràn - anyàn tàbí kí wọn lọ máa ṣe iṣẹ olówó pọọkú láti bàa lè rówó gbọ bùkátà yìí .  Ìwé náà , School - Age Pregcy and Parenthood sọ pé :  Bí ọjọ orí ọmọkùnrin kan bá ṣe kéré tó nígbà tó di òbí ni ìwé tó kà ṣe máa kéré tó .   Tó bá sì ń kùnà láti san àwọn owó ìgbọbùkátà náà , ò lè mú kó jẹ gbèsè rẹpẹtẹ .  Ó dájú pé , kì í ṣe gbogbo ọdọmọkùnrin ni kò láàánú àwọn ọmọ tí wọn bí .  Ọpọ máa ń bẹrẹ pẹlú èrò rere .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan ti fi hàn , ìpín márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn bàbá ọmọ tó jẹ ọdọlangba ló máa ń lọ wo ọmọ wọn ní ọsibítù .  Síbẹsíbẹ , kì í pẹ rárá tí ẹrù iṣẹ gbígbọ bùkátà ọmọ fi máa ń wọ ọpọ jù lọ nínú àwọn bàbá tó ṣì jẹ ọdọ náà lọrùn .  Ọpọ máa ń rí i pé àwọn ò ní ìmọ tàbí ìrírí tí àwọn fi lè rí iṣẹ tó bójú mu .  Tó bá sì yá , nítorí ìtìjú àìrówó fi sílẹ mọ , wọn á kúkú yọwọ nínú gbígbé ẹrù iṣẹ náà .  Síbẹsíbẹ , ọdọkùnrin kan lè máa jẹka àbámọ fún ọpọ ọdún lẹyìn náà .  Ọdọ kan tó jẹ bàbá jẹwọ pé :  Nígbà mìíràn , mo máa ń rò ó pé kí ló lè ti ṣẹlẹ sí ọmọ mi . . . .  Inú mi kò dùn rárá pé mo fi í sílẹ , àmọ mi ò tiẹ wá rí i mọ báyìí .  Bóyá á wá mi kàn lọjọ kan .   Ìpalára Tó Ń Ṣe fún Ọmọ  Àwọn bàbá tó sá tún lè máa bá ìtìjú yí gan - an  ìtìjú pé olúwarẹ ṣe àìdáa sí ọmọ ẹni .  Ó ṣe tán , Bíbélì sọ pé , ọmọ kan nílò ìyá kan àti bàbá kan .  Nígbà tí ọkùnrin kan bá já ọmọ ẹ jù sílẹ , ńṣe ló fi ọmọ náà sí ipò tí onírúurú ìṣòrò ti lè bá a .  Ìròyìn kan tó wá láti Iléeṣẹ Ìjọba Amẹríkà Tí Ń Bójú Tó Ọràn Ìlera àti Ìpèsè fún Aráàlú sọ pé :  Máàkì tí àwọn ọmọ tí ìyá nìkan tọ máa ń gbà nínú ìdánwò ọlọrọ ẹnu àti ti ìṣirò kì í pọ rárá .  Kí àwọn ọmọ tí òbí kan dá nìkan tọ sì tó pé ọdún mẹwàá , wọn á ti máa gbòdo , wọn á máa hùwà lódìlódì , èyí tó pọ jù lára wọn ló sì máa ń ní àìsàn tó ti di bára kú àti àrùn ọpọlọ .  Ní ti àwọn ọdọlangba àti àwọn tó ti dàgbà díẹ , tó bá jẹ pé ìyá nìkan ló tọ àwọn náà , ewu wà pé wọn lè di ọlọmọ kí wọn tó pé ogún ọdún , tàbí kí wọn sá fi ilé ẹkọ gíga sílẹ , tàbí kí wọn wẹwọn , tàbí kí wọn máà ríṣẹ ṣe , kí wọn má sì reléèwé .   Ìwé ìròyìn Atlantic Monthly wá sọ pé :  Ní ìbámu pẹlú ẹrí tó túbọ ń ga sí i táà ń rí láwùjọ àti èyí tí ìmọ sáyẹǹsì ń gbé jáde , àwọn ọmọ tó wá láti inú ìdílé tó ti dàrú nítorí ìkọsílẹ àti àwọn ọmọ tí wọn bí láìṣègbéyàwó kì í fi bẹẹ ṣàṣeyọrí nínú àwọn ohun tí wọn máa ń ṣe bíi ti àwọn ọmọ tó wà nínú ìdílé tó ní bàbá àti ìyá .  Ó ṣeé ṣe kí àwọn ọmọ tó ń gbé nínú ìdílé olóbìí kan má ṣe dáadáa tó wọn ní ìlọpo mẹfà .  Ó sì ṣeé ṣe kí wọn máà bọ nínú ìṣòro ọhún .   Àmọ , ká má gbàgbé pé ewu tí a ń sọ yìí dá lórí àbájáde tí a rí kó jọ nínú ìwádìí tí a ṣe lọdọ àwùjọ àwọn èèyàn , kò túmọ sí pé bí ọrọ ṣe rí nìyẹn táa bá ní ká sọ nípa ti ẹnì kọọkan .  Ọpọ ọmọ ló jẹ pé láìka bí ipò nǹkan ṣe burú nínú ìdílé tí wọn ti wá sí , wọn máa ń di àgbàlagbà tó wúlò tó sì mọ nǹkan tí wọn ń ṣe .  Bí ó tilẹ rí bẹẹ , ẹrí ọkàn bàbá kan tó pa ọmọ ẹ tì lè máa nà án ní pàṣán gidigidi .  Bàbá tí kò tíì di ọkọláya kan sọ nínú ìwé Teenage Fathers pé :  Ẹrù ń bà mí pé mo ti  ba  ìgbésí ayé ẹ  jẹ  títí ayé .   Ìpèníjà Tí Ṣíṣètìlẹyìn Ń Mú Wá  Kì í kúkú ṣe gbogbo bàbá ló máa ń sá .  Àwọn ọdọmọkùnrin kan mọ pé ẹtọ àwọn ni láti ṣe ojúṣe àwọn fáwọn ọmọ àwọn , wọn á sì fẹ fi tinútinú ṣèrànwọ láti tọ wọn .  Àmọ , ọpọ ìgbà ló máa ń jẹ pé ó dùn ún sọ ni , kò dùn ún ṣe .  Ó sì lè jẹ pé , òfin ò fi bẹẹ fún bàbá kan tí kò tíì di ọkọláya lẹtọọ , tó jẹ pé ọmọbìnrin yẹn àti àwọn òbí ẹ nìkan ló ni àṣẹ lórí bí àkókò tó máa lò pẹlú ọmọ ẹ ṣe gbọdọ pọ tó tàbí kéré tó .  Jim táa sọrọ rẹ níbẹrẹ sọ pé :  Ńṣe lèèyàn máa fi gbogbo ìgbà wá bóo ṣe máa ráyè sọ nǹkan kan lórí ọmọ náà .   Nípa bẹẹ , wọn lè ṣe àwọn ìpinnu tí ọdọ tó jẹ bàbá náà kò ní fara mọ rárá , irú bí i kí ẹnì kan gbà á ṣọmọ tàbí pé kí wọn tiẹ ṣẹ oyún ọhún .   Ọdọ kan tóun náà jẹ bàbá dárò pé :  Kò rọrùn fún mi láti jẹ kí wọn kàn gbé e fún àjèjì kan , àmọ kò sí nǹkan tí mo lè ṣe .   Àwọn ọdọmọkùnrin kan máa ń gbà láti fẹ ẹni tó lóyún fún wọn .   Òótọ ni pé ìgbéyàwó yóò yọ ọmọdébìnrin kan nínú ìtìjú díẹ , ìyẹn á sì jẹ kí àwọn òbí méjèèjì lè jọ tọ ọmọ náà .  Ó sì lè jẹ pé àwọn ọdọ méjèèjì nífẹẹ ara wọn ní ti gidi bó tilẹ jẹ pé wọn hu ìwà pálapàla .  Bí ó ti wù kó rí , ìyẹn ò wá túmọ sí pé bí ọmọkùnrin kan bá sáà ti lè bímọ , ó ti wá tó ọkọ tàbí bàbá ṣe nìyẹn .  Ìyẹn ò sì túmọ sí pé ó ní agbára láti gbọ bùkátà ìyàwó àti tọmọ .  Ìwádìí ti fi hàn pé àwọn ìgbéyàwó tí wọn ṣe nítorí oyún kì í sábàá tọjọ .  Nítorí náà gbogbo ìgbà kọ ni sísáré kó wọnú ìgbéyàwó máa ń jẹ ojútùú tó mọgbọn dání .  Ọpọ ọdọmọkùnrin ló máa ń náwó sórí àwọn ọmọ wọn .  Gẹgẹ bí a ti sọ níṣàájú , ó ń béèrè ojúlówó ìpinnu fún bàbá kan tó jẹ ọdọ láti máa gbọ bùkátà náà lọ fún àkókò gígùn , bóyá fún ọdún méjìdínlógún tàbí jù bẹẹ lọ !  Àmọ tó bá ń bá ìrànlọwọ náà lọ , ìyẹn lè yọ ìyá àti ọmọ náà kúrò nínú gbígbé ìgbésí ayé òtòṣì .  Ti nínípìn - ín nínú títọ ọmọ náà dàgbà ńkọ ?  Eléyìí náà tún lè jẹ ìpèníjà kan tó ṣòro .  Nígbà mìíràn , òbí àwọn méjèèjì lè máa bẹrù pé wọn tún lè lọ ní ìbálòpọ papọ , nípa bẹẹ , wọn lè máà fẹ kí wọn máa ríra wọn , kódà , wọn tiẹ lè má fàyè gba rírí ara wọn rárá .  Ọmọbìnrin náà sì lè pinnu pé òun ò fẹ kí ọmọ òun mojú ọkùnrin kan tí kì í ṣe ọkọ òun .  Ohun yòówù kó ṣẹlẹ , tí wọn bá fún bàbá náà láyè láti máa bẹ ọmọ ẹ wò déédéé , á bọgbọn mu kí àwọn ìdílé rí i dájú pé àwọn wà níbẹ pẹlú wọn nígbà ìbẹwò náà , kí ìwà pálapàla mìíràn má bàa tún ṣẹlẹ .  Nítorí ìfẹ wọn láti túbọ fà mọ àwọn ọmọ wọn sí i , àwọn bàbá kan tí kì í ṣe ọkọláya ti kọ nípa bí wọn ṣe lè ṣe ìtọjú ọmọ , bíi wíwẹ ọmọ , fífún ọmọ lóúnjẹ , tàbí kíkàwé sí ọmọ wọn létí .  Ọdọmọkùnrin kan tó ti ní ìmọrírì fún àwọn ọpá ìdiwọn Bíbélì tilẹ lè gbìyànjú láti kọ ọmọ ẹ ní díẹ lára àwọn ìlànà tó wà nínú Ọrọ Ọlọrun .  Bó tilẹ jẹ pé ó sàn kí bàbá kan fún ọmọ ní àfiyèsí onífẹẹ díẹ ju pé kó má sí rárá , síbẹ , kò lè rí bákan náà bí i ti bàbá kan tó wà pẹlú ọmọ ẹ lójoojúmọ .  Bí ìyá ọmọ náà bá sì wá lọ fẹ ẹlòmíràn , ọdọ tó jẹ bàbá náà lè máà lẹnu ọrọ mọ , bí ọkùnrin mìíràn bá wá ń gba ojúṣe rẹ ṣe lórí títọ ọmọ rẹ .  Ó ṣe kedere , nígbà náà pé , ìbànújẹ ńláǹlà ni bíbímọ láìṣègbéyàwó máa ń yọrí sí , fún àwọn òbí àti ọmọ náà .  Yàtọ sí àwọn ìṣòro tó ń bá a rìn , ewu pípàdánù ojú rere Jèhófà Ọlọrun , ẹni tó dẹbi fún ìbálòpọ tí kò tọ tún wà níbẹ .  Bó tilẹ jẹ pé a lè fara da ipò àìláyọ kan , bíi oyún ọdọlangba , ó yẹ kó yéni kedere pé ohun tó ti dára jù lọ ni láti má tiẹ ṣe ìṣekúṣe rárá .  Ọdọ tó jẹ bàbá kan jẹwọ pé :  Tóo bá ti lè bímọ pẹnrẹn láìtíì ṣègbéyàwó , ayé ẹ ò tún ní rí bákan náà mọ láé .   Láìsí àní - àní , ọdọ tó jẹ bàbá kan lè ní láti fara mọ àwọn àbájáde ìṣìnà rẹ fún gbogbo ìyókù ìgbésí ayé ẹ .  Lẹẹkan sí i , ìmọràn Bíbélì bọgbọn mu nígbà tó sọ pé :  Ẹ máa sá fún àgbèrè .   1 Kọríńtì 6 : 18 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Kéèyàn Bímọ La Fi Ń Mọ Pọkùnrin Ni ?   nínú ìtẹjáde Jí ! , May 8 , 2000 .  Fún ìjíròrò lórí ohun tó máa ń ṣẹlẹ sáwọn ọdọbìnrin tó ń bímọ láìṣègbéyàwó , wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Dídi Ìyá Láìṣègbéyàwó  Ǹjẹ Ó Lè Ṣẹlẹ sí Mi ?   nínú ìtẹjáde ti Jí ! , July 22 , 1985  Gẹẹsì  .  Wo àpilẹkọ náà  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ìṣẹyún  Òun Ha Ni Ìdáhùn náà Bí ?   nínú ìtẹjáde Jí ! , March 8 , 1995 .  Òfin Mósè sọ pé ọkùnrin tó bá bá wúńdíá kan sùn ní láti fẹ ẹ .  Bí ó ti wù kó rí , ìyẹn ò sọ ìgbéyàwó di dandan , nítorí bàbá ọmọdébìnrin náà lè má fara mọ ọn .  Bí ó tilẹ jẹ pé àwọn Kristẹni lónìí kò sí lábẹ Òfin yẹn mọ , èyí tẹnu mọ bí ẹṣẹ ìbálòpọ láìṣègbéyàwó ṣe wúwo tó .  Wo  Ìbéèrè Láti Ọwọ Àwọn Òǹkàwé  nínú Ilé Ìṣọ , November 15 , 1989 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Ohun tó ti dára jù lọ ni láti má tiẹ ṣe ìṣekúṣe rárá  Bí Ìdílé Wa Ṣe Ṣọkan Padà  Gẹgẹ bí Lars àti Judith Westergaard ṣe sọ ọ  ILÉ náà dà bí ibùgbé ọkan nínú ìdílé tó láyọ ní Denmark .  Ibùgbé tó tura ni , wọn dáko kékeré kan síbẹ , inú abúlé kan tó tòrò ló sì wà .  Fọtò ńlá kan wà lára ògiri nínú ilé , àwọn ọmọ tí wọn yà síbẹ ń rẹrìn - ín músẹ , ara wọn sì le .  Baálé ilé náà , Lars , jẹ alàgbà nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Judith , tí í ṣe ìyàwó rẹ , jẹ aṣáájú ọnà  ajíhìnrere alákòókò kíkún  .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn méjèèjì jẹ aláyọ báyìí , bẹẹ kọ lọrọ rí láwọn ìgbà kan .  Lars àti Judith ti ní ìṣòro àti kèéta láàárín ara wọn rí tó mú kí wọn kọra wọn sílẹ , tí ìdílé wọn sì pín yẹlẹyẹlẹ .  Ṣùgbọn ní báyìí , ìdílé wọn tún ti ṣọkan padà .  Èé ṣe ?  Àwọn fúnra wọn ni wọn ṣàlàyé ohun tó ṣẹlẹ .  Lars àti Judith ò rí ohun tó burú nínú sísọ ìṣòro tí wọn ní nínú ìgbéyàwó wọn àti bí wọn ṣe wá ṣọkan padà .  Wọn ronú pé ìrírí àwọn lè ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ .  A Ò Níṣòro Níbẹrẹ  Lars : Níbẹrẹ ìgbésí ayé wa bí tọkọtaya ní April 1973 , ayọ wa kún gan - an , ó sì jọ pé nǹkan á máa ṣẹnuure fún wa títí lọ .  A ò mọ Bíbélì , a ò sì mọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà yẹn , ṣùgbọn ó dá wa lójú pé a lè mú kí ayé sunwọn sí i láti gbé bí gbogbo èèyàn bá ṣiṣẹ kára fún ète yẹn .  Ìdí nìyẹn tí a fi ń kópa nínú ètò ìṣèlú .  Ayọ wa pọ sí i nígbà tí a bí ọmọkùnrin mẹta , tára wọn le , tí wọn sì ń ta kébékébé  orúkọ wọn ni Martin , Thomas , àti Jonas .  Judith : Ọgá ni mo jẹ lẹka ilé iṣẹ ìjọba kan .  Bákan náà , mo tún ń kópa nínú ètò ìṣèlú àti ìgbòkègbodò ẹgbẹ òṣìṣẹ .  Kẹrẹkẹrẹ , wọn bẹrẹ sí í gbé mi sípò aṣáájú .  Lars : Ní tèmi , ẹgbẹ àwọn òṣìṣẹ ńlá kan ni mo ń bá ṣiṣẹ , mo sì dé ipò pàtàkì kan .  Ọwọ wa bẹrẹ sí ròkè lẹnu iṣẹ , bẹẹ ni kò jọ pé ohunkóhun ń wu àlàáfíà wa léwu .  A Bẹrẹ Sí Jìnnà Síra Wa  Lars : Ṣùgbọn ṣá o , ìgbòkègbodò ẹnì kọọkan wa bẹrẹ sí gbà wá lọkàn gan - an débi pé a kì í lè lo àkókò púpọ pẹlú ara wa mọ .  Ẹgbẹ òṣèlú kan náà la ń bá ṣiṣẹ ṣùgbọn ẹka ọtọọtọ la wà .  Àwọn ẹlòmíì ló ń bá wa tọjú àwọn ọmọ wa mẹtẹẹta , yálà nílé wọn tàbí nílé ìtọjú ọmọdé .  Níwọn bó ti jẹ pé ọràn ara wa ló gba àwa méjèèjì lọkàn , ọnà ìgbésí ayé ìdílé wa dojú rú .  Ìgbàkigbà táwa méjèèjì bá wà nílé , a máa ń ṣaáwọ gan - an .  Nígbà tó yá , mo bẹrẹ sí fọtí pa ìrònú rẹ .  Judith : Lóòótọ , a ṣì fẹràn ara wa àti àwọn ọmọ wa , ṣùgbọn a ò fìfẹ hàn síra wa bó ṣe yẹ ká máa ṣe ; ó jọ pé ìfẹ táa ní síra wa ti ń tutù .  Bí ìjà bí ìjà ni gbogbo ọrọ wa , ìyẹn sì ń pa àwọn ọmọ lára .  Lars : Nínú ìgbìyànjú láti mú kí ìdílé wá tòrò , mo pinnu láti fi iṣẹ sílẹ .  Lọdún 1985 , a kúrò láàárín ìlú lọ sí abúlé kan tí a ń gbé nísinsìnyí .  Nǹkan yí padà fúngbà díẹ , ṣùgbọn èmi àti ìyàwó mi ṣì ń gbájú mọ ohun tó jẹ olúkúlùkù wa lógún .  Níkẹyìn , ní February 1989 , a kọ ara wa sílẹ , ìgbéyàwó wa tó ti pé ọdún mẹrìndínlógún sì dópin .  Ìdílé wa forí ṣánpọn .  Judith : Ìbànújẹ gbáà ló jẹ fún wa láti rí i tí ìdílé wa pín yẹlẹyẹlẹ àti láti rí i bí ìyà ṣe ń jẹ àwọn ọmọ wa .  A kórìíra ara wa gan - an débi pé a ò gbà láti jọ máa pín àwọn ọmọ wa tọ , nítorí náà , èmi ni mo gba ẹtọ títọ àwọn ọmọ mẹtẹẹta .  Lars : Èmi àti Judith gbé àwọn ìgbésẹ kan láti mú kí ìdílé wa tó ti tú ká tún ṣọkan ṣùgbọn kò yọrí sí rere .  A tiẹ gbàdúrà pé kí Ọlọrun ràn wá lọwọ .  Ṣùgbọn ohun tí a mọ nípa Ọlọrun ò jù bíńtín lọ .  Judith : Àwọn àdúrà tí a ń gbà mú ká ronú pé Ọlọrun kò gbọ wa .  A dúpẹ pé láti ìgbà náà wá , a ti wá rí i pé Ọlọrun máa ń gbọ àdúrà .  Lars : A ò mọ pé àwa fúnra wa ní láti sapá , ká sì ṣe àwọn ìyípadà .  Nítorí náà , kíkọ tí a kọra wa sílẹ fa ìbànújẹ gbáà .  Lars Yí Padà Láìròtẹlẹ  Lars : Nígbà tí mo ń dá gbé , ipò nǹkan yí padà fún mi pátápátá lọnà tí mi ò rò tẹlẹ .  Lọjọ kan , mo gba ìwé ìròyìn méjì lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ṣáájú ìgbà yẹn , n kì í gba àwọn Ẹlẹrìí láyè rárá .  Ṣùgbọn nígbà tí mo ka àwọn ìwé ìròyìn yẹn , mo rí i pé àwọn Ẹlẹrìí gba Ọlọrun àti Jésù Kristi gbọ ní ti gidi .  Ìyàlẹnu gbáà nìyẹn jẹ fún mi .  Mi ò mọ tẹlẹ pé Kristẹni ni wọn .  Kò pẹ sí ìgbà yẹn , tí mo kó lọ bá obìnrin kan tí mo pàdé nígbà kan rí .  Mo wá rí i pé ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni tẹlẹ .  Nígbà tí mo bẹrẹ sí béèrè ìbéèrè , ó fi hàn mí nínú Bíbélì pé Jèhófà lorúkọ Ọlọrun .  Nítorí náà ,  Ẹlẹrìí Jèhófà  túmọ sí  Ẹlẹrìí Ọlọrun  !  Obìnrin náà ṣètò fún mi láti lọ gbọ àsọyé fún gbogbo ènìyàn ní Gbọngàn Àpéjọ Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ohun tí mo rí níbẹ ru ìfẹ mi sókè gan - an .  Mo lọ sí Gbọngàn Ìjọba tó wà ládùúgbò kí n lè mọ sí i , mo sì bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì .  Kò pẹ púpọ tí mo fi mọ pé ọnà ìgbésí ayé tí mo ń gbé ò dáa , ìdí nìyẹn tí mo fi kó kúrò lọdọ obìnrin ojúlùmọ mi yẹn , mo sì lọ ń dá gbé ní ìlú mi .  Mo fà sẹyìn fúngbà díẹ , ṣùgbọn nígbà tó yá , mo kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà níbẹ mo sì ń bá ìkẹkọọ Bíbélì mi lọ .  Síbẹsíbẹ , mo ṣì ń ṣiyè méjì .  Ṣé èèyàn Ọlọrun làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lóòótọ ?  Gbogbo ohun tí mo kọ nígbà tí mo wà lọmọdé ńkọ ?  Nítorí pé inú ìjọ Seventh - Day Adventist ni wọn bí mi sí , mo bá gba ọdọ àlùfáà ìjọ Adventist kan lọ .  Ó gbà láti máa kọ mi lẹkọọ lọjọ Wednesday , nígbà tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń kọ mi lẹkọọ lọjọ Monday .  Ohun tí mo ń wá lọdọ àwọn ẹsìn méjèèjì ni pé kí wọn fún mi ní ìdáhùn tó ṣe kedere lórí àwọn kókó pàtó mẹrin kan , àwọn kókó náà ni : ìpadàbọ Kristi , àjíǹde , ẹkọ Mẹtalọkan , àti ọnà tó yẹ láti gbà ṣètò ìjọ .  Oṣù mélòó kan péré ló gbà mí láti mú gbogbo iyèméjì ọkàn mi kúrò .  Nínú ọkọọkan àwọn kókó mẹrẹẹrin yẹn  àti nínú gbogbo ohun mìíràn  ìgbàgbọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nìkan ló dá lórí Bíbélì látòkè délẹ .  Ó wá já sí pé mo bẹrẹ sí fìdùnnú kópa nínú gbogbo ìgbòkègbodò nínú ìjọ , kò sì pẹ tí mo ya ara mi sí mímọ fún Jèhófà .  Ní May 1990 , mo ṣèrìbọmi .  Judith Wá Ńkọ O ?  Judith : Nígbà tí gbọnmisi - omi - ò - to tó ṣẹlẹ nínú ìgbéyàwó wa bẹrẹ sí le gan - an , mo tún ti bẹrẹ sí lọ sí ṣọọṣì .  Nígbà tí mo gbọ pé Lars ti fẹ di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , inú mi ò dùn rárá .  Jonas , ọmọ wa tó kéré jù , tó jẹ ọmọ ọdún mẹwàá máa ń lọ kí bàbá rẹ lẹẹkọọkan , ṣùgbọn mo kìlọ fún Lars pé kò gbọdọ mú Jonas lọ sí ìpàdé àwọn Ẹlẹrìí rárá .  Lars pẹjọ kòtẹmilọrùn lọdọ àwọn aláṣẹ , ṣùgbọn ohun tí mo fẹ ní wọn fọwọ sí .  Nígbà yẹn , mo ti bá ọkùnrin míì pàdé .  Bákan náà , mo tún ti kira bọ ọràn ìṣèlú àti onírúurú iṣẹ ìlú gan - an .  Nítorí náà , ká ní ẹnikẹni bá mi sọrọ nípa pé ìdílé wa lè tún ṣọkan padà nígbà yẹn , ńṣe ni ì bá jọ bí àlá tí ò lè ṣẹ .  Nígbà tí mo ń wá ohun tí màá fi gbógun ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , mo lọ bá àlùfáà ṣọọṣì wa , ó sọ lẹsẹkẹsẹ pé òun ò mọ nǹkan kan nípa àwọn Ẹlẹrìí àti pé òun ò ní ìwé kankan tó ń sọ nípa wọn .  Ohun tó kàn sọ ni pé kí ń sáà yẹra fún wọn .  Bó ti wù kó rí , ìyẹn ò yí èrò òdì tí mo ní nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà padà .  Ṣùgbọn , ohun kan mú kí n pàdé wọn lọràn - anyàn lọnà tí mi ò rò tẹlẹ .  Àbúrò mi tó ń gbé Sweden ti di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , wọn sì pè mí síbi ìgbéyàwó ẹ tí wọn ṣe ní Gbọngàn Ìjọba kan !  Ẹsẹkẹsẹ ni ohun tí mo rí lọhùn - ún yí èrò mi nípa àwọn Ẹlẹrìí padà .  Ó yà mí lẹnu pé wọn kì í ṣe sùẹgbẹ èèyàn tí mo máa ń ronú pé wọn jẹ .  Onínúure àti aláyọ ni wọn , kódà , wọn máa ń ṣàwàdà .  Bí gbogbo èyí ṣe ń ṣẹlẹ , Lars , ọkọ mi àtijọ , ti yí padà pátápátá .  Ó ti wá ní láárí sí i , ó máa ń lo àkókò pẹlú àwọn ọmọ , ó jẹ onínúure , ó sì máa ń ṣọ ọrọ tó ń sọ , kì í sì í mutí lámuyó mọ bíi ti tẹlẹ .  Ìwà ẹ wá fani mọra gan - an !  Nígbà yẹn , ó ti wá di irú ọkùnrin tí mo ń fẹ kó jẹ .  Inú mi máa ń bà jẹ gan - an tí mo bá ronú pé n kì í ṣe ìyàwó ẹ mọ àti pé bóyá lọjọ kan á lọ fẹ obìnrin míì !  Ni mo bá dọgbọn  àyínìke  kan .  Nígbà kan tí Jonas wà lọdọ bàbá ẹ , mo ṣètò kí èmi àti méjì lára àwọn àbúrò mi obìnrin lọ wo Jonas àti Lars , ṣùgbọn kó dà bíi pé ńṣe làwọn àǹtí ọmọ mi méjèèjì náà wá wo ọmọ ẹgbọn wọn .  A pàdé ní ọgbà ìṣiré kan .  Nígbà tí àwọn àǹtí ọmọ mi ń bá a ṣeré , èmi àti Lars wá orí bẹǹṣì kan jókòó sí .  Ó yà mí lẹnu pé gbàrà tí mo gbẹnu lé ọrọ nípa ọjọ ọla wa , ńṣe ni Lars fa ìwé kan yọ nínú àpò ẹ .  Orúkọ ìwé náà ni Mimu Ki Igbesi Ayé Idile Rẹ Jẹ Alayọ .   Ó mú ìwé náà fún mi , ó sì dábàá pé kí n ka àwọn àkòrí tó sọ nípa ipa ọkọ àti ìyàwó nínú ìdílé .  Ó gbà mí nímọràn gidigidi pé kí n ka àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ tí wọn tọka sí níbẹ .  Lẹyìn náà , nígbà tí èmi ati Lars dìde lórí bẹǹṣì , mo fẹ dì í lápá mú , ṣùgbọn ó fi tọwọtọwọ kọ .  Lars kò tún fẹ bẹrẹ àjọṣepọ pẹlú mi nígbà tí kò tíì mọ èrò mi nípa ẹsìn tó ṣẹṣẹ gbà .  Ìyẹn bí mi nínú díẹ , ṣùgbọn mo wá rí i pé ohun tó ṣe yẹn mọgbọn dání , àti pé fún àǹfààní tèmi náà ló máa jẹ bó bá tún padà di ọkọ mi .  Gbogbo ohun tó ń ṣẹlẹ yìí mú kí n túbọ máa tọ pinpin ju tìgbàkigbà rí lọ nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Lọjọ kejì , mo ké sí obìnrin kan tí mo mọ pé ó jẹ Ẹlẹrìí , a sì ṣètò pé kí òun àti ọkọ ẹ wá ṣàlàyé àwọn ohun tí mo fẹ mọ nípa ẹsìn wọn fún mi .  Wọn fi Bíbélì dáhùn gbogbo ìbéèrè mi .  Mo wá rí i pé ohun táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń fi kọni dá lórí Bíbélì gan - an .  Mo gbà pé òtítọ ni gbogbo ohun tí a jíròrò .  Lákòókò yẹn , mo kọwé fi Ìjọ Ajíhìnrere ti Luther sílẹ , mo sì jáwọ nínú ọràn ìṣèlú .  Mo tiẹ jáwọ mímú sìgá pàápàá .  Ìyẹn ló ṣì le jù nínú gbogbo ìgbésẹ tí mo gbé .  Mo bẹrẹ ìkẹkọọ Bíbélì mi ní August 1990 , nígbà tó sì di April 1991 , mo ṣèrìbọmi gẹgẹ bí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ìgbéyàwó Wọn Ẹlẹẹkejì  Judith : Ní báyìí , àwa méjèèjì ti di Ẹlẹrìí tó ti ṣèrìbọmi .  Bó tilẹ jẹ pé àwa méjèèjì ti forí lé ọnà ọtọọtọ tẹlẹ rí , a ti kẹkọọ Bíbélì .  Ọpẹlọpẹ àwọn ẹkọ dáadáa inú rẹ , a ti yàtọ sí ohun tí a jẹ tẹlẹ .  A ṣì bìkítà fún ara wa , bóyá lọnà tó tiẹ jinlẹ ju ti tẹlẹ lọ pàápàá .  Tóò , àǹfààní tún ṣí sílẹ fún wa láti fẹ ara wa lẹẹkan sí i  ohun tí a sì ṣe gẹlẹ nìyẹn o .  A tún jẹjẹẹ fúnra wa lẹẹkejì , ṣùgbọn lọtẹ yìí , Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà la ti ṣe é .  Lars : Nǹkan ìyanu ńlá ṣẹlẹ  ìdílé wá mà tún ṣọkan padà o !  Ńṣe ni inú wa ń dùn ṣìnkìn nísinsìnyí !  Judith : Lára àwọn tó wá síbi ìgbéyàwó wa ni àwọn ọmọ wa , púpọ lára àwọn ẹbí wa , àti ọpọ àwọn ọrẹ wa tuntun àti àwọn táa ti ní tẹlẹ .  Ìrírí àgbàyanu gbáà ló jẹ .  Àwọn kan tó mọ wá nígbà táa kọkọ fẹra wà lára àwọn táa pè ; inú wọn dùn láti tún rí wa papọ lẹẹkan sí i , ẹnu sì yà wọn láti rí i pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ojúlówó ayọ láàárín ara wọn .  Àwọn Ọmọ  Lars : Látìgbà táa ti ṣèrìbọmi , inú wá dùn láti rí i pé méjì lára àwọn ọmọ wa yàn láti ya ìgbésí ayé wọn sí mímọ fún Jèhófà .  Judith : Jonas ti mọyì òtítọ inú Bíbélì tó ti gbọ nípa rẹ láti kékeré , nígbà tó máa ń lọ kí bàbá rẹ .  Ọmọ ọdún mẹwàá péré ni nígbà tó sọ fún mi pé òun fẹ lọ máa gbé ọdọ bàbá òun , ó sì ṣàlàyé ìdí tó fi fẹ bẹẹ , ó ní ,  Dádì máa ń fi ohun tí Bíbélì sọ sílò .   Jonas ṣèrìbọmi nígbà tó wà lọmọ ọdún mẹrìnlá .  Ó ti parí ẹkọ rẹ , òjíṣẹ alákòókò kíkún sì ni nísinsìnyí .  Lars : Ọmọ wa tó dàgbà jù lọ , Martin , ti pé ọmọ ọdún mẹtàdínlọgbọn nísinsìnyí .  Àwọn ìyípadà tó rí pé a ṣe ń mú kó ronú gan - an .  Ó filé sílẹ , ó sì ń lọ gbé apá ibòmíràn ní orílẹ - èdè náà .  Ní ọdún méjì sẹyìn , ó bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì pẹlú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lápá ibi tó ń gbé .  Lẹyìn oṣù márùn - ún péré , ó ti ṣe tán láti ṣèrìbọmi .  Ó ṣì ń wéwèé àwọn ohun tó gbámúṣé nípa ìgbésí ayé rẹ ọjọ iwájú gẹgẹ bí Kristẹni .  Ọmọ wa kejì , Thomas , kò tíì di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Bó ti wù kó rí , a fẹràn rẹ gidigidi , àárín àwa pẹlú rẹ sì dán mọrán .  Inú ẹ dùn sí ìyípadà tó ṣẹlẹ nínú ìdílé wa .  Gbogbo wa sì gbà pé àwọn ìlànà táwa òbí kẹkọọ rẹ láti inú Bíbélì ló mú kí ìdílé wa ṣọkan padà .  Ìbùkún ńlá ló jẹ fún wa pé a lè wà papọ bí ìdílé lọpọ ìgbà , àtàwa àtàwọn ọmọkùnrin wa mẹtẹẹta !  Bí Ìgbésí Ayé Wa Ṣe Rí Lónìí  Lars : A ò sọ pé a ti dẹni pípé o .  Ṣùgbọn a ti kọ ohun kan  pé ìfẹ àti ọwọ fún tọtúntòsì ṣe pàtàkì gan - an nínú ìgbéyàwó aláṣeyọrí sí rere .  Orí ìpìlẹ táa gbé ìgbéyàwó wa kà nísinsìnyí yàtọ gan - an sí ti tẹlẹ .  Nísinsìnyí , àwa méjèèjì ti fara mọ aláṣẹ kan tó ga jù wá lọ , nítorí pé àwa méjèèjì mọ pé a wà láàyè fún Jèhófà .  Èmi àti Judith ti wá ṣọkan lóòótọ , a sì ń fi ìdánilójú wọnà fún ọjọ iwájú .  Judith : Mo rò pé a jẹ ẹrí tó ṣeé fojú rí pé Jèhófà ni olùgbani - nímọràn tó dára jù lọ nípa ìgbéyàwó àti ìdílé .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , tẹ jáde lọdún 1978 ; ṣùgbọn a ò tẹ ẹ mọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Lars àti Judith nígbà tí wọn kọkọ ṣègbéyàwó lọdún 1973   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23  Àwọn ọmọkùnrin mẹta yìí pàdánù ìdílé wọn tó ṣọkan , wọn sì tún rí i padà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Lars àti Judith lónìí , fífi àwọn ìlànà Bíbélì sílò ló mú wọn ṣọkan padà  Lílo Tẹlifíṣọn Tìṣọratìṣọra  ÌRÒYÌN tí àwùjọ kan tó ń kíyè sí ilé iṣẹ ìròyìn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà kó jọ , tí wọn pè ní Not in the Public Interest  Local TV News in America , sọ pé , tẹlifíṣọn ń ṣiṣẹ gẹgẹ bí  òpìtàn pàtàkì , adámọjókòó àti olùyí èrò ará ìlú padà .  Tẹlifíṣọn wà káàkiri . . .  Bí èéfín sìgá ló ṣe wà káàkiri .   Bí fífa èéfín sìgá símú sì ṣe léwu ni lílo ọpọ wákàtí nídìí wíwo tẹlifíṣọn ṣe lè ṣe ìpalára fún èèyàn , pàápàá jù lọ fún àwọn ọmọdé .  Táa bá ń sọrọ nípa ìwà ọdaràn àti ìwà ipá orí tẹlifíṣọn , ìròyìn kan náà tún sọ pé ,  ọgọrọọrún ìwádìí ló ti fi hàn pé wíwo ìran oníwà ipá lórí tẹlifíṣọn máa ń nípa òdì lórí bí àwọn ọmọ ṣe ń kẹkọọ , ó ń sọ wọn di òfínràn , àti aláìlójú àánú .   Ẹgbẹ Àwọn Oníṣègùn Amẹríkà sọ ní ọdún 1992 pé ,  ìwà ipá orí tẹlifíṣọn jẹ ewu pàtàkì tó ń halẹ mọ ìlera àwọn ọdọ .   Báwo lo ṣe lè ṣeé kí ìtòlẹsẹẹsẹ orí tẹlifíṣọn má ṣèpalára fún àwọn ọmọ rẹ ?  Ìròyìn náà pèsè àwọn ìrànlọwọ díẹ , èyí tí wọn fà yọ láti inú àwọn àbá tí díẹ lára àwọn àjọ tó ń rí sí ètò ìlera ará ìlú mú wá , nípa bí a ṣe lè túbọ lo tẹlifíṣọn tìṣọratìṣọra .  Díẹ lára àwọn àbá náà nìyí .   Fètò sí bóo ṣe ń wo tẹlifíṣọn kóo sì jẹ kó mọ níwọn .  Fi ààlà sí ìgbà tí àwọn ọmọ gbọdọ wò ó mọ .  Má ṣe gbé tẹlifíṣọn sí iyàrá àwọn ọmọ .   Gbé àwòrán àgbáyé sẹgbẹẹ tẹlifíṣọn kí àwọn ọmọ bàa lè máa wo àwọn ibi tí wọn ń rí nínú ìtòlẹsẹẹsẹ náà lára rẹ .   Wo tẹlifíṣọn pẹlú àwọn ọmọ kí o bàa lè ṣàlàyé ìyàtọ tó wà láàárín ohun tó jẹ ìtànjẹ lásán àti ohun tó jẹ òótọ fún wọn .  Ọpọ àwọn ọmọ tí kò tíì pé ọdún mẹwàá ni kì í mọyàtọ nínú wọn .   Gbé tẹlifíṣọn kúrò níbi tí ọwọ tí lè tó o fàlàlà nínú ilé .  Gbé e síbi tóo ti lè tilẹkùn mọ ọn .  Ìyẹn á mú kó ṣòro díẹ fún wọn láti tàn án , kí wọn sì máa yí i láti ìkànnì kan sí òmíràn .  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣé Ọlọrun Máa Ń Yí Padà ?  ONÍMỌ ìjìnlẹ nípa ẹdá ènìyàn , George Dorsey ṣàpèjúwe Ọlọrun  Májẹmú Láéláé  gẹgẹ bí  Ọlọrun tó rorò .   Ó fi kún un pé :  Yahweh ò . . . nífẹẹ rárá .  Ọlọrun àwọn onísùnmọmí ni , ti àwọn adánilóró , ti àwọn jagunjagun , ti ìṣẹgunṣẹtẹ ni .   Àwọn mìíràn ti ronú bẹẹ nípa Yahweh , tàbí Jèhófà  Ọlọrun  Májẹmú Láéláé .   Nípa bẹẹ , àwọn kan ń ṣe kàyéfì lónìí pé bóyá ni kò ní jẹ pé Jèhófà jẹ Ọlọrun kan tó rorò tó wá ṣẹṣẹ yí ìwà ẹ padà tó fi wá di Ọlọrun onífẹẹ àti aláàánú ti inú  Májẹmú Tuntun .   Irú èrò báyìí nípa Ọlọrun Bíbélì kì í ṣe tuntun .  Marcion ló kọkọ sọ irú èrò yẹn jáde , ẹni tó jẹ pé díẹ nìgbàgbọ ẹ fi yàtọ sí tàwọn ẹlẹgbẹ òkùnkùn ti ọrúndún kejì Sànmánì Tiwa .  Marcion kọ láti tẹwọ gba Ọlọrun  Májẹmú Láéláé .   Èrò rẹ nípa Ọlọrun yẹn ni pé ó jẹ oníwà ipá àti ẹlẹmìí ìgbẹsan , òǹrorò kan tó ń fi ẹbùn fún àwọn tó ń sìn ín .  Lódì kejì ẹwẹ , Marcion ṣàpèjúwe Ọlọrun  Májẹmú Tuntun   bí a ti fi han nípasẹ Jésù Kristi  gẹgẹ bí Ọlọrun tó jẹ ẹni pípé , Ọlọrun tó ní ògidì ìfẹ àti àánú , olóore ọfẹ àti olùdáríjini .  Bí Àwọn Ipò Nǹkan Bá Ṣe Rí Ni Jèhófà Ṣe Ń Gbà Bójú Tó Wọn  Orúkọ Ọlọrun gangan , Jèhófà , túmọ sí  Alèwílèṣe .   Èyí já sí pé Jèhófà ń sọ ara rẹ di Olùmú gbogbo àwọn ìlérí rẹ ṣẹ .  Nígbà tí Mósè bi Ọlọrun léèrè orúkọ rẹ , Jèhófà ṣe kúlẹkúlẹ àlàyé lórí ìtumọ rẹ lọnà yìí :  Èmi yóò jẹ ohun tí èmi yóò jẹ .   Ọnà tí ìtumọ Rotherham gbà sọ ọ nìyí :  Èmi Yóò Di ohunkóhun tí ó bá wù mí .   Nítorí náà , Jèhófà ń yàn láti jẹ , tàbí ń já sí , ohunkóhun tó bá yẹ láti mú àwọn ète àti ìlérí òdodo rẹ ṣẹ .  Ẹrí kan tó wà nípa èyí ni òtítọ náà pé ó ní ọgọọrọ orúkọ oyè àti àwọn ọrọ àpèjúwe bíi : Jèhófà àwọn ọmọ ogun , Onídàájọ , Ọba Aláṣẹ , Owú , Olúwa Ọba Aláṣẹ , Ẹlẹdàá , Bàbá , Atóbilọlá Olùkọni , Olùṣọ Àgùntàn , Olùgbọ àdúrà , Olùtúnnirà , Ọlọrun aláyọ , àti ọpọ àwọn mìíràn .  Ó ti yàn láti di gbogbo ìwọnyí  àti púpọ púpọ sí i  kí ó bàa lè mú àwọn ète onífẹẹ rẹ ṣẹ .  Ẹkísódù 34 : 14 ; Àwọn Onídàájọ 11 : 27 ; Sáàmù 23 : 1 ; 65 : 2 ; 73 : 28 ; 89 : 26 ; Aísáyà 8 : 13 ; 30 : 20 ; 40 : 28 ; 41 : 14 ; 1 Tímótì 1 : 11 .  Nígbà náà , ṣé èyí wá túmọ sí pé àkópọ ìwà tàbí àwọn ìlànà Ọlọrun máa ń yí padà ni ?  Rárá o .  Jákọbù 1 : 17 sọ nípa Ọlọrun pé :  Kò sì sí àyídà ìyípo òjìji lọdọ rẹ .   Báwo ni Ọlọrun ṣe lè mójú tó ìpèníjà àwọn àyíká ipò yíyàtọ síra nígbà tó jẹ pé òun fúnra rẹ kì í yí padà ?  Àpẹẹrẹ àwọn òbí tó bìkítà , tí wọn ń yíwọ padà nínú àwọn ipa iṣẹ wọn ní tìtorí àwọn ọmọ wọn ṣàpèjúwe bí èyí ṣe rí bẹẹ .  Látàárọ ọjọ kan ṣúlẹ , òbí kan lè jẹ agbọúnjẹ , olùtọjú ilé , atúnnáṣe , olùtọjú aláìsàn , ọrẹ , olùgbani - nímọràn , olùkọ , olùfúnni - níbàáwí , àti púpọ sí i .  Òbí náà kì í yí àkópọ ìwà rẹ padà nígbà tó bá ń bójú tó àwọn ipa iṣẹ wọnyí ; ó wulẹ máa ń yíwọ padà láti mú ara rẹ bá àwọn ipò àìní tó ń dìde mu ni .  Bó ti rí nínú ọràn Jèhófà náà nìyẹn ṣùgbọn ní ìwọn kan tó gbòòrò gan - an .  Kò sí ìdiwọn fún ohun tó lè sọ ara rẹ dà kí ó bàa lè mú ète rẹ ṣẹ àti nítorí ti àwọn ẹdá rẹ .  Róòmù 11 : 33 .  Fún àpẹẹrẹ , Jèhófà ni a fi hàn nínú Ìwé Mímọ Lédè Hébérù àti Ìwé Mímọ Kristẹni Lédè Gíríìkì pé ó jẹ Ọlọrun ìfẹ àti àánú .  Wòlíì Míkà tó gbé ayé ní ọrúndún kẹjọ ṣááju Sànmánì Tiwa béèrè nípa Jèhófà pé :  Ta ni Ọlọrun bí ìwọ , ẹni tí ń dárí ìrélànàkọjá jì , tí ó sì ń ré ìṣìnà àṣẹkù ogún rẹ kọjá ?  Dájúdájú , òun kì yóò máa bá a lọ nínú ìbínú rẹ títí láé , nítorí ó ní inú dídùn sí inú - rere - onífẹẹ .   Bákan náà , àpọsítélì Jòhánù kọ àwọn ọrọ tí a mọ bí ẹní mowó náà :  Ọlọrun jẹ ìfẹ .   1 Jòhánù 4 : 8 .  Ní ìdàkejì , nínú apá Bíbélì méjèèjì , Jèhófà ni a fi hàn gẹgẹ bí Onídàájọ òdodo fún àwọn aláìronúpìwàdà tí ń dẹṣẹ wíwúwo tí wọn sì ń rú àwọn òfin rẹ lemọlemọ , tí wọn sì ń pa àwọn ẹlòmíràn lára .  Onísáàmù wí pé :  Gbogbo ẹni burúkú ni  Jèhófà  yóò pa rẹ ráúráú .   Bákan náà , Jòhánù 3 : 36 sọ pé :  Ẹni tí ó bá ń lo ìgbàgbọ nínú Ọmọ ní ìyè àìnípẹkun ; ẹni tí ó bá ń ṣàìgbọràn sí Ọmọ kì yóò rí ìyè , ṣùgbọn ìrunú Ọlọrun wà lórí rẹ .   Àwọn Ànímọ Rẹ Kì Í Yí Padà  Àkópọ ìwà Jèhófà àti àwọn ànímọ rẹ ṣíṣeyebíye  ìfẹ , ọgbọn , àìṣègbè , àti agbára  kò tíì yí padà .  Ó sọ fún àwọn ènìyàn Ísírẹlì pé :  Èmi ni Jèhófà ; èmi kò yí padà .   Èyí jẹ nǹkan bí egbèjìdínlógún dín ọgọrùn - ún ọdún  3,500  lẹyìn ti Ọlọrun ti ṣẹdá ènìyàn .  Ká sọ tòótọ nípa ọrọ àtọrunwá yẹn , ṣíṣàyẹwò odindi Bíbélì kínníkínní fi Ọlọrun kan tí kì í yí padà nínú àwọn ìlànà àti àwọn ànímọ rẹ hàn .  Àkópọ ìwà Jèhófà Ọlọrun kò yingin ní àwọn ọrúndún tó ti kọjá , nítorí pé kò ní wúlò tí ó bá yingin .  Àìgbagbẹrẹ Ọlọrun ní ti ọràn òdodo ṣíṣe , gẹgẹ bí ó ti hàn gbangba jálẹ inú Bíbélì , kò túmọ sí pé ìfẹ rẹ dín kù tàbí pé ó pọ sí i ju bó ti rí nígbà tó kọkọ bẹrẹ sí í bá ẹdá ènìyàn lò ní Édẹnì .  Ní tòótọ , àwọn ìyàtọ nínú àkópọ ìwà rẹ tó fara hàn ní àwọn ibi ọtọọtọ nínú Bíbélì wulẹ jẹ apá yíyàtọ kan nínú àkópọ ìwà rẹ tí kì í yí padà .  Ohun tó ń fa ìwọnyí ni àwọn ipò yíyàtọ àti àwọn ènìyàn tó bá ń bá lò , èyí tó ń béèrè fún ìṣarasíhùwà tàbí bíbá wọn lò lọnà tó yàtọ síra .  Nítorí náà , Ìwé Mímọ mú kí ó ṣe kedere pé àkópọ ìwà Ọlọrun kò yí padà ní gbogbo ọrúndún tó ti kọjá , bẹẹ ni kò sì ní yí padà lọjọ iwájú .  Jèhófà ni àpẹẹrẹ gíga ju lọ tí a bá ń sọ nípa ìṣedéédéé àti ìṣọkandélẹ .  Ó jẹ ẹni tó ṣeé gbára lé , tó sì ṣeé gbẹkẹ lé nígbà gbogbo .  A lè gbíyè lé e títí láé .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Ọlọrun kan náà tó pa Sódómù àti Gòmórà run . . .  . . yóò mú ayé tuntun òdodo kan wá  Àwọn Olùgbé Inú Hòrò Lóde Òní  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ  ṢÉ PÉ àwọn kan ṣì ń gbé inú hòrò lákòókò tiwa yìí ?  Bẹẹ kúkú ni , a rí àwọn kan ní Lesotho , àgbègbè ilẹ olókè ní ìhà gúúsù Áfíríkà .  Ha Kome , tí í ṣe abúlé wọn , wà ní nǹkan bí ọgọta kìlómítà sí Maseru , tí í ṣe olú ìlú Lesotho , ní àgbègbè olókè tó wà lẹbàá Òkè gàgàrà Maluti .  Ní àwọn oṣù ìgbà ẹẹrùn , àwọn òdòdó pupa sábà máa ń bo àwọn gẹrẹgẹrẹ òkè náà .  Àwọn òdòdó ẹlẹwà pípọn yòò , tí ọpọ èèyàn mọ sí ọpá ìroná pípọn yòò náà , yàtọ gan - an sí àwọn igbó kíkún tó wà lágbègbè náà .  Ọpọ lára àwọn ìdílé tó wà níbẹ ló ń gbé ìgbésí ayé bíi tàwọn tó gbé ayé lọdún gbọnhan .  Àárín àwọn hòrò ibi gẹrẹgẹrẹ òkè ni wọn kọ àwọn ilé wọn sí .  Òpó igi àti àwọn ohun mìíràn , bí esùsú , ni wọn fi ṣe férémù ògiri nínípọn iwájú ilé wọn .  Ẹrẹ àti ìgbẹ màlúù ni wọn kó dí àárín àwọn ògiri náà .  Àwọn ohun tí wọn kó dí àárín ògiri wọnyí ń dènà otútù tó máa ń mú gan - an ní Lesotho nígbà òtútù .  Ní àwọn ilé wọn náà , wọn gbẹ ibì kan tí wọn ń pè ní ifo , tó túmọ sí  ààrò ,  tí wọn ti máa ń yáná tí òtútù bá ń mú .  Òkúta hòrò náà ni ó sábà máa ń di òrùlé , ògiri ẹyìn ilé , àti ògiri ẹgbẹ ilé .  Wọn máa ń ṣán àpòpọ ẹrẹ àti ìgbẹ màlúù mọ ọn , bí wọn sì ṣe ń ṣán an mọ ọn lọdọọdún nìyẹn .  Èyí máa ń fún ara àwọn òkúta náà láwọ mèremère , ó sì ń mú wọn dán sí i .  Wọn fi awọ màlúù ṣe inú ilé lọṣọọ , wọn sì tún ń fi í ṣe ibùsùn .  Ohun tuntun , tó yàtọ gbáà ni ọnà ìgbésí ayé wọn níbẹ máa ń jẹ fún àwọn àlejò tó wá láti Ìwọ Oòrùn ayé .  Irú ìmúra tó wọpọ níbẹ máa ń jẹ ti wíwọ kúbùsù aláwọ mèremère àti dídé àkẹtẹ tó rí bí òkòtó .  A sábà máa ń rí àwọn ọmọkùnrin tí ò wọ bàtà , tí wọn ń da àgùntàn .  A ń rí àwọn ọkùnrin abúlé náà tí wọn ń ṣiṣẹ lóko àgbàdo tàbí kí wọn máa bá àwọn ọkùnrin míì sọrọ tìtaratìtara .  Wọn máa ń kófìrí iṣẹ ẹrọ ìgbàlódé níbẹ lẹẹkọọkan .  Tọmọdé tàgbà lábúlé náà ló máa ń wòran àwọn ọkọ òfuurufú kéékèèké tó máa ń fò kọjá níbẹ lẹẹkọọkan àti àwọn mọtò arinkòtò - rin - gegele tó ń kó àwọn àlejò wá sí hòrò náà .  Ìtagbangba ni wọn ti sábà máa ń gbọúnjẹ , orí ààrò , nínú ìgbékaná onírin dúdú , tó lẹsẹ mẹta ni wọn ti máa ń sè é .  Nítorí àìsí igi ìdáná , ìgbẹ màlúù gbígbẹ , esùsú , àti àwọn ẹka igi mélòó kan ni wọn fi ń dáná .  Àwọn ohun èlò tó wọpọ tí a máa ń rí nínú àwọn ibùgbé inú hòrò wọnyí ni ọlọ tí wọn fi ń lọ àgbàdo àti ọmọrogùn tí wọn fi ń ro ògì .  Àwọn àwòrán táwọn Bushmen yà pọ gan - an ní Lesotho , wọn sì pọ nínú àwọn hòrò àti lára àwọn òkúta káàkiri orílẹ - èdè náà .  Àwọn Bushmen ni àwọn èèyàn tó ń gbé inú àwọn hòrò tó wà ní Ha Kome látètèkọṣe .  Àwọn àwòrán tí wọn yà ṣàpèjúwe onírúurú ìgbòkègbodò , láti orí jíju àwọn pẹja láti inú ọkọ , dórí ijó àjódọba , tí àwọn tó ń jó ijó náà si máa ń dé agọ ẹranko .  Àwọn àwòrán náà tún ṣàpèjúwe àwọn ẹranko , bí ìrò , kìnnìún , erinmi , àti èsúró , tó tóbi jù lára àwọn oríṣiríṣi ẹtu tó wà .  Ọpọ jù lọ lára àwọn àwòrán tó wà nínú àwọn hòrò Ha Kome ló ti pòórá .  Àwọn àpẹẹrẹ mélòó kan ló kù tó ń ránni létí báwọn Bushmen ṣe mọ àwòrán yà sí .  Àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣiṣẹ ìwàásù wọn ní àgbègbè kan tí kò jìnnà jù sí Ha Kome .  Lẹẹkọọkan , wọn máa ń lọ bẹ àwọn olùgbé inú hòrò náà wò , wọn sì rí i pé àwọn èèyàn náà máa ń ṣaájò àlejò gan - an .  Tí àwọn Ẹlẹrìí bá dé , wọn sábà máa ń fún wọn ní oríṣi ògì wọn , tí wọn ń pè ní motoho , mu .  Púpọ àwọn ará Ha Kome ló máa ń fẹ láti gba àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì .  Lọpọ ìgbà , wọn máa ń fi ìmoore hàn fún ìwé ìkẹkọọ náà nípa fífi ewébẹ , ẹyin , tàbí àwọn ohun mìíràn ṣe ọrẹ ìtìlẹyìn fún iṣẹ ìkọnilẹkọọ táwọn Ẹlẹrìí ń ṣe .  Àwọn olùgbé inú hòrò lóde òní ní ọwọ fún Bíbélì , wọn sì nífẹẹ sí bíbéèrè ọpọ ìbéèrè nípa ìwàláàyè , ikú , àti àwọn ìgbàgbọ àbáláyé wọn .  Ìgbòkègbodò àwọn Ẹlẹrìí onítara tó wà lágbègbè yẹn yọrí sí ìkẹkọọ Bíbélì bíi mélòó kan .  Lọnà yìí , èso òtítọ rí ibi tó lọràá balẹ sí lọkàn àwọn èèyàn onírẹlẹ wọnyí .  Mátíù 13 : 8 .   Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 26    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   HA KOME  Wíwo Ayé   Yóò Ṣe Wá Láǹfààní Bí A Bá Lè Ṣẹdá Wọn   Ọjọgbọn Anatoly P .  Zilber , alága Ẹka Tó Ń Pèsè Ìtọjú Àkànṣe àti Àìmọrora - Lára Fáwọn Aláìsàn , ní Yunifásítì ti Petrozavodsk àti Ilé Ìwòsàn Republican ní Karelia , ní Rọṣíà , gbóríyìn fáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , nípa sísọ pé :  Wọn kì í mutí ní ìmukúmu , wọn kì í mu sìgá , wọn ò lójú kòkòrò owó , wọn kì í yẹ àdéhùn wọn , bẹẹ ni wọn kì í jẹrìí èké . . .  Wọn kì í ṣe ẹya ìsìn àràmàǹdà kan , ṣùgbọn wọn jẹ olùpa òfin ìlú mọ .   Ó fi kún un pé :   Wọn  lọwọ lára , ènìyàn aláyọ ni wọn , wọn nífẹẹ sí ẹkọ nípa ìtàn , lítíréṣọ , iṣẹ ọnà , àti ìgbésí ayé pẹlú gbogbo apá ìhà tó ní .   Lẹyìn tó ti sọ àwọn ìyípadà tó ṣàǹfààní tí àwọn Ẹlẹrìí ti mú wá nídìí iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ , ọjọgbọn náà sọ pé :  Táa bá ní láti tún àwọn ọrọ Voltaire sọ , a lè sọ pé , ká ní kò sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni , yóò ṣe wá láǹfààní bí a bá lè ṣẹdá wọn .   Ṣé Oge Àṣerégèé Kọ Lèyí ?  Ìwé ìròyìn The Times ti London sọ pé , àwọn bàtà àpólà ,  tó jẹ ohun kòṣeémáàní fún àwọn ọdọ tó bìkítà nípa oge ,  àtàwọn bàtà gogoro ló ń fa nǹkan bí ẹgbẹrún mẹwàá jàǹbá tó ń ṣẹlẹ lọdún kan ní ilẹ Gẹẹsì .  Steve Tyler , tó jẹ agbọrọsọ fún Àjọ Tó Ń Gbé Ìlànà Kalẹ ní Ilẹ Gẹẹsì sọ pé :  Jàǹbá tó ṣì wọpọ jù ni ti àwọn ọrùn ẹsẹ tó rọ àti ẹsẹ tó kán , ṣùgbọn àwọn bàtà wọnyí tún lè fa ìṣòro ẹyìn , pàápàá jù lọ fún àwọn ọmọdébìnrin tí ìyípadà ṣì ń ṣẹlẹ ní ara wọn .   Lẹnu oṣù àìpẹ yìí , bàtà àpólà táwọn obìnrin méjì kan wọ ló pa wọn ní Japan .  Nínú ìṣẹlẹ kan , bàtà àpólà tó ga ní sẹǹtímítà méjìlá tí òṣìṣẹ ilé ẹkọ jẹlé - ó - sinmi kan , tó jẹ ẹni ọdún mẹẹẹdọgbọn , wọ , gbé e ṣubú , ló bá la orí mọlẹ , orí náà fọ , obìnrin náà sì kú .  Ọṣọọrọ obìnrin kan náà tún kú nígbà tí ọkọ ayọkẹlẹ tó wọ lọ forí sọ òpó oníkannkéré kan nítorí pé ẹni tó wakọ náà kò lè tẹ bíréèkì dáadáa nítorí bàtà àpólà tó wọ , èyí tó ga ní sẹǹtímítà mẹẹẹdógún .  Kí wọn má baà máa pe àwọn tó ń ṣe bàtà lẹjọ , àwọn kan lára wọn ti wá ń lẹ ìkìlọ sára àwọn bàtà wọn .  Iṣẹ Ilé fún Àwọn Ọmọ  Ìwé ìròyìn The Toronto Star sọ pé :  Lóde òní , àwọn òbí tọwọ wọn ń dí kì í bìkítà , tó bá di ọrọ káwọn ọmọ wọn ṣiṣẹ ilé .   Jane Nelsen tó kọ ìwé Positive Discipline sọ pé , bó tilẹ jẹ pé iṣẹ ilé  kọ ló gbọdọ ṣe pàtàkì jù nínú ìgbésí ayé àwọn ọmọ ,  síbẹ , irú àwọn iṣẹ àyànfúnni bẹẹ  máa ń mú ìdára - ẹni - lójú àti iyì ara ẹni dàgbà .   Ní ìbámu pẹlú ìwádìí kan tó fara hàn nínú ìwé ìròyìn Child , àwọn iṣẹ ilé pẹẹpẹẹpẹ kan wà táwọn ọmọ ọdún méjì sí mẹta lè ṣe , irú bíi pípalẹ ohun ìṣiré mọ àti kíkó àwọn aṣọ tó dọtí síbi tí wọn á ti fọ wọn .  Àwọn ọmọ tó wà láàárín ọdún mẹta sí márùn - ún lè palẹ oúnjẹ mọ , kí wọn kó àwọn àwo lọ síbi tí wọn ti ń fọ wọn , wọn sì tún lè tún ibi ìṣeré wọn ṣe kó wà ní mímọ tónítóní .  Àwọn tó jẹ ọmọ ọdún márùn - ún sí mẹsàn - án lè tẹ ibùsùn wọn , wọn lè gbálẹ , wọn sì lè tu koríko , nígbà tí àwọn tó jẹ ọmọ ọdún mẹsàn - án sí méjìlá lè ṣe àwọn iṣẹ ilé bíi fífọ abọ , dída ilẹ nù , ṣíṣánko tó hù láyìíká ilé , àti gbígbálẹ .  Nelsen fi kún un pé  wọn á túbọ ṣe dáadáa sí i táa bá fún wọn ní àkókò kan pàtó tí wọn gbọdọ parí iṣẹ wọn .   Àwọn Ọdọ Tó Ń Hùwà Ọdaràn  Ìwádìí kan tí Ẹka Ìjọba Scotland ṣe fi hàn pé ní Scotland , ìpín márùndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdékùnrin àti ìpín mẹtàdínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdébìnrin tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹrìnlá sí mẹẹẹdógún ni wọn sọ pé àwọn hùwà ọdaràn kan láàárín ọdún tó kọjá lọ .  Ìwé ìròyìn The Herald ti Glasgow sọ pé nínú ẹgbẹrún ọmọ tí wọn wádìí ọrọ lẹnu wọn láti ilé ẹkọ mẹfà , ìpín méjìlá péré nínú wọn ló sọ pé àwọn ò dáràn kankan rí .  Nínú àwọn ìwà ọdaràn tí wọn jẹwọ rẹ , ìpín mọkàndínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdékùnrin àti ìpín mẹrìndínlọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdébìnrin ló ti ba ohun ìní àwọn èèyàn jẹ .  Nǹkan bí ìpín mẹrìndínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdékùnrin àti ìpín mẹtàléláàádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdébìnrin ti jí nǹkan lórí igbá àwọn èèyàn , ó sì fẹrẹẹ tó ìdajì tó ti jí nǹkan ní ilé ẹkọ .  Àwọn ìwà ọdaràn míì tí wọn ti hù ni , dídáná sun ohun ìní àti lílo ohun ìjà láti fi ṣe jàǹbá .  Àwọn ọdọ tó wà láàárín ọjọ orí yìí sọ pé ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ló sún àwọn dédìí ìwà ọdaràn táwọn hù , nígbà tó jẹ pé ní tàwọn tó ti lé ní ọmọ ọdún mẹẹẹdógún , ohun tó jọ pé ó fa tiwọn ní láti lè rí owó ra oògùn líle tó ti di bárakú fún wọn .  Àwọn Akẹkọọ Tó Ya Bàsèjẹ  Nínú ìṣẹdálẹ Japan , ekukáká ni wọn fi ń rí i kí àwọn ọdọlangba ní ẹmí ọtẹ níbẹ .  Àmọ o , àwọn olùkọ jákèjádò Japan ti ń sọ nísinsìnyí pé ńṣe ló túbọ ń ṣòro sí i láti mú kí nǹkan wà létòlétò nínú kíláàsì nítorí àwọn akẹkọọ tára wọn ò balẹ àtàwọn tó ya bàsèjẹ .  Ìjọba tó ń ṣàkóso ìlú ńlá Tokyo béèrè ìbéèrè lọwọ àwọn akẹkọọ tó ti lé lọmọ ọdún mẹsàn - án , àwọn tó ti lé lọmọ ọdún mọkànlá , àtàwọn tó ti lé lọmọ ọdún mẹrìnlá láti mọ èrò wọn nípa àwọn ẹlòmíràn .  Ní ìbámu pẹlú ohun tí ìwé ìròyìn The Daily Yomiuri sọ , ìpín márùndínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún wọn sọ pé inú àwọn ọrẹ àwọn ń bí àwọn , ọrọ wọn sì ti sú àwọn , ìpín ọgọta lára wọn ní ìṣòro kan náà pẹlú àwọn òbí wọn , nígbà tí ìpín àádọta lára wọn ní ìṣòro pẹlú àwọn olùkọ wọn .  Ìpín ogójì lára wọn sọ pé àwọn kì í lè fi bẹẹ kápá ìbínú àwọn tàbí pé àwọn ò ti ẹ lè kápá ẹ rárá .  Ìkan nínú márùn - ún wọn sọ pé káwọn máa ba nǹkan jẹ ni ọnà táwọn ń gbà fìbínú àwọn hàn .   Àràmàǹdà Fáírọọsì   Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé :  Àràmàǹdà fáírọọsì kan ti ń kó bá ìpèsè ẹjẹ jákèjádò àgbáyé o .  Kò sẹni tó mọ bóyá fáírọọsì  TT  yìí léwu , ṣùgbọn ìbẹrù wà pé ó lè fa àrùn ẹdọki .   Fáírọọsì ọhún , tí wọn sọ ní TT tó jẹ àwọn lẹtà tó bẹrẹ orúkọ ọmọ ilẹ Japan tí wọn kọkọ rí i nínú ẹjẹ rẹ , ní wọn tún ti rí nínú  ẹjẹ àwọn afẹjẹtọrẹ àti àwọn aláìsàn tó ní àrùn ẹdọki tí wọn ń fa ẹjẹ sí lára .   Ká sòótọ , ìwádìí ti fi hàn pé fáírọọsì ọhún wà nínú ẹjẹ mẹjọ lára àwọn afẹjẹtọrẹ méjìlélọgọrùn - ún ní ìlú California tí àyẹwò ti kọkọ fi hàn pé ẹjẹ wọn ò ní fáírọọsì kankan nínú , títí kan ti HIV tàbí ti àrùn mẹdọwú onípele kejì àti ẹkẹta .  Wọn fojú bù ú pé ní ilẹ Gẹẹsì , àwọn tó ti ràn jẹ ìpín méjì nínú ọgọrùn - ún , ti ilẹ Faransé jẹ ìpín mẹrin sí mẹfà nínú ọgọrùn - ún , ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà jẹ ìpín mẹjọ sí mẹwàá nínú ọgọrùn - ún , ti Japan sì jẹ ìpín mẹtàlá nínú ọgọrùn - ún .  Àpilẹkọ náà sọ pé :  Ìdàníyàn àwọn onímọ sáyẹǹsì tó ń ṣèwádìí fáírọọsì TT yíká ayé ni láti má ṣe fi dá ìpayà sílẹ ,  ṣùgbọn wọn ń  wá ọnà láti mọ bóyá fáírọọsì náà lè ṣe jàǹbá èyíkéyìí fún ìlera èèyàn .   Ìkọrùn Gbẹmí Là  Àwọn àgbẹ ẹlẹran ọsìn ní àwọn àgbègbè kan ní Gúúsù Áfíríkà bára wọn nípò tó lè mú wọn pàdánù nǹkan tó tó ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ táwọn ẹran ọsìn wọn ṣẹṣẹ bí ní sáà kọọkan nítorí àwọn akátá .  Kì í ṣe pé eléyìí kó wọn sí gbèsè ńlá nìkan ni o , ṣùgbọn ńṣe ló tún mú kí iye àwọn akátá máa pọ sí i .  Pàbó ni gbogbo ìgbìyànjú wọn láti mú àwọn akátá wọnyí kúrò ń já sí , kódà , ńṣe nìyẹn tún fi ẹmí àwọn ẹranko ìgbẹ míì wewu .  Bó ti wù kó rí , wọn ti wá hùmọ ojútùú kan tó gbéṣẹ gan - an láwọn ọdún àìpẹ yìí , wọn sì ti lò ó .  Ìyẹn ni ìkọrùn kan tí kò ń fi bẹẹ ni àwọn àgùntàn lára , tó lè bá ọrùn wọn mu , tí wọn sì tún lè tún wọn lò , bẹẹ ni kò dí ìrìn àwọn àgùntàn náà lọwọ , kò sì pa àwọn akátá ọhún lára .  Kò wulẹ ní jẹ káwọn akátá ráyè bù wọn jẹ ni .  Ní ìbámu pẹlú ìwé ìròyìn Natal Witness , àwọn àgbẹ tó ti ń lo àwọn ìkọrùn náà  ti sọ nípa bó ṣe yára fòpin sí pípa tí àwọn akátá ń pa àwọn ẹran náà .   Àti pé , ní báyìí tó ti wá di dandan fáwọn akátá ọhún láti máa jẹ oúnjẹ àdánidá wọn tó jẹ kòkòrò , eku , àti òkú ẹran , iye wọn tí ń dín kù .  Àwọn Agbọn Tó Jẹ Gbẹgigbẹgi  Ìwé ìròyìn National Geographic sọ pé agbọn ichneumon ní ẹyà ara kan tó fi ń yé ẹyin , tó jẹ pé  èròjà manganese tàbí zinc ló mú un le .   Agbọn náà ń lo irinṣẹ onímẹtáàlì láti fi gbẹ ihò sára igi kó lè yé ẹyin sórí àwọn ìdin tó wà níbẹ tàbí sára wọn .  Donald Quicke láti Yunifásítì Ìjọba Ilẹ Gẹẹsì sọ pé :  Díẹ nínú wọn lè gbẹ ihò tó jìn tó sẹǹtímítà méje sára igi tó le koko .   Nígbà tí àwọn agbọn náà bá pamọ tán , ńṣe ni wọn máa ń jẹ àwọn ìdin táwọn náà ń gbẹ igi , lẹyìn náà ni wọn á wá tún jẹ igi náà kí wọn lè ráyè jáde nípa lílo apá kan ẹnu wọn tó ti le nítorí àwọn ìdin tí wọn jẹ .   Ìṣòro Fífarasin  ti Íńdíà  Ìwé ìròyìn The Times of India sọ pé :  Láìka ti ìlera tí a túbọ mú sunwọn sí i àti ipò tó túbọ dára ní àwọn ọdún àìpẹ yìí sí , àìjẹunre kánú ṣì jẹ  ìṣòro fífarasin  síbẹ ní Íńdíà .   Àìjẹunre kánú ń ná Íńdíà ní iye tó ju òjìlérúgba ó dín mẹwàá  230  mílíọnù dọlà fún bíbójú tó ìlera àti àìlèṣiṣẹ tó pójú owó .  Ní ìbámu pẹlú ìròyìn náà , ó lé ní ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ Íńdíà tí kò tíì pé ọdún mẹrin tí wọn kì í jẹunre kánú , ìpín ọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ tí wọn ṣẹṣẹ bí ni  kò tẹwọn tó bó ṣe yẹ ,  àti ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin ni ẹjẹ kò tó lára wọn .  Meera Chatterjee , tó jẹ ògbógi nínú iṣẹ ìdàgbàsókè àwùjọ ẹdá ní Báńkì Àgbáyé sọ pé ,  kì í ṣe pé àìjẹunre kánú ń ba ìgbésí ayé ẹnì kọọkan àti ti ìdílé jẹ nìkan ni , ṣùgbọn ńṣe ló tún ń jẹ owó ìdókòwò lórí ìmọ ẹkọ run , tó sì ń bẹgi dínà ìtẹsíwájú àwùjọ ẹdá àti ètò ìnáwó .   Ṣé Àwọn Àlùfáà Ò Láyọ ?  Láàárín ọdún mẹfà tó kọjá , ẹẹmẹta ni wọn ti ṣèwádìí láti mọ nípa èrò táwọn èèyàn ní nípa àwọn àlùfáà láwùjọ ilẹ Faransé .  Ní ìbámu pẹlú ohun tó wà nínú ìwé ìròyìn Kátólíìkì náà , La Croix , ìwádìí ẹnu àìpẹ yìí fi hàn pé ìpín márùndínláàádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ènìyàn ilẹ Faransé ni kò fojú wo àwọn àlùfáà gẹgẹ bí àwọn ènìyàn tó láyọ tàbí tó nítẹẹlọrùn .  Àwọn ènìyàn níbi gbogbo ṣì ka àwọn àlùfáà sí ẹni tára wọn yọ mọ àwọn ẹlòmíràn tí wọn sì ń gbọ tàwọn èèyàn .  Bó ti wù kó rí , ìwé ìròyìn náà sọ pé ,  ńṣe ni iye àwọn ará Faransé tó kà wọn sí ẹni tó wúlò fún àwùjọ túbọ ń dín kù  àti pé kìkì ìpín mẹrìndínlọgọta nínú ọgọrùn - ún péré ló rí wọn bí  ẹlẹrìí Ọlọrun ní ayé .   Kò tó ọkan nínú mẹta gbogbo ará ìlú lápapọ àti ìpín mọkànléláàádọta péré nínú ọgọrùn - ún gbogbo àwọn tó ń lọ ṣọọṣì déédéé tó máa rọ ọmọ wọn ọkùnrin tàbí ẹbí wọn kan láti lọ wọṣẹ àlùfáà .  Ǹjẹ Ẹkọ Ẹfolúṣọn Bọgbọn mu ?  LÓNÌÍ , àwọn alátìlẹyìn ẹkọ ẹfolúṣọn sọ pé òótọ ni ẹkọ náà .  Ṣùgbọn , báwo ni ohun tí wọn sábà máa ń sọ ṣe bọgbọn mu tó ?  Gbé àwọn ohun tó wà nísàlẹ yìí yẹ wò .  Ṣẹdà tí aláǹtakùn máa ń ṣe jẹ ọkan lára àwọn ohun èlò tó lágbára jù lọ tí a mọ .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn New Scientist ti sọ ,  tí a bá fa fọnrán kọọkan tantan ó lè fi ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún gùn ju bó ṣe wà tẹlẹ rí lọ , ó sì lè gba agbára tó tó ti irin sára ní ìlọpo ọgọrùn - ún láìjá .   Báwo ni wọn ṣe ń ṣe ṣẹdà àrà ọtọ yìí ?  Ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica sọ pé , omi mọdẹmọdẹ kan , protein , gba inú àwọn ihò kéékèèké kọjá nínú ara aláǹtakùn , omi náà wá yí padà di okùn tó lágbára nípasẹ ṣíṣàtúntò àwọn èérún protein inú rẹ .  Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé :  Aláǹtakùn ti gbé àwọn ìlànà tó ju ti onímọ apokẹmíkà tó mọṣẹ jù lọ jáde .   Ǹjẹ ó ṣeé gbà gbọ pé aláǹtakùn ti gbé ìlànà ìṣeǹkan jáde , èyí tó díjú gan - an débi pé èèyàn ò tíì lóye rẹ ?  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn The Wall Street Journal , tí Phillip E .  Johnson , tí í ṣe ọjọgbọn ní Yunifásítì California , kọ , sọ pé ẹkọ ẹfolúṣọn kò ní ẹrí , ṣùgbọn pé àwọn alátìlẹyìn rẹ ṣì máa ń fi àwọn tó gbé ìbéèrè dìde sí i ṣe ẹlẹyà nígbà gbogbo .  Àpilẹkọ náà sọ pé :  Ẹkọ ẹfolúṣọn ti ń ko ìṣòro tó le gan - an látàrí àwọn ẹrí tó wà  ṣùgbọn àwọn alágbàwí rẹ kò fẹ ìjíròrò tó jẹ òtítọ , tó lè jin èrò òdì tí wọn ní lẹsẹ .   Àpẹẹrẹ míì tó ń fi hàn pé èrò nípa ẹfolúṣọn kò bọgbọn mu ni ti àwọn irúgbìn .  Àwọn onímọ ìjìnlẹ tí wọn ń ṣèwádìí ní Mòrókò ti hú àádọjọ àkẹkù ewéko archaeopteris jáde , ìwé ìròyìn The Daily Telegraph ti London sì sọ pé ,  àwọn ló tan mọ àwọn irúgbìn àkọkọ oníhóró , lára ìwọnyí tí àwọn igi táa ní lónìí ti wá .   Olóòtú ìwé ìròyìn náà ní ẹka ìmọ ìjìnlẹ sọ pé irúgbìn yìí  ló jẹ kí á lè darí ayé òde - òní nítorí pé ó hùmọ àwọn ewé àti ẹka igi .    Láti hùmọ  túmọ sí  láti ronú , ká sì hùmọ nǹkan .   Ǹjẹ ó bọgbọn mu láti sọ pé irúgbìn lágbára láti ronú , kó sì hùmọ ?  Sólómọnì , tó jẹ ọkan lára àwọn ènìyàn tó gbọn jù lọ , gbà wá níyànjú láti  ṣọ agbára wa láti ronú ,  kí a ronú fúnra wa .  Ìsinsìnyí ni ìdí tí a ní fún ríronú fúnra wa yẹ kí ó pọ ju ti ìgbàkigbà rí lọ  Òwe 5 : 2 .  O Kò Ní Fẹ Ṣàìlọ !  ṢÀÌLỌ síbo ?  Àpéjọpọ Àgbègbè  Àwọn Olùṣe Ohun tí Ọrọ Ọlọrun Wí  ti Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni !  Àwọn àpéjọpọ wọnyí , tí yóò bẹrẹ ní oṣù October ní Nàìjíríà , ni wọn ń ṣe ní ọgọrọọrún ìlú jákèjádò ayé .  Ní ọpọ jù lọ àwọn ibi tí a óò ti ṣe é , a óò fi orin bẹrẹ ìtòlẹsẹẹsẹ náà ní agogo mẹsàn - án ààbọ òwúrọ ọjọ Friday .  Lẹyìn bíbẹrẹ ìpàdé náà pẹlú fífún àwọn ará ní ìṣírí láti kọbi ara sí ohun tí Ọrọ Ọlọrun sọ , ìtòlẹsẹẹsẹ òwúrọ yóò máa bá a nìṣó pẹlú àsọyé náà ,  Máa Tàn Yinrin Nítorí Oore Jèhófà  àti  Ẹ Máa Bá A Lọ Ní Fífẹsẹmúlẹ Ṣinṣin Bí Ẹni Tí Ń Rí Ẹni Tí A Kò Lè Rí .   A óò sì parí ìtòlẹsẹẹsẹ òwúrọ pẹlú lájorí àsọyé àpéjọpọ náà ,  Ẹ Yin Jèhófà  Olùṣe Àwọn Ohun Àgbàyanu .   Lẹyìn ọrọ àkọkọ tí a óò sọ nígbà ìtòlẹsẹẹsẹ ọsán , ìyẹn ,  Má Ṣe Jáwọ Nínú Ṣíṣe Ohun Tó Dára ,  ni a óò sọ àpínsọ àsọyé alápá mẹta kan tó dá lórí bí a ṣe lè yan ẹni tí a óò fẹ , bí a óò ṣe ní ìdílé tó fẹsẹ múlẹ nípa tẹmí , àti bí a óò ṣe kọ àwọn ọmọ láti nífẹẹ Jèhófà .  Àsọyé tí yóò kẹyìn lọjọ yẹn tí àkòrí rẹ ń jẹ ,  Máa Bá Ètò Àjọ Jèhófà Rìn ,  yóò sọ òye tí a ń ní ní ṣísẹ - n - tẹlé lóde òní nípa àwọn ète Ọlọrun .  Èkejì lára àwọn àpínsọ àsọyé tó jẹ alápá mẹta náà yóò wáyé nígbà ìtòlẹsẹẹsẹ òwúrọ ọjọ Saturday , àkọlé rẹ ni ,  Àwọn Òjíṣẹ Ọrọ Ọlọrun .   Èyí yóò dábàá nípa bí a ṣe lè máa ṣe iṣẹ sísọni di ọmọ ẹyìn .  A óò tún gbọ àsọyé amúni - lọkàn - yọ tí àkòrí rẹ ń jẹ ,  Ṣíṣàìdójú Ti Ọlọrun .   Lẹyìn náà ni a óò gbọ ọrọ lórí ìrìbọmi , a óò sì fún àwọn tí wọn bá tóótun ní àǹfààní láti ṣe ìbatisí .  Ìkẹta lára àwọn àpínsọ àsọyé tó jẹ alápá mẹta ni a óò gbọ lọsàn - án , yóò sì dá lórí àkòrí náà ,  Ẹ Ṣiṣẹ Kára Láti Jẹ Ènìyàn Tẹmí ,  nínú rẹ ni a óò ti fún wa ní àwọn àbá tó gbéṣẹ nípa bí a ṣe lè jẹ ènìyàn tẹmí .  A óò mú ìtòlẹsẹẹsẹ náà wá sópin pẹlú àsọyé tí ń lani lóye tí àkòrí rẹ ń jẹ ,  Rírìn Nínú Ìmọlẹ Ọrọ Ọlọrun Tó Túbọ Ń Mọlẹ Sí I .   Yóò jíròrò ìwé Aísáyà orí kẹẹẹdọgbọn àti ìkẹrìndínlọgbọn , yóò sì ṣàpèjúwe bí a ṣe lè lóye ìwé Bíbélì tí ń fani lọkàn mọra yìí dáadáa .  Àpínsọ àsọyé alápá mẹta tó kẹyìn yóò wáyé ní òwúrọ ọjọ Sunday , àkọlé rẹ ni ,  Àsọtẹlẹ Sefanáyà Tó Nítumọ fún Àwọn Tí Ń Ṣèfẹ Ọlọrun .   Yóò ṣàlàyé bí àsọtẹlẹ yẹn ṣe ní ìmúṣẹ lórí orílẹ - èdè Júdà láyé ìgbàanì àti bó ṣe ń ní ìmúṣẹ lọjọ tiwa , ní pàtàkì bó ṣe kan àwọn ẹsìn ayé yìí .  Lẹyìn náà ni ẹ óò gbádùn àwòkẹkọọ ti ayé àtijọ tó ní àkọlé náà ,  Àwọn Ohun Àríkọgbọn fún Wa Lónìí ,  èyí tí yóò jíròrò nípa ìwà pálapàla tí àwọn ọmọkùnrin Ísírẹlì hù kété kí Ísírẹlì tó wọ Ilẹ Ìlérí náà .  Àsọyé fún gbogbo ènìyàn yóò jẹ apá kan ìtòlẹsẹẹsẹ àpéjọpọ náà tó kẹyìn lọsàn - án ọjọ Sunday , àkọlé rẹ ni  Èé Ṣe Tó Fi Yẹ Ká Fiyè sí Àwọn Iṣẹ Àgbàyanu Ọlọrun   Ṣètò nísinsìnyí láti wà níbẹ ní ọjọ mẹtẹẹta .  Láti mọ ibi tó sún mọ ibùgbé rẹ jù lọ , kàn sí Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ tàbí kí o kọwé sí àwa tí a ṣe ìwé yìí .  A to àwọn ibi tí a óò ti ṣe àpéjọpọ yìí ní Nàìjíríà sínú ìkejì ìwé ìròyìn wa yìí , tó ń jẹ Ilé Ìṣọ , nínú ìtẹjáde rẹ ti May 1 , 2000 .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  October 8 , 2000  Ṣé Gbogbo Ohun Tóo Bá Gbọ Ló Yẹ Kóo Gbà Gbọ ?  Èyí tó pọ jù lára wa ló ń rí ìsọfúnni púpọ gbà lójoojúmọ .  Irú èwo ló máa ń jẹ ?  Báwo lo ṣe lè mọ èyí tó jẹ òtítọ yàtọ sí èyí tó jẹ irọ ?  3 Ìpolongo Èké Lè Ṣekú Pani  4 Fífi Ọgbọn Yí Ọrọ Po  9 Má Ṣe Jẹ Kí Wọn Fi Bojúbojú Ìpolongo Èké Bò Ọ Lójú !  15 Ibo Lọràn  Iṣẹ Àfìgbésí Ayé Ẹni Ṣe  Ń Lọ Báyìí ?  20 Ǹjẹ O Mọ ? 21  Òkú  Tó Jíǹde  22 Àwọn Òkè Aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ ní Mẹsíkò  24 Jíjẹ Adúróṣinṣin  Lolórí Àníyàn Mi  29 Wíwo Ayé  31 O Kò Ní Fẹ Ṣàìlọ !  32 Rírí Ohun Tó Sọnù He  Èé Ṣe Tí Mo Fi Rí Tẹẹrẹ Báyìí ?  12 Àwọn ọdọ kan ń rò pé àwọn ò jojú ní gbèsè nítorí pé àwọn rí tẹẹrẹ .  Gbé àwọn àbá tó gbéṣẹ díẹ yẹ wò tó lè ran àwọn ọdọ lọwọ láti kojú rẹ .   Eré Ìdárayá Àṣejù   Ǹjẹ Ó Yẹ Kí O Fara Rẹ Wewu ? 18  Kí ni Bíbélì sọ nípa èyí ?  Ìpolongo Èké Lè Ṣekú Pani   Òtítọ dọjà ó kùtà , owó lọwọ ni wọn ń rèké .   Wọn ní MARK TWAIN pa òwe kan tó jọ èyí .   ÌWỌ Júù alákọrí yìí !   Bí olùkọ kan ṣe kígbe mọ akẹkọọ kan tó jẹ ọmọ ọdún méje ní kíláàsì rẹ nìyẹn , ó sì tún di ìgbájú rù ú .  Ó tún ní kí àwọn ọmọdé yòókù ní kíláàsì náà máa tò kọjá níwájú rẹ kí wọn sì máa bẹtọ lù ú lójú .  Olùkọ náà àti akẹkọọ yẹn  tó jẹ ìbátan olùkọ náà  mọ dáadáa pé ọmọdékùnrin náà àti àwọn òbí rẹ kì í ṣe ìran Júù .  Àti pé wọn kì í ṣe ẹlẹsìn Júù .  Ṣùgbọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni wọn .  Àǹfààní pé àwọn èèyàn ní ẹtanú sí àwọn Júù níbi gbogbo ni olùkọ náà ń lò kí àwọn èèyàn bàa lè kórìíra akẹkọọ náà .  Tipẹtipẹ ni olùkọ tí a ń sọ yìí àti àwọn akẹkọọ rẹ ti gbọ lẹnu àwọn àlùfáà pé aláìníláárí ni àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Wọn ti máa ń sọ pé àwọn òbí ọmọdékùnrin náà wà nínú ẹgbẹ Kọmúníìsì , àti pé wọn jẹ aṣojú àwọn àjọ CIA  Àjọ Ọtẹlẹmúyẹ Ìjọba Amẹríkà  .  Ìdí nìyẹn tí àwọn ẹlẹgbẹ ọmọ náà fi tò , tí wọn ń hára gàgà láti bẹtọ lu  Júù alákọrí  lójú .  Ọmọdékùnrin náà là á já , òun fúnra rẹ ló sì sọ ìtàn náà .  Àmọ , ọràn kò rí bẹẹ fún mílíọnù mẹfà àwọn Júù tó ń gbé Jámánì àti àwọn orílẹ - èdè tó yí i ká ní nǹkan bí ọgọta ọdún sẹyìn .  Wọn fi ẹtanú lo ìpolongo èké láti gbẹmí àwọn Júù wọnyẹn ní ìyẹwù tí wọn ti ń fi afẹfẹ olóró pani àti àwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ tí ìjọba Násì kọ .  Ìkórìíra àwùjọ àwọn Júù lọnà rírorò níbi gbogbo , tí kò sì sẹni tó máa bini ló mú kí ọpọ èèyàn ka àwọn Júù sí ọtá tó yẹ tó sì tọ láti pa .  Nípa bẹẹ , ìpolongo èké wá di ohun ìjà tí wọn lò láti pa àwọn èèyàn lápalù .  Dájúdájú , ìpolongo èké ni a máa ń ṣe ní gbangba nípa lílo àwọn ohun tí ń ṣàpẹẹrẹ ìkórìíra bí àsíá swastika tàbí nípa ṣíṣe àwọn yẹyẹ tí kò bójú mu , lọnà àrékérekè .  Fífi ọgbọn ẹwẹ yíni lérò padà náà ni àwọn aláṣẹ bóofẹbóokọ , àwọn òṣèlú , àwọn àlùfáà ṣọọṣì , àwọn olùpolówó ọjà , àwọn olùtajà , àwọn oníròyìn , àwọn gbajúmọ orí tẹlifíṣọn àti rédíò , àwọn aṣojú ilé iṣẹ , àti àwọn mìíràn tí wọn nífẹẹ sí dídarí ìrònú àti ìwà àwọn èèyàn sábà máa ń lò .  Lóòótọ , wọn lè lo àwọn ìsọfúnni tó jẹ ìpolongo láti ṣàṣeyọrí àwọn ohun tó ń ṣe àwùjọ ẹdá láǹfààní , bíi ti ìkéde láti dín wíwakọ nígbà téèyàn bá ti mutí kù .  Ṣùgbọn wọn tún lè lo ìpolongo èké láti gbé ìkórìíra àwọn ẹyà tàbí ìsìn tí kò lérò púpọ lárugẹ tàbí láti fi fa àwọn èèyàn mọra láti ra sìgá .  Àwọn olùwádìí náà , Anthony Pratkanis àti Elliot Aronson sọ pé :  Ojoojúmọ ni wọn ń fi ìjíròrò ayíni - lérò - padà ọlọkan - ò - jọkan yọ wá lẹnu .  Kì í ṣe nípa ìfèròwérò àti iyàn jíjà ni wọn ń gbà lo àwọn ìjíròrò yìí láti fi yí wa lérò padà , bí kò ṣe nípa fífọgbọn ẹwẹ lo àwọn ohun ìwúrí àti dídarí ìmí ẹdùn wa gẹgẹ bí ẹdá ènìyàn .  Yálà ó bí ire tàbí aburú , sànmánì tiwa yìí jẹ sànmánì ìpolongo èké .   Báwo ni wọn ṣe ń lo ìpolongo èké láti yí ìrònú àti ìṣesí ẹdá padà fún ọpọ ọrúndún ?  Kí ni o lè ṣe láti dáàbò bo ara rẹ lọwọ ìpolongo tó léwu ?  Ǹjẹ orísun ìsọfúnni kan wà tó ṣeé gbíyè lé ?  Àwọn ìbéèrè yìí àti àwọn mìíràn ni a óò jíròrò nínú àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Wọn lo ìpolongo èké láti fìyà jẹ àwọn Júù nígbà Ìpakúpa Rẹpẹtẹ náà  Fífi Ọgbọn Yí Ọrọ Po   Nípa fífi ẹnúdùnjuyọ lo ìpolongo èké , a lè sọ ọrun rere di ọrun àpáàdì mọ àwọn ènìyàn lọwọ , kí á sì tún sọ ipò ti ẹni tó kúṣẹẹ jù lọ láyé di Párádísè .   ADOLF HITLER , MEIN KAMPF .  BÍ ỌNÀ ìfìsọfúnniránṣẹ ti wá pọ sí i báyìí  láti orí ìwé títẹ dé orí tẹlifóònù , rédíò , tẹlifíṣọn , àti Íńtánẹẹtì  ńṣe ni àwọn ìsọfúnni tí a fi ń yíni lérò padà ń pọ sí i lọnà tó ń gba àfiyèsí .  Ìyípadà tó dé nínú ọràn ìfìsọfúnniránṣẹ yìí ti yọrí sí àpọjù ìsọfúnni , níwọn bí ó ti jẹ pé ibi gbogbo ni ìsọfúnni ń gbà wọlé tọ àwọn ènìyàn wá .  Ọpọ ènìyàn ló ń fara mọ ìyọlẹnu yìí nípa títètè gba àwọn ìsọfúnni náà wọlé , tí wọn sì ń tẹwọ gbà wọn láìbéèrè ìbéèrè tàbí kí wọn yẹ wọn wò kínníkínní .  Àwọn olùpolongo èké tó lọgbọn ẹwẹ máa ń nífẹẹ sí irú àwọn ọnà ẹbùrú bẹẹ  àgàgà àwọn ọnà ìrònú tí kò jinlẹ .  Ìpolongo èké máa ń fún èyí níṣìírí nípa ríru ìmọlára àwọn èèyàn sókè , nípa kíké gbàjarè pé ewu ń bẹ , nípa lílo àwọn ọrọ tó nítumọ abẹnú , àti nípa yíyí àwọn ìlànà ohun tó bọgbọn mu padà .  Gẹgẹ bí ohun tí ìtàn sọ , irú ọgbọn ẹwẹ bẹẹ lè gbéṣẹ gan - an .  Ìtàn Nípa Ìpolongo Èké  Lónìí , ọrọ Gẹẹsì náà ,  propaganda  tí a tú sí ìpolongo èké ní ìtumọ abẹnú tí kò dára , tó túmọ sí ọgbọn ẹwẹ tó kún fún àbòsí , ṣùgbọn látètèkọṣe ohun tí wọn pète pé kó jẹ ìtumọ ọrọ náà kọ nìyẹn .  Ọrọ Gẹẹsì náà ,  propaganda  wá láti inú orúkọ àwùjọ àwọn kádínà Ìjọ Àgùdà lédè Látìn , ìyẹn Congregatio de Propaganda Fide  Ìgbìmọ Agbẹsìnga  .  Póòpù Gregory Kẹẹẹdógún ló dá ìgbìmọ náà , tí wọn ké orúkọ rẹ kúrú sí Propaganda , sílẹ ní ọdún 1622 láti máa bójú tó iṣẹ àwọn míṣọnnárì .  Kẹrẹkẹrẹ , ọrọ Gẹẹsì náà ,  propaganda ,  wá túmọ sí ìsapá èyíkéyìí láti tan ìgbàgbọ kan kálẹ .  Ṣùgbọn kì í ṣe ọrúndún kẹtàdínlógún ni èròǹgbà ìpolongo èké dáyé .  Láti ìgbà láéláé ni àwọn èèyàn ti ń lo gbogbo ohun tó bá wà lárọọwọtó wọn láti tan àwọn èròǹgbà kálẹ tàbí láti mú kí òkìkí tàbí agbára wọn pọ sí i .  Fún àpẹẹrẹ , láti ìgbà ayé àwọn fáráò ní Íjíbítì ni wọn ti ń lo iṣẹ ọnà láti fi ti ìpolongo èké lẹyìn .  Àwọn ọba yẹn pilẹ ṣe àwọn òkìtì aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ wọn láti fi bí agbára wọn ti tó àti bí wọn ṣe lè pẹ tó hàn .  Bákan náà , nítorí ìṣèlú ni àwọn ará Róòmù ṣe kọ àwọn ilé wọn lọnà tí wọn gbà kọ ọ , láti gbé ògo orílẹ - èdè náà ga .  Ọrọ náà ,  ìpolongo èké  tó jẹ ìtumọ Gẹẹsì yẹn di èyí tó gbé ìtumọ òdì rù nígbà tí wọn bẹrẹ sí lò ó níbi gbogbo nígbà Ogun Àgbáyé Kìíní fún kíkópa tí àwọn ìjọba bẹrẹ sí kópa ní kíkún nínú dídarí ìsọfúnni tí àwọn oníròyìn ń tàn kálẹ nípa ogun náà .  Nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , Adolf Hitler àti Joseph Goebbels fi hàn pé olùpolongo èké tó jáfáfá làwọn .  Lẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì , ìpolongo èké wá bẹrẹ sí di lájorí ohun tí wọn fi ń gbé ìlànà ìjọba lárugẹ gan - an .  Àwùjọ àwọn orílẹ - èdè ìhà Ìwọ Oòrùn àti Ìlà Oòrùn bẹrẹ ìkéde takuntakun láti mú kí ẹgbàágbèje àwọn èèyàn tí kò mọ ohun tí wọn ń ṣe gba tiwọn .  Gbogbo apá ìṣàkóso ìjọba àti ìlànà ni wọn lò fún ète ìpolongo èké .  Ní àwọn ọdún àìpẹ yìí , a ń rí ẹrí bí àwọn ọgbọn ìpolongo èké ṣe túbọ ń jinlẹ sí i nígbà ìpolongo ìbò , àti nínú ìpolówó ọjà táwọn ilé iṣẹ tábà ń ṣe .  Wọn lo àwọn tí wọn pè ní ògbógi lẹnu iṣẹ wọn àti àwọn aṣáájú mìíràn láti fi hàn pé sìgá mímu ń gbádùn mọni , ó sì ń mára le , pé kì í ṣe ohun tó jẹ gan - an , ìyẹn ewu fún ìlera àwọn ará ìlú .  Irọ Funfun Báláú !  Dájúdájú , ọgbọn ẹwẹ táwọn olùpolongo èké máa ń lò jù lọ ni irọ ojúkorojú .  Fún àpẹẹrẹ , ẹ wo irọ tí Martin Luther kọ sílẹ ní ọdún 1543 , nípa àwọn Júù ní ilẹ Yúróòpù pé :  Wọn da májèlé sínú àwọn kànga , wọn pa àwọn èèyàn lóríṣiríṣi , wọn jí àwọn ọmọdé gbé . . .  Olóró ni wọn , oníkèéta ni wọn , ẹlẹmìí ìgbẹsan ni wọn , paramọlẹ ọlọgbọn ẹwẹ ni wọn , apààyàn ni wọn , ọmọ èṣù tí í ṣe adánilóró àti oníṣẹ ibi ni wọn .   Kí ló wá gba àwọn tí wọn pè ní Kristẹni níyànjú láti ṣe ?   Ẹ dáná sun àwọn sínágọgù tàbí ilé ẹkọ wọn . . .  Ẹ wó ilé wọn palẹ kí ẹ sì run wọn .   Ọjọgbọn kan nínú ìmọ ètò ìjọba àti àjọṣe ẹdá tó ṣèwádìí nípa sáà yẹn sọ pé :  Ogun tí wọn gbé ti àwọn Júù kì í ṣe nítorí ìwà àwọn Júù , bẹẹ ni kò sì ní nǹkan ṣe pẹlú ohun tí àwọn tí ń gbógun ti àwọn Júù mọ nípa irú ẹdá tí àwọn Júù jẹ .   Ó tún sọ pé :  Gbogbo ohun tí kò dára ni wọn máa ń kà sí àwọn Júù lọrùn , débi pé ohun tó máa kọkọ wá sọkàn èèyàn nígbà tí ìjábá àdánidá kan bá ṣẹlẹ tàbí tí rògbòdìyàn kan bá ṣẹlẹ láàárín ìlú ni pé ó lè jẹ àwọn Júù ló wà nídìí rẹ .   Wọn Kì Í Sọrọ Síbi Tọrọ Wà  Ọgbọn ẹwẹ mìíràn tí wọn fi ń polongo èké , tó sì ṣàṣeyọrí ni pé wọn kì í sọrọ síbi tọrọ wà .  Ó jọ pé àìsọrọ síbi tọrọ wà máa ń bo àwọn òkodoro òtítọ nípa ohun tí a ń sọ gan - an mọlẹ , wọn sì sábà máa ń lò ó láti fi tẹńbẹlú odindi àwùjọ ènìyàn .  Fún àpẹẹrẹ , gbólóhùn kan tí a sábà máa ń gbọ ní àwọn orílẹ - èdè kan ní ilẹ Yúróòpù ni pé :  Olè ni àwọn alárìnká ará Íńdíà  tàbí àwọn aṣíwọlú  .   Ṣùgbọn ṣé òótọ ni gbólóhùn yìí ?  Richardos Someritis tí í ṣe akọròyìn , sọ pé ní orílẹ - èdè kan , irú èrò bẹẹ ṣokùnfà  ẹmí máfojúkànlejò àti lọpọ ìgbà , ẹtanú ẹyà lọnà rírorò  sí àwọn àjèjì .  Bó ti wù kó rí , ẹrí ti wá fi hàn pé tó bá di ọràn pé àwọn èèyàn ń hùwàkiwà , àwọn tí wọn máa ń bá nídìí rẹ ní orílẹ - èdè yẹn lè jẹ yálà àwọn ọmọ ibẹ tàbí àwọn àjèjì .  Fún àpẹẹrẹ , Someritis sọ pé ìwádìí ti fi hàn pé ní ilẹ Gíríìsì ,  àwọn ará  Gíríìkì  ni wọn ń hu mẹrìndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún ìwà ọdaràn .   Ó sọ pé :  Ọràn ìṣúnná owó àti àjọṣe ẹdá ló ń fa ìwà ọdaràn , kì í ṣe ọràn  ẹyà .    Ó bá àwọn oníròyìn wí  fún fífọgbọn dá ẹmí máfojúkànlejò àti ẹtanú ẹyà sílẹ  nípa gbígbè sẹyìn àwọn kan nígbà tí wọn ń ròyìn nípa ìwà ọdaràn .  Pípeni Lórúkọ Burúkú  Àwọn èèyàn kan máa ń hùwà ìwọsí sí àwọn tí kò bá fohùn ṣọkan pẹlú wọn nípa gbígbé ìbéèrè dìde nípa ìwà wọn tàbí ìdí tí wọn fi ṣe nǹkan kan dípò kí wọn wo àwọn òkodoro òtítọ ọrọ náà .  Pípeni lórúkọ burúkú máa ń sàmì burúkú síni , èyí tí àwọn èèyàn yóò máa tètè fi rántí ẹnì kan , àwùjọ kan , tàbí èròǹgbà kan .  Ẹni tó ń pe èèyàn lórúkọ náà kò fẹ kí àmì náà parẹ lára èèyàn .  Tó bá ṣẹlẹ pé àwọn èèyàn wá kọ ẹni náà sílẹ tàbí èrò rẹ látàrí orúkọ burúkú náà dípò kí wọn gbé ẹrí tó wà nídìí ọrọ náà yẹ wò fúnra wọn , á jẹ pé ọgbọn tí ẹni tó ń peni lórúkọ burúkú náà lò ṣiṣẹ nìyẹn .  Fún àpẹẹrẹ , èrò tó lágbára nípa gbígbógun ti ẹya ìsìn gbalẹ kan ní ọpọ orílẹ - èdè ní Yúróòpù àti láwọn ibòmíràn láwọn ọdún àìpẹ yìí .  Àṣà yìí mú àwọn èèyàn bínú , ó gbin èrò pé ọtá kan wà níbì kan sọkàn wọn , ó sì mú kí ẹtanú tí wọn ti ní tẹlẹ sí àwọn ẹlẹsìn tí kò fi bẹẹ gbajúmọ túbọ lágbára .  Lọpọ ìgbà , ọrọ náà ,  ẹya ìsìn ,  ni wọn máa ń lò láti fi yí àwọn èèyàn lérò padà .  Lọdún 1993 , Ọjọgbọn Martin Kriele , tí í ṣe ọmọ ilẹ Jámánì kọwé pé :   Ẹya ìsìn  ni ọrọ mìíràn fún  aládàámọ ,  bẹẹ kẹ ,  ẹjọ ikú  ni wọn máa ń dá fún ẹni tó bá jẹ aládàámọ ní ilẹ Jámánì lónìí , bíi ti àtijọ  bí wọn ò bá dáná sun ún . . . , á jẹ pé wọn á fọrọ èké bà á lórúkọ jẹ , tàbí kí wọn lé e lọ sí àdádó tàbí kí wọn sọ ọ di ẹdun arinlẹ .   Ilé Ẹkọ Tó Ń Ṣàyẹwò Kúlẹkúlẹ Ìpolongo èké sọ pé ,  orúkọ burúkú ti kó ipa tó lágbára gan - an nínú ìtàn ayé àti nínú ìdàgbàsókè àwa fúnra wa .  Wọn ti ba orúkọ rere àwọn èèyàn jẹ , . . . wọn ti gbé àwọn èèyàn lọ sí ọgbà ẹwọn , wọn sì ti mú orí àwọn èèyàn gbóná gan - an débi tí wọn fi ń gbógun ti ara wọn tí wọn sì ń pa èèyàn ẹlẹgbẹ wọn .   Fífi Ọrọ Dorí Ẹni Rú  Bó tilẹ jẹ pé bí ọràn ṣe rí lára ẹni lè má ṣe pàtàkì tí a bá ń sọrọ nípa sísọ òkodoro òtítọ tàbí àlàyé ọrọ nínú ìjíròrò kan , ṣùgbọn ó kó ipa pàtàkì kan nínú yíyí èèyàn lérò padà .  Àwọn ògbóǹkangí aṣojú ilé iṣẹ ìròyìn ló máa ń wá ọnà láti fọrọ dorí ẹni rú , wọn sì gbọn féfé nínú ṣíṣe bẹẹ .  Fún àpẹẹrẹ , ìbẹrù jẹ ohun tó ń dorí ẹni rú tó lè máà jẹ kí èèyàn ṣèpinnu to dáa .  Àti pé gẹgẹ bó ṣe rí nínú ọràn ìlara ṣíṣe , àwọn èèyàn lè fi ìbẹrù téèyàn ní mú un .  Ìwé ìròyìn ilẹ Kánádà náà , The Globe and Mail , ti February 15 , 1999 , sọ ohun tó tẹ lé e yìí láti ìlú Moscow pé :  Nígbà tí àwọn ọmọbìnrin mẹta kan gbẹmí ara wọn ní ìlú Moscow lọsẹ tó kọjá , àwọn ilé iṣẹ ìròyìn ilẹ Rọṣíà sọ lẹsẹkẹsẹ pé ó lè jẹ pé agbawèrèmẹsìn , tó ń dara pọ mọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni wọn .   Ṣàkíyèsí ọrọ náà ,  agbawèrèmẹsìn .   Bí ìwà ẹdá , àwọn èèyàn máa ń bẹrù àwọn onísìn tó bá jẹ agbawèrèmẹsìn , tó jọ pé wọn máa ń sún àwọn ọdọ láti gbẹmí ara wọn .  Ṣé lóòótọ ni àwọn ọmọbìnrin tó bayé ara wọn jẹ yìí ní nǹkan ṣe pẹlú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lọnàkọnà ?  Ìwé ìròyìn Globe ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Nígbà tó yá , àwọn ọlọpàá wá sọ pé àwọn ọmọbìnrin náà kò ní nǹkan kan ṣe pẹlú àwọn  Ẹlẹrìí Jèhófà  .  Ṣùgbọn nígbà yẹn ìkànnì kan lórí tẹlifíṣọn ní Moscow tún ti bẹrẹ sí sọsọkúsọ nípa ẹya ìsìn náà , wọn ń sọ fún àwọn òǹwòran pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lẹdí àpò pọ pẹlú Adolf Hitler nígbà ìṣàkóso Násì ní Jámánì  bó tilẹ jẹ pé àkọsílẹ ìtàn jẹrìí sí i pé ẹgbẹẹgbẹrún lára wọn ló kú sí àwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ ìjọba Násì .   Ojú pé bóyá ẹgbẹ awo tí ń gbẹmí ara wọn tàbí alájọṣe pẹlú ìjọba Násì ni àwọn tí wọn ti ṣì lọnà àti àwọn ará ìlú tó ṣeé ṣe kí ẹrù máa bà , fi ń wo àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà !  Ìkórìíra jẹ ohun tó ń dorí ẹni rú tó lágbára tí àwọn olùpolongo èké máa ń lò .  Ní pàtàkì , àwọn ọrọ tó nítumọ òdì ni wọn sábà máa ń lò láti ru ú sókè .  Ó jọ pé àwọn ọrọkọrọ tí wọn sábà máa ń lò , tó sì máa ń ru ìkórìíra sókè sí ẹyà , ìran , tàbí àwùjọ ìsìn pàtàkì kan kì í tán lẹnu wọn .  Àwọn olùpolongo èké kan máa ń ru ẹmí ìgbéraga sókè .  Lọpọ ìgbà , a lè mọ bóyá ẹnì kan ń gbìyànjú láti ru ẹmí ìgbéraga sókè nípa wíwò bóyá ó ń sọ àwọn òkò ọrọ bí :  Ẹnikẹni tó bá lọgbọn lórí á mọ pé . . .  tàbí ,  Ẹni tó kàwé tó bí o ṣe kàwé yóò wulẹ mọ pé . . .   Lílo ọrọ òdì láti ru ẹmí ìgbéraga sókè yìí máa ń dorí ẹni rú tí yóò múni rò pé èèyàn ti wá dà bí òpònú lójú wọn .  Àwọn tó mọ iṣẹ yíyí èèyàn lérò padà dunjú mọ nípa èyí dáadáa .  Àwọn Ọrọ Ìwúrí àti Àmì  Àwọn ọrọ ìwúrí jẹ ọrọ tí kò ṣe kedere , tí wọn máa ń lò láti fi èrò tí èèyàn ní nípa ọràn kan tàbí ohun tí èèyàn fẹ ṣe nípa rẹ hàn .  Nítorí àìṣekedere wọn , ó rọrùn láti tẹwọ gbà wọn .  Fún àpẹẹrẹ , láwọn àkókò tí yánpọnyánrin tàbí ìforígbárí bá ṣẹlẹ ní orílẹ - èdè kan , àwọn olùgbèjà mẹkúnnù lè máa lo àwọn ọrọ ìwúrí bíi  Ti orílẹ - èdè mi ni mo ṣe , yálà ó tọnà tàbí kò tọnà ,   Ilẹ baba wa , Ẹsìn wa , Ìdílé wa ,  tàbí  Òmìnira tàbí Ikú .   Àmọ , ṣé ọpọ jù lọ èèyàn máa fara balẹ gbé ọràn tó fa yánpọnyánrin tàbí ìforígbárí náà yẹ wò dáadáa ?  Àbí wọn kàn gba ohun tí wọn wí fún wọn láìjanpata ni ?  Nígbà tí Winston Churchill ń kọwé nípa Ogún Àgbáyé Kìíní , ó sọ pé :  Àmì tó ń runi sókè kan ṣoṣo péré ló gbà láti yí ògìdìgbó àwọn mẹkúnnù ẹlẹmìí àlàáfíà àti àwọn òṣìṣẹ wọnyí padà di ogunlọgọ tí yóò máa fara wọn ya sí wẹwẹ .   Ó tún sọ síwájú sí i pé , ọpọ èèyàn ló jẹ pé tí wọn bá sọ fún wọn láti ṣe nǹkan kan , wọn kì í ronú wò kí wọn tó ṣe é .  Olùpolongo èké tún ní onírúurú àmì tó fi máa ń bá àwọn èèyàn sọrọ  yíyìnbọn sáfẹfẹ nígbà mọkànlélógún , ìkíni ológun , àti àsíá .  Wọn tún lè ru ìfẹ àwọn òbí ẹni sókè .  Nípa bẹẹ , irú lílo àwọn àmì bí ilẹ baba ẹni , ilẹ ìbí wa , tàbí ìjọ tí wọn bí wa sí jẹ irin iṣẹ táwọn ayíniléròpadà tó gbọn féfé ń lò .  Nítorí náà , ọgbọn àrékérekè ìpolongo èké lè ra iyè ẹni , ó lè máà jẹ kí èèyàn ronú dáadáa , kó sì lo ìfòyemọ , ó sì lè sọ èèyàn di ẹni tó ń ṣe ohun tí ọpọ èèyàn ń ṣe .  Báwo lo ṣe lè dáàbò bo ara rẹ ?   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 8   Ọgbọn àrékérekè ìpolongo èké lè ra iyè ẹni , ó sì lè máà jẹ kéèyàn ronú dáadáa , kó sì lo ìfòyemọ   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   ṢÉ ÌPOLONGO ÈKÉ NI IṢẸ ÀWỌN ẸLẸRÌÍ JÈHÓFÀ ?  Àwọn kan tí wọn ń ṣàtakò sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fẹsùn kàn wọn pé wọn ń tan èké nípa àwọn Júù kálẹ .  Àwọn mìíràn fẹsùn kàn wọn pé iṣẹ òjíṣẹ táwọn Ẹlẹrìí ń ṣe ń gbé ètò ìjọba Kọmúníìsì lárugẹ .  Síbẹ , àwọn mìíràn tún sọ pé iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń gbé èrò àti ìfẹ  Amẹríkà láti máa gbókèèrè ṣàkóso  lárugẹ .  Àwọn kan sì tún wà tí wọn ń sọ pé adárúgúdù sílẹ làwọn Ẹlẹrìí , pé ète tí wọn fi ń da ìlú rú jẹ láti dojú ètò àwùjọ ẹdá , ọrọ ajé , ìṣèlú , tàbí ètò òfin rú .  Ṣùgbọn , ó hàn gbangba pé gbogbo ẹsùn tó forí gbárí wọnyí kò lè jẹ òtítọ .  Ká sọ tòótọ , kò sí èyíkéyìí lára àwọn àpèjúwe òkè yìí tó bá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mu .  Òótọ ọkàn ni àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fi ń ṣègbọràn sí ṣíṣe iṣẹ tí Jésù Kristi pa láṣẹ fún àwọn ọmọ ẹyìn rẹ láti ṣe pe :  Ẹ ó sì jẹ ẹlẹrìí mi . . . títí dé apá ibi jíjìnnà jù lọ ní ilẹ ayé .   Ní gedegbe , ohun kan ṣoṣo tí iṣẹ wọn dá lé lórí ni ìhìn rere Ìjọba ọrun  ohun tí Ọlọrun yóò lò láti mú àlàáfíà wá sí gbogbo ilẹ ayé .  Mátíù 6 : 10 ; 24 : 14 .  Àwọn tí ń ṣàkíyèsí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kò rí ẹrí kankan tó fi hàn pé àwùjọ àwọn Kristẹni wọnyí da ètò ìlú èyíkéyìí rú rí .  Ọpọ àwọn akọròyìn , àwọn adájọ , àti àwọn mìíràn ló ti sọrọ nípa bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe ń ṣètìlẹyìn lọnà tó ń ṣàǹfààní ní àwọn àdúgbò tí wọn ń gbé .  Gbé àwọn àpẹẹrẹ díẹ yẹ wò .  Lẹyìn tí akọròyìn kan láti ìhà gúúsù Yúróòpù lọ sí àpéjọpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó sọ pé :  Àwọn èèyàn wọnyí ṣe ara wọn lóṣùṣù ọwọ gan - an , wọn ti kọ wọn láti nífẹẹ àti láti máa lo ẹrí ọkàn wọn kí wọn má bàa pa àwọn ẹlòmíràn lára .   Oníròyìn mìíràn , tó ní èrò òdì tẹlẹ rí nípa àwọn Ẹlẹrìí , sọ pé :  Wọn ń gbé ìgbésí ayé àwòfiṣàpẹẹrẹ .  Wọn kì í tẹ ọpá ìdíwọn ìwà rere àti ohun tó tọ lójú .   Ògbógi kan nínú ìmọ ìṣèlú pẹlú sọ ohun kan náà nípa àwọn Ẹlẹrìí pé :  Wọn máa ń fi inú rere , ìfẹ àti ìwà pẹlẹ tó jinlẹ bá àwọn ẹlòmíràn lò .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń fi kọni pé ohun tó tọ ni láti tẹrí ba fún àwọn tó wà ní ipò àṣẹ .  Gẹgẹ bí aráàlú tó ń pa òfin mọ , wọn ń tẹ lé àwọn ìlànà Bíbélì nípa àìlábòsí , ìṣòtítọ , àti ìmọtónítóní .  Wọn ń fìdí ìwà rere múlẹ nínú àwọn ìdílé wọn , wọn sì ń ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ láti kọ bí àwọn pẹlú ṣe lè ṣe bákan náà .  Wọn ń gbé lálàáfíà pẹlú gbogbo ènìyàn , wọn kì í bá wọn ṣe àwọn ìwọde bàsèjẹ , tàbí àwọn ìyípadà tegbòtigaga ti ìṣèlú .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń gbìyànjú láti jẹ àwòfiṣàpẹẹrẹ nínú ṣíṣègbọràn sí àwọn òfin táwọn aláṣẹ ènìyàn ń ṣe , bí wọn ti ń fi sùúrù dúró de Aláṣẹ Gíga Jù Lọ náà , Jèhófà Olúwa Ọba Aláṣẹ , láti mú àlàáfíà pípé àti ìjọba òdodo wá sí ayé yìí .  Bákan náà , iṣẹ tó ń kọni lẹkọọ làwọn Ẹlẹrìí ń ṣe .  Nípa lílo Bíbélì gẹgẹ bí ìpìlẹ iṣẹ wọn , wọn ń kọ àwọn èèyàn jákèjádò ayé láti máa ronú nípa àwọn ìlànà Bíbélì , kí wọn sì tipa bẹẹ mú ọpá ìdíwọn títọ àti ìwà rere dàgbà .  Wọn ń gbé àwọn ìwà ọmọlúwàbí lárugẹ , èyí tó ń mú kí ìgbésí ayé ìdílé sunwọn sí i kó sì ran àwọn ọdọ lọwọ láti máa kojú àwọn ìṣòro tó ń yọ àwọn ọdọ lẹnu .  Wọn tún ń ran àwọn èèyàn lọwọ láti rí okun tí wọn lè fi borí àwọn ìwà burúkú àti láti mọ bí wọn ṣe lè máa gbé nírẹẹpọ pẹlú àwọn ẹlòmíràn .  Yóò ṣòro láti wá pe irú iṣẹ bẹẹ ní  ìpolongo èké .   Gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ The World Book Encyclopedia ti sọ , ní àyíká tí èrò ènìyàn ti máa ń tàn kálẹ fàlàlà ,  ìpolongo èké yàtọ sí ìkọnilẹkọọ .    Àwọn àwòrán   Ìtẹjáde àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń gbé ìwà ọmọlúwàbí àti ìlànà ìwà rere nínú ìdílé lárugẹ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Ìpolongo èké tó ń gbé ogun àti sìgá mímu lárugẹ jẹ ọkan lára ohun tó ń ṣekú pa ọpọ ènìyàn  Má Ṣe Jẹ Kí Wọn Fi Bojúbojú Ìpolongo Èké Bò Ọ Lójú !   Òmùgọ ní í gba ohunkóhun gbọ .   ÒWE 14 : 15 , TODAYS ENGLISH VERSION .  ÌYÀTỌ ńlá wà láàárín ìlàlóye àti ìpolongo èké .  Ìlàlóye yóò fi bó ṣe yẹ kí o ronú hàn ọ .  Ìpolongo èké yóò sọ ohun tó yẹ kí o rò fún ọ .  Olùkọ dáradára yóò ṣàlàyé gbogbo ohun tó bá wà nídìí ọràn kan fúnni , yóò sì fàyè sílẹ fún ìjíròrò .  Àwọn olùpolongo èké máa ń fipá múni láti tẹtí sí èrò tiwọn nìkan ni , wọn kì í sì í fàyè sílẹ fún ìjíròrò .  Lọpọ ìgbà , ète wọn ní ti gidi kì í yéèyàn .  Wọn a ṣa òtítọ lẹyọlẹyọ , wọn á lo èyí tó wúlò níbẹ fún àǹfààní ara wọn , wọn á sì gbé àwọn yòókù pa mọ .  Wọn tún máa ń yí òtítọ po , wọn sì tipa bẹẹ di ògbógi nínú irọ pípa àti sísọ òtítọ láàbọ .  Èrò rẹ ni wọn máa ń fẹ yí padà , wọn kì í fẹ kí o ronú lọnà tó bọgbọn mu .  Olùpolongo èké máa ń rí i dájú pé ọrọ òun dà bí èyí tó tọ tó sì yẹ àti pé bí o bá tẹ lé ọrọ òun , o di èèyàn pàtàkì àti ọrẹ òun tímọtímọ nìyẹn .  Pé ọkan lára àwọn tó gbọn féfé ni ọ , pé ẹ pọ tí ẹ ní ànímọ yẹn , pé kò síyè méjì lọrọ ẹ àti pé kò séwu lọrọ ẹ  ohun tí wọn fẹ kí o gbà gbọ nìyẹn .  Báwo lo ṣe wá lè sá fún irú àwọn èèyàn tí Bíbélì pè ní  àwọn asọrọ tí kò lérè  àti  àwọn tí ń tan èrò inú jẹ  ?  Gbàrà tí o bá ti mọ díẹ lára ọgbọn ẹwẹ tí wọn máa ń lò , ó ti dájú pé o ní àǹfààní láti gbé ohunkóhun tí wọn bá sọ fún ọ yẹ wò .  Àwọn ọnà díẹ tí o lè gbà ṣe é nìyí .  Máa ṣàṣàyàn : A lè fi ọkàn tó ń gba gbogbo nǹkan wé páìpù kan tí gbogbo nǹkan ń gba inú rẹ kọjá  kódà ìdọtí pàápàá .  Kò sẹni tó fẹ kí wọn fi nǹkan burúkú ba òun lọkàn jẹ .  Sólómọnì , tí í ṣe ọba àti olùkọni láyé àtijọ , kìlọ pé :  Ẹnikẹni tí ó jẹ aláìní ìrírí ń ní ìgbàgbọ nínú gbogbo ọrọ , ṣùgbọn afọgbọnhùwà máa ń ronú nípa àwọn ìṣísẹ ara rẹ .   Nítorí náà , a ní láti máa ṣàṣàyàn .  A ní láti ṣàyẹwò fínnífínní nípa ohun tí wọn bá sọ fún wa , kí a pinnu ohun tí a óò tẹwọ gbà àti èyí tí a kò ní gbà .  Bó ti wù kó rí , a kò ní fẹ jẹ ẹni tí kì í fọgbọn ọlọgbọn ṣọgbọn , tí kì í gbé àwọn òkodoro òtítọ tó lè mú kí ìrònú wa sunwọn sí i yẹ wò .  Báwo ni a ṣe lè ṣe é níwọntúnwọnsì ?  Nípa níní ọpá ìdiwọn kan tí a óò fi máa díwọn ìsọfúnni tuntun .  Orísun ọgbọn ńláǹlà wà lárọọwọtó tí Kristẹni kan lè mú lò .  Ó ní Bíbélì lárọọwọtó gẹgẹ bí atọnà tí ó dájú tó lè fi tọ ìrònú rẹ sọnà .  Ní ọwọ kan , ọkàn rẹ wà ní ṣíṣísílẹ , ìyẹn ni pé , ó ṣe tán láti tẹtí sí àwọn ìsọfúnni tuntun .  Yóò gbé àwọn ìsọfúnni tuntun náà yẹ wò dáadáa ní ìfiwéra pẹlú ohun tí a lànà rẹ sínú Bíbélì , yóò wá mú èyí tó jẹ òtítọ lò nínú ìlànà ìrònú rẹ .  Ní ọwọ kejì ẹwẹ , ọkàn rẹ yóò rí ewu tó wà nínú àwọn ìsọfúnni tí kò bá àwọn ìwà ọmọlúwàbí tí a lànà rẹ sínú Bíbélì mu .  Lo ìfòyemọ : Ìfòyemọ jẹ  pípinnu lórí nǹkan lọnà tó fi òye hàn .   Ó jẹ  agbára tí èrò orí fi ń mọ ìyàtọ láàárín ohun méjì ọtọọtọ .   Ẹni tó ní agbára ìfòyemọ lè mọ bóyá àwọn èròǹgbà tàbí àwọn ohun kan jẹ àyínìke , ó sì ní òye .  Táa bá lo ìfòyemọ , a óò lè mọ àwọn tó wulẹ ń lo  ọrọ dídùn mọràn - ìn mọran - in àti ọrọ ìyinni  láti lè  sún ọkàn - àyà àwọn aláìlẹtàn dẹṣẹ .   Ìfòyemọ yóò jẹ kí o lè kọ àwọn ìsọfúnni tí kò mọyán lórí tàbí àwọn ọrọ tó ń ṣini lọnà , yóò sì jẹ kí o lè pinnu bí ọràn ṣe rí gẹlẹ .  Ṣùgbọn báwo lo ṣe lè mọ tí nǹkan kan bá jẹ ohun ìṣìnà ?  Wádìí òkodoro ọrọ náà : Jòhánù , tí í ṣe Kristẹni olùkọ kan ní ọrúndún kìíní sọ pé :  Ẹyin olùfẹ ọwọn , ẹ má ṣe gba gbogbo àgbéjáde onímìísí gbọ , ṣùgbọn ẹ dán àwọn àgbéjáde onímìísí wò .   Bíi tìmùtìmù làwọn èèyàn kan rí ; gbogbo nǹkan olómi ni wọn máa ń fà mu .  Ó rọrùn gan - an láti gba ohunkóhun tí a bá rí gbọ .  Ṣùgbọn ì bá dára gan - an kí olúkúlùkù yan ohun tí yóò máa gbà sọkàn rẹ .  Àwọn kan máa ń sọ pé ohun tí a bá jẹ sínú wa ni wá , èyí sì lè kan ohun tí a ń jẹ sínú àti ohun tí a ń gbà sínú ọkàn wa .  Ohun yòówù kí o máa kà tàbí kí o máa wò tàbí kí o máa gbọ , gbìyànjú láti wádìí bóyá ó jẹ mọ ọràn ìpolongo èké tàbí bóyá òtítọ ni .  Ní àfikún sí i , bí a bá fẹ ṣe ohun tó tọnà , a gbọdọ ṣe tán láti máa yẹ èrò tiwa alára wò léraléra bí a ti ń gba ìsọfúnni tuntun .  A gbọdọ mọ pé èròǹgbà lásán ni wọn .  Bí wọn tó ohun tí àá gbẹkẹ lé sinmi lórí bí àwọn ẹrí táa ní ṣe lẹsẹ nílẹ tó , lórí bí agbára ìrònú wa ṣe jẹ ojúlówó tó , àti lórí àwọn ọpá ìdiwọn tàbí ìlànà tí a yàn láti lò .  Béèrè ìbéèrè : Gẹgẹ bí a ti rí i , ọpọ èèyàn wà lónìí tí wọn yóò fẹ láti  fi àwọn ìjiyàn tí ń yíni lérò padà mọọmọ ṣì wá lọnà .   Nítorí náà , bí ẹnì kan bá ń ṣàlàyé nǹkan kan fún wa láti yí wa lérò padà , ó yẹ ká béèrè ìbéèrè .  Lákọọkọ , wádìí wò bóyá ọràn ẹtanú ni .  Kí ló mú kí wọn wá sọ ọrọ náà ?  Bí ìsọfúnni náà bá kún fún ọrọ pípe èèyàn ní orúkọ burúkú , tí ọrọ burúkú sì pọ nínú rẹ , kí ló fa ìyẹn ?  Yàtọ sí àwọn ọrọ burúkú tó kún inú rẹ , àwọn àǹfààní wo ló wà nínú ìsọfúnni náà ?  Bákan náà , bó bá ṣeé ṣe , gbìyànjú láti yẹ àkọsílẹ nípa ohun tí àwọn tó ń sọrọ náà ti gbé ṣe nínú ìgbésí ayé wọn wò .  Ǹjẹ a mọ wọn sí ẹni tó máa ń sọ òtítọ ?  Bí wọn bá tọka sí  àwọn ọlá àṣẹ tàbí ìwé ,  ta ni wọn tọka sí tàbí kí ni ohun náà jẹ ?  Èé ṣe tó fi yẹ kí o ka ẹni náà  tàbí àjọ tàbí ìwé náà  sí ògbógi tó ní ìmọ tàbí sí ìsọfúnni tó ṣeé gbíyè lé nípa ọràn tó ń sọ ?  Bí o bá ṣàkíyèsí pé ó ń gbìyànjú láti yí ọ lérò padà ni , bi ara rẹ léèrè pé ,  Bí a bá mú ọràn ti yíyíni lérò padà kúrò nínú ìsọfúnni yìí , àwọn àǹfààní wo ló wà nínú rẹ ?   Má fi ṣe ọràn màá ṣe ohun táyé ń ṣe : Bí o bá rí i pé ohun tí gbogbo èèyàn ń rò nípa rẹ kò fi dandan tọnà , o lè gbìyànjú láti sapá láti ronú gba ibòmíràn ní tìẹ .  Bó tilẹ jọ pé gbogbo àwọn yòókù ń ronú gba ibì kan náà , ṣe ìyẹn wá túmọ sí pé ìwọ náà gbọdọ ṣe bẹẹ ni ?  Pé ọpọ jù lọ èèyàn ń ronú lọnà kan náà kì í ṣe ọpá ìdiwọn tó dára láti fi pinnu ohun tó jẹ òtítọ .  Láti ọdúnmọdún ni àwọn èèyàn ti ń tẹwọ gba onírúurú èròǹgbà , àmọ tí wọn wá rí i níkẹyìn pé kò tọnà .  Òtítọ ni , ìtẹsí náà pé kí àwọn èèyàn sùn kí wọn sì kọrí síbì kan náà kì í tán bọrọ .  Àṣẹ tí a rí nínú Ẹkísódù 23 : 2 jẹ ìlànà rere , ó ní :  Ìwọ kò gbọdọ tẹ lé ogunlọgọ fún ète ibi .   Ìmọ Tòótọ Dojúùjà Kọ Ìpolongo Èké  A ti sọ tẹlẹ pé Bíbélì ni atọnà tó dájú tó ń ṣamọnà sí ìrònú tó ṣe kedere .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà gba ọrọ tí Jésù bá Ọlọrun sọ gbọ , wọn sì gbà pẹlú rẹ nígbà tó sọ pé :  Òtítọ ni ọrọ rẹ .   Èyí jẹ nítorí pé Ọlọrun , tó jẹ Orísun Bíbélì , ni  Ọlọrun òtítọ .   Sáàmù 31 : 5 .  Dájúdájú , ní sànmánì yìí tó jẹ pé ìpolongo èké dídùn mọràn - ìn - mọran - in ló gbòde , a lè gbọkàn lé Ọrọ Jèhófà gẹgẹ bí orísun òtítọ .  Nígbẹyìngbẹyín , èyí yóò dáàbò bò wá lọwọ àwọn tó fẹ  fi àwọn ayédèrú ọrọ kó wa nífà .   2 Pétérù 2 : 3 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Agbára ìfòyemọ yóò jẹ kí o lè kọ àwọn ìsọfúnni tí kò mọyán lórí tàbí àwọn ọrọ tó ń ṣini lọnà   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Wádìí ohunkóhun tí o ń kà tàbí tí o ń wò dáadáa láti mọ bóyá òótọ ni   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Èròǹgbà tó wọpọ kì í fìgbà gbogbo ṣeé gbíyè lé   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   A lè fi ìgbọkànlé yíjú sí Ọrọ Ọlọrun gẹgẹ bí orísun òtítọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Kí N Lọ Gbé Lókè Òkun ?   Mo fẹ lọ wá ibòmíì gbé .   Sam .   Mo kàn ṣáà fẹ tọpinpin ni .  Mo fẹ láti rí nǹkan tó tún yàtọ .   Maren .   Ọrẹ mi tímọtímọ kan sọ fún mi pé ó máa dáa fún mi tí n bá lè kúrò nílé fúngbà díẹ .   Andreas .   Mo ń yánhànhàn láti rìnrìn àjò ìgbádùn lọ .   Hagen .  ṢÉ ÌWỌ náà ti fi lálàá rí pé kóo lọ gbé nílẹ òkèèrè  bó bá tiẹ jẹ pé oò ní pẹ púpọ níbẹ ?  Lọdọọdún , ẹgbẹẹgbẹrún ọdọ ló ń ní àǹfààní láti ṣe bẹẹ .  Andreas sọ nípa ìrírí ẹ nílẹ òkèèrè pé :  Á wù mí kí n tún padà lọ .   Àwọn ọdọ kan máa ń ṣípò padà fúngbà díẹ nítorí kí wọn lè ṣiṣẹ owó tàbí kí wọn lè kọ èdè kan tó jẹ ti ilẹ òkèèrè .  Fún àpẹẹrẹ , ní ọpọ orílẹ - èdè , ètò fún gbígbé lọdọ àwọn ìdílé kan nítorí àti kọ èdè wọn wọpọ .  Ìwọnyí ń fún àwọn àjèjì tó jẹ ọdọ láǹfààní láti máa ṣiṣẹ ilé fún ìdílé kan , ìdílé náà yóò sì fún wọn ní iyàrá tí wọn óò máa gbé àti oúnjẹ , wọn sì máa ń lo àkókò tó bá ṣí sílẹ fún wọn láti fi kọ èdè tí wọn ń sọ níbẹ .  Àwọn ọdọ kan tún wà tí wọn lọ sókè òkun láti lọ kàwé .  Àwọn mìíràn lọ síbẹ láti lọ ṣiṣẹ , kí wọn lè rówó ran ìdílé wọn lọwọ .  Síbẹ àwọn mìíràn ń lọ nítorí pé wọn ò mọ nǹkan tí wọn máa ṣe tí wọn bá jáde ilé ìwé , wọn á sì fẹ láti lọ sinmi díẹ lókè òkun .  Ó dùn mọni pé , àwọn Kristẹni ọdọ kan ti ṣí lọ sí àwọn orílẹ - èdè kan níbi tí àwọn oníwàásù kò ti tó , kí wọn lè mú iṣẹ òjíṣẹ wọn gbòòrò sí i .  Ohun yòówù tó lè jẹ ìdí fún kíkó lọ síbòmíràn , gbígbé ní ilẹ òkèèrè lè pèsè ẹkọ gidi kan tó máa wúlò nígbà téèyàn bá dàgbà , tó dẹni tó dá dúró .  O lè túbọ nírìírí sí i nípa oríṣiríṣi àṣà .  O tiẹ lè mọ èdè òkèèrè kan dunjú , ìyẹn sì lè fún ẹ láǹfààní tó pọ sí i nígbà tóo bá ń wáṣẹ .  Síbẹsíbẹ , kì í ṣe gbogbo ìgbà ni lílọ gbé lókè òkun máa ń jẹ ìrírí tó gbádùn mọni .  Fún àpẹẹrẹ , Susanne lọ lo ọdún kan gẹgẹ bí akẹkọọ tó lọ rọpò akẹkọọ mìíràn tó wá sí orílẹ - èdè tirẹ láti ilẹ òkèèrè .  Ó sọ pé :  Mo ní ìdánilójú pé gbogbo ẹ á máa dùn yùngbà fún mi ni látìbẹrẹ dópin .  Àmọ ọrọ ò rí bẹẹ mọ .   Wọn ti lo àwọn ọdọ kan nílòkulò tàbí kí wọn tiẹ ti níṣòro tó burú jáì .  Nítorí náà , á bọgbọn mu pé kóo kọkọ jókòó , kóo ro àwọn ewu àti àǹfààní tó lè wà nínú rẹ dáadáa wò kóo tó palẹ ẹrù ẹ mọ .  Gbé Èrò Inú Ẹ Yẹ Wò Dáadáa  Ó dájú pé ohun tó wé mọ gbígbé àwọn ewu àti àǹfààní tó wà nídìí rẹ yẹ wò kan yíyẹ èrò inú ẹ wò dáadáa láti mọ ìdí tóo fi fẹ lọ sókè òkun .  Ohun kan ni láti rìnrìn àjò nítorí àtilè túbọ lépa ire tẹmí tàbí láti bójú tó ẹrù iṣẹ ìdílé .  Ṣùgbọn gẹgẹ bí àwọn ọdọ táa fa ọrọ wọn yọ níbẹrẹ ti sọ , ọpọ nífẹẹ láti ṣí lọ síbòmíràn kìkì nítorí kí wọn lè lọ gbádùn ara wọn , kí wọn lè túbọ rí òmìnira fàlàlà , tàbí láti lọ ṣe fàájì .  Kì í ṣe pé èyí kúkú burú .  Ṣebí Oníwàásù 11 : 9 rọ àwọn ọdọ láti  yọ nígbà èwe wọn .   Ṣùgbọn , ẹsẹ kẹwàá kìlọ pé :  Mú pákáǹleke kúrò ní ọkàn - àyà rẹ , kí o sì taari ìyọnu àjálù kúrò ní ẹran ara rẹ .   Bó bá jẹ nítorí kóo lè yẹra fún ìkálọwọkò tó ń wá látọdọ àwọn òbí lo ṣe fẹ lọ sí ilẹ òkèèrè , àfàìmọ kó máà jẹ pé  ìyọnu àjálù  lò ń fà lẹsẹ o .  Ṣóo rántí àkàwé Jésù nípa ọmọ onínàákúnàá ?  Ìtàn ọdọkùnrin kan tó fi ìmọtara ẹni nìkan rìnrìn àjò lọ sílẹ òkèèrè , ó sì hàn gbangba pé nítorí àti túbọ rí òmìnira fàlàlà ni .  Kò pẹ kò jìnnà , ìyọnu bẹrẹ sí í já lù ú , ebi bẹrẹ sí pa á , ó di aláìní , àìsàn tẹmí sì tún kọ lù ú .  Lúùkù 15 : 11 - 16 .  Àwọn kan tún wà tí wọn fẹ ṣí lọ nítorí kí wọn lè bọ lọwọ ìṣòro tí wọn ń ní nílé .  Ṣùgbọn , gẹgẹ bí Heike Berg tí sọ nínú ìwé rẹ Whats Up ,  tó bá jẹ pé kìkì nítorí pé o ò láyọ lo ṣe fẹ wábi gbà lọ . . . tóo sì wá rò pé gbogbo nǹkan á gún régé sí i níbòmíràn , irọ lo pa !   Láìsí tàbí - tàbí , ó sàn kéèyàn kúkú tẹwọ gba ìṣòro bó ti rí gan - an .  Kò sí àǹfààní kankan nínú sísá lọ fún àwọn ipò tólúwa ẹ ò fẹ .  Àwọn èrò mìíràn tó tún léwu ni ti ojúkòkòrò àti ìfẹ ọrọ àlùmọnì .  Bí ìfẹ ọkàn wọn fún ọrọ àlùmọnì ti ń ti ọpọ ọdọ , ńṣe ni wọn ń ro bí ìgbésí ayé ti rí ní àwọn orílẹ - èdè tó ti rọwọ mú , àwọn nǹkan ńláńlá , tọwọ wọn ò lè tẹ ni wọn sì ń rò .  Àwọn kan ń finú wòye pé gbogbo àwọn ará Ìwọ Oòrùn ayé pátá ló jẹ ọlọrọ .  Àmọ èyí kì í ṣòótọ rárá .  Lẹyìn tí wọn bá ti kó lọ tán , ọpọ àwọn ọdọ wọnyí á wá ríra wọn nílẹ àjèjì , tí wọn ń jìjàkadì láti máà kú sínú ìṣẹ .   Bíbélì kìlọ pé :  Ìfẹ owó ni gbòǹgbò onírúurú ohun aṣeniléṣe gbogbo , àti nípa nínàgà fún ìfẹ yìí , a ti mú àwọn kan ṣáko lọ kúrò nínú ìgbàgbọ , wọn sì ti fi ọpọlọpọ ìrora gún ara wọn káàkiri .   1 Tímótì 6 : 10 .  Ṣé O Ti Múra Tán ?  Kókó mìíràn wà tó tún yẹ kóo gbé yẹ wò : Ṣé lóòótọ lo ti dàgbà dénú tó láti kojú àwọn ìnira , ìṣòro , àti àwọn ìforígbárí tó ṣeé ṣe kó ṣẹlẹ lókè òkun ?  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ìwọ àti ẹnì kan lẹ máa jọ gbé tàbí kó jẹ pé ọdọ ìdílé kan ni wàá lọ gbé , tí wàá sì ní láti mú ara rẹ bá ìgbòkègbodò wọn mu .  Nítorí náà , báwo lo ṣe ń ṣe nílé nísinsìnyí ?  Ṣé àwọn òbí ẹ ń ṣàròyé pé o kì í gba tẹlòmíràn rò , pé anìkànjọpọn ni ẹ ?  Ṣóo nítẹsí láti máa yanbọ oúnjẹ ?  Báwo lo ṣe ń fi tinútinú ṣé èyí tó kàn ẹ nínú iṣẹ ilé tó ?  Bí àwọn ohun wọnyí bá jẹ ìṣòro lílekoko fún ẹ nísinsìnyí , finú ro bí wọn ṣe máa túbọ ṣòro fún ẹ tó nílùú onílùú o !  Bóo bá wá jẹ Kristẹni kan , ṣé wàá lè dá mójú tó ipò tẹmí ẹ ?  Àbí gbogbo ìgbà ló jẹ pé ńṣe làwọn òbí ẹ ṣẹṣẹ ń rán ẹ létí pé kóo má gbàgbé ìkẹkọọ Bíbélì , àwọn ìpàdé Kristẹni àti iṣẹ ìwàásù ?  Ṣé wàá lókun tó nípa tẹmí láti dènà àwọn pákáǹleke àti ìdẹwò tó wà lókè okun , èyí tí kò sí nílùú ẹ ?  Ọjọ tí ọdọ Kristẹni kan , tó jẹ akẹkọọ kan tó lọ rọpò akẹkọọ mìíràn tó wá sí ìlú rẹ kọkọ lọ sílé ẹkọ ní ilẹ òkèèrè , ni wọn ti júwe ibi tó ti lè rí oògùn olóró rà fún un .  Lẹyìn ìgbà yẹn ni ọmọ ilé ẹkọ ẹlẹgbẹ ẹ tó jẹ obìnrin tún sọ fún un pé káwọn jọ ròde .  Àmọ nílùú ẹ níbi tó ti wá , ọmọbìnrin kan kò lè sọ irú nǹkan bẹẹ jáde .  Ọdọkùnrin kan , ọmọ ilẹ Áfíríkà , tó ṣí lọ sí Yúróòpù náà tún sọ pé :  Lórílẹ - èdè tí mo ti wá , ẹ ò jẹ rí àwòrán ìṣekúṣe níta gbangba .  Àmọ níbí , kò síbi tẹ ò ti ní rí i .   Lílọ gbé lókè òkun lè yọrí sí rírì ọkọ ìgbàgbọ bí ẹnì kan kò bá  dúró gbọn - in nínú ìgbàgbọ .   1 Pétérù 5 : 9 .  Ṣèwádìí Dáadáa !  Kó tó di pé o ṣí lọ , ó yẹ kóo kọkọ wádìí dáadáa .  Máà gbára lé ọrọ wọn - ní wọn - pé .  Fún àpẹẹrẹ , ká ní o ń ronú láti lọ rọpò akẹkọọ mìíràn tó wá sílùú rẹ , èló ló máa ná ẹ ?  Ó lè yà ẹ lẹnu láti mọ pé ẹgbẹẹgbẹrún náírà ló sábà máa ń náni .  Ó tún yẹ kóo wádìí bóyá ẹkọ tóo bá gbà lókè òkun á wúlò nílé .  Bákan náà , wá gbogbo ìsọfúnni tóo bá lè rí nípa orílẹ - èdè náà  òfin wọn , àṣà ìṣẹdálẹ wọn , àṣà ìbílẹ wọn .  Kí làwọn nǹkan tí gbígbé níbẹ máa ná ẹ ?  Irú owó orí wo ní wàá ní láti san ?  Ṣé àwọn ewu ìlera wà tó yẹ kí o gbé yẹ wò ?  Ó lè ṣèrànwọ bí o bá bá àwọn tó ti gbé níbẹ rí sọrọ .  Lẹyìn náà , ọràn nípa ibi tí wàá gbé tún wà níbẹ .  Lọpọ ìgbà , àwọn òbí tó ń gba àwọn akẹkọọ tó wá rọpò òmíràn sílé kì í retí pé kí wọn san nǹkankan padà fáwọn .  Bó tiẹ rí bẹẹ , lílọ gbé pẹlú àwọn ẹni tí kò bọwọ fún àwọn ìlànà Bíbélì lè fa àìfararọ àti pákáǹleke tó pọ .  O sì tún lè yàn láti gbé lọdọ àwọn ẹbí tàbí àwọn ọrẹ .  Àmọ ṣọra o , kóo máà tún wá dẹrù pa wọn  kódà tí wọn bá tiẹ ń rọ ẹ pé kóo dúró .  Eléyìí lè mú ìfàsẹyìn bá àjọṣe rẹ pẹlú wọn , kódà , ó lè bà á jẹ .  Òwe 25 : 17 .  Tóo bá wéwèé láti ṣiṣẹ ní gbogbo ìgbà tóo fi máa wà lókè okun , má gbàgbé ojúṣe ẹ gẹgẹ bíi Kristẹni láti ṣègbọràn sáwọn aláṣẹ ayé .  Ṣé òfin gbà ẹ láyè láti ṣiṣẹ lórílẹ - èdè yẹn ?  Bó bá jẹ bẹẹ , lábẹ irú àwọn àyíká ipò wo ni ?  Tóo bá lọ ṣiṣẹ láìbófinmu , o lè fi ipò ẹ gẹgẹ bi Kristẹni aláìlábòsí kan sínú ewu , kóo sì fi ara ẹ sípò kan tí o ò ti ní lẹtọọ sí ààbò tó ṣe pàtàkì , irú bí ẹtọ ìbánigbófò nígbà jàǹbá .  Kódà tó bá tiẹ bófin mu pé o lè ṣiṣẹ , wàá fẹsọ ṣe , kí o sì fọgbọn hùwà .  Àwọn agbanisíṣẹ tí kò lóòótọ sábà máa ń ṣe àwọn àjèjì bó ṣe wù wọn ni .  Ṣíṣe Ìpinnu Kan  Ó ti wá ṣe kedere pé , ìpinnu láti lọ gbé nílẹ òkèèrè jẹ ọkan tó ṣe pàtàkì , kò sì yẹ kóo fọwọ dẹngbẹrẹ mú un .  Kí ìwọ àti àwọn òbí rẹ jọ jókòó , kẹẹ sì jọ gbé àwọn àǹfààní tí ẹ lè retí àti àwọn ewu tó ṣeé ṣe kó wà nínú ẹ wò dáadáa .  Má torí pé inú ẹ ń dùn láti lọ , kóo wá gbé agbára ìfòyemọ ẹ tì sẹgbẹẹ kan .  Má ṣe tan ara ẹ jẹ nígbà tóo bá ń ṣàyẹwò kínníkínní nípa ìdí tóo fi fẹ lọ .  Fetí sílẹ dáadáa sí àwọn òbí ẹ .  Ó ṣe tán , wọn mọ pé àwọn làwọn ṣì máa dáhùn fún bóo ṣe rìn ín , bí o tiẹ fi ọgọrọọrún kìlómítà jìnnà sí wọn .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé wàá nílò ìtìlẹyìn wọn ní ti ọràn ìnáwó láti lè ṣàṣeyọrí .  Lẹyìn táa ti gbé gbogbo àwọn kókó yìí yẹ wò , ó lè máà bọgbọn mu pé kóo ṣí lọ  ó kéré tan ní lọwọlọwọ báyìí .  Èyí lè jẹ ìjákulẹ fún ẹ , ṣùgbọn ọpọ àwọn nǹkan tó gbádùn mọni mìíràn wà tóo lè ṣe .  Fún àpẹẹrẹ , ṣóo ti ṣèwádìí bóyá yóò ṣeé ṣe fún ẹ láti bẹ àwọn ibi tó gbádùn mọni wò ní orílẹ - èdè tìẹ gangan ?  Tàbí kẹ , o ò ṣe kúkú bẹrẹ sí í kọ èdè ilẹ òkèèrè kan ?  Bí àkókò ti ń lọ , bóyá àǹfààní láti lọ sókè òkun lè ṣí sílẹ .  Tó bá wá jẹ pé o ṣì pinnu síbẹsíbẹ láti ṣí lọ ńkọ ?  Àpilẹkọ kan tí yóò tún jáde nígbà míì yóò jíròrò bí o ṣe lè gbé lókè òkun tí wàá sì ṣàṣeyọrí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà  Ṣiṣiro Ohun Ti Ṣiṣilọ Sí Ilẹ Ọlọrọ Yoo Náni  nínú ìtẹjáde Ilé - Ìṣọnà , April 1 , 1991 , tí Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania , tẹ jáde .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Àwọn ọdọ kan ṣí lọ síbòmíì láti lè mú kí iṣẹ ìwàásù Ìjọba Ọlọrun tẹ síwájú   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Kí ìwọ àtàwọn òbí ẹ jọ sọrọ nípa àwọn àǹfààní àti ewu tó wà nínú ṣíṣílọ  Lẹyìn Ìjì Tó Jà  Ìpèsè Ìrànwọ ní Ilẹ Faransé  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ILẸ FARANSÉ  FRANÇOISE ṣí ilẹkùn pé kí òun lọ kó igi wá sínú ibi ìdáná tí wọn fi ń mú ilé móoru .  Ó ní òun rántí pé :  Ohun tí mo rí kàn tiẹ yà mí lẹnu ni .  Omi ti kún débi pèpéle ẹnu ọnà ìta , bẹẹ sì ni ìjì tó lágbára kan ń jà bọ láti ẹnu ọnà oko táa dá .   Omi mu Thierry , ọkọ rẹ dé ọrùn nígbà tó ń lọ gbé àkàsọ kan láti ibi tí wọn ń gbé ọkọ sí .  Àwọn mẹńbà ìdílé náà gùnkè lọ sókè àjà ilé wọn , ọkùnrin náà sì dá òrùlé ilé náà lu .  Tọkọtaya tí gbogbo ara wọn ti rin tí ẹrù sì bà gan - an yìí àti àwọn ọmọ wọn mẹtẹẹta dúró fún wákàtí mẹrin gbáko níbi tí wọn ti ń retí kí wọn wá yọ àwọn nínú ewu .  Níkẹyìn , hẹlikópútà àwọn ọlọpàá ilẹ Faransé kan rí wọn , ó sì lọ fà wọn jáde nínú ewu náà .  Ọgbàrá òjò ṣàn wọnú àwọn odò wọn sì kún àkúnya , ni wọn bá bẹrẹ sí í fọ àwọn ìsédò , wọn sì ń já àwọn afárá .  Ọgbàrá omi ẹrẹ tó ń jà gùdù , tó máa ń ga tó mítà mẹwàá nígbà míì , bẹrẹ sí í wọ gbogbo nǹkan tí wọn bá bá lọnà lọ .  Àwọn tí ìjì náà pa lé ní ọgbọn  ó pa àwọn kan sínú ọkọ ayọkẹlẹ wọn , ó sì gbé àwọn mìíràn lọ láti ojú oorun .  Ẹnì kan tí wọn yọ nínú ewu náà fi alẹ ọjọ burúkú èṣù gbomi mu tí nǹkan náà ṣẹlẹ ní oṣù November wé  àkókò òpin .   Odindi ẹkùn ilẹ kan ní gúúsù ìwọ oòrùn ilẹ Faransé  tí í ṣe àpapọ ọọdúnrún ó lé mọkàndínlọgbọn  329  ìlú àti abúlé  ni wọn kéde pé ó ko àgbákò náà .  Ìyẹn Ṣì Kéré Lẹgbẹẹ Ohun Tó Ń Bọ  Àgbègbè gúúsù ìwọ oòrùn kò tíì bọ nínú àjálù náà tí jàǹbá tún fi ṣẹlẹ níbòmíràn .  Ńṣe ni ipò ojú ọjọ tún lọ móoru jù lọnà àrà ọtọ lágbègbè Òkun Àtìláńtíìkì , ìyẹn ló wá fa ẹfúùfù líle gan - an .  Ẹfúùfù àkọkọ da àgbègbè àríwá ilẹ Faransé rú ní December 26 , 1999 , èkejì sì ba gúúsù jẹ lálẹ ọjọ kejì .  Ó wà lákọọlẹ pé ọwọ eré ẹfúùfù náà lé ní igba kìlómítà ní wákàtí kan .  Gẹgẹ bí àkọsílẹ ti fi hàn , ó pẹ tí irú ìjì líle bẹẹ ti jà ní ilẹ Faransé kẹyìn , ìyẹn ní ọrúndún kẹtàdínlógún .  Oyún oṣù mẹjọ ló wà nínú Hélène nígbà tí ìjì náà jà .  Ó wí pé :  Ẹrù bà mí gan - an .  Ìgbà yẹn lọkọ mi ń gun alùpùpù rẹ bọ nílé , mo sì ń rí i tí ẹka igi ń ya lọtùn - ún lósì níta .  Gbogbo ohun tí mo ń rò lọkàn ni pé kò ní fojú kan ọmọ tí mo lóyún rẹ .  Ọkọ mi kò tíì wọlé tán tí omi bẹrẹ sí bo ilé wa .  Ojú fèrèsé la gbà jáde .   Ó kéré tán , àádọrùn - ún èèyàn ló kú ní ilẹ Faransé .  Àwọn kan kú sómi , ìbòrí òrùlé já pa àwọn mìíràn , ààrò tí ń mú ilé móoru wó lu àwọn kan , nígbà tí igi sì ya lu àwọn mìíràn pa .  Ọgọrọọrún àwọn mìíràn ló fara pa yánnayànna , títí kan àwọn aráàlú bíi mélòó kan àti àwọn ọmọ ogun ayọni - nínú - ewu .  Ọwọ ìjì náà tún dé àwọn orílẹ - èdè tó wà ní tòsí , ó lé ní ogójì èèyàn tó pa ní ilẹ Gẹẹsì , Jámánì , Sípéènì , àti Switzerland .  Lẹyìn Àjálù Náà  Lára gbogbo àgbègbè ìlú ńláńlá mẹrìndínlọgọrùn - ún tí wọn pín ilẹ Faransé sí , mọkàndínláàádọrin ni ìjọba kéde pé ó jẹ  àgbègbè tí àjálù bá .   Wọn ti díwọn pé àwọn nǹkan tó bàjẹ fẹrẹẹ tó àádọrin bílíọnù owó francs  ìyẹn jẹ bílíọnù mọkànlá dọlà  .  Ṣe ni ohun tó bàjẹ láwọn ìlú , abúlé , àti àwọn etíkun kan rán àwọn tó rí wọn létí bí pápá ogun ṣe ń rí .  Àwọn igi àti àwọn òpó iná gogoro ti wó dí ọnà mọtò àti ojú irin .  Àwọn òrùlé ṣí kúrò lórí ilé , àwọn ẹrọ ńláńlá tí wọn fi ń kọlé ṣubú , àwọn ọkọ ojú omi dojú dé sí èbúté .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn tí ń ta ohun ọgbìn pàdánù ohun ìgbọbùkátà wọn , nítorí àwọn ilé ewéko àti igi bàjẹ .  Láàárín wákàtí mélòó kan péré , ẹfúùfù náà ti sọ àwọn igbó kìjikìji àti àwọn ọgbà ohun alààyè ilẹ Faransé dahoro , ó sì pa ẹgbẹẹgbẹrún hẹkítà igbó run .  Gẹgẹ bí Ilé Iṣẹ Tó Ń Bójú Tó Ọràn Nípa Igbó Ọba ní Ilẹ Faransé ti sọ , ó tó ọọdúnrún mílíọnù igi tó bàjẹ .  Tigbòǹgbò - tigbòǹgbò ló hú àwọn igi ńláńlá tó ti wà fún ọgọrọọrún ọdún tàbí kó dá wọn péú bí ìgbà téèyàn dá igi ìṣáná .  Ẹfúùfù náà wó àwọn igi lọ rẹkẹrẹkẹ nínú igbó Aquitaine àti Lorraine .  Bernard , tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , tó ń ṣiṣẹ aṣọgbó sọ pé :  Lọjọ kejì ọjọ tí ìjì náà jà , mo lọ sínú igbó .  Ó ṣeni ní kàyéfì .  Téèyàn bá rí ohun tó ṣẹlẹ yẹn , kò sọgbọn kó má sunkún !  Níbẹ , ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún lára àwọn ará ìjọ tí mo wà ló gbára lé igbó náà fún oúnjẹ òòjọ wọn .  Ẹrù ba àwọn èèyàn gan - an , ní pàtàkì àwọn arúgbó .   Ní ilẹ Ààfin Versailles , ẹgbẹrún mẹwàá igi ló wó .  Ọkan lára àwọn olórí àgbẹ níbẹ dárò pé :  Yóò gba ọrúndún méjì kí ọgbà ohun alààyè náà tó lè rí bíi ti tẹlẹ .   Bí àwọn òpó iná ti ń ṣubú , ó lé ní ìdá mẹfà lára gbogbo àwọn olùgbé ilẹ Faransé tó wà nínú òkùnkùn biribiri .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn òṣìṣẹ ìjọba ṣiṣẹ ribiribi , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ni kò rí iná mànàmáná tàbí tẹlifóònù lò fún ọsẹ méjì lẹyìn ìjì náà .  Àwọn abúlé kéékèèké kan kò ṣeé dé mọ .  Àwọn ìdílé tó di ọranyàn fún láti máa fa omi láti inú kànga àti láti máa tan àbẹlà wá mọ ọn lára bíi pé ìgbésí ayé ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn làwọn ń gbé dípò kí wọn máa gbé ìgbé ayé àwọn tó fẹrẹẹ wọ ọrúndún kọkànlélógún .  Àwọn ìjì náà kò yọ àwọn ilé tí ó wà fún ìlò ará ìlú ní gbogbo gbòò , àwọn ilé ìjọba , àti àwọn kàtídírà sílẹ .  Ọgọọrọ ilé ìjọsìn ńláńlá , títí kan mẹẹẹdógún lára Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ló bàjẹ .  Ní àwọn ibì kan , ńṣe ni wọn tan àbẹlà tàbí àtùpà ṣèpàdé .  Nǹkan bí ẹgbẹrún méjì ìdílé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni ìjì náà ba nǹkan wọn jẹ , àwọn ohun tó bàjẹ bẹrẹ láti orí igi tó wó tàbí òrùlé tó ká lọ dé orí àwọn ilé tó bàjẹ pátápátá nígbà tí àwọn odò kún àkúnya .  Àwọn Ẹlẹrìí bíi mélòó kan tiẹ fara pa .  Àjálù burúkú kan ṣẹlẹ ní àgbègbè Charente , Ẹlẹrìí kan tó jẹ ẹni ọdún mẹtàdínlọgọrin kú sómi lójú ìyàwó rẹ tí kò lè ṣe nǹkan kan láti gbà á là .  Àwọn mìíràn kófìrí ikú .  Gilbert , tó jẹ ẹni àádọrin ọdún , rántí pé :  Iṣẹ ìyanu ni pé mi ò kú o .  Omi já ilẹkùn , omi sì rọ wọlé yàà .  Lẹsẹkẹsẹ , mo rí ara mi nínú omi tó ga tó mítà kan ààbọ .  Kọbọọdù aṣọ mi tí mo rọ mọ ló gba ẹmí mi là .   Pípèsè Ìrànwọ Tó Yẹ  Ìjì náà mú kí á rí ìfìmọṣọkan tó ṣàrà ọtọ ní ilẹ Faransé àti jákèjádò ilẹ Yúróòpù .  Ìwé ìròyìn Le Midi libre sọ pé :  Àwọn ìgbà kan máa ń wà tí ọrẹ àánú á fẹrẹẹ jẹ dandan , yálà a ṣe é látọkànwá , nítorí pé ẹni náà jẹ ọrẹ ẹni , tàbí nítorí ẹrí ọkàn .   Lẹsẹkẹsẹ tí ìjì náà rọlẹ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà gbé àwọn ìgbìmọ tí ń pèsè ìrànwọ dìde láti ṣèrànwọ fún àwọn ará ìjọ àgbègbè náà àti àwọn mìíràn tí ìjábá náà kàn .  Àwọn Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn , tí iṣẹ tiwọn jẹ kíkọ àwọn Gbọngàn Ìjọba , ṣètò ọwọ àwọn olùyọǹda - ara - ẹni .  Lẹyìn ìjì tó jà ní àgbègbè gúúsù ìwọ oòrùn yìí lóṣù November , àwọn Ẹlẹrìí tí iye wọn jẹ ẹgbẹrún mẹta ló kópa nínú iṣẹ ìpèsè ìrànwọ àti àtúnṣe náà , wọn ran àwọn tí ọràn kàn lọwọ láti gbọn ẹrẹ àti omi tó ya bo ilé wọn dànù .  Àwọn Ẹlẹrìí wà lára àwọn olùyọǹda - ara - ẹni tó kọkọ dé àwọn abúlé kan .  Àwọn Ẹlẹrìí tún àwọn ilé tí ó wà fún ìlò ará ìlú ní gbogbo gbòò , bí ilé ìwé , ilé ìfìwéránṣẹ , gbọngàn ìlú , ilé ìtọjú àwọn arúgbó , àti itẹ òkú pàápàá ṣe .  Lọpọ ìgbà , wọn ṣiṣẹ ní ìfẹgbẹkẹgbẹ pẹlú àwọn àjọ tó ń pèsè ìrànwọ .  Gbogbo èèyàn tí wọn rí ni wọn ràn lọwọ , láìfi ti ẹsìn wọn pè .  Ẹlẹrìí kan sọ pé :  A ran àlùfáà abúlé náà lọwọ .  A tún abẹ ilé rẹ ṣe .   Ó tún sọ nípa àwọn mìíràn tí àwọn Ẹlẹrìí ràn lọwọ pé :  Àwọn èèyàn rò pé ńṣe la já bọ láti ọrun láti wá ràn wọn lọwọ .   Òṣìṣẹ ìjọba kan sọ pé :  Èèyàn lè rò pé ọnà tí wọn ń gbà ka ìwé Ìhìn Rere , tí wọn sì ń gbà ran ọmọnìkejì wọn lọwọ nìyẹn .  Mo lérò pé àwọn tí wọn wá yẹn fi ohun tí Ìhìn Rere àti ẹsìn wọn fi kọ wọn sílò ni .   Ẹlẹrìí kan tó yọǹda ara rẹ sọ pé :  Ọkàn èèyàn á sún un láti wá ṣèrànwọ lọnà yìí .  Orísun ìdùnnú gbáà ló jẹ láti lè wá ran àwọn aládùúgbò wa lọwọ .   Lẹyìn tí ìjì tó jà lẹẹmejì lóṣù December yẹn jà , ọgọọrọ ìdílé àwọn Ẹlẹrìí ni kò rí àwọn Kristẹni arákùnrin wọn fún ọjọ bíi mélòó kan .  Lábẹ àbójútó àwọn alábòójútó arìnrìn - àjò àti àwọn alàgbà láwọn ìjọ àdúgbò , wọn ṣètò ìpèsè ìrànwọ .  Lẹẹkọọkan , kì í ṣeé ṣe láti dé ọdọ àwọn ará tó ń gbé ibi tí kò jìnnà síra wọn nítorí àwọn igi tó wó dínà , bẹẹ sì ni tẹlifóònù tí kò ṣiṣẹ mọ kì í jẹ kí wọn lè kàn sí wọn .  Láti lè ran àwọn ará ìjọ wọn tó wà ní àdádó lọwọ , ńṣe ni àwọn Ẹlẹrìí kan fẹsẹ rìn la àárín àwọn igi tó wó léra jánganjàngan nínú igbó tàbí kí wọn gun kẹkẹ láìka àwọn igi tí ń ya lulẹ sí .  Lẹẹkan sí i , àwọn olùyọǹda - ara - ẹni ṣiṣẹ kára láti tún àwọn ilé ìwé , ibi ìkówèésí ìlú , ibi ìpàgọ , àti ilé àwọn aládùúgbò wọn ṣe , wọn sì kó àwọn ohun tó dí àwọn ọnà tó lọ sínú igbó kúrò .  Ṣíṣẹdá  Ìfẹ Tí Ń Tú Kọọkọọ   Ohun tó ṣẹlẹ yìí kó másùnmáwo bá ọpọ lára àwọn tí ìṣẹlẹ aburú wọnyí kàn , pàápàá àwọn ọmọdé àti àwọn àgbàlagbà .  Àwọn tí ilé wọn bàjẹ tàbí tí èèyàn wọn kú yóò nílò àkókò púpọ àti ìrànlọwọ àwọn ẹbí àti ọrẹ láti mú ìgbésí ayé wọn padà bọ sípò .  Lẹyìn ìkún omi tó ṣẹlẹ ní ẹkùn Aude , Dókítà Gabriel Cottin , mẹńbà ìgbìmọ tó ń bójú tó ọràn pàjáwìrì nípa ìdààmú ọpọlọ , sọ pé :  Ìtìlẹyìn èyíkéyìí tí ẹni tí ọràn kàn bá rí gbà látọdọ àwọn tí wọn jọ ń ṣe ẹsìn kan náà tún máa ń ṣèrànwọ gidigidi .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà rí i pé pípèsè irú ìrànwọ bẹẹ jẹ ìwà rere tó pọn dandan , ó sì jẹ ohun tí Ìwé Mímọ béèrè fún .  Àpọsítélì Pọọlù sọ pé :  Kí ó má . . . sí ìpínyà kankan nínú ara  àwùjọ àwọn Kristẹni tòótọ  , . . . kí àwọn ẹyà ara rẹ lè ní aájò kan náà fún ara wọn .  Bí ẹyà ara kan bá sì ń jìyà , gbogbo ẹyà ara yòókù a bá a jìyà .   1 Kọríńtì 12 : 25 , 26 .  Hélène tí a sọ nípa rẹ níbẹrẹ , tó ti bí ọmọbìnrin rírẹwà kan tó ń ta kébékébé , sọ pé :  Ní wákàtí mélòó kan lẹyìn tí ìjì náà jà , ọgọọrọ àwọn Kristẹni arákùnrin àti arábìnrin wá sí ilé wa láti bá wa tún gbogbo ilé ṣe .  Kódà , àwọn Ẹlẹrìí tí ìjì náà ba nǹkan tiwọn náà jẹ wá ràn wá lọwọ .  Ìrànlọwọ náà kàmàmà  wọn ṣe é láìrò ó tẹlẹ , ó sì wá látọkàn !   Odette , tí àkúnya omi ba ilé rẹ jẹ sọ nípa àwọn Ẹlẹrìí ẹlẹgbẹ rẹ pé :  Wọn tù mí nínú gan - an .  Èèyàn ò lè sọ bó ṣe rí nínú rẹ .  Gbogbo ohun tí wọn ṣe fún mi wú mi lórí gidi gan - an .   Ẹlòmíràn ṣàkópọ bó ṣe rí lára púpọ wọn nípa sísọrọ tìtaratìtara pé :  Inú ìfẹ tí ń tú kọọkọọ la wà ní ti gidi !    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20 , 21    SÁÀ ÀGBÁKÒ   Ní àárín oṣù December , láìpẹ sígbà tí ìjì yẹn wá jà , ọkọ òkun tó ń jẹ Erika , tó gbé epo rì sínú ìgbì alagbalúgbú omi òkun níbi tó ku nǹkan bí àádọta kìlómítà kó dé etíkun ìhà ìwọ oòrùn ilẹ Faransé , ó sì da ẹgbẹrún mẹwàá tọọnù epo rọbì sínú omi .  Eteetí òkun tó jẹ nǹkan bí irinwó kìlómítà láti Brittany títí dé Vendée lo bà jẹ .  Ìjì náà wá mú kí àgbákò tó ṣẹlẹ láyìíká yìí burú sí i nípa kíkó epo náà jọ ṣẹẹṣẹẹṣẹ kiri ojú omi , wọn sì ń ṣe mẹyẹnmẹyẹn , èyí mú kí àyíká náà dọtí sí i , pípalẹ rẹ mọ sì wá ṣòro gan - an .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn olùyọǹda - ara - ẹni , lọmọdé lágbà , ló wá jákèjádò ilẹ Faransé tí wọn wá ṣèrànwọ láti palẹ epo tó ń ṣe mẹyẹnmẹyẹn náà mọ kúrò lára àwọn àpáta àti yanrìn .  Jàǹbá náà ba àyíká etíkun jẹ gan - an .  Ó ba iṣẹ jẹ fún àwọn ilé iṣẹ tí ń kó ìsán àti ìṣáwùrú lókun .  Àwọn onímọ nípa ẹyẹ sọ pé , ó kéré tán ogún ọkẹ  400,000  ẹyẹ òkun  ẹyẹ puffin , grebe , gannet , àti ní pàtàkì ẹyẹ guillemot  ló kú .  Ìyẹn tó ìlọpo mẹwàá iye tó kú lẹyìn tí ọkọ òkun tó ń jẹ Amoco Cadiz , tó gbé epo rì nítòsí etíkun Brittany ní oṣù March ọdún 1978 .  Ọpọ lára àwọn ẹyẹ náà ló wá gbádùn ìgbà òtútù ní etíkun ilẹ Faransé lẹyìn tí wọn ṣí kúrò ní ilẹ Gẹẹsì , Ireland , àti Scotland .  Ọgá Àjọ Tó Ń Rí sí Ààbò Àwọn Ẹyẹ ní Rochefort sọ pé :  Àjálù gbáà ni ti epo tó dà sójú omi yìí .  Òun ló ṣì burú jù lọ lára gbogbo èyí tí a ti rí . . . .  Ẹrù ń bà wá pé iye àwọn ẹyẹ tí kò wọpọ lè máa dín kù sí i tàbí kí wọn tilẹ máà sí mọ ní àwọn etíkun ilẹ Faransé .    Credit Line    La Marine Nationale , France   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Hẹlikópítà ni wọn fi gba ọgọrọọrún èèyàn là , bó ṣe ṣẹlẹ níhìn - ín ní Cuxac dAude   Credit Line   B.I.M .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Láàárín àwọn ọgbà àjàrà tó bà jẹ , ojú irin kan tó bà jẹ kò wúlò mọ   Credit Line   B.I.M .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ọgọrọọrún ọkọ ayọkẹlẹ tó rún wómúwómú wà káàkiri ilẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Ní Villedaigne , ọkùnrin yìí ò lè kúrò níbi tó wà fún wákàtí méje   Credit Line   J . - M Colombier   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Bí ìgbà téèyàn dá igi ìṣáná ni àwọn igi ahóyaya ń dá péú ní àgbègbè Creuse   Credit Line    Chareyton  La Montagne  MAXPPP   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Ní ọgbà Ààfin Versailles nìkan , ẹgbẹrún mẹwàá igi ló wó   Credit Line    Charles Platiau  Reuters  MAXPPP   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Òwúrọ ọjọ kejì ìṣẹlẹ náà , ní Saint - Pierre - sur - Dives , Normandy   Credit Line    M .  Daniau  AFP   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí wọn ń tún ilé arúgbó kan ṣe ní La Redorte  lókè  àti gbọngàn ìlú ní Raissac dAude  lápá ọtún   Ṣé Kí N Máa Lo Oògùn Aspirin Lójoojúmọ  Àbí Kí N Má Lò Ó ?  Ohun táa fẹ sọ yìí ṣẹlẹ ní ti gidi ni o , dókítà kan ló sọ ọ .  Ó fi ìṣòro tó máa ń ṣẹlẹ lemọlemọ hàn .  ẸRÙ ń ba gbogbo mẹńbà ìdílé .  Ẹrù ti bẹrẹ sí ba dókítà alára .  Dókítà sọ pé :  Bí ẹjẹ ò bá yé dà lára ẹ , bóyá la ò ní fa ẹjẹ sí i lára .   Láti ọsẹ bíi mélòó kan ni ìfun ọkùnrin yìí ti ń ṣẹjẹ díẹdíẹ , dókítà sì ṣàwárí pé ohun tó ń fa ìṣòro náà ni pé ikùn rẹ ń wú .  Gbogbo ẹ ti tojú sú dókítà náà , àmọ , ó wá béèrè pé :  Ṣé ó dá ẹ lójú pé o kì í lo àwọn oògùn kan ?   Ọkùnrin náà sọ pé :  Rárá o .  Àfi oògùn apàrora yìí tí mo rà lórí igbá , tí mo ń lò fún oríkèé ara tó máa ń ro mí .   Etí dókítà nà .  Ó ní :  Mú un wá , jẹ kí n wò ó .   Ló bá fara balẹ ka ìwé àlàyé tí wọn kọ àwọn èròjà inú rẹ sí , lójú ẹ bá ta kán rí ohun tó ń wá .  Ásíìdì acetylsalicylic !  Àbùṣe bùṣe .  Nígbà tí aláìsàn náà jáwọ lílo àwọn oògùn náà tó ní èròjà aspirin nínú , tí wọn sì fún un ní oògùn tó ní èròjà iron àti àwọn oògùn kan tó ń wo ìṣòro ikùn sàn , ni ẹjẹ bá dá , ẹjẹ tó wà lára ẹ náà sì tún pọ sí i .  Nígbà Tí Oògùn Bá Ń Mú Kẹjẹ Dà Lára  Lóde òní , ìṣòro ńlá kan táwọn oníṣègùn ń bá jà ni ọràn kí ìfun máa ṣẹjẹ nítorí oògùn téèyàn ń lò .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ oògùn ló lè ṣàkóbá náà , ṣùgbọn àwọn oògùn tí wọn fi ń wo àìsàn oríkèé ara to ń roni àti ìrora ló ń fa èyí tó pọ jù nínú irú ìṣòro bẹẹ .  Àwọn oríṣi oògùn tí wọn ń pè ní NSAIDS tí kì í jẹ kí iṣan le , tí kì í sì í jẹ kára wú pẹlú ń fà á .  Orúkọ tí wọn ń pè é lórílẹ - èdè kan lè yàtọ sí bí wọn ṣe ń pè é lórílẹ - èdè míì .  Èròjà aspirin máa ń wà nínú púpọ lára àwọn oògùn tí wọn ń tà lórí igbá , bákan náà ni ìwọn aspirin táwọn èèyàn ń lo lójúmọ ti pọ sí i láwọn ọdún àìpẹ yìí ní àwọn orílẹ - èdè kan .  Èé ṣe ?  Bíbẹ Mọ Oògùn Aspirin  Ní ọdún 1995 , lẹtà ìròyìn Harvard Health Letter sọ pé ,  lílo aspirin déédéé ń gba ẹmí là .   Àwọn olùwádìí tọka sí àwọn ìwádìí mélòó kan tí wọn ti ṣe lọpọ ìgbà káàkiri ayé , láti ìgbà náà wá , wọn wá sọ pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo èèyàn tí àrùn ọkàn tàbí àrùn ẹgbà ti ṣe rí , tí àyà ti dùn rí , tàbí tí wọn ti ṣiṣẹ abẹ iṣan òpójẹ fún nípa lílo òpójẹ àtọwọdá ló yẹ kó máa lo tábúlẹẹtì aspirin kan àtààbọ lójoojúmọ àyàfi bí wọn bá léèwọ ara fún oògùn náà .    Àwọn olùwádìí mìíràn sọ pé lílo aspirin lójoojúmọ máa ń ṣàǹfààní fáwọn ọkùnrin tó ti lé ní àádọta ọdún , tó ṣeé ṣe kí àrùn ọkàn ṣe wọn àti àwọn obìnrin pẹlú .  Síwájú sí i , àwọn ìwádìí kan wà tó fi hàn pé lílo aspirin lójoojúmọ lè dín ewu níní àrùn jẹjẹrẹ inú ìfun ńlá kù àti pé tí ẹni tó lárùn àtọgbẹ bá lò ó tó pọ gan - an fúngbà pípẹ , ó lè dín ìwọn ṣúgà tó wà nínú ẹjẹ rẹ kù .  Báwo ni aspirin ṣe ń ṣiṣẹ lọnà tí yóò fi lè ṣe àwọn àǹfààní tí wọn sọ yìí ?  Bó tilẹ jẹ pé gbogbo ẹ kọ ni wọn mọ , ẹrí fi hàn pé bí aspirin bá ń ṣiṣẹ , kì í jẹ kí àwọn sẹẹlì pẹlẹbẹ inú ẹjẹ fi bẹẹ lẹ mọdẹmọdẹ , yóò sì tipa bẹẹ ṣèdíwọ fún ṣíṣẹdá èròjà tó ń mú kí ẹjẹ dì .  A lè sọ pé ó ń ṣiṣẹ láti dènà dídí àwọn òpó ẹjẹ kéékèèké tó ń gbé ẹjẹ lọ sínú ọkàn - àyà àti ọpọlọ , táá sì wá tipa bẹẹ dènà bíba àwọn ẹyà ara pàtàkì jẹ .  Pẹlú gbogbo àǹfààní tí wọn gbà pé aspirin ń ṣe yìí , kí ló wá dé tí gbogbo èèyàn ò máa lò ó ?  Ohun kan ni pé ọpọ nǹkan ni wọn ò tíì mọ nípa rẹ .  Kódà , wọn ò tíì mọ ìwọn tó yẹ kéèyàn máa lò .  Ìwọn tí wọn máa ń kọ féèyàn bẹrẹ láti orí odindi tábúlẹẹtì kan lẹẹmejì lójúmọ dé orí ẹyọ aspirin ọmọdé kan lójoojúmọ .  Ṣé ó yẹ kí ìwọn tí obìnrin máa lò yàtọ sí ti ọkùnrin ?  Àwọn dókítà ò lè sọ ní pàtó .  Bó tilẹ jẹ pé a lè wò ó pé àwọn aspirin tí kì í túká nínú agbẹdu títí yóò fi dénú ìfun wúlò , síbẹsíbẹ , àríyànjiyàn ṣì wà lórí àǹfààní tí aspirin tí ò ní kẹmíkà nínú ń ṣe .  Àwọn Ìdí Táa Fi Gbọdọ Ṣọra  Bó tilẹ jẹ pé táa bá wo aspirin dáadáa , egbòogi tí Ọlọrun fúnra rẹ dá ni  inú èèpo igi pankẹrẹ ni àwọn Àmẹríńdíà ti ń yọ àwọn èròjà ẹ , ṣùgbọn àwọn jàǹbá tó máa ń ṣe fún ara pọ .  Yàtọ sí pé aspirin ń fa kí ẹjẹ máa dà lára àwọn èèyàn kan , àwọn ìṣòro míì wà tó lè fà , títí kan àmì èèwọ ara tí aspirin máa ń jẹ kó yọ lára àwọn èèyàn kan .  Ó hàn kedere pé kì í ṣe gbogbo èèyàn ni lílo aspirin lójoojúmọ bá lára mu .  Àmọ ṣá o , ẹni tó ṣeé ṣe kó ní àrùn ọkàn tàbí àrùn ẹgbà tàbí tí àwọn ohun kan pàtó tó ń fa àrùn ń yọ lẹnu , lè béèrè lọwọ dókítà rẹ nípa àwọn ewu àti àǹfààní tó lè tìdí lílo aspirin lójoojúmọ wá .  Dájúdájú , aláìsàn náà ní láti rí i dájú pé òun ò ní ìṣòro ẹjẹ dídà lára , pé ara òun ò kọ aspirin , àti pé kì í fún òun níṣòro nínú agbẹdu tàbí nínú ìfun .  Kí o tó bẹrẹ sí í lò ó , ó yẹ kóo kọkọ bá dókítà jíròrò àwọn ìṣòro míì tó lè yọjú tàbí ohun tí yóò ṣẹlẹ bóo bá lò ó pọ mọ àwọn oògùn mìíràn .  Gẹgẹ bí a ti sọ tẹlẹ , lílo àwọn oògùn aspirin àti àwọn oògùn tó dà bí aspirin máa ń fa ewu kẹjẹ máa dà lára .  Èèyàn sì lè má mọ pé òun ń da ẹjẹ lára , ó lè má tètè fara hàn , kí ìṣòro náà sì máa pọ sí i bí àkókò ti ń lọ .  A tún ní láti gbé àwọn oògùn mìíràn yẹ wò dáadáa , ní pàtàkì àwọn oògùn mìíràn tí ń gbógun ti ara wíwú .  Rí i dájú pé o sọ fún dókítà rẹ tóo bá ń lo èyíkéyìí lára wọn .  Lọpọ ìgbà , yóò bọgbọn mu láti má ṣe lo oògùn náà mọ gbàrà tó bá kù díẹ kóo ṣe iṣẹ abẹ .  Bóyá ṣíṣàyẹwò déédéé láti mọ bí ẹjẹ ṣe pọ tó lára lè ṣèrànwọ .  Báa bá fẹ dáàbò bo ara wa lọwọ ìṣòro ọjọ iwájú , a óò fi òwe Bíbélì sílò , ó wí pé :  Afọgbọnhùwà ni ẹni tí ó ti rí ìyọnu àjálù , tí ó sì bẹrẹ sí fi ara rẹ pa mọ , ṣùgbọn aláìní ìrírí gba ibẹ kọjá , yóò sì jìyà àbájáde rẹ .   Nínú ọràn nípa ìtọjú táa ń sọ yìí , kí Ọlọrun jẹ ká wà lára àwọn afọgbọnhùwà , ká má bàa jìyà o .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Kì í ṣe pé Jí !  ń dámọràn oríṣi ìtọjú pàtó kan féèyàn o .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Àwọn Tí Lílo Oògùn Aspirin Lójoojúmọ Tọ Sí   Àwọn tí wọn ní àrùn iṣan ẹjẹ ọkàn - àyà tàbí tí òpójẹ tó ń gbé ẹjẹ lọ sórí wọn kéré  ìyẹn àwọn òpójẹ pàtàkì tó wà lọrùn  .   Àwọn tí wọn ti ní àrùn ẹgbà oríṣi kan báyìí èyí tí ẹjẹ dídì nínú ara máa ń fà , tàbí àwọn tí àìsàn kan tó fẹ jọ àrùn ẹgbà ti dá wọn gúnlẹ fúngbà díẹ rí .   Àwọn ọkùnrin tí wọn ti lé ní àádọta ọdún , tí wọn ní ọkan tàbí mélòó kan lára àwọn ohun tó lè fa àrùn inú òpójẹ tó lọ sínú ọkàn - àyà irú bíi : sìgá mímu , ẹjẹ ríru , àtọgbẹ , àpọjù èròjà cholesterol lára , àìtó èròjà protein nínú ẹjẹ , ìsanra jọbọtọ , mímutí jù , àwọn tí ìbátan wọn ti ní àrùn inú iṣan ọpọlọ rí  àrùn ọkàn láìtíì pé ẹni ọdún márùndínlọgọta  tàbí àrùn ẹgbà , àti ìgbésí ayé jíjókòó tẹtẹrẹ sójú kan .   Àwọn obìnrin tó ti lé ní àádọta ọdún tó ní méjì tàbí mélòó kan lára àwọn ohun wọnyẹn tó máa ń fa àrùn .  Bóyá wàá fẹ bá dókítà rẹ jíròrò kóo tó ṣe ìpinnu èyíkéyìí lórí ọràn yìí .   Credit Line   Orísun : Consumer Reports on Health  Àwọn Ewu Tó Wà Nínú Wíwọkọ Ọfẹ Kiri  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ỌSIRÉLÍÀ  Lọjọ kan báyìí , tóoru mú nígbà ẹẹrùn , ní ọdún 1990 , Paul Onions , ọmọ Ilẹ Gẹẹsì tó jẹ ẹni ọdún mẹrìnlélógún , gbé àpò ẹrù ẹ pọn sẹyìn bó ti dúró tó ń wá ọkọ ọfẹ lẹgbẹẹ Títì Hume , ní gúúsù ìlú Sydney , ní Ọsirélíà .  Inú Paul dùn nígbà tí àjèjì kan dúró láti fọkọ ẹ gbé e lọfẹẹ .  Kó fura rárá pé ọkọ ọfẹ tí òun wọ yẹn á fẹrẹẹ gbẹmí òun .    PAUL kò fura pé ewu ń bẹ , ló bá jókòó síwájú ọkọ náà , ó sì ń bá awakọ tàkúrọsọ .  Èyí tí a n wí yìí pẹ jù , ohùn awakọ tó dàbí olóore náà ti bẹrẹ sí le , ó sì ń jiyàn .  Kò pẹ lẹyìn náà lawakọ ọhún bá ṣàdédé yà sẹgbẹẹ kan lẹbàá ọnà , ó ní òun fẹ mú àwọn kásẹẹtì orin jáde lábẹ ìjókòó ọkọ .  Ṣùgbọn kásẹẹtì kọ ló mú jáde o , ìbọn ló fà yọ  ló bá náà sí Paul nígbáàyà .  Gbogbo bí awakọ náà ṣe ń pariwo mọ ọn pé kò gbọdọ mira , Paul ò dáhùn o , kíá ló tú okùn tó fi de ara rẹ mọ àga ọkọ , ó bẹ jáde kúrò nínú ọkọ ayọkẹlẹ náà , ó sì ń fi gbogbo agbára sá lọ lójú pópó .  Awakọ náà mú un lé lójú gbogbo àwọn awakọ mìíràn .  Níkẹyìn , ó lé e bá , ó bu aṣọ alápá péńpé tó wọ so , ó wọ ọ mọra , ó sì tì í lulẹ .  Pọrọ tí Paul bọ mọ ọn lọwọ báyìí , ńṣe ló sáré lọ pàdé ọkọ akẹrù kan tó ń bọ níwájú ẹ , ìyẹn mú kí obìnrin awakọ náà , tí ìbẹrùbojo ti mú , tí òun àtàwọn ọmọ ẹ wà nínú ọkọ , dá ọkọ dúró .  Nítorí ẹbẹ tí Paul ń bẹ ìyá náà , ó gbà kó wọlé , ló bá yíjú ọkọ padà sí òdìkejì , ó tẹná mọ ọkọ , ó sì sá lọ .  Ẹyìn náà ni wọn tó wá mọ pé ńṣe ni ọkùnrin tó gbéjà ko Paul yìí ń pa àwọn ènìyàn ṣeré , ó sì ti gbẹmí àwọn méje míì táwọn náà gbápò ẹrù pọn sẹyìn , táwọn kan lára wọn jẹ àwọn tó ń wọkọ ọfẹ kiri ní méjìméjì .  Kí ló dé tó jẹ irú àwọn èèyàn wọnyí ni apànìyàn yìí fojú sùn ?  Níbi ìgbẹjọ apànìyàn náà , nǹkan tí adájọ sọ ni pé :  Ọdọ ni gbogbo àwọn tó pa .  Ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mọkàndínlógún sí méjìlélógún .  Ọkọọkan wọn ló ti rìn jìnnà sílé , èyí tó túmọ sí pé bí wọn bá tiẹ ti sọnù tàbí tí wọn ti kú , wọn ò lè tètè mọ nílé .   Òmìnira Láti Lọ Síbikíbi  Àǹfààní láti rìnrìn àjò lọ sí orílẹ - èdè míì ti túbọ ṣí sílẹ fún ọpọlọpọ ènìyàn lóde òní ju bó ti rí láwọn ọdún díẹ sẹyìn .  Fún àpẹẹrẹ , láàárín ọdún márùn - ún , iye àwọn ará Ọsirélíà tó ṣèbẹwò sí Éṣíà lé ní ìlọpo méjì .  Látàrí pé wọn ń wá ìrírí tàbí ìgbádùn mánigbàgbé kiri , ọgọọrọ àwọn ọdọlangba àti àwọn ọṣọọrọ ló ń wọ ọkọ òfúúrufú tó ń lọ sáwọn ibi tó jìnnà tùn - ùnnù tun - unnu .  Ọpọ lára àwọn arìnrìn - àjò yìí ló máa ń ní in lọkàn láti wọkọ ọfẹ kówó tí wọn máa ná lè dín kù .  Ó dunni pé , ní àwọn ibi tó pọ jù lọ lágbàáyé , wíwọkọ ọfẹ kiri kì í tún ṣe ọnà tó ń gbádùn mọni tàbí tí kò léwu téèyàn lè gbà rìnrìn àjò bíi ti ìgbà kan mọ , bóyá fún àwọn tó ń wọkọ ọfẹ kiri tàbí àwọn awakọ tó ń gbé wọn .  Pé èèyàn lẹmìí tó dára tàbí pé inú ẹ ń dùn nítorí àtirìnrìn àjò kò dà bí kéèyàn fara balẹ , kó ní ọgbọn tó ṣeé mú lò .  Ìwé kékeré kan tí wọn kọ nítorí àwọn ìdílé tó ń wá àwọn ọmọ wọn tó sọnù sọ pé :  Ìháragàgà àwọn ọdọ láti rìnrìn àjò sábà máa ń túmọ sí pé wọn á kàn gbéra ni láìmúra sílẹ dáadáa fún ìrìn - àjò náà , bẹẹ ni wọn kì í fi bẹẹ lóye àwọn ewu tó ń bẹ níbẹ tàbí ohun tí wọn gbọdọ ṣe .   Ìwé kékeré náà fi kún un pé :  Ó ṣọwọn káwọn èèyàn tó lè sọnù tí wọn bá bá àwùjọ kan tí wọn ṣètò ìrìn - àjò wọn rìn , tí wọn lọ nítorí iṣẹ , tàbí tí wọn tẹ lé ìtòlẹsẹẹsẹ bí wọn ṣe máa rìnrìn àjò wọn .  Ì báà jẹ ní Ọsirélíà ni o tàbí ní orílẹ - èdè míì , ó jọ pé àwọn tó gbápò ẹrù wọn pọn tí wọn sì ń wá ọkọ olówó pọọkú ló pọ jù nínú àwọn èèyàn tí wọn máa ń kà mọ àwọn tó sọnù nígbẹyìngbẹyín .   Bóyá èèyàn wọkọ ọfẹ kiri o tàbí kò wọ ọ , rírìnrìn àjò láìṣe ìtòlẹsẹẹsẹ ìrìn àjò  bó tiẹ jẹ pé àwọn tí kò fẹ kí nǹkankan ká wọn lọwọ kò máa ń nífẹẹ sí i , lè túbọ fi ẹnì kan sínú ewu .  Nígbà tí àwọn mọlẹbí àti ọrẹ kò bá mọ apá ibi tí arìnrìn - àjò kan gbà lọ , wọn ò ní lè ṣèrànwọ tí ìṣòro bá ṣẹlẹ .  Fún àpẹẹrẹ , báwo ló ṣe máa rí ká ní arìnrìn - àjò kan wà ní ọsibítù níbi tó dákú sí , tí ẹnì kankan nílé ò sì mọ ibi tó wà ?  Bíbá àwọn Ará Ilé Sọrọ  Richard Shears , akọròyìn ọmọ Ilẹ Gẹẹsì sọ nínú ìwé rẹ Highway to Nowhere nípa àwọn méje kan tó ń wọkọ ọfẹ kiri tí wọn sì di àwátì  tó jẹ pé àìròtẹlẹ ni wọn dáwọ bíbá àwọn ìdílé àti ọrẹ wọn sọrọ dúró .   Ó dájú pé , àwọn ìdílé lè máà kọkọ mọ bóyá mọlẹbí wọn ti sọnù tàbí pé àwọn ò kàn gbúròó wọn ni .  Èyí lè máà jẹ kí wọn tètè sọ fún àwọn agbófinró nígbà tí wọn ò bá gbúròó àwọn arìnrìn - àjò náà .  Ọpọ ìgbà ni ọkan lára àwọn tó ń wọkọ ọfẹ kiri náà ti ṣíwọ bíbá àwọn òbí ẹ sọrọ lórí tẹlifóònù nígbà tí kò bá sówó lọwọ ẹ mọ .  Nígbà táwọn òbí ẹ sì ti fura pé ohun tó ṣẹlẹ nìyẹn , wọn wá rọ àwọn ìdílé tó kù pé kí àwọn fi káàdì tẹlifóònù ránṣẹ sáwọn ọmọ àwọn tàbí kí àwọn ṣètò ọnà míì tí wọn lè gbà fi bá ará ilé sọrọ .  Bó tilẹ jẹ pé ṣíṣe èyí lè máà dá ẹmí ọdọmọbìnrin yìí sí , àmọ bíbá àwọn ará ilé sọrọ déédéé lè ran arìnrìn - àjò náà lọwọ lọpọ ìgbà láti má ṣe kó sínú àwọn ìṣòro kéékèèké , tàbí ó kéré tan , á jẹ kó lè kojú wọn .  Àwọn méje tó gbápò ẹrù wọn pọn sẹyìn náà , tí wọn sì kú lẹyìn náà lè ti ka àwọn ìwé to sọ pé Ọsirélíà ṣì jẹ ọkan lára àwọn orílẹ - èdè tó láàbò jù lọ lágbàáyé fún àwọn tó ń wọkọ ọfẹ kiri .  Síbẹsíbẹ , wíwọkọ ọfẹ kiri lẹẹkan sí i jẹ mímọọmọ fẹmí ara ẹni wewu  èèyàn ì báà lọ ní méjìméjì tàbí kó tiẹ jẹ ni orílẹ - èdè tó  láàbò jù lọ .   Ó sàn púpọ kéèyàn kúkú wo ọràn bó ti rí gan - an , kó yẹra fún ewu , kó sì padà sílé láyọ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A gbọdọ mọ pé òfin ò fàyè gba wíwọkọ ọfẹ kiri láwọn ibì kan .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Àwọn òbí lè yẹra fún ṣíṣàníyàn láìnídìí tí wọn bá pèsè káàdì tẹlifóònù fún àwọn ọmọ wọn tàbí kí wọn ṣètò ọnà míì tí wọn lè gbà fi bá ará ilé sọrọ  Wíwo Ayé  Pílánẹẹtì Ayé Kò Láfiwé  Gẹgẹ bí àwọn onímọ nípa àwọn ìṣẹdá inú sánmà ṣe sọ , ńṣe làwọn onímọ sáyẹǹsì ṣáà ń rí àwọn pílánẹẹtì tuntun bí wọn ṣe ń wọn ipa tí ó wọ kọlọkọlọ  tí agbára òòfà pílánẹẹtì fà  bí àwọn pílánẹẹtì ṣe ń yí ìràwọ tó jìnnà réré po .  Nígbà tó fi di ọdún 1999 , wọn sọ pé méjìdínlọgbọn irú pílánẹẹtì yẹn ló wà lẹyìn òde oòrùn àti àwọn ọwọ rẹ tó jẹ tiwa .  Wọn sọ pé àwọn tí wọn ṣẹṣẹ ṣàwárí tóbi bíi Júpítà tàbí kí wọn tilẹ tóbi jù ú lọ .  Júpítà tóbi ju Ayé lọ ní nǹkan bí ìgbà ọọdúnrún ó lé méjìdínlógún .  Bíi ti Júpítà , wọn ronú pé gáàsì helium àti hydrogen ló wà nínú àwọn pílánẹẹtì yẹn .  Nítorí bí àlàfo ibi tí àwọn pílánẹẹtì wọnyẹn ń yí po ṣe rí , wọn sọ pé ó dà bíi pé kò ṣeé ṣe rárá ni kí àwọn pílánẹẹtì tí wọn tóbi bí ayé tún wà pẹlú wọn .  Ní àfikún sí i , láìdà bí Ayé yìí tó máa ń yípo gba ibi tó rí róbótó , tó jẹ àádọjọ  150  mílíọnù kìlómítà ní fífẹ , ṣe làwọn máa ń yí ìràwọ wọn po gba ibi tí ìrísí rẹ rí bíi ti ẹyin .  Ní gidi , ipa ọnà kan jìnnà sí ìràwọ rẹ bẹrẹ láti nǹkan bí ọgọta ó dín méjì mílíọnù kìlómítà sí ọọdúnrún ó lé mẹrìnlélógójì  344  mílíọnù kìlómítà .  Onímọ ìjìnlẹ sánmà kan wí pé :  Ó bẹrẹ sì hàn gbangba pé àwọn ipa ọnà róbótó , tí wọn wà ní ipò tó ṣe rẹgí , irú bó ṣe wà nínú ìgbékalẹ oòrùn àti àwọn ọwọ rẹ tó jẹ tiwa kò wọpọ rárá .   Fífi Òfé Báni Sọrọ  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The Times ti London ṣe sọ , wọn ti sọ pé kí àwọn ọmọ ilé ẹkọ tí wọn jẹ ará Sípéènì , tí wọn wà ní erékùṣù Gomera , tó jẹ ọkan nínú àwọn Erékùṣù Canary , máa kọ bí wọn ṣe ń fi òfé sọrọ , èyí tí àwọn olùṣọ àgùntàn tí ń gbé ládùúgbò náà ti lò fún ọpọ ọrúndún .  Bí wọn ti bẹrẹ rẹ ní ìbẹrẹpẹpẹ láti máa fi sọrọ ní àwọn àfonífojì àwọn ilẹ olókè ńlá , silbo , èdè Gomera , tàbí òfé , ń dún bí àwọn sílébù ọrọ .  Àwọn tó ń súfèé yìí yóò kí ọmọ - ìka wọn bọ ẹnu láti mú kí ìró ọtọọtọ jáde , wọn á sì tún tẹ ọwọ wọn kòtò bo ẹnu kí ìró yẹn bàa lè lọ dé nǹkan bíi kìlómítà mẹta .  Bó tilẹ jẹ pé èdè silbo ti fẹrẹẹ pa rẹ ní ọdún 1960 sí ọdún 1969 , ó ti tún gbajúmọ báyìí , wọn sì máa ń ṣe àyájọ ìsúfèé lọdọọdún ní erékùṣù náà nísinsìnyí .  Àmọ , èdè náà ní ààlà .  Juan Evaristo , tó jẹ olùdarí ètò ẹkọ kan ní àdúgbò náà wí pé :  Ẹ lè fi bá ara yín sọrọ , ṣùgbọn ohun tí ẹ lè sọ kò ní pọ .   Àwọn Ọmọdé àti Oorun   Ìwé ìròyìn Parents sọ pé :  Kì í ṣe kìkì pé àwọn òbí gbọdọ fi ààlà sí bí àwọn ọmọ tí ń lọ sí ilé ẹkọ ṣe gbọdọ pẹ tó kí wọn tó lọ sùn lálẹ nìkan ni , wọn tún gbọdọ pinnu ohun tí àwọn ọmọ náà lè ṣe kí wọn tó lọ sún .   Wíwo tẹlifíṣọn , ṣíṣe eré orí kọǹpútà àti ti fídíò , àti wíwá ìsọfúnni orí Íńtánẹẹtì kiri jẹ ìgbòkègbodò tí ń runi sókè tí kì í jẹ kí ọkàn àwọn ọmọdé lélẹ lákòókò .   Bí ohun tí àwọn ọmọ gbọdọ ṣe lẹyìn tí wọn bá ti ilé ẹkọ dé bá ti pọ jù , kò ní jẹ kí wọn parí iṣẹ àṣetiléwá wọn lákòókò .    Ìwádìí fi hàn pé bí àwọn ọmọ kéékèèké kò bá sun oorun tí ó tó , ó sábà máa ń ní ipa tó yàtọ lórí wọn  ara wọn kò ní balẹ , wọn kò sì ní ṣeé ṣàkóso , nígbà tó sì jẹ pé ṣe ni àwọn àgbàlagbà yóò sùn wọra , tí wọn á sì ṣe wọọ .  Nítorí èyí , bí àwọn ọmọ tí kò sun oorun tí ó tó bá dé ilé ẹkọ , wọn kì í lè pọkàn pọ , wọn kì í fetí sílẹ , wọn kì í rántí ohun tí wọn bá kọ , wọn kì í sì lè mọ ojútùú sí ìdánwò ráńpẹ tí wọn bá gbé fún wọn .   Àwọn ògbógi sọ pé ó yẹ kí àwọn òbí sọ àkókò tí àwọn ọmọ wọn yóò máa lọ sùn , kí wọn sì rí i pé wọn ń ṣe bẹẹ  kì í ṣe pé kó jẹ pé nígbà tí ó bá ti rẹ wọn tàbí tí iṣẹ tí wọn ń ṣe bá ti tán ni wọn á tó lọ sùn .  Àrùn Éèdì Ti Gbayé Kan  Ìwé ìròyìn The Globe and Mail ti Kánádà sọ nípa ìròyìn kan tó ti ọdọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè jáde pe jákèjádò ayé ,  o ju àádọta mílíọnù èèyàn tí wọn ti ní fáírọọsì HIV àti àrùn éèdì  tó jẹ iye kan náà pẹlú iye àwọn èèyàn tó ń gbé ní ilẹ Gẹẹsì  mílíọnù mẹrìndínlógún ló sì ti kú .  Ìwádìí ní àwọn orílẹ - èdè mẹsàn - án ní Áfíríkà fi hàn pé ní báyìí , àwọn obìnrin tó ti kó àrùn náà ti fi ìpín ogun nínú ọgọrùn - ún pọ ju àwọn ọkùnrin lọ  àti pé  ó túbọ ṣeé ṣe fún ìlọpo márùn - ún àwọn ọmọdébìnrin tí wọn jẹ ọdọlangba láti kó fáírọọsì HIV àti àrùn éèdì ju àwọn ọmọdékùnrin tó jẹ ọdọlangba lọ .   Peter Piot , tó jẹ olùdarí àgbà fún Àjọ Tí Ń Rí sí Ọràn Fáírọọsì HIV àti Àrùn Éèdì ní Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , ṣàpèjúwe bí ọràn náà ṣe rí ní Ìlà Oòrùn Yúróòpù pé  ńṣe ló ń yára gbèèràn .   Ìròyìn náà sọ pé ,  bí àwọn èèyàn ṣe ń kó fáírọọsì HIV ní ilẹ Rọṣíà tẹlẹ rí ti ju ìlọpo méjì lọ lẹnu ọdún méjì sẹyìn , òun ló tètè ń gbèèràn jù lọ láyé yìí .   Àwọn ògbógi sọ pé ṣe ló ń fi hàn pé àwọn tó ń fi abẹrẹ fa oògùn sínú ara wọn ní àgbègbè yẹn túbọ ń pọ sí i .  Yíká ayé , èyí tó ju ìdajì lọ lára àwọn tó kó fáírọọsì HIV àti àrùn éèdì  ló kó àrùn náà nígbà tí wọn jẹ ẹni ọdún mẹẹẹdọgbọn , wọn sì sábà máa ń kú kí wọn tó di ẹni ọdún márùndínlógójì .    Òkú  Tó Jíǹde  Látọwọ akọròyìn Jí !  ní INDONESIA  NÍ JULY 17 , 1997 , wọn ṣe ìkéde kàyéfì kan nínú ìròyìn àpapọ orílẹ - èdè Indonesia tí wọn sọ lálẹ ọjọ náà .  Wọn ní ọkan lára àwọn òdòdó tó tóbi jù lọ láyé ti tanná .  Èwo wá ni bàbàrà nínú títanná tí òdòdó kan tanná tó fi di pé wọn ń sọ nípa rẹ nínú ìròyìn alẹ ?  Ohun tó ṣe bàbàrà níbẹ ni pé ti òdòdó yìí yàtọ o  ọjọ méjì tàbí mẹta péré ló máa fi ń tanná , ìyẹn sì jẹ ní ẹẹmẹta tàbí ẹẹmẹrin láàárín ogójì ọdún tó ń lò kó tó kú pátápátá .  Lẹyìn ìkéde náà , iye àwọn tó lọ ṣèbẹwò sí Ọgbà Ọgbìn Bogor , níbi tí wọn gbé òdòdó náà sí , fi ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún pọ sí i .  Ká sọ tòótọ , ó lé ní ọkẹ kan èèyàn tó lọ wo òdòdó náà lọjọ kan ṣoṣo !  Orúkọ táwọn onímọ nípa òdòdó ń pe ewéko náà ni Amorphophallus titanum .  Àwọn kan máa ń ké orúkọ náà kúrú sí titan arum , ṣùgbọn èyí tó pọ jù lọ lára àwọn ará Indonesia ló máa ń pè é ní òkú òdòdó nítorí pé nígbà tó bá ń yọ ìtànná , òórùn rẹ máa ń rán wọn létí òórùn ẹja tó ti dómùkẹ àti òórùn eku tó ti jẹrà .  Òórùn burúkú náà ló fi ń sọ fún àwọn oyin tó ń gba lẹbúlẹbú lára wọn pé òun ti ń tanná o .  Yàtọ sí òórùn tó mú kó yàtọ náà , ohun mìíràn tó tún mú kí òdòdó titan arum jẹ àrà ọtọ ni bó ṣe tóbi tó .  Tí òdòdó náà bá ti gbó dáadáa , ó máa ń ga ju èèyàn lọ , àfi béèyàn náà bá ga jù ló kù .  Ọkan lára òdòdó yìí tó wà ní Ọgbà Ọgbìn Bogor fi mítà méjì ààbọ ga , fífẹ rẹ , tó ní ìrísí àgé òdòdó , tó dà bíi pé ó ṣẹ léra , lé ní mítà méjì ààbọ .  Iṣu ìdí òdòdó ńlá yìí sì fẹrẹẹ wọn tó ọgọrùn - ún kìlógíráàmù !  Bó tilẹ jẹ pé ìtànná titan arum tóbi gan - an , òun kọ ni ìtànná rẹ tóbi jù láyé nítorí pé ẹyọ ìtànná kan péré kọ ló ń yọ lára òdòdó yìí , ṣùgbọn ó tún ní àwọn kéékèèké míì tó pọ gan - an .  Àpẹẹrẹ míì ni òdòdó titan arum kàn tún jẹ lára àwọn ohun tó ń fi hàn kedere pé òtítọ ni ọrọ onísáàmù náà tó sọ pé :  Ọpọ nǹkan ni ìwọ fúnra rẹ ti ṣe , ìwọ Jèhófà Ọlọrun mi , àní àwọn iṣẹ àgbàyanu rẹ . . .  Kò sí ẹnì kankan tí a lè fi ọ wé .   Sáàmù 40 : 5 .  Rírí Ohun Tó Sọnù He  Lọdún tó kọjá , ní ìpínlẹ Maryland , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ọkùnrin kan rọra fi ohùn pẹlẹ kọ àwọn ìwé ìròyìn llé Iṣọ àti Jí !  tí wọn fi lọ ọ .  Ṣùgbọn ọmọbìnrin rẹ kékeré bi í pé ṣé kí òun gba àwọn ìwé náà , bàbá rẹ sì sọ pé ó lè gbà wọn .  Àwọn méjèèjì jọ tún ọkọ ayọkẹlẹ wọn ṣe , wọn sì lọ da ìdọtí nù sínú ike ìdàdọtísí kan ní tòsí .  Ẹlẹrìí tó fún wọn níwèé náà ń ṣàníyàn pé wọn mà lè lọ da àwọn ìwé ìròyìn náà nù .  Ló bá pinnu láti padà lọ síbi ike ìdàdọtísí náà láti lọ yẹ ibẹ wò .  Kò rí àwọn ìwé ìròyìn náà níbẹ , ṣùgbọn ó rí àpò ìfàlọwọ kan àti àpamọwọ kan níbẹ .  Lẹsẹkẹsẹ , àwọn Ẹlẹrìí méjì náà wá obìnrin tí àdírẹsì rẹ wà nínú àpò náà lọ .  Nígbà tí wọn ń sún mọ tòsí ilé obìnrin náà , wọn rí obìnrin kan tí ọjọ orí rẹ wà láàárín ogójì sí ọgọta ọdún tó ń mú akọ ẹṣin kan lọ sí ilé ẹran .  Nígbà tí wọn kó àwọn ohun tí wọn rí náà fún obìnrin náà , ó kígbe pé :  Mo dúpẹ lọwọ Ọlọrun , àwọn ìwé tó ṣe pàtàkì ló wà nínú rẹ  àwọn bíi ìwé àṣẹ ìrìnnà mi , ìwé sọwédowó mi , káàdì ìrajà àwìn mi , àti àwọn ìwé nípa ẹṣin mi .   Ó ní alẹ àná ni wọn jí àwọn àpò náà lọ .  Níwọn bó ti jẹ pé díẹ ló kù kí wọn lọ da ìdọtí tó wà nínú ike ìdàdọtísí náà nù , Ọlọrun ló ṣe é tí wọn lọ yẹ inú rẹ wò .  Obìnrin náà fún wọn ní nǹkan , ṣùgbọn dípò kí tọkọtaya náà gbà á , ńṣe ni wọn fún obìnrin náà ní ìwé pẹlẹbẹ Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ?  nígbà tí wọn gbé àpò àti àpamọwọ náà fún un . Láti fi ìmoore hàn , obìnrin náà kọ ìwé sọwédowó fún wọn láti fi ṣètìlẹyìn fún ìtẹsíwájú iṣẹ pípín irú àwọn ìtẹjáde tó dá lórí Bíbélì bẹẹ kárí ayé .  Láti ìgbà yẹn , obìnrin náà ti ń fìfẹ hàn nínú ìkẹkọọ Bíbélì .  Bóo bá fẹ ẹdà kan ìwé olójú ewé méjìlélọgbọn náà , Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ? , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ sínú fọọmù náà , tàbí kí o fi ránṣẹ sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí táa tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi láti bá mi ṣe ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  July 8 , 2000  Ṣé Ẹmí Èèyàn Kò Jẹ Nǹkan Kan Mọ Ni ?  Ní àwọn ọdún àìpẹ yìí , ó jọ pé àwọn ọdọ ti bẹrẹ sí í dá  àṣà ká máa pààyàn .   Kí ló ń fà á ?  Ojútùú kan ha wà bí ?  3 Ṣé Ẹmí Èèyàn Kò Jẹ Nǹkan Kan Mọ Ni ?  5 Báwo Ni Wọn Ṣe Ń Gbé  Àṣà Ká Máa Pààyàn  Lárugẹ ?  8 Ríran Àwọn Ọdọ Lọwọ Láti Bọ Lọwọ  Àṣà Ká Máa Pààyàn   14 Ṣé Kí N Lọ Gbé Lókè Òkun ?  22 Ta Ni Òjíṣẹ ?  24 Àwọn Ewu Tó Wà Nínú Wíwọkọ Ọfẹ Kiri  26 Ìtàn Odò Méjì   30 Ṣé Kí N Máa Lo Oògùn Aspirin Lójoojúmọ  Àbí Kí N Má Lò Ó ?  32  Mo Fẹràn Bó Ṣe Ń Ṣàlàyé Ọrọ   Ẹrín Músẹ  Á Ṣe Ẹ Láǹfààní !  11  Ǹjẹ rírẹrìn - ín músẹ lè yí nǹkan padà nínú ìgbésí ayé rẹ ojoojúmọ ?  Lẹyìn Ìjì Tó Jà  Ìpèsè Ìrànwọ ní Ilẹ Faransé 17  Kà nípa ohun tí wọn ṣe láti ran ọpọ ènìyàn lọwọ láti fara da ohun tí ìjì bà jẹ , ìjì tó tíì burú jù lọ ní ilẹ Faransé láti ohun tó lé ní ọọdúnrún ọdún .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   Fọtò AP  Laura Rauch  Courtesy of Geron Corporation  Ṣé Ẹmí Èèyàn Kò Jẹ Nǹkan Kan Mọ Ni ?   Ayé tí ẹmí èèyàn kò ti jẹ nǹkan kan mọ la wà yìí o .  Èèyàn lè fi ọgọrùn - ún pọn - ùn mélòó kan bẹ àwọn apààyàn lọwẹ , àwọn tó sì ṣetán láti gba iṣẹ náà ṣe kò wọn .   The Scotsman .  Láàárín oṣù April ọdún 1999 , àwọn ọdọ méjì da Ilé Ẹkọ Gíga Columbine rú , ní Littleton , Colorado , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , wọn sì pa èèyàn mẹẹẹdógún , ìwà ipá tí wọn hù yìí já gbogbo ayé láyà .  Ìwádìí fi hàn pé ọkan lára àwọn ọmọ tó hùwà ipá náà ní ibi kan tó ń kó ìsọfúnni sí nínú Íńtánẹẹtì , ohun tó kọ síbẹ ni pé :  ÒKÚ KÌ Í JIYÀN !   Àwọn méjèèjì kú nínú ìṣẹlẹ náà .  KÒ SÍBI tí ìpànìyàn kò ti ń ṣẹlẹ láyé , àìmọye èèyàn ni wọn sì ń fikú oró pa lójoojúmọ .  Gúúsù Áfíríkà ni ìpànìyàn ti pọ jù láyé , lọdún 1995 , àwọn tí wọn pa jẹ ìpín márùnléláàádọrin lára ọkẹ márùn - ún  100,000  àwọn olùgbé ibẹ .  Ní pàtàkì , ẹmí èèyàn kò jẹ nǹkan kan mọ ní orílẹ - èdè kan ní Ilẹ Gúúsù Amẹríkà , níbi tí wọn ti pa èèyàn tó lé ní ẹgbẹrún mẹfà látàrí ọràn ìṣèlú lọdún 1997 .  Àwọn èèyàn ti sọ òwò gbígba èèyàn pa di àṣà níbẹ .  Ìròyìn kan tí wọn kọ nípa orílẹ - èdè yẹn sọ pé :  Ó bani lẹrù pé iye àwọn ọmọdé táwọn èèyàn tún ń pa ti pọ gan - an : Ní ọdún 1996 , wọn pa ẹgbẹrún mẹrin àti ọọdúnrún lé méjìlélógún ọmọdé , èyí fi ìpín ogójì pọ sí i láàárín ọdún méjì péré .   Ṣùgbọn ṣá o , àwọn ọmọdé pàápàá ti wá ń di apànìyàn  wọn ń pa àwọn ọmọdé mìíràn àti àwọn òbí tiwọn fúnra wọn .  Ẹmí èèyàn kò jẹ nǹkan kan mọ lóòótọ o .  Kí Ló Fa  Àṣà Ká Máa Pààyàn  ?  Kí ni àwọn òkodoro ọrọ yìí àti àwọn iye tí a kọ yìí fi hàn ?  Àìnáání ìwàláàyè ń pọ sí i .  Àwọn èèyàn tí wọn ń wá agbára àti owó sáà kàn ń pààyàn lọ láìbẹrù ni .  Àwọn babaàsàlẹ nínú òwò oògùn líle á kàn pàṣẹ pé kí wọn lọ pa odindi ìdílé ni .  Wọn sì máa ń lo àwọn ọrọ kan láti fi tọka sí àṣà ìpànìyàn tí wọn ń dá , àwọn ọrọ náà ni  ṣá a balẹ ,   dá ẹmí ẹ légbodò ,   yanjú ẹ ,  tàbí  gbẹmí ẹ  nígbà tí wọn bá fẹ pa àwọn tí wọn pè ní ìjẹ .  Pípa ẹyà run àti pípa ìran run ti mú kí iye àwọn tó ń kú pọ sí i , ó sì ti sọ ẹmí èèyàn di yẹpẹrẹ .  Látàrí èyí , ọràn nípa ìpànìyàn ti di nǹkan tí a ń gbọ lójoojúmọ nínú ìròyìn tẹlifíṣọn lágbàáyé .  Báa bá fi ìwà ipá àti ìṣeniléṣe tí tẹlifíṣọn àti sinimá ń gbé lárugẹ kún èyí , ńṣe ló máa jọ pé àwùjọ èèyàn ti kó wọnú àṣà ẹlẹrùjẹjẹ kan tó jẹ pé ọrọ nípa ikú ni wọn ń sọ ṣáá .  Ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica sọ nípa èyí pé :  Ní apá ìparí ọrúndún ogún yìí , ó yani lẹnu pé ọràn nípa ikú wá wọ pọ gan - an ni .  Ó tún lè yani lẹnu pé ṣáájú ìgbà yẹn , ikú jẹ kókó kan tí ìmọ sáyẹǹsì kì í fi bẹẹ mẹnu kàn , ìméfò tó sì ń wá látinú ìmọ ọgbọn orí kì í tiẹ fi bẹẹ sọrọ lọ sápá ibẹ rárá .   Gẹgẹ bí Josep Fericgla , ọjọgbọn nínú ìmọ ìjìnlẹ nípa ẹdá ènìyàn , tó wá láti àgbègbè Catalonia , ti sọ  ikú ti wá di ohun èèwọ táwọn èèyàn ń lò láwùjọ wa , nítorí ìdí èyí , ó ti wá di ọkan lára àwọn orísun èròǹgbà tó ṣe pàtàkì jù lọ táwọn èèyàn ń lò láti tẹ ara wọn lọrùn lónìí .   Bóyá ohun tó fara hàn jù lọ nínú  àṣà ká máa pààyàn  yìí ni ohun tí ọpọ èèyàn gbà gbọ , pé agbára , ìyọrí ọlá , owó , àti fàájì ló ṣe pàtàkì ju ẹmí èèyàn àti ìwà ọmọlúwàbí lọ .  Báwo ni  àṣà ká máa pààyàn  yìí ṣe tàn kálẹ ?  Kí ni àwọn òbí lè ṣe láti ṣẹgun ìwàkiwà tó yí wọn ká yìí , tó sì ń nípa lórí àwọn ọmọ wọn ?  Díẹ lára àwọn ìbéèrè tí a óò dáhùn nìyẹn nínú àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Báwo Ni Ẹmí Èèyàn Ṣe Níye Lórí Tó ?    Àwọn tó jẹ ọdọ nínú ẹgbẹ àwọn ọmọ ìta  ní Mumbai , Íńdíà  máa ń gbékú tà pátápátá ni , wọn lè gba iṣẹ ìpààyàn ní iye tí kò ju ẹgbẹrún márùn - ún rupee  dọlà márùndínlọgọfà  péré lọ .   Far Eastern Economic Review .    Ó Pa Ẹnì Kan Tó Ń Kọjá Lọ Tó Kọ Láti Fún Un Ní Sìgá .   Àkọlé inú ìwé ìròyìn La Tercera , Santiago , Chile .    Gẹgẹ bí àpẹẹrẹ , ó máa ń tó ẹgbẹrún méje dọlà láti ṣètò fún ìpànìyàn ní Rọṣíà  ní ọdún 1995  . . .  Gbígbaṣẹ ìpànìyàn ti yára pọ sí i nígbà ìbúrẹkẹ ọrọ ajé ní Rọṣíà lẹyìn tí ìjọba Kọmúníìsì kásẹ nílẹ .   Ìròyìn Reuters , tó dá lórí ìròyìn kan nínú ìwé ìròyìn Moscow News .    Àwọn ọlọpàá mú ọkùnrin kan tó jẹ alágbàtà ilé ní Brooklyn . . . wọn fẹsùn kàn án pé ó san àsansílẹ lára ẹgbẹrún kan ààbọ dọlà tó ṣàdéhùn láti san fún ọdọmọkùnrin kan tó fẹ bá a pa aláboyún kan tí í ṣe ìyàwó ọkùnrin kan báyìí àti ìyá obìnrin náà .   The New York Times .    Iye tí wọn ń san fún ìpànìyàn ti ń wálẹ ní ilẹ Gẹẹsì .  Iye tí wọn ń gbà láti pààyàn ti wálẹ láti ẹgbẹrún lọnà ọgbọn pọn - ùn lọdún márùn - ún sẹyìn sí iye táwọn èèyàn lè san , ìyẹn ẹgbẹrún márùn - ún sí ẹgbẹrún mẹwàá pọn - ùn .   The Guardian .    Àwọn ọmọ ìta oníjàgídíjàgan ní Balkan ti gbọgá mọ àwọn Amòòkùn - Ṣọṣẹ lọwọ .  Oríṣi ọdaràn tuntun kan tún lèyí , ó ní òfin tuntun àti àwọn ohun ìjà tuntun .  Ó ní àwọn ohun ìjà abúgbàù àti àwọn ìbọn arọjò ọta , kì í sì í rò ó lẹẹmejì kó tó yìn wọn .   The Guardian Weekly .  Báwo Ni Wọn Ṣe Ń Gbé  Àṣà Ká Máa Pààyàn  Lárugẹ ?   Ẹgbẹẹgbẹrún kìlómítà ni àwọn ọmọdé tí hílàhílo sọ di ẹni tí ń wá ibi ìsádi kiri ní Kosovo fi jìnnà sí àwọn ọmọdé ní Amẹríkà tí wọn wà nínú ewu ìwà ipá àti àwọn ìṣẹlẹ abaninínújẹ mìíràn , ṣùgbọn ìdààmú ọkàn wọn kò fi bẹẹ yàtọ síra .   Marc Kaufman , The Washington Post .  Yálà a nífẹẹ sí i tàbí a kò nífẹẹ sí i , yálà ní tààràtà tàbí lọnà tí kò ṣe tààràtà , ọràn ikú kan gbogbo wa .  Òótọ lèyí ń ṣẹlẹ , láìka ibi yòówù tí à ń gbé sí , yálà a ń gbé ní orílẹ - èdè tí rògbòdìyàn ti dà rú tàbí èyí tó ní ìwọn àlàáfíà .  ALÈ rí ẹrí  àṣà ká máa pààyàn  náà nínú bí ìdààmú ọkàn , làásìgbò , ìjoògùnyó , ìṣẹyún , àṣà ṣíṣera ẹni ní jàǹbá , gbígbẹmí ara ẹni , àti ìpànìyàn lápalù ṣe ń ṣẹlẹ lemọlemọ lónìí .  Ọjọgbọn Michael Kearl , tó ń ṣiṣẹ ní Ẹka Ìmọ Nípa Àjọgbépọ Ẹdá àti Ìmọ Nípa Ẹdá Ènìyàn ní Yunifásítì Trinity ní ìlú San Antonio , ìpínlẹ Texas , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ṣàlàyé nípa bí wọn ṣe ń yí ojú tí a fi ń wo ọràn ikú tẹlẹ padà pé :  Táa bá fojú bí nǹkan ṣe ń rí lápá ìparí ọrúndún ogún wa  1999  wò ó , a óò rí i pé . . . àwọn èèyàn ti wá ka ikú sí agbára tó ń pinnu ìgbésí ayé èèyàn , okun èèyàn láti máa forí ti nǹkan , àti bí àwùjọ ẹdá ènìyàn yóò ṣe rí .  Ikú ló gbé wa dédìí ṣíṣe àwọn ẹsìn , wíwá ìmọ ọgbọn orí , gbígbé àwọn èròǹgbà ètò ìṣèlú kalẹ , ṣíṣe àwọn iṣẹ ọnà àti ìmọ iṣẹ ẹrọ nípa ìṣègùn .  Òun ló ń jẹ káwọn ìwé ìròyìn àti àwọn iṣẹ abánigbófò tà , òun ló ń fún ìwéwèé àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ orí tẹlifíṣọn wa lókun , bákan náà , . . . òun ló ń fún àwọn ilé iṣẹ níṣìírí .   Ẹ jẹ ká gbé àwọn àpẹẹrẹ díẹ yẹ wò nípa bí ohun àrà yìí , táa pè ní àṣà ká máa pààyàn , ṣe ń ṣẹlẹ ní àkókò wa .  Títa Àwọn Ohun Ìjà   Àṣà ká máa pààyàn  yìí ń fara hàn lójoojúmọ nínú iye ohun ìjà tí wọn ń tà .  Wọn ń fi ohun ìjà pa àwọn sójà , ṣùgbọn àwọn aráàlú ni wọn ń pa jù , àwọn obìnrin àti àwọn ọmọdé tí kò mọwọmẹsẹ sì wà lára wọn .  Nínú ogun , yálà ogun abẹlé tàbí àwọn ogun mìíràn , ẹmí kì í sábà já mọ nǹkan kan .  Èló tiẹ ni àwọn alágbàpa tàbí àwọn asápamọ - yìnbọn ń ra ọta ?  Rírọrùn tó rọrùn fáwọn aráàlú láti ra ìbọn ní àwọn orílẹ - èdè kan ló ń fà á tí àwọn èèyàn kọọkan àti àwùjọ àwọn èèyàn tó ń kú fi ń pọ sí i lemọlemọ lọnà tó ń dẹrù bani .  Lẹyìn àjálù ti àwọn ọmọ ilé ìwé gíga tí wọn yìnbọn pa ní ìlú Littleton , ìpínlẹ Colorado , àwọn èèyàn ṣe ìwọde láti fi ẹdùn ọkàn wọn hàn sí títà tí wọn ń ta àwọn ohun ìjà fàlàlà àti bí ó ṣe lè tètè dé ọwọ àwọn ọmọ kéékèèké .  Ìpíndọgba iye àwọn ọdọ tí wọn ń pa nípakúpa ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà bani lẹrù , wọn jẹ ogójì láàárín ọsẹ kan  ohun tí ìwé ìròyìn Newsweek sọ nìyẹn .  Ìpín àádọrùn - ún nínú wọn ni wọn fi ìbọn pa .  Ó já sí pé àádọjọ èèyàn ni wọn ń pa nípakúpa lọdọọdún bí irú èyí tó ṣẹlẹ ní ìlú Littleton !  Àwọn Ohun Táráyé Fi Ń Najú  Àwọn sinimá ń lo ọràn ìpànìyàn fun èrè tiwọn .  Fún àpẹẹrẹ , ọnà tí wọn gbà gbé eré sinimá kan kalẹ lè mú kí ìwà pálapàla , ìwà ipá , gbígbé oògùn olóró , tàbí ìwà ọdaràn tí ẹgbẹ ń ṣètò dà bí ohun tó gbádùn mọni , á wá tipa bẹẹ sọ ẹmí àti àwọn ìlànà ìwà ọmọlúwàbí di yẹpẹrẹ .  Àwọn sinimá kan tiẹ wà tí wọn ti ń fi ikú ṣe ẹni inú ìtàn  wọn ń fi ìtàn àròsọ nípa ìwàláàyè lẹyìn ikú hàn àti èrò pé àwọn kan ń jíǹde láti wá bẹ àwọn alààyè wò  tí gbogbo èyí wulẹ jẹ láti fi ikú hàn bí nǹkan ṣeréṣeré .  Bí àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ orí tẹlifíṣọn àtàwọn orin kan náà ṣe rí nìyẹn .  Ìròyìn sọ pé àwọn ọdọ tó pààyàn ní Littleton náà jẹ olólùfẹ olórin rọọkì kan tí ọpọ èèyàn mọ pé ó máa ń  lo àwọn àwòrán ẹlẹmìí èṣù àti èyí tí kò - ṣakọ kò - ṣabo ,  àti àwọn orin  tó ní àkọlé ẹlẹmìí ọtẹ àti ikú nínú .   Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , wọn yí ọnà tí wọn ń gbà díwọn àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ orí tẹlifíṣọn padà kí àwọn ọdọ má baà máa wo àwọn eré tó lè kọ wọn níkọọkúkọọ .  Àbájáde rẹ kò fi iṣẹ yìn wọn .  Nígbà tí Jonathan Alter ń kọwé nínú ìwé ìròyìn Newsweek , ó sọ pé , ohun tí wọn ṣe yìí  lè mú kí àwọn ọmọdé fẹ wo àwọn eré tí wọn ò fẹ kí wọn wò náà .   Ó tún sọ pé , láti lè dójú ti àwọn tó ń ṣètò náà àti láti fi kọ wọn lọrùn kí wọn lè dín ìwà ipá tí wọn ń gbé jáde kù , Ààrẹ Clinton yóò  ní láti ka orúkọ àwọn ilé iṣẹ ńláńlá náà fáráyé gbọ  àti orúkọ àwọn ọgá pátápátá níbẹ   ìyẹn àwọn tó ń ṣe sinimá gúnbẹ - gúnbẹ àti àwọn àwo  orin ọlọrọ wótòwótò tó kún fún èdè àwọn ọmọọta ,  tí wọn tún ń ṣe àwọn eré àṣedárayá orí kọǹpútà tó ń jẹ   kó dà bíi pé  àwọn ọmọ ń pààyàn .   Eré Ikú Lórí Fídíò àti Íńtánẹẹtì  Nínú ìwé tí Robert Waring kọ náà , The Deathmatch Manifesto , ó ṣàlàyé bí àwọn eré àṣedárayá tí ẹni méjì tó fẹ pa ara wọn ń lépa ara wọn nínú rẹ ṣe gbajúmọ tó láàárín àwọn ọdọlangba .   Ọgbẹni Waring gbà gbọ pé , àwùjọ àwọn òṣèré kan wà lábẹlẹ tó ń rí sí nǹkan tó ń jọni lójú yìí .  Ó dájú pé kò sí ẹkọ gidi kan tí àwọn eré àṣedárayá yìí ń kọ wọn bí kò ṣe bí wọn ṣe lè pààyàn .  Waring sọ pé :  Bíbá ẹlòmíràn láti ibikíbi mìíràn lágbàáyé ṣeré , àti gbígbìyànjú láti fi hàn pé o tóótun jẹ ìrírí ńlá .  Ìyẹn sì lè tètè fani lọkàn mọra .   Agbára àwọn ìṣẹlẹ àrògbéjáde bíi ṣíṣọni níbi ṣọni lọhùn - ún , èyí tí wọn ṣe kí ó lè gbé ìjàkadì àjàkú - akátá náà yọ , máa ń dẹkùn mú àwọn ọdọ .  Bí àwọn kan kò bá lè débi ìsọfúnni orí Íńtánẹẹtì , wọn máa ń lọ ra ohun èlò eré àṣedárayá orí fídíò tí wọn lè máa lò lórí tẹlifíṣọn nínú ilé .  Àwọn míì ti sọ lílọ sí àwọn ṣọọbù tí wọn ti ń sanwó láti lo àwọn ẹrọ eré àṣedárayá orí fídíò dàṣà , wọn á sì máa ṣe eré  tó dà bíi pé  wọn ń bá àwọn ẹlòmíì ja ìjà àjàkú - akátá .  Bó tilẹ jẹ pé wọn díwọn àwọn eré àṣedárayá  tí ẹni méjì ń ṣọ ara wọn láti pa ara wọn  nínú rẹ ní ìbámu pẹlú ọjọ orí ẹni tó ń ṣe eré náà , òtítọ ibẹ ni pé wọn kì í fi bẹẹ lè ṣàkóso wọn .  Eddie , ọmọ ọdún mẹrìndínlógún , láti Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Àwọn èèyàn sábà máa ń sọ pé a ò tíì dàgbà tó , ṣùgbọn wọn kì í sọ pé ká má ra  eré àṣedárayá náà  .   Ó máa ń gbádùn àwọn tó ní fífi ìbọn ja àjàkú - akátá nínú .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn òbí rẹ mọ pé ó ń ṣe irú eré bẹẹ , tí wọn ò sì nífẹẹ sí i , ekukáká ni wọn fi máa ń lọ wò ó bóyá ó ń ṣe eré náà .  Ọdọlangba kan sọ èrò rẹ pé :  Ìwà ipá kì í ba ìran tiwa yìí lọkàn jẹ rárá bó ṣe rí ní àwọn ìran mìíràn .  Tẹlifíṣọn ló ń bá àwọn òbí tọmọ nísinsìnyí ju báwọn fúnra wọn ṣe ń tọ wọn lọ , àwọn ìwà ipá táwọn ọmọ ń fọkàn yàwòrán rẹ sì ni tẹlifíṣọn ń gbé jáde fun wọn .   Nígbà tí John Leland ń kọwé nínú ìwé ìròyìn Newsweek , ó sọ pé :  Pẹlú àwọn ọdọlangba tí iye wọn tó mílíọnù mọkànlá tí wọn ń yẹ inú Íńtánẹẹtì wò báyìí  ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  , púpọ sí i àwọn ọdọ ló ń lo ìgbésí ayé wọn nídìí ìgbòkègbodò kan tí ojú ọpọ òbí kò tó .   Ọnà Ìgbésí Ayé Tó Ń Yọrí sí Ikú  Ìwà àwọn èèyàn tí kì í ṣe eré àṣedárayá tí wọn kì í sì í wo fíìmù  tí ẹni méjì ń ṣọ ara wọn láti pa ara wọn  ńkọ ?  Bó tilẹ jẹ pé lójú ayé gangan , a ò ní láti bá àwọn ẹdá tó ṣàrà ọtọ ja àjàkú - akátá , ṣùgbọn ọnà ìgbésí ayé púpọ èèyàn ló ní ìwà gbígbẹmí ara ẹni nínú .  Fún àpẹẹrẹ , láìka ipa tí ìdílé ní , ètò ìlera tí ìjọba ṣe , àti àwọn aláṣẹ míì tí wọn ń kìlọ nípa ewu tó wà nínú sìgá mímu àti ìjoògùnyó sí , àṣà yìí túbọ ń peléke sí i ni .  Nínú ìṣẹlẹ púpọ , wọn ń yọrí sí ikú tí ò tọjọ .  Láti mú kí èrè tí kò bófin mu tí wọn ń jẹ pọ sí i , okòwò aládàá ńlá àti àwọn tí ń ṣe fàyàwọ oògùn olóró ń bá a lọ láti máa kófà lára àwọn èèyàn nítorí ipò àníyàn , ipò àìnírètí , àti ipò òṣì nípa tẹmí táwọn èèyàn náà wà .  Ta Ló Wà Nídìí Gbogbo Rẹ ?  Ǹjẹ Bíbélì fi ikú hàn bí ohun tó yẹ láti máa fi ṣe eré àṣenajú ?  Ǹjẹ ó tọ láti máa tọ ọnà ìgbésí ayé tó lè yọrí sí ikú ?  Rárá o .   Ọtá  ni àwọn Kristẹni tòótọ ka ikú sí , bí àpọsítélì Pọọlù náà ṣe kà á sí .  Àwọn Kristẹni kò ka ikú sí ohun tó ń fani mọra , wọn ò sì kà á sí nǹkan eré , ṣùgbọn wọn kà á sí ohun tó ta ko àbùdá ẹdá , tó jẹ ìyọrísí ẹṣẹ àti ìṣọtẹ lòdì sí Ọlọrun ní tààràtà .  Ikú kì í ṣe apá kan ète àtètèkọṣe Ọlọrun fún ẹdá rárá .  Sátánì ni a sọ pé ó ní  ọnà àtimú ikú wá .   Pípè tí a sì pè é ní  apànìyàn  kò pọndandan kó jẹ nítorí pé ó ń pa àwọn èèyàn ní ti gidi ni , ṣùgbọn nítorí pé ó ń ṣe é nípa lílo ẹtàn , nípa sísún àwọn èèyàn dẹṣẹ , nípa gbígbé àwọn ìwà tó ń fa ìbàjẹ àti ikú lárugẹ , àti nípa mímú ìwà apààyàn dàgbà nínú èrò orí , àti ọkàn àwọn ọkùnrin , obìnrin , àti àwọn ọmọdé pàápàá .  Bó ti wù kó rí , kí ló dé tó wá jẹ àwọn ọdọ ló dájú sọ ?  Kí la lè ṣe láti ràn wọn lọwọ ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àtúnyẹwò yìí sọ pé , nínú àwọn eré àṣedárayá  tí ẹni méjì ń ṣọ ara wọn láti pa ara wọn , wọn máa ń sún àwọn òṣèré náà láti pa ara wọn nípa ṣíṣọ ara wọn níbí àti lọhùn - ún nínú àwọn eré ẹlẹni púpọ .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7    Ìwà ipá kì í ba ìran tiwa yìí lọkàn jẹ rárá bó ṣe rí ní àwọn ìran mìíràn   Ríran Àwọn Ọdọ Lọwọ Láti Bọ Lọwọ  Àṣà Ká Máa Pààyàn   Kí ló ń fà á tí ọràn nípa ikú fi máa ń fa àwọn ọdọ mọra báa ti ń rí i lónìí ?  Henry Hyde , tó ń ṣojú fún ìpínlẹ Illinois , ní ilé ìgbìmọ aṣòfin Orílẹ - Èdè Amẹríkà , sọ pé :  Ipò tẹmí àwọn ọdọ wọnyí ṣófo , àṣà ká máa pààyàn àti ìwà ipá ló kún inú wọn .   ẸNÌ kan tó ka ìwé ìròyìn Time kọwé pé :  Àwọn òbí tó yọlẹ , ohun àṣenajú tó kún fún ìwà ipá , àti àìfi ìwà rere àti ohun tẹmí kọ wọn ló fa àṣà ká máa pààyàn tí àwọn ọdọ gbọnjú bá lónìí .   Ìdáwà tún jẹ ọkan lára àwọn ìṣòro pàtàkì tó ń pọn àwọn ọdọ lójú .  Àwọn kan ń gbé nínú ìdílé tí àwọn òbí méjèèjì ti máa ń lọ síbi iṣẹ , èyí tí kì í jẹ kí wọn sí nílé látàárọ ṣúlẹ ; òbí kan ṣoṣo sì ni àwọn mìíràn ní .  Gẹgẹ bí ìwé kan ti sọ , àwọn ọdọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà máa ń dá wà fún nǹkan bí wákàtí mẹta àtààbọ lójoojúmọ , àkókò tí wọn sì ń lò pẹlú àwọn òbí wọn lọsọọsẹ fi wákàtí mọkànlá dín sí tàwọn ọdọ láàárín ọdún 1960 sí 1969 .  Ká sọ tòótọ , àwọn ọdọ kan wà táwọn òbí wọn ò jókòó tì wọn rí , àwọn òbí wọn kì í sì í ṣèránwọ fún wọn láti bójútó ìmí ẹdùn wọn .  Ohun Táwọn Òbí Lè Ṣe  Pẹlú  ipò tẹmí  tó  ṣófo  táwọn ọdọ ń bá yí yìí , báwo ni ipa àwọn òbí ti ṣe pàtàkì tó ?  Àwọn òbí tó gbọn mọ pé lọnà kan , àwọn ọmọ àwọn nílò ohun àṣenajú tó gbámúṣé àti pé lọwọ kejì ẹwẹ , wọn nílò ìrànlọwọ àwọn déédéé .  Bí àwọn òbí bá ní ire àti ìfẹ wọn lọkàn , wọn lè bá wọn sọrọ nípa àwọn orin , ìtòlẹsẹẹsẹ orí tẹlifíṣọn , fídíò , ìwé , eré àṣedárayá orí fídíò , àti àwọn sinimá tí wọn yàn láàyò .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ọdọ lè má sọ ọ jáde , púpọ wọn ló ń fẹ pé káwọn òbí wọn fi ìfẹ hàn sáwọn , kí wọn sì fún wọn ní ìtọsọnà onífẹẹ .  Wọn nílò àwọn ìdáhùn tó ṣe kedere nítorí inú ayé tó kún fún àìdánilójú ni wọn ń gbé .  Ó yẹ káwọn àgbàlagbà mọ pé ìṣòro táwọn ọmọ ń kojú rẹ láyé ìsinsìnyí le gan - an ju èyí táwọn kojú rẹ lọ nígbà tiwọn .  Àwọn òbí tí wọn fẹ láti dáàbò bo àwọn ọmọ wọn yóò máa jíròrò pẹlú wọn déédéé , wọn yóò máa tẹtí sí wọn dáadáa , wọn yóò sì máa kìlọ fún wọn nípa àwọn ewu tó wà nínú àwọn àṣà tó wà lóde òní .  Bí àwọn òbí bá ṣòfin tó fẹsẹ múlẹ , tí wọn ò gba gbẹrẹ , tí wọn fòye bá wọn lò , tí wọn sì fi hàn pé àwọn nífẹẹ àwọn ọmọ àwọn , wọn yóò ṣàṣeyọrí .  Mátíù 5 : 37 .  Àwọn òbí tí wọn jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń sapá láti bá àwọn ọmọ wọn jíròrò déédéé , ní lílo Bíbélì àti àwọn ìtẹjáde àti fídíò tó dá lórí Bíbélì .   Wọn kì í lo irú àwọn àkókò bẹẹ láti fi bá àwọn ọmọ wọn wí , ṣùgbọn láti fi jíròrò àwọn kókó tó ń gbéni ró nípa tẹmí .  Níbi ìpàdé ìdílé yìí , wọn máa ń tẹtí sí àwọn ìṣòro tàbí ìpèníjà tí ọkọọkan àwọn ọmọ wọn bá ní , kí ọkọọkan àwọn ọdọ náà bàa ní àǹfààní láti rí àfiyèsí gbà .  Àwọn ọdọ tí wọn kò rí ìtọsọnà nípa tẹmí láti ọdọ àwọn òbí wọn lè jèrè okun láti inú ohun tí Sáàmù 27 : 10 sọ pé :  Bí ó bá ṣẹlẹ pé baba mi àti ìyá mi fi mí sílẹ , àní Jèhófà tìkára rẹ yóò tẹwọ gbà mí .   Báwo ni Jèhófà , tí í ṣe Baba àánú oníjẹlẹńkẹ , ṣe ń ran àwọn ọdọ lọwọ ?  Àwọn ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti jẹ ibi ààbò tí ọpọ èèyàn ti rí ìfẹ láti ọdọ àwọn èèyàn mìíràn , wọn sì ti bá wọn wá nǹkan ṣe sí àwọn ohun tó ń bà wọn lẹrù .  Josías , ọdọkùnrin kan tó ti rí ẹrí pé òótọ lọrọ náà , sọ pé :  Ètò àjọ Jèhófà kó ipa pàtàkì kan .  Mo ronú pé ìgbésí ayé ò já mọ nǹkan kan .  Mo ń gbé ìgbésí ayé aláìléte , tí kò sírètí .  Ìgbà tí mo wá mọ pé mi ò dá wà ni ìgbésí ayé mi yí padà pátápátá .  Láàárín àwọn ará nínú ìjọ ni mo ti rí ìdílé tí mo ti pàdánù .  Àwọn alàgbà àti àwọn ìdílé nínú ìjọ dà bí ìdákọró fún mi nínú bíbójútó ọràn ìmí ẹdùn mi .   Ní gidi , ọpọ ọdọ àti àwọn àgbàlagbà ti mú èrò inú àti ipò tẹmí wọn sunwọn sí i nípa lílọ sí àwọn ìpàdé ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà déédéé .  Patricia Fortuny , tó jẹ onímọ nípa ẹdá ènìyàn , sọrọ lórí ipa rere yìí nínú àròkọ rẹ náà , Los Testigos de Jehová : una alternativa religiosa para enfrentar el fin del milenio  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà : Ìsìn Mìíràn Tó Yẹ Ní Yíyàn fún Kíkojú Òpin Ẹgbẹrúndún  , pé :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pèsè ètò kan tó ṣe kedere , tó ṣọkan délẹdélẹ láti mú lò nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ , ó jẹ ọnà ìhùwà tó ṣe déédéé gan - an tó ń ṣiṣẹ bí atọnà kan fún èrò àti ìṣe .    Ètò tó ṣọkan  àti èyí tó  ṣe kedere  tí a ń sọ níhìn - ín la gbé karí Bíbélì .  Nípa bẹẹ , bó tilẹ jẹ pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń kojú irú ìṣòro àti ìdààmú kan náà táwọn aládùúgbò wọn ń ní , ọgbọn àrà ọtọ tó tinú ìwé àtijọ yẹn wá ń fún wọn lókun .  Bẹẹ ni , àwọn Ẹlẹrìí rí ààbò látinú ẹkọ àti àwọn ìlànà tó ṣe kedere tí wọn ń rí nínú Bíbélì .  Nígbà Tí  Ikú Kì Yóò Sí Mọ   Ohun tí wọn ń kọ àwọn èèyàn nínú àwọn Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń sọ lemọlemọ nípa ìlérí Ọlọrun nípa ayé tuntun tí yóò bẹrẹ láìpẹ , níbi tí  òdodo yóò sì máa gbé  tí  kì yóò sì sí ẹnì kankan tí yóò máa mú wọn wárìrì  níbẹ .  Síwájú sí i , wòlíì Aísáyà ṣàkọsílẹ pé nígbà yẹn , Ọlọrun  yóò gbé ikú mì títí láé , dájúdájú , Jèhófà Olúwa Ọba Aláṣẹ yóò nu omijé kúrò ní ojú gbogbo ènìyàn .   Ìyọrísí ẹṣẹ tí ọkùnrin àkọkọ , Ádámù , ṣẹ ni ikú tó ń kọ lu ìran ènìyàn jẹ , ṣùgbọn ìlérí Ọlọrun ni pé láìpẹ ,  ikú kì yóò sí mọ .   Aísáyà 25 : 8 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 ; Róòmù 5 : 12 .  Bí o bá jẹ ọdọ tó ń wá ìrànlọwọ , a ké sí ọ láti wádìí nínú Bíbélì nípa ìrètí àti ìdí táa fi wà láàyè .  Pẹlú ìrànlọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , o lè ní ìrètí pé àkókò tó dára jù lọ ṣì wà níwájú fún wa nínú ayé tuntun tí Ọlọrun ṣèlérí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , ló ṣe fídíò náà , Young People Ask  How Can I Make Real Friends ?  Ní báyìí , èdè Gẹẹsì ni wọn fi ṣe é , ó sì ń pèsè ìrànlọwọ tó wúlò fún àwọn ọdọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Ó yẹ kí àwọn òbí tẹtí sí àwọn ọmọ wọn dáadáa kí wọn sì lóye àwọn ìṣòro wọn   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10    Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pèsè ètò kan tó ṣe kedere , tó ṣọkan délẹdélẹ láti mú lò nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ  Ẹrín Músẹ  Á Ṣe Ẹ Láǹfààní !  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ JAPAN  BÓ BÁ jẹ ojúlówó ni , kò lè fa ìfura rárá .  Ó ń mú ọpọlọpọ ẹtanú tó ti wà lọkàn fún ọpọ ọdún kúrò .  Ó ń sọ àwọn ọkàn tó ti yigbì nítorí àìgbàgbọ àti àìnígbẹkẹlé di rírọ .  Ó ń mú ìtura àti ayọ wá fún ọpọlọpọ èèyàn .  Ó ń sọ pé ,  Má ṣèyọnu .  Ó yé mi .   Ó máa ń rọni pé ,  mo nírètí pé a lè di ọrẹ .   Kí tilẹ ni nǹkan alágbára yìí ?  Ẹrín músẹ ni .  Ó lè jẹ ẹrín músẹ ti ÌWỌ alára .  Kí ni ẹrín músẹ ?  Àwọn ìwé atúmọ èdè sábà máa ń túmọ ẹrín músẹ sí  ṣíṣe ojú ẹni lọnà tí igun ẹnu méjèèjì á fí rọra tẹ sókè díẹ , lọnà tó ń fi ìdùnnú , ìtẹwọgbà , tàbí ayọ han .   Nínú èyí ni àṣírí ẹrín ọlọyàyà wà .  Ẹrín músẹ jẹ ọnà tí ẹnì kan ń gbà fi bí ọràn ṣe rí lára rẹ hàn tàbí tó ń gbà bá àwọn ẹlòmíràn sọrọ láìlo ọrọ ẹnu .  Àmọ ṣá o , ẹrín músẹ tún lè fi hàn pé a ń fi èèyàn ṣẹlẹyà ni tàbí pé a ń pẹgàn rẹ ni , ṣùgbọn kókó ọrọ mìíràn nìyẹn .  Ṣé lóòótọ ni pé rírẹrìn - ín músẹ máa ń mú ìyàtọ wá ?  Ó dáa , ṣé o rántí ìgbà tí ẹrín músẹ ẹnì kan mú kí ara tù ọ tàbí tó mú kára rẹ balẹ pẹsẹ ?  Tàbí ìgbà tí àìsí ẹrín músẹ mú kí ojora mú ẹ tàbí tó mú kí o nímọlára pé a ṣá ẹ tì ?  Bẹẹ ni , ẹrín músẹ máa ń yí nǹkan padà .  Ó máa ń nípa lórí ẹni tó ń rẹrìn - ín àti ẹni tí a ń rẹrìn - ín sí .  Jóòbù , ọkùnrin tí Bíbélì sọ nípa rẹ náà , sọ nípa àwọn elénìní rẹ pé :  Èmi yóò rẹrìn - ín músẹ sí wọn  wọn kì yóò gbà á gbọ  wọn kì yóò sì mú ìmọlẹ ojú mi rẹwẹsì .   Ó lè jẹ ìdùnnú tàbí títúraká rẹ ni  ìmọlẹ  ojú Jóòbù túmọ sí .  Irú ìyọrísí rere bẹẹ tó máa ń tinú ẹrín músẹ wá ṣì ń ṣẹlẹ títí dòní olónìí .  Ẹrín músẹ ọlọyàyà lè ṣèrànwọ láti mú kí ìdààmú tó ti ṣẹjọ di èyí tó túká .  Ó lè dà bí ohun kan tó ṣínà fún ìmí ẹdùn táa ti dé mọnú tipẹ láti rọnà jáde kúrò .  Nígbà tára bá kan wá tàbí tí a tán wa ní sùúrù , ẹrín músẹ lè dín àìfararọ wa náà kù , tí yóò sì mú kí á lè kojú títán tí a tán wa ní sùúrù náà .  Fún àpẹẹrẹ , ọpọ ìgbà ni Tomoko ti ṣàkíyèsí pé àwọn mìíràn ń wo òun .  Ohun tó wà lọkàn rẹ ni pé àbùkù òun ni wọn ń wá , nítorí pé tí wọn bá rí i pé ojú rẹ ti ká àwọn mọ , wọn á wá tètè gbójú wọn kúrò .  Dídánìkanwà ló ń yọ Tomoko lẹnu , kò sì láyọ .  Lọjọ kan lọrẹ rẹ kan wá gbà á nímọràn pé kó máa rẹrìn - ín músẹ sáwọn èèyàn nígbà tójú ẹ bá ṣe mẹrin pẹlú tiwọn .  Tomoko gbìyànjú ẹ fún ọsẹ méjì , ìyàlẹnu ló sì jẹ fún un pé ńṣe làwọn èèyàn ń rẹrìn - ín sí i padà !  Ìdààmú ti wábi gbà .  Ó sọ pé :  Ìgbésí ayé ti wá di èyí tó gbádùn mọ mi ní ti gidi .   Dájúdájú , ẹrín músẹ máa ń mú kára túbọ tù wá táa bá wà lọdọ àwọn ẹlòmíràn , ó sì ń ràn wá lọwọ láti túbọ di ẹni bí ọrẹ .  Ipa Rere Tó Ń Ní Lórí Rẹ àti Àwọn Mìíràn  Rírẹrìn - ín músẹ lè nípa lórí ìmọlára ẹnì kan .  Ó máa ń jẹ kí ọpọlọ èèyàn jí pépé .  Ó tún ń mú kára le .  Wọn máa ń sọ ọrọ kan pé ,  Oògùn tó dáa lẹrín jẹ .   Ní tòótọ , àwọn aláṣẹ ìṣègùn ti ṣàkíyèsí pé bí èrò orí ẹnì kan ṣe rí ní í ṣe gan - an pẹlú ìlera ẹni náà .  Ọpọ ìwádìí fi hàn pé , másùnmáwo tí kò dáwọ dúró , ìmọlára òdì , àti nǹkan míì tó jọ ọ máa ń sọ ìgbékalẹ adènà àrùn inú ara wa di aláìlágbára .  Àmọ , lódì kejì , ẹrín músẹ máa ń mú ká láyọ , kódà ẹrín tilẹ máa ń fún ìgbékalẹ adènà àrùn ara wa lágbára .  Ẹrín músẹ ń nípa títóbi lórí àwọn ẹlòmíràn .  Fojú inú wò ó pé o ń gbàmọràn tàbí pé wọn ń ṣí ẹ létí .  Báwo ni wàá ṣe fẹ kí ẹni tó ń gbà ẹ nímọràn ṣe ṣojú ?  Ojú tó kọrẹ lọwọ tàbí tó le koko lè fi ìbínú , ìkanra , ìṣátì , tàbí ẹmí ìṣọtá pàápàá hàn .  Ní ìdàkejì , ǹjẹ ẹrín músẹ ọlọyàyà tó hàn lójú ẹni tó ń gbà ẹ nímọràn náà kò ní jẹ kára ẹ balẹ , tí wàá sì tipa bẹẹ túbọ tẹtí sí ìmọràn náà ?  Dájúdájú , ẹrín músẹ lè báni dín àìgbọra - ẹni - yé kù nígbà tí nǹkan ò bá rọgbọ .  Èrò Dídára Ń Mú Ẹrín Músẹ Rọrùn  Ó dájú pé ọpọ jù lọ nínú wa kò dà bí àwọn tó ń ṣe eré orí ìtàgé jẹun , tó jẹ pé ìgbàkígbà ní wọn lè bú sẹrìn - ín ; ó sì dájú pé a ò ní fẹ jẹ bẹẹ .  A fẹ kí ẹrín músẹ wa bára dé , kó sì jẹ ojúlówó .  Ẹnì kan tó jẹ olùkọ nípa ìbánisọrọ ní ilé ẹkọ sọ pé :  Ó ṣe pàtàkì láti fara balẹ pẹsẹ kéèyàn sì rẹrìn - ín látọkàn wá , bí bẹẹ kọ , ẹrín ojú ayé lásán ló máa jẹ .   Báwo la ṣe lè rẹrìn - ín látọkàn wa wá , láìṣàbòòsí ?  Bíbélì lè ràn wá lọwọ níbi táa dé yìí .  Ní ti ọrọ ẹnu wa , ó sọ fun wa nínú Mátíù 12 : 34 , 35 pé :  Lára ọpọ yanturu tí ń bẹ nínú ọkàn - àyà ni ẹnu ń sọ .  Ènìyàn rere láti inú ìṣúra rere rẹ ń mú àwọn ohun rere jáde , nígbà tí ó jẹ pé ènìyàn burúkú láti inú ìṣúra burúkú rẹ ń mú àwọn ohun burúkú jáde .   Rántí o , ẹrín músẹ jẹ ọnà kan tí a ń gbà sọ èrò wa jáde láìlo ọrọ ẹnu .  Ní fífi sọkàn pé a ń sọ  lára ọpọ yanturu tí ń bẹ nínú ọkàn - àyà  àti pé  ohun rere  ń ti inú  ìṣúra rere  wá , ó hàn gbangba pé bí ẹrín músẹ yóò bá jẹ ojúlówó , ó sinmi lé bí èrò inú àti ìmí ẹdùn wa ti rí .  Láìsí iyèméjì , bópẹ - bóyá , ó dájú pé ohun tó wà nínú ọkàn wa á hàn jáde , kì í ṣe nínú ọrọ àti ìṣe nìkan , àmọ nípasẹ ìrísí ojú wa pẹlú .  Nípa bẹẹ , a ní láti máa bá a lọ ní ṣíṣiṣẹ lórí jíjẹ kí àwọn èrò inú wa máa dá lórí àwọn nǹkan tó dára .  Èrò wa nípa àwọn ẹlòmíràn máa ń nípa gan - an lórí bí ìrísí ojú wa yóò ṣé rí .  Nítorí náà , ẹ jẹ ká pọkàn pọ sórí àwọn ànímọ wíwuni ti àwọn mẹńbà ìdílé wa , àwọn aládùúgbò wa , àti àwọn ọrẹ wa tímọtímọ .  Á wá túbọ rọrùn fún wa láti rẹrìn - ín músẹ sí wọn .  Yóò jẹ ojúlówó ẹrín músẹ , nítorí pé yóò wá látinú ọkàn kan tó kún fún oore , àánú , àti inú rere .  Ayọ á hàn rekete lójú wa , àwọn èèyàn yòókù á sì mọ pé bó ṣe rí lọkàn wa nìyẹn lóòótọ .  Bó ti wù kó rí , ó yẹ ká mọ pé , kò rọrùn fún àwọn èèyàn kan láti rẹrìn - ín músẹ bíi ti àwọn mìíràn nítorí ipò àti ìdílé tí wọn ti jáde tàbí àyíká tí wọn ti wá .  Kódà bí wọn bá tiẹ ní inú rere sáwọn aládùúgbò wọn , kì í kàn ṣe àṣà tiwọn ni láti máa rẹrìn - ín músẹ sí wọn .  Fún àpẹẹrẹ , àṣà àwọn ará Japan béèrè pé kí àwọn ọkùnrin wọn máa kóra wọn níjàánu kí wọn sì máa wà ní ìdákẹjẹẹ ní gbogbo ìgbà .  Nítorí bẹẹ , èyí tó pọ jù lára wọn ni kò mọ lára láti máa rẹrìn - ín sáwọn tí wọn bá kà sí àjèjì .  Ó lè jẹ pé bí àṣà ìṣẹdálẹ àwọn kan náà ti rí nìyẹn .  Àwọn kan sì rèé , ó lè jẹ àbùdá wọn ni láti máa tijú , ó sì lè má rọrùn fún wọn láti rẹrìn - ín músẹ sáwọn ẹlòmíì .  Fún ìdí yìí , a ò gbọdọ dá àwọn ẹlòmíì lẹbi ní ti bí ẹrín músẹ wọn ṣe tó tàbí bí wọn ṣe lè rẹrìn - ín tó .  Àwọn èèyàn yàtọ síra , bẹẹ náà sì ni ànímọ wọn àti ọnà tí wọn ń gbà báni sọrọ ṣe yàtọ síra .  Síbẹsíbẹ , bó bá ṣòro fún ẹ láti rẹrìn - ín músẹ sáwọn ẹlòmíràn , kí ló dé tóò ṣiṣẹ lé e lórí ?  Bíbélì gbà wá nímọràn pé :  Ẹ má ṣe jẹ kí a juwọ sílẹ ní ṣíṣe ohun tí ó dára lọpọlọpọ . . .  Ẹ jẹ kí a máa ṣe ohun rere sí gbogbo ènìyàn .   Ọnà kan ti a lè fi ṣe  ohun tí ó dára lọpọlọpọ  sí àwọn ẹlòmíràn ni láti máa rẹrìn - ín músẹ sí wọn  èyí sì wà ní ìkáwọ rẹ !  Nítorí náà , gbìyànjú láti kọkọ kí àwọn ẹlòmíràn , kí o sì sọrọ ìṣírí fún wọn pẹlú ẹrín músẹ .  Wọn á mọyì ẹ lọpọlọpọ .  Bákan náà , wàá wá rí i pé rírẹrìn - ín músẹ á wá di nǹkan tó túbọ rọrùn si i bí o ṣe ń mú àṣà náà dàgbà .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 12   Ọrọ Ìkìlọ Kan Rèé O  Ó bani nínú jẹ pé , kì í ṣe gbogbo ẹrín músẹ táwọn èèyàn ń rín síni ló jẹ ojúlówó .  Àwọn ẹlẹtàn , àwọn oníjìbìtì , àwọn gbájú - ẹ , àtàwọn míì lè rẹrìn - ín músẹ lọnà tó máa fa èèyàn mọra gan - an .  Wọn mọ pé ẹrín músẹ lásán ti tó láti mú àwọn èèyàn túra ká , kí wọn má sì fura títí ọwọ á fi tẹ wọn .  Àwọn èèyàn tó jẹ ẹlẹnu méjì , tàbí térò ọkàn wọn kò mọ náà lè lo ẹrín músẹ láti fi fajú èèyàn mọra .  Síbẹ , irọ ni ẹrín wọn ; ẹlẹtàn ni wọn .  Nítorí náà , bó tilẹ jẹ pé a kò ní máa fura lọnà òdì sáwọn ẹlòmíràn , ó yẹ kí a mọ pé bí a ti ń gbé ní  àwọn ọjọ ìkẹyìn  èyí tó nira láti bá lò , a gbọdọ  jẹ oníṣọọra gẹgẹ bí ejò , síbẹ kí a jẹ ọlọrùn - mímọ gẹgẹ bí àdàbà ,  gẹgẹ bí Jésù fúnra ẹ ti dámọràn .  2 Tímótì 3 : 1 ; Mátíù 10 : 16 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Gbìyànjú láti kọkọ kí àwọn ẹlòmíràn pẹlú ẹrín músẹ  Ìtàn Odò Méjì  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ÍŃDÍÀ  Àwọn odò méjì tó jẹ ipa ọnà ìgbẹmìíró pàtàkì ní kọńtínẹǹtì Íńdíà ń pèsè ohun ìgbẹmìíró fún ẹgbàágbèje èèyàn .  Orísun wọn kò jìnnà síra , ó sì wà ní àgbègbè tí òkìtì yìnyín ti ń ṣàn láàárín àwọn òkè tó ga jù lọ lágbàáyé , ọkọọkan wọn ṣàn gba ibi tí ó ré kọjá ẹgbàá ó lé irínwó kìlómítà , ní pàtàkì , wọn gba àárín orílẹ - èdè méjì kọjá .  Wọn ṣàn wọnú òkun méjì ọtọọtọ .  Ọkọọkan àwọn odò náà jẹ ìpìlẹ fún ọlàjú ayé àtijọ .  Ẹsìn méjì pàtàkì ni wọn fi perí ọkọọkan wọn .  Àwọn èèyàn mọyì ọkọọkan wọn nítorí àwọn ẹbùn tó ń tinú wọn wá , wọn sì ń jọsìn ọkan lára wọn , títí di òní olónìí .  Kí lorúkọ wọn ?  Odò Indus àti Ganges ni , Ganga la mọ èyí èkejì sí níhìn - ín ní Íńdíà .  NÍTORÍ pé aráyé nílò omi láti lè máa wà láàyè nìṣó kí nǹkan sì máa gún régé fún wọn , àyíká àwọn odò ni ọlàjú ti kọkọ bẹrẹ .  Níwọn bí a ti máa ń sọrọ odò bí òòṣà àti abo ọlọrun nígbà mìíràn , ó ṣeé ṣe kó jẹ àwọn ìtàn àròsọ ló kún inú àwọn àkọsílẹ tó wà látètèkọṣe .  Bí ọràn ṣe rí gẹlẹ nìyẹn nípa ìtàn odò Indus àti Ganga , tí wọn tún mọ sí Ganga Ma  Yèyé Ganga  ní Íńdíà .  Lójú àwọn Híńdù àti àwọn Búdà , àwọn òrìṣà ló ń gbé ní Òkè Kailash tó ga ní mítà ẹgbàáta ó lé ẹẹdẹgbẹrin àti mẹrìnlá , bẹẹ náà ni wọn ń gbé inú Adágún Manasarovar .  Fún ọpọ ọdún , ìgbàgbọ wọn ni pé odò ńláńlá mẹrin náà ṣàn wá látẹnu àwọn ẹranko .  Odò Indus ni odò kìnnìún , odò Ganga sì ni odò ọkín .  Àwọn ará Tibet kò gba àwọn àjèjì tó wá ṣàwárí láyè .  Ṣùgbọn ní ọdún 1811 , ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan , tó ń ṣiṣẹ abẹ fún àwọn ẹranko , tí Ilé Iṣẹ Ìlà Oòrùn Íńdíà gbà , rìnrìn àjò káàkiri ìlú náà láìjẹ kí wọn mọ pé òun ni .  Ó ní odò kankan kò ṣàn jáde láti inú Manasarovar , bó tilẹ jẹ pé àwọn odò kéékèèké ṣàn wọnú rẹ láti inú àwọn òkè .  Ìbẹrẹ ọrúndún ogún ni wọn tó rí orísun odò Indus àti Ganga .  Orísun odò Indus wà ní Tibet , ní àríwá òkè Himalaya , inú òkìtì yìnyín tó ń ṣàn sì ni orísun odò Ganga níbi gẹrẹgẹrẹ òkè Himalaya ní àríwá Íńdíà .  Ibi Tí Ọlàjú ti Bẹrẹ Láyé Ọjọun  Àwọn èèyàn gbà gbọ pé àwọn tó ń gbé kọńtínẹǹtì kékeré ti Íńdíà látètèkọṣe rìnrìn àjò gba ìlà oòrùn lọ sí Àfonífojì Indus .  Àwọn awalẹpìtàn ti rí àwókù àwọn ohun ọlàjú tó gbayì ní àwọn àgbègbè bí Harappa àti Mohenjo - Daro .  Ní àwọn ẹwádún tó ṣáájú ní ọrúndún ogún , àwọn àwárí wọnyí yí èrò náà padà pé òpè àti alákòóká ni àwọn ẹyà tó kọkọ tẹdó sí Íńdíà .  Ní ohun tó lé ní ẹgbẹrún mẹrin ọdún sẹyìn , ọgbọọgba ni ipò Ọlàjú ilẹ Indus àti ti Mesopotámíà wà , tí kò bá tiẹ lajú ju Mesopotámíà lọ .  A rí ẹrí bí wọn ṣe to àwọn ilé tó wà ní òpópó wọn lẹsẹẹsẹ àti ní sẹpẹ , àwọn ilé àwòṣífìlà àti àwọn ilé gbígbé , ètò tó gbámúṣé fún dída ìdọtí àti ohun ẹgbin nù , àwọn àká ńláńlá , àwọn tẹńpìlì , àti àwọn ibi ìlúwẹẹ tó wà fún ṣíṣe ètùtù , gbogbo ìwọnyí ló tọka pé ó jẹ ìlú ìgbàlódé , tó sì lajú .  Àwọn àmì tún wà pé wọn ń ṣòwò pẹlú Mesopotámíà àti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn , odò Indus ni wọn ń gbà dé Òkun Arébíà láti àárín ìlú tó jẹ ọgọrọọrún kìlómítà sí ibẹ .  Ní gbogbo ọrúndún tó ti kọjá , ó jọ pé àwọn àjálù , yálà àwọn ìsẹlẹ ni tàbí àkúnya odò ńláńlá , ti sọ ọlàjú bíi ti ìgbàlódé tí Àfonífojì Indus ní di yẹpẹrẹ .  Èyí kò sì jẹ kí wọn lè fi bẹẹ ṣèdíwọ fún yíya táwọn ẹyà alákòóká , tí wọn sábà máa ń pè ní ẹyà Aryan , ń ya wọ ibẹ láti Àárín Gbùngbùn Éṣíà .  Wọn lé ọpọ jù lọ lára àwọn olùgbé ìlú náà kúrò nítòsí odò náà , tó fi di pé àwọn àṣà àtijọ tí wọn ti ń ṣe láyìíká odò Indus wá kóra lọ sí ìhà gúúsù Íńdíà , níbi tí ìran àwọn Dravidia wà lónìí gẹgẹ bí àwùjọ pàtàkì lára àwọn ẹyà Íńdíà .  Àwọn ẹyà Aryan kan gba Íńdíà lọ sí ìlà oòrùn , wọn sì tẹdó sí pẹtẹlẹ Ganga .  Nípa bẹẹ , láwọn apá ibi tàwọn Aryan wà nínú kọńtínẹǹtì kékeré náà , wọn gbé àṣà ìṣẹdálẹ wọn aláìlẹgbẹ lárugẹ ní àríwá Íńdíà , èyí tó ní í ṣe , ní pàtàkì , pẹlú Odò Ganga , bẹẹ ló ṣì wà dòní .  Odò Méjì àti Ẹsìn Méjì  Ìwádìí àwọn awalẹpìtàn fi hàn pé àwọn ohun kan dọgba nínú ẹsìn táwọn ará Àfonífojì Indus ń ṣe àti tàwọn ará Mesopotámíà .  Wọn rí àwọn ohun ìrántí ẹsìn Híńdù , èyí táwọn èèyàn ti lérò tipẹtipẹ pé ó jẹ ẹsìn àwọn ará Aryan , nínú àwókù àwọn ìlú Indus .  Àpapọ àwọn òòṣà àti ìgbàgbọ ìgbà ìwáṣẹ àwọn Aryan ló para pọ dọkan , tó sì mú ẹsìn Híńdù wáyé .  Ńṣe làwọn ará Aryan kọkọ ń júbà fún Indus , ṣùgbọn bí wọn ṣe ṣí lọ sí ìlà oòrùn tí wọn sì tẹdó sí tòsí odò Ganga , ni wọn tún bẹrẹ sí bọ òun náà .  Lẹyìn tí àwọn ọrúndún mélòó kan kọjá , àwọn ìlú bíi Haridwar , Allahabad , àti Varanasi di èyí tó dìde ní tòsí odò Ganga .  Orí ẹsìn Híńdù ni wọn dá lé .  Lónìí , àràádọta ọkẹ àwọn onísìn ló ń rọ lọ sí àwọn ìlú náà láti lọ wẹ nínú odò Ganga , tí wọn kà sí èyí tó ń múni lára dá , tó sì ń wẹ ẹṣẹ nù .  Nígbà tí ẹsìn Híńdù pilẹṣẹ láti inú odò Indus , ẹsìn Búdà ṣẹ wá láti ìtòsí odò Ganga .  Ní Sarnath , ní tòsí Varanasi , ni Siddhārtha Gautama , ẹni tí wọn ń pè ní Búdà , ti kọkọ wàásù fáwọn èèyàn .  A gbọ pé ó wẹ odò Ganga já níbi tó ti fẹ jù , nígbà tó jẹ ẹni ọdún mọkàndínlọgọrin .  Báwo Làwọn Odò Náà Ṣe Wà Lónìí ?  Omi odò náà kò dára mọ lónìí , kò rí bó ṣe rí ní ẹgbẹrún mẹrin ọdún sẹyìn mọ , nígbà tí àwọn èèyàn máa ń wọ lọ sí bèbè odò Indus àti odò Ganga láti wá ohun ìgbẹmìíró .  Láti lè máa pèsè fáwọn ará Íńdíà , Pakistan , àti Bangladesh tí wọn pọ jaburata , wọn gbọdọ máa bójú tó odò náà tìṣọratìṣọra .   Wo àwòrán tó wà lójú ìwé 16 àti 17 .   Ó wá pọn dandan láti máa ṣe àdéhùn pẹlú àwọn orílẹ - èdè , nítorí ó ju àárín orílẹ - èdè kan ṣoṣo lọ tí àwọn odò náà ti ṣàn kọjá .  Lára àwọn ohun tí Pakistan ti gbé ṣe ni ètò ìbomirinlẹ , wọn ṣe Ìsédò Tarbela , èyí tí gígùn rẹ jẹ kìlómítà mẹta , tí gíga rẹ sì jẹ mítà mẹtàlélógóje .  Ó jẹ ọkan lára èyí tó tóbi jù lọ lágbàáyé , iyẹpẹ tí wọn kó kún ibẹ á gba àyè mílíọnù méjìdínláàádọjọ ó lé ọkẹ mẹẹẹdọgbọn  148,500,000  mítà níbùú lóròó táa bá dà á sílẹ .  Ìsédò Farakka , tí wọn ṣe sí odò Ganga , mú kó dájú pé omi tó pọ tó , tí kò sì dáwọ dúró yóò máa wọnú odò náà nítorí àwọn ọkọ òkun tó ń pọ sí i , tí wọn ń wọlé nítòsí Etíkun Calcutta .  Bó ṣe rí nínú ọràn àwọn odò púpọ , ìṣòro pàtàkì ni ọràn dída ìdọtí sínú odò Ganga jẹ .  Nípa bẹẹ , ní ọdún 1984 , ìjọba ilẹ Íńdíà gbé Àjọ Amúṣẹṣe Lórí Ọràn Odò Ganga dìde , àjọ yìí múra tán láti ṣiṣẹ gan - an ni .  Wọn jíròrò lórí sísọ àwọn ìdọtí di ajílẹ tàbí sísọ ìdọtí di gáàsì , dídarí àwọn omi tí ń ṣàn wọnú odò náà gba ibòmíràn , àti kíkọ àwọn ilé iṣẹ tí yóò máa ṣàtúnṣe àwọn ìdọtí tó jẹ kẹmíkà .  Síbẹ , ohun tó ń ṣèdíwọ fún mímú kí àwọn odò tó wà láyé lẹwà kí wọn sì mọ tónítóní gẹgẹ bí wọn ṣe wà tẹlẹ ti wá ń le ju agbára àwọn àjọ tí ẹdá ènìyàn gbé kalẹ lọ .  Ṣùgbọn , Ọlọrun yóò ṣàtúnṣe ìṣòro náà láìpẹ .  Lábẹ ìṣàkóso Ìjọba rẹ ,  àwọn odò pàápàá yóò pàtẹwọ  nígbà tí gbogbo ilẹ ayé bá di párádísè .  Sáàmù 98 : 8 .   Àpótí  Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 28 , 29   Alagbalúgbú Odò Ńlá Indus  Níwọn bó ti jẹ pé ọpọ odò ló wọ jọ di odò Indus , àríyànjiyàn ti pọ lórí ibi tó jẹ orísun odò náà gangan .  Ṣùgbọn ó dájú pé Himalaya ni odò ńlá yìí ti ṣàn wá .  Bí odò yìí ti ń ṣàn gba apá àríwá ìwọ oòrùn , tó sì ṣàn wọnú àwọn odò mìíràn , ó ṣàn ní ọọdúnrún ó lé ogún kìlómítà la òkè Tibet tí orí rẹ tẹjú kọjá , èyí tó wà ní  ṣóńṣó orí àgbáyé .   Bí odò náà ṣe ń sún mọ ààlà Íńdíà lágbègbè Ladakh , ó ṣàn gba àárín àwọn òkè ńláńlá , ó ṣẹrí gba ìsàlẹ àwọn ibi gẹrẹgẹrẹ àpáta , ó sì wá di ọnà láàárín àwọn òkè Himalaya àti Karakoram .  Ní báyìí , tó ti wà ní agbègbè ìpínlẹ Íńdíà , ó ṣàn sọ kalẹ ní ibi tí ó ga ní ẹgbàá ó lé ẹẹdẹgbẹsán  3,700  mítà nígbà tó fi máa rin ibi tó jẹ òjìdínlẹgbẹta  560  kìlómítà .  Nígbà tó ń ṣàn kiri yìí , ó gba ìhà àríwá , lẹyìn náà ló wá ṣẹrí bìrí gba etí ìhà ìwọ oòrùn Himalaya , níbi tí odò Gilgit ti ṣàn wọnú rẹ , èyí tó ń tú jáde láti inú àpáta Hindu Kush .  Lẹyìn náà , odò náà la Pakistan kọjá lọ sí ìhà gúúsù .  Bí odò Indus ṣe ń rá pálá , ló ń jà gùdù gba àárín àwọn òkè ńlá , nígbà tó yá , ó ṣàn dé ibi tó tẹjú , ó sì ṣàn gba Punjab kọjá .  Orúkọ yìí túmọ sí  Odò Márùn - ún ,  nítorí pé odò ńlá márùn - ún ló ṣàn pàdé odó Indus níbẹ , ìrísí wọn dà bí àwọn ìka ọwọ òmìrán tó yà sọtọọtọ , àwọn odò náà sì ni odò Beas , Sutlej , Ravi , Jhelum , àti Chenab , gbogbo wọn sì jọ ṣàn lọ síbi tó parí ìrìn àjò rẹ sí , èyí tó lé ní ẹgbẹẹdógún ó dín ọgọrùn - ún  2,900  kìlómítà .  Odò Ganga Tó Di Àkúnlẹbọ  Ní nǹkan bí ọgọrùn - ún kìlómítà sí ìhà gúúsù orísun odò Indus ní òkè ńlá Himalaya ni odò Ganga ti bẹrẹ ìrìn àjò tirẹ tó lé ní ẹgbàá ó lé ẹẹdẹgbẹta  2,500  kìlómítà lọ síbi Ìyawọlẹ Omi Òkun Bengal .  Láti ibì kan tí gíga rẹ lé ní ẹgbọnkàndínlógún ó lé àádọrin  3,870  mítà , orísun odò náà ń tú jáde láti ibi ìṣàn òkìtì yìnyín kan tó yọ síta tó jọ ẹnu màlúù , wọn pè é ní Gaumukh lédè Hindi , òun ló di odò tí wọn ń pè ní Bhagirathi .  Odò mìíràn tó ń jẹ Alakda ṣàn wọnú rẹ láti ibì kan tó jẹ nǹkan bí igba ó lé mẹrìnlá kìlómítà sí orísun rẹ , ní Devaprayag .  Àwọn odò méjèèjì yìí , papọ pẹlú Mandakini , Dhauliganga , àti Pindar ló wá di odò Ganga .  Bí odò Ganga ti ṣàn gba gúúsù ìlà oòrùn kọjá ní kọńtínẹǹtì kékeré náà , àwọn odò ńláńlá mìíràn tún ṣàn wọnú rẹ , àwọn bí odò Yamuna ní ìlú Allahabad ní Íńdíà àti odò Brahmaputra ńlá ní Bangladesh .  Nítorí fífẹ tí odò Ganga àti àwọn odò tó ṣàn wọnú rẹ fẹ bí abẹbẹ , wọn ń pèsè omi fún ìdá mẹrin gbogbo ilẹ Íńdíà , pẹtẹlẹ tó lẹtù lójú láyìíká odò Ganga .  Odò náà ṣàn gba ilẹ tó tóbi tó mílíọnù kan àti ẹgbẹrún márùndínlógójì  1,035,000  kìlómítà níbùú lóròó , ó sì ń pèsè fún nǹkan bí ìdá mẹta àwọn olùgbé ilẹ Íńdíà , tí wọn ti lé ní bílíọnù kan báyìí , ní ọkan lára àwọn àgbègbè táwọn olùgbé ibẹ pọ jù lọ lágbàáyé .  Ó tún fẹ gan - an sí i ní Bangladesh , ńṣe ló dà bí òkun kan láàárín orílẹ - èdè , àwọn ọkọ ojú omi sì wà lórí rẹ lóríṣiríṣi .  Lẹyìn náà ni odò Ganga wá pín sí àwọn odò ńláńlá mélòó kan àti ọgọọrọ odò kéékèèké tó mú kó di ọkan lára ẹnu odò tó tóbi jù lọ lágbàáyé .   Àwòrán ilẹ    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Tibet  PAKISTAN  Odò Indus  Odò Jhelum  Odò Chenab  Odò Sutlej  Ìlú Harappa  Ìlú Mohenjo - Daro  ÍŃDÍÀ  Odò Ganga  Odò Yamuna  Odò Brahmaputra  Ìlú Allahabad  Ìlú Varanasi  Ìlú Patna  Ìlú Calcutta  BANGLADESH  NEPAL  BHUTAN   Credit Line   Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc .   Àwọn àwòrán   Àwọn onísìn Híńdù ń wẹ nínú odò Ganga   Credit Line   Gbogbo ẹtọ jẹ ti Sean Sprague  Panos Pictures  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ta Ni Òjíṣẹ ?  LÁLẸ tó ṣáájú ọjọ tí Jésù kú ikú ìrúbọ , àwọn ọrẹ rẹ tó sún mọ ọn jù lọ bẹrẹ sí jiyàn tó gbóná janjan .  Níbàámu pẹlú nǹkan tó wà nínú Lúùkù 22 : 24 ,  awuyewuye gbígbóná janjan kan dìde láàárín wọn lórí èwo nínú wọn ni ó dà bí ẹni tí ó tóbi jù lọ .   Kì í ṣe ìgbà àkọkọ tí irú aáwọ bẹẹ máa ṣẹlẹ láàárín àwọn àpọsítélì Jésù nìyẹn .  Ó kéré tán , ẹẹmejì ṣáájú ìgbà yìí ni Jésù ti tún èrò wọn ṣe .  Báwo ló ti bani nínú jẹ tó pé ní alẹ tó ṣe kókó gan - an yìí , Jésù rí i pé òún ṣì ní láti tún máa rán wọn létí nǹkan tí Kristẹni òjíṣẹ kan gbọdọ jẹ ní tòótọ .  Ó sọ pé :  Kí ẹni tí ó tóbi jù lọ láàárín yín dà bí ẹni tí ó kéré jù lọ , kí ẹni tí ó sì ń ṣe gẹgẹ bí olórí dà bí ẹni tí ń ṣe ìránṣẹ .   Lúùkù 22 : 26 .  Kò yẹ kó yà wá lẹnu pé àwọn àpọsítélì náà ní èrò tí kò tọnà nípa ìjẹpàtàkì ipò àti ìyọrí ọlá .  Kó tó di pé Jésù dé , àwọn akọwé àti àwọn Farisí ni wọn ń fi ṣe àwòkọṣe nínú ọràn ẹsìn .  Dípò kí wọn fún àwọn ènìyàn ní ìtọsọnà àti ìdarí tẹmí , àwọn àṣà àtọwọdọwọ àtàwọn òfin tí kò ṣeé yí padà , tó  sé ìjọba ọrun pa níwájú àwọn ènìyàn  ni àwọn òjíṣẹ èké wọnyí fọwọ sí .  Ọrọ ipò jẹ wọn lógún , wọn máa ń wá ìyọrí ọlá ṣáá , wọn sì jẹ anìkànjọpọn ẹdá , tó jẹ pé wọn ń ṣe iṣẹ wọn nítorí  kí àwọn ènìyàn lè rí wọn .   Mátíù 23 : 4 , 5 , 13 .  Irú Òjíṣẹ Tuntun Kan  Bó ti wù kó rí , Jésù nawọ èròǹgbà tuntun kan tó ní í ṣe pẹlú iṣẹ òjíṣẹ tẹmí sí àwọn ọmọ ẹyìn rẹ .  Ó kọ wọn pé :  Kí a má ṣe pè yín ní Rábì , nítorí ọkan ni olùkọ yín , nígbà tí ó jẹ pé arákùnrin ni gbogbo yín jẹ .  Jù bẹẹ lọ , ẹ má pe ẹnikẹni ní baba yín lórí ilẹ ayé , nítorí ọkan ni Baba yín , Ẹni ti ọrun . . . .  Ṣùgbọn kí ẹni tí ó tóbi jù lọ láàárín yín jẹ òjíṣẹ yín .   Àwọn ọmọ ẹyìn Jésù kò ní láti fara wé àwọn aṣáájú ìsìn ọjọ wọn .  Bí wọn bá fẹ láti jẹ ojúlówó òjíṣẹ , Jésù ni wọn máa fara wé .  Irú àpẹẹrẹ wo ló fi lélẹ ?  Bíbélì sábà máa ń lo ọrọ Gíríìkì náà diaʹkonos fún  òjíṣẹ .   The Encyclopedia of Religion ṣàlàyé pé  kì í ṣe ipò ọlá  ni ọrọ yìí dúró fún  bí kò ṣe ipò ìránṣẹ tí òjíṣẹ náà wà sí ẹni tó ń ṣiṣẹ sìn : títẹlé àpẹẹrẹ Kristi . . . ló jẹ kókó tó wà nínú bí Kristẹni ṣe mọ iṣẹ òjíṣẹ sí .   Níbàámu pẹlú ìtumọ tó péye fún ọrọ náà  òjíṣẹ ,  Jésù fi ara rẹ fún àwọn mìíràn pátápátá .  Ó fi sùúrù ṣàlàyé pé :  Ọmọ ènìyàn wá , kì í ṣe kí a lè ṣe ìránṣẹ fún un , bí kò ṣe kí ó lè ṣe ìránṣẹ , kí ó sì fi ọkàn rẹ fúnni gẹgẹ bí ìràpadà ní pàṣípààrọ fún ọpọlọpọ ènìyàn .   Jésù fi àìmọtara - ẹni - nìkan lo àkókò rẹ , okun rẹ , àti ìtóótun rẹ láti ran àwọn mìíràn lọwọ nípa tara àti tẹmí .  Èé ṣe ?  Nítorí pé àánú àwùjọ ènìyàn tí wọn ti fìyà oúnjẹ tẹmí jẹ , tí wọn ń rọ wá sọdọ rẹ ṣe é .  Ó fẹ ràn wọn lọwọ .  Ìfẹ ọlọlàwọ ló sún un ṣe iṣẹ òjíṣẹ rẹ , ó sì fẹ káwọn ọmọ ẹyìn rẹ náà fi irú ẹmí fífúnni bẹẹ hàn .  Mátíù 9 : 36 .  Jálẹ ìgbésí ayé Jésù , ó fi àpẹẹrẹ lélẹ fún àwọn tó ń bọ wá jẹ òjíṣẹ lọjọ iwájú .  Ó sọ pé :  Ìkórè pọ , ṣùgbọn díẹ ni àwọn òṣìṣẹ .  Nítorí náà , ẹ bẹ Ọgá ìkórè láti rán àwọn òṣìṣẹ jáde sínú ìkórè rẹ .   Dájúdájú , ó yẹ kí àwọn òjíṣẹ Kristi ṣe nínú iṣẹ tó ṣe pàtàkì jù lọ tí ayé tí ì rí rí  kí wọn máa pèsè ìtùnú tẹmí fún gbogbo aráyé nípa wíwàásù àti kíkọni ní ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun .  Mátíù 28 : 19 , 20 .  Dídarí àfiyèsí sí fífúnni àti ṣíṣiṣẹsìn nítorí àìní àwọn ẹlòmíràn yìí ló mú kí ọnà ìgbàṣe iṣẹ òjíṣẹ ti Kristi yàtọ pátápátá .  Ó kọ àwọn ọmọ ẹyìn rẹ láti jẹ òṣìṣẹ , àwọn apẹja tẹmí , àti olùṣọ àgùntàn , kò kọ wọn láti jẹ pidánpidán àti ọmọwé tó kó sí aṣọ mérìíyìírí gẹrẹjẹ àti aṣọ oyè .  Mátíù 4 : 19 ; 23 : 5 ; Jòhánù 21 : 15 - 17 .  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ó bani nínú jẹ pé , bí ọrúndún kan ti ń lọ tí òmíràn ń dé , èrò gíga aláìnímọtara - ẹni - nìkan tí a ní nípa àwọn òjíṣẹ , pé wọn jẹ oníwàásù àti olùkọ olùfara - ẹni - rúbọ ni wọn ti sọ dìdàkudà .  Ohun tó bẹrẹ gẹgẹ bí iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni ti wá yí padà di ti ẹgbẹ àlùfáà kan tí wọn di onírúurú ipò mú .  Wọn dá oríṣiríṣi ẹgbẹ àti ipò sílẹ , wọn ò sì mọ ju níní ipò iyì àti agbára lọ , tó sì jẹ pé ọrọ rẹpẹtẹ ni wọn ń kó jọ .  Èyí dá ìpínyà sílẹ .  Wọn dá àwùjọ àlùfáà sílẹ , pípín ara Olúwa àti gbígba àwọn tó bá dẹṣẹ nímọràn sì ni lájorí iṣẹ wọn .  Ìsìn Kristẹni ti ọrúndún kìíní , tó jẹ pé olúkúlùkù ẹni tó bá wà nínú rẹ ló jẹ òjíṣẹ , ti yí padà ní àwọn ọrúndún tó tẹ lé e , kì í tún ṣe ìsìn kan tó múná dóko mọ , kò gbéṣẹ mọ , ìwọnba àwọn díẹ tí wọn sì dá lẹkọọ dáadáa nìkan ló gbọdọ wàásù kí wọn sì kọni .  Àmọ o , kì í ṣe aṣọ mérìíyìírí gẹrẹjẹ , ààtò ìsìn onípẹpẹfúrú , owó oṣù , tàbí òfin onísìn bíi ti ológun , ni Bíbélì sọ pé a o fi dá Kristẹni òjíṣẹ kan mọ , bí kò ṣe nípa iṣẹ aláìmọtara - ẹni - nìkan rẹ .  Àpọsítélì Pọọlù to irú ìṣarasíhùwà tí àwọn Kristẹni òjíṣẹ gbọdọ fi hàn lẹsẹẹsẹ .  Ó rọ wọn láti má ṣe  ohunkóhun láti inú ìgbéra - ẹni - lárugẹ , ṣùgbọn pẹlú ìrẹlẹ èrò inú .   Fílípì 2 : 3 .  Ó dájú pé Pọọlù fi ohun tó ń wàásù rẹ sílò .  Bí ó ti ń tẹ lé àpẹẹrẹ Kristi láìyà kúrò nínú rẹ , kò fìgbà kan rí wá  àǹfààní ti ara rẹ bí kò ṣe ti ọpọ ènìyàn , kí a bàa lè gbà wọn là .   Ó mọ , ó sì tún ronú gidigidi nípa ẹrù iṣẹ rẹ gẹgẹ bó ṣe sọ pé ó jẹ láti  mú ìhìn rere wá láìgba owó , kí n má bàa lo ọlá àṣẹ mi nínú ìhìn rere ní ìlòkulò .   Kì í ṣe pé ó  ń wá ògo láti ọdọ ènìyàn .   1 Kọríńtì 9 : 16 - 18 ; 10 : 33 ; 1 Tẹsalóníkà 2 : 6 .  Àpẹẹrẹ títayọ gbáà gẹgẹ bí Kristẹni òjíṣẹ tòótọ kan lèyí jẹ o !  Àwọn tó ń tẹ lé àpẹẹrẹ rẹ títayọ , tí wọn sì ń rìn nínú àwòkọṣe olùfara - ẹni - rúbọ tí Jésù Kristi fi lélẹ , tí wọn ń lo ara wọn pátápátá lọfẹẹ láti pèsè ìrànlọwọ tẹmí àti ìtùnú ìhìn rere fún àwọn ẹlòmíràn , ń fi ara wọn hàn bí òjíṣẹ Ọlọrun ní tòótọ .  1 Pétérù 2 : 21 .   Mo Fẹràn Bó Ṣe Ń Ṣàlàyé Ọrọ   Ohun tí ọdọ kan tó jẹ igbá kejì alábòójútó ètò òwò láti Yucatán ní Mẹsíkò , sọ nìyẹn , nípa bí ìwé ìròyìn Jí !  ṣe ń ṣàlàyé àwọn kókó ọrọ .  Nínú lẹtà tó kọ , ó ṣàlàyé pé Ẹlẹrìí kan táwọn jọ ń ṣiṣẹ ní ilé iṣẹ abánigbófò kan ló kọkọ fojú òun mọ Jí ! Ó sọ nípa Jí !  pé :  Ó jẹ orísun tòótọ tí a ti ń rí ìsọfúnni àti òtítọ .  Mo fẹràn bó ṣe ń ṣàlàyé ọrọ , bó ṣe jẹ pé kì í dá sí ohunkóhun tó ní í ṣe pẹlú ọràn ìṣèlú , bẹẹ ni kì í sì í gbé àwọn ènìyàn kan ga ju àwọn mìíràn lọ .  Mo ti rí ojútùú sáwọn ìṣòro nípa kíka ìwé ìròyìn yìí .  Ìtẹjáde tó fani mọra , tó wà déédéé , tó bágbà mu , tó sì kún fún ìsọfúnni ni .  Mo fi ìkíni àtọkànwá mi ránṣẹ sí yín !   Ní ọdún díẹ sẹyìn , Jí !  ṣàlàyé nípa ìpèníjà tó wà nínú kíkojú ikú ẹnì kan tí a fẹràn gan - an .  Ìsọfúnni yẹn ni a tún tẹ lẹyìn náà tí a sì gbé e sínú ìwé pẹlẹbẹ tí a pe àkọlé rẹ ní , Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú .  Ó lè ṣeé ṣe pé kí ìwọ tàbí ẹnì kan tóo mọ rí ìtùnú gbà nípa kíka ìwé pẹlẹbẹ tó ní ojú ewé méjìlélọgbọn yìí .  Bóo bá fẹ ẹdà kan rẹ , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tí a kọ sínú fọọmù náà , tàbí kí o fi ránṣẹ sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí táa tò sí ojú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi láti bá mi ṣe ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  August 8 , 2000  Bíbá Ẹmí Lò Ṣé ó Ń ranni Lọwọ Ni Tàbí ó Ń pani Lára ?  Èé ṣe tí àwọn èèyàn púpọ tó bẹẹ jákèjádò ayé fi ń bá ẹmí lò ?  Ó ha léwu bí ?  Bó bá rí bẹẹ , báwo lo ṣe lè dáàbò bo ara rẹ ?  3 Èé Ṣe Tí Ọpọ Èèyàn Fi Nífẹẹ Sí Ìbẹmìílò ?  4 Ìdí Tó Fi Yẹ Kí O Yẹra Fún Ìbẹmìílò  12 Ǹjẹ Ó Yẹ Ká Máa Fi Ẹdùn Ọkàn Hàn ?  14 Ǹjẹ O Mọ ?  15 Ìrèké  Àràbà Ni Láàárín Àwọn Koríko  19 Ǹjẹ Ó Ti Tó Àkókò Láti Ní Bẹẹdì Tuntun ?  24 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Gbígbé Lókè Òkun Ṣe Lè Gbè Mí ?  27 Pátímọsì  Erékùṣù Àpókálíìsì  30 Wíwo Ayé  31 Wọn Gbé Òtítọ Pa Mọ fún Àádọta Ọdún  Èé Ṣe ?  32 Títọ Àwọn Ọmọ Di Ẹni Tó Lẹkọọ  Báwo La Ṣe Lè Ṣe É ?  Èdè  Òun Ló Ń Ṣínà Ìjùmọsọrọ , Òun Náà Ló Ń Dènà Rẹ 9  Ibo ni èdè ti pilẹ ṣẹ ?  Báwo ni wọn ṣe lè mú kí àjọṣe ẹdá dára tàbí kó bà jẹ ?  Ojú Ìwòye Bíbélì 22  Ṣíṣe Ara Lọṣọọ  Ìdí Tí A Kò Fi Gbọdọ Ṣàṣejù  Èé Ṣe Tí Ọpọ Èèyàn Fi Nífẹẹ Sí Ìbẹmìílò ?  Ìbẹmìílò ni wọn túmọ sí  ìgbàgbọ pé nǹkan kan tó jẹ ẹmí nínú ara ènìyàn máa ń la ikú já , ó sì lè bá àwọn alààyè sọrọ , ó sì sábà máa ń jẹ nípasẹ ẹni kan .   NÍ ỌDÚN 1998 , ìwé kan tó ṣàlàyé bí èèyàn ṣe lè bá òkú sọrọ wọpọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà tó fi jẹ pé kíákíá lo di ìwé tó tà jù lọ tí wọn máa ń sọ nínú ìwé ìròyìn New York Times .  Ní ọdún mélòó kan sẹyìn ní Moscow , àwọn òṣèlú àti oníṣòwò tí wọn ń sanwó gegere láti ṣèwádìí ń sáré lọ bá àwọn arínúróde àti ẹgbẹ abẹmìílò .  Ní Brazil , omilẹgbẹ èèyàn ló máa ń wo àwọn eré onítàn tí ń fi ìbẹmìílò hàn lórí tẹlifíṣọn .  Ní ti ọpọ èèyàn ní Áfíríkà tàbí ní Éṣíà , ṣe ni ìbẹmìílò wọpọ bí ìgbà tí èèyàn bá ń gba pààrọ lọjà .  Kí Ló Dé Tí Ọpọ Èèyàn Fi Yí sí Ìbẹmìílò  Ọpọ ń yí sí ìbẹmìílò láti wá ìtùnú lẹyìn tí èèyàn wọn bá kú .  Nípasẹ àwọn oṣó , wọn lè rí ìsọfúnni àkànṣe gbà tó dà bíi pé látọdọ ẹni tó kú náà ló ti wá .  Nítorí ìyẹn , irú àwọn tí ọfọ ṣẹ yẹn sábà máa ń gbà pé èèyàn àwọn tó kú ṣì wà láàyè , àti pé bíbá òkú sọrọ yóò ran àwọn lọwọ láti lè fara da àdánù àwọn .  Àwọn mìíràn bẹrẹ ìbẹmìílò nítorí pé wọn sọ fún wọn pé àwọn ẹmí yóò ràn wọn lọwọ láti rí ìwòsàn sí àìlera wọn , láti bọ lọwọ ìṣẹ , láti ṣàṣeyọrí nínú eré ìfẹ wọn , láti yanjú ìṣòro inú ìgbéyàwó , tàbí láti rí iṣẹ .  Ọpọ ló sì wà tó jẹ pé ṣíṣòfíntótó ni wọn bá débi ìbẹmìílò .  Ṣùgbọn o , ìdí mìíràn tí àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn fi ń yí sí ìbẹmìílò jẹ , gẹgẹ bí ògbógi kan nínú iṣẹ yìí ṣe sọ , nítorí pé wọn ti kọ wọn pé ìbẹmìílò jẹ  àfikún ìjọsìn  tó wà  ní ìfẹgbẹkẹgbẹ pẹlú ìsìn Kristẹni .   Bí ọràn ìsìn ṣe rí ní Brazil jẹ àpẹẹrẹ ohun táa ń sọ yìí .  Ilẹ Brazil ni àwọn ẹlẹsìn Roman Kátólíìkì ti pọ jù lọ láyé yìí , ṣùgbọn gẹgẹ bí òǹkọwé Sol Biderman ṣe sọ ,  àràádọta ọkẹ àwọn ojúlówó oníṣọọṣì ló máa ń tan àbẹlà nídìí pẹpẹ tó ju ẹyọ kan lọ , tí wọn sì máa ń rò pé kò sí ìyàtọ kankan níbẹ .   Ní tòótọ , Veja , ìyẹn ìwé ìròyìn tó ń jáde lọsọọsẹ ní Brazil , sọ pé ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn tó sábà máa ń lọ sọdọ àwọn abẹmìílò ní Brazil ló jẹ ẹlẹsìn Kátólíìkì tó ti batisí , tó máa ń lọ sí Máàsì déédéé .  Èyí tó tún wá pabanbarì níbẹ ni pé , kódà àwọn àlùfáà kan ń lọ sípàdé àwọn abẹmìílò , a wá lè rí ìdí tí ọpọ àwọn onígbàgbọ fi ń ronú pé Ọlọrun tẹwọ gba kíkàn sí àwọn ẹmí láti rí ìtùnú àti ìtọsọnà .  Ṣùgbọn ṣe bẹẹ ló rí ?   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Onírúurú Àṣà Ìbẹmìílò  Bíbá ẹmí lò lè jẹ lílọ wádìí nǹkan lọdọ oṣó , bíbéèrè ọrọ lọwọ òkú , tàbí kíkíyèsí àwọn àmì àpẹẹrẹ .  Àṣà ìbẹmìílò kan tó wọpọ ni iṣẹ wíwò , ìyẹn ni gbígbìyànjú láti wádìí nípa ọjọ ọla tàbí nípa ohun tí èèyàn kò mọ nípasẹ ìrànwọ àwọn ẹmí .  Àwọn oríṣi iṣẹ wíwò tó wà ni , ìwòràwọ , wíwo kírísítálì , títúmọ àlá , wíwo àtẹlẹwọ láti fi sọ àsọtẹlẹ , àti lílo káàdì láti sọ àsọtẹlẹ oríire .  Ìdí Tó Fi Yẹ Kí O Yẹra Fún Ìbẹmìílò  KÁ NÍ wọn ti kọ ọ pé irú àwọn ìbẹmìílò kan jẹ ọnà láti bá àwọn ẹmí rere sọrọ , ó lè yà ọ lẹnu láti mọ ohun tí Bíbélì sọ nípa ìbẹmìílò .  Bí àpẹẹrẹ , ó wí pé :  Ẹ má ṣe yíjú sí àwọn abẹmìílò , ẹ má sì ṣe wádìí ọrọ lọwọ àwọn olùsàsọtẹlẹ ìṣẹlẹ , láti di aláìmọ nípasẹ wọn .   Léfítíkù 19 : 31 ; 20 : 6 , 27 .  Ní tòótọ , Bíbélì ṣàpèjúwe pé àwọn tí ń bá ẹmí lò jẹ  ohun ìṣe - họọ - sí lójú Jèhófà .   Èé ṣe ?  Ṣíṣàyẹwò dáadáa nípa ohun tí Bíbélì sọ nípa ọkan pàtàkì nínú àṣà ìbẹmìílò  sísọ pé èèyàn ń bá òkú sọrọ  yóò dáhùn ìbéèrè yẹn .  Ǹjẹ Àwọn Òkú Wà Láàyè ?  Ní ìyàtọ pátápátá sí ohun tí ọpọ èèyàn rò , Bíbélì , tí í ṣe Ọrọ Ọlọrun , fi kọni pé kò ṣeé ṣe fún èèyàn láti bá àwọn èèyàn wọn tó ti kú sọrọ .  Kí ló dé tí kò fi ṣeé ṣe ?  Ó dáa , bí ẹnì kan yóò bá bá òkú sọrọ , a jẹ pé òkú yẹn gbọdọ wà láàyè .  Apá kan nínú ara wọn gbọdọ ṣì wà láàyè lẹyìn tí wọn kú .  Àwọn kan máa ń sọ pé ọkàn máa ń wà láàyè nìṣó nígbà tí ara bá kú .  Ṣé òótọ nìyẹn ?  Àkọsílẹ Bíbélì nípa ìṣẹdá ènìyàn sọ pé :  Jèhófà Ọlọrun sì bẹrẹ sí ṣẹdá ọkùnrin náà láti inú ekuru ilẹ , ó sì fẹ èémí ìyè sínú ihò imú rẹ , ọkùnrin náà sì wá di alààyè ọkàn .   Ǹjẹ èyí kò fi hàn pé èèyàn fúnra rẹ ni ọkàn àti pé kò ní ọkàn tí kò leè kú tó máa ń wà láàyè nìṣó lẹyìn tí ara bá kú ?  Ní ti tòótọ , ohun tí Ìwé Mímọ sọ ni pé :  Ọkàn tí ń dẹṣẹ  òun gan - an ni yóò kú .    Àwọn alààyè mọ pé àwọn yóò kú ; ṣùgbọn ní ti àwọn òkú , wọn kò mọ nǹkan kan rárá . . .  Kò sí iṣẹ tàbí ìhùmọ tàbí ìmọ tàbí ọgbọn ní Ṣìọọlù ,  sàréè gbogbo aráyé .  Oníwàásù 9 : 5 , 10 .  Nítorí náà , gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , ọkàn kì í ṣe ohun kan tó máa ń wà láàyè nìṣó lẹyìn tí ara bá kú , tí àwọn tí ń bẹ láàyè lè máa bá a sọrọ lẹyìn náà .  Wo àpẹẹrẹ àwọn akẹkọọjinlẹ Bíbélì méjì tí àwọn èèyàn bọwọ fún , tí wọn ti dé orí ìparí èrò náà pé ọkàn máa ń kú .  Ẹlẹkọọ ìsìn tó jẹ ará Kánádà náà , Clark H .  Pinnock , wí pé :  Èròǹgbà náà  pé ọkàn èèyàn jẹ aláìleèkú  ti ní ipa lórí ẹkọ ìsìn fún ìgbà pípẹ , ó ti pẹ lóòótọ ṣùgbọn kò bá Bíbélì mu .  Bíbélì kò fi kọni pé a dá ènìyàn pẹlú ọkàn aláìleèkú .   Bákan náà , ọmọwé ọmọ ilẹ Gẹẹsì náà , John R .  W .  Stott , wí pé :  Àìleèkú ọkàn , tó túmọ sí àìleèparun ọkàn , jẹ èròǹgbà àwọn ará Gíríìkì , kì í ṣe ti Bíbélì .   Ṣùgbọn àwọn èèyàn máa ń gba ìhìn , wọn sì máa ń gbọ ohùn tó máa ń dà bíi pé ọdọ òkú ló ti wá .  Bó bá wá rí bẹẹ , ta ló ń sọrọ ?  Ìjùmọsọrọ Pẹlú Ta Ni ?  Bíbélì ṣàlàyé pé ẹdá ẹmí kan tí a kò lè fojú rí lo ejò , gẹgẹ bí àwọn ọlọsanyìn ṣe máa ń lo ère , láti fi bá obìnrin àkọkọ , Éfà , sọrọ kí ó sì mú kó ṣọtẹ sí Ọlọrun .  Bíbélì pe ẹni ẹmí , tàbí áńgẹlì yìí ní  ejò ìpilẹṣẹ náà , ẹni tí a ń pè ní Èṣù àti Sátánì , ẹni tí ń ṣi gbogbo ilẹ ayé tí a ń gbé pátá lọnà .   Ẹni yẹn , ìyẹn Sátánì , ṣàṣeyọrí láti fi ẹtàn fa àwọn áńgẹlì mìíràn sínú ìṣọtẹ .  Àwọn áńgẹlì burúkú wọnyí ni a ń pè ní ẹmí èṣù , wọn sì jẹ ọtá Ọlọrun .  Bíbélì fi hàn pé àwọn ẹmí èṣù ní agbára láti ní ipa lórí àwọn èèyàn .  Nígbà náà , kò yani lẹnu pé Òfin Ọlọrun wí pé :  Kí a má ṣe rí láàárín rẹ ẹnikẹni . . . tí ń wádìí ọrọ lọwọ abẹmìílò tàbí olùsàsọtẹlẹ àwọn ìṣẹlẹ tàbí ẹnikẹni tí ń ṣèwádìí lọdọ òkú .  Nítorí gbogbo àwọn tí ń ṣe nǹkan wọnyí jẹ ohun ìṣe - họọ - sí lójú Jèhófà .   Kí lewu tó wà nínú dídágunlá sí òfin yìí ?  Ìrírí ohun tó ṣẹlẹ sí Sọọlù Ọba Ísírẹlì ìgbàanì dáhùn ìbéèrè yẹn .  Nítorí pé ẹrù àwọn ọtá ń ba Sọọlù Ọba , ó tọ abẹmìílò kan lọ .  Ó ní kí obìnrin yẹn bá òun bá wòlíì Sámúẹlì tó ti kú sọrọ .  Nígbà tó gbọ bí abẹmìílò náà ṣe ṣàpèjúwe bàbá arúgbó kan , Sọọlù ronú pé Sámúẹlì ni ẹdá abàmì yẹn gbọdọ jẹ .  Kí ló sọ fún Sọọlù ?  Ó sọ pé a óò fi Ísírẹlì lé àwọn ọtá lọwọ , àti pé Sọọlù àti àwọn ọmọkùnrin rẹ yóò wà pẹlú  Sámúẹlì ,  tó túmọ sí pé wọn yóò kú .  Kí ni Ọlọrun sọ nípa ìpinnu tí Sọọlù ṣe tó fi lọ wádìí ọrọ lọdọ abẹmìílò kan ?  Ìwé Mímọ sọ fún wa pé :  Bí Sọọlù ṣe kú nìyẹn nítorí ìwà àìṣòótọ rẹ . . . àti pẹlú fún bíbéèrè lọwọ abẹmìílò pé kí ó ṣe ìwádìí .   Ohun tó ná an kò kéré rárá !  Bákan náà lónìí , àwọn tó bá ń bẹmìí lò ń fẹmí ara wọn wewu gan - an ni .  Bíbélì kìlọ pé  àwọn tí ń bá ẹmí lò  yóò jìyà  ikú kejì  tàbí , ikú àìnípẹkun  .   Nígbà náà , ó ṣe kedere pé , ọnà ọgbọn , tó sì ń gba ẹmí là to yẹ láti tọ ni láti yẹra fún gbogbo onírúurú ìbẹmìílò .  Bí A Ṣe Lè Dènà Àwọn Ẹmí Burúkú  Ká ní o ti lọwọ nínú ìbẹmìílò ńkọ ?  Nígbà náà , yóò dára pé kí o gbégbèésẹ lójú ẹsẹ láti dáàbò bo ara rẹ àti ìdílé rẹ kí àwọn ẹmí burúkú má bàa ṣe ọ léṣe .  Àwọn ìgbésẹ wo ni ?  Láti ṣàkàwé : Báwo ni ẹnì kan ṣe máa ń dáàbò bo ilé àti ìdílé rẹ lọwọ eku ?  Lẹyìn tó bá ti pa wọn tán nínú ilé rẹ , á kó àwọn nǹkan tó máa ń fa eku wá kúrò nínú ilé .  Á dí àwọn ihò , á sì tún ògiri ṣe kí àwọn eku má lè wọlé , bí àwọn eku kò bá sì dẹyìn , ó lè wá ìrànlọwọ lọdọ àwọn ẹlòmíràn láti rẹyìn wọn .  O lè ṣe ohun tó jọ èyí láti dènà àwọn ẹmí burúkú , kí o sì gba ara rẹ sílẹ lọwọ wọn .  Ṣàyẹwò àpẹẹrẹ àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní ní Éfésù , tí wọn bá ẹmí lò kí wọn tó di Kristẹni .  Lẹyìn tí wọn ti pinnu láti jáwọ nínú bíbá ẹmí lò , wọn gbé ìgbésẹ mẹta láti dáàbò bo ara wọn kúrò lọwọ ìkọlù àwọn ẹmí burúkú , tó dà bí ìgbà tí eku bá gbógun tini .  Kí ni wọn ṣe ?  Ìgbésẹ Àkọkọ  Bíbélì ṣàlàyé pé :  Ọpọ lára àwọn tí wọn fi idán pípa ṣiṣẹ ṣe , kó àwọn ìwé wọn pa pọ , wọn sì dáná sun wọn níwájú gbogbo ènìyàn .   Nípa sísun àwọn ìwé wọn tó ní í ṣe pẹlú iṣẹ wíwò , àwọn Kristẹni tuntun wọnyẹn fi àpẹẹrẹ lélẹ fún gbogbo àwọn tó bá fẹ dènà àwọn ẹmí burúkú lónìí .  Kó gbogbo nǹkan tó bá ní í ṣe pẹlú ìbẹmìílò dà nù .  Lára nǹkan wọnyí ni gbogbo ìwé , ìwé ìròyìn , ìwé àkàrẹrìn - ín , fídíò , ìwé àlẹmógiri , àwọn ọrọ orí rédíò tàbí tẹlifíṣọn , àti orin tí wọn gbà sílẹ tó lè máa dọgbọn sọ nípa ìbẹmìílò , títí kan oògùn tàbí àwọn nǹkan mìíràn tí àwọn èèyàn máa ń fi sára nítorí  ààbò .   Diutarónómì 7 : 25 , 26 ; 1 Kọríńtì 10 : 21 .  Ní Gúúsù Amẹríkà , ọkùnrin kan tó ti jingíri sínú ìbẹmìílò fún ọpọ ẹwádún fi ìmọràn Ìwé Mímọ yìí sọkàn .  Ó sọ pé :  Lọjọ kan , mo kó gbogbo nǹkan tí mo fi ń bá ẹmí lò jọ sí iwájú ilé mi , ni mo bá mú àáké , mo fi gé wọn sí wẹwẹ .   Lẹyìn náà , ó jó gbogbo wọn di eérú .  Lẹyìn ìyẹn , ó tẹ síwájú dáadáa nípa tẹmí , kò sì pẹ tó fi di òjíṣẹ onítara ní ọkan nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ṣùgbọn o , ìgbésẹ àkọkọ yẹn kò tó .  Èé ṣe tí kò fi tó ?  Ẹ wò ó , kódà ní ọdún mélòó kan lẹyìn tí àwọn Kristẹni tó wà ní Éfésù yẹn ti sun àwọn ìwé idán wọn , àpọsítélì Pọọlù kọwé pé :  Àwa ní gídígbò kan . . . lòdì sí àwọn agbo ọmọ ogun ẹmí burúkú .   Àwọn ẹmí èṣù kò tíì dẹyìn o .  Wọn ṣì ń wá àǹfààní tí wọn á lò .  Kí tún làwọn Kristẹni yẹn gbọdọ ṣe ?  Ìgbésẹ Kejì  Pọọlù rọ àwọn ará ní Éfésù ní ọrúndún kìíní pé :  Ẹ gbé ẹkúnrẹrẹ ìhámọra ogun láti ọdọ Ọlọrun wọ , kí ẹ bàa lè dúró gbọn - in gbọn - in lòdì sí àwọn ọgbọn ẹwẹ Èṣù .   Ìmọràn yẹn ṣì gbéṣẹ lónìí .  Gan - an bíi tẹni tó fẹ lé àwọn eku kúró nínú ilé rẹ , Kristẹni kan gbọdọ fún ohun ìgbèjà rẹ tó dà bí ògiri , lágbára kí ó lè wà níbi tí ọwọ àwọn ẹmí burúkú kò ti ní lè tó o .  Kí ni ìgbésẹ kejì yìí ní nínú ?  Pọọlù tẹnu mọ ọn pé :  Lékè ohun gbogbo , ẹ gbé apata ńlá ti ìgbàgbọ , èyí tí ẹ ó lè fi paná gbogbo ohun ọṣẹ oníná ti ẹni burúkú náà .   Apata yìí ṣe pàtàkì gan - an .  Bí ìgbàgbọ rẹ bá ṣe dúró ṣinṣin tó , bẹẹ náà ni o ṣe máa lè dènà agbo ọmọ ogun ẹmí burúkú tó .  Mátíù 17 : 20 .  Nígbà náà , báwo lo ṣe lè fún ohun ìgbèjà tí yóò dáàbò bò ọ lágbára ?  Nípa bíbá ìkẹkọọ rẹ nínú Bíbélì nìṣó ni .  Báwo ni kíkẹkọọ Bíbélì ṣe ní í ṣe pẹlú ìgbàgbọ ?  Ní gidi , bó ṣe jẹ pé bí ìpìlẹ ògiri kan ba ti lágbára tó ni ògiri náà ṣe máa ń dúró gbọin gbọin tó , bẹẹ náà ló ṣe jẹ pé bí ìpìlẹ tí ẹnì kan fi lélẹ bá ṣe lágbára tó ni ìgbàgbọ rẹ á ṣe dúró gbọin gbọin tó .  Kí ni ìpìlẹ náà ?  Ìmọ pípéye nípa Ọrọ Ọlọrun ni .  Àpọsítélì Pọọlù ṣàlàyé pé :  Ìgbàgbọ ń tẹ lé ohun tí a gbọ .  Ẹwẹ , ohun tí a gbọ jẹ nípasẹ ọrọ nípa Kristi .   A rọ ọ pé kí o ké sí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láti wá bá ọ ṣèkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ , ní àkókò àti ibi tó bá rọrùn fún ọ .  Irú ìkẹkọọ bẹẹ yóò fún ìgbàgbọ rẹ lókun .  Kí ni yóò jẹ àbájáde rẹ ?  Kò ní pẹ tí ìgbàgbọ rẹ yóò fi di odi ààbò tí yóò jẹ apata fún ọ kúrò lọwọ ìdarí àwọn ẹmí burúkú .  Sáàmù 91 : 4 ; 1 Jòhánù 5 : 5 .  Kí ni ìgbésẹ kẹta tí àwọn Kristẹni wọnyẹn ní Éfésù gbé ?  Ìgbésẹ Kẹta  Ní Éfésù ìgbàanì , àwọn tó ṣẹṣẹ gbà gbọ wọnyẹn ti gbé ìgbésẹ láti dènà àwọn ẹmí burúkú , ṣùgbọn àwọn Kristẹni yẹn ṣì ń gbé ní ìlú tí ìbẹmìílò ti wọpọ .  Wọn ṣì nílò ààbò síwájú sí i .  Nítorí náà , nígbà tí àpọsítélì Pọọlù kọwé sí àwọn onígbàgbọ bíi tirẹ yìí , ó sọ ohun tí wọn á ṣe fún wọn , ó ní :  Pẹlú gbogbo oríṣi àdúrà àti ìrawọ ẹbẹ . . . ẹ máa bá a lọ ní gbígbàdúrà ní gbogbo ìgbà nínú ẹmí .  Àti pé fún ète yẹn , ẹ wà lójúfò pẹlú gbogbo àìyẹsẹ àti pẹlú ìrawọ ẹbẹ nítorí gbogbo ẹni mímọ .   Éfésù 6 : 18 .  Dájúdájú , gbígbàdúrà lọnà gbígbóná janjan láìdábọ fún ààbò Jèhófà jẹ ìgbésẹ tó pọndandan fún ààbò kúrò lọwọ àwọn ẹmí burúkú , àní ó ṣì jẹ bẹẹ títí di ìsinsìnyí .  Ó sì tuni nínú láti mọ pé Jèhófà yóò dáhùn ìrawọ ẹbẹ àtọkànwá rẹ nípa dídáàbò bò ọ , àwọn áńgẹlì rẹ yóò sì tì ọ lẹyìn pẹlú .  Nítorí náà , ó ṣe pàtàkì pé kí a máa gbàdúrà sí Ọlọrun láìdábọ pé ,  Dá wa nídè kúrò lọwọ ẹni burúkú náà .   Mátíù 6 : 13 ; 1 Jòhánù 5 : 18 , 19 .  Antônio , tó jẹ abẹmìílò tẹlẹ rí ní Brazil , wá mọrírì agbára tí àdúrà ní .  Lẹyìn tó ti tẹwọ gba ìkẹkọọ Bíbélì , tó sì mọ pé Jèhófà ni orúkọ Ọlọrun , ó bẹrẹ sí gbàdúrà sí Jèhófà Ọlọrun lọnà gbígbóná janjan fún ìrànwọ láti jáwọ nínú bíbá ẹmí lò .  Nígbà tó ronú nípa ohun tó ti kọjá , ó wí pé :  Gbígbàdúrà sí Jèhófà ti jẹ ààbò fún mi àti fún ọpọ àwọn mìíràn tí àwọn ẹmí burúkú ti sọ di ẹrú tẹlẹ .   Òwe 18 : 10 .  O Lè Ṣàṣeyọrí  Ó ṣe pàtàkì pé lẹyìn tí o bá mọ Jèhófà , kí o ní ìgbẹkẹlé kíkún nínú rẹ , kí o máa tẹrí ba fún ọlá àṣẹ rẹ , kí o sì máa ṣègbọràn sí àwọn àṣẹ rẹ .  Bí o bá ṣe èyí , nígbà tí o bá ké pè é pé kí ó ràn ọ lọwọ , tí o sì pe orúkọ tirẹ alára , yóò dáàbò bò ọ .  Antônio rí irú ààbò bẹẹ gbà .  Lónìí , ó ti di Kristẹni alàgbà ní ọkan nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní São Paulo , ó sì kún fún ìmoore pé òun rí òtítọ tó sọ òun di òmìnira .  Jòhánù 8 : 32 .  Gẹgẹ bíi ti Antônio àti ẹgbẹẹgbẹrún àwọn mìíràn tí wọn ti jẹ abẹmìílò tẹlẹ rí , tí wọn ń sin Jèhófà Ọlọrun nísinsìnyí , o lè bọ lọwọ ìbẹmìílò .  Nítorí náà , kó gbogbo nǹkan tó bá ní í ṣe pẹlú ìbẹmìílò jù nù , fún ìgbàgbọ rẹ lókun nípasẹ ìkẹkọọ Bíbélì , kí o sì máa gbàdúrà fún ààbò Jèhófà .  Gbé àwọn ìgbésẹ wọnyí  ìwàláàyè rẹ sinmi lé e !   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 5   Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , alààyè kò lè bá òkú sọrọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Kó gbogbo nǹkan tó ní í ṣe pẹlú ìbẹmìílò dà nù   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Máa bá kíkẹkọọ Bíbélì nìṣó   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Máa gbàdúrà lọnà gbígbóná janjan lọpọ ìgbà  Ǹjẹ Ó Ti Tó Àkókò Láti Ní Bẹẹdì Tuntun ?  Látọwọ akọròyìn Jí !  ní ilẹ Gẹẹsì  Ṣé ó máa ń ṣẹlẹ pé o kì í sábà rí oorun sùn , tí wàá máa yí lọ yí bọ kára lè tù ọ , tó bá wá di òwúrọ , tí wàá jí tí gbogbo ara á máa ro ọ ?  Bó bá rí bẹẹ , ó lè jẹ bẹẹdì tí o fi ń sùn ni ìṣòro rẹ .  OHUN èlò yìí lè jẹ ọrẹ rẹ , bẹẹ ló sì lè jẹ ọtá rẹ .  Bó bá jẹ ibi tí wọn ti máa ń lo bẹẹdì lò ń gbé , á fẹrẹẹ jẹ pé nǹkan bí ìdá mẹta ìgbésí ayé rẹ lò ń lò lórí bẹẹdì , ṣùgbọn bó bá yá , bẹẹdì rẹ á gbó .  Ṣe o ń gbádùn bẹẹdì tí o ń lò báyìí ?  Ǹjẹ O Nílò Bẹẹdì Tuntun ?  Bí ó ti sábà máa ń rí , bẹẹdì kan á ṣiṣẹ dáadáa fún nǹkan bí ọdún mẹwàá .  Bẹẹdì ẹni tó bá tóbi lè tètè gbó .  Fi sọkàn pẹlú pé bí o ṣe ń dàgbà sí i , àwọn nǹkan tí o nílò àti ohun tí o fẹ á máa yí padà .  Láti pinnu bóyá o nílò bẹẹdì tuntun , bi ara rẹ ní ìbéèrè wọnyí .   Ṣé ọrùn tàbí ẹyìn máa ń ro mí tí mo bá jí ?  Ṣé bẹẹdì mi ò kéré jù ?  Ṣé irin tàbí igi bẹẹdì kì í gún mi lára ?  Ṣé bẹẹdì mi kì í dún tàbí kó máa pariwo nígbà tí mo bá yíra padà ?  Ṣé èmi àti ìyàwó mi máa ń yí lu ara wa láìmọọmọ ?  Ṣé abẹ bẹẹdì náà kò rí gbágungbàgun tàbí kí ibì kan lọ sókè ju ibì kejì ?  Ṣé ẹsẹ rẹ àti àwọn táyà ẹsẹ rẹ kò ti gbó ?   Àwọn ìdáhùn rẹ sí ìbéèrè wọnyí lè ràn ọ lọwọ láti pinnu bóyá ó ti tó àkókò láti ra bẹẹdì tuntun .  Báwo La Ṣe Ń Mọ Bẹẹdì Tó Dára ?  Bẹẹdì tó dára yóò mú kí ara tù ọ , á sì lágbára láti gbà ọ dúró bí o bá sùn , á kúnjú ìwọn ohun tí o nílò àti ohun tí o fẹ .  Ọpọ bẹẹdì máa ń ní mátírẹẹsì àti irin tàbí igi bẹẹdì , ṣùgbọn mátírẹẹsì gan - an ló máa ń jẹ kí ara tù ọ .  Àwọn nǹkan kan wà tó máa ń para pọ di mátírẹẹsì .  Àkọkọ níbẹ ni aṣọ tó bò ó , tàbí èyí tó mú kó túbọ tóbi sí i , tí a fi máa ń di gbogbo rẹ pa pọ .  Lẹyìn náà ló kan tìmùtìmù táá mú kí ara tù ọ , tí á sì jẹ kí ooru ara rí ibi gbà jáde .  Ìpele kẹta , tó máa ń mú kí ó lágbára , kí ó sì dúró sán - ún , sábà máa ń ní irin wọlọwọlọ tàbí irin lílọ nínú lọhùn - ún .  Onírúurú àwọn nǹkan ni wọn máa ń fi ṣe inú rẹ kó lè lágbára , ṣùgbọn ní gbogbo gbòò , bí irin lílọ tí wọn fi ṣe é bá ṣe pọ tó , àti bí wáyà tí wọn lò bá ṣe gbópọn tó ni yóò ṣe lágbára tó .  Èyí tó tún wá wọpọ báyìí tí àwọn èèyàn tún ń lò ni mátírẹẹsì tí wọn fi tìmùtìmù ṣe ; kò wúwo bí èyí tí wọn fi irin lílọ ṣe inú rẹ .  Ṣùgbọn , mátírẹẹsì tó dáa sábà máa ń ṣe dáadáa bó bá jẹ orí ibi tó yẹ la gbé e lé , ìyẹn ni pé kó jẹ orí ibi tí wọn ṣe é fún .  Wọn sábà máa ń ta bẹẹdì ìrọgbọkú pẹlú gbogbo ohun tó yẹ , pẹlú mátírẹẹsì àti pátákó tí wọn máa gbé e lé .  Ẹgbẹ rẹ tó máa ń fẹ , tó ní ìsàlẹ tó dà bíi ti àpótí máa ń ṣèrànwọ gidigidi láti dáàbò bo mátírẹẹsì , á jẹ kátẹgùn máa rí ibi fẹ sí i , èyí sì ń jẹ kó lálòpẹ gidigidi .  Òmíràn tún ni bẹẹdì tí wọn máa ń tẹ ìsàlẹ rẹ .  Ó sábà máa ń ní ìsàlẹ tí wọn tẹ , ó sì ní ihò lábẹ , èyí a jẹ kí atẹgún máa fẹ sí mátírẹẹsì tó bá a mu , tí a gbé sí i .  Bó bá jẹ pé nǹkan tó le ni wọn fi tẹ ìsàlẹ rẹ , ó máa ń jẹ kí ìpìlẹ rẹ le , bó bá sì jẹ nǹkan tó lè ta bọn - ùn la lò , ìpìlẹ rẹ máa ń rọ .  Yíyan Bẹẹdì Tí Ó Yẹ  Kí ló yẹ kí o fi sọkàn nígbà tí o bá fẹ ra bẹẹdì ?  Àlòkù bẹẹdì ti lè fa òógùn ara àwọn ẹlòmíràn mu , ìpẹpẹ ara wọn sì ti lè ṣí mọ ọn , ó tún lè ní kòkòrò tó lè bá ara rẹ jà , ó lè fa ikọ fée , tàbí ifo .  Ó tún lè máà bá ìlànà ìlera àti ààbò mu .  Kí o tó lọ ra bẹẹdì tuntun , a dámọràn pé kí o pinnu ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ , àwọn nǹkan bí iye owó rẹ , ọràn ìlera , tàbí bí yóò ṣe tóbi tó .  Gbìyànjú kí o wá àkókò tí ó pọ tó láti ṣèbẹwò sí àwọn ilé ìtajà tó lórúkọ rere , kí o sì wádìí bó bá ti ṣeé ṣe tó nípa bẹẹdì tàbí mátírẹẹsì kọọkan .  Níwọn bí àwọn bẹẹdì ti sábà máa ń wọn , má ṣe jẹ kí wọn tì ọ yan èyí tí kò dáa .  Ó lè ṣòro fún ọ láti yan èyí tí ó yẹ tí o bá lọ nígbà tó ti rẹ ọ .  Wọ aṣọ tó rọ ẹ lọrùn .  Má ṣe ronú pé ìwọ ni gbogbo èèyàn ń wò nígbà tí o bá ń ṣàyẹwò bẹẹdì .  Bọ aṣọ kóòtù àti bàtà rẹ , kí o sì sùn sórí bẹẹdì kọọkan fún ìṣẹjú díẹ .  Sùn lóríṣiríṣi ọnà , kí o kíyè sí i dáadáa bóyá ó gba èjìká rẹ dúró , bóyá ó gba itan rẹ dúró , bóyá ó sì gba ìbàdí rẹ dúró .  Wo àpótí tó wà nísàlẹ .  Títọjú Bẹẹdì Rẹ  Bí o bá ń tọjú bẹẹdì rẹ dáadáa , ó dájú pé ìyẹn yóò jẹ kí ó lálòpẹ .  Béèrè ìmọràn lọwọ àwọn tó ń tà á , kí o sì fara balẹ ka ìtọni tí àwọn tó ṣe é pèsè nípa ìtọjú rẹ .  Nígbà tí o bá gbé bẹẹdì rẹ tuntun délé , já ọrá tó wà lára rẹ kúrò kíákíá .  Èyí kò ní jẹ kí ó kì pọ , tí ó lè jẹ kó móoru , kó hewú , kó sì bẹrẹ sí kẹ .  Àwọn ìmọràn díẹ sí i ló tẹ lé e yìí .   Rí i pé o ń yí mátírẹẹsì rẹ tuntun padà , tó bá jẹ onírin lílọ , kí o sì tún yí ibi tí o ń gbórí sí sí ibi tí o ń gbẹsẹ sí , kí o máa ṣe èyí lọsọọsẹ tàbí lọsẹ méjìméjì fún oṣù mélòó kan àkọkọ , bó bá sì yá , kí o máa ṣe bẹẹ lóṣù mẹtamẹta .  Èyí á jẹ kí àwọn nǹkan tí wọn kó sínú rẹ fara mọra , kò sì ní jẹ kí apá kan tètè gbó ju apá kejì .  Bí o bá ní ìṣòro ẹyìn dídùn , á dáa kí o ronú nípa níní mátírẹẹsì tó jẹ pé kìkìdá tìmùtìmù ni , níwọn bí ìyẹn ti lè máà béèrè pé kí o máa yí i padà déédéé .   Má ṣe tẹ mátírẹẹsì , má ṣe ká a kólóbó , má sì ṣe fún un pọ .  Kí o má bàa ba aṣọ ara rẹ jẹ , ńṣe ni kí o máa fi ìkọ rẹ tì í sí àyè rẹ , má ṣe fi gbé e .   Láràárọ , ṣí aṣọ tí o fi ń bo bẹẹdì rẹ fún ogún ìṣẹjú ó kéré tán , kí atẹgùn lè fẹ sí bẹẹdì rẹ kí ooru ara sì gbẹ kúrò .   Kí mátírẹẹsì rẹ má bàa dọtí , máa fi nǹkan tó ṣeé fọ bò ó .  Máa gbọn ìdọtí àti eruku kúrò lára mátírẹẹsì rẹ déédéé , kí o sì fi omi tútù tó ní ọṣẹ díẹ nínú nu ìdọtí tó bá ta bá a tàbí ohunkóhun tó bá dà sí i .   Gbìyànjú kí o má ṣe máa jókòó sí ojú kan náà ní etí mátírẹẹsì rẹ ní gbogbo ìgbà .  Má ṣe jẹ kí àwọn ọmọdé tàbí ẹnikẹni mìíràn fò sórí bẹẹdì rẹ .  Bẹẹdì rẹ ju ohun ìní tóo fi owó rà .  Ohun ìní tí o fi ń lo ìdámẹta nínú ìgbésí ayé rẹ ni , ó sì lè ní ipa ńláǹlà lórí ìdáméjì yòókù .  Bí o bá fi ọgbọn yan ọrẹ rẹ tí ń gbà ọ dúró yìí , tí o sì ń bójú tó o dáadáa , òun náà á tọjú ẹ dáadáa .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 20   Bẹẹdì Wo Ló Yẹ Ọ ?  Ó tura , ó sì lè gba ara dúró .  Kò dìgbà tí mátírẹẹsì kan bá le bí igi ká tó sọ pé ó dáa fún ọ .  Ká sòótọ , a ronú pé bí bẹẹdì kan bá le jù , ó lè dá kún ìṣòro ẹyìn dídùn .  Jẹ kí ara rẹ sọ ohun tó fẹ .  Fi ẹyìn lélẹ .  Bí ó bá ṣeé ṣe fún ọ láti ti ọwọ rẹ bọ ibi ọpá ẹyìn rẹ , kí ó wọ ọ dáadáa , tí ó sì rọrùn fún ẹ láti yí padà , a jẹ pé mátírẹẹsì yẹn kò le jù fún ọ .  Mátírẹẹsì tó bá gba ara dúró dáadáa kò gbọdọ jẹ kí eegun ẹyìn rẹ tẹ nígbà tí o bá fi ẹgbẹ lélẹ .  Ẹni tó bá tóbi nílò bẹẹdì tó túbọ lágbára dáadáa .  Bí ó ṣe tóbi tó .  Yan bẹẹdì tí á jẹ kí o lè yí lọ yí bọ .  Bó bá jẹ pé èèyàn méjì ni yóò máa sun orí bẹẹdì kan , fi sọkàn pé bí àgbàlagbà méjì bá ń sùn lórí bẹẹdì ńlá ẹlẹgbẹẹ méjì , ẹnì kọọkan wọn yóò ní àyè kan náà bí ìgbà tí ọmọ jòjòló bá sùn lórí bẹẹdì ọmọ ọwọ .  Mátírẹẹsì tó bá bẹẹdì mu .  Bó bá ṣeé ṣe , ra mátírẹẹsì àti bẹẹdì tó bára wọn mu , tí wọn sì ṣe láti ṣiṣẹ pọ láti tù ọ lára kí wọn sì gba ara rẹ dúró .  Bẹẹdì tó ti gbó lè ba mátírẹẹsì tuntun jẹ , ó sì lè máà jẹ kó lálòpẹ tó bí wọn ṣe fọwọ sọyà fún ọ níbi tóo ti rà á .  Ìníyelórí rẹ .  Lọpọ ìgbà , ohun tí o bá sanwó fún ni wọn á tà fún ọ , nítorí náà , ra bẹẹdì tó dára jù lọ tí agbára rẹ ká .  Àyè .  Bí kò bá sí àyè , o lè ronú nípa bẹẹdì tó ṣeé ká , tàbí bẹẹdì tí wọn ń nàró sára ògiri , tó ṣeé tì mọ inú àpótí tó wà nídùúró .  Òmíràn tún ni mátírẹẹsì tí wọn fi òwú ṣe , tó tètè ṣeé tẹ sílẹ lálẹ .  Wọn tún máa ń ta mátírẹẹsì olówùú gẹgẹ bí àga onítìmùtìmù tó ṣeé nà bí ibùsùn , tó sì tún ṣeé ká .  Àìlera .  Bí bẹẹdì tó wọpọ kò bá tù ọ lára , bẹẹdì tó ṣeé yí padà máa ń ní onírúurú ọnà tí èèyàn lè gbà sùn .  Bẹẹdì olómi máa ń gba ara èèyàn dúró , kì í jẹ kí ìwúwo ara fì sí ibì kan , ó sì lè ṣèrànwọ fún àwọn tí ara máa ń ni nítorí sísún mọ tí òpó ẹjẹ sún mọ eegun ara jù .  Àwọn tó ní èèwọ ara .  Bí ekuru tàbí ìdọtí tín - íntìn - ìntín bá máa ń dààmú rẹ , á dáa kí o yan mátírẹẹsì tó jẹ pé aṣọ tí wọn fi ṣe é kì í gbọn ìdọtí tín - íntìn - ìntín , tàbí tó jẹ pé kìkìdá tìmùtìmù ni .  Ó dáa kí o tún mọ pé àwọn ohun tó máa ń jẹ èèwọ fún ara kì í tètè kó wọnú bẹẹdì tí wọn tẹ abẹ rẹ tàbí bẹẹdì olómi .  Àwọn arúgbó .  Rí i dájú pé àtẹlẹsẹ rẹ lè kan ilẹ nígbà tí o bá jókòó sí etí bẹẹdì rẹ .  Bẹẹdì tó bá ní etí tó le yóò lè jẹ kó túbọ rọrùn fún ọ láti bọ sórí bẹẹdì tàbí kí o dìde kúrò lórí bẹẹdì láti ibi tí o jókòó sí yẹn .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 21   Àwọn Ìmọràn Tó Lè Dáàbò Bò Ọ   Wọ aṣọ àwọsùn tí kò lè tètè jóná .   Rí i dájú pé ibi tí o gbé bẹẹdì rẹ sí jìnnà sí iná àti ẹrọ amúlémóoru .   Ṣàyẹwò kúbùsù tó ń bá iná ṣiṣẹ bóyá lára àwọn òwú tí wọn fi ṣe é ti gbó , bóyá àpá ti wà lára rẹ , bóyá àmì wà lára rẹ tó ń fi hàn pé àwọn apá ibì kan lára rẹ ti ń jó díẹdíẹ , tàbí bóyá okùn iná rẹ ti gbó .  Má ṣe lo kúbùsù náà nígbà tí ó bá tutù , ṣùgbọn jẹ kí ó fúnra rẹ gbẹ .  Má ṣe gbé nǹkan tó wúwo sí orí bẹẹdì nígbà tí ẹ bá ti tanná sí kúbùsù náà .   Má ṣe rọ omi tó ń hó yaya sínú rọbà tí wọn ń rọ omi gbígbóná sí , má sì ṣe lò ó pẹlú kúbùsù tó ń bá iná ṣiṣẹ .  Gbé e kúrò kí ọmọ tó gorí bẹẹdì .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Aṣọ mátírẹẹsì  Aṣọ mátírẹẹsì tí bátànì rẹ fẹ  Aṣọ mátírẹẹsì tí bátànì rẹ wẹ  Òwú tí wọn fi ṣe ọṣọ  Ìpele onítìmùtìmù  Férémù mátírẹẹsì  Tìmùtìmù  Irin wọlọwọlọ  Irin lílọ  Irin àkìbọnú mátírẹẹsì   Credit Line   A ṣàtúntẹ rẹ nípasẹ ìfọwọsí onínúure ti Sleep Council   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 19   A ṣàtúntẹ rẹ nípasẹ ìfọwọsí onínúure ti Sleep Council  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Gbígbé Lókè Òkun Ṣe Lè Gbè Mí ?   Nígbà tí mo dé pápákọ òfuurufú , ṣe ló dà bíi pé kí ń padà sílé ! . . .  Gbogbo ìyánhànhàn mi láti dé ibi tí mi ò dé rí àti gbogbo ayọ àwárí tí mo ṣe ti pòórá .  Lọrọ kan ṣáá , àárò ilé sọ mi ju ti ìgbàkígbà rí lọ .   Uta .  Ó MÁA ń bani lẹrù pé kí ó kù ọ ku ìwọ nìkan ní ilẹ àjèjì .  Ṣùgbọn bí àpilẹkọ tó ṣáájú lára ọwọ yìí ti fi hàn , ọpọ èwe ló ń yàn láti lọ gbé lókè òkun fún ìgbà díẹ .  Àwọn kan máa ń lọ láti kọ ẹkọ ìwé tàbí láti gba àkànṣe ìdánilẹkọọ .  Àwọn kan máa ń lọ kọ èdè .  Àwọn kan sì rèé , owó ni wọn ń wá lọ .  Ṣùgbọn o , àwọn mìíràn lọ láti sìn ní ilẹ òkèèrè níbi tí wọn ti nílò àwọn oníwàásù Ìjọba náà .  Ká ní tìtorí ìdí tó bọgbọn mu lo ṣe ń gbé lókè òkun  àwọn ìdí tó fún àwọn àìní àti góńgó rẹ nípa tẹmí ní àfiyèsí   kí lo lè ṣe láti rí i dájú pé gbígbé níbẹ á gbè ọ ?  Pinnu Láti Mú Ara Rẹ Bá Ipò Nǹkan Mu  Lákọọkọ ná , o gbọdọ múra tán láti mú ara rẹ bá ipò nǹkan mu .  Ìyẹn kò túmọ sí pé kí o pa àwọn ìlànà Kristẹni tàbí àwọn nǹkan tẹmí tí o máa ń ṣe tì .  Ṣùgbọn ó lè túmọ sí pé o gbọdọ kọ jíjẹ àwọn oúnjẹ tuntun , kí o kọ àwọn ìlànà ìwà rere tuntun kan , tàbí kí o gbìyànjú àwọn ọnà tuntun tí a ń gbà ṣe àwọn nǹkan .  Àwọn àṣà tuntun wọnyí lè yàtọ pátápátá sí bí o ṣe ń ṣe àwọn nǹkan nílé .  Ṣùgbọn àṣẹ Jésù pé  ẹ dẹkun dídánilẹjọ  ṣeé fi sílò gidigidi níhìn - ín .  Lóòótọ , kò sí ẹyà ìran tàbí àṣà ìṣẹdálẹ táa lè sọ pé ó sàn ju àwọn yòókù lọ .  Gan - an gẹgẹ bí àwọn àgbàlagbà ṣe gbọdọ yẹra fún ṣíṣe àfiwé lọnà àríwísí láàárín àwọn èwe àtijọ àti àwọn tòde òní , bẹẹ náà ni àwọn ọdọ tó wà lókè òkun gbọdọ yẹra fún ṣíṣe àfiwé lọnà àríwísí láàárín ilẹ òkèèrè àti ilẹ tiwọn .  Pọkàn pọ sórí àwọn nǹkan rere tí ilẹ tuntun àti àṣà ìṣẹdálẹ tuntun yẹn lè fi fún ọ .  Pẹlúpẹlù , bí o bá ṣe tètè kọ èdè ilẹ náà sí , bẹẹ náà ni ibẹ yóò ṣe tètè mọ ọ lára tó .  Pọọlù ṣàṣeyọrí nínú mímú kí onírúurú àṣà ìṣẹdálẹ mọ òun lára nígbà tó ń ṣe iṣẹ míṣọnnárì nítorí pé ó múra tán láti di  ohun gbogbo fún ènìyàn gbogbo .   Irú ìṣarasíhùwà kan náà lè ràn ọ lọwọ láti mú ara rẹ bá ipò nǹkan mu .  Adrianne jẹ ọmọ ọdọ tó ń gbé ní Jámánì , ó máa ń bá ìdílé kan ṣe iṣẹ ilé kí ó lè rí ilé gbé , kí ó sì máa rí oúnjẹ jẹ .  Ó ṣàlàyé pé :  Mo gbọdọ ṣe ìyípadà ní wàràǹṣeṣà nítorí pé mi ò lè retí pé kí àwọn ẹlòmíràn mú ara wọn bá ipò mi mu .    Àárò Ilé Ń Sọ Mi !   Fún ọsẹ mélòó kan àkọkọ , ó sábà máa ń ṣẹlẹ pé kí inú èèyàn bàjẹ , kí àárò ilé sì máa sọni .  Bíbélì fi hàn pé Jékọbù  ṣàfẹrí ilé baba rẹ gidigidi ,  bó tilẹ jẹ pé ó lé lógún ọdún tí Jékọbù ti wà ní ilẹ òkèèrè !  Nítorí náà , má ṣe jẹ kó yà ọ lẹnu bí ìrẹwẹsì bá mú ọ nígbà mìíràn .  Àmọ ṣá o , bí o bá ń fìgbà gbogbo ronú nípa àwọn nǹkan tí o fi sílẹ nílé , ṣe ni wàá túbọ máa ba inú ara rẹ jẹ .  Ọnà tó dáa jù lọ , tí o lè gbà borí ìrẹwẹsì ọkàn ni pé kí o sapá láti mú kí àwọn ọnà tuntun tí wàá máa gbà ṣe nǹkan àti àyíká ipò rẹ tuntun mọ ọ lára .  Bó tilẹ jẹ pé ó dáa kí o máa gbúròó ìdílé rẹ nípa kíkọ lẹtà sí wọn tàbí kí o máa fi tẹlifóònù bá wọn sọrọ , kíkàn sí wọn nílé lórí tẹlifóònù ní gbogbo ìgbà lè máà jẹ kí ibùgbé rẹ tuntun bá ọ lára mu .  Ọpọ Kristẹni ọdọ rí i pé pípadà sẹnu ìtòlẹsẹẹsẹ wọn tẹmí ti ṣèrànwọ dídára jù lọ láti dènà ìṣòro ìnìkanwà .  Amber rántí àwọn ọsẹ díẹ àkọkọ tó lò lókè òkun , ó ní :  Kò rọrùn fún mi rárá ní àwọn ọwọ ìrọlẹ nígbà tí kò bá sí ohunkóhun láti ṣe , nítorí náà , mó máa ń gbìyànjú láti kẹkọọ sí i tàbí kí n máa kàwé .   Rachel tó jẹ ọdọ sọrọ látinú ìrírí ara rẹ nígbà tó gbani nímọràn pé :  Dara pọ ní lílọwọ nínú ìgbòkègbodò ìjọ lójú ẹsẹ .  Bẹrẹ sí lọ sí ìpàdé lọgán .   Lákọọkọ , o lè nílò ìrànwọ díẹ láti lè máa lọ sí ìpàdé .  Ṣùgbọn láàárín ìjọ Kristẹni , o lè rí àwọn ọrẹ tó gbámúṣé tó lè dà bí  àwọn arákùnrin àti àwọn arábìnrin àti àwọn ìyá .   Máàkù 10 : 29 , 30 .  Kíkópa nínú iṣẹ ìjíhìnrere Kristẹni tún jẹ apá pàtàkì nínú ìtòlẹsẹẹsẹ tẹmí tó dáa .  Iṣẹ ìwàásù yóò ṣe ọ láǹfààní nípa tẹmí , ṣùgbọn ìyẹn nìkan kọ o , yóò tún ràn ọ lọwọ láti mú kí àṣà ìṣẹdálẹ tuntun yẹn mọ ọ lára , kí o sì gbọ èdè tuntun .  Paríparí rẹ , máa gbàdúrà , kí o sì máa dá kẹkọọ déédéé .  Wọn ṣe kókó bí ìwọ yóò bá máa jẹ onílera nípa tẹmí .  Nítorí èyí , Adrianne , tí a mẹnu kàn ní ìṣáájú , rí i dájú pé òun kó àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì dání lédè ìbílẹ òun .  Bíbá Ìdílé Tó Gbani Lálejò Gbé  Nígbà tí wọn bá wà lókè òkun , àwọn Kristẹni ọdọ kan ti ṣètò láti máa gbé lọdọ àwọn ìdílé wọn tó jẹ onígbàgbọ .  Bó tilẹ jẹ pé a ò lè retí pé kí ìdílé tó gbani lálejò gba iṣẹ òbí ṣe , wọn lè jẹ alábàákẹgbẹ rere àti orísun ìṣírí nípa tẹmí .  Òwe 27 : 17 .  Bí ó tilẹ rí bẹẹ , ìjùmọsọrọ ní fàlàlà pẹlú ìdílé náà ṣe kókó fún níní àjọṣe tó gún régé .  Amber sọ pé :  Ó yẹ kí o wéwèé ohun tí o fẹ ṣe .  O gbọdọ mọ ohun tí àwọn tó gbà ọ lálejò ń retí látọdọ rẹ .  Ó sì yẹ kí àwọn pẹlú mọ ohun tí ìwọ náà ń retí látọdọ wọn .   Wádìí àwọn ìlànà tí ìdílé náà ń tẹ lé nínú ilé àti ìwọn tí wọn retí pé kí o máa ṣe nínú iṣẹ ilé .  Kí ẹ jíròrò irú àwọn ọràn bẹẹ dáadáa .  Ipò náà yóò túbọ jẹ ìpèníjà gidigidi bó bá ṣẹlẹ pé fún àpẹẹrẹ , ìdílé tí kò gba àwọn ohun tí ìwọ gbà gbọ lo gbà ọ lálejò , tí o sì ń ṣiṣẹ fún .  Níwọn bí ìdílé náà ti lè má mọ ìdúró rẹ nípa àwọn ìlànà Bíbélì , o lè bá ara rẹ ní àwọn ipò tí ń dẹni wò .  Wọn lè sọ pé kí o máa ṣiṣẹ ilé lákòókò tó máa tako àwọn ojúṣe rẹ nípa tẹmí , irú bíi lílọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni .  Nítorí náà , bí àyíká ipò tí kò ṣeé yẹ sílẹ bá mú kí o máa gbé pẹlú ìdílé tí kì í ṣe ẹsìn tí ò ń ṣe , nígbà náà , o gbọdọ kọkọ ṣe àwọn nǹkan tí kò ní jẹ kí ọràn dàrú .  Rachel , tó jẹ ọmọ ilẹ Gẹẹsì , tó ń ṣe ọmọ ọdọ ní Jámánì , dámọràn pé :  Rí i dájú pé wọn mọ pé Kristẹni ni ọ .  Ó dára jù lọ pé kí o yáa sọ òótọ ọrọ fún wọn lójú ẹsẹ .   Ṣíṣàlàyé ìlànà ẹsìn rẹ àti ti ìwà rere fún wọn lè jẹ ààbò kan .  Pẹlúpẹlù , o gbọdọ ṣàlàyé yékéyéké fún ẹni tó gbà ọ síṣẹ pé àwọn ìpàdé Kristẹni àti iṣẹ ìwàásù ṣe pàtàkì fún ọ gidigidi .  Paríparí rẹ , ó bọgbọn mu pé kí o rí i dájú pé àwọn ọràn pàtàkì , irú bíi wákàtí iṣẹ , àkókò ìsinmi , àti owó iṣẹ ti wà lákọọlẹ kí o tó bẹrẹ iṣẹ .  Èyí kò ní jẹ kí wọn já ọ kulẹ nígbà tó bá yá .  Yíyanjú Àwọn Ìṣòro  Láìka gbogbo ìsapá dídára jù lọ tí o lè ṣe sí , ìṣòro ṣì lè ṣẹlẹ .  Bí àpẹẹrẹ , bí àwọn tó gbà ọ lálejò bá sọ pé kí o kúrò nílé àwọn ńkọ ?  Èyí lè kó ìdààmú bá ọ gidigidi .  Bí èdè àìyédè bá ṣẹlẹ , o lè gbìyànjú láti yanjú ọràn ọhún pẹlú àwọn tó gbà ọ lálejò , kí o fi pẹlẹtù ṣe èyí , kí o sì ṣe é lọnà tó bọgbọn mu .  Múra tán láti gba àṣìṣe èyíkéyìí tí o bá ṣe .  Bóyá wọn lè yí ọkàn wọn padà .  Bí wọn ò bá gbà , a jẹ pé o máa wá ibùgbé mìíràn nìyẹn .  Àwọn ìṣòro mìíràn lè gba pé kí o bẹ ẹnì kan pé kí ó ràn ọ lọwọ .  Bí àpẹẹrẹ , o lè ní ìṣòro ìṣúnná owó , tàbí kí o ṣàìsàn .  Nítorí pé o ń bẹrù pé àwọn òbí rẹ lè fẹ wá mú ọ padà sílé , o lè máa lọ tìkọ láti jẹ kí wọn mọ nǹkan tó ń ṣẹlẹ .  Yàtọ sí ìyẹn , ọnà wọn jìn sí ọ , wọn sì lè máà mọ bó ṣe yẹ láti bójú tó irú nǹkan bẹẹ ní ilẹ òkèèrè .  Ṣùgbọn àwọn alàgbà ìjọ rẹ lè ní ìrírí nípa bí o ṣe lè yanjú irú àwọn ìṣòro bẹẹ , ó sì ṣeé ṣe kí wọn fún ọ ní ìmọràn tó gbéṣẹ .  Wọn tún lè ràn ẹ lọwọ láti pinnu bóyá ó yẹ kí àwọn òbí rẹ mọ nípa ọràn yẹn .  Pípadà Sílé  Láìka àwọn ìṣòro àti ìpèníjà sí , gbígbé lókè òkun lè jẹ ìrírí tí ń mérè wá , pàápàá tó bá jẹ pé tìtorí nǹkan tẹmí lo fi lọ .  Ó dájú pé , àkókò lè tó fún ọ láti padà sílé .  Andreas wí pé :  Nígbà tí mo bẹrẹ sí rántí ọpọ nǹkan tó gbádùn mọ mi , kò pẹ tí mo fi gbàgbé àwọn tí kò gbádùn mọ mi , ó sì wá ṣòro fún mi nígbà tí mo fẹ kúrò níbẹ .   Bó tilẹ rí bẹẹ , má ṣe retí pé kí àwọn ọrẹ rẹ tàbí ìdílé tóo fi sílé ṣàdédé yí ọnà tí wọn ń gbà ṣe àwọn nǹkan padà nísinsìnyí tí o ti dé pẹlú àṣà tuntun tí o kọ lókè òkun .  Síwájú sí i , má ṣe mú wọn bínú nípa rírán wọn létí ní gbogbo ìgbà nípa bí wọn ṣe máa ń ṣe àwọn nǹkan ní ilẹ mìíràn .  Bí ó ṣe máa ń rí , wàá fẹ sọ ìrírí rẹ fún gbogbo èèyàn , ṣùgbọn má ṣe rẹwẹsì bí kì í bá ṣe gbogbo èèyàn ni ohun tí o ń sọ dùn mọ .  Ní kedere , a gbọdọ fi ọwọ pàtàkì mú ṣíṣe ìpinnu láti lọ gbé fún ìgbà díẹ ní ilẹ òkèèrè .  Bó bá ṣẹlẹ pé lẹyìn tí o jíròrò ọràn náà pẹlú àwọn òbí rẹ , ẹ pinnu pé ó bọgbọn mu pé kí o lọ , múra sílẹ láti kojú àwọn ìṣòro tí wàá dojú kọ .  Bó ṣe máa ń rí nígbà tí o bá dojú kọ ìpinnu wíwúwo nínú ìgbésí ayé , ó bọgbọn mu pé kí o kọkọ ṣírò ohun tí yóò ná ọ .  Lúùkù 14 : 28 - 30 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Kí N Lọ Gbé Lókè Òkun ?   tó wà nínú ìtẹjáde ti July 8 , 2000 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àwọn Ìsọfúnni Tí Ń Dáàbò Boni   Fi ìwé àṣẹ ìrìnnà , owó , àti tíkẹẹtì tí wàá fi wọkọ padà , síbi tí nǹkan kò ní ṣe é .   Ṣe àwọn ẹdà ìwé àṣẹ ìrìnnà rẹ títí kan ìwé àṣẹ láti wọlé sí orílẹ - èdè mìíràn àti òǹtẹ àṣẹ ìwọlú , tíkẹẹtì tí wàá fi wọkọ padà , àti àwọn ìwé mìíràn tó ṣe pàtàkì .  Fi ọwọ kan lára àwọn ẹdà yẹn pa mọ sọwọ , kí o sì fi ọwọ kejì ránṣẹ sí àwọn òbí tàbí ọrẹ rẹ nílé .   Gbogbo ìgbà ni kí o ní nọńbà fóònù àwọn òbí tàbí ọrẹ rẹ nílé lọwọ , kí o sì ní ti ìdílé tó gbà ọ lálejò lọwọ pẹlú .   Rí i pé ìwà mímọ lo ń hù sí àwọn tó jẹ ẹyà òdì kejì , ì báà jẹ nínú ìdílé tó gbà ọ lálejò , ní ilé ẹkọ , níbi iṣẹ , tàbí ní àwọn ibòmíràn .   Ó kéré tán , kọ àwọn ọrọ àti gbólóhùn pàtàkì díẹ ní èdè orílẹ - èdè tí o ń lọ .   Lọ ṣe àyẹwò ara rẹ lọdọ oníṣègùn kí o tó gbéra .  Rí i dájú pé bí o bá nílò oògùn èyíkéyìí , o ní èyí tó pọ tó lọwọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Bí èdè àìyédè bá ṣẹlẹ láàárín ìwọ àti ìdílé tó gbà ọ lálejò , fi pẹlẹtù yanjú rẹ  Títọ Àwọn Ọmọ Di Ẹni Tó Lẹkọọ  Báwo La Ṣe Lè Ṣe É ?  Ìwé ìròyìn kan tó ń jẹThe Gazette , ní Montreal , ní Kánádà wí pé :  Àwọn ọmọ máa ń kọ bí a ṣe ń fi ọwọ wọ ara ẹni àti bí a ṣe ń kó ara ẹni níjàánu nígbà tí àwọn òbí wọn bá fi ìfẹ hàn sí wọn tí wọn sì bá wọn wí .   Kí lèyí ní nínú ?  Gẹgẹ bí Constance Lalinec , tó jẹ afìṣemọrònú tí ń ṣàyẹwò àwọn aláìsàn ní Montreal ṣe sọ , ó yẹ ká fi ààlà tó ṣe kedere lélẹ nípa bó ṣe yẹ kí ọmọ máa hùwà .  Lalinec , tí iṣẹ rẹ ní í ṣe pẹlú àwọn ọmọdé àti ìdílé , tún ṣàlàyé pé ,  nígbà tí a kò bá jẹ kí àwọn ọmọ jìyà ohun tí wọn bá ṣe , ọpọ ohun tó yẹ kí wọn kọ ni a kò ní jẹ kí wọn kọ pẹlú .   Ìgbọjẹgẹ lè ní ipa búburú lórí ìdàgbàsókè ọmọ kan .  Ìmọràn ọlọgbọn tí ẹrí fi hàn pé ó gbéṣẹ , tí a rí nínú Bíbélì , lórí títọ àwọn ọmọ ló bá a mu jù lọ .  Ó wí pé :  Kí ọrọ yín Bẹẹ ni sáà túmọ sí Bẹẹ ni , Bẹẹ kọ yín , Bẹẹ kọ .   Bí o bá ti fi àwọn ìlànà tó bọgbọn mu lélẹ , tí àwọn ọmọ rẹ sì lóye wọn , mú kí wọn máa tẹ lé e lọgán , kí ó sì jẹ lọnà tó ṣe déédéé .  Ọrọ tí o bá ti sọ , rí i pé o gbé ìgbésẹ gidi nípa rẹ .  Èyí máa ń jẹ kí ohun kan yé àwọn ọmọ nípa àwọn ìlànà tí òbí fi lélẹ àti àwọn ohun tí òbí ń retí látọdọ wọn  pé , èèyàn  á ká ohun tó bá fúnrúgbìn .   Ète táa fi ń fi ìfẹ bá àwọn ọmọ wí lọnà gbígbéṣẹ ni pé a fẹ kí wọn kẹkọọ láti máa tẹ lé ìlànà , kí wọn sì mọ bí a ti í fara da ìjákulẹ àti èrè tí kò tètè wá , kí wọn lè kọ àwọn ànímọ tí wọn nílò kí wọn lè di àgbà tó lẹkọọ tó sì níláárí .  Ọpọ ìmọràn láfikún sí i nípa ohun tí Ọlọrun sọ fún àwọn òbí lórí fífi ìfẹ bá àwọn ọmọ wọn wí wà nínú ìwé Àṣírí Ayọ Ìdílé .  O lè rí ẹdà kan ìwé olójú ewé 192 yìí gbà tí o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Èdè  Òun Ló Ń Ṣínà Ìjùmọsọrọ , Òun Náà Ló Ń Dènà Rẹ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ MẸSÍKÒ   Kò sí ìtàn tó lè ṣàlàyé tó pé pérépéré fún wa nípa àwọn ìṣẹlẹ rere tàbí ìṣẹlẹ búburú tó ṣèèṣì ṣẹlẹ sí àwọn ènìyàn kan , tàbí nípa ẹgbẹ àwùjọ wọn , ìgbàgbọ wọn , àti ẹdùn ọkàn wọn tó lè dà bí èyí tí àyẹwò èdè wọn lè ṣe .   MARTÍN ALONSO .  NÍNÚ gbogbo ìtàn táa ti gbọ , èdè  orísun rẹ , bó ṣe wà lónírúurú , àti bó ṣe ń yí padà léraléra  ti fa àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ mọra .  Kódà , ohun tó fà wọn mọra nípa rẹ tilẹ wà nípamọ  gẹgẹ bí a ṣe pa èyí tó pọ jù lọ lára àwọn ìtàn tó wà lákọọlẹ mọ  ká dúpẹ lọwọ èdè gan - an fúnra rẹ .  Láìsí àní - àní , èdè ni ẹdá ènìyàn fi ń bá ara wọn sọrọ .  Ní báyìí , àwọn kan lára àwọn onímọ èdè púpọ fojú díwọn pé nǹkan bí ẹgbẹrún mẹfà èdè tàbí jù bẹẹ lọ làwọn èèyàn ń sọ láyé , láìka àwọn èdè àdúgbò mọ ọn .  Èdè táwọn èèyàn ń sọ jù lọ ni Mandarin Chinese , iye àwọn tó ń sọ ọ jẹ ẹgbẹrin  800  mílíọnù .  Lẹyìn tiẹ , èdè mẹrin táwọn èèyàn tún ń sọ jù lọ ni Gẹẹsì , èdè Spanish , Hindi , àti Bengali , àmọ , ó lè máà jẹ bí a ṣe tò wọn níhìn - ín .  Bí àwọn èèyàn tó wá láti inú àwùjọ ọtọọtọ , tí èdè wọn sì yàtọ síra bá wá pàdé ara wọn láìròtẹlẹ ńkọ ?  Ní ọwọ kejì ẹwẹ , báwo ni wíwà tí àwùjọ àwọn èèyàn kan wà ní àdádó ṣe kan èdè wọn ?  Ẹ jẹ ká wo bí ọnà ìjùmọsọrọ ṣe ń ṣí sílẹ àti bó ṣe ń dí .  Èdè Tí A Mú Rọrùn , Àdàlú Èdè , àti Èdè Àjọgbà  Ètò ìgbókèèrè - ṣàkóso , ìṣòwò láàárín àwọn orílẹ - èdè , àti híhá èèyàn mọ àwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ ti mú kí àwọn èèyàn ronú pé ó yẹ kí àwọn ṣínà ìjùmọsọrọ nítorí pé wọn ò gbédè ara wọn .  Nítorí náà , wọn á wá máa lo oríṣi èdè tí kò le , tàbí tí wọn mú rọrùn .  Wọn á mú ìṣòro dídíjú ti títẹlé gírámà èdè kúrò , wọn ò ní lo gbólóhùn ọrọ púpọ , wọn á sì jẹ kó mọ sórí ohun táwọn méjèèjì mọ nípa rẹ .  Báyìí ni a ṣe ń ṣẹdá àwọn èdè tí a mú rọrùn .  Bó ti wù kí èdè kan tí a mú rọrùn jẹ gbáàtúù tó , òun náà ní ọnà tí wọn ń gbà sọ ọ .  Ṣùgbọn bí ohun tó mú ká máa sọ ọ bá kásẹ nílẹ , òun náà lè pòórá .  Nígbà tí èdè tí a mú rọrùn bá wá di lájorí èdè tí gbogbo àwọn ènìyàn àgbègbè kan ń sọ , wọn á bẹrẹ sí fi àwọn ọrọ tuntun kún un , wọn á sì ṣàtúnṣe gírámà rẹ .  Á wá di àdàlú èdè .  Àdàlú èdè máa ń fi àwùjọ táwọn èèyàn ti wá hàn , ìyẹn kò sì rí bẹẹ ní ti èdè tí a mú rọrùn .  Lónìí , ọgọọrọ èdè tí a mú rọrùn àti àdàlú èdè  tí a ṣẹdá láti inú Gẹẹsì , èdè Faransé , Potogí , Swahili , àti àwọn èdè mìíràn  làwọn èèyàn ń sọ lágbàáyé .  Àwọn kan tiẹ ti di èdè tó gbajúmọ láàárín àwọn orílẹ - èdè kan , àwọn bíi Tok Pisin ní Papua New Guinea àti Bislama ní Vanuatu .  Àwọn èdè mìíràn tó ń ṣínà ìjùmọsọrọ ni àwọn èdè àjọgbà .  Èdè àjọgbà ni èdè kan tó yé onírúurú àwùjọ àwọn èèyàn tí èdè ìbílẹ wọn yàtọ síra .  Fún àpẹẹrẹ , ní Central African Republic , olúkúlùkù wọn tí wọn ń sọ èdè ìbílẹ tó yàtọ síra lè fi èdè Sango bá ara wọn sọrọ .  Láàárín àwọn ikọ orílẹ - èdè , èdè Gẹẹsì àti èdè Faransé ni àwọn èdè àjọgbà tí wọn ń sọ .  Àwọn èdè tí a mú rọrùn jẹ èdè àjọgbà , àwọn àdàlú èdè pẹlú sì lè jẹ bẹẹ .  Ní àwọn onírúurú ẹkùn ilẹ tó wà nínú orílẹ - èdè kan , wọn lè máa sọ oríṣiríṣi ẹka èdè lára èdè orílẹ - èdè wọn , èyí tí a ń pè ní èdè àdúgbò .  Bí ẹkùn ilẹ náà bá ṣe dá dúró sí ni àwọn ìyàtọ náà ṣe lè pọ tó .  Bí àkókò ti ń lọ , àwọn èdè àdúgbò kan máa ń yàtọ gan - an sí èdè tó ti wà lágbègbè náà tẹlẹ débi tí àwọn pẹlú á wá di èdè mìíràn .  Nínú àwọn ọràn kan , kì í rọrùn fún àwọn onímọ èdè púpọ láti mọ ìyàtọ láàárín èdè kan àti èdè àdúgbò .  Bákan náà , níwọn bí èdè ti máa ń yí padà léraléra , nígbà mìíràn àwọn èdè àdúgbò àtàwọn àṣà ìbílẹ tó tan mọ wọn máa ń di ohun ìgbàgbé táwọn èèyàn ò bá sọ wọn mọ .  Ẹbùn láti ọdọ Ọlọrun ni èdè jẹ .  Bí èdè ṣe ń yí padà lọnà tó fani lọkàn mọra ń fi bí ẹbùn náà ṣe rọrùn láti tẹ síhìn - ín tàbí sọhùn - ún hàn .  A tún lè rí i láti inú èdè pé àwùjọ àwọn ènìyàn kan kò yọrí ọlá ju òmíràn lọ , nítorí kò sí èdè tí a lè pè ní èdè tó rẹyìn .  Bó ṣe rí pẹlú àwọn ẹbùn mìíràn tí Ọlọrun fúnni , èdè pẹlú wà lárọọwọtó gbogbo ènìyàn , láìka ẹgbẹ àwùjọ wọn tàbí ibi tí wọn ń gbé sí .  Láti ìbẹrẹpẹpẹ , èdè tí gbogbo ènìyàn ń sọ pé pérépéré fún ìlò wọn .  Ó yẹ ká mọyì ọkọọkan wọn , láìka iye èèyàn tó ń sọ ọ sí .  Ọràn Ti Ìtàn àti Ẹgbẹ Òun Ọgbà  Àbùdá kíkó ẹgbẹ òun ọgbà jọ tí ènìyàn ní máa ń fara hàn nínú èdè .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé bí ẹgbẹ àwùjọ méjì bá pàdé  èyí sì sábà máa ń ṣẹlẹ  ẹrí ṣì máa ń wà nínú èdè àwùjọ àwọn èèyàn náà lọpọ ọdún lẹyìn náà pé wọn ti pàdé rí .  Fún àpẹẹrẹ , nípasẹ ọpọ ọrọ tó wá láti inú èdè Lárúbáwá tó kún inú èdè Spanish tí wọn kà sí èdè Látìn tí wọn ṣàtúnṣe , ó ní àkọsílẹ kan nípa bí àwọn Mùsùlùmí ṣe ṣẹgun àgbègbè ìpínlẹ Sípéènì ní ọrúndún kẹjọ .  Bákan náà ni a lè rí ẹrí ipa tí èdè Gíríìkì , èdè Faransé , èdè Gẹẹsì , àti àwọn èdè mìíràn ní lórí èdè Spanish .  Síwájú sí i , èdè Spanish tí wọn ń sọ ní Amẹríkà ṣì ń fí ẹrí hàn nípa àwọn tó gbé kọńtínẹǹtì náà láyé àtijọ .  Fún àpẹẹrẹ , èdè Spanish tí wọn ń sọ níbẹ ní ọrọ púpọ nínú tó wá láti inú èdè Nahuatl ti àwọn Aztec ní Àárín Gbùngbùn Amẹríkà .  Gẹgẹ bí èdè ìbílẹ ẹnì kan ti ń fi orílẹ - èdè tó ti wá hàn àti irú ẹsìn rẹ pàápàá , ìlò èdè lè fi agbo àwọn ènìyàn tí ẹnì kan ti wá hàn , irú bí iṣẹ àkọmọọṣe , òwò , ẹgbẹ eléré ìbílẹ àti eléré ìdárayá , tàbí ẹgbẹ ọdaràn pàápàá .  Irú àwọn nǹkan bẹẹ pọ lọ jàra .  Àwọn onímọ èdè púpọ máa ń pe àwọn ìyàtọ pàtàkì yìí ní àkànlò ọrọ , àkúfọ ọrọ , tàbí nígbà mìíràn èdè àdúgbò pàápàá .  Bó tilẹ rí bẹẹ , nígbà tí àwọn orílẹ - èdè tàbí àwọn ẹyà tàbí àwọn ẹgbẹ àwùjọ bá ń ṣe kèéta ara wọn , èdè kì í ṣe aṣínà ìjùmọsọrọ mọ .  Ó lè di ìdènà tó ń dá kún ìpínyà láàárín àwọn èèyàn .  Ọjọ Iwájú Èdè  Ọràn tó díjú ni ọràn nípa ìjùmọsọrọ jẹ .  Lọnà kan , ohun tó wà lọkàn àwọn èèyàn lóde òní ni láti mú ìdènà tí èdè ní kúrò , ní pàtàkì nítorí àwọn ilé iṣẹ agbéròyìnjáde .  Gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica ti sọ , ẹnì kan lára àwọn méje ni èdè Gẹẹsì ti di lájorí èdè tàbí èdè kejì tí wọn ń sọ .  Èyí ti wá mú kó jẹ èdè àjọgbà táwọn èèyàn ń sọ jù lọ lágbàáyé .  Sísọ táwọn èèyàn ń sọ ọ ti ṣínà ìjùmọsọrọ tó túbọ gbòòrò sílẹ láàárín ọpọ ènìyàn , ó sì ti jẹ kí wọn lè ṣàjọpín àwọn ìsọfúnni tó ṣàǹfààní .  Ní ọwọ kejì ẹwẹ , àwọn ìdènà tí èdè ní ti dá kún ìpínyà , ìkórìíra , àti ogun .  Ìwé gbédègbẹyọ The World Book Encyclopedia sọ pé :  Bí gbogbo ènìyàn bá ń sọ èdè ìbílẹ kan náà , . . . ìfẹ inú rere yóò pọ sí i láàárín àwọn orílẹ - èdè síra wọn .   Àmọ ṣá o , irú ìfẹ inú rere bẹẹ yóò béèrè ìyípadà tó jinlẹ gan - an ju wíwulẹ máa sọ èdè àjọgbà kan .  Ẹlẹdàá èdè tó jẹ òun nìkan ṣoṣo ló gbọn lè ṣe é kí gbogbo ènìyàn máa sọ èdè kan ṣoṣo .  Bíbélì , tó jẹ lájorí ohun tí Ọlọrun fi ń bá ènìyàn sọrọ , fi hàn ní kedere pé láìpẹ Ọlọrun yóò mú ètò àwọn nǹkan búburú ìsinsìnyí kúrò yóò sì fi ìjọba kan tí ń ṣàkóso láti ọrun  ìyẹn Ìjọba rẹ , rọpò .  Ìjọba yẹn yóò mú gbogbo aráyé ṣọkan nínú ètò àwọn nǹkan tuntun òdodo , tó kún fún àlàáfíà , lórí ilẹ ayé níhìn - ín .  Mátíù 6 : 9 , 10 ; 2 Pétérù 3 : 10 - 13 .  Kódà , nísinsìnyí , èdè mímọ gaara tẹmí  òtítọ nípa Jèhófà Ọlọrun àti àwọn ète rẹ  ń mú àràádọta ọkẹ ènìyàn láti inú gbogbo èdè , orílẹ - èdè , àti àwọn ìsìn àtijọ ṣọkan .  Nípa bẹẹ , ó dà bí ohun tó bọgbọn mu pé nínú ayé tuntun Ọlọrun , òun yóò túbọ mú aráyé ṣọkan nípa fífún gbogbo ènìyàn ní èdè kan , yóò sì yí ohun tó ṣe ní Bábélì padà .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 10   Orísun Èdè  Jèhófà Ọlọrun , Ẹlẹdàá tí í ṣe ọlọgbọn gbogbo ń lo èdè níbi tó ti ń ṣàkóso lókè ọrun táwọn áńgẹlì wà .  Nígbà tó dá ènìyàn , ó fi àwọn àkànlò ọrọ sínú wọn àti agbára láti mú un gbòòrò sí i .  Kò sí ẹrí pé èdè kan wà láyé àtijọ tó jẹ pé híhan láwọn èèyàn ń han tàbí kí wọn máa kùn hùnnùhùnnù tí wọn bá fẹ sọ ọ .  Ọràn kò rí bẹẹ , ronú nípa ohun tí ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica ṣàlàyé nípa èdè Sumer , tó tíì pẹ jù lọ lára àwọn èdè tí a mọ pé wọn ń kọ sílẹ , ó wí pé :  Ọrọ ìṣe èdè Sumer , tó ní . . . onírúurú àfòmọ ìbẹrẹ ọrọ , àfòmọ àárín ọrọ , àti àfòmọ ìparí ọrọ fi hàn pé èdè náà le gan - an .   Ní nǹkan bí ọrúndún ogún ṣááju Sànmánì Tiwa , àwọn ènìyàn lòdì sí àṣẹ tí Ọlọrun pa pé kí wọn  kún ilẹ ayé ,  wọn gbìyànjú láti ṣàkóso gbogbo ẹgbẹ àwùjọ ènìyàn ní Pẹtẹlẹ Ṣínárì ní Mesopotámíà , wọn sì bẹrẹ sí kọ Ilé Gogoro Bábélì fún ìjọsìn .  Onírúurú èdè bẹrẹ sí dìde nígbà tí Ọlọrun da èdè kan ṣoṣo tí wọn ní rú , ó sì da ìwéwèé eléwu tó burú jáì tí wọn ní rú .  Jẹnẹsísì 1 : 28 ; 11 : 1 - 9 .  Àkọsílẹ Bíbélì kò sọ pé láti inú èdè àkọkọ ni gbogbo èdè ti wá .  Ní Ṣínárì , Ọlọrun mú kí wọn mọ ọpọ àkànlò ọrọ àti àwọn ọnà ìrònú tuntun , tó mú kí onírúurú èdè wà .  Nípa bẹẹ , asán ni gbogbo ìsapá láti tọpa èdè tó jẹ àkọkọ láti inú èyí tí gbogbo àwọn yòókù ti wá ń já sí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ní Bábélì , Ọlọrun da èdè àwọn ọlọtẹ ènìyàn rú  Ǹjẹ Ó Yẹ Ká Máa Fi Ẹdùn Ọkàn Hàn ?  NÍNÚ ìwé náà , Children and Death , tí Dókítà Elisabeth Kübler - Ross kọ , ó sọ pé :  Ọpọlọpọ àwọn àgbàlagbà ni ara wọn ò balẹ látàrí pé wọn ò tíì lè gbàgbé bí ìyà ṣe jẹ wọn tó nígbà ọmọdé .  Nítorí náà , ó yẹ ká gba àwọn ọmọdé láyè láti fi ẹdùn ọkàn wọn hàn láìfún wọn lórúkọ bí ẹlẹkún , ojo tàbí ká máa gbọ ọrọ yẹyẹ náà pé  Ọmọ tó ti dàgbà kì í sunkún .    Èyí yàtọ pátápátá sí àṣà wọn ní àwọn ilẹ kan tó jẹ pé wọn kò gbọdọ bo nǹkan burúkú mọra .  Ìrírí Alábòójútó Ètò Ìsìnkú Kan  Ohun tí Robert Gallagher , tí ń ṣiṣẹ àbójútó ètò ìsìnkú ní ìlú New York sọ nígbà tí Jí !  fọrọ wá a lẹnu wò ṣàpèjúwe ìyàtọ yìí .  A bi í léèrè bóyá ó ṣàkíyèsí ìyàtọ kankan nínú bí àwọn ọmọ tí wọn bí sí Amẹríkà àti àwọn tí wọn ṣí wá sí Amẹríkà láti àwọn orílẹ - èdè Látìn Amẹríkà ṣe ń fi ìròbìnújẹ hàn .   Bẹẹ ni , mo kíyè sí i .  Nígbà tí mo bẹrẹ iṣẹ yìí láàárín ọdún 1950 sí 1959 , àwọn ìdílé àwọn ará Ítálì ayé ìgbà yẹn pọ gan - an ládùúgbò wa .  Wọn máa ń fi ìròbìnújẹ tí ó gogò hàn .  Àmọ ní báyìí , àwọn ọmọ àti ọmọ - ọmọ wọn là ń bá ṣe ètò ìsìnkú .  Wọn kì í fi bẹẹ banú jẹ púpọ mọ .  Wọn kì í sì í fi bẹẹ fi ìmọlára wọn hàn .   Àwọn ọmọ Hébérù , ní àwọn àkókò tí a kọ Bíbélì , máa ń fi ìròbìnújẹ àti ẹdùn ọkàn wọn hàn .  Wo bí Bíbélì ṣe ṣàpèjúwe bí Jékọbù ṣe ṣe nígbà tí wọn wí fún un pé ẹranko ẹhànnà kan ti pa Jósẹfù ọmọ rẹ jẹ :  Jékọbù sì gbọn aṣọ rẹ ya , ó sì sán aṣọ àpò ìdọhọ mọ ìgbáròkó rẹ , ó sì ṣọfọ ọmọkùnrin rẹ fún àkókò tó gùn .  Gbogbo àwọn ọmọkùnrin àti àwọn ọmọbìnrin rẹ sì wá láti tù ú nínú , ṣùgbọn ó kọ láti gba ìtùnú .  Ó wí pé :  Rárá o , èmi yóò máa bá a lọ láti ṣọfọ wọnú Ṣìọọlù nítorí ọmọkùnrin mi .   Baba rẹ sì sunkún nítorí rẹ .   Bẹẹ ni , ojú kò ti Jékọbù láti sunkún nítorí ọmọ rẹ tó sọnù .  Àṣà àti Ìṣesí Àwọn Èèyàn Yàtọ Síra  Dájúdájú , àṣà yàtọ síra .  Fún àpẹẹrẹ , bó tilẹ jẹ pé ní apá ibi púpọ ní Nàìjíríà , wọn máa ń bímọ púpọ , tí ikú sì sábà máa ń pa àwọn ọmọ wọnyí nítorí onírúurú àìsàn , ẹnì kan tó fi ìwé kíkọ ṣiṣẹ fún ogún ọdún ní Áfíríkà sọ pé ,  wọn máa ń ṣọfọ gan - an bí ọmọ kan bá kú , pàápàá tó bá jẹ àkọbí wọn ni , ó sì máa ń le gan - an tó bá jẹ pé ọkùnrin ni ọmọ náà .  Ìyàtọ tó wà níbẹ ni pé ní Nàìjíríà , ọfọ ṣíṣe kì í pẹ lọ títí , ṣùgbọn ó máa ń le gan - an .  Wọn kì í ṣe é fún ọpọ oṣù tàbí ọpọ ọdún .   Ní àgbègbè Mẹditaréníà tàbí ní àwọn ilẹ Látìn Amẹríkà , wọn tọ àwọn èèyàn dàgbà ní àyíká tó jẹ pé wọn kò rí ohun tó burú nínú fífi ìmọlára hàn láìròtẹlẹ .  Níbẹ , wọn máa ń fi ayọ àti ìbànújẹ hàn ní gbangba .  Wọn kì í fi ìkíni mọ sórí bíbọni lọwọ ; wọn tún máa ń gbáni mọra .  Bákan náà , wọn sábà máa ń ṣọfọ ní gbangba pẹlú omijé àti ìdárò .  Òǹkọwé Katherine Fair Donnelly sọ pé ohun tí bàbá tọmọ rẹ kú  ń fara dà kì í ṣe ipa tí pípàdánù ọmọ ń ní lórí ìrònú òun ìhùwà rẹ nìkan bí kò ṣe ìbẹrù pípàdánù iyì rẹ bí ọkùnrin tó bá banú jẹ ní gbangba .   Bó ti wù kó rí , ó ṣàlàyé pé ,  pípàdánù ọmọ ẹni lágbára ju ìdènà òfin nípa bó ṣe yẹ ká fi ẹdùn ọkàn hàn àti bí kò ṣe yẹ ká fi í hàn .  Ńṣe ni fífi ìmọlára ẹni hàn bó ṣe rí gan - an nípa dída omijé ìbànújẹ láti mú kí ọkàn ẹni fúyẹ dà bíi fífi abẹ la ojú egbò kí a lè yọ kòkòrò inú rẹ .   Nítorí náà , tó bá di ọràn ti fífi ẹdùn ọkàn hàn , ó wọpọ ní àwọn ilẹ kan ju àwọn mìíràn lọ .  Ṣùgbọn a kò gbọdọ ka fífi ẹdùn ọkàn hàn àti sísunkún sí àmì àìlera .  Kódà , Jésù Kristi  da omijé  nítorí ikú Lásárù , ọrẹ rẹ , bó tilẹ jẹ pé Jésù mọ pé òun yóò jí i dìde láìpẹ .  Jòhánù 11 : 35 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 12   Ojú kò ti Jékọbù láti sunkún nítorí ọmọ rẹ tó sọnù  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣíṣe Ara Lọṣọọ  Ìdí Tí A Kò Fi Gbọdọ Ṣàṣejù   OHUN asán ní ń dààmú làákàyè ,  ohun tí òǹkọwé kan nílẹ Faransé kọ nìyẹn .  Dájúdájú , làákàyè kò fi bẹẹ ṣiṣẹ mọ nítorí pé ọpọ lára àwọn nǹkan tí àwọn ènìyàn ti ṣe fún ara wọn ní àwọn ọrúndún tó ti kọjá ló jẹ ohun asán .  Fún àpẹẹrẹ , nínú ìsapá àwọn obìnrin ní ọrúndún kọkàndínlógún láti jẹ kí ìgbáròkó wọn kéré gan - an bó ti lè ṣeé ṣe tó , wọn bẹrẹ sí fìyà jẹ ara wọn nípa fífi aṣọ ìgbànú fún ikùn wọn pinpin tó fi jẹ pé agbára káká ni wọn fi ń mí .  Àwọn kan lára wọn sọ pé ìgbáròkó àwọn kéré gan - an , pé ó jẹ sẹǹtímítà mẹtàlélọgbọn péré .  Aṣọ ìgbànú táwọn obìnrin kan lò fún wọn pinpin gan - an débi pé ẹfọnhà wọn lọ gún ẹdọ wọn , èyí sì ṣekú pa wọn .  Bó tilẹ jẹ ohun ayọ pé àṣà ìṣoge yẹn ti kógbá wọlé , síbẹ a ṣì ń rí èrò asán tó ṣokùnfà rẹ lónìí bíi tìgbà yẹn .  Tọkùnrin tobìnrin ló ṣì ń ṣe àwọn ohun tó le , tó sì léwu gan - an láti lè yí ìrísí wọn padà sí bí Ọlọrun ṣe dá wọn .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn ibi tí wọn ti ń fín ara àti ibi tí wọn ti ń dá ara lu , tó jẹ pé àwùjọ àwọn tí ìwà wọn kò ṣeé fi ṣe àwòkọṣe ló ń ná ibẹ , ti ń rú yọ láwọn ilé ìtajà ńláńlá àti láwọn ìgbèríko .  Kódà , ní ọdún kan láìpẹ yìí , àṣà fífín ara ló gba ipò kẹfà lára àwọn òwò tó ń yára gbèrú jù lọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Oríṣiríṣi ọnà ìṣaralóge láṣerégèé ló tún ti ń pọ sí i , pàápàá láàárín àwọn ọdọ .  Àṣà dídá àwọn ẹyà ara lu rẹpẹtẹ  títí kan orí ọmú , imú , ahọn , àti abẹ pàápàá  ti ń wọpọ gan - an .  Ní ti àwùjọ kéréje kan , irú àṣà dídá ẹyà ara lu tó gbalẹ kan bẹẹ kò tiẹ mú wọn lórí yá tó .  Wọn ti ń gbìyànjú àwọn àṣà àṣejù míì , bíi fífi irin gbígbóná sàmì sára , fífi abẹ la ara ,  gbígbẹ ọnà sára , èyí tí wọn máa ń ṣe nípa kíki nǹkan sábẹ awọ ara kó lè wú síta dáadáa , kí ara wọn sì lè yọ oríṣiríṣi igun .  Àṣà Ayé Àtijọ  Ṣíṣe ara lọṣọọ tàbí títún ìrísí ẹni ṣe kì í ṣe tuntun .  Ní àwọn apá ibì kan ní Áfíríkà , fún ọpọ ọrúndún ni wọn ti máa ń fi ara lílà àti ara fífín dá àwọn ìdílé tàbí ìran kan mọ yàtọ .  Ó dùn mọni nínú pé ní ọpọ lára àwọn ilẹ wọnyí , wọn kò fi ojú rere wo irú àṣà wọnyí mọ , àwọn àṣà náà sì ti ń kásẹ nílẹ .  Àṣà fífín ara , dídá ara lu , àti fífi abẹ la ara wà ní àwọn àkókò tí wọn kọ Bíbélì .  Àwọn orílẹ - èdè abọrìṣà ló sábà máa ń dá àwọn àṣà náà níbàámu pẹlú ẹsìn wọn .  Abájọ tí Jèhófà ṣe kà á léèwọ fáwọn èèyàn rẹ , àwọn Júù , pé kí wọn má ṣe fara wé àwọn abọrìṣà wọnyẹn .  Gẹgẹ bí  àkànṣe dúkìá  Ọlọrun , ó tipa bẹẹ dáàbò bo àwọn Júù lọwọ àwọn àṣà ẹsìn èké tí ń rẹni nípò wálẹ .  Diutarónómì 14 : 2 .  Òmìnira Kristẹni  Àwọn Kristẹni kò sí lábẹ Òfin Mósè , síbẹsíbẹ ó fi àwọn ìlànà kan lélẹ tí ìjọ Kristẹni ń mú lò .  Wọn lè tipa bẹẹ mú ara wọn wà láàlà ohun tó tọ tó bá kan ọràn irú ohun ìṣaralọṣọọ tí wọn yàn láti fi ṣe ara wọn lọṣọọ .  Bó ti wù kó rí , òmìnira yìí láàlà .  1 Pétérù 2 : 16 .  Pọọlù kọwé nínú 1 Kọríńtì 6 : 12 , pé :  Ohun gbogbo ni ó bófin mu fún mi ; ṣùgbọn kì í ṣe ohun gbogbo ni ó ní àǹfààní .   Pọọlù lóye pé òmìnira tí òun ní gẹgẹ bíi Kristẹni kò fún òun ní òmìnira láti máa ṣe ohunkóhun tí òun bá fẹ láìgba tàwọn ẹlòmíràn rò .  Ìfẹ tó ní fáwọn ẹlòmíràn ló ń sún un hùwà .  Ó pàrọwà pé , kí ẹ  má ṣe máa mójú tó ire ara ẹni nínú kìkì àwọn ọràn ti ara yín nìkan , ṣùgbọn ire ara ẹni ti àwọn ẹlòmíràn pẹlú .   Èrò àìnímọtara - ẹni - nìkan rẹ jẹ àpẹẹrẹ títayọ lọlá fún Kristẹni èyíkéyìí tó bá ń ronú nípa àwọn ọnà ìṣaralóge kan .  Àwọn Ìlànà Bíbélì Tó Yẹ Láti Gbé Yẹ Wò  Ọkan lára àṣẹ tí a pa fún àwọn Kristẹni ni láti wàásù ìhìn rere náà , ká sì fi kọ àwọn èèyàn .  Kò yẹ kí Kristẹni èyíkéyìí jẹ kí ohunkóhun , títí kan ìrísí rẹ , dí àwọn mìíràn lọwọ tí wọn kò fi ní lè tẹtí sí iṣẹ náà .  2 Kọríńtì 4 : 2 .  Bó tilẹ jẹ pé irú àwọn ọnà ìṣaralóge bíi dídá ara lu tàbí fífín ara lè wọpọ láàárín àwọn èèyàn kan , ó yẹ kí Kristẹni kan bi ara rẹ léèrè pé ,  Irú ojú wo làwọn ará àdúgbò tí mo ń gbé yóò fi wo irú oge ṣíṣe bẹẹ ?  Ṣé wọn á kà mí mọ ẹgbẹ àwọn aláṣejù láwùjọ ?  Kódà , bí ẹrí ọkàn mi bá fàyè gbà á , ipa wo ni ara dídá lu tàbí ara fífín mi yóò ní lórí àwọn mìíràn nínú ìjọ ?  Ǹjẹ wọn á wò ó bí ẹrí pé mo ní  ẹmí ayé  ?  Ǹjẹ ó lè gbé iyè méjì dìde nípa  ìyèkooro èrò inú  mi ?   1 Kọríńtì 2 : 12 ; 10 : 29 - 32 ; Títù 2 : 12 .  Oríṣi àwọn ọnà kan tí àwọn èèyàn ń gbà yí ara padà máa ń ní ewu nínú ní ti ìṣègùn .  Wọn sọ pé fífi àwọn abẹrẹ tí kò mọ fín ara wà lára ohun tó ń mú kí àrùn mẹdọwú àti fáírọọsì HIV tó ń di àrùn éèdì máa ràn kálẹ .  Nígbà mìíràn , àwọn aró tí wọn ń lò máa ń fa kòkòrò sára .  Ó lè gba ọpọ oṣù kí ara tí wọn dá lu tó jiná , ó sì lè máa dunni ní èyí tó pọ jù láàárín àkókò náà .  Wọn tún lè fa kòkòrò àrùn tí ń ba ẹjẹ jẹ sára , ara lè máa ṣẹjẹ , ara lè máa dáranjẹ , iṣan ara lè bà jẹ , èèyàn sì lè kó àrùn tó burú .  Láfikún sí i , téèyàn bá ti kira bọ oríṣi àwọn ìlànà kan , kì í rọrùn láti yí padà .  Fún àpẹẹrẹ , ó lè gba lílo ẹrọ tí ń tan ìtànṣán , tó máa ń dunni kí wọn tó lè pa ohun tí èèyàn fín sára rẹ , bí owó téèyàn á ná sí ìtọjú náà ṣe máa pọ tó àti iye ìgbà tí wọn á ṣe é sinmi lórí bí ohun tó fín sára bá ṣe fẹ tó àti irú àwọ tó jẹ .  Àpá ibi tí a dá lu lára náà lè wà níbẹ títí ayé .  Yálà ẹnì kan pinnu láti fara mọ àwọn ewu wọnyí tàbí kò ṣe bẹẹ jẹ ọràn ara rẹ .  Ṣùgbọn ẹni tó bá ń wá láti mú inú Ọlọrun dùn mọ pé dídi Kristẹni ní í ṣe pẹlú fífi ara ẹni fún Ọlọrun .  Ara wa jẹ ẹbọ ààyè tí a fi fún Ọlọrun láti fi ṣiṣẹ .  Nítorí náà , àwọn Kristẹni tó dàgbà dénú kì í ronú pé ara àwọn jẹ ohun ìní àwọn pátápátá tí àwọn lè bà jẹ tàbí tí àwọn lè yí padà bí àwọn bá fẹ .  Ní pàtàkì , a mọ àwọn tí wọn tóótun láti mú ipò iwájú nínú ìjọ pé ìwà wọn wà níwọntúnwọnsì , wọn yè kooro ní èrò inú , wọn sì jẹ afòyebánilò .  1 Tímótì 3 : 2 , 3 .  Níní agbára ìrònú tí a fi Bíbélì kọ , tí a sì ń lò ó , yóò ran àwọn Kristẹni lọwọ láti yẹra fún dídá àṣà àṣejù ti fífi ìyà jẹ ara wọn báwọn èèyàn ayé ti ń ṣe , ìyẹn àwọn tí kò nírètí ,  tí a sọ di àjèjì sí ìyè tí ó jẹ ti Ọlọrun .   Nípa bẹẹ , wọn á jẹ kí ìfòyebánilò wọn máa tàn níwájú gbogbo ènìyàn .  Fílípì 4 : 5 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fífi abẹ la ara nítorí ìtọjú tàbí nítorí aájò ẹwà jẹ ohun tó yàtọ pátápátá sí àṣà fífi abẹ la ara tàbí gígé ẹyà ara dànù láìnídìí tí ọpọ àwọn ọdọ ń dá , pàápàá àwọn ọmọbìnrin tí wọn jẹ ọdọlangba .  Èkejì táa mẹnu kàn yẹn sábà máa ń jẹ àmì másùnmáwo tó lágbára tàbí ti ìfìyàjẹni , tó lè béèrè pé káwọn amọṣẹdunjú ran ẹni náà lọwọ .  Ìrèké  Àràbà Ni Láàárín Àwọn Koríko  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ỌSIRÉLÍÀ  KÍ NI yóò ṣẹlẹ tí kò bá sí ṣúgà mọ ?  Àsọdùn ni pé ayé ò ní yí mọ  ṣùgbọn lọnà tó gbàfiyèsí , ọpọ oúnjẹ ni a máa yí padà bí kò bá sí ṣúgà mọ .  Òótọ ni , ní apá ibi púpọ jù lọ lágbàáyé lónìí , ṣúgà jíjẹ ti wá di apá kan ìgbésí ayé ojoojúmọ , èyí sì ti wá sọ ṣúgà ṣíṣe di òwò tó kárí ayé .  Àràádọta ọkẹ ènìyàn , láti Cuba títí dé Íńdíà àti láti Brazil títí dé Áfíríkà , ló ń dáko ìrèké .  Ní gidi , nígbà kan , ṣúgà ṣíṣe wọpọ gan - an gẹgẹ bí òwò tó tóbi jù lọ tó sì mówó wọlé jù lọ .  A lè sọ pé ṣàṣà làwọn ohun ọgbìn tó nípa lórí ayé tó ìrèké .  Ǹjẹ ìwọ yóò fẹ láti mọ sí i nípa ohun ọgbìn àgbàyanu yìí ?  Ó dáa nígbà náà , tẹ lé wa ká lọ sí àgbègbè kan ní Queensland , ní Ọsirélíà , níbi tí wọn ti ń dáko ìrèké .  Bó tilẹ jẹ pé ìrèké tó ń ti àgbègbè yìí jáde kò fi bẹẹ pọ , ṣùgbọn nítorí ọnà tó pójú owó tí wọn ń gbà dáko níbẹ àti ọnà tí wọn ń gbà fi í ṣe nǹkan ló mú kí ibẹ jẹ ọkan lára àwọn ibi tí wọn ti ń kó ògidì ṣúgà lọ sí ilẹ òkèèrè jù lọ lágbàáyé .  Ṣíṣèbẹwò sí Àgbègbè Tí Ìrèké Wà  Ooru ń mú , ilẹ ibẹ sì ní ọrinrin .  Oòrùn tó mú ganrínganrín ń pa oko ìrèké kan tí àwọn ìrèké inú rẹ ti gbó dáadáa .  Ẹrọ ńlá kan tó jọ ẹrọ tí wọn fi ń kórè àlìkámà rọra ń lọ láàárín oko àwọn ìrèké gíga náà , ó ń bẹ àwọn ìrèké náà , bó ti ń bẹ wọn ló ń dà wọn sínú ọkọ ọlọmọlanke kan tó ń lọ lẹgbẹẹ rẹ .  Láìpẹ , omi ṣúgà bẹrẹ sí jáde lára àwọn ìrèké tí wọn ń fún , òórùn ọrinrin , dídùn , sì ń fẹ yẹẹ nínú atẹgùn .  Inú oko ni omi ṣíṣeyebíye tó ń jáde láti inú koríko àgbàyanu náà ti bẹrẹ ìrìn àjò rẹ títí tó fi wá dénú àwo ṣúgà lórí tábìlì rẹ .  Nígbà kan tí kò tíì pẹ púpọ , àdá ni wọn fi máa ń bẹ àwọn ìrèké náà níhìn - ín ní Ọsirélíà pẹlú iṣẹ àṣekára , wọn ṣì ń ṣe bẹẹ dọla ní ọpọ orílẹ - èdè níbi tí wọn ti ń kórè ìrèké .  Fojú inú wo bí ì bá ṣe rí .  Àwọn òṣìṣẹ ń fi àdá bẹ ìrèké .  Ọwọ àwọn tí ń làágùn yọbọ bí wọn ti ń bẹ ìrèké rọra ń bá iṣẹ lọ láàárín oko ìrèké náà .  Bí ìgbà tí àwọn sójà tò lọnà tó bára jọ , àwọn òṣìṣẹ náà fọwọ kan kó àwọn ìrèké bíi mélòó kan tó hù láti ìdí kan náà , wọn sì fagbára tì wọn sẹgbẹẹ kan kí wọn lè rí gbòǹgbò tí gbogbo wọn ti jáde wá .  Ni wọn bá bẹrẹ sí bẹ wọn fàì !  fàì !  Bí àwọn òṣìṣẹ náà ṣe ń fi gbogbo agbára gbé àdá wọn ni wọn ń bẹ àwọn igi ìrèké náà délẹ .  Bí wọn bá ti nà wọn gbọọrọ sẹgbẹẹ kan , wọn á bọ sídìí ìdìpọ àwọn ìrèké mìíràn .  Jákèjádò ayé , wọn kì í fi bẹẹ ṣe é lọnà yìí mọ , nítorí pé ọpọ orílẹ - èdè ló ti ń lo ẹrọ nísinsìnyí .  Ní pàtàkì , àgbègbè etíkun ni ìrèké wà ní Ọsirélíà , ó jẹ ilẹ tóóró tó gùn ní nǹkan bí ẹgbẹrún méjì ó lé ọgọrùn - ún  2,100  kìlómítà , tó fi jẹ pé èyí tó pọ jù lọ lára rẹ wà ní ẹgbẹ Òkìtì Iyanrìn Etíkun Ńlá tó gbajúmọ náà .   Wo àpilẹkọ  Ṣíṣèbẹwò sí Òkìtì Iyanrìn Etíkun Ńlá Náà ,  nínú Jí ! , ìtẹjáde June 8 , 1991 , Gẹẹsì  Ooru tó máa ń mú tí ojú ọjọ sì máa ń ní ọrinrin jálẹ ọdún ń jẹ kí ìrèké ṣe dáadáa níhìn - ín , àti pé látinú àwọn oko kéékèèké tí ìdílé nǹkan bí ẹgbẹrún mẹfà ó lé ẹẹdẹgbẹta  6,500  àgbẹ tó ń gbìn ín ń dá , tó wà káàkiri etíkun bí àwọn èso àjàrà tó ṣù jọ lórí igi àjàrà ni wọn ti ń rí owó ìgbọbùkátà wọn .  Lẹyìn tí a wakọ jìnnà , a rí ìlú tí wọn ti ń ṣe ṣúgà náà , Bundaberg , ní etíkun àárín gbùngbùn Queensland .  Bí a ti ń lọ ní gẹrẹgẹrẹ òkè kékeré kan , a rí ohun tó yà wá lẹnu gan - an , a rí oko ìrèké tó lọ salalu tó ń fẹ lẹlẹ !  Oríṣiríṣi àwọ ni wọn ní !  Bí ọkọọkan oko ìrèké táa rí ṣe gbó sí yàtọ síra , nítorí náà , wọn dà bí aṣọ àlẹpọ tó ní àwọ aláràbarà tí ń tàn yòò , tó jẹ àwọ ewé àti àwọ wúrà , tí àwọn àgbègbè tí wọn ò gbin nǹkan kan sí lọdún yìí tàbí tó jẹ pé wọn ṣẹṣẹ ro sì ní àwọ ilẹ fẹẹrẹfẹ .  Oṣù July ló máa ń tutù jù láàárín ọdún , sáà tí wọn máa ń bẹ ìrèké tí wọn sì máa ń fún un ṣẹṣẹ bẹrẹ ni .  Yóò máa bá a lọ bẹẹ títí di December bí ohun ọgbìn náà ti ń gbó sí i ní onírúurú ìpele rẹ .  Ní báyìí , a fẹ bẹ ilé iṣẹ kan tí wọn ti ń ṣe ṣúgà wò kí a lè rí ohun tí wọn ń fi àwọn ìrèké tí wọn bẹ náà ṣe .  Ṣùgbọn wọn dámọràn pé ká tó lọ síbẹ , ká kọkọ mọ nǹkan kan nípa ìrèké fúnra rẹ .  Nítorí náà , a pinnu láti kọkọ yà ní ibùdó kan tó wà ní àgbègbè náà tí wọn ti ń fi ìmọ sáyẹǹsì ṣàyẹwò nípa ṣúgà .  Níbi tí a ń wí yìí , àwọn onímọ sáyẹǹsì ń ṣẹdá àwọn oríṣi ìrèké tuntun kan , wọn sì ń ṣèwádìí láti mú kí ọgbìn ìrèké àti ohun tí wọn fi ń ṣe sunwọn sí i .  Ibi Tó ti Wá àti Bí Wọn Ṣe Ń Gbìn Ín  Ní ibùdó tí wọn ti ń ṣèwádìí nípa ṣúgà náà , inú onímọ nípa iṣẹ ọgbìn kan , tó ṣèèyàn dáadáa dùn láti kọ wa ní ohun kan nípa ìrèké fúnra rẹ , ó sì ṣàlàyé nípa bó ṣe ń hù .  Látilẹ wá , inú igbó kìjikìji ni wọn ti máa ń rí ìrèké ní ìhà Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà àti New Guinea , àràbà ni lára àwọn ẹyà koríko , ó jẹ ọkan lára onírúurú koríko bíi koríko orí pápá , ọkà oníyangan , àti ọparun .  Gbogbo àwọn ohun ọgbìn yìí máa ń ṣẹdá ṣúgà nínú ewé wọn nípasẹ ìlànà photosynthesis .  Síbẹ , ìrèké yàtọ ní tiẹ , ní ti pé òun máa ń ṣe èyí tó pọ gan - an , á wá pa ṣúgà náà mọ bíi omi dídùn nínú igi rẹ .  Wọn mọ oko ìrèké dá gan - an ní Íńdíà láyé àtijọ .  Níbẹ , ní ọdún 327 ṣááju Sànmánì Tiwa , àwọn akọwé tó wà lára àwọn ọmọ ogun Alẹkisáńdà Ńlá tó gbógun ṣàkọsílẹ pé àwọn ará ibẹ  jẹ esùsú àgbàyanu kan , tí oyin ń jáde nínú rẹ láìjẹ pé kòkòrò oyin ló ṣe é .   Bí iṣẹ ìwádìí àti ìdàgbàsókè ṣe ń pọ sí i láàárín ọrúndún kẹẹẹdógún , gbígbin ìrèké wá yára gbilẹ .  Lónìí , ẹgbẹẹgbẹrún oríṣiríṣi ìrèké ló wà , ó sì lé ní ọgọrin orílẹ - èdè tó ń mú nǹkan bíi bílíọnù tọọnù rẹ jáde lọdọọdún .  Ní apá ibi púpọ jù lọ lágbàáyé , ó máa ń gba iṣẹ takuntakun láti gbìn ín .  Wọn á gé àwọn ìrèké tó ti gbó sí kéékèèké tó gùn ní nǹkan bí ogójì sẹǹtímítà , wọn á wá gbìn wọn sí poro ebè , wọn á sì fi nǹkan bíi mítà kan ààbọ jìnnà síra .  Igi mẹjọ sí méjìlá ló máa ń wà ní ìdí kọọkan bó ti ń dàgbà , ó sì máa ń gba oṣù méjìlá sí oṣù mẹrìndínlógún kí ó tó gbó .  Ẹrù lè máa bani nígbà tí a bá ń rìn láàárín pápá ìrèké tó ti gbó .  Àwọn ìrèké àti ewé rẹ tó rí pàǹpà - pàǹpà máa ń ga tó mítà mẹrin .  Ṣé atẹgùn ló ń rúgbó níbẹ yẹn , ṣé kì í ṣe ejò tàbí eku ṣá ?  Kójú máà ríbi , ẹsẹ loògùn ẹ , ó jọ pé ó tó àkókò wàyí ká wá jáde sí gbangba !  Wọn ń ṣe ìwádìí láti wá àwọn ọnà tí wọn lè gbà gbógun ti àwọn kòkòrò ìrèké àti àrùn tó máa ń kọ lù ú .  Bó tilẹ jẹ pé wọn ò kẹsẹ járí nínú gbogbo rẹ , púpọ lára rẹ ló yọrí sí rere .  Fún àpẹẹrẹ , ní ọdún 1935 , nínú ìsapá láti mú àwọn ọbọn - ùnbọn - ùn ayọnilẹnu tó ń jẹ ìrèké kúrò , àwọn aláṣẹ kó àwọn ọpọlọ tí ń gbé àárín ìrèké ní Hawaii wá sí àríwá Queensland .  Ṣùgbọn ọrọ bẹyìn yọ , nítorí pé àwọn ọpọlọ náà fẹràn oríṣi oúnjẹ mìíràn tó pọ rẹpẹtẹ níbẹ ju àwọn ọbọn - ùnbọn - ùn tó ń jẹ ìrèké lọ , wọn bímọ jọ rẹpẹtẹ , làwọn alára bá di ọgágun kòkòrò ayọnilẹnu jákèjádò ìhà àríwá ìlà oòrùn Ọsirélíà .  Ṣé Pé Ẹ Ń Sun Wọn Kí Ẹ Tó Bẹ Wọn ?  Nígbà tí ilẹ ti ṣú lọjọ yẹn , ó yà wá lẹnu bí a ti ń wòran àgbẹ kan níbẹ tó finá sí oko ìrèké rẹ tí àwọn ìrèké inú rẹ ti gbó .  Ní ìṣẹjú akàn , pápá kékeré náà ti ń jóná , ọwọ iná náà sì le gan - an .  Sísun àwọn ìrèké náà yóò jẹ kí àwọn ewé tí kò wúlò àti àwọn ohun mìíràn tó lè ṣèdíwọ nígbà tí wọn bá ń bẹ wọn àti ìgbà tí wọn bá ń fún wọn kúrò níbẹ .  Ṣùgbọn lẹnu lọọlọọ yìí , àwọn èèyàn púpọ ti ń yí sí ọnà bíbẹ ìrèké wọn láìkọkọ sun ún lọnà tó gbàfiyèsí yìí .  Wọn ń pe irú ìlànà yẹn ní bíbẹ ìrèké ní tútù .  Kì í ṣe pé ó ń mú kí ṣúgà tí wọn ń rí pọ sí i nìkan ni , ṣùgbọn ó tún ń jẹ kí ewé lè wà nílẹ láti dáàbò bò ó , èyí tí yóò wá wúlò fún gbígbógun ti ọgbàrá àti èpò .  Bó tilẹ jẹ pé ní ọpọ orílẹ - èdè tí wọn ti ń gbin ìrèké lónìí , àdá ni wọn ṣì fi ń bẹ ohun ọgbìn yìí , ṣùgbọn àwọn orílẹ - èdè púpọ sí i ti ń lo àwọn ẹrọ ràgàjì - ràgàjì tí wọn fi ń bẹ ìrèké .  Bí àwọn ẹrọ ńláńlá wọnyí ṣe ń gba àárín àwọn ìrèké gíga kọjá ni wọn ń gé àwọn ewé àti ibi tí kò wúlò dànù lára àwọn ìrèké náà , wọn á wá gé wọn sí kéékèèké fúnra wọn , ó di ilé ẹrọ tí wọn ti ń fi wọn ṣe ṣúgà .  Nígbà tí ẹnì kan tó ń fi tagbáratagbára bẹ ìrèké ti lè fi àdá bẹ ìpíndọgba tọọnù márùn - ún lóòjọ , àwọn ẹrọ tí ń bẹ ìrèké lè fìrọrùn bẹ iye tí ó tó ọọdúnrún tọọnù lóòjọ .  Wọn lè máa bẹ ìrèké nínú oko lọdọọdún fún ọdún mélòó kan kí ìwọn ṣúgà tó ń mú jáde tó lọ sílẹ , tí wọn á sì wá gbin òmíràn dípò rẹ .  Gbàrà tí wọn bá ti bẹ ìrèké náà , ó ṣe pàtàkì kí wọn yára ṣiṣẹ lórí rẹ , nítorí pé ìwọn ṣúgà tó wà nínú ìrèké tí wọn ti bẹ máa ń yára dín kù .  Láti mú kí kíkó wọn lọ síbi tí wọn ti ń ṣiṣẹ lórí wọn yá , wọn ní àwọn ọkọ ojú irin ọlọmọlanke tí kò fẹ tí wọn fi ń kẹrù , tí ojú irin tí wọn ń gbà jẹ nǹkan bí ẹgbẹrún mẹrin ó lé ọgọrùn - ún  4,100  kìlómítà , tí wọn ń ṣiṣẹ ní àwọn àgbègbè tí wọn ti ń gbin ìrèké ní Queensland .  Àwọn ọkọ ojú irin eléèédú , tí wọn kéré tí wọn ń gba ojú irin tóóró náà ní àwọ mèremère tó dùn ún wò bí wọn ṣe ń kọjá ní àgbègbè àrọko náà , tí wọn ń fa ọgọọrọ ọmọlanke ìkẹrù tí ìrèké kún inú wọn dẹmúdẹmú .  Gbígba Ibi Tí Wọn Ti Ń Ṣe Ṣúgà Kọjá  Ìrírí tó gbádùn mọni ló jẹ láti ṣèbẹwò sí ibi tí wọn ti ń ṣe ṣúgà .  Ohun tí a kọkọ rí ni àwọn ọmọlanke tí wọn tò tẹ léra wọn , tí wọn ò tíì kó ìrèké inú wọn kúrò .  Àwọn ẹrọ ràgàjì - ràgàjì tí wọn fi ń la ìrèké àti ẹrọ ìlọǹkan ń lọ àwọn ìrèké náà , wọn sì ń fún omi ṣúgà jáde nínú igi rẹ .  Àwọn ṣákítì tó ṣẹ kù , tàbí èèpo rẹ ni wọn máa ń sá gbẹ tí wọn sì ń fi dáná láti pèsè agbára iná ní gbogbo ibi tí wọn ti ń ṣe ṣúgà náà .  Èyí tó bá ṣẹkù ni wọn yóò lọ tà fún àwọn tó ń ṣe bébà àti ohun ìkọlé .  Wọn á wá yọ ìdọtí tó bá wà nínú omi ṣúgà náà kúrò , tí yóò mú kí èyí tó ṣẹkù mọ .  Wọn máa ń lo ìdọtí tí wọn kó náà , tí wọn ń pè ní ẹrẹ , bí èròjà tí wọn fi ń ṣe ajílẹ .  Ohun mìíràn tí wọn tún máa ń rí yọ lára rẹ , ìyẹn oyin inú ṣúgà , ni wọn máa ń lò bí oúnjẹ àwọn ẹran ọsìn tàbí kí wọn lò ó bí ọkan lára èròjà ìpọntí ṣágo àti ògógóró .  Bí ìrèké ṣe wúlò láti fi ṣe ọpọ nǹkan àti bí ọnà tí wọn ń gbà fi ṣe ṣúgà ti gbéṣẹ tó wúni lórí gan - an ni .  Wọn á wá sọ omi náà di àpòpọ kíki tó rí mẹdẹmẹdẹ nípa sísè é kí omi tí kò wúlò lè gbẹ nínú rẹ , lẹyìn náà ni wọn á wá po ṣúgà dídì tíntìntín mọ ọn .  Àwọn ṣúgà dídì yìí á wá máa tóbi títí wọn á fi tóbi tó ìwọn tí wọn fẹ .  Wọn á wá kó wọn kúrò nínú àpòpọ náà , wọn á sì gbẹ wọn .  Ohun tó máa jáde á jẹ ògidì ṣúgà aláwọ ilẹ .  Tí wọn bá túbọ yọ ògidì ṣúgà náà mọ dáadáa , yóò wá di ṣúgà funfun tí ọpọ èèyàn mọ tí wọn máa ń rí lórí tábìlì wọn nígbà oúnjẹ .  Bóyá tíì tàbí kọfí rẹ yóò túbọ dùn sí i lẹyìn ìrìn àjò fífani - lọkàn - mọra tó ń kọni lẹkọọ tí a rìn lọ sí àgbègbè tí ìrèké wà yìí .  Àmọ ṣá o , tí o bá ní àìsàn àtọgbẹ , má ṣe jẹ ṣúgà o , o lè wá nǹkan mìíràn lò .  Dájúdájú , agbára ìmọwọyípadà àti ọgbọn Ẹni tó ṣẹdá ohun ọgbìn àgbàyanu tó ń jẹ ìrèké yìí , tó jẹ àràbà láàárín àwọn koríko , tó sì tún mú kó máa hù yanturu wú wa lórí !   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 16   Ohun Ọgbìn Beet Ni Wọn Fi Ṣe É Àbí Ìrèké ?  Oríṣi ohun ọgbìn méjì pàtàkì ni wọn fi ń ṣe ṣúgà lágbàáyé .  Àgbègbè ilẹ olóoru ni wọn ti sábà ń gbin ìrèké , ó kéré tán , òun ni wọn sì ń fi ṣe ìpín márùndínláàádọrin nínú gbogbo ṣúgà tí wọn ń ṣe lágbàáyé .  Ohun ọgbìn beet tí wọn fi ń ṣe ṣúgà ni wọn fi ń ṣe ìpín márùndínlógójì yòókù jáde , èyí tí wọn máa ń gbìn ní àwọn àgbègbè tí ojú ọjọ ti tutù , bí Ìlà Oòrùn àti Ìwọ Oòrùn Yúróòpù àti Àríwá Amẹríkà .  Àwọn ṣúgà náà jọra ní ti kẹmíkà tí wọn fi ṣe wọn .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ẹrọ tí wọn fi ń bẹ ìrèké .  Katakata ń fa ọmọlanke   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Wọn ǹ sun ìrèké kí wọn tó bẹ ẹ   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 15   Gbogbo àwòrán tó wà lójú ìwé 15 - 18 jẹ ti : Queensland Sugar Corporation  Pátímọsì  Erékùṣù Àpókálíìsì  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ GÍRÍÌSÌ  LẸẸKỌỌKAN , àwọn ará Pátímọsì máa ń rí iná kan tó ń tàn , tó sì ń ṣẹjú wìrìwìrì ní ìsọdá Òkun Aegean lórí gẹrẹgẹrẹ òkè ńlá kan ní erékùṣù kan tó wà ní tòsí wọn tó ń jẹ Sámósì .  Àwọn kan sọ pé iná mànàmáná tó wà lójú kan ni iná àràmàǹdà yìí , ṣùgbọn àwọn onísìn tí ń gbé Pátímọsì jiyàn pé kò rí bẹẹ .  Wọn sáré lọ sọ fún àwọn aládùúgbò wọn pé àwọn ti rí àmì mìíràn láti ọdọ ẹni tó lókìkí jù lọ tó ń gbé erékùṣù náà tẹlẹ rí , tí wọn lé lọ sí erékùṣù Gíríìsì kékeré yìí ní etíkun Éṣíà Kékeré ní nǹkan bí ẹẹdẹgbàá  1,900  ọdún sẹyìn .  Ó lè jẹ Dòmítíà , Olú Ọba Róòmù ló dájọ ọkùnrin olókìkí yẹn , pé kó kúrò nílùú , kó lọ máa gbé Pátímọsì  nítorí sísọrọ nípa Ọlọrun àti jíjẹrìí nípa Jésù .   Ó gbọ ohùn Ọlọrun níbẹ ,  bíi ìró kàkàkí ,  tó sọ pé :  Èmi ni Ááfà àti Ómégà . . .  Kọ ohun tí ìwọ rí sínú àkájọ ìwé .   Ìṣípayá 1 : 8 - 11 .  Àkájọ , tàbí ìwé yẹn , ni apá tó kẹyìn nínú ìwé tó tíì tà jù lọ rí .  Àwọn kan ṣàpèjúwe rẹ gẹgẹ bí ọkan lára àwọn ìwé táa kọ táwọn èèyàn kò lóye  ìwé inú Bíbélì tí wọn pè ní Ìṣípayá , tàbí Àpókálíìsì la ń sọrọ rẹ , ìyẹn ìwé tó kẹyìn nínú Bíbélì .  Jòhánù , tí í ṣe àpọsítélì Jésù , ló kọ ìwé náà .  Fún ọpọ ọrúndún , ìran tí Jòhánù rí nípa àjálù tí yóò dé kẹyìn sórí ayé búburú yìí ti gba àfiyèsí àwọn tó ń ka ìwé náà .    Pátímọsì Lónìí  Ọpọ àlejò ni yóò gbà pé Pátímọsì  tó wà ní òkè pátápátá ní ìhà àríwá Erékùṣù Dodecanese  ni yóò jẹ ká lóye ìwé yìí .  Àwọn òkè ayọnáyèéfín gíga - gíga àti ìsokọra àwọn ọgbun tó ṣú dùdù wà káàkiri àwọn òkè tí koríko hù sí náà àti àwọn ilẹ eléwéko tútù tí òdòdó hù sí tí oòrùn tó ń mú ganrínganrín ní Aegean ń pa .  Láti mọ bí Pátímọsì ṣe rí lónìí , mo wọkọ láti Piraievs , olórí èbúté wọn ní Gíríìsì .  Lẹyìn agogo méjìlá òru , bí ọkọ ojú omi náà ṣe dé èbúté tó jọ itọ òkun ní Skála  tó jẹ èbúté àti ìlú tó tóbi jù lọ ní Pátímọsì  kùrukùru wọ kúrò , òṣùpá tó mọlẹ rekete sì jẹ kí á rí erékùṣù náà kedere .  Lówùúrọ ọjọ kejì , bí mo ti ń sófèrè kọfí kíkorò ti ilẹ Gíríìsì ni mo ń múra láti lọ wo àwọn nǹkan tó wà káàkiri erékùṣù náà .  Ohun tí mo rí lówùúrọ kùtùkùtù ni àwọn ìyá àgbà , tí wọn wọ aṣọ dúdú látòkè délẹ , tí wọn ń gbìyànjú láti lé àwọn ọmọ àfànítẹtẹ mú .  Apẹja kan tó ní irùngbọn yẹúkẹ , tó jókòó nítòsí ń la ẹja octopus tó ṣẹṣẹ mú nínú omi mọ orí pèpéle tí wọn ń já èrò ọkọ sí kó bàa lè rọ , ìyẹn ló fẹ fi ṣe oúnjẹ ọsán rẹ .  Dípò kí n wọ ọkọ , mo pinnu láti lọ sí ẹbá òkè tó wà lẹyìn Skála kí n lè rí gbogbo erékùṣù náà .  Àrímáleèlọ gbáà ni ohun tí mo rí .  Erékùṣù náà lọ súà bí àwòrán ilẹ ńlá kan tí wọn kùn tí omi òkun ń gbá kiri .  Pátímọsì dà bí erékùṣù mẹta tó para pọ di ọkan  àwọn ilẹ tó yọrí jáde láàárín omi tí àwọn ilẹ kéékèèké so kọra .  Ọkan lára àwọn ilẹ kéékèèké yìí wà ní Skála .  Òmíràn wà ní ibi tí wọn pè ní Diakofti , orúkọ tó yẹ ẹ , tó túmọ sí  Àdádó ,  ó wà nítòsí ìkángun ìhà gúúsù erékùṣù náà tí kò lólùgbé .  Pátímọsì kò gùn tó kìlómítà mẹtàlá , kò sì jìnnà rárá láti ré kọjá láti ẹgbẹ kan sí ẹgbẹ kejì .  Nígbà Tí Nǹkan Le Koko  Ó fẹrẹẹ jẹ pé láti ìgbà tí àwọn tó kọkọ wá tẹ Pátímọsì dó ti débẹ ní nǹkan bí ẹgbẹrún mẹrin ọdún sẹyìn láti Éṣíà Kékeré ni wọn ti ń kà á sí ibi mímọ .  Àwọn tí wọn kọkọ gbé ibẹ yan ibi tó ga ṣìkejì ní erékùṣù náà fún kíkọ tẹńpìlì Átẹmísì sí , ìyẹn abo ọlọrun ti iṣẹ ọdẹ .  Ní nǹkan bí ọdún 96 Sànmánì Tiwa , nígbà tí a ronú pé wọn lé àpọsítélì Jòhánù lọ sígbèkùn ní Pátímọsì , abẹ àkóso ìjọba Róòmù ni Pátímọsì wà .  Ní ọrúndún kẹrin , erékùṣù náà di apá kan Ilẹ Ọba Byzantine  tí wọn sọ di ti Kristẹni .   Lẹyìn náà , láàárín ọrúndún keje sí ìkẹwàá , àwọn onísìn Ìsìláàmù ló ń ṣàkóso rẹ .  Bí àkókò ti ń lọ , wọn pa Pátímọsì tì , ó sì di ahoro .  Nígbà tó sì di apá ìparí ọrúndún kọkànlá , ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé tó jẹ ọmọ ìjọ Ọtọdọọsì Gíríìkì bẹrẹ sí kọ ilé olódi ti àwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ti Jòhánù  Mímọ  sí ibi tí wọn kọ tẹńpìlì kèfèrí sí tẹlẹ ní Átẹmísì .  Àwọn olùtẹdó wá bẹrẹ sí padà síbẹ díẹdíẹ , wọn sì ń kọ àwọn ilé onígun mẹrin tí ó tò bẹẹrẹ tí wọn kùn lọdà funfun sí Hora , ìlú tó rí págunpàgun lẹyìn odi ilé àwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà .  Erékùṣù náà gbádùn ògo fúngbà díẹ lápá ìparí ọrúndún tó bẹrẹ lọdún 1800 , nígbà tí àwọn kan lára àwọn aráàlú náà ní ọkan lára ọwọ àwọn ọkọ òkun ìṣòwò tó lọrọ jù lọ lórí òkun Mẹditaréníà .  Lọnà tí kò ṣe tààrà , ọwọ àwọn ọkọ òkun yẹn ló ṣokùnfà rírọ táwọn èèyàn rọ wá síbẹ lákọtun .  Ní àárín ọdún 1970 sí 1979 , mélòó kan lára àwọn ọlọrọ ayé ṣàwárí ẹwà àti dúkìá ilé àti ilẹ tí kò wọn , tó wà ní erékùṣù tí wọn ti gbàgbé látilẹwá náà .  Wọn ṣàtúnṣe púpọ lára àwọn ògbólógbòó ilé ńláńlá táwọn oníṣòwò ojú òkun kọ , ìwọnyí àti àwọn ohun èlò tuntun tó wà ní èbúté òkun ló jẹ kí Pátímọsì tún di ibi táwọn arìnrìn - àjò afẹ ń fẹ láti lọ .  Títí di báyìí , Pátímọsì ti bọ lọwọ ìṣòro àpọjù àwọn arìnrìn - àjò afẹ , èyí tó ti fẹrẹẹ ba àwọn erékùṣù Gíríìkì mìíràn jẹ .  Lájorí ohun tó jẹ kó rí bẹẹ ni pápákọ òfuurufú tí kò ní àti agídí táwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ṣe pé ibẹ gbọdọ jẹ àgbègbè mímọ .  Dída Ìtàn Pọ Mọ Àṣà  Agbóúnjẹ tó ta oúnjẹ fún mi ràn mí lọwọ láti ṣètò ìwádìí tí mo fẹ ṣe nípa erékùṣù náà , ó darí mi sí ògbólógbòó ọnà olókùúta tó ti wà fún irínwó ọdún lẹyìn ìlú Skála , ọnà náà la àárín igbó igi ahóyaya tó ń ta sánsán kọjá lọ sí ibi tí a ronú pé ó jẹ hòrò tí Jòhánù gbé , òun náà ló sì lọ dé ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ti Jòhánù  Mímọ .   Ní àgbègbè ẹyìn ìlú náà , mo kọjá níbi ògiri olókùúta kan tí wọn fi ọdà pupa kọ ọrọ tí ń dẹrù ba èèyàn sára rẹ , ọrọ náà kà pé :  Ohi sto 666   Ṣọra fún nọńbà ẹẹfà , ẹẹfà àti ẹẹfà  , ọkan lára àwọn àmì inú Ìṣípayá , táwọn èèyàn kò lóye .  Wọn kọ Ilé Àwọn Ajẹjẹẹ Ìnìkàngbé ti Àpókálíìsì , tí ilé ìjọsìn kékeré ti Anne  Mímọ  wà , ní ọdún 1090 láti fi dí ẹnu ọnà hòrò tí àṣà àtọwọdọwọ sọ pé ibẹ ni a ti fi àwọn ìran tí Jòhánù rí hàn án .  Mo rí obìnrin kan tó kúnlẹ ní òun nìkan , tó sì so tama  ọrẹ  kan mọ ère Jòhánù  Mímọ .   Obìnrin yìí tó jẹ ọmọ ìjọ Ọtọdọọsì , tó gbà gbọ pé ère náà lè ṣe iṣẹ ìyanu , gbé tamata fún un , ìyẹn àwọn ère onírin tí wọn fi ṣe èèyàn , ẹyà ara , ilé , kódà tí wọn fi ṣe ọkọ ayọkẹlẹ àti ọkọ ojú omi .  Mo rántí pé mo ti rí irú ọrẹ bẹẹ tí wọn fi amọ ṣe ní tòsí Kọríńtì nínú tẹńpìlì ọlọrun awonisàn ti àwọn ará Gíríìkì ìgbàanì náà , Asclepius .  Ṣé wọn kàn ṣe kòńgẹ ara wọn lásán ni ?  Àwọn Ohun Ìrántí ti Àṣà Ìbílẹ àti Àwọn Ìwé Àfọwọkọ  Bí mo ṣe wọ àgbàlá ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ti Jòhánù  Mímọ  ni mo rí ẹni bí ọrẹ kan tó jáde wá láti inú àwọn ọdẹdẹ kọlọkọlọ tó ṣókùnkùn .  Inú  Papa Nikos   Bàbá Nick  dùn gan - an láti fi àwọn ìṣúra ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà han èmi àti àwọn arìnrìn - àjò afẹ mìíràn .  Ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà tó ni apá púpọ lára Pátímọsì , jẹ ọkan lára àwọn tó lọrọ jù lọ tó sì ní ipa lórí àwọn èèyàn jù lọ ní Gíríìsì .  A la àárín ilé ìjọsìn kan kọjá , ibẹ tutù , èéfín àbẹlà sì ti sọ ọ di dúdú , ibẹ ni wọn sìnkú ẹni tó dá ilé ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà sílẹ sí , lẹyìn náà , a la àárín Ilé Ìjọsìn Wúńdíá náà kọjá , èyí tí wọn fi òkúta tí wọn kó láti tẹńpìlì Átẹmísì kọ apá kan rẹ .  Níbi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí , a rí wúrà àti àwọn ohun iyebíye rẹpẹtẹ tí àwọn olú ọba fi tọrẹ ; ìwé àdéhùn àwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ti ọrúndún kọkànlá tí wọn ṣe fún erékùṣù náà , tí Olú Ọba ìlú Byzantine náà , Alexius Kìíní , Comnenus , fọwọ sí ; àti àjákù ìwé Ìhìn Rere Máàkù tí wọn fi fàdákà kọ sórí awọ dípò kí wọn fi tàdáwà kọ ọ , èyí tí wọn ṣe ní ọrúndún kẹfà , ó sì lẹwà .  Ní àfikún sí àjákù yìí , ọpọ Bíbélì àti àwọn ìwé àfọwọkọ àwọn ẹlẹkọọ ìsìn ni wọn kó jọ sí ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà .  Àwọn Ohun Tó Wà Ní Erékùṣù Náà  Erékùṣù náà ní ẹwà àdánidá .  Ní kìlómítà bíi mélòó kan sí ìhà gúúsù Skála , etíkun mímọ tónítóní kan wà níbi ìyawọlẹ omi òkun kan tó láàbò .  Etíkun náà tẹ pẹrẹsẹ , kò sì sí ohun pàtàkì níbẹ àyàfi Kalikatsou , tó túmọ sí  Ẹyẹ Àgò ,  òkìtì àpáta bìrìkìtì kan sì tún wà láàárín etíkun náà tó ga bí ilé alájà márùn - ún tàbí mẹfà , wọn sì ṣe àwọn hòrò tó dà bíi wàràkàṣì dídì tó tóbi gan - an yí i ká .  Téèyàn bá fẹ gbádùn Pátímọsì dáadáa , kó sáà kàn rìn kiri ìlú náà .  O lè fẹ láti jókòó láàárín àwọn àwókù ilé àtijọ tí wọn kò tíì walẹ wọn tí wọn wà ní apá òkè ìlú Kastelli , nínú oòrùn tó ń jóni , kí o sì tẹtí sí àwọn agogo tí ń dún láti ọnà jíjìn réré wá àti fèrè híhan gooro tí àwọn olùṣọ àgùntàn ń fun .  Tàbí láwọn ọsán kan nígbà tí ìlú Aegean bá ń sẹ ìrì rẹ tó jọ àwọn wínníwínní lójú òfuurufú , o lè fẹ láti jókòó kí o sì máa wo àwọn etíkun bí àwọn ọkọ ojú omi tó ń gbéra láàárín ìrì tó ń sẹ ṣe dà bíi pé ńṣe ni wọn ń pọnkè lọ sójú òfuurufú .  Ní ọjọ tí mo lò kẹyìn níbẹ , oòrùn aláwọ pupa rírẹwà tó ń wọ lọ tàn yòò sórí ìlú náà nísàlẹ .  Ní gbangba níbi ìyawọlẹ omi òkun , àwọn tí ń tanná pẹja ń múra àwọn ọkọ ọpẹẹrẹ wọn kéékèèké sílẹ , èyí tí wọn máa ń pè ní gri - gri , ọmọ pẹpẹyẹ , nítorí pé ńṣe ni wọn máa ń tò tẹ lé ọkọ òkun ńlá kan lẹyìn .  Ó jọ pé erékùṣù náà ń tàn yòò látòkè délẹ .  Ẹfúùfù tútù àti ìgbì omi tó ga ń gbé àwọn ọkọ gri - gri náà lọnà tó léwu gan - an .  Ní wákàtí mélòó kan lẹyìn náà , mo tún rí àwọn ọkọ náà , láti orí ìtẹ apákó ọkọ tó ń padà sí Piraievs bó ṣe yára kọjá lára wọn níbi tí wọn ti ń pẹja ní nǹkan bíi kìlómítà mélòó kan sí etídò .  Àwọn ọkùnrin náà ti tan àwọn iná wọn mímọlẹ rokoṣo tó máa ń fa àwọn ẹja mọra .  Lálẹ ọjọ yẹn , àwòrán Jòhánù tí wọn lé lọ sí ìgbèkùn tó ń kọ àwọn ìran tó rí sílẹ ní Pátímọsì wà lọkàn mi títí tí n kò fi rí àwọn àti erékùṣù tó wá lẹyìn wọn mọ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Láti rí ẹkúnrẹrẹ àlàyé , wo ìwé Ìṣípayá  Òtéńté Rẹ Títóbi Lọlá Kù Sí Dẹdẹ ! , tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , ṣe .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ti Jòhánù  Mímọ    Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 28    Miranda 2000  Wọn Gbé Òtítọ Pa Mọ fún Àádọta Ọdún  Èé Ṣe ?  Rum jẹ erékùṣù kékeré kan ní Inner Hebrides , tó yọ sí etíkun ìhà ìwọ oòrùn Scotland .  Ní nǹkan bí àádọrin ọdún sẹyìn , ẹni tó ni ín gba onímọ nípa ewéko náà , John Heslop Harrison , tó jẹ  ọjọgbọn ní yunifásítì kan , tó tún jẹ mẹńbà Àwùjọ Àwọn Lọbalọba tó lọlá ní ilẹ Gẹẹsì , láyè láti ṣèwádìí nípa àwọn ewéko tó wà níbẹ .  Ní àwọn ọdún tó tẹ lé e , Harrison ròyìn pé òún rí oríṣiríṣi ewéko tí kò wọpọ níbẹ , ìyẹn àwọn ewéko tó jẹ pé ọgọrọọrún kìlómítà níhà gúúsù nìkan ni wọn ti rí wọn rí tí wọn ń hù .  Inú wọn dùn , wọn sì kan sáárá sí Harrison gidigidi , àwọn àṣeyọrí rẹ sì ń fi kún iyì tó ní .  Ṣùgbọn bí àwọn oríṣi ewéko tó ń ṣàkọsílẹ ti ń pọ sí i ni iyèméjì àwọn yòókù tí wọn jẹ onímọ nípa ewéko ń pọ sí i .  Ní ọdún 1948 , John Raven , tí í ṣe ògbógi nínú ìmọ lítíréṣọ ní ilé ẹkọ gíga jù lọ Cambridge , tó tún nífẹẹ nínú ìmọ nípa ewéko gidigidi , tẹwọ gba ìpèníjà láti ṣe iṣẹ ìwádìí .  Ṣùgbọn wọn kò tẹ àbájáde ìwádìí tó ṣe jáde .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ni wọn gbé e pa mọ , ọdún 1999 ni wọn sì tó gbé e jáde .  Èé ṣe ?  Nítorí pé Raven ṣàlàyé pé oníjìbìtì ni Harrison .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn New Scientist ti sọ , ibòmíràn ni wọn ti gbin àwọn ewéko náà , ńṣe ni wọn sì dọgbọn lọ lẹ wọn sí Rum .  Raven tètè máa ń dá àwọn ewéko tó bá hù síbi táa gbìn wọn sí mọ , kò sì pẹ tó fi rí gbòǹgbò àwọn koríko mélòó kan lára èyí tí Harrison  ṣàwárí  tó wọpọ ní ilẹ Gẹẹsì ṣùgbọn tó ṣọwọn ní Rum .  Kòkòrò kantíkantí ti jẹ àwọn ewéko yòókù , ibi méjì péré ni a sì gbọ pé irú ìṣẹlẹ bẹẹ ti ṣẹ ní ilẹ Gẹẹsì  oko Harrison ní ilẹ Gẹẹsì sì jẹ ọkan lára rẹ .  Gbòǹgbò ewéko kan báyìí tún pèsè ẹrí mìíràn , tí ó ní èérún èròjà quartz  tí kò sí ohun tó jọ ọ nílẹ Rum .  Kò tán síbẹ o .  A tún gbọ pé awúrúju ni ohun tí Harrison sọ nípa àwọn labalábá àti ọbọn - ùnbọn - ùn erékùṣù náà .  Ìwé ìròyìn The Sunday Telegraph Magazine sọ pé ẹnì kan tó ń gbé ní Rum sọ láṣìírí pé :  Ọjọgbọn náà fi ohun kan pa mọ síbì kan ni  ó lè jẹ labalábá tàbí ewéko  tó ń sọ pé òún ṣàwárí lọdọọdún .   Nítorí náà , kí ló dé tí wọn ò tú àṣírí Harrison látijọ yìí ?  Olùwádìí Karl Sabbagh sọ pé yíyàn tí wọn yàn láti má ṣe ohunkóhun nípa rẹ jẹ nítorí àtifi inúure dáàbò bo ìdílé Harrison , ṣùgbọn wọn tún lè ti ronú nípa pé alágbára ọkùnrin ni Harrison jẹ , ó sì léwu láti takò ó .  Sabbagh tún sọ pé ká ní wọn ṣèwé láti tú àṣírí rẹ ni ,  ìyẹn ì bá sọ iṣẹ ìmọ nípa ewéko látòkè délẹ di aláìníláárí lójú àwọn èèyàn .   Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  September 8 , 2000  Ríríran Ré Kọjá Ohun Tó Hàn sí Ojúyòójú Rẹ  Ohun púpọ ló wà tí a kò lè fi ojúyòójú wa rí .  Kí ni a ń rí nígbà tí a bá wò ré kọjá ohun tí ẹdá lè fi ojúyòójú rí ?  Báwo ló ṣe lè nípa lórí ìgbésí ayé rẹ ?  3 Ìrànwọ Láti Jáwọ Nínú Ìwà Ìpáǹle  4 Ṣé Ohun Tó Hàn Sí Ojúyòójú Nìkan Lò Ń Rí ?  12 Bí Mo Ṣe Sapá Láti Ṣe Yíyàn Tó Bọgbọn Mu  16 Òkè Ayọnáyèéfín Tẹlẹ Rí Di Erékùṣù Tó Pa Rọrọ  19 Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ  Àpẹẹrẹ Kan Tó Yọrí Sí Rere  20 Bí Loida Ṣe Di Ẹni Tó Ń Sọrọ  23 Ìsẹlẹ !  26 Ojú Ìwòye Bíbélì  Àṣàrò Tó Ṣàǹfààní  28  Ẹyẹ Tó Lẹwà Jù Lọ Tó Ń Gbé Inú Igbó   30 Wíwo Ayé  32 Ìwà Àìláàánú Tí Ènìyàn Ń hù  Yóò Ha Dópin Láé Bí ?  Ìbẹwò sí  Ìlú Tọjọ Rẹ Pẹ Jù Lọ ní Rọṣíà  6  Ìlú Novgorod ti lé ní ẹgbẹrún kan ó lé ọgọrùn - ún ọdún .  Wo ohun tí wọn sọ nípa ibi tí wọn sọ pé òun ni ìlú tọjọ rẹ pẹ jù lọ ní ilẹ Rọṣíà .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Yẹra fún Àwọn Tó Máa Ń Fi Ọranyàn Báni Tage ?  9  Báwo ni Kristẹni ọdọ kan ṣe lè kojú ìwà tí ń yọni lẹnu yìí ?  Ǹjẹ ọnà kan wà tí a lè gbà dènà rẹ ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 2   Àwọn onímọ sáyẹǹsì ń ṣèwádìí nípa àwọn ohun tíntìntín tí wọn kéré gan - an ju átọọmù lọ  Ṣé Ohun Tó Hàn Sí Ojúyòójú Nìkan Lò Ń Rí ?  ÀWỌN awakọ kì í rí gbogbo ohun tó wà láyìíká ọkọ wọn .  Ṣùgbọn tí wọn bá fi dígí sí ẹgbẹ ọkọ wọn , ó máa ń ṣeé ṣe fún wọn láti rí ọkọ tí ń bọ , wọn á sì lè yẹra fún jàǹbá .  Bákan náà ni kò ti ṣeé ṣe fún àwọn èèyàn láti rí Ẹlẹdàá tí kò ṣeé fojúyòójú rí ní ti gidi .  Ṣùgbọn ǹjẹ ọnà kan wà tí a fi lè mọ pé irú Ẹni bẹẹ wà ?  Òǹkọwé kan ní ọrúndún kìíní sọ ọnà tí a lè gbà fòye mọ ohun tí a kò lè fojú rí .  Ó kọwé pé :  Àwọn ànímọ  Ọlọrun  tí a kò lè rí ni a rí ní kedere láti ìgbà ìṣẹdá ayé síwájú , nítorí a ń fi òye mọ wọn nípasẹ àwọn ohun tí ó dá , àní agbára ayérayé àti jíjẹ Ọlọrun rẹ , tó bẹẹ tí wọn kò ní àwíjàre .   Róòmù 1 : 20 .  Ro ìyẹn wò ná .  Ǹjẹ o rí i pé àwọn nǹkan tó wà ní àyíká wa fi hàn pé làákàyè tó ga ju tèèyàn lọ ni a fi dá wọn ?  Ǹjẹ àwọn nǹkan wọnyẹn ń mú kí o lè fi  oju ọkàn  rẹ rí i pé ẹnì kan wà tí ó tóbi lọlá ju ènìyàn lọ ?  Jẹ kí a ṣàyẹwò àwọn àpẹẹrẹ díẹ .  Éfésù 1 : 18 , Bibeli Mimọ .  Kíkẹkọọ Lára Ìṣẹdá  Ǹjẹ ẹnú yà ọ nígbà tí o wo bí òfuurufú tó kún fún ìràwọ ní alẹ ọjọ kan tí òṣùpá kò yọ ti lẹwà tó , tí o sì rí ẹrí pé Ẹlẹdàá Atóbilọlá kan wà ?  Ẹnì kan tó bojú wòkè láyé ọjọhun sọ pé :  Àwọn ọrun ń polongo ògo Ọlọrun ; òfuurufú sì ń sọrọ nípa iṣẹ ọwọ rẹ .   Ọkùnrin yìí tún ronú jinlẹ , ó ní :  Nígbà tí mo rí ọrun rẹ , àwọn iṣẹ ìka rẹ , òṣùpá àti àwọn ìràwọ tí o ti pèsè sílẹ , kí ni ẹni kíkú tí o fi ń fi í sọkàn , àti ọmọ ará ayé tí o fi ń tọjú rẹ ?   Sáàmù 8 : 3 , 4 ; 19 : 1 .  Ó jẹ ìwà ẹdá láti ṣe kàyéfì nípa àwọn ìṣẹdá tó jẹ àgbàyanu gidigidi débi pé ènìyàn kò lè ṣẹdá irú wọn .  Ìlà kan nínú ewì kan tó gbajúmọ wí pé :  Ọlọrun nìkan ló lè ṣẹdá igi .   Ṣùgbọn o , ṣíṣẹdá ọmọ tún jẹ àgbàyanu ju ìyẹn lọ fíìfíì , èyí sì máa ń wáyé láìjẹ pé òbí pinnu bí a óò ṣe ṣẹdá ọmọ náà .  Nígbà tí àtọ láti ara bàbá bá dà pọ pẹlú ẹyin kan lára ìyá , kíákíá ni ìwéwèé kan yóò wáyé nínú ásíìdì DNA ti sẹẹlì tuntun tó ṣẹṣẹ bẹrẹ láti mú ọmọ kan jáde .  Wọn sọ pé ,  bí a bá ní ká kọ ìsọfúnni tó wà nínú ásíìdì DNA sílẹ , yóò kún inú ẹgbẹrún ìwé tí ọkọọkan wọn ní ẹgbẹta ojú ewé .   Ìbẹrẹ lásán ṣì nìyẹn o .  Sẹẹlì àkọkọ yẹn yóò pín sí méjì , lẹyìn náà yóò di mẹrin , yóò tún di mẹjọ , àti bẹẹ bẹẹ lọ .  Lẹyìn nǹkan bí igba ó lé àádọrin  270  ọjọ , wọn á bí ọmọ kan tó ní ẹgbẹẹgbẹrún sẹẹlì lára , tí wọn jẹ oríṣiríṣi lọnà tó ju igba lọ .  Ìyàlẹnu ló jẹ pé sẹẹlì àkọkọ yẹn ní ìsọfúnni nínú láti mú gbogbo sẹẹlì wọnyẹn jáde lónírúurú , kí ó sì mú wọn jáde lákòókò gan - an tó yẹ !  Èyí ha sún ọ láti yin Ẹlẹdàá wa bí ?  Kíyè sí ọrọ ìyìn tí onísáàmù náà sọ nígbà tó kọwé pé :  Ìwọ tìkára rẹ ni ó ṣe àwọn kíndìnrín mi ; ìwọ ni ó yà mí sọtọ nínú ikùn ìyá mi .  Èmi yóò gbé ọ lárugẹ , nítorí pé lọnà amúnikún - fún - ẹrù ni a ṣẹdá mi tìyanu - tìyanu .   Sáàmù 139 : 13 - 16 .  Àwọn tó ti kẹkọọ  ohun ìyanu  wọnyí máa ń ní ìbẹrù ọlọwọ .  Dókítà James H .  Hutton , tó jẹ ààrẹ ẹgbẹ Oníṣègùn tẹlẹ rí ní ìlú Chicago àti Ìpínlẹ Illinois , sọ pé ìyàlẹnu ló jẹ fún òun pé sẹẹlì ní  agbára àràmàǹdà láti ta àtaré ìsọfúnni sí àwọn sẹẹlì tó gba ipò rẹ kí wọn lè mú ohun tó bá yẹ jáde .  Ó jẹ àgbàyanu gidigidi pé àwọn onímọ sáyẹǹsì wa tí ń ṣèwádìí lè mọ nípa irú àwọn nǹkan bẹẹ .  Ṣùgbọn ó dájú pé Ọlọrun Onílàákàyè ló pète àwọn nǹkan mérìíyìírí yìí .   Dókítà Hutton ń bá ọrọ lọ pé :  Nínú ẹka ìmọ ìjìnlẹ tèmi , ìyẹn ìmọ nípa ẹṣẹ tí ń tú àwọn èròjà ara sínú ẹjẹ , ẹkọ nípa bí àwọn èròjà ara ṣe ń tú sínú ẹjẹ , àti àwọn àrùn tó máa ń kọ lu àwọn ẹṣẹ wọnyí túbọ jẹ kó dá mi lójú pé Ọlọrun Alágbára ló ṣe ìgbékalẹ àwọn ohun àgbàyanu dídíjú yìí , tó sì mú kí wọn máa ṣiṣẹ .   Ó parí ọrọ rẹ pé :  Lójú tèmi , ríronú nípa àwọn ohun àgbàyanu yìí dà bíi pé ó túbọ jẹ ìdí tí a fi ní láti gbà gbọ pé alágbára gbogbo , tó sì mọ ohun gbogbo ló pète àgbáyé yìí , tó mú kí ó máa wà , tó sì ń bójú tó o .   Lẹyìn tó sọ ọrọ wọnyí , Dókítà Hutton béèrè pé :  Ṣé Òun ni Ọlọrun náà tó máa ń kíyè sí i nígbà tí ológoṣẹ kọọkan bá jábọ ?   Ó dáhùn pé :  Bákan ṣáá , mo ṣiyè méjì nípa ìyẹn .  N kò sì gbà gbọ pé Ó máa ń pe àfiyèsí rárá sí ìgbòkègbodò mi ojoojúmọ tí kò já mọ nǹkankan bákan ṣáá .   Èé ṣe tí ọpọ fi ń gbà pé  ohun ìyanu  ìṣẹdá fi làákàyè hàn ṣùgbọn tí wọn ń ṣiyèméjì nípa pé Ọlọrun gidi kan wà tó ń ṣàníyàn nípa aráyé ?  Ọlọrun Ha Bìkítà Nípa Wa Ní Ti Gidi Bí ?  Ọpọ máa ń ronú pé , bí Ọlọrun bá wà , kò ní jẹ kí ìyà ńláǹlà máa jẹ àwọn ènìyàn .  Ìbéèrè tí àwọn kan sábà máa ń béèrè ni pé ,  Ibo ni Ọlọrun wà nígbà tí a nílò ìrànlọwọ rẹ ?   Ìjìyà tí ẹnì kan tí ó la ìpakúpa tí ìjọba Násì pa àràádọta ọkẹ ènìyàn já nígbà Ogun Àgbáyé Kejì fojú rí kó ẹdùn ọkàn bá a tó bẹẹ tó fi sọ pé :  Ká ní pé ó ṣeé ṣe fún ọ láti fi ahọn lá ọkàn mi ni , wàá rí i pé á ṣekú pa ọ .   Nítorí náà , ìṣòro ńlá gbáà ló jẹ fún ọpọ èèyàn .  Gẹgẹ bí ẹni tí ó bojú wòkè ní ayé ọjọhun tí a mẹnu kan ṣáájú yẹn ṣe sọ , ẹrí pé Ẹlẹdàá kan wà máa ń fara hàn gbangba nígbà tí a bá ṣàyẹwò bí àwọn nǹkan ṣe wà létòlétò àti bí a ṣe dá wọn lọnà àgbàyanu .  Síbẹ , bí Òun bá jẹ Ọlọrun tó ń bìkítà nípa wa , báwo ni Ó ṣe lè fàyè gba irú ìjìyà ńláǹlà bẹẹ ?  Bí a bá fẹ lóye èyí , tí a sì fẹ sin Ọlọrun lọnà tó yẹ , a gbọdọ rí ìdáhùn tí ń tẹni lọrùn sí ìbéèrè pàtàkì yẹn .  Ibo wá la ti lè rí i ?  A rọ ọ pé kí o gba ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ náà , Ọlọrun Ha Bikita Nipa Wa Niti Gidi Bi ?  Ní ojú ewé kejìlélọgbọn nínú ìwé ìròyìn Jí !  yìí , wàá rí i bí o ṣe lè béèrè fún ẹdà kan .  A ronú pé fífarabalẹ ṣàyẹwò àwọn apá tó sọ pé ,  Idi Ti Ọlọrun Ti Fi Fayegba Ijiya  àti  Ki Ni ti Jẹ Abajade Ìṣọtẹ ?   yóò fún ọ ní àwọn ìdáhùn tó tẹ ọ lọrùn .    Ẹyẹ Tó Lẹwà Jù Lọ Tó Ń Gbé Inú Igbó   LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ SWEDEN  ỌJỌ kan ní oṣù June ni ìgbà àkọkọ tí mó máa rí  ẹyẹ tó lẹwà jù lọ tó ń gbé inú igbó ,  bí àwọn kan ṣe ń pè é níbí .  Ẹyẹ òwìwí ńlá aláwọ eérú ni , tàbí ẹyẹ òwìwí Lapland bí wọn ṣe máa ń pè é nígbà mìíràn .  Ẹyẹ òwìwí ńlá tó lẹwà yìí ń gbé ní àwọn ibì kan ní Finland àti àríwá Sweden , bẹẹ sì ló ń gbé ní apá ìlà oòrùn jíjìnnà réré ní Siberia , Alaska , àti Kánádà .  Ó máa ń fara pa mọ , ó sì máa ń ṣòro láti rí i bí o kò bá mọ ibi tí ìtẹ rẹ wà .  Bí o bá lè mọ ibi tí ìtẹ rẹ wà , wàá tún rí i pé ẹyẹ òwìwí kì í bẹrù rárá .  Kíkẹkọọ Nípa Ọdẹ Yìí  Ó ṣeé ṣe fún mi láti kẹkọọ nípa akọ ẹyẹ òwìwí Lapland tó lámì ṣíṣe kedere lára nígbà tó ń wá oúnjẹ kiri .  Yóò ṣàdédé fò láti orí ẹka igi kan , yóò sì gbìyànjú láti gbé eku tí ó bá rí .  Ǹjẹ ó rí i gbé ?  Bẹẹ ni o !  Mo rí eku kékeré kan tó ń fì dirodiro láàárín àwọn èékánná rẹ bó ṣe rọra ń fò lọ sókè rẹmùrẹmu bó ti ń lo àwọn apá rẹ tó fẹ tó ogóje sẹǹtímítà láti ìkángun apá kan dé ìkejì .  Òwìwí Lapland kì í pamọ déédéé lọdọọdún bí ọpọ òwìwí mìíràn ti máa ń ṣe .  Níwọn ìgbà tó ti jẹ pé àwọn eku kéékèèké nìkan ni ẹyẹ òwìwí ńlá yìí máa ń jẹ , láàárín àwọn ọdún mélòó kan tí irú oúnjẹ yìí kò bá fi bẹẹ sí , ẹyẹ yìí kò ní pamọ rárá .  Ní àwọn ọdún mìíràn , nígbà tí oúnjẹ bá pọ dáadáa , ó lè tó ọmọ mẹrin tàbí jù bẹẹ lọ tó máa wà nínú ìtẹ kọọkan .  Yíyan Akọ  Ìgbà ìrúwé ni òwìwí máa ń gùn , ṣe ni abo sì máa ń fara balẹ yan akọ tí ó bá fẹ , ṣùgbọn o , kì í ṣe bí akọ yẹn bá ṣe lẹwà tó ní ti gidi ló máa ń pinnu èyí tí yóò yàn , bó ṣe jẹ pé ọpọ obìnrin kì í wo ẹwà ní pàtàkì láti fẹ ọkọ .  Gẹgẹ bí àwọn kan tó máa ń kíyè sí ẹyẹ ti kẹkọọ rẹ , akọ yẹn gbọdọ fi hàn pé ògbójú ọdẹ lòun .  Kí wọn tó wéwèé rárá pé kí àwọn mú ìdílé tàwọn jáde , ó gbọdọ pèsè oúnjẹ fún abo yẹn .  Bí eku bá pọ dáadáa , tí akọ yẹn sì jẹ  olùpèsè  tó jáfáfá , oúnjẹ tó bá pèsè yóò jẹ kí abo yẹn tóbi sí i .  Bí abo yìí ṣe tóbi sí i yóò ṣiṣẹ nínú ara rẹ , yóò sì pinnu iye ẹyin tó máa yé .  Akọ yẹn nìkan ni yóò máa wá ṣọdẹ kiri , ìyẹn sì ń gba agbára gidigidi .  Igbe ẹbẹ kíkankíkan tí èyí abo ń ké ni yóò máa fún akọ lágbára níwọn bó ti jẹ pé gbogbo agbára abo náà ni yóò máa fi yé ẹyin , tí yóò sì máa fi sàba lé e .  Ṣíṣàwárí Ìtẹ Wọn  Mo fi awò mi wo akọ ẹyẹ tó lẹwà yìí bó ṣe ń fò lọ , fò bọ lókè bí ó ti ń gbé oúnjẹ lọ .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , mo rí ìtẹ rẹ .  Àwọn ẹyẹ òwìwí Lapland kì í kọ ìtẹ tiwọn ṣùgbọn ṣe ni wọn sábà máa ń gba àwọn ìtẹ onígi lọwọ àwọn ẹyẹ ọdẹ mìíràn tí ń gbé inú igbó .  Bí kò bá sí ìtẹ kankan , ẹyẹ òwìwí lè lo kùkùté igi tó ti kú .  Nínú ìtẹ náà , mo rí àwọn ọmọ ẹyẹ méjì , tí ìyẹ wọn rí múlọmúlọ , tí wọn la ojú sílẹ rekete , tí wọn sì ń wo gbogbo ohun tó wà láyìíká wọn tìyanutìyanu .  Bí àwọn méjèèjì ṣe pohùn pọ láti kígbe nítorí ebi , wọn yí ojú sí ìyá wọn tí ó jókòó sítòsí wọn , tí ó ń ṣọ wọn .  Ó léwu láti sún mọ àwọn ọmọ wọnyẹn ní àkókò yìí .  Bí abo ẹyẹ náà bá lọ ronú pé ewu ń bẹ fún àwọn ọmọ òun , yóò rọra fò wá , yóò sì fi èékánná rẹ tó mú bí abẹ ya ẹni tó wá síbẹ .  Nítorí náà , ó ṣe pàtàkì láti ṣọra , kí èèyàn sì jìnnà díẹ sí ẹyẹ òwìwí bí èèyàn bá fẹ mọ nípa rẹ .  Bíbọ Àwọn Ọmọ àti Kíkọ Wọn  Bí akọ bá ti dé ibi ìtẹ náà , a fi àgógó rẹ gbé oúnjẹ náà kúrò níbi èékánná rẹ , yóò sì gbé eku náà fún ọkan nínú àwọn ọmọ rẹ .  Bí wọn bá ti ń gbé oúnjẹ fún ọmọ ẹyẹ kan , ọmọ ẹyẹ tó kàn láti gba oúnjẹ yóò máa ké tòò .  Bí ọmọ ẹyẹ bá ti jẹ oúnjẹ tó ń yán hànhàn fún tán , yóò wá yí ìṣe rẹ padà , tí yóò dà bí èyí tó ń pani lẹrìn - ín .  Ìrísí ojú rẹ tó ṣe rekete tó sì wà lójúfò títí di àkókò yẹn yóò yí padà , ọmọ ẹyẹ náà yóò sì bẹrẹ sí ṣe bíi pé ó ti mutí yó !  Gbogbo agbára rẹ ni yóò máa fi mú kí oúnjẹ yẹn dà nínú , kò sì ní pẹ tí yóò fi ká gúlútú , tí ìyẹ múlọmúlọ yóò bò ó .  Ṣùgbọn ojú ọmọ ẹyẹ tó wà ní ẹgbẹ rẹ yóò ti bẹrẹ sí ṣe rekete díẹdíẹ , yóò sì bẹrẹ sí bọ lọwọ ipa tí oúnjẹ tí ó jẹ kẹyìn ní lórí rẹ , tó fi dà bíi pé ó mutí .  Àwọn nǹkan yóò máa bá a lọ báyìí títí di àárín oṣù June .  Nígbà yẹn , àwọn ọmọ ẹyẹ yẹn yóò ti lo ọsẹ mẹrin , wọn yóò sì lè fò bàlàbàlà kúrò nínú ìtẹ wọn tí igbe ìyá wọn yóò mú kí wọn ṣe bẹẹ .  Lákọọkọ , wọn yóò máa gun igi káàkiri nípa lílo òye gidigidi .  Àwọn ẹranko tó lè pa wọn jẹ kò ní fi bẹẹ pọ níbẹ tó bí wọn yóò ṣe pọ lórí ilẹ .  Bó bá yá , àwọn ọmọ ẹyẹ náà yóò máa fi ìyẹ wọn fò látorí ẹka igi kan dé èkejì , wọn á máa kọ fífò .  Bó bá ṣe díẹ , wọn á ti lè fò , kí wọn sì ṣọdẹ .  Pẹlúpẹlù , ìrísí wọn yóò yí padà tí a óò fi lè sọ pé àwọn pẹlú jẹ  ẹyẹ tó lẹwà tó ń gbé inú igbó .    Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 28    Joe McDonald   Michael S .  Quinton   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 29    Michael S .  Quinton   Michael S .  Quinton  Ìbẹwò sí  Ìlú Tọjọ Rẹ Pẹ Jù Lọ ní Rọṣíà   ÈMI àti Linda , aya mi dé Moscow ní July 1998 , níbi tí wọn rán wa lọ ṣe iṣẹ kan .  A ò tíì dé ilẹ Rọṣíà rí , a sì ń hára gàgà láti mọ nípa orílẹ - èdè náà , kí a gbọ èdè ibẹ , kí a sì mọ nípa àwọn èèyàn ibẹ .  Kò pẹ lẹyìn tí a débẹ , mo rí àwòrán kan tó fani mọra , tó wà lẹyìn ruble márùn - ún , ìyẹn owó bébà aláwọ ewé , tó jẹ ti ilẹ Rọṣíà .  Ó dà bí odi alágbára tí wọn fi bíríkì kọ , tó ga lókè omi , tí erékùṣù àti adágún kan sì wà lẹyìn rẹ .  Wọn wá kọ orúkọ ibẹ sí ẹgbẹ kan pé : Novgorod .  Mo bi àwọn tó jẹ ọmọ ilẹ Moscow léèrè nípa rẹ .  Gbogbo wọn ló mọ nípa Novgorod , ṣùgbọn nínú gbogbo àwọn tí mo bi léèrè , ẹnì kan ṣoṣo ló tíì débẹ rí .  Wọn sọ fún mi pé kò tó ẹẹdẹgbẹta àbọ kìlómítà sí ìlú Moscow , tó jẹ ìrìn àjò alẹ nínú ọkọ ojú irin tó forí lé ọnà St .  Petersburg .  Èmi àti aya mi pinnu láti lọ síbẹ .  Ìrìn Àjò wa sí Novgorod  Níwọn bí mo ti ra tíkẹẹtì tí mo lè fi wọkọ lọ sí St .  Petersburg tẹlẹ rí , mo mọ ibi tí mo ti lè rí ti ibẹ rà .  Wọn kọ nọńbà ọkọ ojú irin wa àti ibi tí a máa wà nínú rẹ sí orí tíkẹẹtì wa .  A dé sí ibùdó ọkọ ojú irin ní agogo mẹsàn - án kọjá díẹ ní alẹ ọjọ kan nínú oṣù September tó kọjá , a sì wọ inú iyàrá àdáni inú ọkọ , tí nọńbà rẹ jẹ aárùn - ún nínú ọkọ ojú irin náà .  Ọkọ ojú irin yìí rọ , ó sì ṣe jìgì , ló bá wá gbéra .  Bí a ṣe máa ṣe ní gbogbo òru yẹn nìyí níwọn bó ti jẹ pé ọkọ ojú irin tí yóò máa já àwọn èèyàn lójú ọnà la wọ .  Ọkọ wa yóò dúró , lẹyìn ìṣẹjú mélòó kan , ọkọ ojú irin mìíràn á wọ kọjá .  Ní òru tí gbogbo nǹkan pa lọlọ yẹn , ìṣẹjú mélòó kan á tún kọjá sí i bí ọkọ wa ti ń dúró ní ibi tí ọkọ ojú irin ti máa ń dúró .  Awakọ yóò tún dẹ ìjánu ọkọ , ọkọ wa á tún ṣe jìgì , á rọ , á sì han gooro , bó bá sì yá , á tún bẹrẹ sí wọ tọ àwọn yòókù lẹyìn .  Ìgbà yẹn loorun sì tún tó máa gbé mi lọ .  Bó ṣe kù díẹ ká dé Novgorod , obìnrin tó jẹ olùtọjú èrò nínú ọkọ ojú irin tiwa kan ilẹkùn wa .  Ibùdó ọkọ ojú irin yẹn kún fún èrò bó tilẹ jẹ pé agogo méje òwúrọ kùtùkùtù ni .  Ní ibì kan tí wọn ti ń ta ìwé ìròyìn , a rí àwòrán - ilẹ ti ìlú náà , a sì tún béèrè lọwọ òǹtajà kan nípa iye tí a óò wọkọ dé òtẹẹlì tí a fẹ dé sí .  Ogún ruble  nǹkan bíi àádọrin sẹǹtì  ni iye owó tí awakọ takisí tó fi ọkọ Lada rẹ ti wọn ṣe ní Rọṣíà gbé wa gbà dé òtẹẹlì wa tó wà lódìkejì Odò Volkhov  odò tó wà nínú àwòrán yẹn .  Awakọ yẹn sọ fún wa pé òun kì í ṣe ọmọ ilẹ Rọṣíà , ṣùgbọn ọmọ ibẹ ni ìyàwó òun .  Ìdí nìyẹn tí òun fi ń gbé ní ilẹ Rọṣíà .  Olùgbàlejò tó wà ní òtẹẹlì náà gbà wá tọwọ tẹsẹ , kódà ó jẹ kí a wọlé , bó tilẹ jẹ pé agogo méje àbọ òwúrọ ló ṣẹṣẹ lù nígbà náà .  Ó dámọràn ibi tí a lè lọ fún wa .  A rìn lọ sí ibi odò náà , a sì jẹ oúnjẹ òwúrọ .  A rí ọgbà ìtura kan tó ní àwọn koríko tí wọn gé dáadáa àti àwọn igi tí wọn rẹ ọwọ wọn dáadáa .  Àwọn òdòdó tí wọn fi ń ṣe ọṣọ , tí wọn gbìn síbẹ mú kí ibi tí èèyàn máa ń rin ìrìn gbẹfẹ gbà léteetí odò náà lẹwà gidigidi .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn arìnrìn - àjò afẹ wá síbẹ , nítorí pé lẹẹkọọkan àwọn ọkọ bọọsì tí wọn ṣe ní ilẹ Kòríà máa ń kó àwọn èèyàn wá láti ṣèbẹwò , síbẹ Novgorod kì í ṣe ìlú tí àwọn èèyàn sábà máa ń rìnrìn àjò afẹ lọ .  Ọpọ jù lọ lára àwọn tí a rí ló jẹ ọmọ ilẹ Rọṣíà .  Àwọn kan tó ń gbé níbẹ sọ fún wa pé Novgorod ni ìlú tọjọ rẹ pẹ jù lọ ní ilẹ Rọṣíà .  Wọn sọ pé ó ti wà fún ohun tí ó ju ẹgbẹrún ọdún ó lé ọgọrùn - ún lọ .  Ọgọọrọ ògbólógbòó ṣọọṣì tó wà káàkiri ìlú yẹn fi hàn pé ó pẹ tí wọn ti ń ṣe ẹsìn níbẹ .  Lórí àwòrán ilẹ kan , mẹẹẹdọgbọn wọn ni Linda kà ní àgbègbè òtẹẹlì wa nìkan .  A rí ilé gogoro kan ní kremlin , kì í ṣe Kremlin tó wà ní Moscow ni mo ń sọ o ;  kremlin  ni àwọn ará Rọṣíà máa ń pe  odi ìlú .   Èèyàn lè gun ilé gogoro yẹn dé òkè pátápátá .  A san ruble márùn - ún  kò tó ogún sẹǹtì  , wọn sì gbà pé kí a gun àtẹgùn tó yípoyípo náà dé òkè .  Mo fi bí ibẹ ṣe rí wé àwòrán tó wà lórí owó bébà ruble márùn - ún náà .  Àwọn igi tó wà níbẹ ti dàgbà , wọn sì ti fi nǹkan kan bo orí ọnà ẹlẹsẹ tó wà níbi ògiri odi alágbára náà .  Ṣùgbọn , Odò Volkhov ṣì wà níbẹ , odò kan náà àti erékùṣù àti adágún kan náà tó wà lọwọ ẹyìn rẹ .  Ẹrọ ńlá tí wọn fi máa ń gbẹ odò náà nìkan ni kò sí nínú àwòrán yẹn .  A ṣàkíyèsí ohun kan tó jẹ arabaríbí ní ọjọ kejì tí a lò ní Novgorod .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ará Rọṣíà ń wo ìlú náà pé ó kéré , bẹẹ àwọn tó ń gbé ibẹ tó ẹgbẹrún lọnà igba ó lé àádọta , síbẹ àwọn èèyàn ibẹ rántí wa , wọn sì tún rántí kúlẹkúlẹ nípa wa !  Obìnrin tó ń gbé oúnjẹ fún àwọn èèyàn ní òtẹẹlì náà rántí pé àná la débẹ .  Ó rántí pé a fẹràn kọfí , òun ló sì ń gbé wá fún wa .  Ó tún rántí pé a kò fẹràn omi èso , nítorí náà , kò béèrè lọwọ wa lọjọ kejì bóyá a fẹ ẹ .  Mo rántí pé Olga ni orúkọ rẹ , nígbà tí mo bi í pé èló ni owó wa , o rẹrìn - ín , ó wo ojú mi ó sì sọ pé ,  Iyàrá 356 ni , àbí ?   Lọjọ Sunday , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ló ya bo ibi odi náà , wọn wá sí ibi afárá tí ẹlẹsẹ ń gbà tó gba orí Odò Volkhov kọjá , wọn ya bo òpópónà , wọn sì ń rìn níbi eteetí odò náà .  Linda lọ ra gbúgbúrú lọdọ ẹni tó ń tà á ní òpópónà nítòsí afárá tí ẹlẹsẹ ń gbà , tí ẹyin náà bá rántí , ẹni tí a rí lánàá ni , òun náà sì dá ìyàwó mi mọ !  Nígbà tí a padà lọ láti gun ilé gogoro náà kí a lè tún wo bí àyíká yẹn ṣe rí , ọmọbìnrin tó ń gba owó ìwọlé rẹrìn - ín músẹ sí wa , ó sì wí pé :  Ẹyin lẹ wá síbí lánàá , àbí ẹyin kọ ni ?  Ṣé ẹ rí i , ẹ ti sanwó lánàá , ẹ kò tún ni sanwó mọ .   A pàdé David , tó jẹ ọrẹ wa kan tí a ti mọ ní ọpọ ọdún sẹyìn ní New York .  Ó ti fẹ Alyona , ọmọbìnrin kan tó jẹ ará Rọṣíà , Novgorod ni wọn sì ń gbé báyìí , wọn ń sìn gẹgẹ bí òjíṣẹ nínú ọkan lára ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Iwájú Ilé Àrójẹ Detinets , tí wọn kọ mọ ara ògiri lókè ibi odi yẹn la ti pàdé wọn .  Níbẹ , wọn fún wa ní oúnjẹ àwọn ará Rọṣíà tó dára jù lọ tí a kò jẹ rí .  Gbogbo oúnjẹ ọhún lápapọ  sàláàdì , ọbẹ , pàtàkì nínú oúnjẹ ọhún , kọfí , àti èso  kò ná wa lówó tó nǹkan .  Novgorod jẹ ìlú kan tí àwọn èèyàn ibẹ yá mọni , tí wọn rántí wa , ó sì ní oúnjẹ tó dára lọpọlọpọ , bákan náà ni ìtàn nípa ibẹ àti oríṣiríṣi nǹkan tó wà níbẹ mú kí ibẹ gbádùn mọni .  A ṣì máa padà lọ .  A kọ ọ ránṣẹ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6 , 7   Owó bébà ruble márùn - ún ti ilẹ Rọṣíà , àti fọtò Novgorod   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ibi odi yẹn , láti Odò Volkhov   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Gbígba orí afárá ẹlẹsẹ kọjá lórí Odò Volkhov   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Ẹsìn pọ gan - an ní Novgorod fún ọpọ ọrúndún  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Yẹra fún Àwọn Tó Máa Ń Fi Ọranyàn Báni Tage ?   Àwọn ọmọkùnrin máa ń súfèé síni , wọn á sì máa kígbe .   Carla , Ireland .   Àwọn ọmọbìnrin á máa fóònù ṣáá .  Wọn á máa gbìyànjú láti mú kí o ṣe tiwọn .   Jason , United States .   Á ṣáà máa fọwọ kan apá mi , á sì máa gbìyànjú láti di ọwọ mi mú .   Yukiko , Japan .   Àwọn ọmọbìnrin máa ń sọ ọrọ ìsọkúsọ sí mi .   Alexander , Ireland .   Ọmọkùnrin kan máa ń ké pè mí látinú ọkọ ilé ìwé ní gbogbo ìgbà .  Kì í ṣe pé ó fẹ fẹ mi o .  Ó kàn ń bá mi tage ni o .   Rosilyn , United States .  KÁ MÁA dínjú síni , ká máa fi  ọrọ dídùn pọnni  bí oníṣekúṣe , ká máa fi ọrọ rírùn ṣẹfẹ , ká máa fọwọ kanni bí oníṣekúṣe  bí a bá ń hùwà síni lọnà bẹẹ , tí kò sì tẹ ẹni tí a ń hu ìwà náà sí lọrùn , tí a ò sì jáwọ nínú híhu ìwà yẹn , irú rẹ la máa ń pè ní fífi ọranyàn báni tage .  Bó tilẹ jẹ pé ó ṣòro láti mọ bí ó ti ń ṣẹlẹ tó kárí ayé , ìwádìí fi hàn pé ọpọ àwọn èwe ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , tí ọjọ orí wọn kò tíì kọjá tọmọ ilé ìwé , ni nǹkan yìí ti ṣẹlẹ sí .  Ní ti gidi , kí ni ìbánitage ?  Ìwé náà , Coping With Sexual Harassment and Gender Bias , tí Dókítà Victoria Shaw , ṣe túmọ rẹ pé ó jẹ  dídààmú ẹnì kan nípa fífi ìbálòpọ lọ ọ . . .  Ó lè jẹ lọnà tí a lè fojú rí  irú bíi fífi ọwọ kan ẹnì kan bí àwọn oníṣekúṣe ti ń ṣe  , nípa ọrọ ẹnu  irú bíi sísọrọ nípa ìrísí ẹnì kan , tí ìyẹn kò sì tẹ ẹni yẹn lọrùn  , ó sì lè jẹ èyí tí a kò fẹnu sọ .   Nígbà mìíràn , fífi ọranyàn báni tage máa ń jẹ bíbáni sọrọ ìfẹ lọnà tí kò bójú mu .  Ọpọ jù lọ nínú títage yìí ní ilé ẹkọ sábà máa ń wá látọdọ àwọn ojúgbà rẹ .  Ṣùgbọn , nínú àwọn ọràn kan , àwọn àgbàlagbà , irú bí àwọn olùkọ , ló ń hu irú ìwà láìfí bẹẹ .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn náà , Redbook , méfò pé iye díẹ lára àwọn olùkọ tí a sọ pé wọn jẹbi ìwà pálapàla  yóò fẹrẹẹ jẹ ìwọnba díẹ kíún nínú iye àwọn tó hu irú ìwà bẹẹ ní ti gidi .   Àwọn obìnrin  ó sì lè jẹ àwọn ọkùnrin nígbà mìíràn  ni wọn máa ń hu irú ìwà àìdáa bẹẹ sí , kódà ní àwọn àkókò tí a kọ Bíbélì pàápàá .  Bíbélì sì ti sọ àsọtẹlẹ pé ohun arínilára yìí yóò ṣẹlẹ , ó wí pé :  Ní àwọn ọjọ ìkẹyìn , àwọn àkókò tó ṣòro yóò wà .  Àwọn ènìyàn yóò jẹ onímọtara - ẹni - nìkan , olójúkòkòrò , agbéraga , onírera ; wọn á jẹ ọyájú . . . ; wọn á jẹ aláìnínúure , aláìláàánú , afọrọ - èké - banijẹ , oníwà - ipá , àti òǹrorò .   Nítorí náà , ó ṣeé ṣe , kódà ó lè ṣẹlẹ pé kí wọn fẹ fi ọranyàn bá ọ tage .  Èrò Ọlọrun Nípa Rẹ  A gbà pé kì í ṣe gbogbo èwe ni kò fẹ pé kí wọn bá àwọn tage .  Àwọn kan lè gbádùn rẹ  tàbí kí wọn kà á sí àpọnlé .  Ìwádìí kan tí ń dẹrù bani tí wọn ṣe ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi hàn pé lára àwọn tí àwọn kan gbìyànjú láti bá tage , ìpín márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún gbà pé àwọn náà ti gbìyànjú rí láti bá àwọn ẹlòmíràn tage .  Àwọn àgbàlagbà kan lè mú kí ìṣòro náà burú sí i nípa fífojú kéré bí ìwà fífi ọranyàn báni tage ṣe wúwo tó , tí wọn á wulẹ wò ó bí erémọdé .  Ṣùgbọn ojú wo ni Ọlọrun fi ń wò ó ?  Ní kedere , Bíbélì , Ọrọ Ọlọrun dẹbi fún gbogbo onírúurú àṣà fífi ọranyàn báni tage .  Ó sọ fún wa pé kí a má ṣe  rakaka lé ẹtọ  àwọn ẹlòmíràn nípa kíkọjá ààlà ìfẹ ìbálòpọ .  Ní tòótọ , ó pàṣẹ ní pàtó fún àwọn ọdọkùnrin pé kí wọn máa hùwà sí  àwọn ọdọbìnrin gẹgẹ bí arábìnrin pẹlú gbogbo ìwà mímọ .   Síwájú sí i , Bíbélì ka  ìṣẹfẹ rírùn  léèwọ .  Nítorí náà , o lẹtọọ láti bínú , ara rẹ lè kọ ọ , ọràn lè tojú sú ọ , kódà o lè nímọlára pé wọn fi ọ wọlẹ bí wọn bá gbìyànjú láti fi ọranyàn bá ọ tage !  Kí Ló Yẹ Kí N Sọ ?  Nígbà náà , kí ló yẹ kí o ṣe bí ẹnì kan bá ń dààmú rẹ lọnà yìí ?  Nígbà mìíràn , ṣíṣe wẹdẹwẹdẹ tàbí sísọrọ láìsojú abẹ níkòó wulẹ máa ń jẹ kí ẹni tó ń gbìyànjú láti fi ọranyàn bá ọ tage túbọ tẹra mọ ọn ni .  Bíbélì sọ fún wa pé nígbà tí aya ọgá Jósẹfù fi ọrọ ìfẹ lọ ọ , kì í ṣe pé Jósẹfù wulẹ ṣe bí ẹni pé òun kò gbọ nǹkan tí obìnrin náà sọ ni .  Kàkà bẹẹ , ṣe ló kọ ìwà pálapàla tí obìnrin náà ń fi lọ ọ , kò sì fọrọ sábẹ ahọn sọ .  Lónìí , dídúróṣinṣin , ká sì sọrọ ní tààràtà ṣì jẹ ọnà tó dára jù lọ láti yẹra fún àwọn tó máa ń fẹ báni tage .  Lóòótọ , ó lè jẹ pé kì í ṣe pé ẹni tó ń dààmú rẹ yẹn fẹ mú ọ bínú .  Ó lè jẹ pé ṣe ni ẹni náà ń gbìyànjú láti fa ojú rẹ mọra , ṣùgbọn tí kò ṣe é lọnà tó yẹ , tí ó sì wá dà bíi pé ṣe ni ó ń dààmú rẹ .  Nítorí náà , má ṣe rò pé ṣe lo gbọdọ kan ẹni náà lábùkù kó bàa lè jáwọ nínú ìlọkulọ tó fi ń lọ ẹ .  Wíwulẹ sọrọ pé ,  Mi ò fẹ irú ọrọ tí o ń sọ yẹn  tàbí ,  Jọwọ , mú ọwọ ẹ kúrò lára mi ,  lè jẹ kí ohun tí o ń sọ yé e .  Bó ti wù kí o sọ ọ , má ṣe bíi pé eré lo ń ṣe nígbà tí o bá ń sọ ọ .  Jẹ kí bẹẹ kọ rẹ jẹ bẹẹ kọ !  Ohun tí ọdọmọbìnrin Andrea sọ nípa rẹ rèé , ó ní :  Bí o bá sọ ọ fún wọn lẹrọ , tí wọn ò gbọ , a jẹ pé o gbọdọ sọ ọ fún wọn léle ni .  Ó sábà máa ń di dandan pé kí èèyàn sọ ọ léle .   Bí o bá sọ ọ ní kólekóle pé ,  Mo ní kóo fi mí sílẹ !   ó lè jẹ kí wọn ṣe wọọ .  Bí ọràn ọhún bá wá ń le sí i , má ṣe gbìyànjú láti dá yanjú rẹ .  Sọ ọ fún àwọn òbí rẹ tàbí kí o sọ fún àwọn àgbàlagbà mìíràn tó dàgbà dénú .  Wọn lè ní àwọn àbá tó gbéṣẹ tóo lè fi yanjú ọràn yẹn .  Bó bá wá di kàráǹgídá , wọn lè rí i pé ó pọndandan láti jẹ kí àwọn aláṣẹ ilé ẹkọ mọ nípa rẹ .  Bó tiẹ jẹ pé ojú lè tì ọ láti ṣe bẹẹ , ó lè jẹ kí àwọn tó ń dààmú rẹ jáwọ ńbẹ .  Dídènà Àwọn Tó Ń Fẹ Báni Tage  Dájúdájú , ohun tó dáa jù ni pé kí èèyàn máà jẹ kí wọn dààmú òun rárá .  Kí ló lè ṣèrànwọ láti ṣe èyí ?  Andrea dámọràn pé :  Má ṣe ṣe bí ẹni pé o nífẹẹ àrà ọtọ sí ẹnì kan .  Àwọn yòókù á gbọ , wọn ò sì ní yéé dààmú rẹ .   Irú aṣọ tí o máa ń wọ lè ṣe ohun púpọ nínú èyí .  Ọdọmọbìnrin Mara wí pé :  Kì í ṣe pé mo máa ń múra bí arúgbó , ṣùgbọn n kì í wọ aṣọ tí yóò pe àfiyèsí sí ara mi .   Kéèyàn máa sọ pé kí wọn má fi ìṣekúṣe lọ òun , kóun náà sì máa wọ àwọn aṣọ tí ń rùfẹ ìṣekúṣe sókè lè jẹ àdàkàdekè .  Bíbélì dámọràn wíwọṣọ  pẹlú ìmẹtọmọwà àti ìyèkooro èrò inú .   1 Tímótì 2 : 9 .  Irú àwọn ọrẹ tí o bá ní tún máa ń ní ipa lórí bí àwọn èèyàn ṣe ń hùwà sí ọ .  Rosilyn wí pé :  Bí àwọn ọmọbìnrin kan lára àwọn tí o ń bá kẹgbẹ bá fẹ kí àwọn ọkùnrin máa bá àwọn ṣeré , àwọn ọkùnrin yẹn lè rò pé gbogbo àwọn ọmọbìnrin tí wọn jọ ń kẹgbẹ yẹn ló fẹ bẹẹ .   Ohun tí Carla náà sọ nìyẹn , ó ní :  Bí o bá ń bá ẹni tó máa ń gbádùn ọrọ àwọn ọkùnrin tàbí tó máa ń fẹ kí wọn bá òun ṣeré kẹgbẹ , wọn á máa dààmú ìwọ náà .   Bíbélì sọrọ nípa ọdọbìnrin kan tó ń jẹ Dínà tó bá àwọn ọmọbìnrin Kénáánì kẹgbẹ  níbi tó jẹ pé a mọ àwọn obìnrin ibẹ pé wọn jẹ oníṣekúṣe .  Èyí mú kí wọn bá a ṣèṣekúṣe .  Abájọ tí Bíbélì fi sọ pé :  Ẹ máa ṣọra lójú méjèèjì pé bí ẹ ṣe ń rìn kì í ṣe gẹgẹ bí aláìlọgbọn ṣùgbọn gẹgẹ bí ọlọgbọn .   Dájúdájú , ṣíṣọra  lójú méjèèjì  nípa bí o ṣe ń múra , nípa bí o ṣe ń sọrọ , àti nípa àwọn tí o ń bá kẹgbẹ lè ṣèrànwọ gidigidi láti dáàbò bò ọ lọwọ gbígbìyànjú láti bá ọ tage .  Ṣùgbọn , ní ti àwọn Kristẹni ọdọ , ọkan lára àwọn ọnà tó gbéṣẹ jù lọ láti dènà ẹni tó lè fẹ bá wọn tage jẹ nípa jíjẹ kí àwọn ẹlòmíràn mọ ohun tí ẹsìn àwọn fi kọ àwọn .  Ọdọmọkùnrin Timon tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wí pé :  Àwọn ẹlẹgbẹ mi mọ pé Ẹlẹrìí ni mí , ó sì fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo bí wọn ì bá ṣe fẹ máa fi ọranyàn bá mi tage ni ìyẹn fòpin sí .   Andrea sọ pé :  Bóo bá ti lè sọ fún wọn pé Ẹlẹrìí ni ẹ , ọrọ bù ṣe .  Wọn á mọ pé ohun tóo fi yàtọ sí wọn kò kéré àti pé o kò ní fi ọwọ yẹpẹrẹ mú ọràn ìwà rere .   Mátíù 5 : 15 , 16 .  Bí Wọn Bá Fi Ọranyàn Bá Ọ Tage  Bó tilẹ jẹ pé o lè gbìyànjú gidigidi , kò sí bí o ṣe lè bọ pátápátá lọwọ àwọn oníláìfí àti oníwà ìbàjẹ .  Ṣùgbọn bí ẹnì kan bá gbìyànjú láti fi ọranyàn bá ọ tage , má ṣe dá ara rẹ lẹbi  níwọn ìgbà tó bá ti jẹ pé ìwà Kristẹni lo ń hù .  Bí ọràn ọhún bá ń kó ẹdùn bá ọ , wá ìrànwọ nípa bíbá àwọn òbí rẹ sọrọ tàbí kí o bá àwọn tó dàgbà dénú nínú ìjọ Kristẹni sọrọ .  Rosilyn gbà pé ó ṣòro kí inú rẹ dùn nígbà tí wọn bá gbìyànjú láti fi ọranyàn bá ọ tage .  Ó wí pé :  Níní alábàákẹgbẹ kan , ẹni tí o lè bá sọrọ , ń ṣèrànwọ gidigidi .   Rántí pẹlú pé ,  Jèhófà ń bẹ nítòsí gbogbo àwọn tí ń ké pè é .   Sáàmù 145 : 18 , 19 .  Kò máa ń rọrùn láti kọ fún ẹni tó ń gbìyànjú láti fi ọranyàn báni tage , ṣùgbọn ó yẹ láti ṣe bẹẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ronú nípa àkọsílẹ Bíbélì nípa ọdọbìnrin kan láti Ṣúnémù .  Bó tilẹ jẹ pé kì í ṣe pé wọn fi ọranyàn bá a tage lọnà tí ọpọ wá gbà lóye ọrọ ọhún lónìí , ṣùgbọn Sólómọnì , tó jẹ ọlọlá àti alágbára ọba ní Júdà , fi ìfẹ lọ ọ , ìyẹn kò sì tẹ obìnrin náà lọrùn .  Nítorí pé òun àti ọkùnrin mìíràn ti jọ ń bá ìfẹ bọ , obìnrin náà kọ ìfẹ tí wọn fi lọ ọ yẹn .  Nítorí náà , obìnrin yìí yangàn nípa ara rẹ pé ,  Ògiri ni mí .   Orin Sólómọnì 8 : 4 , 10 .  Ìwọ náà fi irú ìwà rere kan náà tó lágbára hàn , kí o sì mú ìpinnu rẹ ṣẹ .  Jẹ  ògiri  nígbà tí ẹnì kan bá fi ìlọkulọ lọ ẹ .  Jẹ kí gbogbo èèyàn tó yí ẹ ká mọ ìdúró rẹ gẹgẹ bíi Kristẹni .  Nípa ṣíṣe bẹẹ , o lè máa jẹ  aláìlẹbi àti ọlọwọ - mímọ ,  kí ọkàn rẹ sì balẹ pé inú Ọlọrun dùn sí ẹ .  Fílípì 2 : 15 .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wà á rí ìmọràn púpọ sí i lórí fífi ọranyàn báni tage nínú ìtẹjáde Jí ! , May 22 , 1996 ; August 22 , 1995 ; àti May 22 , 1991 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Jíjẹ kí àwọn èèyàn mọ àwọn ohun tí o gbà gbọ gẹgẹ bíi Kristẹni lè dáàbò bò ẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   O lè dènà àwọn tó máa ń fi ọranyàn báni tage nípa ṣíṣàìkẹgbẹ pẹlú àwùjọ tí kò tọ  Ìrànwọ Láti Jáwọ Nínú Ìwà Ìpáǹle  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ILẸ FARANSÉ  ÀWỌN ohun tó ń ṣẹlẹ lẹnu lọọlọọ yìí ti fi hàn gbangba pé ṣe ni wọn ń tẹ òfin àti àṣẹ lójú lọnà tó ń bani lẹrù ní àwọn ìgboro tí wọn ti fi ẹtọ du àwọn ènìyàn ní ilẹ Faransé .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn ilẹ Faransé tó ń jẹ LExpress ti sọ ,  láàárín ọdún mẹfà , ó fẹrẹẹ tó ìlọpo márùn - ún tí ìwà ipá ní ìgboro fi pọ sí i .   Yàtọ sí ìyẹn , iye àwọn tí kò tíì tójúú bọ tí wọn ń hùwà ọdaràn ti pọ sí i lọnà tí ń gba àfiyèsí .  Láfikún sí híhùwà bàsèjẹ , ìjoògùnyó , jìbìtì , dídáná sun ohun ìní àwọn èèyàn , àti olè jíjà , àwọn ìpáǹle ti ń dójú sọ àwọn aṣojú Orílẹ - Èdè ní tààràtà .  Lóòrèkóòrè ni wọn máa ń fi ìwà ipá kọlu àwọn ọlọpàá , àwọn panápaná , àwọn ọlọkọ èrò àti àwọn mìíràn .  Èé ṣe tí ìwà ipa fi pọ tó bẹẹ ?  Àwọn méjì kan tí wọn jẹ onímọ nípa ìgbépọ ẹdá ṣàlàyé pé :  Ní àfikún sí fífọ tí àwọn ìdílé ń fọ sí wẹwẹ lọkọọkan , ó jẹ ìṣọtẹ sí gbogbo ohun tí àwọn aláṣẹ bá ṣe .   Wọn tún sọ nípa  ríronú tí  àwọn èwe  ń ronú pé àwọn aláṣẹ kò dá sí ọràn àwọn mọ  tí wọn kò sì ní  ìrètí kankan nípa ọjọ ọla tó nítumọ .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń wàásù déédéé nípa ìhìn Bíbélì tó ń fúnni ní ìrètí , ní àwọn ibi tí ìwà ìpáǹle ti gbalé gbòde .  Nínú ètò kan tó wáyé lórí tẹlifíṣọn ilẹ Faransé lẹnu àìpẹ yìí , akọròyìn kan sọ pé :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń lọ sí àwọn ìgbèríko àti àwọn àgbègbè tí kò fi bẹẹ jìnnà sí wọn , táwọn èèyàn kò ti rí ẹtọ wọn gbà , àwọn àgbègbè tó jẹ pé nígbà mìíràn , ṣe ló máa ń dà bíi pé àwọn elétò ààbò , àwọn ọlọpàá , àti ìjọba ti pa wọn tì .  Àwọn Ẹlẹrìí máa ń lọ sọrọ ní àwọn ilé àti àdúgbò wọnyẹn , wọn sì máa ń fetí sílẹ .   Iṣẹ wọn ń ní ipa tó dáa lórí àwọn èèyàn , bí lẹtà tó tẹ lé e yìí , tó wá láti ọwọ ọdọ kan tó máa ń ka Jí !  ṣe fi hàn .   Tọkàntọkàn ni mo fi ń dúpẹ lọwọ yín fún àwọn ìtẹjáde yín .  Yàtọ sí pé ẹ ti ran èmi fúnra mi lọwọ , àjọṣe àárín èmi àti àwọn òbí mi ti dán mọrán sí i .  Ọmọ ọdún mẹrìndínlógún péré ni mi , Mùsùlùmí sì làwọn tó bí mi lọmọ .   Ohun tí mo lè sọ ni pé , ẹ ti ṣàṣeyọrí láti gbà mí lọwọ ìwà ìpáǹle .  Nítorí èyí , mo túbọ ń tẹ lé ìlànà ẹsìn mi , ṣùgbọn mo tún máa ń ka Bíbélì .  Ọpẹlọpẹ yín lára mi , ó tún ṣeé ṣe fún mi láti máa bá ilé ẹkọ mi nìṣó .  Jù bẹẹ lọ , ẹ ti fi àwọn ìwé ìròyìn yín , èyí tí mo máa ń yá àwọn kan lóṣooṣù , ran ọpọ tó ń gbé ládùúgbò mi lọwọ láti jáwọ nínú ìwà ìpáǹle .  Ẹnu mi kò gbọpẹ fún ohun tí ẹ ṣe , mo mọrírì rẹ gan - an .   Ìwà Àìláàánú Tí Ènìyàn Ń hù  Yóò Ha Dópin Láé Bí ?  Wọn fún Livia Turco , tó jẹ Mínísítà Ètò Ìfìmọṣọkan Ẹgbẹ Òun Ọgbà ní Ítálì , ní ẹdà Jí ! , ìtẹjáde March 8 , 2000 , tó jíròrò nípa ọràn ìfiniṣẹrú tó bani nínú jẹ pé ó ṣì ń bá a nìṣó láwọn ibì kan lágbàáyé .  Ó sọ nínú lẹtà kan tó kọ sí ẹka ilé iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Ítálì pé :   Àwọn oríṣi àṣà ìfiniṣẹrú lóde òní , tó kan àwọn obìnrin àti àwọn ọmọdé ní pàtàkì , jẹ ìṣòro tó yẹ ká fún láfiyèsí gidigidi nítorí àràádọta ọkẹ àwọn ènìyàn ni ìyà ṣì ń jẹ .   Ó parí ọrọ rẹ pé :  Gbogbo ẹni tó bẹnu àtẹ lu ìṣẹlẹ tí kò dùn mọni nínú yìí la mọrírì ọrọ wọn , tí èyí bá sì lè dé ọdọ àwọn ará ìlú tó pọ gan - an bí àwọn tó ń ka  Jí !  , á túbọ gbéṣẹ gan - an .   A dúpẹ fún pípín tí a ń pín iye tó lé ní ogún mílíọnù ẹdà Jí !  kọọkan ní èdè méjìlélọgọrin , bí àwọn ìṣòro tó ń ṣẹlẹ lónìí ṣe rí nìkan kọ ni a fi ń tó àràádọta ọkẹ ènìyàn létí , ṣùgbọn a tún ń kọ wọn ní ọnà tí wọn lè gbà lo ohun tó wà nínú Bíbélì láti yanjú àwọn ìṣòro wọn .  Síbẹ , ìbéèrè náà ṣì wà pé , Bí Ọlọrun bá wà ní tòótọ , èé ṣe tó fi ń jẹ kí ìyà ńláǹlà máa jẹ àwọn aláìmọwọmẹsẹ ?  Ọpọ èèyàn ń ṣe kàyéfì pé ,  Báwo ni mo ṣe lè nífẹẹ Ẹlẹdàá tí ọgbọn rẹ hàn kedere nínú àwọn ohun àgbàyanu ìṣẹdá , ṣùgbọn tó jọ pé kò fi ìyọnú hàn sí àwọn èèyàn lónìí ?   A dáhùn irú àwọn ìbéèrè yẹn lọnà tó tẹni lọrùn nínú ìwé pẹlẹbẹ náà , Ọlọrun Ha Bikita Nipa Wa Niti Gidi Bi ?  O lè rí ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ yìí gbà tí o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì nínú ilé lọfẹẹ .  Bí Mo Ṣe Sapá Láti Ṣe Yíyàn Tó Bọgbọn Mu  BÍ GUSTAVO SISSON TI SỌ Ọ  Bó tilẹ jẹ pé mo fẹràn láti máa lúwẹẹ gan - an nígbà tí mo wà lọmọ ọdún méjìlá , mo pinnu pé iṣẹ dókítà ni mo máa ṣe .  Ṣùgbọn lọwọ kan náà , mo bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì , nítorí ìyẹn , mo fẹ láti di òjíṣẹ kan .  Kí ló ṣẹlẹ sí onírúurú nǹkan tí mo ní lọkàn láti dà nígbèésí ayé mi ?  Ṣé wọn bára mu ?  NÍ ỌDÚN 1961 , Olive Springate , míṣọnnárì kan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Brazil , bẹrẹ sí bá èmi àti ìyá mi ṣèkẹkọọ Bíbélì .  Nítorí àtakò tí bàbá mi tó jẹ oníṣègùn òyìnbó tí àwọn èèyàn kà sí ní Pôrto Alegre , ṣe sí wa , a ò ṣèkẹkọọ mọ .  Síbẹ , Olive ṣì ń dé ọdọ wa , nígbà tó sì yá , mo rí àmì pé òtítọ ni ohun tí mo ti kọ .  Ṣùgbọn nígbà yẹn , ìlúwẹẹ kò jẹ kí n tún rí àyè fún àwọn ọràn ti ẹmí .  Nígbà tí mo dẹni ọdún mọkàndínlógún , mo pàdé ọṣọọrọ arẹwà obìnrin kan , tí ń jẹ Vera Lúcia , ní ibi tí mo ti máa ń lúwẹẹ , bí a ṣe bẹrẹ àjọrìn nìyẹn .  Màmá sọ fún un nípa àwọn ohun tí a gbà gbọ , ó sì nífẹẹ sí wọn .  Nítorí náà , mo kàn sí Olive , ó sì bẹrẹ sí bá wa ṣèkẹkọọ Bíbélì , láìka àtakò bàbá Vera Lúcia sí .  Vera Lúcia ń bá ìkẹkọọ nìṣó , ìmọ rẹ nípa Bíbélì sì pọ sí i .  Kódà , ó bẹrẹ sí bá àwọn òṣìṣẹ ibi tí mo ti máa ń lúwẹẹ ṣèkẹkọọ Bíbélì .  Ní tèmi , mo pọkàn pọ sórí ìdálẹkọọ mi fún ìdíje ìlúwẹẹ tó ń bọ lọnà lórílẹ - èdè náà .  Lẹyìn tí a ti bẹrẹ sí kẹkọọ , tí a sì ń lọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni fún ohun tí ó ju ọdún kan lọ , bàbá Vera Lúcia bẹrẹ sí fura pé nǹkan kan ń ṣẹlẹ .  Lọjọ kan , nígbà tí a dé láti ìpàdé , ó ti ń dúró dè wá , ó sì béèrè pé ibo la lọ .  Mo dáhùn pé ìpàdé Kristẹni la lọ àti pé bó tilẹ jẹ pé ẹsìn lè má ṣe pàtàkì lójú rẹ , ọràn ìyè àti ikú ló jẹ fún àwa .  Ó mí kanlẹ , ó sì wí pé :  Ó dáa , bó bá jẹ ọràn ìyè àti ikú , a jẹ pé mo ní láti fara mọ bọràn bá ṣe rí .   Láti ọjọ yẹn lọ , ìwà rẹ yí padà , bó sì tilẹ jẹ pé kò di ọkan nínú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó di ọrẹ wa tímọtímọ , ó sì máa ń dúró tì wá lákòókò àìní .  Ṣíṣe Àwọn Yíyàn  Mo ti pinnu láti jáwọ kíkópa nínú ìdíje ìlúwẹẹ lẹyìn ìdíje ìlúwẹẹ ti àpapọ orílẹ - èdè tí a ó ṣe , ṣùgbọn ipò àkọkọ tí mo gbà lẹẹmejì àti àkọsílẹ rere tí mo ti ní ní ilẹ Brazil nígbà tí mo fi ìlúwẹẹ dábírà fún irínwó mítà , tí mo tún ṣe bẹẹ fún ẹgbẹrún kan àbọ mítà ló mú kí wọn tún pè mí síbi Eré Ìdárayá Àwùjọ Àwọn Ará Amẹríkà ní Cali , ní orílẹ - èdè Kòlóńbíà , ní ọdún 1970 .  Bó tilẹ jẹ pé Vera Lúcia kò fẹ kí n lọ , mo bẹrẹ ìdálẹkọọ fún eré ìdárayá náà .  Nígbà tí mo lúwẹẹ dáadáa ní Cali , àwọn tó ń dá mi lẹkọọ béèrè bóyá màá fẹ láti gba ìdálẹkọọ fún eré Òlíńpíìkì .  Mo ronú nípa ẹkọ nípa ìṣègùn tí mi ò tíì parí àti àgbàyanu òtítọ tí mo ti kọ nípa àwọn ète Jèhófà , mo sì jáwọ nínú ríronú nípa sísọ ìlúwẹẹ di iṣẹ mi .  Láti ìgbà yẹn lọ , ìtẹsíwájú mi nípa tẹmí yára kánkán .  Ní ọdún 1972 , tí wọn ṣe eré Òlíńpíìkì ní Munich , ní orílẹ - èdè Jámánì , èmi àti Vera Lúcia ṣe ìrìbọmi láti fi àmì ìyàsímímọ wa fún Jèhófà hàn .  Èyí fún Màmá ní ìṣírí láti tún bẹrẹ ìkẹkọọ Bíbélì rẹ , kò sì pẹ tí òun náà fi ṣe ìrìbọmi .  Lẹyìn tí Màmá ṣe ìrìbọmi , àtakò Bàbá túbọ pọ sí i .  Lẹyìn - ọ - rẹyìn , ìdílé wa tú ká , bó sì ti jẹ pé mo ṣì wà ní yunifásítì , owó ìfẹyìntì táṣẹrẹ tí Màmá ń gbà àti iye tí a rí nígbà tí a ta ilé wa ni a fi ń gbọ bùkátà .  Nítorí èyí , èmi àti Vera sún ìgbéyàwó wa síwájú .  Ní ti gidi , ẹkọ àtàtà tí mo ti kọ lọdọ Bàbá ràn mí lọwọ láti yan àwọn ohun tí mo yàn .  Ó sábà máa ń sọ pé :  Má ṣe bẹrù láti dá yàtọ ,  ó sì tún máa ń sọ pé ,  Ti pé èrò pọ síbì kan kò túmọ sí pé wọn tọnà .   Ọkan lára àwọn ọrọ tó fẹràn láti máa sọ ni pé ,  Ohun tí ẹnì kan bá fún àwọn ẹlòmíràn ni a fi máa ń mọ bó ṣe jẹ ọkùnrin tó .   Gẹgẹ bí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó ṣeé ṣe fún mi láti fi ìmọràn àtàtà tí Bàbá fún mi sílò dáadáa .  Ẹgbẹ ibùsùn rẹ ni mo wà nígbà tó fi kú ní ọdún 1986 .  A ti tún di ọrẹ ara wa , a sì bọwọ fún ara wa .  Mo gbà gbọ pé ó lè fi mí yangàn , nítorí pé èmi náà di dókítà bíi tirẹ .  Láàárín àkókò yẹn , mo kẹkọọ yege ní ilé ẹkọ ìṣègùn ní ọdún 1974 .  Mo pinnu láti bẹrẹ iṣẹ ìṣègùn tó kó onírúurú ẹka ìtọjú pọ , ṣùgbọn nígbà tó yá , lẹyìn tí mo túbọ ronú lórí ọràn yìí , mo pinnu pé yóò ṣeé ṣe fún mi láti túbọ ran àwọn Kristẹni ará lọwọ nípa dídi dókítà tí ń ṣiṣẹ abẹ .  Nítorí náà , mo gbà láti kojú ìpèníjà náà , mo sì lọ lo ọdún mẹta láti gba ìdálẹkọọ lórí iṣẹ abẹ .  Ọràn Ẹjọ Tí Ń Peni Níjà  Ọràn kan tó bani nínú jẹ gidigidi tó kàn mí ni ti ọmọbìnrin ọlọdún mẹẹẹdógún kan tó jẹ Ẹlẹrìí , tí ẹjẹ ń ya nínú rẹ lọhùn - ún .  Àwọ ara rẹ ti ṣì , ìfúnpá rẹ sì ti lọ sílẹ ṣùgbọn , òye yé e , ó sì pinnu láìyẹhùn pé òun kò ní gba ẹjẹ .  Lẹyìn mímú kí ẹjẹ rẹ pọ sí i , mo fi awò wo ibi tí ẹjẹ ti ń ya yẹn , mo sì fi èròjà olómi tútù tó rí bí omi iyọ fọ ibẹ kí ẹjẹ yẹn lè dá .  Lákọọkọ , ara rẹ le sí i , ṣùgbọn ní wákàtí mẹrìndínlógójì lẹyìn náà , nígbà tó ń gba ìtọjú àkànṣe , ẹjẹ yíya náà tún bẹrẹ lójijì .  Láìka bí dókítà tó wà lẹnu iṣẹ ṣe sapá gidigidi tó sí , kò ṣeé ṣe fún un láti dá ẹjẹ tó ń ya náà dúró , ìyẹn mú kí ẹjẹ ọmọbìnrin náà dín kù , ó sì kú .  Nígbà tí èyí ṣẹlẹ , ìgbìmọ tí ń rí sí ọràn nípa ìlànà ìṣègùn dá ìdálẹkọọ mi dúró , wọn sì gbé ẹjọ mi lọ sọdọ ẹgbẹ oníṣègùn ẹlẹkùnjẹkùn .  Wọn fẹsùn kàn mí pé mo rú òfin mẹta nínú ìlànà ìṣègùn , èyí sì lè jẹ kí wọn fagi lé ìwé ẹrí iṣẹ ìṣègùn mi , bó bá sì rí bẹẹ , yóò ṣòro fún mi láti máa gbọ bùkátà ara mi .  Ìgbìmọ kan fún mi ní ọgbọn ọjọ láti fi kọwé , kí n sì ṣàlàyé ara mi .  Àwọn agbẹjọrò mi ṣe àlàyé tó bá òfin àti ìlànà mu , mo sì ṣe àlàyé tó bá ìlànà ìṣègùn àti ìmọ sáyẹǹsì mu pẹlú ìrànlọwọ Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn tó wà ládùúgbò yẹn , ìyẹn àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí wọn máa ń gbìyànjú láti mú kí ilé ìwòsàn àti aláìsàn fọwọ sowọ pọ .  Nígbà tí wọn ń gbọ ẹjọ náà , ìgbìmọ náà béèrè àwọn ìbéèrè ní pàtàkì nípa ipò mi gẹgẹ bíi dókítà àti gẹgẹ bí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ṣùgbọn , orí àlàyé ní ti ìṣègùn àti ìmọ sáyẹǹsì àti àkọsílẹ látọwọ àwọn oníṣẹ abẹ tí a kà sí ni mo dìídì gbé àwíjàre mi kà .  Ẹrí tí a gbé kalẹ fi hàn pé aláìsàn náà kọ láti gba ẹjẹ sára àti pé èmi kọ ni mo tì í ṣe ìpinnu yẹn .  Ìgbẹjọ náà tún mú kí ó ṣe kedere pé lára àwa dókítà mẹrẹẹrin tí wọn gbé ọmọ náà wá bá fún ìtọjú , èmi nìkan ni mo bẹrẹ sí tọjú aláìsàn náà ní ìbámu pẹlú ohun tí ó fẹ , tó sì bá ipò àìlera rẹ mu .  Wọn wá gbé ẹjọ mi lọ sọdọ ìgbìmọ tí yóò dìbò nígbà tí ẹsẹ gbogbo àwọn tó yẹ kó wà níbi ìjókòó náà bá pé .  Mo fẹnu ara mi ṣàlàyé fún ìṣẹjú mẹwàá , mo sì gbé àlàyé mi ka orí ọràn ìṣègùn ní pàtàkì , gẹgẹ bí mo ti ṣe nínú àlàyé tí mo kọ sínú ìwé ní ìṣáájú .  Nígbà tí wọn gbọ tẹnu mi , méjì nínú àwọn mẹńbà ìgbìmọ náà sọ pé bó tilẹ jẹ pé n kò fa ẹjẹ sí i lára , ìtọjú tí mo lò bá ìlànà sáyẹǹsì mu dáadáa .  Dókítà mìíràn ṣàlàyé pé ìtọjú láìlo ẹjẹ gbéṣẹ àti pé kì í sábà yọrí sí ikú .  Mẹńbà ìgbìmọ tó sọrọ kẹyìn sọ pé ọràn tó wà nílẹ yìí kì í ṣe pé bóyá fífa ẹjẹ síni lára jẹ ìtọjú tó dára tàbí kò dára làwọn ń sọ , ṣùgbọn bóyá dókítà kan lè tọjú aláìsàn nípa fífi agbára lo ìtọjú ìṣègùn tí aláìsàn náà kò fẹ , mẹńbà ìgbìmọ yẹn kò sì ronú pé dókítà kan ní irú ẹtọ bẹẹ .  Nípa báyìí , àwọn mẹńbà ìgbìmọ méjìlá ló dìbò pé kí wọn fagi lé gbogbo ẹsùn tí wọn fi kàn mí , tí àwọn méjì sì sọ pé kí wọn má fagi lé wọn , èyí sì jẹ kí wọn dá mi láre .  Jíjà fún Ẹtọ Aláìsàn  Àwọn oníṣègùn kan gba àṣẹ ilé ẹjọ láti fagbára mú àwọn aláìsàn tó jẹ Ẹlẹrìí láti gba ẹjẹ sára .  Láwọn ìgbà míì sì rèé , mo ti fi àwọn ẹrí hàn nígbà ìgbẹjọ ní ilé ẹjọ , ó sì ti ṣèrànwọ láti yí irú àwọn àṣẹ bẹẹ padà .  Ọràn kan ni ti Ẹlẹrìí kan tí àwọn òpó ẹjẹ ọnà ọfun rẹ wú , ìṣòro yìí sì mú kí ẹjẹ máa ya gidigidi nínú agbẹdu rẹ .  Nígbà tí wọn fi gbé e dé ilé ìwòsàn , ẹjẹ kò tó lára rẹ mọ rárá  ìwọn àwọ pupa inú ẹjẹ rẹ dín díẹ ní gíráàmù márùn - ún nínú ìdá mẹwàá lítà kan ẹjẹ .   Lákọọkọ , wọn kò fagbára mú un pé kí ó gba ẹjẹ , wọn sì fún un ní ìtọjú díẹ ná .  Lẹyìn náà , nígbà tí aláìsàn náà ti lo ọsẹ kan ní ilé ìwòsàn , ó yà á lẹnu láti rí òṣìṣẹ ilé ẹjọ kan tó mú ìwé àṣẹ ìfàjẹsínilára wá fún un .  Ní àkókò yìí , ìwọn àwọ pupa inú ẹjẹ rẹ ti pọ sí i , ó ti fẹrẹẹ tó gíráàmù mẹfà àbọ nínú ìdá mẹwàá lítà kan ẹjẹ , àyẹwò sì fi hàn pé ara rẹ ti ń balẹ .  Ó dà bíi pé orí ìwọn àwọ pupa inú ẹjẹ rẹ ti àkọkọ ni adájọ gbé ìdájọ rẹ kà , kì í ṣe orí ti ẹlẹẹkejì tó túbọ pọ sí i yìí .  Ìgbìmọ Alárinà Ilé Ìwòsàn wá láti ṣèrànwọ .  Aláìsàn náà sọ pé kí n ṣàyẹwò òun .  Mo ṣe bẹẹ , mo sì ṣàṣeyọrí lẹyìn náà láti gbé e lọ sí ilé ìwòsàn kan tí wọn ti lè tọjú rẹ láìlo ẹjẹ .  Lọwọ kan náà , àwọn lọyà rẹ tako àṣẹ ilé ẹjọ pé kí wọn fa ẹjẹ sí aláìsàn náà lára .  Wọn pè mí lọ síwájú adájọ náà lákòókò ìgbẹjọ kan , ó sì béèrè nípa ipò aláìsàn náà lọwọ mi .  Nígbà ìgbẹjọ náà , ó fún mi láṣẹ pé kí n máa tọjú aláìsàn náà , pé àwọn yóò sì jíròrò bóyá àṣẹ tí ilé ẹjọ pa yẹ bẹẹ .  Nígbà ìgbẹjọ mìíràn , ara aláìsàn náà ti le sí i , wọn sì ti ní kó padà sílé .  Nígbà tí wọn ní kí n tún wá jẹrìí , agbẹjọrò ilé ìwòsàn pè mí níjà pé kí n fẹrí hàn pé ìtọjú tí mo dámọràn rẹ bá ìmọ sáyẹǹsì mu .  Ojú tì í nígbà tí mo mú àpilẹkọ kan jáde nínú ìwé ìròyìn nípa ìṣègùn tí ilé ìwòsàn tó ń ṣojú fún gan - an tẹ jáde , tí ó sì dámọràn irú ìtọjú bẹẹ !  Nígbà tí ilé ẹjọ sọ ìdájọ rẹ , inú wa dùn láti gbọ pé wọn dá ìpinnu wa láti gbára lé ìtọjú ìṣègùn tí kò la ìfàjẹsínilára lọ láre .  Wọn pàṣẹ pé kí ilé ìwòsàn náà san gbogbo owó tó náni , títí kan owó tí a fi ṣe ẹjọ náà .  Bó tilẹ jẹ pé ilé ìwòsàn náà pe ẹjọ kòtẹmilọrùn , ńṣe ló tún jẹbi bọ .  Bíbójútó Ìdílé Wa  Láti ìgbà tí mo ti di Ẹlẹrìí , tọkàntọkàn ni Vera Lúcia fi ń ṣètìlẹyìn fún mi gẹgẹ bí alábàákẹgbẹ , ó sì ti jẹ aya tó dáńgájíá àti ìyá tó jẹ àwòfiṣàpẹẹrẹ fún àwọn ọmọ wa .  Báwo ló ṣe kojú gbogbo àwọn ìṣòro ti títọjú ilé àti títọjú àwọn ọmọ , tí wọn ti di ọdọ abarapá báyìí ?  Ìfẹ tí ó ní sí Jèhófà àti iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni ló jẹ kí èyí ṣeé ṣe .  Gẹgẹ bí òbí , a ti fi àwọn ẹkọ àti ìlànà Bíbélì kọ àwọn ọmọ wa láti ìgbà ọmọdé jòjòló .  Bó tilẹ jẹ pé ọwọ wa máa ń dí , a máa ń ṣe iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún láàárín àwọn oṣù mélòó kan nínú ọdún .  A sì máa ń sa gbogbo ipá wa láti máa tẹ lé ètò tí a ṣe , lára wọn ni kíka Bíbélì déédéé , jíjíròrò ẹsẹ Bíbélì kan lójoojúmọ , àti sísọ àwọn ohun tí a gbà gbọ fún àwọn ẹlòmíràn nínú iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni .  Ní lọọlọọ , ìdílé wa sábà máa ń darí ìkẹkọọ Bíbélì bíi méjìlá lọsọọsẹ pẹlú àwọn èèyàn tí kì í ṣe Ẹlẹrìí .  Èmi àti Vera Lúcia tún máa ń gbìyànjú láti mú kí àwọn ọmọ wa lọwọ nínú ìgbòkègbodò wa , lọwọ kan náà , a máa ń fún wọn láyè láti ṣe ohun tí wọn fẹràn .  A gbà gbọ pé ohun mẹta pàtàkì ṣe kókó bí àwọn òbí yóò bá bójú tó ìdílé wọn lọnà yíyẹ .  Èkíní ni ẹkọ tí ó tọ , tí a gbé karí Bíbélì , Ọrọ Ọlọrun .  Èkejì ni àpẹẹrẹ tí ó tọ , tó máa ń fún àwọn ọmọ ní ẹrí kedere pé àwọn òbí àwọn bẹrù Ọlọrun ní tòótọ .  Ẹkẹta sì ni , ìbákẹgbẹ tí ó tọ pẹlú àwọn Kristẹni lónírúurú ọjọ orí àti ipò ẹgbẹ òun ọgbà , tí wọn lè fún àwọn mẹńbà ìdílé ní onírúurú ẹbùn àti òye bí a ti ń ṣe àwọn nǹkan .  Gẹgẹ bíi tọkọtaya , a fi í ṣe góńgó wa láti pèsè àwọn nǹkan wọnyí fún ìdílé wa .  Bí a bá wo ohun tó fẹrẹẹ tó ọgbọn ọdún sẹyìn tí a ti fi ń sin Jèhófà , èmi àti aya mi lè sọ láìṣiyèméjì pé , ó ti fún wa ní ohun tó dára jù lọ ní ìgbésí ayé , ó sì ti pèsè ọpọ ìgbádùn àti ìbùkún fún wa .  Bó tilẹ jẹ pé mi ò lọ ṣe eré Òlíńpíìkì , mo ṣì ń gbádùn lílúwẹẹ fún ọpọ kìlómítà lọsẹ .  Ní tòótọ , jíjẹ dókítà àti jíjẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mú kí ọwọ mi máa dí lọnà àrà ọtọ , ṣùgbọn èrè ńláǹlà ló jẹ fún mi láti máa ran àwọn Kristẹni arákùnrin àti arábìnrin mi lọwọ láti máa bá iṣẹ ìsìn wọn sí Ọlọrun nìṣó lójú àdánwò .  Wọn sábà máa ń béèrè lọwọ mi bóyá mo ń ṣàníyàn nípa pé mo máa pàdánù iṣẹ mi nígbà tí ètò tuntun Ọlọrun bá dé , tí kò sì sí àìsàn mọ .  Mo máa ń dáhùn pé , inú mi yóò dùn débi pé èmi ni yóò kọkọ fò sókè nígbà tí  ẹni tí ó yarọ bá gun òkè gan - an gẹgẹ bí akọ àgbọnrín ti ń ṣe , tí ahọn ẹni tí kò lè sọrọ sì fi ìyọṣẹṣẹ ké jáde ,  àti tí  kò sí olùgbé kankan tó sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    Aísáyà 33 : 24 ; 35 : 6 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àgbàlagbà tí ara rẹ le máa ń ní ìwọn àwọ pupa inú ẹjẹ tó jẹ nǹkan bíi gíráàmù mẹẹẹdógún nínú ìdá mẹwàá lítà kan ẹjẹ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Nígbà tí mo ń ṣiṣẹ abẹ fún aláìsàn kan   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Èmi àti Vera Lúcia , nígbà ìkẹkọọ ìdílé wa  Òkè Ayọnáyèéfín Tẹlẹ Rí Di Erékùṣù Tó Pa Rọrọ  BÍ ỌKỌ wa ṣe yí orí padà tó forí lé etíkun erékùṣù Santorini ní ilẹ Gíríìsì , a rí ohun àgbàyanu kan .  Àwọn òkè gẹrẹgẹrẹ tó bani lẹrù , tí gíga rẹ fẹrẹẹ tó ọọdúnrún mítà láti ibi ìtẹjú òkun yọ láti inú òkun .  Àwọn ilé funfun tò dúró sán - ún wà ní gẹrẹgẹrẹ òkè náà .  Ìrísí àrà ọtọ tí erékùṣù náà ní , àìsí èbúté kankan ní erékùṣù náà , àwọn òkè gẹrẹgẹrẹ tó so rọ náà  ó jọ pé gbogbo ìwọnyí fi hàn pé ohun mérìíyìírí kan ṣẹlẹ níbẹ .  Ohun kan ṣẹlẹ níbẹ lóòótọ .  Erékùṣù Santorini ni ìdajì tó ṣẹ kù ní ìhà ìlà oòrùn òkè ayọnáyèéfín kan tó bú gbàù , orí omi tó rọ sí ibi tó di kòtò nítorí ìbúgbàù náà ni ọkọ tí a wọ sì ń gbà kọjá !  Ṣíṣẹdá Erékùṣù Kan  Láyé àtijọ , erékùṣù Santorini  tí wọn ṣì ń pè ní Santorin tàbí Thíra lónìí yìí  ni wọn ń pè ní Strongyle , tó túmọ sí  Roboto .   Erékùṣù náà sì ṣe roboto lóòótọ .  Ṣùgbọn gẹgẹ bí àwọn ògbógi ti sọ , òkè ayọnáyèéfín kan tó bú gbàù ló yí ìrísí erékùṣù náà padà ní ohun tí ó fẹrẹẹ tó ẹgbẹrún mẹta ó lé ọgọrùn - ún márùn - ún ọdún  3,500  sẹyìn .  Ẹrí fi hàn pé ohun kan bú gbàù , ó sì gbẹ ihò ńlá , tó jìn gan - an sáàárín erékùṣù náà , tí omi òkun fi rọ lọ sínú rẹ .  Àwọn kan tí wọn jẹ onímọ nípa òkè ayọnáyèéfín méfò pé ìró ìbúgbàù náà dún dé ilẹ Yúróòpù , Éṣíà , àti Áfíríkà àti pé ó wó àwọn ilé lọ dé ibi tó jìnnà tó àádọjọ kìlómítà .  Wọn ní ó lè jẹ pé eérú tó ń háni lọfun bo oòrùn lójú tí kò sì jẹ kí ìmọlẹ tàn sórí gbogbo àgbègbè òkun Mẹditaréníà fún ọjọ bíi mélòó kan .  Lápapọ , ilẹ ọgọrin kìlómítà níbùú lóròó ló pòórá ní erékùṣù náà tàbí kó ti wó sínú omi .  Gbogbo ohun abẹmí ibẹ ló lọ sí i .  Bí àkókò ti ń lọ , àwọn olùtẹdó tó wà lórí ilẹ ló wá ń gbé ibi tó ṣẹ kù lára Strongyle , wọn sì wá sọ erékùṣù náà ní orúkọ mìíràn , ìyẹn ni Calliste , tó túmọ sí  Ẹlẹwà Jù Lọ .   Ṣùgbọn gbígbé lórí òkè ayọnáyèéfín kò jẹ kí ọkàn àwọn olùtẹdó náà balẹ lọjọ kan ayé wọn .  Láàárín ọdún 198 ṣááju Sànmánì Tiwa àti ọdún 1950 Sànmánì Tiwa , ìgbà mẹrìnlá ni òkè náà ti bú .  Lẹyìn náà , ní ọdún 1956 , ìsẹlẹ kan ba ilé púpọ jẹ ní erékùṣù náà .  Ìyá arúgbó kan , tó ń jẹ Kyra Eleni , tí gbogbo ìjàǹbá náà ṣojú rẹ sọ pé :  Ilẹ ń mì tìtì , ó ń ṣe jìgìjìgì .  Yangí rọ jọ sí iwájú àgbàlá ilé mi tó wà ní téńté orí gẹrẹgẹrẹ òkè .  Lójijì , ó dà gẹẹrẹ sínú òkun , tó sì fẹrẹẹ mú kí ó dà bíi pé kò sí nǹkan tí ilé mi dúró lé !  Ńṣe ni a fi ilé yẹn sílẹ tí a sì lọ kọ òmíràn sí orí ilẹ tó tẹjú .   Wọn tún àwọn abúlé tó ti run kọ ní kíákíá , àwọn àjèjì ló sì pọ jù nínú àwọn tó tún wọn kọ .  Lónìí , Santorini ń gba ẹgbẹẹgbẹrún àwọn olùṣèbẹwò tó ń rọ lọ síbẹ ní gbogbo ìgbà ẹẹrùn lálejò .  Yàtọ sí Santorini , erékùṣù Thirasía tó túbọ kéré àti erékùṣù kékeré tó ń jẹ Aspronísi , ṣì wà .  Láfikún , erékùṣù kéékèèké méjì tún wà láàárín ilẹ tó jìn wọnú náà , ní erékùṣù Santorini , òkè ayọnáyèéfín sì ni wọn , àwọn ni , Néa Kaméni àti Palaía Kaméni .  A ṣì ri tí iná òun èéfín ń rú túú lórí àwọn òkè kéékèèké tó ṣẹṣẹ yọjú yìí , tí  èyí títóbi tó ń sinmi  náà sì ń rú èéfín lẹẹkọọkan .  Ìrísí erékùṣù Santorini kì í yé yí padà , ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé wọn ní láti máa tún àwòrán rẹ yà lẹẹkọọkan .  Gbígbé ní Ìkángun Rẹ  Ní eteetí ibi tó jìn wọnú náà ní erékùṣù Santorini , kò sí òkè tó da gẹrẹgẹrẹ , àyàfi àwọn ibi tó so rọ .  Àwọn ilẹ fífẹ tó dojú kọ erékùṣù náà pèsè ojútùú tó rọrùn jù lọ fún àwọn tó ń kọlé níbẹ : Wọn á kàn gbẹ ihò gbọọrọ ní ìdábùú sí abẹlẹ ni , wọn á wá mọ ògiri dí ẹnu rẹ , ibẹ di ilé nìyẹn .  Òótọ ni , ọpọ jù lọ lára àwọn ilé tó wà níbi tí ilẹ ti jìn wọnú náà ni wọn gbẹ láti inú àpáta .  Níwájú irú àwọn ilé bẹẹ , àgbàlá , tàbí bákónì wà níbẹ tí wọn lè ti ibẹ máa wo ilẹ tó jìn wọnú náà .  Àgbàlá ilé tó wà lókè ló jẹ òrùlé fún ilé tó wà nísàlẹ .  O lè gbádùn wíwo bí oòrùn ṣe ń wọ láti orí àwọn bákónì wọnyí , bí o ti ń gbádùn oòrùn tó ní àwọ èse àlùkò bó ti ń rọra lọ nínú ọlá ńlá rẹ sẹyìn òkun níbi tí a kò ti lè rí i mọ .  Àwọn àgbàlá kan tún ní ilé ìdáná kóńkó kan , ilé kan tàbí méjì tí wọn ti ń sin adìyẹ , àti àwọn irúgbìn amóúnjẹ - ta - sánsán àti òdòdó tí wọn gbìn sínú ìkòkò .  Ohun kan tó wọpọ nípa àwọn abúlé náà lápapọ ni pé gbogbo ilé tó wà níbẹ ni wọn kọ kọlọkọlọ kò sí èyí tí ó tò gbọọrọ .  Kódà àwọn ilé tó wà lábẹ ilẹ níbẹ pẹlú kò bára mu .  Gbogbo ìrísí kọlọkọlọ yìí , tí wọn para pọ di ohun tí a fẹrẹẹ máà rí irú rẹ rí , ló jẹ kí àwọn ilé tó ṣù jọ náà jẹ ẹlẹgẹ , èyí tó ń yani lẹnu bó ti wà lórí irú erékùṣù págunpàgun bẹẹ .  Santorini gbẹ táútáú .  Kìkì omi tí a lè rí níbẹ ni omi òjò táwọn èèyàn gbè sínú àmù .  Ṣùgbọn ilẹ ibẹ lọràá .  Nítorí náà , ilẹ kékeré àárín erékùṣù náà ń mú onírúurú irè oko jáde .  Lójú àwọn arìnrìn - àjò afẹ àti àwọn ọmọ onílẹ , ohun ìrántí àgbàyanu tó ṣàrà ọtọ kan lára ẹwà tí pílánẹẹtì wa ní ni Santorini jẹ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 18   ỌKAN - Ò - JỌKAN ÀLÀYÉ NÍPA ÀTÌLÁŃTÍÌSÌ  Ó lè jẹ ilẹ Íjíbítì ni ìtàn àròsọ kan báyìí pé kọńtínẹǹtì , erékùṣù , tàbí ìlú tó ń jẹ Àtìláńtíìsì sọ nù ti wá , àròsọ náà sì rọnà wọnú ìkọwé àwọn ará Gíríìsì àtijọ , ó sì tún wá yọjú nínú àwọn àṣà àtọwọdọwọ sànmánì agbedeméjì láti ọdọ àwọn Arébíà tó jẹ onímọ nípa ilẹ ayé àti ohun alààyè inú rẹ .  Wọn ronú pé ìsẹlẹ àti ìkún omi ló mú kí òkun bo Àtìláńtíìsì mọlẹ .  Àwọn awalẹpìtàn kan dámọràn pé ìtàn àròsọ yìí bẹrẹ nígbà tí òkè ayọnáyèéfín Santorini bú gbàù .  Nígbà tí wọn bẹrẹ sí wa ilẹ ibi tí a ń sọ yìí ní ọdún 1966 àti 1967 , wọn rí ìlú ọlọlá , tó gbajúmọ kan ní ilẹ Gíríìsì ìgbàanì tí àwọn pàǹtírí òkè ayọnáyèéfín tó bú gbàù bò mọlẹ , síbẹ ó sì rí bí ìgbà tí ìbúgbàù náà ṣẹṣẹ ṣẹlẹ .  Ó jọ pé ìkìlọ tí wọn tètè ṣe ló mú kí àwọn olùgbé ibẹ tètè sá kúrò níbẹ .  Àwọn olùwádìí kan méfò pé nítorí pé àwọn olùgbé ibẹ kò fẹ gbà pé ìlú àwọn tó jẹ àgbàyanu tẹlẹ rí ti pòórá ló ṣokùnfà ìtàn pé Àtìláńtíìsì ṣì wà , tó ṣì ń gbá yìn lábẹ òkun .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Santorini   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń gbádùn ìwàásù wọn ní Santorini   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   A ń rí Aegean láti ibi títẹjú ní Santorini  Ojú Ìwòye Bíbélì  Àṣàrò Tó Ṣàǹfààní   KÍ ÀWỌN ÀSỌJÁDE ẸNU MI ÀTI ÀṢÀRÒ ỌKÀN - ÀYÀ MI DÙN MỌ Ọ , ÌWỌ JÈHÓFÀ ÀPÁTA MI ÀTI OLÙTÚNNIRÀPADÀ MI .   SÁÀMÙ 19 : 14 .  KÍ LO mọ táà ń pè ní  àṣàrò  ?  Bóo bá fi ojú ẹkọ àwọn ẹsìn kan ní Ìlà Oòrùn wò ó , o lè parí èrò sí pé ohun kan tó ń jẹ kí èrò ẹni túbọ ṣe kedere tàbí kí èèyàn ní ìlàlóye pàtàkì ni .  Ọnà báa ṣe lè mú ọkàn ṣófo láìro ohunkóhun ni irú àṣàrò táwọn onísìn Búdà ń ṣe ń fi kọni .  A gbọ pé àwọn oríṣi àṣàrò kan tún wà tó ń béèrè pé kí èèyàn fi  ohun tí gbogbo ayé tẹwọ gbà pé ó jẹ òtítọ nípa ọgbọn  kún èrò inú rẹ .  Ojú ìwòye Bíbélì nípa àṣàrò yàtọ sí àwọn wọnyí .  Lọnà wo ?  Gbé àpẹẹrẹ ọkùnrin kan tó ń jẹ Ísákì , tí Bíbélì sọrọ nípa rẹ yẹ wò , tó jẹ pé nígbà tó wà ní ẹni ogójì ọdún , ó ní ohun púpọ láti ṣàṣàrò lé lórí .  Jẹnẹsísì 24 : 63 sọ pé :  Ísákì sì ń rìn níta kí ó lè ṣe àṣàrò nínú pápá nígbà tí ilẹ ń ṣú lọ ní ìrọlẹ .   Kò sí ìdí láti ronú pé Ísákì mú ọkàn rẹ ṣófo tàbí pé ó wulẹ ń ronú nípa  ohun tí gbogbo ayé tẹwọ gbà pé ó jẹ òtítọ nípa ọgbọn  tí kò ṣe kedere kan .  Á fẹrẹẹ jẹ pé Ísákì ní àwọn ohun pàtó kan láti ronú nípa rẹ , àwọn nǹkan bí ọjọ ọla rẹ , ikú ìyá rẹ , tàbí ẹni tí yóò fi ṣaya .  Bóyá ó ń lo àwọn àkókò kan tọwọ rẹ dilẹ nírọlẹ láti ṣàṣàrò nípa irú àwọn ọràn pàtàkì bẹẹ .  Nínú Bíbélì , ọrọ nípa àṣàrò ju wíwulẹ máa lálàá tí kò lè ṣẹ lọ .  Àṣàrò Kì Í Ṣe Ọràn Yẹpẹrẹ  Gbé àpẹẹrẹ onísáàmù náà , Dáfídì , yẹ wò .  Ó dojú kọ ọpọ ìṣòro tó jọ pé kò ṣeé borí , ó sì mọ dáadáa pé òun , gẹgẹ bí aláìpé ènìyàn , nílò ìrànlọwọ Ọlọrun láti tọ ìṣísẹ òun .  Kí ló fún Dáfídì lókun tó fi la àwọn ipò lílekoko já ?  Gẹgẹ bó ti wà lákọsílẹ nínú Sáàmù 19 : 14 , Dáfídì sọ pé :  Kí àwọn àsọjáde ẹnu mi àti àṣàrò ọkàn - àyà mi dùn mọ ọ , ìwọ Jèhófà Àpáta mi àti Olùtúnniràpadà mi .   Ọrọ èdè Hébérù tí wọn tú sí  àṣàrò  níhìn - ín wá láti inú ọrọ ìpìlẹ náà tó túmọ sí láti  bá ara ẹni sọrọ .   Òótọ ni , Dáfídì  bá ara rẹ sọrọ  nípa Jèhófà , ìgbòkègbodò rẹ , àwọn iṣẹ rẹ , àwọn òfin rẹ , àti òdodo rẹ .  Sáàmù 143 : 5 .  Bákan náà , ó lè jẹ pé àwọn Kristẹni àkọkọbẹrẹ kà á sí apá kan ìjọsìn tòótọ láti ya àkókò kan sọtọ láti fi ṣàṣàrò nípa àwọn ohun tẹmí .  Àpọsítélì Pọọlù sọrọ ìṣílétí pé :  Ohun yòówù tí ó jẹ òótọ , ohun yòówù tí ó jẹ ti ìdàníyàn ṣíṣe pàtàkì , ohun yòówù tí ó jẹ òdodo , ohun yòówù tí ó jẹ mímọ níwà , ohun yòówù tí ó dára ní fífẹ , ohun yòówù tí a ń sọrọ rẹ dáadáa , ìwà funfun yòówù tí ó bá wà , ohun yòówù tí ó bá sì wà tí ó yẹ fún ìyìn , ẹ máa bá a lọ ní gbígba nǹkan wọnyí rò .   Dájúdájú , láti lè máa ro àwọn ohun tí ń gbéni ró ,  àwọn ohun  wọnyí tí Pọọlù sọ nípa wọn ní láti wọ wá lọkàn ní àkókò pàtó kan .  Báwo ni yóò ṣe wọ wá lọkàn ?  Onísáàmù náà dáhùn ìbéèrè yẹn .  Sáàmù 1 : 1 , 2 kà pé :  Aláyọ ni ènìyàn tí kò rìn nínú ìmọràn àwọn ẹni burúkú . . .  Inú dídùn rẹ wà nínú òfin Jèhófà , ó sì ń fi ohùn jẹẹjẹẹ ka òfin rẹ tọsán - tòru .   Òtítọ ni , onísáàmù náà máa ń ka òfin Ọlọrun déédéé .  Ó wá lè máa ṣàṣàrò nípa àwọn ohun tó ti kọ nípa Ẹlẹdàá .  Ṣíṣàṣàrò Lóde Òní  Bíbélì kíkà ṣe pàtàkì gan - an ni , ṣùgbọn lẹyìn kíkà á , a gbọdọ ṣàṣàrò , ká ronú jinlẹ , tàbí  ká bá ara wa sọrọ  nípa ohun tí a kà .  Gan - an gẹgẹ bí ó ti yẹ kí oúnjẹ dà nínú wa bí yóò bá ṣe ara wá lóore dáadáa náà ni a ṣe nílò àṣàrò bí a bá fẹ kí ohun tí a kà nínú Bíbélì wọ wá lọkàn .  Ṣíṣàṣàrò lọnà tó tọ ń ṣe ju wíwulẹ gbé àwọn èrò òdì kúrò lọkàn .  Ó tún ń jẹ ká lè ronú nípa àwọn ojútùú tí a gbé karí Bíbélì tí a lè fi yanjú àwọn ìṣòro wa .  Irú àṣàrò bẹẹ lè ràn wá lọwọ láti ṣàṣeyọrí nínú bíbójútó àwọn àníyàn wa ojoojúmọ .  Mátíù 6 : 25 - 32 .  Onísáàmù náà , Dáfídì , mọ ipa tí àṣàrò ń kó nínú mímú inú Ọlọrun dùn .  Ó sọ pé :  Ẹnu olódodo ní ń sọ ọgbọn jáde ní ohùn jẹẹjẹẹ .   Òtítọ ni , àṣàrò jẹ àmì tí a fi ń dá àwọn olùjọsìn tòótọ mọ .  Ìbùkún gidi ni láti jẹ ẹni tí Ọlọrun kà sí olódodo , ó sì ń ṣeni lóore nípa tẹmí .  Fún àpẹẹrẹ , Bíbélì sọ pé ,  ipa ọnà àwọn olódodo dà bí ìmọlẹ mímọlẹ yòò , tí ń mọlẹ síwájú àti síwájú sí i , títí di ọsán gangan .   Nítorí náà , Kristẹni tó jẹ onígbọràn tó  ń sọ ọgbọn jáde ní ohùn jẹẹjẹẹ  lè retí pé kí òun lóye Bíbélì sí i .  Bíbélì tún ṣí àwọn Kristẹni létí pé kí wọn máa ṣàṣàrò nípa ẹrù iṣẹ wọn gẹgẹ bí Ìwé Mímọ ti là á sílẹ .  Àpọsítélì Pọọlù sọ fún Tímótì pé :  Máa fẹsọ ronú lórí nǹkan wọnyí ; fi ara rẹ fún wọn pátápátá , kí ìlọsíwájú rẹ lè fara hàn kedere fún gbogbo ènìyàn .  Máa fiyè sí ara rẹ nígbà gbogbo àti sí ẹkọ rẹ .  Dúró nínú nǹkan wọnyí , nítorí nípa ṣíṣe èyí , ìwọ yóò gba ara rẹ àti àwọn tí ń fetí sí ọ là .   Òtítọ ni , ohun tí a sọ , tí a sì ṣe lè ní ipa tó lágbára lórí àwọn ẹlòmíràn .  Ní kedere , a ní ìdí púpọ láti pọkàn pọ , ká sì ronú jinlẹ nípa àwọn ohun tó ṣe pàtàkì .  Ó ṣe pàtàkì láti ronú jinlẹ nípa àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ sẹyìn , ká fẹsọ ronú nípa àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ ní lọọlọọ , ká sì ronú jinlẹ nípa ọjọ ọla wa .  Ṣùgbọn ju gbogbo rẹ lọ , àṣàrò táa bá ń ṣe ni yóò là wá lóye jù lọ , ìyẹn táa bá gbé èrò wa karí ọgbọn Ẹlẹdàá wa , Jèhófà Ọlọrun .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àwòrán  Ẹni Tó Ń Ronú ,  tí Rodin yà  Ìsẹlẹ !  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ TAIWAN   Ṣe ni mo dùbúlẹ tí mo ń kàwé ní ilé tí mo ń gbé àjà kẹsàn - án rẹ ní Taipei nígbà tí iná bẹrẹ sí ṣe ràkọràkọ .  Lẹyìn náà , iyàrá bẹrẹ sí mì tìtì .  Ṣe ló dà bíi pé òmìrán kan di ilé náà mú , tó sì ń mì í tìtì síhìn - ín sọhùn - ún .  Ẹrù bà mí bí mo ṣe ń gbọ ìró àwọn nǹkan tó ń já lulẹ ní àjà ilé tó wà lókè mi bíi pé àjà ilé náà yóò já lulẹ , ni mo bá sá sí abẹ tábìlì kan .  Ṣe ló dà bíi pé ìmìtìtì náà kò lópin .   Akọròyìn kan tí ń gbé ní Taiwan .  ÌSẸLẸ .  Ṣe làyà èèyàn á já pàà bí wọn bá mẹnu kan ọrọ yìí , ó sì ṣeé ṣe kí o máa gbọ ọ déédéé lẹnu ọjọ mẹta yìí , kó sì máa kó ìdààmú bá ọ .  Gẹgẹ bí Ìwádìí Ìmọ Nípa Ilẹ àti Ohun Inú Rẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ti fi hàn , ìsẹlẹ ńláńlá tó ṣẹlẹ ní ọdún 1999 túbọ pọ ju iye tí ó ti máa ń ṣẹlẹ tẹlẹ , iye àwọn tó sì pàdánù ẹmí wọn jẹ ìlọpo méjì iye tí ó máa ń jẹ ìpíndọgba ọdọọdún .  Ìsẹlẹ tó tóbi jù lọ lọdún 1999 ṣẹlẹ ní Taiwan , níbi tí ìpele àdìpọ ilẹ méjì pàtàkì ti ojú ilẹ ayé ti pàdé .  Lápapọ , ibi tí ojú ilẹ ayé ti sán , tí a mọ , tó gba Taiwan kọjá tó mọkànléláàádọta .  Nítorí náà , kò yani lẹnu pé nǹkan bí ẹgbẹrún mẹẹẹdógún ìmìtìtì ilẹ ni wọn máa ń ròyìn níbẹ lọdọọdún .  Àmọ ṣá o , ọpọ jù lọ nínú wọn ló kéré púpọ débi pé a kì í mọ pé wọn ṣẹlẹ .  Ọrọ kò rí bẹẹ ní September 21 , 1999 .  Ní agogo méjì ku ìṣẹjú mẹtàlá òwúrọ , ìsẹlẹ kan mi Taiwan tìtì , ó sì le débi pé Ààrẹ Lee Teng - hui sọ pé òun  ló tíì burú jù lọ nínú ọrúndún yẹn ní erékùṣù yẹn .   Ààbọ ìṣẹjú ló gbà , ṣùgbọn ó wọn 7.6 lórí òṣùwọn Richter .   Ìmìtìtì ilẹ náà wulẹ fi díẹ jinlẹ ju kìlómítà kan ni , nítorí pé kò jinlẹ ló sì mú kí ó ṣọṣẹ gidigidi .  Liu Xiu - Xia , tó ń gbé nítòsí ibi tí ìsẹlẹ yẹn ti ṣẹlẹ gan - an sọ pé :  Ìmìtìtì ńláǹlà yẹn ló jí mi .  Àwọn ohun èlò ilé ń já bọ , kódà iná mànàmáná tó ń bẹ lára àjà ilé pàápàá já lulẹ .  Mi ò lè jáde nítorí pé àwọn nǹkan tó já lulẹ àti dígí tó fọ ti dí ojú ọnà .   Ìṣòro tí Huang Shu - Hong , tí ìsẹlẹ náà jù sọnù látorí bẹẹdì , bá pàdé yàtọ .  Ó wí pé :  Ojú ẹsẹ ni iná mànàmáná kú , lòkùnkùn biribiri bá bolẹ .  Mo táràrà jáde , ọdọ àwọn aládùúgbò mi ni mo sì wà lẹgbẹẹ ọnà títí tí ilẹ fi mọ .  Ó dà bíi pé ṣe ni ilẹ ń mì tìtì ṣáá .   Ìsapá Láti Gba Ẹmí Là  Nígbà tí ilẹ mọ , ọṣẹ tí ìsẹlẹ náà ṣe fara hàn gbangba .  Àwọn ilé tó wó tó ẹgbẹrún méjìlá , bẹrẹ látorí àwọn ilé pẹtẹẹsì títí dórí àwọn ilé alájà púpọ .  Bí ìròyìn àjálù náà ṣe ń tàn kálẹ , àwọn ògbóǹtagí tó máa ń gba ẹmí là láti orílẹ - èdè mẹtàlélógún wá sí Taiwan láti ran àwọn tó yọǹda ara wọn lórílẹ - èdè náà lọwọ .  Ọpọ àwọn tí jàǹbá ṣẹlẹ sí ni àwọn pàǹtírí kò tíì jẹ kí wọn ráyè jáde .  Ó máa ń ṣe pàtàkì pé , láàárín wákàtí méjìléláàádọrin tí jàǹbá kan bá ṣẹlẹ , kí wọn wá àwọn tí ó lè là á já , ṣùgbọn lọtẹ yìí , àwọn tó ń ṣiṣẹ láti gba ẹmí àwọn èèyàn là rí àwọn ohun tó yà wọn lẹnu .  Bí àpẹẹrẹ , wọn rí ọmọkùnrin ọlọdún mẹfà kan fà jáde lẹyìn tí kò ti ráyè jáde fún wákàtí mẹtàdínláàádọrùn - ún .  Ní Taipei pẹlú , nígbà tí àwọn òṣìṣẹ ń fi ẹrọ ńlá kó àwókù ilé alájà méjìlá tí àwọn èèyàn ń gbé , tó wó lulẹ , ọdọkùnrin kan ṣàdédé jáde .  Ó ju ọjọ márùn - ún lọ tí òun àti ẹgbọn rẹ ọkùnrin ti há sí ibẹ , àwọn méjèèjì ló sì la àjálù ọhún já !  Ṣùgbọn , ó ṣeni láàánú pé kì í ṣe gbogbo èèyàn ló ṣeé ṣe láti fà jáde , àwọn ìgbà kan sì wà tí àwọn òṣìṣẹ tí ń gba ẹmí là rí ohun tó bà wọn lọkàn jẹ gidigidi .  Bí àpẹẹrẹ , ọgá ẹgbẹ àwọn òṣìṣẹ ayọni - nínú - ewu kan kédàárò pé :  A gbọ tí ọmọ kan ń ké títí di wákàtí mẹjọ sẹyìn .  Ṣùgbọn nígbà tó yá , a kò gbọ ohùn rẹ mọ .   Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , iye àwọn tó kú ní Taiwan lé ní ẹgbẹrún méjì àti ọọdúnrún , ó sì lé ní ẹgbẹrún mẹjọ àbọ tó fara pa .  Kíkojú Àbájáde Rẹ  Wọn sapá takuntakun láti pèsè ibùgbé fún ẹgbẹẹgbẹrún lọnà ọgọrọọrún tí ìsẹlẹ náà ti ba ilé wọn jẹ .  Lákọọkọ , àwọn kan lára àwọn tí ọràn ṣẹlẹ sí kò fẹ padà sínú ilé .  A ò kúkú lè bá wọn wí , nítorí láàárín ọjọ mẹwàá lẹyìn tí ìsẹlẹ náà kọkọ ṣẹlẹ , ó fẹrẹẹ tó ẹgbẹrún mẹwàá ìmìtìtì pẹẹpẹẹpẹ tó tún ṣẹlẹ !  Ọkan lára àwọn ìmìtìtì náà wọn 6.8 lórí òṣùwọn Richter , ó sì wó ọpọ àwọn ilé tí kò lágbára mọ tẹlẹ lulẹ .  Bó ti wù kí ó rí , iṣẹ ìpèsè ìrànwọ ń bá a nìṣó .  Àwọn àjọ kan tí kì í ṣe ti ìjọba  títí kan àwọn ẹgbẹ tí ń gba ẹmí là tí wọn jẹ ti ilẹ òkèèrè , ẹgbẹ àwọn ẹlẹsìn Búdà tí ń jẹ Tzu Chi , àti àwọn panápaná  lo àkókò àti òye wọn fún ṣíṣe iṣẹ náà .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pẹlú kópa nínú iṣẹ ìpèsè ìrànwọ yìí .  Ní ìbámu pẹlú ìmọràn Bíbélì tó wà ní Gálátíà 6 : 10 , góńgó méjì ni wọn ní .  Wọn fẹ láti  1  pèsè fún àwọn tó bá wọn tan nínú ìgbàgbọ , àti  2  kí wọn ṣe rere sí gbogbo ènìyàn , títí kan àwọn tí kì í ṣe ẹsìn tí wọn ń ṣe .  Nígbà tó fi di òpin ọjọ kìíní , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti bẹrẹ sí fi ọkọ ẹrù kó oúnjẹ , omi , àgọ , àti àwọn èlò tí èèyàn fi ń se oúnjẹ ní ìta wá .  Níwọn bí gbogbo àwọn ohun ìbánisọrọ ti bà jẹ , àwọn alàgbà láti ìjọ mẹfà tó wà ní àgbègbè tí ọràn kan náà jọ sapá láti wá àwọn Ẹlẹrìí ẹlẹgbẹ wọn àti ìdílé wọn rí , títí kan àwọn akẹkọọ Bíbélì àti àwọn olùfìfẹhàn .  Wọn fún àwọn Ẹlẹrìí tí kò nílé mọ níṣìírí láti tẹdó sí ojú kan náà kí wọn lè bójú tó gbogbo wọn dáadáa , kí ó sì lè rọrùn láti rí wọn .  Àwọn alábòójútó arìnrìn - àjò àti àwọn mẹńbà Ìgbìmọ Ẹka ní Taiwan ṣèbẹwò sí ọdọ àwùjọ àti ìjọ kọọkan láti fún wọn níṣìírí .  Títún àwọn ilé àti Gbọngàn Ìjọba tó bà jẹ ṣe ni ìgbésẹ tí wọn gbé lẹyìn náà .  Ìjọ kọọkan kọ orúkọ àwọn tó ń fẹ ìrànwọ .  Lẹyìn náà , lábẹ ìdarí Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn , wọn rán àwùjọ àwọn olùyọǹda ara ẹni lọ láti ṣe àtúnṣe tó bá yẹ .  Láàárín oṣù kan lẹyìn ìsẹlẹ náà , wọn parí iṣẹ .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tún ṣèrànwọ fún àwọn aládùúgbò wọn tí wọn kì í ṣe Ẹlẹrìí .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn Ẹlẹrìí ṣèbẹwò sí àwọn ilé ìwòsàn àti ibi tí àwọn èèyàn pàgọ sí láti tù wọn nínú .  Wọn tún pín ẹdà àpilẹkọ kan tó ní àkọlé náà ,  Àwọn Ìjábá Àdánidá  Ríran Ọmọ Rẹ Lọwọ Láti Kojú Wọn ,  tí a tẹ jáde nínú Jí ! , June 22 , 1996 .  Ọpọ èèyàn ló fi ìmoore hàn pé àwọn rí ìsọfúnni yìí gbà , wọn sì bẹrẹ sí kà á lójú ẹsẹ .  Bí ọnà ti ń ṣí sílẹ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fi àwọn ọkọ ẹrù tó kó onírúurú ìpèsè ránṣẹ sí àwọn àgbègbè olókè ńlá , tí wọn wà ní àdádó , tí ìsẹlẹ náà bà jẹ gidigidi .  Àwọn tó kẹkọọ Bíbélì mọ pé ó pẹ tó ti sọ àsọtẹlẹ pé  ìsẹlẹ . . . láti ibì kan dé ibòmíràn  yóò sàmì sí àwọn ọjọ ìkẹyìn ètò àwọn nǹkan búburú yìí .  Ṣùgbọn , Bíbélì tún mú un dá wa lójú pé láìpẹ , lábẹ àkóso alálàáfíà ti Ìjọba Ọlọrun , aráyé kò tún ní máa gbé ìgbé ayé wọn kí wọn sì máa bẹrù àjálù mọ .  Ní àkókò yẹn , Párádísè ni ilẹ ayé yìí yóò jẹ lóòótọ .  Aísáyà 65 : 17 , 21 , 23 ; Lúùkù 23 : 43 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Láìdà bí èyí , ìsẹlẹ tí ń bani nínú jẹ tó ṣẹlẹ ní Turkey ní August 1999 wọn 7.4 , síbẹ , ó kéré tán , iye àwọn èèyàn tó pa fi ìlọpo méje ju ti èyí tó ṣẹlẹ ní Taiwan lọ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe àwọn ìpàdé wọn nígbà tí wọn ń gbé ní àgọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Ìsẹlẹ náà ba ọpọ ojú ọnà jẹ   Credit Line   San Hong R - C Picture Company   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 23   San Hong R - C Picture Company   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 25   Àkọsílẹ nípa ìmìtìtì ilẹ lójú ìwé 23 sí 25 : Àwọn fígọ jẹ nípasẹ ìyọǹda onínúure Berkeley Seismological Laboratory  Wíwo Ayé  Àlàyé Sí I Nípa Àwọn Tébi Ń Pa Lágbàáyé  Ìròyìn State of the World 2000 sọ pé :  Àjọ Ìlera Àgbáyé  WHO  díwọn pé ó fẹrẹẹ tó ìdajì àwọn olùgbé orílẹ - èdè kọọkan lágbàáyé  àwọn tó lọrọ àti àwọn tí kò lọrọ  tó ń jìyà nítorí àìjẹunre kánú lọnà kan tàbí òmíràn .   Wọn fojú díwọn pé ó lé ní bílíọnù kan èèyàn jákèjádò ayé tó ní ìṣòro àìjẹunre kánú .  Síwájú sí i , wọn ní bílíọnù mélòó kan ni  ebi ń pa ṣùgbọn tí àwọn èèyàn kò mọ ,  èyí tó ń tọka sí àwọn tó jọ pé wọn ń jẹun dáadáa ṣùgbọn tí àìsí àwọn fítámì àti èròjà pàtàkì já ní tànmọn - ọn .  Àjọ Worldwatch tó ń gbé ìròyìn ọlọdọọdún ti State of the World jáde sọ pé :  Èrò èké náà ṣì ń bá a lọ lónìí pé àìsí oúnjẹ ló ń fa ebi .  Àmọ , òtítọ ibẹ ni pé ìpinnu àwọn èèyàn ló ń fa ebi . . .  Yálà àwọn èèyàn ń gbé ìgbésí ayé tó jọjú tàbí wọn ò ṣe bẹẹ , ipò tí a fi àwọn obìnrin sí láwùjọ , àti irú ọwọ tí àwọn ìjọba fi ń mú àwọn èèyàn wọn , ń ní ipa tó pọ jù lọ lórí bóyá àwọn èèyàn ń rí oúnjẹ jẹ tàbí wọn kò rí jẹ ju ọràn bí nǹkan ọgbìn ṣe pọ tó ní orílẹ - èdè kan lọ .   Àwọn Èèyàn Ń Fi Ọwọ Ara Wọn Para Wọn ní Ilẹ Faransé  Ìwé ìròyìn Le Monde sọ pé :  Ìpín ọgbọn lára àwọn àgbàlagbà ilẹ Faransé ló ti gbèrò fífi ọwọ ara wọn pa ara wọn rí .   Lára àwọn tí a béèrè ọrọ lọwọ wọn nínú ìwádìí irú rẹ àkọkọ yìí ní ilẹ Faransé , ìpín mẹtàlá nínú ọgọrùn - ún ló sọ pé àwọn ti gbèrò àtipa ara àwọn rí , àwọn ìpín mẹtàdínlógún mìíràn sì jẹwọ pé àwọn ronú nípa rẹ ṣùgbọn kì í ṣe pẹlú gbogbo ọkàn .  Bó ti wù kó rí , gẹgẹ bí Michel Debout , ọjọgbọn tí ń fi ìmọ ìṣègùn wádìí ọràn òfin , ní ilé ìwòsàn yunifásítì ti Saint - Étienne , ti sọ , iye wọn ní ti gidi pọ jù bẹẹ lọ , nítorí pé ọpọ wọn ló ń gbé irú èrò bẹẹ pa mọ nítorí ìmọlára ẹbi .  Èyí tó pọ jù lọ lára àwọn tí a fọrọ wá lẹnu wò rí ọràn kí èèyàn pa ara rẹ bí  ìwà ẹni táyé ti sú  tí àwọn ìṣòro tí ń bẹ láwùjọ ẹdá fà dípò àwọn ipò inú ìdílé .  Lọdọọdún , ẹgbẹrún lọnà ọgọjọ èèyàn ló ti gbìyànjú láti pa ara wọn ní ilẹ Faransé , nǹkan bí ẹgbẹrún méjìlá èèyàn ló sì fi ọwọ ara wọn pa ara wọn .  Kálukú Ń Ṣe Ẹsìn Bó Ṣe Wù Ú  Ìwádìí kan tí olùwádìí ọrọ George Gallup Kékeré ṣe fi hàn pé ọpọ jù lọ àwọn ènìyàn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ń wo ẹsìn bí  àpòpọ sàláàdì .   Ìwé ìròyìn National Post ti Kánádà sọ pé , dípò títẹlé  àwọn ìlànà ètò ìgbàgbọ àbáláyé , àwọn ará  Àríwá  Amẹríkà  ń fara balẹ yan  ohun tí wọn fẹ gbà gbọ , lọpọ ìgbà , wọn máa ń ṣe àmúlùmálà àwọn èrò láti inú ẹsìn kan tàbí kí wọn pa ẹsìn méjì tàbí jù bẹẹ lọ pọ láti ṣe ètò ohun tí olúkúlùkù yóò gbà gbọ .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn náà ti sọ , ìwádìí náà tún fi hàn pé  ó hàn gbangba pé wọn kò ní ìmọ nípa Bíbélì , àti àwọn lájorí ẹkọ àti àṣà àtọwọdọwọ inú ẹsìn wọn  àti pé  lọpọ ìgbà , ìgbàgbọ oréfèé ni ìgbàgbọ tí wọn sọ pé àwọn ní , tí àwọn èèyàn kò sì mọ ohun tí wọn gbà gbọ àti ìdí tí wọn fi gbà á gbọ .   Reginald Bibby , ọjọgbọn nínú ìmọ nípa ìgbépọ ẹdá ní Yunifásítì Lethbridge , ní ìlú Alberta , ní orílẹ - èdè Kánádà , sọ pé :  Ọpọ jù lọ èèyàn ló ń tẹ lé àṣà àtọwọdọwọ ti ìjọ Àgùdà àti Pùròtẹsítáǹtì , ṣùgbọn tí wọn ń ṣe àṣàyàn ìgbàgbọ , àṣà , àti àwọn iṣẹ àmọdunjú  bí ìbatisí , ìgbéyàwó , àti ìsìnkú .   Kọfí àti Oró Májèlé  Ìwé ìròyìn Australian sọ pé , gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe láìpẹ yìí , kọfí lè mú  àwọn mẹtáàlì tó lágbára , tó ti yọ tó jẹ ìpín méjìdínlọgọrin sí ìpín àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún bí òjé àti bàbà  kúrò nínú omi ẹrọ  nítorí pé gẹdẹgẹdẹ kọfí náà , tó ní àwọn mọlékù tí kò ní agbára mànàmáná lára ń fa àwọn mẹtáàlì tó ní agbára mànàmáná lára mọra .   Onímọ nípa àyíká náà , Ọmọwé Mike McLaughlin , sọ pé :  Bí kọfí bá ṣe le sí , bẹẹ ni yóò ṣe lè mú irú àwọn mẹtáàlì bẹẹ kúrò .   Wọn fi tíì tí wọn dì sínú bébà ṣe irú àyẹwò kan náà , ṣùgbọn bó tilẹ jẹ pé tíì ń yọ nǹkan bí ìdá mẹta òjé kúrò , ó jọ pé kò fi bẹẹ ní agbára púpọ lórí bàbà .  Ṣé A Lè Fi Yìnyín Mọ Ènìyàn Nígbà Sábáàtì ?  Bí yìnyín ti pọ gan - an nígbà òtútù tó kọjá ní Ísírẹlì ti gbé ìbéèrè tó gba ọgbọn láti dáhùn dìde fún àwọn Ọtọdọọsì ti Júù , ìbéèrè náà ni pé : Ǹjẹ a fàyè gba jíju yìnyín luni lọjọ Sábáàtì ?  Fífi yìnyín mọ èèyàn ńkọ ?  Gẹgẹ bí ìròyìn IsraelWire ti sọ , rábì àgbà ilẹ Ísírẹlì tẹlẹ rí , Mordehai Eliyahu , ti gbé àwọn ìtọsọnà kan jáde fún àwọn onígbàgbọ wọnyẹn tí wọn kò mọ ohun tí a gbà láyè àti èyí tí a kò gbà láyè dájú .  Rábì náà ṣàlàyé pé , fífi yìnyín mọ èèyàn jẹ  iṣẹ ,  kódà bó bá jẹ láti dára yá lásán ni .  Nítorí náà , ọjọ Sábáàtì kò fàyè gba ohun tí wọn fẹ ṣe yìí .  Ní ọwọ kejì ẹwẹ jíju yìnyín luni kì í ṣe iṣẹ , nítorí náà , a fàyè gbà á .  Ṣùgbọn àfi kan wà níbẹ o .  Gbogbo ẹni tó bá fẹ kópa nínú eré náà gbọdọ fohùn ṣọkan pé nígbà tí àwọn bá ń ṣe eré jíju yìnyín luni náà , àwọn kò ní ju yìnyín lu àwọn tó ń kọjá lọ .  Ṣé Pé Ọpọlọ Àwọn Àgbàlagbà Ń Ṣẹdá Sẹẹlì Iṣan Ọpọlọ Tuntun ?  Ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé :  Fún ọpọ ọdún , àwọn èèyàn sábà máa ń rò pé wọn máa ń bí gbogbo sẹẹlì ọpọlọ tí èèyàn ní jálẹ gbogbo ìgbésí ayé rẹ mọ ọn ni .   Bó tilẹ jẹ pé láti ọdún 1965 lọhùn - ún ni àwọn ìwádìí tí wọn lo àwọn ẹranko kan láti ṣe ti fi hàn pé ọpọlọ wọn ń ṣẹdá àwọn sẹẹlì ọpọlọ tuntun , ṣùgbọn ọpọ àwọn onímọ nípa ètò iṣan ara lérò pé irú nǹkan bẹẹ kì í ṣẹlẹ lára ènìyàn .  Ṣùgbọn láàárín ọdún mẹwàá tó kọjá , ẹrí ti wá pọ rẹpẹtẹ tó ń fi hàn pé ọpọlọ ń ṣẹdá àwọn sẹẹlì ọpọlọ tuntun àti pé ó lè máa ṣàtúnṣe ara rẹ léraléra .  Lọdún tó kọjá , àwọn olùwádìí ṣàwárí pé a ń ṣẹdá àwọn sẹẹlì tuntun , lápá ibi tó ní í ṣe pẹlú rírántí nǹkan fúngbà díẹ , nínú ọpọlọ èèyàn .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì kan ti wá gbà gbọ nísinsìnyí pé  ọpọlọ lè máa ṣàtúnṣe ara rẹ ní gbogbo ìgbà .   Híhùwà Àìdáa Síni Nígbà Ọmọdé Lè Fa Akọ Másùnmáwo  Ìwé ìròyìn The Dallas Morning News sọ pé :  Ó ṣeé ṣe kí másùnmáwo tí àwọn obìnrin tí wọn ti fìyà jẹ tàbí tí wọn ti bá ṣèṣekúṣe nígbà ọmọdé máa ń ní pọ ju ti àwọn ẹlòmíràn lọ , ní gbogbo ìgbésí ayé wọn .   Àwọn olùwádìí ní Yunifásítì Emory ní Atlanta fi bí ìwọn omi ara tó ní í ṣe pẹlú másùnmáwo ti pọ tó àti bí ìṣiṣẹ ọkàn - àyà àwọn obìnrin tí wọn ti bá ṣèṣekúṣe ṣe le tó wéra pẹlú ti àwọn obìnrin tí wọn kò bá ṣèṣekúṣe , nígbà tí àwọn obìnrin náà bá ṣe iṣẹ tó ń fa àìfararọ .  Àwọn tí wọn ti bá ṣèṣekúṣe nígbà ọmọdé ni ìwọn omi ara tó ní í ṣe pẹlú másùnmáwo tiwọn ga jù , bákan náà ni ìwọn ìṣiṣẹ ọkàn - àyà wọn túbọ yára kánkán , tí wọn bá wà ní ipò tí kò fararọ .  Àwọn olùwádìí náà sọ pé ,  èròjà kẹmíkà tó ní í ṣe pẹlú ọnà tí ara wọn ń gbà hùwà padà , tó sì ń gbà ṣàkóso másùnmáwo lè ti ní àbùkù tí kò ṣeé tún ṣe ,  ni ohun tí ìwé ìròyìn náà sọ .  Àwọn Àpò Àgbépọnyìn Tó Wúwo  Ìwádìí kan tí Àjọ Àwọn Oníṣẹ Abẹ Títo Egungun Ara ní Amẹríkà ṣe ti fi hàn pé ìṣòro ẹyìn àti èjìká ríro tó ń ṣe àwọn ọmọdé ní í ṣe pẹlú àwọn àpò àgbépọnyìn wíwúwo tí àwọn ọmọdé kan ń gbé .  Tí àwọn ọmọdé kan bá ti ko ìwé ilé ẹkọ , oúnjẹ àti ohun mímu , àwọn ohun èlò orin , àti àwọn aṣọ díẹ tí wọn lè fi pààrọ , wọn máa ń pọn ọn sẹyìn , ẹrù náà sì ń wúwo tó kìlógíráàmù méjìdínlógún .  Àwọn onímọ nípa ìtọjú àrùn àwọn ọmọdé kìlọ pé ó lè wá yọrí sí pé kí àwọn ọmọ ilé ẹkọ alákọọbẹrẹ máa ní ìṣòro ẹyìn ríro gan - an , títí kan kí eegun ẹyìn wọn tẹ , bí wọn bá ń pọn ẹrù tó wúwo tó bẹẹ lọ sí ilé ẹkọ lójoojúmọ .  Ìwé ìròyìn Excelsior ti Ìlú Ńlá Mẹsíkò sọ pé , àwọn ògbóǹtagí kan gba àwọn ọgá ilé ìwé àti àwọn olùkọ nímọràn pé kí ìwọn àpò àgbépọnyìn tí àwọn akẹkọọ ń gbé má ṣe ju ìpín ogún nínú ọgọrùn - ún ìwọn ara ọmọ tó gbé e lọ tàbí kí wọn máa gbé wọn  sínú ohun ìrìnnà , tàbí kí wọn ní bẹlíìtì tí wọn yóò máa gbé e kọ níbàdí , tàbí kí wọn tilẹ gbé tìmùtìmù lé ẹyìn kí wọn tó gbé àpò náà lé e .   Wáìnì Tó Ti Pẹ Tó Ọrúndún Mẹta  Ìwé ìròyìn The Times ti London sọ pé wọn rí ìgò wáìnì méjì nínú pàǹtí àwókù ilé kan tí wọn wó nílùú London lọdún 1682 .  Ìdérí ọkan lára wọn ti jẹrà , wáìnì inú rẹ sì ti kan ; ṣùgbọn ìdérí èkejì , ṣì wà níbẹ nítorí tí irin àti gọọmù tí wọn fi lẹ ẹ kò jẹ kó ṣí rárá .  Níbi àyẹwò àkànṣe kan tí wọn ṣe láti tọ àwọn ọtí wò níbi Ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí ti London , àwọn ògbógi onímọ nípa wáìnì tọ díẹ tí wọn fi abẹrẹ fà lára ọtí tó ti wà fún ọrúndún mélòó kan yìí wò .  Wọn sọ pé ó lè jẹ ọtí Madeira ni , wọn sì sọ pé  àkọtun ni , kò le jù , ó dára lẹnu , ó sì gbádùn mọni .   Àwọn Odò Àgbáyé Wà Nínú Ìṣòro Ńláǹlà  Ìwé ìròyìn USA Today sọ pé :  Ó lé ní ìdajì lára àwọn odò pàtàkì tó wà lágbàáyé tó ti ń gbẹ tàbí kí wọn ti bà á jẹ .   Àjọ Tó Ń Rí sí Ọràn Omi Lágbàáyé fún Ọrúndún Kọkànlélógún sọ pé , ọpọ ibi tí odò ń ṣàn gbà  ló ti fẹrẹẹ gbẹ tán , tí wọn sì ti sọ dìbàjẹ  nítorí lílo ilẹ àti omi ní àlòjù àti ní ìlòkulò .  Àjọ náà sọ pé , bíba àwọn ohun àmúṣọrọ àdánidá yìí jẹ ń  wu ìlera àti ọnà ìgbọbùkátà àwọn èèyàn tí wọn gbára lé wọn fún bíbomirin oko , fún mímu àti fún fífi ṣiṣẹ léwu .   Ká ṣì máa dúpẹ pé lára ẹẹdẹgbẹta odò pàtàkì tó wà jákèjádò ayé , odò méjì ṣì wà tó  mọ tónítóní ,  àwọn ni odò Amazon ní Gúúsù Amẹríkà àti odò Kóńgò ní Áfíríkà .  Kí ló jẹ kó rí bẹẹ ?  Ìròyìn náà sọ pé :  Àwọn ilé iṣẹ ẹrọ kò pọ nítòsí bèbè odò méjèèjì .   Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ  Àpẹẹrẹ Kan Tó Yọrí Sí Rere  Lẹyìn tí a tẹ ẹdà Jí ! , January 8 , 2000 , jáde tó sọ nípa ìtọjú àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ , àwọn olóòtú ìwé ìròyìn náà gba lẹtà ìṣírí yìí .   Ẹdà Jí !  yìí rán èmi àti ọkọ mi létí ohun tó ṣẹlẹ sí ọmọbìnrin wa , Janice .  Gbàrà tí a bí i tán , wọn ṣàwárí pé ó ní oríṣi àrùn márùn - ún tí ó jẹ ti ọkàn . Èyí tí ó le jù lọ níbẹ ni ti àwọn lájorí òpójẹ tó ṣípò padà .   Níwọn bí ó ti gba kí wọn ṣiṣẹ abẹ fún un , a wá dókítà kan tó ń tọjú àrùn àwọn ọmọdé lọ tó sì jẹ oníṣẹ abẹ ọkàn ní Buffalo , New York , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , tó gbà láti ṣiṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .   Nígbà tí Janice wà lọmọ oṣù mẹrin ni wọn ṣe iṣẹ abẹ àkọkọ fún un  iṣẹ abẹ tí wọn ṣe láìla ọkàn - àyà rẹ , ìdí tí wọn fi ṣe é jẹ láti dín ṣíṣàn ẹjẹ lọ sínú ẹdọfóró rẹ kù .  Oṣù márùn - ún lẹyìn náà , wọn ṣe iṣẹ abẹ kejì fún un  lọtẹ yìí wọn la ọkàn - àyà rẹ láti mú kí ṣíṣàn ẹjẹ rẹ tọ .  Wọn ṣe iṣẹ abẹ méjèèjì láìlo ẹjẹ , wọn sì yọrí sí rere !   Janice ti pé ọmọ ọdún mẹtàdínlógún báyìí ara rẹ sì le dáadáa .  A dúpẹ lọwọ àwọn oníṣẹ abẹ , tí wọn gbóyà , tí wọn múra tán láti bọwọ fún ìdúró wa nípa ẹjẹ .  Lóòótọ , ohun tí ẹ pè wọn nínú ìtẹjáde January 8 , yẹn gan - an ni wọn jẹ ,  Àwọn Òléwájú Nínú Iṣẹ Ìṣègùn .   Ní ìdáhùn sí ìbéèrè tó wà nínú ìwé ìròyìn yẹn pé , Iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ ha fini lọkàn balẹ bí ?  a lè fi ìdánilójú dáhùn pé bẹẹ ni , ó fini lọkàn balẹ !    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ohun tó ṣẹlẹ sí i ni pé , òpójẹ ńlá tó ń gbé ẹjẹ láti ọkàn lọ sí àwọn òpójẹ kéékèèké tó lọ káàkiri ara kúrò ní àyè rẹ lọ sí àyè òpójẹ tó ń gbé ẹjẹ látinú ọkàn lọ sínú ẹdọfóró .  Nípa bẹẹ , ẹjẹ tó ní afẹfẹ oxygen nínú tó yẹ kó máa lọ sínú ara kàn ń lọ sínú ẹdọfóró ni .  A sọ nípa irú ìṣòro yẹn nínú ìtẹjáde wa ti April 8 , 1986 , ojú ìwé 18 sí 20  Gẹẹsì  .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Èé Ṣe Tí Mo Fi Rí Tẹẹrẹ Báyìí ?  JUSTIN jẹ èèyàn tẹẹrẹ , ara rẹ sì le , ṣùgbọn inú rẹ kò dùn bó ṣe rí yẹn .  Ó sọ pé :  Mo ń gbìyànjú láti sanra díẹ .   Nítorí náà , ẹẹmarùn - ún ló ń jẹun lójúmọ báyìí , ìyẹn sì jẹ ẹgbẹrún mẹrin kálórì lápapọ .  Ṣùgbọn ó kàn fẹ kí iṣu ẹran ara òun ki sí i ni .  Ìdí nìyẹn tó tún fi sọ pé :  Lẹẹkọọkan , èmi àti ọrẹ mi kan máa ń jí ní ìdájí kí iṣẹ tó bẹrẹ láti lọ gbé irin .   Vanessa pẹlú jẹ èèyàn tẹẹrẹ .  Ṣùgbọn bó ṣe rí tẹ ẹ lọrùn .  Vanessa sọ pé :  Nígbà tí mo ṣì kéré , àwọn ọmọdé ẹgbẹ mi sábà máa ń fi mí ṣe yẹyẹ , wọn á sì máa pè mí ní atẹẹrẹ - máà - ṣẹ .  Ṣùgbọn mi ò dààmú ara mi nípa ìyẹn mọ .  Mo ti fara mọ bí mo ṣe rí .    Fara mọ bí o ṣe rí .   Ìmọràn rere nìyẹn o .  Ṣùgbọn ó lè máà jẹ ìmọràn tó rọrùn fún ọ láti gbà .  Gẹgẹ bí ọdọlangba kan , o lè wà ní  ìgbà ìtànná òdòdó èwe .   Ní pàtàkì , àkókò tí ìrísí máa ń yí padà bìrí yẹn , tí a ń pè ní àkókò ìbàlágà kún fún rúkèrúdò gan - an .  Ní àkókò ìbàlágà , bí ọkọọkan àwọn ẹyà ara rẹ ṣe ń yára dàgbà lè yàtọ síra ; ìrísí apá , ẹsẹ , àti ti ojú rẹ lè dà bí èyí tí kò bára jọ .   Èyí lè mú kí o máa nímọlára pé ńṣe ni o rí wúruwùru , tí o sì burẹwà .  Òótọ ọrọ mìíràn tún ni pé kì í ṣe bákan náà ni gbogbo èwe ṣe máa ń yára dàgbà .  Nítorí náà , ó ṣeé ṣe kí àwọn kan lára àwọn ẹgbẹ rẹ ti taagun tàbí kí wọn ti ní ìrísí obìnrin tó ti bàlágà , síbẹ kí ó ṣì jọ pé ìwọ rí tẹẹrẹ lẹgbẹẹ wọn .  Bó tilẹ jẹ pé ohun púpọ làwọn èèyàn ti sọ nípa àwọn èwe tí wọn rò pé àwọn ti sanra jù , àmọ wọn sábà máa ń gbójú fo àwọn èwe tí wọn rò pé àwọn rí tẹẹrẹ jù .  Ó lè jẹ pé bí ọràn ṣe rí gan - an nìyẹn láàárín àwọn ẹyà kan àti ní àwọn orílẹ - èdè kan níbi tí wọn kì í ti í ka jíjẹ ẹni tẹẹrẹ sí àmì pé èèyàn lẹwà .  Ní irú àwọn àgbègbè bẹẹ , wọn lè máa fi ọmọbìnrin tó bá rí tẹẹrẹ ṣe yẹyẹ pé ó  gbẹ .   Àwọn ọmọkùnrin wa ńkọ o ?  Gẹgẹ bí ohun tí olùwádìí Susan Bordo sọ ,  ìwádìí tí a ṣe ní àwọn ẹwádún tó ṣáájú ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1980 , nípa ohun tí àwọn obìnrin rò nípa ìrísí wọn , fi hàn pé tí àwọn obìnrin bá wo ara wọn nínú dígí , àbùkù nìkan ṣáá ni wọn máa ń rí .   Àwọn ọkùnrin ńkọ ?  Bordo ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Bí àwọn ọkùnrin bá wo dígí , wọn á ní àwọn jojú ní gbèsè tàbí kí wọn tiẹ ní àwọn dára ju bí àwọn ṣe rí gan - an lọ .   Ṣùgbọn ní ẹnu àìpẹ yìí , ìyẹn ti bẹrẹ sí yí padà .  Àwọn ọkùnrin lé ní ìdá mẹrin lára gbogbo àwọn tó fẹ ṣiṣẹ abẹ láti mú kí ojú wọn gún régé , Bordo sọ pé ìdí tí ọpọ ọdọkùnrin fi ń fẹ láti ní ìrísí tó jojú ní gbèsè ní báyìí jẹ nítorí pé wọn ń rí àwòrán àwọn ọmọkùnrin tó ní ìrísí  tó gbayì ,  nínú ìpolówó àwọn aṣọ àwọtẹlẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà àti àwọn orílẹ - èdè mìíràn ní Ìwọ Oòrùn ayé .  Gẹgẹ bí ìwà ẹdá , èyí ti ní ipa lórí àwọn ọmọdékùnrin .  Wọn lè rò pé nǹkan ń ṣe àwọn bí àwọn kò bá taagun bíi tàwọn ọkùnrin afìmúra - polówó - ọjà .  Nítorí náà , bí o bá jẹ èèyàn tẹẹrẹ , o lè máa ṣe kàyéfì pé ,  Kí ló ń ṣe mí ?   Ohun ìdùnnú nípa rẹ ni pé ó lè jẹ pé nǹkan kan kò ṣe ọ .  Ìdí Tí O Fi Rí Tẹẹrẹ  Lójú ọpọ àwọn ọdọ , kò sí ohun tó burú nínú jíjẹ èèyàn tẹẹrẹ .  Lọpọ ìgbà , ó wulẹ máa ń jẹ àbájáde ìyípadà bìrí tó máa ń bá ìdàgbàsókè rìn ni àti ìyípadà àwọn kẹmíkà inú ara tó máa ń yára ṣẹlẹ lákòókò ìṣẹṣẹbàlágà .  Bó ti sábà máa ń ṣẹlẹ , bí ìyípadà kẹmíkà ara rẹ ṣe ń yára sí yóò dín kù bí o ṣe ń dàgbà sí i .  Bó ti wù kó rí , bó bá ṣẹlẹ pé o rí tẹẹrẹ jù , bó tilẹ jẹ pé o ń jẹ àwọn oúnjẹ aṣaralóore , yóò dára kí o lọ rí dókítà rẹ kí o lè mọ bóyá o ní àrùn kan lára ni , àrùn bí àtọgbẹ tó lè mú kí èèyàn rù hangogo .  Steven Levenkron , tí í ṣe gbajúmọ ògbógi tó mọ nípa ìṣòro àṣà ìjẹun , sọ fún Jí ! pé :  Mo rántí ọdọbìnrin kan tó rí tẹẹrẹ gan - an , tí wọn ní kó wá gba ìtọjú lọdọ mi nítorí pé ó ní ìṣòro àìjẹunkánú nítorí ìbẹrù sísanra , béèyàn bá wò ó , ṣe ló dà bí ẹni tó ní ìṣòro àṣà ìjẹun lóòótọ .  Ṣùgbọn , mo wá rí i pé ìṣòro nípa ìrísí ló ní , kì í ṣe ti ìrònú òun ìhùwà .  Dókítà tó ń tọjú ìdílé rẹ kò mọ pé ó ní àrùn Crohn lára , àrùn tó máa ń wà nínú ìfun .  Àṣìṣe yẹn ì bá pa ọdọbìnrin náà .   Bí o bá ní àrùn àtọgbẹ tàbí àrùn èyíkéyìí tó ń mú kí o rù hangogo , yóò bọgbọn mu kí o fara balẹ tẹ lé ìmọràn dókítà rẹ .  Àmọ ṣá o , nígbà mìíràn tí èèyàn bá rí tẹẹrẹ , ó lè jẹ àmì pé ó ní ìdààmú ọkàn ni .  Nínú ìwé tí Dókítà Levenkron kọ tí ń jẹ Anatomy of Anorexia , ó sọ ohun tí àwọn olùwádìí kan sọ , pé ọpọ  àwọn alárùn àtọgbẹ tí wọn ń gba abẹrẹ insulin láti máa fi gbéra ló ní ìṣòro àṣà ìjẹun , láti orí ìṣòro àjẹjù dé orí ìṣòro àìjẹunkánú nítorí ìbẹrù sísanra .   Oníṣègùn kan tó tóótun lè mọ bí ẹnì kan bá ní irú ìṣòro àṣà ìjẹun bẹẹ .    Àwọn Ìmọràn Tó Gbéṣẹ  Ká sọ pé o ti lọ rí dókítà rẹ , tí o ṣì rí tẹẹrẹ síbẹ , ṣùgbọn tí ara rẹ le .  Kí wá ló yẹ kí o ṣe ?  Nínú Jóòbù 8 : 11 , Bíbélì sọ pé :  Òrépèté ha lè dàgbà sókè láìsí ibi irà ?  Esùsú ha lè di ńlá láìsí omi ?   Bó ṣe jẹ pé ohun ọgbìn máa ń hù dáadáa tí wọn bá gbìn ín síbi tó yẹ tó sì ń rí èròjà tó yẹ ni ìwọ alára nílò oúnjẹ tí èròjà rẹ pé bí o bá fẹ dàgbà di àgbàlagbà tí ara rẹ le .  Èyí ṣe pàtàkì yálà o ń gbìyànjú láti sanra tàbí láti fọn .  Ṣùgbọn ṣá o , máà wá bẹrẹ sí jẹ àjẹjù oúnjẹ ọlọràá nítorí kóo lè tètè sanra .  Nígbà tí ògbógi onímọ nípa oúnjẹ náà , Susan Kleiner ń ṣe ìwádìí nípa oúnjẹ táwọn tó ń ṣe eré ìmárale ń jẹ , ó rí i pé wọn ń jẹ nǹkan bí ẹgbẹrún mẹfà kálórì lóòjọ !  Ṣùgbọn gẹgẹ bí Kleiner ti sọ ,  ohun tó ń rúni lójú nípa ìwádìí yìí ni pé , ní ìpíndọgba , wọn máa ń jẹ ju igba gíráàmù ọrá lọ lóòjọ .  Ìyẹn fẹrẹẹ tó ọrá tó wà nínú bọtà tí ìwọn rẹ jẹ ọgọfà àti márùn - ún gíráàmù !  Láàárín sáà kúkúrú , ìyẹn ti tó láti mú kí ọpọ jù lọ ènìyàn ṣàìsàn .  Béèyàn bá sọ jíjẹ ọrá tó pọ tó ìyẹn dàṣà láàárín sáà kan , ó lè fa àrùn ọkàn .   Gẹgẹ bí Ẹka Iṣẹ Àgbẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  USDA  ti sọ , lájorí oúnjẹ tí èròjà rẹ pé ni oúnjẹ tó ní àwọn èròjà onítááṣì nínú bíi búrẹdì , ọkà , ìrẹsì , àti oúnjẹ alápòpọ .  Èyí tó tún ṣe pàtàkì tẹ lé e ni ewébẹ àti èso .  Ẹka USDA dámọràn pé ìwọnba díẹ ni kí èèyàn máa jẹ ẹran àti àwọn oúnjẹ tí ń wá láti ara ẹran ọsìn .  Láti lè ṣọ oúnjẹ jẹ , o lè gbìyànjú láti ṣàkọsílẹ bóo ṣe ń jẹun .  Máa kọ gbogbo ohun tí o bá jẹ láàárín ọsẹ kan àti ìgbà tí o jẹ wọn sínú ìwé kan .  Ó lè yà ọ lẹnu láti rí i pé o kì í jẹun tó bóo ṣe rò rárá , ní pàtàkì tí o kì í bá dúró sójú kan .  Gẹgẹ bí ọdọlangba tí ara rẹ jí pépé , ara rẹ lè tètè lo ẹgbẹrún mẹta kálórì tàbí jù bẹẹ lọ lójúmọ !  O tún lè rí i pé àwọn èròjà aṣaralóore inú àwọn oúnjẹ tí o ń jẹ kò pọ tó bó ṣe yẹ , ìyẹn ni pé bóyá àwọn oúnjẹ àrójẹ , bíi búrẹdì tí wọn fi ẹran sáàárín rẹ àti búrẹdì tí wọn kó ewébẹ àti wàràkàṣì sínú rẹ pọ jù , tí èso àti ewébẹ kò sì pọ tó .  Àwọn èròjà tí ń ṣàlékún oúnjẹ tí àwọn náà wọn ńkọ ?  O lè máà nílò wọn .  Ọpọ ògbógi gbà gbọ pé o lè rí gbogbo èròjà aṣaralóore tí ara rẹ nílò tóo bá ń jẹ àwọn oúnjẹ tó gbámúṣé .  Lékè gbogbo rẹ , má ṣe máa lo àwọn oògùn tí ń jẹ kí iṣu ara tóbi bí àwọn oògùn aleṣan .  Ó bani nínú jẹ pé lílo àwọn oògùn aleṣan nílòkulò kì í wulẹ ṣe ìṣòro tó ń ṣẹlẹ láàárín àwọn ọmọdékùnrin ọdọlangba nìkan .  Ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé :  Iye àwọn ọmọdébìnrin tí ń lo  àwọn oògùn aleṣan  , tí àwọn kan lára àwọn olùwádìí sọ pé lọnà kan , ó jẹ oríṣi òdì kejì ìṣòro àìjẹunkánú nítorí ìbẹrù sísanra , ti ń pọ gan - an tó iye àwọn ọmọdékùnrin tí ń lò ó láàárín ẹwádún tó bẹrẹ lọdún 1980 .   Ó bani lẹrù gan - an pé ẹgbẹrún lọnà márùndínlọgọsàn - án  175,000  àwọn ọmọdébìnrin ọdọlangba ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ló jẹwọ pé àwọn ń lo àwọn oògùn aleṣan .  Ọpọ nǹkan búburú ló ń tìdí lílo àwọn oògùn wọnyí yọ , títí kan híhu irùngbọn , kí nǹkan oṣù máa tàsé , jẹjẹrẹ ọmú tó máa ń ṣe àwọn obìnrin , jẹjẹrẹ inú okùn àpòòtọ ọkùnrin , àti òpójẹ dídí àti jẹjẹrẹ inú ẹdọ tó ń ṣe tọkùnrin tobìnrin .  Má ṣe lo àwọn oògùn aleṣan láìjẹ pé dókítà kọ ọ fún ọ tó sì ń ṣàyẹwò rẹ bóo ti ń lò ó .  Jẹ Amẹtọmọwà , Kí O sì Ní Èrò Tó Yẹ  Bíbélì ní ká jẹ  ẹni tí ó mẹtọmọwà ní bíbá Ọlọrun wa rìn .   Ìmẹtọmọwà kan mímọ ibi tí agbára ẹni mọ .  Ìmẹtọmọwà ni yóò ràn ẹ lọwọ láti ní èrò tó yẹ nípa ìrísí rẹ .  A kò sọ pé ó burú láti fẹ ní ìrísí tó jojú ní gbèsè o .  Ṣùgbọn jíjẹ kí ìrísí ẹni jẹni lọkàn kò ṣeni láǹfààní kankan  àfi tó bá máa ṣe àwọn ilé iṣẹ tó ń ṣe ohun ìṣoge àti àwọn ilé iṣẹ tó ń ṣe oúnjẹ láǹfààní .  Àwọn ògbógi onímọ nípa ìrísí tó dára gbà pé bó ti wù kí ọkùnrin kan ṣe máa jẹun dáadáa tó , kí ó sì máa ṣeré ìmárale gidigidi tó , kò ní taagun bí kò bá ní apilẹ àbùdá èyí tẹlẹ .  Bó bá sì jẹ obìnrin ni ọ , ó lè má sanra , láìka bí o bá ṣe jẹun tó sí .  Ó dùn mọni pé fífún àwọn aṣọ tí o ń wọ láfiyèsí díẹ lè ṣèrànwọ gan - an láti mú ohun tí o lè máa ronú pé ó jẹ ìrísí tí kò bójú mu kúrò .  Má ṣe máa wọ àwọn aṣọ tó ń pe àfiyèsí tí kò yẹ sí irú ìrísí tí o kò fẹ yẹn .  Àwọn kan dámọràn wíwọ aṣọ aláwọ títàn nítorí pé aṣọ tí àwọ rẹ ṣú máa ń jẹ kí àwọn èèyàn tẹẹrẹ dà bíi pé wọn rí tẹẹrẹ sí i .  Rántí pẹlú pé àkópọ ìwà rẹ ṣe pàtàkì gan - an ju ìrísí rẹ lọ .  Níkẹyìn , ẹrín músẹ tó ń fani mọra àti ìwà inú rere sáwọn èèyàn yóò túbọ jẹ kí o wu àwọn ẹlòmíràn ju iṣu ẹran ara tó yọ lọ tàbí irú aṣọ kan ní pàtó .  Bí àwọn ọrẹ rẹ bá ń fojú tẹńbẹlú rẹ léraléra nítorí ìrísí rẹ , wá àwọn èèyàn tó mọyì rẹ nítorí ohun tí o jẹ nínú  nítorí ohun tí Bíbélì pè ní  ẹni ìkọkọ ti ọkàn - àyà .   Paríparí rẹ , má ṣe gbàgbé pé  ènìyàn lásán - làsàn ń wo ohun tí ó fara hàn sí ojú ; ṣùgbọn ní ti Jèhófà , ó ń wo ohun tí ọkàn - àyà jẹ .   1 Sámúẹlì 16 : 7 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Mo Ha Ń Dàgbà Lọnà Wíwàdéédéé Bí ?   nínú Jí ! , September 22 , 1993 .  Wo àwọn àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Èé Ṣe Tí Èrò Bí Mo Ṣe Tóbi Tó Fi Gbà Mí Lọkàn ?   àti  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Borí Ọràn Sísanra Tó Gbà Mí Lọkàn ? ,  nínú ìtẹjáde wa ti May 8 , àti June 8 , 1999 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Àwọn èwe kan ń fojú tẹńbẹlú ara wọn nítorí pé wọn rí tẹẹrẹ  Ibo Lọràn  Iṣẹ Àfìgbésí Ayé Ẹni Ṣe  Ń Lọ Báyìí ?  GRAHAM  bá ilé iṣẹ ńlá kan ní Ọsirélíà ṣiṣẹ fún ọdún mẹtàdínlógójì .  Nígbà tó kù díẹ kó di ẹni ọgọta ọdún , wọn fi tó o létí pé lẹyìn ọsẹ díẹ , yóò fi ilé iṣẹ náà sílẹ nítorí pé wọn kò nílò iṣẹ rẹ mọ .  Àwa náà lè mọ bí yóò ṣe yà á lẹnu tó , kàyéfì ńlá gbáà ló máa jẹ fún un , kò sì sí àníàní pé yóò ṣàníyàn gidigidi nípa àtúbọtán rẹ .  Graham ṣe kàyéfì pé ,  Ibo lọràn  iṣẹ àfìgbésí ayé ẹni ṣe ,  èyí tí mo ronú pé kò lè bọ lọwọ mi títí tí màá fi fẹyìn tì , wá ń lọ báyìí ?   Dájúdájú , pé èèyàn pàdánù iṣẹ kì í ṣe ohun tójú ò rí rí , bẹẹ ni kì í ṣe tuntun .  Ṣùgbọn , bí ọpọlọpọ èèyàn ṣe wá ń pàdánù iṣẹ kárí ayé jẹ tuntun sí àwọn òṣìṣẹ òde òní .  Kò sí tàbí ṣùgbọn pé ohun tó ń jẹ kí iṣẹ bọ lọwọ àwọn èèyàn pọ , ṣùgbọn ó dà bíi pé èyí tó wọpọ jù lọ ni ti dídín òṣìṣẹ kù .  Kí ni dídín òṣìṣẹ kù , báwo ló sì ṣe bẹrẹ ?  Ibi Iṣẹ Tí Ń Yí Padà  Lóde òní , gbogbo ayé ló ń ṣúnwó ná .  Ní pàtàkì , èyí fara hàn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ní apá ìparí ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1970 , nígbà tí àwọn ilé iṣẹ ṣàkíyèsí pé àwọn èèyàn púpọ sí i ló lọ ń ra ọkọ , àwọn ohun èlò abánáṣiṣẹ , àti ọpọ àwọn nǹkan tó jẹ pé òkè òkun ni wọn ti ń ṣe wọn .  Kí àwọn ilé iṣẹ tó wà ní Amẹríkà pẹlú lè ṣe dáadáa , kí wọn sì lè dín owó tí wọn fi ń ṣe àwọn nǹkan tí wọn ń ṣe jáde kù , wọn bẹrẹ sí dín iye àwọn òṣìṣẹ kù kó lè mọ níwọnba , wọn sì mú kí ọnà tí wọn ń gbà ṣe nǹkan àti irin iṣẹ tí wọn ń lò túbọ sunwọn sí i .  Àwọn ọnà tí wọn ń gbà dín àwọn òṣìṣẹ kù ni ,  lílé àwọn kan kúrò lẹnu iṣẹ , rírọ àwọn kan pé kí wọn tètè fẹyìn tì lẹnu iṣẹ , gbígbé wọn lọ síbòmíràn , tàbí kó ṣẹlẹ pé àwọn kan kọwé fiṣẹ sílẹ tàbí bóyá wọn kú .   Fún àwọn ọdún díẹ sẹyìn , àwọn òṣìṣẹ tí iṣẹ wọn kì í ṣe ti onígègé ni dídín àwọn òṣìṣẹ kù máa ń kàn .  Ṣùgbọn ní apá ìparí ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1980 àti ní apá ìbẹrẹ ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1990 , ọràn yìí bẹrẹ sí kan àwọn òṣìṣẹ onígègé , pàápàá àwọn tí wọn kò tíì di ọgá .  Kò pẹ tí ọràn yìí fi kan gbogbo àwọn orílẹ - èdè tí ń ṣe iṣẹ àfẹrọṣe .  Bí ipò ìṣúnná owó sì ṣe ń le koko sí i , ìjọba àti àwọn agbanisíṣẹ ń wá ọnà láti dín ìnáwó kù nípa títúbọ dín àwọn òṣìṣẹ kù .  Fún ọpọ òṣìṣẹ , kò sí ìdánilójú mọ pé iṣẹ kò lè bọ lọwọ wọn .  Aṣíwájú ẹgbẹ àwọn òṣìṣẹ kan sọ pé :  Àwọn èèyàn tó fi tọkàntara ṣiṣẹ fún ọdún mẹwàá , ọdún mẹẹẹdógún , tàbí ogún ọdún ń rí i tí iṣẹ tí wọn ti gbà pé kò lè bọ ń bọ lọwọ wọn .   Nínú ìwé náà , Healing the Downsized Organization , tí Delorese Ambrose kọ , ó ṣàlàyé pé lọdún 1956 , wọn lo ọrọ náà ,  afarajinṣẹ  láti ṣàpèjúwe irú òṣìṣẹ tí a sọ yìí .  Ó fi kún un pé :  Yálà lébìrà ni o , tàbí ọgá iṣẹ , gbogbo èrè owó tó jẹ tirẹ , ìgbésí ayé aláfẹ , àti ìdúróṣinṣin rẹ ló lò fún àjọ náà kí iṣẹ má bàa bọ lọwọ rẹ  ìyẹn iṣẹ àfìgbésí ayé ẹni ṣe .  Ó ṣe kedere pé , àdéhùn yìí kò lẹsẹ nílẹ mọ ní àwọn ilé iṣẹ òde òní .   Àràádọta ọkẹ òṣìṣẹ jákèjádò ayé ni iṣẹ ti bọ lọwọ wọn nígbà tí àwọn ilé iṣẹ ń dín òṣìṣẹ kù , kò sì sí irú àwùjọ òṣìṣẹ tí ọrọ yìí kò kàn .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà nìkan , iye àwọn òṣìṣẹ tí ọrọ yìí kàn kúrò ní kékeré , àràádọta ọkẹ èèyàn ni iṣẹ tí wọn ti pẹ lẹnu rẹ ṣáà dédé bọ lọwọ wọn .  Irú dídín àwọn òṣìṣẹ kù yìí tún wáyé ní ọpọ orílẹ - èdè mìíràn .  Ṣùgbọn iye tí a sọ níhìn - ín tó jóòótọ yìí nìkan kò lè ròyìn ohun tójú àwọn tọràn kàn ń rí .  Àwọn Ipa Búburú Tó Ń Ní  Graham , tí a mẹnu kàn ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí sọ pé :  Wàá ní ìdààmú ọpọlọ díẹ ní ti gidi .   Ó fi gbígbà tí wọn gbaṣẹ lọwọ rẹ wé  àìsàn kan tàbí líluni ní àlùkì .   Bí àwọn èèyàn bá fi tọkàntara ṣiṣẹ , tí wọn kò sì san èrè rẹ fún wọn , wọn máa ń ronú pé ṣe ni wọn dalẹ àwọn nítorí pé ilé iṣẹ tí àwọn bá ṣiṣẹ kò mọrírì iṣẹ takuntakun tí àwọn ti ṣe .  Kò ní sí ìgbẹkẹlé mọ , pàápàá bí àwọn ọgá tí ń darí ilé iṣẹ bá rí owó ńlá gbà nítorí pé wọn bá àwọn tó ni ilé iṣẹ dín àwọn òṣìṣẹ kù .  Láfikún sí i , bí owó kò ṣe ní máa wọlé déédéé mọ fún ẹni tí kò níṣẹ lọwọ yìí yóò jẹ kó ṣòro fún un láti máa san àwọn owó èlé tó yẹ kó san , láti san àwọn gbèsè mìíràn tó jẹ , láti máa tọjú ìlera àwọn mẹńbà ìdílé rẹ , láti máa san owó ilé ìwé àwọn ọmọ rẹ , kí ó sì máa bá ọnà ìgbésí ayé rẹ tẹlẹ nìṣó , ṣíṣe ìgbòkègbodò àfipawọ àti bí àwọn ohun ìní rẹ kò ṣe ní di gbígbé tà yóò di ìṣòro pẹlú .  Èyí máa ń mú kí èèyàn sọrètí nù , kí èèyàn sì ronú pé òun kò já mọ nǹkan kan .  Níwọn bó ti jẹ pé níní iṣẹ tó ní láárí , tó sì lẹsẹ nílẹ ti máa ń jẹ kí èèyàn gbà pé òun ṣe pàtàkì , ronú nípa ẹdùn ọkàn tí àìríṣẹṣe máa ń kó bá àwọn aláàbọ ara ná , àwọn tí kò ní iṣẹ àkọmọọṣe , tàbí àwọn tí wọn ti ń darúgbó lọ .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní Ọsirélíà fi hàn pé àwọn èèyàn tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún márùndínláàádọta sí mọkàndínlọgọta ni àwọn ilé iṣẹ á fẹ máa lé kúrò lẹnu iṣẹ jù lọ .  Síbẹ , àwọn tó wà ní irú ọjọ orí yìí ló máa ń ṣòro fún jù lọ láti mú ara wọn bá ìyípadà tó bá ṣẹlẹ mu .  Ǹjẹ àwọn ohun mìíràn wà tí wọn lè ṣe ?  Ó dájú pé kí èèyàn máa ṣe iṣẹ àbọṣẹ tàbí iṣẹ tí kò fi bẹẹ mú owó wọlé dára ju pé kí èèyàn máà ríṣẹ ṣe rárá .  Ṣùgbọn , ìyẹn lè máà jẹ kí èèyàn ní àwọn ohun kò - ṣeé - mánìí ìgbésí ayé bíi ti tẹlẹ mọ .  Ìwádìí sì ti fi hàn pé nǹkan bí ìdá mẹta péré nínú àwọn òṣìṣẹ tí iṣẹ bọ lọwọ wọn ló ń padà rí iṣẹ tó ń mówó wọlé bí èyí tí wọn ń ṣe tẹlẹ .  Èyí ń fi kún àìfararọ nínú ìgbésí ayé ìdílé .  Kódà iṣẹ tí èèyàn ń ṣe lọwọlọwọ báyìí pàápàá lè máà túmọ sí pé ọkàn ẹni á balẹ .  Ìdí ni pé ríronú pé iṣẹ lè bọ lọwọ ẹni lọjọ iwájú máa ń kó ẹdùn ọkàn báni lọnà kan pẹlú .  Ìwé kan tí ń jẹ Parting Company , sọ pé :  Ńṣe ni fífojúsọnà pé iṣẹ á bọ lọwọ ẹni dà bí ìgbà tí èèyàn bá sọ pé bí ọkọ bá tiẹ fẹ gbá òun , ẹgbẹ ibi tí òun á kọ sí i nìyí .  Àmọ , ó ṣòro láti ṣe gẹlẹ bí èèyàn ṣe ronú rẹ nítorí pé ọkọ á ti gbá ẹni ọhún tán kó tó mọ , bó ṣe jẹ pé lójijì ni iṣẹ máa ń bọ lọwọ ẹni .   Ipa wo ni àìríṣẹṣe máa ń ní lórí àwọn ọdọ ?  Lẹyìn tí ẹka ìmọ ẹkọ àti ti sáyẹǹsì ṣe ìwádìí kan , wọn ṣe àlàyé pé :  Ọkan lára àwọn ẹrí ṣíṣe kedere tó máa ń jẹ kí a mọ pé ẹnì kan ti dàgbà ni bó bá bẹrẹ sí ṣe iṣẹ kan tó jẹ alákòókò kíkún , èyí tó ń fi hàn pé ìgbésí ayé àgbàlagbà  ní tòótọ  ti bẹrẹ , nínú ayé kan tó jẹ ti àgbàlagbà , tó bá ọpá ìdiwọn àgbàlagbà mu , tí èèyàn sì lè dá gbọ bùkátà ara rẹ .   Nítorí náà , bí a bá ronú pé rírí iṣẹ ṣe ló ń sàmì sí ìbẹrẹ ìgbésí ayé àgbàlagbà , àìríṣẹṣe lè kó ẹdùn ọkàn bá àwọn ọdọ .  Kíkojú Àìríṣẹṣe  Wọn sọ pé ńṣe ni kíkojú ìpàdánù iṣẹ dà bí ìgbà tí èèyàn bá ń rin inú pápá tí wọn ti ri àwọn ọta aṣọṣẹ sí .  Ìwé tí ń jẹ Parting Company dárúkọ irú àwọn ìmọlára tí èèyàn sábà máa ń ní , àwọn bíi ìbínú , ìtìjú , ìbẹrù , ìbànújẹ , àti kíkáàánú ara ẹni .  Ó ṣòro láti kojú wọn .  Òǹkọwé náà sọ pé :  Iṣẹ tó le ni wọn gbé lé ọ lọwọ  láti mọ bọjọ ọla rẹ yóò ṣe rí .  Kì í ṣe ìwọ lo béèrè fún irú iṣẹ yìí , ó ṣeé ṣe kí o má mọ bí wàá ṣe ṣe é , o sì lè wá rí i pé lójijì , ó ku ìwọ nìkan láìní olùrànlọwọ kankan .   Ọkan nínú àwọn ohun tó ṣòro jù lọ fún àwọn tí iṣẹ bọ lọwọ wọn sì ni bí wọn á ṣe ṣàlàyé fún ìdílé wọn nípa iṣẹ tó bọ lọwọ wọn lójijì .  Bó ti wù kó rí , àwọn ọnà gbígbéṣẹ kan wà tí a lè fi kojú ipa tí dídín àwọn òṣìṣẹ kù máa ń ní .  Ìgbésẹ àkọkọ ni pé kí o wéwèé kí o sì máa gbé ìgbé ayé tí ó túbọ jẹ ti ṣe - bóo - ti - mọ , tí kò dà bí èyí tó ti mọ ọ lára tẹlẹ .  Wo àwọn àbá kan tó lè ràn ọ lọwọ láti kojú ipò ọhún , àní bí wọn kò bá tilẹ lè yanjú rẹ tán pátápátá .  Lákọọkọ ná , mọ pé lákòókò táa wà yìí , iṣẹ lè bọ lọwọ rẹ lójijì .  Nítorí náà , láìka ọjọ orí àti ìrírí rẹ sí , máa wéwèé fún ìyẹn nínú bí o ṣe ń gbé ìgbésí ayé rẹ .  Ìkejì , ṣọra kí o má ṣe jẹ gbèsè tabua nítorí àwọn nǹkan tí kò ṣe kókó fún ìgbẹmìíró àti aṣọ .  Má ṣe ná ju iye tí ń wọlé fún ọ , má sì ṣe ronú pé wàá lè san àwọn gbèsè kan nítorí o ń retí láti rí owó nígbà tí wọn bá fún ọ ní ìgbéga lẹnu iṣẹ tàbí nígbà tí wọn bá fi kún owó iṣẹ gẹgẹ bí wọn tí máa ń ṣe déédéé .  Ohun tí ètò ọrọ ajé tòní ń fi hàn ni pé , ó ṣeé ṣe kí ọjọ ọla má fi bẹẹ ṣeé gbára lé mọ .  Ìkẹta , wá àwọn ọnà láti mú kí ìgbésí ayé rẹ wà níwọntúnwọnsì , kí o sì dín àwọn ohun tí o ń náwó sí kù .  Èyí kan pípa jíjẹ gbèsè nítorí àwọn nǹkan tí kò ṣe kókó fún ọnà ìgbésí ayé tó mọ níwọn , tó sì gbámúṣé tì .  Ìkẹrin , ṣàyẹwò àwọn góńgó tí o gbé kalẹ ní ìgbésí ayé , ìyẹn góńgó tẹmí àti ti ara , kí o sì mú kí wọn bá ìgbà mu .  Lẹyìn náà , o lè fara balẹ ronú nípa gbogbo ohun tí o pinnu lórí àwọn góńgó rẹ , kí o sì mọ ipa tí wọn yóò ní lórí rẹ .  Ní paríparí rẹ , má ṣe yán hànhàn fún ọnà tí àwọn ẹlòmíràn ń gbà gbé ìgbésí ayé olówó gọbọi ní àgbègbè rẹ , kí ọkàn rẹ má bàa fà sí ohun tí wọn ní , kí ìwọ náà sì bẹrẹ sí gbé ìgbé ayé bíi tiwọn .  Àbá mélòó kan nìwọnyẹn , tó lè mú kí ìwọ àti ìdílé rẹ yẹra fún ìdẹkùn gbígbára lé ọrọ tí kò dáni lójú , nínú ayé aláìdánilójú yìí , kí ẹ sì bọ lọwọ ọpọ àníyàn tí ọnà ìgbésí ayé àwọn ẹlòmíràn máa ń fà .  Wọn fa ọrọ olùfi owó ìdókòwò pamọ tẹlẹ rí nì , Felix Rohatyn , yọ tí ó sọ pé :  Ohun kan wà tí kò tọ ní ti gidi láwùjọ wa , ìyẹn ni pé kí àìríṣẹṣe ẹnì kan máa sọ ẹlòmíràn di ọlọrọ .   Ètò nǹkan ìsinsìnyí ṣàìtọ ní ti gidi débi pé láìpẹ , a óò fi ayé kan dípò rẹ , níbi tí gbólóhùn náà pé  iṣẹ àfìgbésí ayé ẹni ṣe  yóò túbọ ní ìtumọ ju ohun tí a lè finú wòye rẹ nísinsìnyí .  Aísáyà 65 : 17 - 24 ; 2 Pétérù 3 : 13 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí orúkọ yìí padà .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 16    Ohun kan wà tí kò tọ ní ti gidi láwùjọ wa , ìyẹn ni pé kí àìríṣẹṣe ẹnì kan máa sọ ẹlòmíràn di ọlọrọ    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Wá àwọn ọnà láti mú kí ìgbésí ayé rẹ wà níwọntúnwọnsì  Ojú Ìwòye Bíbélì   Eré Ìdárayá Àṣejù  Ǹjẹ Ó Yẹ Kí O Fara Rẹ Wewu ?   LÓDE ÒNÍ , ỌPỌ NÍNÚ WA NI KÌ Í TÚN ṢE ÒǸWÒRAN MỌ , ṢÙGBỌN ÀWA FÚNRA WA TI Ń LO ÌHÙMỌ TÍ A FI Ń BALẸ LÁÌFARAPA , A Ń FI OKÙN FÒ BỌ SÍLẸ LÁTORÍ ÀWỌN ÒKÈ ŃLÁ , A Ń FI ỌKỌ ÒBÈLÈ DÁRÀ LÓJÚ ÒKUN TÍ Ń RU GÙDÙ , ÀWA ÀTI ÀWỌN ẸJA ÈKÙRÀ SÌ JỌ Ń WẸDÒ .   ÌWÉ ÌRÒYÌN THE WILLOW GLEN RESIDENT .  GBÓLÓHÙN yìí fi ohun tó ń gbilẹ nínú eré ìdárayá hàn .  Bí àwọn eré ìdárayá bíi fífò bọ láti inú ọkọ òfuurufú , gígun orí yìnyín , àwọn awakọ òfuurufú tí ń fò bọ láti inú ọkọ òfuurufú , àti fífòbọsílẹ láti ibi gíga fíofío  ṣe ń pọ sí i ń fi hàn pé àwọn èèyàn fẹràn fífi ara wọn wewu .  Àwọn ohun èlò tí wọn fi ń yọ tẹrẹ lórí ìrì dídì , àwọn kẹkẹ tí wọn fi ń gun òkè , àwọn ohun èlò onítáyà kéékèèké tí wọn fi ń wọ bọ látorí òkè , àti irin pẹlẹbẹ tí táyà rẹ tò tẹ léra wọn ni wọn tún máa ń lò láti fi gun òkè , láti fi bọ sílẹ ní àwọn ibi gẹrẹgẹrẹ tó ga gan - an , àti láti fi fò bọ sílẹ láti àwọn ibi tó ga jù lọ .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Time ṣe sọ , bí  eré ìdárayá àṣejù   àwọn eré ìdárayá tí àwọn tó ń ṣe é ti ń fi ẹmí ara wọn wewu gidigidi  ṣe túbọ ń pọ sí i ń fi hàn pé àràádọta ọkẹ ènìyàn ló ń hára gàgà láti kópa nínú  ìgbòkègbodò tó léwu nínú , tó gba òye gidigidi , tó sì ń bani lẹrù , èyí sì ń mú kí àwọn tó ń ṣe eré ìdárayá ní òpin ọsẹ nìkan àti àwọn eléré ìdárayá amọṣẹdunjú máa ronú pé àwọn túbọ ń dáńgájíá sí i .   Ṣùgbọn , bí wọn ṣe ń pọ sí i yìí tún ń mú ìnáwónára púpọ dání .  Àwọn ènìyàn púpọ sí i ló ń fara pa nígbà tí wọn bá ki àṣejù bọ àwọn eré ìdárayá tí kò léwu tẹlẹ .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , lọdún 1997 , iye àwọn èèyàn tó ń lọ gbàtọjú níbi tí wọn ti ń tọjú àwọn aláìsàn ní pàjáwìrì ní ilé ìwòsàn nítorí pé wọn ṣèṣe níbi tí wọn ti ń ṣe eré ìdárayá tó jẹ mọ wíwọ sọ kalẹ látorí òkè fi iye tó ju ìpín mẹtàlélọgbọn nínú ọgọrùn - ún lọ pọ sí i , ti gígun orí yìnyín ju ìpín mọkànlélọgbọn nínú ọgọrùn - ún lọ , tí ti òkè gígùn sì ju ìpín ogún nínú ọgọrùn - ún lọ .  Ní ti àwọn eré ìdárayá mìíràn , ohun tó ń ṣẹlẹ túbọ gbàfiyèsí , bí ó ti ṣe kedere pé iye àwọn tó ń kú nítorí eré ìdárayá àṣejù túbọ ń pọ sí i .  Àwọn tó ń ṣalágbàwí eré ìdárayá wọnyí mọ pé ó léwu .  Obìnrin kan tó kópa nínú eré ìyọtẹrẹ lórí yìnyín lọnà àṣejù wí pé :  Gbogbo ìgbà ni mo máa ń ronú nípa ikú .   Ẹnì kan tó mọ bí wọn ṣe máa ń yọ tẹrẹ lórí ìrí dídì lámọdunjú ṣàkópọ ọrọ náà nípa sísọ pé , bí  o kò bá fara pa , a jẹ pé o kò tíì ṣe eré ìdárayá dójú àmì nìyẹn .   Lójú ìwòye kókó wọnyí , báwo ló ṣe yẹ kí Kristẹni kan wo lílọwọ nínú irú ìgbòkègbodò wọnyí ?  Báwo ni Bíbélì ṣe lè ràn wá lọwọ láti pinnu bóyá ó yẹ ká lọwọ nínú eré ìdárayá àṣejù ?  Ṣíṣàyẹwò èrò Ọlọrun nípa ìjẹmímọ ìwàláàyè yóò jẹ ká lè dáhùn ìbéèrè wọnyí .  Èrò Ọlọrun Nípa Ìwàláàyè  Bíbélì sọ fún wa pé Jèhófà ni  orísun ìyè .   Yàtọ sí pé ó dá ènìyàn , ó tún ń ṣàbójútó wa gidigidi nípa fífún wa ní ohun tí a nílò kí a lè gbádùn ìgbésí ayé .  Nítorí náà , ó bọgbọn mu kí a sọ pé ó ń retí pé kí a tọjú ohun tí ó ti lo inú rere láti fi fún wa .  Àwọn òfin àti ìlànà tó fún orílẹ - èdè Ísírẹlì jẹ ká mọ kókó yẹn .  Òfin Mósè béèrè pé kí ẹnì kan gbégbèésẹ láti dáàbò bo ìwàláàyè àwọn ẹlòmíràn .  Bí wọn kò bá ṣe èyí , tí ẹnì kan sì kú , ẹni tó yẹ kó dènà irú jàǹbá bẹẹ yóò jẹbi ẹjẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ó pàṣẹ fún ẹnì kan tó kọ ilé láti kọ ògiri tí kò ga tàbí kó fi irin yí etí òrùlé pẹrẹsẹ ilé rẹ tuntun po .  Bí kò bá ṣe bẹẹ , ẹni náà yóò jẹbi ẹjẹ bí ẹnì kan bá ṣubú láti ibẹ , tí ó sì kú .  Bí akọ màlúù kan bá kan ẹnì kan pa lójijì , kò sẹni tó máa mú ẹni tó ni akọ màlúù náà .  Lọwọ kejì ẹwẹ , bí wọn bá mọ pé akọ màlúù náà jẹ eléwu tí wọn ti kìlọ fún ẹni tó ni í , ṣùgbọn tí kò de ẹran náà mọlẹ bó ṣe yẹ , tí akọ màlúù náà sì kan ẹnì kan pa , a jẹ pé wọn óò ka ẹni tó ni akọ màlúù náà sí ajẹbi ẹjẹ nìyẹn , wọn sì lè pa á .  Níwọn bí ìwàláàyè ti ṣeyebíye lójú Jèhófà , Òfin rẹ fi ọwọ ńláǹlà hàn fún pípa ìwàláàyè mọ àti dídáàbò bò ó .  Àwọn olùṣòtítọ ìránṣẹ Ọlọrun lóye pé ìlànà wọnyí kan ọràn fífi ẹmí ara ẹni wewu pẹlú .  Nínú àkọsílẹ Bíbélì kan , Dáfídì sọ pé òun fẹ láti  rí omi mu láti inú ìkùdu Bẹtílẹhẹmù .   Abẹ Filísínì ni Bẹtílẹhẹmù wà lákòókò yẹn .  Nígbà tí wọn gbọ ohun tí Dáfídì sọ , mẹta lára àwọn jagunjagun rẹ gba àárín ibùdó àwọn Filísínì kọjá , wọn fa omi látinú ìkùdu ní Bẹtílẹhẹmù , wọn sì gbé e wá fún Dáfídì .  Kí ni Dáfídì ṣe ?  Kò mu omi náà , kàkà bẹẹ , ṣe ló dà á sílẹẹlẹ .  Ó wí pé :  Kò ṣeé ronú kàn níhà ọdọ mi , ní ti Ọlọrun mi , láti ṣe èyí !  Ṣé ẹjẹ àwọn ọkùnrin wọnyí ni kí n mu ní fífi ọkàn wọn wewu ?  Nítorí ní fífi ọkàn wọn wewu ni wọn fi gbé e wá .   Dáfídì ronú pé ká má ri pé kí ẹnì kan fẹmí wewu nítorí àtitẹ òun lọrùn .  Nígbà kan tó ṣeé ṣe kó jẹ lójú ìran , Jésù pẹlú ṣe ohun tó jọ èyí nígbà tí Èṣù dán an wò pé kí ó bẹ sílẹ látorí òrùlé tẹńpìlì kí ó sì wò ó bóyá àwọn áńgẹlì yóò dáàbò bò ó kí ó má fara pa .  Jésù fèsì pé :  Ìwọ kò gbọdọ dán Jèhófà Ọlọrun rẹ wò .   Bẹẹ ni , Dáfídì àti Jésù mọ pé Ọlọrun kò fẹ kí èèyàn máa ṣe àwọn nǹkan tí kò pọndandan , tó lè fi ẹmí sínú ewu .  Pẹlú àwọn àpẹẹrẹ wọnyí lọkàn wa , a lè ṣe kàyéfì pé ,  Báwo la ṣe lè mọ ìgbà tí eré ìdárayá bá jẹ àṣejù tàbí tó léwu ?  Níwọn bó ti jẹ pé irú eré ìtura tó wọpọ pàápàá , tí kò sì léwu lè di èyí tí a ṣe láṣejù , báwo lá ṣe lè mọ ibi tó yẹ kí a ṣe é dé ?   Ṣé Ó Tó Ohun Tí Ó Yẹ Ká Tìtorí Rẹ Fẹmí Wewu ?  Bí a bá fi òtítọ ọkàn díwọn eré ìdárayá èyíkéyìí tí a fẹ ṣe , yóò ràn wá lọwọ láti mọ ìdáhùn náà .  Bí àpẹẹrẹ , a lè bi ara wa pé ,  Báwo làwọn èèyàn ṣe máa ń ṣèṣe tó nígbà tí wọn bá ń ṣe eré ìdárayá yìí ?  Ṣé mo ti gba ìdálẹkọọ nípa bí n kò ṣe ní ṣèṣe tàbí ṣé mo ní ohun èlò tí yóò dáàbò bò mi kí n má bàa fara pa ?  Kí ló máa jẹ àbájáde rẹ bí mo bá ṣubú , bí n kò bá fò bí ó ti yẹ , tàbí bí ohun èlò tó yẹ kó dáàbò bò mí kò bá ṣiṣẹ ?  Ṣé màá kàn ṣèṣe díẹ ni , tàbí ó ṣeé ṣe kí n fara pa gan - an tàbí kí n tilẹ kú ?   Fífi ara ẹni wewu lọnà tí kò yẹ nítorí pé a fẹ ṣe eré ìtura lè ní ipa lórí àjọṣe oníyebíye tí Kristẹni tòótọ kan ní pẹlú Jèhófà , ó sì tún lè mú ká ṣiyè méjì nípa ìtóótun rẹ láti ní àwọn àkànṣe àǹfààní nínú ìjọ .  Ní kedere , àní nígbà tí àwọn Kristẹni bá ń ṣe eré ìdárayá , ó yẹ kí wọn ronú nípa ojú ìwòye tí Ẹlẹdàá náà ní nípa ìjẹmímọ ìwàláàyè .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ibi gíga tí a ń sọ níhìn - ín lè jẹ ilé , òpó gíga , afárá , àti ibi gẹrẹgẹrẹ .  Eré ìdárayá yìí , tí wọn máa ń fi ohun èlò amúnigúnlẹ fò bọ látorí àwọn nǹkan tó dúró sójú kan bí ilé , afárá , àti ibi gẹrẹgẹrẹ ṣe ni wọn gbà pé ó léwu gidigidi tó fi jẹ pé Àjọ Tó Ń Bójú Tó Ọgbà Ìtura ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fòfin dè é .  Jíjẹ Adúróṣinṣin  Lolórí Àníyàn Mi  GẸGẸ BÍ ALEXEI DAVIDJUK TI SỌ Ọ  Ọdún 1947 lọrọ tí mo fẹ sọ yìí ṣẹlẹ ; ibi tó sì ti ṣẹlẹ jẹ nǹkan bíi kìlómítà mélòó kan sí abúlé wa ní Laskiv , Ukraine , ní tòsí àlà ilẹ Poland .  Ọrẹ mi kan tó dàgbà jù mí lọ , tí orúkọ rẹ ń jẹ Stepan jẹ ońṣẹ kan tó máa ń dọgbọn kó àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì wọ Ukraine láti Poland .  Lóru ọjọ kan , ẹṣọ kan tó ń ṣọ àlà ilẹ náà rí i , ó sáré tẹ lé Stepan , ó sì yìnbọn fún un .  Ọdún méjìlá lẹyìn náà , ikú Stepan ní ipa tí ń gbàfiyèsí lórí ìgbésí ayé mi , bí màá ṣe ṣàlàyé níwájú .  NÍGBÀ tí wọn fi bí mi ní Laskiv lọdún 1932 , àwọn ìdílé mẹwàá lábúlé wa ló jẹ Akẹkọọ Bíbélì , bí wọn ti mọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sí nígbà yẹn .  Àwọn òbí mi wà lára wọn , wọn sì fi àpẹẹrẹ rere lélẹ ní ti jíjẹ adúróṣinṣin ti Jèhófà títí tí wọn fi kú láàárín ẹwádún tó bẹrẹ lọdún 1970 .  Ní gbogbo ìgbésí ayé mi , jíjẹ adúróṣinṣin ti Ọlọrun lolórí àníyàn tèmi náà .  Sáàmù 18 : 25 .  Lọdún 1939 , ìyẹn lọdún tí Ogun Àgbáyé Kejì bẹrẹ , wọn sọ àgbègbè tí a ń gbé ní ìhà ìlà oòrùn Poland di apá kan Soviet Union .  Abẹ àkóso ilẹ Soviet la wà títí di June 1941 , nígbà tí àwọn ará Jámánì ṣẹgun tí wọn sì gba àgbègbè wa .  Nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , nǹkan le fún mi ní ilé ẹkọ .  Wọn kọ àwa ọmọdé ní àwọn orin tó ń fi ìfẹ orílẹ - èdè hàn , kí a sì kópa nínú iṣẹ ológun .  Kódà , bí wọn ṣe ń fọwọ ju bọǹbù abúgbàù wà lára ohun tí wọn ń kọ wa .  Ṣùgbọn mo kọ láti kọ àwọn orin tó ń fi ìfẹ orílẹ - èdè hàn , mo sì kọ láti kópa nínú èyíkéyìí lára ìdálẹkọọ iṣẹ ológun .  Kíkẹkọọ láti ìgbà ọmọdé láti di ẹkọ ìgbàgbọ mi tí a gbé karí Bíbélì mú ràn mí lọwọ láti dúró ṣinṣin ti Ọlọrun ní àwọn ọdún tó tẹ lé e .  Ọpọ èèyàn ló wà ní ìpínlẹ ìjọ wa tí wọn nífẹẹ sí òtítọ Bíbélì , èyí sì mú kí wọn yan àwọn aṣáájú ọnà méjì , gẹgẹ bí a ti ń pe àwọn òjíṣẹ alákòókò kíkún ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , sí àgbègbè wa láti ṣèrànwọ nínú kíkọ àwọn èèyàn .  Ọkan lára àwọn aṣáájú ọnà náà , Ilja Fedorovitsch , tún bá èmi pẹlú ṣèkẹkọọ Bíbélì , ó sì kọ mi bí a ṣe ń ṣe iṣẹ òjíṣẹ náà .  Nígbà tí Jámánì fi ń ṣàkóso ọdọ wa , wọn lé Ilja kúrò , wọn sì fi í sí ọkan lára àwọn ibùdó ìṣẹniníṣẹẹ ti Násì , ibẹ ló sì kú sí .  Ìlàkàkà Bàbá Láti Jẹ Aláìdásí Tọtún Tòsì  Lọdún 1941 , ìjọba ilẹ Soviet gbìyànjú láti mú kí Bàbá fọwọ sí ìwé kan tí yóò fi ṣèlérí pé òun yóò fi owó ṣètìlẹyìn fún iṣẹ ológun .  Ó sọ fún wọn pé òun kò lè gbè sí ẹyìn èyíkéyìí lára àwọn ìhà méjèèjì tí ń jagun àti pé gẹgẹ bí ìránṣẹ Ọlọrun tòótọ , òun kò ní dá sì tọtún , bẹẹ ni òun kò ní dá sí tòsì .  Ni wọn bá sọ pé ọtá ìlú ni Bàbá , wọn sì jù ú sẹwọn ọdún mẹrin .  Ṣùgbọn ọjọ mẹrin péré ló fi ṣẹwọn náà .  Kí ló dé ?  Ìdí ni pé ní ọjọ Sunday àkọkọ lẹyìn tí wọn fi í sẹwọn , ẹgbẹ ọmọ ogun ilẹ Jámánì gba àgbègbè tí a ń gbé .  Nígbà tí àwọn ẹṣọ ọgbà ẹwọn gbọ pé àwọn ará Jámánì ti sún mọ tòsí , wọn ṣí àwọn ilẹkùn ọgbà ẹwọn , wọn sì sá lọ .  Ní ìta , ọpọ jù lọ lára àwọn ẹlẹwọn ni àwọn sójà ilẹ Soviet yìnbọn pa .  Bàbá kò jáde kúrò lójú ẹsẹ , ṣùgbọn nígbà tó ṣe díẹ ló sá lọ sí ilé àwọn ọrẹ rẹ kan .  Látibẹ , ó ránṣẹ sí Màmá pé kí ó kó àwọn ìwé òun wá , ìwé tó fẹrí hàn pé ṣe lòun kọ láti ṣètìlẹyìn fún ilẹ Soviet nínú ogun , ìyẹn ló sì gbé òun dé ọgbà ẹwọn .  Nígbà tí Bàbá fi wọn han àwọn aláṣẹ ilẹ Jámánì , wọn dá ẹmí rẹ sí .  Àwọn ará Jámánì fẹ láti mọ orúkọ gbogbo àwọn tó fọwọ sowọ pọ pẹlú ilẹ Soviet .  Wọn fagbára mú Bàbá pé kó tọka sí wọn , ṣùgbọn ó kọ .  Ó ṣàlàyé ipò àìdásí tọtún tòsì rẹ fún wọn .  Ká ní ó dárúkọ ẹnì kankan ni , wọn ì bá yìnbọn pa ẹni yẹn .  Nítorí náà , àìdásí tọtún tòsì Bàbá tún gba ẹmí àwọn ẹlòmíràn là , àwọn wọnyẹn sì mọrírì ohun tó ṣe .  Ṣíṣiṣẹ Lábẹlẹ  Àwọn Soviet padà sí Ukraine ní August 1944 , nígbà tó sì di May 1945 , Ogun Àgbáyé Kejì parí láàárín àwọn ará Yúróòpù .  Lẹyìn ìgbà yẹn , ohun tí wọn pè ní Ìbòjú Irin ya àwa tí a wà ní Soviet Union sọtọ kúrò lára àwọn aráyé yòókù .  Kódà kíkàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní òdìkejì àlà ilẹ wa ní Poland ṣòro .  Àwọn Ẹlẹrìí tó gbóyà yóò rọra yọ kọjá àlà náà sí òdìkejì , wọn á sì kó ìwé ìròyìn Ilé Ìṣọ ṣíṣeyebíye mélòó kan wá .  Níwọn bí àlà kò ti ju kìlómítà mẹjọ sí ilé wa ní Laskiv , mo gbọ nípa ewu tí àwọn ońṣẹ wọnyẹn forí là .  Bí àpẹẹrẹ , Ẹlẹrìí kan tí wọn ń pè ní Silvester ré kọjá lẹẹmejì , ó sì padà nígbà méjèèjì láìsí ìṣòro .  Ṣùgbọn nígbà tó lọ lẹẹkẹta , àwùjọ ẹṣọ tó ń káàkiri àlà náà àti àwọn ajá ọdẹ wọn rí i .  Àwọn sójà náà kígbe pé kó dúró , ṣùgbọn Silvester sá nítorí ẹmí rẹ .  Ohun kan ṣoṣo tó lè mú kó bọ lọwọ àwọn ajá náà ni nípa wíwọdò lọ sínú adágún kan tó wà ní tòsí .  Inú omi tó mù ún dé ọrùn ló wà ní gbogbo òru yẹn , tó sá pa mọ sínú esùsú .  Nígbẹyìngbẹyín , nígbà tí àwọn ẹṣọ tí ń káàkiri yẹn jáwọ nínú wíwá a , Silvester ta gọọgọọ lọ sílé , ó ti rẹ ẹ .  Bí mo ṣe ṣàlàyé tẹlẹ , wọn pa ìbátan Silvester kan tó ń jẹ Stepan nígbà tó ń gbìyànjú láti ré kọjá .  Síbẹ , ó ṣe pàtàkì pé kí a máa kàn sí àwọn ènìyàn Jèhófà .  Nípasẹ ìsapá àwọn ońṣẹ tó gbóyà , ó ṣeé ṣe fún wa láti máa rí oúnjẹ tẹmí àti ìtọsọnà tí ń ranni lọwọ gbà .  Lọdún tó tẹ lé e , ìyẹn lọdún 1948 , wọn ṣèrìbọmi fún mi lóru nínú adágún kan tó wà ní tòsí ilé wa .  Àwọn tó fẹ ṣèrìbọmi pàdé ní ilé wa , ṣùgbọn mi ò mọ wọn nítorí pé inú òkùnkùn ni , ìkọkọ la ti ṣe gbogbo nǹkan tí a ṣe láìsí ariwo rárá .  Àwa tó fẹ ṣe ìrìbọmi kò sọrọ sí ara wa .  Mi ò mọ ẹni tó sọ àsọyé ìrìbọmi , mi ò mọ ẹni tó bi mí ní àwọn ìbéèrè ìrìbọmi bí a ti dúró sí tòsí adágún náà , bẹẹ ni mi ò mọ ẹni tó rì mí bọmi .  Láwọn ọdún díẹ lẹyìn náà , nígbà tí èmi àti ọrẹ mi kan ń fi àkọsílẹ wa wéra wọn , a rí i pé àwa méjèèjì wà lára àwọn tó ṣèrìbọmi lóru ọjọ yẹn !  Lọdún 1949 , àwọn Ẹlẹrìí ní Ukraine rí ìsọfúnni gbà láti Brooklyn tó rọ wọn pé kí wọn bẹ ìlú Moscow pé kó fàṣẹ sí iṣẹ ìwàásù ní Soviet Union .  Nígbà tí wọn rí ìtọsọnà yẹn , wọn kọwé ẹbẹ sí Ìgbìmọ Aṣòfin Gíga Jù Lọ ní U.S.S.R , wọn sì fi rán mínísítà ọrọ abẹlé .  Lẹyìn náà , wọn ní kí Mykola Pyatokha àti Ilya Babijchuk lọ sí Moscow láti gba èsì ìjọba nípa ìwé ẹbẹ tí wọn kọ .  Wọn gbà bẹẹ , wọn sì rìnrìn àjò lọ sí Moscow nígbà ẹẹrùn yẹn .  Aláṣẹ tó gba àwọn aṣojú yìí lálejò fetí sílẹ bí wọn ti ń ṣàlàyé ìdí tí a fi ń ṣe iṣẹ wa , èyí tó bá Bíbélì mu .  Wọn ṣàlàyé pé a ń ṣe iṣẹ wa ní ìmúṣẹ àsọtẹlẹ Jésù pé  a ó sì wàásù ìhìn rere ìjọba yìí ní gbogbo ilẹ ayé tí a ń gbé , láti ṣe ẹrí fún gbogbo àwọn orílẹ - èdè .   Ṣùgbọn , aláṣẹ náà sọ pé Orílẹ - Èdè náà kò ní fàṣẹ sí iṣẹ wa láé .  Àwọn Ẹlẹrìí náà padà sílé , wọn sì lọ sí ìlú Kiev tó jẹ olú ìlú àwọn ará Ukraine láti gba àṣẹ láti máa ṣe iṣẹ wa ní Ukraine níhìn - ín lábẹ òfin .  Lọtẹ yìí pẹlú , àwọn aláṣẹ kò fún wọn lóhun tí wọn béèrè .  Wọn sọ pé wọn kò ní dààmú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kìkì bí wọn yóò bá ṣètìlẹyìn fún Orílẹ - Èdè náà .  Wọn sọ pé àwọn Ẹlẹrìí ní láti sìn gẹgẹ bí ọmọ ẹgbẹ ológun , kí wọn sì bá wọn dìbò .  Ni wọn bá tún ṣàlàyé ipò àìdásí tọtún tòsì wa fún wọn , pé ní àfarawé Jésù Kristi tó jẹ Ọgá wa , a kò gbọdọ jẹ apá kan ayé .  Jòhánù 17 : 14 - 16 .  Kò pẹ lẹyìn ìyẹn , wọn fàṣẹ ọba mú Arákùnrin Pyatokha àti Babijchuk , wọn fẹsùn kàn wọn , wọn sì jù wọn sẹwọn ọdún mẹẹẹdọgbọn .  Kó tó di ìgbà yẹn , lọdún 1950 , ọpọ Ẹlẹrìí títí kan bàbá mi ni àwọn aláṣẹ mú lọ .  Wọn sọ ọ sí ẹwọn ọdún mẹẹẹdọgbọn , wọn sì fi í ránṣẹ sí Khabarovsk ní ìhà ìlà oòrùn ìkángun ilẹ Soviet Union tó fẹrẹẹ jìnnà tó ẹgbẹrún méje kìlómítà !  Wọn Rán Wa Sígbèkùn ní Siberia  Lẹyìn náà , ní April 1951 , Orílẹ - Èdè Soviet gbéjà ko àwọn Ẹlẹrìí lọnà àfètòṣe , ní àwọn ìpínlẹ ìhà ìwọ oòrùn rẹ tí a wá mọ sí Latvia , Estonia , Lithuania , Moldova , Belarus , àti Ukraine báyìí .  Lóṣù yẹn , nǹkan bí ẹgbẹrún méje lára wa , títí kan èmi àti Màmá ni wọn rán sígbèkùn ní Siberia .  Ṣe làwọn sójà ṣàdédé wá sílé wa lóru , wọn sì kó wa lọ sí ibùdó ọkọ ojú irin .  Wọn tì wá mọ inú ọkọ ojú irin tí wọn fi ń kó màlúù , àwa bí àádọta ni wọn kó sínú iyàrá kọọkan , nígbà tó sì di ẹyìn ọsẹ méjì , wọn já wa sí ibì kan tí wọn ń pè ní Zalari , tó wà ní tòsí Adágún Baikal lágbègbè Irkutsk .  Bí a ti dúró nínú ìrì dídì , tí ẹfúùfù títutù nini ń fẹ , tí àwọn sójà tó dìhámọra sì yí wa ká , mo ṣe kàyéfì nípa ohun tí yóò ṣẹlẹ sí wa .  Báwo ni màá ṣe lè jẹ adúróṣinṣin ti Jèhófà níhìn - ín ?  A bẹrẹ sí kọ orin Ìjọba Ọlọrun kí a lè gbàgbé nípa òtútù .  Nígbà tó yá , àwọn ọgá tó ní ilé iṣẹ ládùúgbò náà dé .  Àwọn kan ń wá àwọn ọkùnrin tó lè máa bá wọn ṣe iṣẹ tó lágbára , àwọn mìíràn sì ń wá àwọn obìnrin tó lè máa bá wọn tọjú nǹkan , irú bíi títọjú ẹranko .  Wọn mú èmi àti Màmá lọ sí ibi iṣẹ ìkọlé kan níbi tí wọn ti ń kọ Ilé Iṣẹ Iná Mànàmáná ti Tagninskaya .  Nígbà tí a débẹ , a rí àwọn ilé onígi , ilé tí àwọn tí wọn kó ní ìgbèkùn máa ń gbé .  Wọn yàn mí pé kí n máa wa katakata , kí n sì máa ṣe iṣẹ iná mànàmáná , wọn sì ní kí Màmá máa ṣiṣẹ nínú oko kan .  Ẹni tí wọn lé nílùú ni wọn kà wá sí , wọn ò kà wá sí ẹlẹwọn .  Nítorí náà , a lómìnira láti máa rìn káàkiri ní tòsí ilé iṣẹ iná mànàmáná náà , bó tilẹ jẹ pé wọn ò jẹ ká lọ sí ibùdó tó sún mọ wa , tó jìnnà tó nǹkan bí àádọta kìlómítà .  Àwọn aláṣẹ fagbára mú wa pé ká fọwọ sí ìwé kan tó sọ pé títí ayé la máa fi wà níbẹ .  Ìyẹn dà bí ẹni pé àkókò tó gùn gbọọrọ gbọọrọ ni lójú mi , èmi tí mo jẹ ọmọ ọdún mọkàndínlógún , ní mo bá kọ , mo ní mi ò fọwọ síwèé .  Síbẹ , ọdún mẹẹẹdógún la fi wà níbẹ .  Ní ibi tí a wà ní Siberia , kì í ṣe kìlómítà mẹjọ péré ni àlà ilẹ Poland fi jìnnà sí wa mọ , ṣùgbọn ó ju ẹgbẹrún mẹfà kìlómítà lọ tó fi jìnnà sí wa !  Àwa Ẹlẹrìí ṣe gbogbo ohun tí a lè ṣe láti ṣètò ara wa , a sì dá àwọn ìjọ sílẹ lẹẹkan sí i , a yan àwọn ọkùnrin láti máa mú ipò iwájú .  Lákọọkọ , a kò ní àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì àyàfi àwọn ìwé díẹ tí àwọn Ẹlẹrìí kan dọgbọn mú dání nígbà tí wọn ń bọ láti Ukraine .  Àwọn la fọwọ dà kọ , tí a sì pín wọn káàkiri láàárín ara wa .  Kò pẹ tí a fi bẹrẹ sí ṣe àwọn ìpàdé .  Níwọn bó ti jẹ pé púpọ wa ló ń gbé nínú àwọn ilé onígi wọnyẹn , a sábà máa ń péjọ ní ìrọlẹ .  Nǹkan bí àádọta èèyàn ló wà ní ìjọ wa , èmi ni wọn sì yàn pé kí n máa darí Ilé Ẹkọ Iṣẹ Òjíṣẹ Ìṣàkóso Ọlọrun .  Àwa ọkùnrin díẹ ló wà ní ìjọ wa , nítorí náà , àwọn obìnrin pẹlú máa ń ṣiṣẹ ní ilé ẹkọ , ìlànà yìí ni ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bẹrẹ sí í lò ní àwọn ìjọ mìíràn gbogbo lọdún 1958 .  Gbogbo wa ló máa ń fọwọ pàtàkì mú iṣẹ tí wọn bá yàn fún wa , a máa ń wo ilé ẹkọ náà gẹgẹ bí ọnà kan láti yin Jèhófà , kí a sì fún àwọn ẹlòmíràn nínú ìjọ níṣìírí .  A Bù Kún Iṣẹ Òjíṣẹ Wa  Níwọn bó ti jẹ pé àwọn tí kì í ṣe Ẹlẹrìí ń bá wa gbé ní ibùdó yẹn , agbára káká ni ọjọ kan yóò kọjá tí a kò ní sọ fún àwọn ẹlòmíràn nípa ìgbàgbọ wa , bó tilẹ jẹ pé wọn ka ṣíṣe bẹẹ léèwọ pátápátá .  Lẹyìn tí Joseph Stalin , tó jẹ olórí ìjọba ilẹ Soviet kú lọdún 1953 , ipò nǹkan sunwọn sí i .  Wọn jẹ kí a máa sọ àwọn ohun tí a gbà gbọ ní ìbámu pẹlú Bíbélì fún àwọn ènìyàn , a sì láǹfààní láti sọ ọ ní gbangba ju ti tẹlẹ .  Nípa kíkọ lẹtà sí àwọn ọrẹ wa tó wà ní Ukraine , a mọ ibi tí àwọn Ẹlẹrìí mìíràn wà ní àgbègbè wa , a sì wá wọn kàn .  Èyí jẹ kí a lè ṣètò àwọn ìjọ wa sí àwọn àyíká .  Lọdún 1954 , mo gbé Olga , tí òun náà wà lára àwa tí a wà ní ìgbèkùn láti Ukraine , níyàwó .  Fún ọpọ ọdún , ó ṣe ìtìlẹyìn fún mi gidigidi nínú iṣẹ ìsìn mi sí Jèhófà .  Ẹgbọn Olga ni Stepan , tí wọn pa ní àlà Ukraine àti Poland lọdún 1947 yẹn .  Nígbà tó yá , a bí ọmọbìnrin tí ń jẹ Valentina .  Èmi àti Olga rí ọpọ ìbùkún nínú iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni wa ní Siberia .  Bí àpẹẹrẹ , a pàdé George , tó jẹ aṣíwájú ìjọ Onítẹbọmi kan .  A máa ń dé ọdọ rẹ déédéé , a sì máa ń bá a ṣèkẹkọọ nínú ìwé ìròyìn Ilé Ìṣọ èyíkéyìí tó bá wà .  Kò pẹ tí George fi rí i pé òtítọ ni ohun tí àwọn ìránṣẹ Jèhófà ń wàásù rẹ látinú Bíbélì .  A tún bẹrẹ sí bá ọpọ lára àwọn ọrẹ rẹ tí wọn jọ wà nínú ìjọ Onítẹbọmi ṣèkẹkọọ pẹlú .  Inú wa mà dùn gan - an nígbà tí George àti àwọn ọrẹ rẹ kan ṣe ìrìbọmi , tí wọn sì di arákùnrin wa nípa tẹmí !  Lọdún 1956 , wọn sọ mí di alábòójútó arìnrìn - àjò , tó ń béèrè pé kí n máa bẹ ìjọ kọọkan wò lágbègbè wa lọsọọsẹ .  Màá ṣiṣẹ látàárọ ṣúlẹ , lẹyìn náà màá gun alùpùpù mi ní alẹ lọ sí ìjọ tí mo fẹ bá ṣèpàdé .  Lówùúrọ kùtù ọjọ kejì , màá padà lọ síbi iṣẹ mi .  Mykhailo Serdinsky , tí wọn yàn pé kí ó máa ràn mí lọwọ nínú iṣẹ ìrìn àjò , kú nínú ìjàǹbá mọtò lọdún 1958 .  Ó kú ní ọjọ Wednesday , ṣùgbọn a dá ìsìnkú rẹ dúró di ọjọ Sunday kí ọpọ Ẹlẹrìí lè láǹfààní láti wá .  Nígbà tí èrò púpọ bẹrẹ sí lọ sí itẹ , àwọn mẹńbà Àjọ Aláàbò Orílẹ - Èdè tẹ lé wa .  Sísọ àsọyé tó sọ ìrètí wa tí a gbé karí Bíbélì nípa àjíǹde túmọ sí pé ó ṣeé ṣe kí wọn fàṣẹ mú wa .  Ṣùgbọn ó di dandan pé kí ń sọ nípa Mykhailo àti ìrètí àgbàyanu tó ní lọjọ ọla .  Bó tilẹ jẹ pé mo lo Bíbélì , Àjọ Aláàbò Ìlú kò fàṣẹ mú mi .  Ó hàn gbangba pé wọn ronú pé kò sóhun tí wọn fẹ rí gbà nínú mímú mi , wọn sì tún mọ mí dáadáa níwọn bó ti jẹ pé ọpọ ìgbà ni mo ti jẹ  àlejò  wọn ní orílé - iṣẹ wọn , tí wọn ti máa ń bi mí ní ìbéèrè .  Afinisùn Kan Tú Àṣírí Wa  Lọdún 1959 , Àjọ Aláàbò Orílẹ - Èdè fàṣẹ mú àwọn Ẹlẹrìí méjìlá tó ń mú ipò iwájú nínú iṣẹ ìwàásù .  Wọn tún ké sí ọpọ àwọn mìíràn tí wọn sì bi wọn láwọn ìbéèrè , mo sì wà lára wọn .  Nígbà tó kàn mí láti bi ní ìbéèrè , ó yà mí lẹnu láti gbọ tí àwọn aláṣẹ náà ń sọ àwọn kúlẹkúlẹ tó jẹ àṣírí nípa iṣẹ wa .  Báwo ni wọn ṣe mọ àwọn nǹkan wọnyí ?  Ó dájú pé afinisùn kan wà , ẹnì kan tó mọ wá dáadáa , tó sì ti pẹ díẹ tó ti ń bá Orílẹ - Èdè yìí ṣiṣẹ .  Àwọn méjìlá tí wọn mú wà nínú sẹẹlì tó so mọra wọn , wọn sì fohùn ṣọkan pé wọn kò ní dá àwọn aláṣẹ náà lóhùn ọrọ kankan mọ .  Bí wọn bá ṣe bẹẹ , á di dandan pé kí afinisùn yẹn fúnra rẹ yọjú nígbà tí wọn bá ń ṣe ìgbẹjọ láti jẹrìí mọ wọn .  Bó tilẹ jẹ pé wọn ò fẹsùn kàn mí , mo lọ sí kóòtù kí n lè rí ohun tó máa ṣẹlẹ .  Adájọ béèrè àwọn ìbéèrè , àwọn méjìlá náà kò sì fèsì .  Ìgbà yẹn ni Ẹlẹrìí kan tó ń jẹ Konstantyn Polishchuk , tí mo ti mọ fún ọpọ ọdún , wá jẹrìí mọ àwọn méjìlá náà .  Wọn parí ìgbẹjọ náà nípa jíju díẹ lára àwọn Ẹlẹrìí wọnyẹn sẹwọn .  Ní òpópónà , ní ìta kóòtù náà , mo lọ já bá Polishchuk .  Mo bi í léèrè pé :  Kí ló dé tí o fi ń táṣìírí wa ?   Ó fèsì pé :  Nítorí pé mi ò gbà gbọ mọ ni .   Mo bi í pé :  Kí lohun tí o kò gbà gbọ mọ ?   Ó fèsì pé :  Mi ò lè gba Bíbélì gbọ mọ rárá ni .   Polishchuk lè ti táṣìírí èmi pẹlú , ṣùgbọn kò dárúkọ mi nígbà tó ń jẹrìí .  Nítorí náà , mo bi í léèrè ìdí tí kò ṣe dárúkọ mi .  Ó ṣàlàyé pé :  Mi ò fẹ kí o lọ sẹwọn .  Ọkàn mi ṣì ń dá mi lẹbi nítorí Stepan tó jẹ ẹgbọn ìyàwó rẹ .  Èmi ni mo rán an lọ sí òdì kejì àlà yẹn ní òru ọjọ tí wọn pa á yẹn .  Ó dùn mí gan - an ní .   Ọrọ rẹ yà mí lẹnu gidigidi .  Ẹrí ọkàn rẹ ti gbòdì pátápátá !  Inú rẹ bà jẹ pé Stepan kú , síbẹ ó wá ń táṣìírí àwọn ìránṣẹ Jèhófà báyìí .  Mi ò tún fojú mi kan Polishchuk mọ .  Ó kú ní oṣù mélòó kan lẹyìn náà .  Ní tèmi , láti rí ẹnì kan tí mo ti fọkàn tán fún ọpọ ọdún , tó wá táṣìírí àwọn ará wa bà mí lọkàn jẹ gidigidi .  Ṣùgbọn ìrírí yẹn kọ mi ní ẹkọ ṣíṣeyebíye kan : Polishchuk di aláìṣòótọ nítorí pé kò ka Bíbélì mọ , kò sì gba ohun tó wà nínú rẹ gbọ mọ .  Dájúdájú , a gbọdọ fi ẹkọ yìí sọkàn pé : Bí a óò bá jẹ olóòótọ sí Jèhófà , a gbọdọ máa kẹkọọ Ìwé Mímọ déédéé .  Bíbélì wí pé :  Fi ìṣọ ṣọ ọkàn - àyà rẹ , nítorí láti inú rẹ ni àwọn orísun ìyè ti wá .   Ní àfikún sí i , àpọsítélì Pọọlù sọ fún àwọn Kristẹni pé kí wọn kíyè sára .  Nítorí kí ni ?   Kí ọkàn - àyà burúkú tí ó ṣaláìní ìgbàgbọ má bàa dìde nínú ẹnikẹni nínú yín láé nípa lílọ kúrò lọdọ Ọlọrun alààyè .   Òwe 4 : 23 ; Hébérù 3 : 12 .  A Padà sí Ukraine  Nígbà tí ìgbèkùn wa ní Siberia parí ní ọdún 1966 , èmi àti Olga padà sí Ukraine , sí ìlú kan tí ń jẹ Sokal , tó fi nǹkan bí ọgọrin kìlómítà jìnnà sí Lviv .  Iṣẹ táa ní láti ṣe pọ , níwọn bó ti jẹ pé Ẹlẹrìí mẹrìnlélọgbọn péré ló wà ní Sokal àti ní ìlú Cervonograd àti Sosnivka tí wọn wà ní tòsí .  Lónìí , ìjọ mọkànlá ló wà ní àgbègbè yìí !  Olga jẹ olùṣòtítọ títí tó fi kú lọdún 1993 .  Ọdún mẹta lẹyìn náà , mo fẹ Lidiya , òun sì ti jẹ okun ńláǹlà fún mi láti ìgbà yẹn wá .  Láfikún sí i , Valentina tó jẹ ọmọbìnrin mi àti ìdílé rẹ jẹ onítara ìránṣẹ Jèhófà , wọn sì ti jẹ orísun ìṣírí fún mi pẹlú .  Ṣùgbọn o , ohun tó ṣì ń mú inú mi dùn jù lọ ni pé mo ti dúró ṣinṣin ti Jèhófà , Ọlọrun tó jẹ adúróṣinṣin nínú àwọn ohun tó ń ṣe .  2 Sámúẹlì 22 : 26 .  Alexei Davidjuk jẹ adúróṣinṣin ti Jèhófà títí tó fi kú ní February 18 , 2000 , nígbà tí a ń ṣètò láti tẹ àpilẹkọ yìí jáde .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Ìjọ wa tó máa ń ṣèpàdé ní ibùdó náà ní ọdún 1952 , ní ìhà ìlà oòrùn Siberia   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Ilé Ẹkọ Iṣẹ Òjíṣẹ Ìṣàkóso Ọlọrun wa ní ọdún 1953   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Ààtò Ìsìnkú Mykhailo Serdinsky lọdún 1958   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Èmi àti Lidiya , aya mi  Àwọn Òkè Aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ ní Mẹsíkò  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ MẸSÍKÒ  ỌPỌ jù lọ àwọn èèyàn lónìí ló mọ nípa àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ ní Íjíbítì .  Ní ilẹ Amẹríkà pẹlú , àwọn awalẹpìtàn ti rí ọpọ àwọn nǹkan tó dà bí òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ , pàápàá ní Mẹsíkò .  Bíi ti àwọn ẹlẹgbẹ wọn ní Íjíbítì , àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ tó jẹ ti àwọn ará Mẹsíkò ti wà fún ọpọ ọrúndún , àràmàǹdà sì lọràn wọn jẹ .  Òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ ti àwọn ará Íjíbítì jẹ ibojì tí wọn fi òkúta ńláńlá yí po lọ sókè .  Àwọn ọnà àbákọjá inú rẹ lọhùn - ún ló lọ sínú ibojì náà , tó jẹ ibi tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ náà .  Ṣùgbọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ ti àwọn ará Mẹsíkò jẹ òkìtì iyẹpẹ ńláǹlà tó ní tẹńpìlì kan lórí rẹ , ó sì ní àtẹgùn kan níta tó ń jẹ kí èèyàn lè gun orí rẹ .  Àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ to wà ní ilẹ Amẹríkà sì yàtọ díẹ , wọn kì í ṣe ibojì .  Teotihuacán   Ìlú Àwọn Ọlọrun   Ọkan nínú àwọn ibi tí a ti lè rí òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ tó gba iwájú jù lọ ní Mẹsíkò ni Teotihuacán .  Teotihuacán tó wà ní nǹkan bí àádọta kìlómítà ní ìhà àríwá Ìlú Ńlá Mẹsíkò ṣì jẹ àràmàǹdà lójú àwọn onímọ ìjìnlẹ nípa ẹdá ènìyàn , àti àwọn awalẹpìtàn .  Àwọn tó ń kọ olú ìlú ìgbàanì náà pa á tì ní nǹkan bí ẹẹdẹgbẹta ọdún ṣáájú kí àṣà ìṣẹdálẹ àwọn èèyàn Aztec tó bẹrẹ .  Orúkọ náà , Teotihuacán , wá látinú èdè Nahuatl , tó túmọ sí  Ìlú Àwọn Ọlọrun  tàbí  Ibi Tí Àwọn Èèyàn ti Di Àwọn Ọlọrun .   Àwọn kan ronú pé àwọn èèyàn Aztec ló fún ìlú náà lórúkọ yìí nígbà tí wọn ṣèbẹwò síbẹ .  George Stuart , tó jẹ ọkan lára àwọn olóòtú ìwé ìròyìn National Geographic , ṣàlàyé pé ,  Teotihuacan ni ìlú ńlá àkọkọ ní ti gidi ní Ìlàjì Ilẹ Ayé ní Ìhà Ìwọ Oòrùn . . .  Ó bẹrẹ ní nǹkan bí ìbẹrẹ sànmánì Kristẹni , ó sì wà fún nǹkan bíi ọrúndún méje , lẹyìn náà ló wá di nǹkan ìtàn .  Nígbà tó fi láásìkí jù lọ , ní nǹkan bí ọdún 500 Sànmánì Tiwa , wọn díwọn rẹ pé àwọn èèyàn tó gbé ibẹ tó nǹkan bí ẹgbẹrún márùnlélọgọfà  125,000  sí ẹgbẹrún lọnà igba  200,000  .   Ó fẹrẹẹ jẹ pé àárín ìlù náà ni Òkè Aboríṣóńṣó - Bìdírẹkẹtẹ ti Oòrùn wà .  Ìsàlẹ rẹ fẹ tó okòólérúgba  220  mítà níbùú àti igba ó lé márùndínlọgbọn  225  mítà lóròó , tí ìpele títẹjú márùn - ún tó ní sì wá ga sókè dé ibi tó ga dé nísinsìnyí tó jẹ nǹkan bíi mítà mẹtàlélọgọta  63  .  Láti lè dé orí òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ náà , èèyàn á gùn tó òjìlérúgba  240  àtẹgùn .  Òkè Aboríṣóńṣó - Bìdírẹkẹtẹ ti Òṣùpá wà ní àríwá ìlú àtijọ yìí , tí orí rẹ sì ga tó ogójì mítà .  Ìgbà kan wà tí àwọn tẹńpìlì wà lórí àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ méjì tó ṣe pàtàkì jù lọ wọnyí .  Láwọn ẹwádún àìpẹ yìí , ohun púpọ la ti mọ nípa àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ wọnyí .  Ṣùgbọn , gẹgẹ bí Stuart ṣe sọ ,  agbára káká la fi mọ ohunkóhun nípa ibi tí àwọn ará Teotihuacan ti ṣẹ wá , èdè tí wọn sọ , bí wọn ṣe ṣètò àwùjọ wọn , àti ohun tó fà á tí wọn fi pòórá .   Àwọn Ibòmíràn Tí Òkè Aboríṣóńṣó - Bìdírẹkẹtẹ Wà  Láàárín Ìlú Ńlá Mẹsíkò gan - an , èèyàn lè ṣèbẹwò sí Tẹńpìlì Pàtàkì ti àwọn èèyàn Aztec .  Bó tilẹ jẹ pé èèyàn kò ní rí òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ níbẹ , èèyàn lè rí àwókù òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ náà tó jẹ ìpìlẹ fún tẹńpìlì pàtàkì yẹn .  Àwọn awalẹpìtàn ti rí pẹpẹ méjì tí wọn ti máa ń fi èèyàn rúbọ níbẹ .  Chichén Itzá jẹ ọkan lára àwọn ibi òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ tí àwọn èèyàn máa ń ṣèbẹwò sí jù lọ ní Mẹsíkò .  Ọpọ àwókù ìgbàanì ló wà ní ẹkùn ilẹ àwọn Maya , ṣùgbọn ìwọnyí lèèyàn lè tètè dé ìdí wọn jù lọ nítorí pé tòsí ìlú Mérida ní Yucatán , ni wọn wà .  Bó tilẹ jẹ pé ìpínlẹ àwọn Maya ni wọn kọ wọn sí , ìgbékalẹ wọn fi hàn pé àwọn èèyàn Nahuatlan ní ipa gidigidi lórí àwọn ẹkùn ilẹ wọnyí nígbà kan rí .  Àwọn ilé kan fi hàn pé àwọn tó kọ wọn mọ nípa ìṣirò gidigidi , wọn sì ní ìmọ tó jinlẹ nípa sánmà .  Ní Palenque , àwọn olùṣèbẹwò lè rí ilé àwọn èèyàn Maya tí igbó Chiapas bò .  Ààfin àti Tẹńpìlì Àwọn Ìkọwé wà lára ọpọ àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ àtàwọn ilé tó wà níbẹ .  Gẹgẹ bí ìwé náà , The Mayas  3000 Years of Civilization , ti sọ , Tẹńpìlì Àwọn Ìkọwé  jẹ ọkan lára àwọn tẹńpìlì tó gbajúmọ jù lọ ní gbogbo ẹkùn ilẹ Gúúsù Àríwá Amẹríkà nítorí pé kì í ṣe pé ó wulẹ jẹ ìpìlẹ fún tẹńpìlì kan gẹgẹ bíi ti gbogbo àwọn yòókù ni , ṣùgbọn ó jẹ ohun ìrántí ìsìnkú .  Nínú rẹ , àtẹgùn abẹlẹ wà tó lọ sísàlẹ síbi ìyẹwù ìsìnkú tó jẹ ọlọlá ńlá jù lọ tí a tíì rí ní àgbègbè Maya .   Ṣe ni wọn kọ ibojì náà fún gómìnà kan tó gbé ayé ní ọrúndún kẹrin , tó ń jẹ Pacal , tàbí Uoxoc Ahau .  Díẹ ni ìwọnyí lára àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ tó wà ní Mẹsíkò .  A lè rí àwọn àwókù àti àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ mìíràn ti àwọn ará Gúúsù Àríwá Amẹríkà níbi púpọ jákèjádò orílẹ - èdè náà .  Àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ ńlá tún wà ní Guatemala àti Honduras .  Gbogbo ilé ìgbàanì wọnyí fi hàn pé àwọn olùgbé Gúúsù Àríwá Amẹríkà fẹràn ilẹ tó ga , tí wọn lè kọ àwọn ibi ìjọsìn wọn sórí rẹ .  Walter Krickeberg , tó ṣe ìwé Las Antiguas Culturas Mexicanas , kọwé pé :  Àṣà kíkọ àwọn tẹńpìlì sórí ìpìlẹ tó ní àtẹgùn bẹrẹ látayé ọjọun nígbà tí àwọn èèyàn ń jọsìn àwọn ibi gíga .   Ó fi kún un pé :  Nígbà tí àwa ní tiwa ronú pé ọrun dà bí  ibojì ,  àwọn ẹlòmíràn gbà pé ṣe ló dà bí òkè nípasẹ èyí tí oòrùn fi ń yọ ní òwúrọ , tí yóò sì wọ ní ìrọlẹ ; nítorí náà , pé ńṣe ni gẹrẹgẹrẹ rẹ ní àtẹgùn gẹgẹ bíi ti àwọn ilé ńlá .  Nípa báyìí , wọn sọ  òkè àtọwọdá  náà . . . di òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ tó ní àtẹgùn , bí a sì ṣe gbọ ọ nínú ìtàn àtẹnudẹnu , tí a sì rí i nínú àṣà , ọpọ àwọn èèyàn Gúúsù Àríwá Amẹríkà ló sọ ọ di àmì ọrun .   Èròǹgbà yìí lè rán àwọn akẹkọọ Bíbélì létí àkọsílẹ Bíbélì nípa Ilé Gogoro Bábélì , tó wà ní ìlú tí a wá mọ lẹyìn ìgbà yẹn sí Bábílónì .  Jẹnẹsísì 11 : 4 sọ nípa àwọn tó kọ ilé gogoro yẹn pé :  Wọn sọ wàyí pé :  Ó yá !  Ẹ jẹ kí a tẹ ìlú ńlá kan dó fún ara wa kí a sì tún kọ ilé gogoro tí téńté rẹ dé ọrun , ẹ sì jẹ kí a ṣe orúkọ lílókìkí fún ara wa .    Àwọn awalẹpìtàn ti rí àwọn ìgbékalẹ òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ tí ń jẹ tẹńpìlì ilẹ Mesopotámíà tí ó jẹ ipele - ipele àgbékà aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ ní ibi tí kò fi bẹẹ jìnnà sí àwọn àwókù ti Bábílónì .  Irú ìjọsìn tó bẹrẹ ní Bábílónì tàn dé apá ibi púpọ láyé , ó sì ṣeé ṣe kó jẹ pé ó dé ẹkùn ilẹ tí a wá mọ sí Mẹsíkò .  Kò ní yani lẹnu bó bá jẹ pé tẹńpìlì tí ó jẹ ipele - ipele àgbékà aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ ti Bábílónì títí kan ẹsìn tí wọn ń ṣe níbẹ , ni àwòfiṣàpẹẹrẹ fún àwọn òkè aboríṣóńṣó - bìdírẹkẹtẹ àràmàǹdà tí ń gbàfiyèsí , tó wà ní Mẹsíkò .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Teotihuacán   Credit Line   CNCA . - INAH . - MEX Reproducción Autorizada por el Instituto Nacional de Antropología e Historia   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Palenque  Wíwo Ayé  Àwọn Ọmọ Ilẹ Gẹẹsì àti Fàájì  Ní ọdún 1999 , fún ìgbà àkọkọ , ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tí a lè mú gẹgẹ bí àpẹẹrẹ náwó tó pọ lórí àwọn nǹkan àti ètò fàájì ju èyí tó ń ná lórí  oúnjẹ , ilé tàbí nǹkan mìíràn tí ìdílé ń náwó lé lórí lọsọọsẹ ,  ìyẹn lohun tí ìwé ìròyìn London náà , Times , sọ .  Lọdún 1968 , ìpín mẹsàn - án péré nínú ọgọrùn - ún àròpọ owó tí ìdílé ń ná ló ń lọ sórí fàájì , ṣùgbọn lónìí , ìpín mẹtàdínlógún nínú ọgọrùn - ún ni .  Olùgbaninímọràn fún àwọn tó ń rajà , Martin Hayward , sọ pé :  Nítorí pé ní báyìí , a ti dọlọrọ gidigidi ju ti nǹkan bí ọgbọn ọdún sẹyìn , àwọn nǹkan fàájì tó jẹ pé tí èèyàn bá rà wọn tẹlẹ , wọn á kà á sí pé nítorí afẹ ni , ti wá di nǹkan tí púpọ jù lọ èèyàn kà sí ohun kò - ṣeé - mánìí báyìí .  Ọpọ jù lọ ènìyàn ló ti wá ka gbígba ọlidé sí ohun tí a  nílò  kì í ṣe ohun tí a kàn  ń fẹ .   Àwọn kan tilẹ gbà pé gbígba ọlidé lẹẹmẹta lọdún jẹ ohun pàtàkì tí a nílò .   Àwọn agbo ìdílé wá ń ná ìlọpo mẹrin owó sórí ohun èlò fídíò àti ti rédíò , tẹlifíṣọn , àti àwọn kọǹpútà ju bí wọn ti ṣe lọdún 1968 lọ .  Ní ti gidi , ọkan nínú agboolé mẹwàá ló ń lo Íńtánẹẹtì , ọkan nínú mẹta ló sì ní kọǹpútà .  Rírẹjú Lọnà Tí Yóò Mú Kí Ara Èèyàn Nà  Ní ìbámu pẹlú ìwé ìròyìn The New York Times , àṣà gbígbáralé mímu kaféènì kí èèyàn má bàa tòògbé ní ọwọ ọsán lè má ṣàṣeyọrí ohun tí a ń fẹ .  Dókítà James Maas , tó jẹ ògbógi onímọ nípa oorun ní Yunifásítì Cornell , wí pé :  Mímu kaféènì yóò mú kí gbogbo nǹkan súni .  Àwọn oògùn tàbí ohun mímu tí èèyàn ṣe tí kì í jẹ kí oorun kun èèyàn kò lè dípò oorun tó yẹ kí o sùn .   Dípò tí èèyàn á fi ṣíwọ láti mu kọfí , Maas dábàá pé kí èèyàn rẹjú , ó sì sọ pé ìyẹn  yóò túbọ fúnni lókun gidigidi láti pọkàn pọ dáadáa láti ronú lórí àwọn kúlẹkúlẹ , kí èèyàn sì ṣe ìpinnu tó bọgbọn mu .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Times ti sọ , rírẹjú díẹ lọwọ ọsán , fún àkókò tí kò tó ọgbọn ìṣẹjú , lè jẹ kí ara èèyàn tún le padà , kò ní ṣòro fún ẹni náà láti jí , kò sì ní ṣèdíwọ fún oorun àsùngbádùn lálẹ .  Maas sọ pé :  A ò gbọdọ ta ko rírẹjú .  Ohun tó yẹ kí èèyàn máa ṣe lójoojúmọ ni .   Ṣé Ara Àgùntàn Ni Òwú Ti Ń Hù ?  Ní ìbámu pẹlú ìwádìí àìpẹ yìí tí Ẹgbẹ Àwọn Ọdọ Àgbẹ ní Ilẹ Yúróòpù fi lọlẹ , àwọn ọmọ tí iye wọn jẹ  ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún ní Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ni kò mọ ibi tí ṣúgà ti ń wá , ìdá mẹta nínú mẹrin . . . kò mọ ibi tí òwú ti ń wá , tí èyí tó ju ìdá kan nínú mẹrin sì gbà gbọ pé ara àgùntàn ló ti ń hù .   Láfikún sí i , ìpín mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ ọlọdún mẹsàn - án àti ọlọdún mẹwàá ní ilẹ Gẹẹsì àti ní Netherlands gbà gbọ pé orílẹ - èdè àwọn ni wọn ti ń gbin ọsàn àti ólífì .  Lọpọ ìgbà , kì í ṣe oko ni àwọn ọmọ ti ń rí àwọn irè oko sójú , bí kò ṣe ní ilé ìtajà , ilé ẹkọ ni wọn sì ti sábà máa ń kọ nípa iṣẹ àgbẹ .  Ìwọnyí lè jẹ ara ìdí tí fífi iṣẹ àgbẹ ṣiṣẹ ṣe kò fi ń fa ọpọ àwọn ọmọdé ní ilẹ Yúróòpù mọra lónìí .  Ẹgbẹ náà sọ pé :  Ní ìpíndọgba , ìpín mẹwàá péré nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ ní Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ni  yóò fi gbogbo ara fẹ  láti di àgbẹ lọjọ iwájú .   Ipò Ọrẹ Ń Ko Ìṣòro  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The Wall Street Journal ti sọ , àwọn ọjọ iṣẹ tó túbọ pọ sí i , ìrìn àjò iṣẹ ajé tó túbọ pọ sí i , àti fífi àwọn ohun abánáṣiṣẹ ṣe eré ìnàjú  tó máa ń jẹ ká máa lo gbogbo nǹkan , ṣùgbọn tí kì í jẹ ká lájọṣe pẹlú àwọn ẹlòmíràn  ti ń jin bíbá àwọn ẹlòmíràn dọrẹẹ lẹsẹ .  Ìwé ìròyìn náà tún sọ pé :  A kò wò ó pé lílo àkókò pa pọ pẹlú àwọn ọrẹ ṣe pàtàkì ṣùgbọn pé ṣe ló ń fi àkókò tó yẹ ká lò fún àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ tó kún fọfọ ṣòfò .   Ṣùgbọn àwọn tó pa bíbánidọrẹẹ tì lè rí i pé nígbà tí ọràn ìbìnújẹ bá ṣẹlẹ nínú ìdílé ,  kò sẹni tí wọn á rí ,  gẹgẹ bí onímọ ìbágbépọ ẹdá , Jan Yager , ti sọ .  Lọwọ kejì ẹwẹ , ó dà bíi pé àwọn ìwádìí fi hàn pé àwọn tó ní ọrẹ rere kì í ní másùnmáwo púpọ , wọn kì í ṣàìsàn tó bẹẹ , ó sì ṣeé ṣe kí wọn túbọ pẹ láyé pàápàá .  Ìwé ìròyìn Journal sọ pé :  Kókó ibẹ ni pé kí o mọ pé bíbá ọrẹ ṣíṣe nìṣó ń gba àfikún ìsapá , gẹgẹ bó ṣe ń rí nígbà téèyàn bá ń ṣiṣẹ , tó sì tún ń tọjú ìdílé .   Àwọn Ọmọ Tó Tóbi Jù  Dókítà Chwang Leh - chii , tó jẹ olórí ẹgbẹ àwọn ògbóǹtagí onímọ nípa oúnjẹ jíjẹ ní Taipei , Taiwan , kìlọ pé :  Ìsanra jọkọtọ jẹ ọkan nínú àwọn àìlera tó burú jù lọ tó ń ṣẹlẹ sí àwọn èwe ní Éṣíà .   Ìwé ìròyìn Asiaweek ròyìn pé , àwọn ọmọ tó tóbi jù ti pọ ní apá ibi púpọ ní Éṣíà , pàápàá láàárín àwọn ọmọdékùnrin tó ń gbé ní ìgboro .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe láìpẹ yìí ní Beijing fi hàn pé ó ju ìpín ogún nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ ilé ẹkọ alákọọbẹrẹ àti ilé ẹkọ girama tí wọn tóbi jù .  Ìròyìn náà sọ pé , ó dà bíi pé àwọn ọmọdé ní ilẹ Éṣíà túbọ ń lo àkókò púpọ sí i láti fi wo tẹlifíṣọn , kí wọn sì ṣe eré orí fídíò .  Kí ni a lè ṣe ?  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Asiaweek ti sọ , ojútùú rẹ gan - an kì í ṣe pé kí wọn dín oúnjẹ tí àwọn ọmọ ń jẹ kù , ṣùgbọn kí wọn jẹ kí wọn máa ṣe eré ìdárayá déédéé , kí wọn sì máa jẹ oúnjẹ tí ń ṣara lóore  tó sábà máa ń ní àwọn èso àti ewébẹ nínú dípò àwọn oúnjẹ tó kún fún ọrá .  Dókítà Chwang sọ síwájú sí i pé , jíjẹ kí àwọn iṣẹ tí a ń fara ṣe máa gbádùn mọni ló lè mú kí èèyàn ṣàṣeyọrí .  Ìròyìn náà sọ pé , àmọ bí àwọn ọmọ tó tóbi jù kò bá yí àṣà ìjẹun wọn padà , ìfúnpá wọn lè ga , ẹdọ wọn lè ní ìṣòro , wọn lè ní àrùn àtọgbẹ , wọn sì lè ní ìṣòro ti ìrònú òun ìhùwà .  Sinimá àti Ṣọọṣì  Ìwé ìròyìn The Independent , tí wọn ń ṣe ní London ròyìn pé :  Lójú àwọn ọdọlangba , àwọn fíìmù bíi Terminator 2 , Titanic àti Star Wars fúnni ní ìrírí tó jinlẹ ní ti ẹsìn ju bí àwọn ṣọọṣì ti ń ṣe .   Ọmọwé Lynn Clark , ti ibùdó ìwádìí nípa iṣẹ ìròyìn ní Yunifásítì Colorado , béèrè nípa fíìmù tó jọ ohun tí ẹsìn wọn gbà gbọ jù lọ lọwọ àwọn ọdọ tí iye wọn jẹ igba .  Ọpọ ló dárúkọ Terminator 2 , tó fi ìjàkadì tó ń bẹ láàárín ire àti ibi hàn , níbi tí òṣèré tó jẹ aṣíwájú nínú eré náà ti ń rìnrìn àjò padà láti lọ gba ọmọ kan tó dà bíi Mèsáyà là .  Nígbà tí Ọmọwé Clark ń sọrọ níbi àpérò kan ní Edinburgh , Scotland , ó parí ọrọ rẹ pé :  Òṣèré burúkú tó ń jẹ Darth Vader àti eré X Files làwọn ọdọ wá ń wò báyìí gẹgẹ bí ohun tí yóò ràn wọn lọwọ láti bá wọn yanjú ìbéèrè nípa ohun tí ìwàláàyè dá lé lórí .  Eré X Files ń fà wọn mọra nítorí pé ó ń ṣàyẹwò kúlẹkúlẹ nípa agbára kan tí a kò mọ tó ń ṣàkóso àgbáyé .  Ó gbé ìbéèrè dìde pé àwọn nǹkan kan wà tí sáyẹǹsì kò ṣàlàyé wọn .  Ìbéèrè tó jẹ ti ìsìn ni , ṣùgbọn ìsìn kò dáhùn ìbéèrè náà bó ti yẹ .   Sìgá Mímu Máa Ń Ké Ìwàláàyè Kúrú  Ìwé ìròyìn University of California Berkeley Wellness Letter sọ pé :  Ọkọọkan sìgá tí èèyàn bá mu ló máa ń dín ìṣẹjú mọkànlá kù nínú ọjọ ayé ẹni náà .   Nípa báyìí , bí ó bá mu páálí sìgá kan tán , ìyẹn yóò dín ọjọ kan ààbọ kù nínú ọjọ ayé ẹni náà , lọdún kọọkan tó bá sì fi ń mu páálí kan lójúmọ , yóò dín ohun tó fẹrẹẹ tó oṣù méjì kù nínú ọjọ ayé rẹ , gẹgẹ bí àwọn olùwádìí ní Yunifásítì ti Bristol , ní ilẹ Gẹẹsì ti sọ .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì dórí ìdíwọn yìí nípa fífi iye ọdún tí àwọn èèyàn tó ń mu sìgá ń lò láyé wé ti àwọn tí kì í mu sìgá .  Àwọn olùwádìí náà sọ pé :  Ó fi ohun tí sìgá mímú ń náni hàn lọnà tó lè yé gbogbo èèyàn .   Àwọn Erin  Ayàwòrán   Ní Ottapalam , ní ilẹ Íńdíà , wọn ń kọ àwọn ọmọ erin láti máa ya àwòrán nípa fífi ọwọ ìjà wọn mú búrọọṣì ìyàwòrán .  Àwọn alágbàwí ààbò ẹdá ti dá Ilé Iṣẹ Tí Erin Ti Ń Ya Àwòrán Tí A Sì Ti Ń Pa Á Mọ sílẹ láti kówó jọ nítorí àtidáàbò bo àwọn erin nípa títa àwòrán tí àwọn erin bá yà , ìyẹn ni ohun tí ìwé ìròyìn The Indian Express sọ .  Ó dà bíi pé akọ erin ọlọdún mẹfà kan tó ń jẹ Ganesan fẹràn iṣẹ  ìyàwòrán  tó ń ṣe gidigidi .  Bí àwòrán bá ti ń wù ú yà , yóò gbọn etí rẹ pepe , yóò sì gba búrọọṣì ìyàwòrán lọwọ ẹni tó ń kọ ọ níṣẹ .  Bí Ganesan bá ti ń yàwòrán lọwọ , kì í fẹ kí wọn dí òun lọwọ , kódà kò ní fẹ kí ẹyẹ tàbí ọkẹrẹ dí òun lọwọ .  Lẹyìn tí Ganesan bá ti yàwòrán tó lẹwà fún ìgbà díẹ , yóò dáwọ dúró , yóò sì ṣe bí ẹni pé ó ń ṣàyẹwò iṣẹ rẹ .  Ṣùgbọn , kì í ṣe gbogbo erin kéékèèké ló máa ń gbà pé kí wọn sọ àwọn di ẹranko  ayàwòrán .   Àwọn kan máa ń fi ìbínú wọn hàn nípa bíba búrọọṣì ìyàwòrán jẹ .  Ìbímọ Tí A Ṣètò  Ìwé ìròyìn Corriere della Sera tó jẹ ti Ítálì sọ pé :  Àwọn ọmọ ti mọ bí wọn yóò ṣe bí àwọn nígbà tí ilé ìwòsàn bá fẹ .   Níbi àpérò kan nípa ìbímọ , èyí tí wọn ṣe láìpẹ yìí ní Florence , Ítálì , ọmọ Switzerland náà , Fred Paccaud , tó jẹ onímọ nípa ìtọjú obìnrin sọ pé :  Láti ọrúndún kọkàndínlógún , ní ìhà Ìwọ Oòrùn ayé , àwọn tó ń bímọ ní ọjọ Sátidé àti Sunday ti fi ìpín márùnléláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún dín kù .  Ṣùgbọn kò tán síbẹ o : A lè sọ pé ọpọ jù lọ ọmọ ni wọn máa ń bí ní àkókò tí àwọn òṣìṣẹ máa ń wà lẹnu iṣẹ , ìyẹn ni pé ní àkókò tí ọpọ jù lọ àwọn dókítà àti nọọsì máa ń wà níbi iṣẹ .   Wọn lè lo egbòogi fún ìyá ọmọ náà kó lè bí i lákòókò náà tàbí kí wọn gbẹbí rẹ nípasẹ iṣẹ abẹ .  Angelo Scuderi , tó wá láti Florence , tó sì jẹ onímọ nípa ìtọjú àwọn obìnrin , wí pé :  Ó wá di pé ká máa lo egbòogi fún wọn , ká sì máa ṣiṣẹ abẹ fún wọn kí wọn lè bí ọmọ .  Gbígbẹbí fáboyún nípasẹ iṣẹ abẹ túbọ wá ń yára pọ sí i , èyí tí wọn ń lò fún ìpín ogún nínú ọgọrùn - ún  àwọn ọmọ tí wọn ń bí  nísinsìnyí .   Ṣùgbọn , Ọjọgbọn Carlo Romanini , tó jẹ ààrẹ Ẹgbẹ Onímọ Nípa Ìtọjú Obìnrin àti Ìbímọ ní Ítálì , sọ pé ,   ṣíṣètò  ìgbà tí ẹnì kan yóò bímọ kì í ṣe ọràn yíyan ìgbà tí yóò rọni lọrùn  ṣùgbọn ó jẹ láti dáàbò bo àwọn ìyá àti ọmọ wọn jòjòló lọwọ àwọn ìṣòro tí a kò rí tẹlẹ .  Ó wí pé :  Ó dára púpọ pé kí wọn  bímọ  nígbà tí àwọn òṣìṣẹ bá pọ ní ilé ìwòsàn , tí wọn sì lè fọwọ sọyà pé àwọn yóò ṣe gbogbo ìtọjú tí àwọn bá lè ṣe .   Ìlera Tó Sunwọn  Ṣe Ìtọsọnà Tuntun Ni ?  Àwọn nǹkan tó jẹ àwọn èèyàn lógún tó ọràn ìlera kò tó nǹkan .  Nígbà mìíràn , ó máa ń jọ pé bí àwọn òṣìṣẹ ìlera ṣe pọ tó , bẹẹ náà ni onírúurú àlàyé ṣe pọ tó .  Dípò gbígbè síhà kan , Jí !  gbìyànjú láti fi ọwọ àpilẹkọ yìí ròyìn nípa bí àwọn èèyàn púpọ sí i ṣe ń lọ gba ìtọjú tí wọn máa ń pè ní ìtọjú àfirọpò .  Kì í ṣe pé a ń tọka sí èyíkéyìí lára àwọn ìtọjú tí a óò jíròrò tàbí èyíkéyìí mìíràn gẹgẹ bí èyí tó dára jù .  Ọpọ ìtọjú ni a kò mẹnu kàn  àwọn kan wọpọ , àwọn kan sì ń fa awuyewuye .  A gbà gbọ pé líla àwọn èèyàn lóye ní gbogbo gbòò wúlò ; àwọn ìpinnu nípa ọràn ìlera jẹ ọràn ara ẹni látòkèdélẹ .  OLÚKÚLÙKÙ ló ń fẹ ní ìlera .  Ṣùgbọn ọwọ èèyàn lè ṣàìtẹ ìlera pípé , gẹgẹ bí a ṣe lè rí i nínú iye èèyàn tó ní ìṣòro ìlera .  Lójú àwọn kan , ó jọ pé àwọn tó ń ṣàìsàn lónìí pọ ju ti ìgbàkigbà rí lọ .  Láti lè ṣẹgun àìsàn , ọpọ dókítà fẹràn láti máa kọ oògùn tí àwọn ilé iṣẹ tí ń ṣe oògùn ṣe , tí wọn sì ń polówó rẹ kíkankíkan .  Lọnà tó gbàfiyèsí , irú àwọn oògùn wọnyẹn ti wá ń tà gan - an ní àwọn ẹwádún àìpẹ yìí , láti orí bílíọnù dọlà mélòó kan lọdún lọ sí ọgọrọọrún bílíọnù dọlà lọdọọdún .  Kí ni èyí wá yọrí sí ?  Àwọn oògùn tí dókítà kọ fún àwọn èèyàn ní ilé ìwòsàn ti ran ọpọ lára wọn lọwọ .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ara àwọn kan tí wọn ń lo oògùn kò yá síbẹ , ó tilẹ ń burú sí i ni .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé lẹnu àìpẹ yìí , àwọn kan ti yíjú sí gbígba ìtọjú láwọn ọnà mìíràn .  Ibi Tí Ọpọ Ń Yíjú Sí  Ní àwọn ibi tó ti jẹ pé àwọn oògùn ìgbàlódé tó wọpọ ni lájorí ohun tí wọn fi ń wo àwọn èèyàn , ọpọ èèyàn ló wá ń yíjú sí ohun tí wọn pè ní ìtọjú àfirọpò , tàbí àfikún .  Ìwé ìròyìn Consumer Reports ti May 2000 sọ pé :  Ó jọ pé ìdènà ńlá tó ti wà láàárín àwọn ìtọjú àfirọpò àti àwọn ìṣègùn ìgbàlódé ti ń wó .   Ìwé ìròyìn The Journal of the American Medical Association  JAMA  , ti November 11 , 1998 , sọ pé :  Àwọn ìlànà ìṣègùn àfirọpò , tí wọn sọ pé ó ń yí ipò àìsàn ara padà , tó ṣeé ṣe kí wọn má fi kọ àwọn èèyàn ní àwọn ilé ẹkọ ìṣègùn tàbí kí wọn máà sí ní àwọn ilé ìwòsàn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà lápapọ , ni àwọn ilé iṣẹ ìròyìn , àwùjọ àwọn oníṣègùn , àwọn aṣojú ìjọba , àti àwọn aráàlú ti darí àfiyèsí sí .   Ṣùgbọn gẹgẹ bí ohun tó ń lọ lọwọ ti fi hàn , ìwé ìròyìn Journal of Managed Care Pharmacy ṣàlàyé ní ọdún 1997 pé :  Tẹlẹ rí , àwọn oníṣègùn òyìnbó ń ṣiyè méjì nípa fífi oògùn àfirọpò tọjú èèyàn , ṣùgbọn ilé ẹkọ ìṣègùn mẹtàdínlọgbọn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  ìròyìn kan lẹnu àìpẹ yìí sọ pé márùndínlọgọrin ni wọn  ń kọ àwọn akẹkọọ ní iṣẹ lórí ìṣègùn àfirọpò bí akẹkọọ bá fẹ bẹẹ , títí kan yunifásítì ti Harvard , Stanford , Yunifásítì ti Arizona , àti Yale .   Ìwé ìròyìn JAMA sọ ohun tí ọpọ àwọn aláìsàn ń ṣe láti mú kí ìlera wọn sunwọn sí i .  Ó sọ pé :  Ní ọdún 1990 , a fojú díwọn pé ẹnì kan nínú èèyàn márùn - ún  iye tó fẹrẹẹ tó ìpín ogún nínú ọgọrùn - ún  tó gbé àìlera pàtàkì kan lọ sọdọ dókítà òyìnbó ló ń lo oògùn àfirọpò kan .  Ìpín yìí pọ sí i dé nǹkan bí ẹnì kan nínú èèyàn mẹta  iye tó fẹrẹẹ tó ìpín méjìlélọgbọn nínú ọgọrùn - ún  lọdún 1997 .   Àpilẹkọ náà tún sọ pé :  Àwọn ìwádìí tí a ṣe láwọn orílẹ - èdè tó yàtọ sí Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi hàn pé àwọn oògùn àfirọpò wọpọ ní àwọn orílẹ - èdè tó ní àwọn ilé iṣẹ ńláńlá .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn JAMA ti sọ , iye àwọn tó lo oògùn àfirọpò láìpẹ yìí láàárín oṣù méjìlá jẹ ìpín mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún ní Kánádà , ìpín mẹtàlélọgbọn nínú ọgọrùn - ún ní Finland , àti ìpín mọkàndínláàádọta nínú ọgọrùn - ún ní Ọsirélíà .  Ìwé ìròyìn JAMA sọ pé :  Bí àwọn èèyàn ṣe ń wá oògùn àfirọpò kiri ti wá gbàfiyèsí gan - an ni .   Ní pàtàkì , òótọ lọrọ náà nítorí pé ó ṣọwọn kí á rí àwọn oògùn àfirọpò lára ohun tí àwọn elétò ìbánigbófò ń báni dá sí .  Nítorí náà , àpilẹkọ inú ìwé ìròyìn JAMA náà parí ọrọ rẹ pé :  Ó ṣeé ṣe kí bí wọn ṣe ń lò ó ní lọọlọọ má tò bí wọn á ṣe máa lò ó bó bá di pé àwọn elétò ìbánigbófò bá ń túbọ báni gbé ìnáwó àwọn oògùn àfirọpò lọjọ iwájú .   Ìtẹsí láti pa àwọn oògùn àfirọpò pọ mọ àwọn oògùn òyìnbó ti jẹ àṣà gbogbo gbòò tó ti wà tipẹ ní ọpọ orílẹ - èdè .  Dókítà Peter Fisher , tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ìwòsàn Royal London Tí Wọn Ti Ń Fi Oògùn Pẹẹpẹẹpẹ Woni Sàn , sọ pé àwọn oríṣi oògùn àfirọpò ti  fẹrẹẹ di lájorí oògùn òyìnbó tí wọn fi ń wo aláìsàn ní ibi púpọ .  Kò tún sí oríṣi ìṣègùn méjì mọ , ìyẹn ìṣègùn òyìnbó àti ìṣègùn àfirọpò .  Èyí tó wà báyìí ni ìṣègùn tó dára tàbí ìṣègùn tí kò dára .   Nípa bẹẹ , ọpọ àwọn ògbóǹtagí oníṣègùn lónìí ti wá ń mọyì oògùn òyìnbó àti àwọn oògùn àfirọpò .  Dípò kí wọn máa kàn án nípá fún aláìsàn kan láti gba yálà oríṣi oògùn kan tàbí òmíràn , ńṣe ni wọn ń dámọràn pé kí wọn máa lo ohunkóhun tó bá ṣáà ti ṣe aláìsàn náà láǹfààní lára onírúurú oògùn tí a fi ń woni sàn .  Kí ni díẹ lára àwọn oríṣi ọnà tí a ń gbà woni sàn , tí a ń pè ní ìtọjú àfirọpò ?  Ìgbà wo àti ibo ni díẹ lára àwọn wọnyí ti wá ?  Àti pé èé ṣe tí ọpọ èèyàn tó bẹẹ fi ń lò wọn ?  Àwọn Ìtọjú Àfirọpò  Ìdí Tó Fi Jẹ Pé Òun Lọpọ Èèyàn Ń Yíjú Sí  ÌLÀNÀ ìtọjú àfirọpò ní onírúurú ọnà ìwòsàn àti ìtọjú nínú .  Ọpọ wọn la kó pọ sábẹ orúkọ kan náà , ìyẹn ni lílo ohun ìṣẹdá pọńbélé , tó jẹ oríṣi ìtọjú tó ní í ṣe pẹlú lílo àwọn ohun ìṣẹdá tàbí ara fúnra rẹ láti mú kí ara máa ṣiṣẹ bó ṣe yẹ kí ó lè wo ara rẹ sàn .  Mélòó kan lára àwọn oríṣi ìlànà ìtọjú yìí , tí àwọn èèyàn ti máa ń lò fún ọpọ ọrúndún , ni iṣẹ ìṣègùn ìgbàlódé ti kọ sílẹ tàbí kí wọn ti pa tì tipẹtipẹ .  Fún àpẹẹrẹ , ìwé ìròyìn Journal of the American Medical Association , ẹdà ti August 27 , 1960 , sọ pé fífi ohun tó tutù sójú ibi tí nǹkan ti jóni jẹ ohun tí  àwọn èèyàn ayé àtijọ mọ ṣùgbọn ó jọ pé àwọn oníṣègùn àti àwọn ọgbẹrì ti pa á tì .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìtọkasí tó wà káàkiri nínú oríṣiríṣi ìwé fohùn ṣọkan , wọn sì ti irú ìlànà ìtọjú yìí lẹyìn , síbẹ àwọn èèyàn kì í lò ó níbi gbogbo lónìí .  Ní gidi , èyí tó pọ jù lọ lára àwọn oníṣègùn ń sọ pé ,  kò sẹni tó ń lò ó ,  bó tilẹ jẹ pé kò sẹni tó mọ ìdí rẹ .   Bó ti wù kó rí , ní àwọn ẹwádún àìpẹ yìí fífi omi tútù tàbí ohun tó tutù ba ibi tí nǹkan ti jóni tún ti di ìlànà tí wọn ń lò nínú ìṣègùn òyìnbó .  Ìwé ìròyìn The Journal of Trauma , ti September 1963 , sọ pé :  Àwọn èèyàn ti wá ní ìfẹ sí lílo omi tútù láti kọkọ fi tọjú ibi tí nǹkan ti jóni láti ìgbà tí Ofeigsson àti Schulman ti kọ ìròyìn wọn ní ọdún 1959 àti 1960 .  A ti ń lo ìlànà yìí látọdún tó kọjá láti tọjú àwọn aláìsàn ; àbáyọrí rẹ sí wúni lórí .   Ìlànà fífi omi tútù ṣe ìtọjú náà kò fi bẹẹ léwu , ó sì ń mú kí ara tu aláìsàn .  Nínú ìlànà ìtọjú àfirọpò , wọn tún ń lo omi lásán lónírúurú ọnà láti fi ṣètọjú àwọn àìsàn , àti pé nísinsìnyí onírúurú ìtọjú bẹẹ làwọn oníṣègùn òde òní tẹwọ gbà .    Bákan náà , àwọn tó mọṣẹ ìtọjú àfirọpò dunjú sábà máa ń fi ewé wo àìsàn .  Ohun táwọn èèyàn ń lò fún ọgọrọọrún ọdún  kódà ẹgbẹẹgbẹrún  ọdún nìyẹn ní àwọn apá ibì kan lágbàáyé .  Fún àpẹẹrẹ , ní Íńdíà , fífi oògùn ìbílẹ wo àìsàn ti jẹ lájorí ọnà tí wọn ń gbà tọjú aláìsàn .  Lónìí , ó fẹrẹẹ jẹ pé níbi gbogbo ni ọpọ àwọn tó mọṣẹ ìṣègùn òyìnbó dunjú ti mọ agbára ìwòsàn tí àwọn ewé kan ní .  Ìrírí Kan Tó Kàmàmà  Ní nǹkan bí ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn , Richard Willstätter , tó wá di akẹkọọ nípa ìmọ ìṣesí èròjà kẹmíkà inú ohun ọgbìn , gbégbèésẹ nítorí ohun tó ṣẹlẹ sí ọdọmọdé Sepp Schwab , ọmọ ọdún mẹwàá kan tó jẹ ọrẹ rẹ tímọtímọ .  Kòkòrò kan wọ ẹsẹ Sepp , ó sì bà á jẹ débi pé dókítà kan sọ pé ńṣe ni wọn máa gé ẹsẹ náà kí ẹmí ọmọ náà lè wà , ṣùgbọn àwọn òbí Sepp ní kí wọn dúró di ọjọ kejì kí wọn tó gé ẹsẹ náà .  Kó tó di ìgbà tí wọn máa gé e , wọn tọ olùṣọ àgùntàn kan tí wọn ti gbọ pé ó máa ń fi ewé wo àìsàn lọ .  Olùṣọ àgùntàn wá oríṣi ewé mélòó kan , ó gé wọn wẹlẹwẹlẹ títí wọn fi dà bí ẹfọ tẹtẹ tí wọn ti sè , ó sì fi í lẹ ojú ọgbẹ náà .  Nígbà tí ilẹ mọ , ọgbẹ náà ti sàn díẹ , ni wọn bá tún sún ìgbà tí wọn máa gé ẹsẹ náà síwájú .  Wọn ò yé lo ewé náà , nígbà tó sì ṣe , ọgbẹ náà sàn pátápátá .  Willstätter tún lọ kọ nípa oògùn pípò ní Yunifásítì Munich ní Jámánì , nígbà tó yá , ó gba ẹbùn Nobel nítorí àwọn àwárí rẹ nínú ìwádìí tó ṣe nípa àwọn èròjà aláwọ tó wà nínú àwọn ohun ọgbìn , ní pàtàkì èròjà chlorophyll .  Ní pàtàkì , nǹkan bí ìpín mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn oògùn òyìnbó tí a ń lò nísinsìnyí ló ń wá láti inú àwọn kẹmíkà tí a ń rí nínú ewé lápá kan tàbí lódindi .  Ìdí Tó Fi Yẹ Láti Lo Ìwọntúnwọnsì  Síbẹ , ó yẹ ká mọ pé tó bá di ọràn kí oníṣègùn tọjú èèyàn , ohun tó jẹ bí idán lára ẹnì kan lè má fi bẹẹ ṣiṣẹ lára ẹlòmíràn .  Bí oríṣi oògùn kan yóò bá ṣiṣẹ , èyí sinmi lórí àwọn ohun bíi mélòó kan , títí kan irú àrùn tó ń ṣeni àti bó ṣe le tó àti bí ara aláìsàn náà ṣe rí .  Kódà , àkókò tí ó lò ó lè ṣe pàtàkì pẹlú .  Àwọn ìlànà àfirọpò kì í sábà yára ṣiṣẹ bíi ti ìṣègùn òyìnbó , ìdí nìyẹn tí àrùn kan tí wọn ì bá ti wò sàn tipẹtipẹ ká ní wọn ti tètè ṣàwárí rẹ kí wọn sì lo oògùn sí i fi lè di nǹkan ńlá tí wọn ní láti lo oògùn tó lágbára gan - an sí i  tàbí kí wọn tilẹ torí rẹ ṣiṣẹ abẹ fúnni  láti lè gba ẹmí ẹni là .  Nípa bẹẹ , ó lè máà bọgbọn mu láti ranrí mọ oríṣi ìlànà ìtọjú kan bíi pé òun nìkan ni ọnà tí a lè gbà wo àìsàn kan .  Ìlànà ìtọjú àfirọpò yàtọ sí ọnà ìṣègùn òyìnbó lọnà tí wọn ń gbà fi bójú tó àìlera ẹni .  Ó sábà máa ń ṣẹlẹ pé ọnà tí wọn ń gbà fi tọjú ẹni máa ń ní í ṣe pẹlú dídènà àìsàn , wọn sì máa ń sinmi lé ọnà tí ẹnì kan ń gbà gbé ìgbésí ayé rẹ àti àyíká rẹ àti bí àwọn kókó wọnyí ṣe ní ipa lórí ìlera rẹ .  Ká sọ ọ lọnà mìíràn , ní gbogbo gbòò , àwọn tó ń lo ìlànà ìtọjú àfirọpò máa ń wo èèyàn lódindi dípò wíwo ẹyà ara kan tàbí ipò àìsàn kan .  Láìsí àní - àní , ohun kan tó ń mú kí ìlànà ìtọjú àfirọpò fani mọra gan - an ni èrò náà pé ohun tí Ọlọrun dá ni wọn ń lò àti pé ìlànà náà kò fa kólekóle , kò sì fi bẹẹ léwu tó ìlànà tí àwọn oníṣègùn òyìnbó ń lò .  Nítorí náà , níwọn bó ti jẹ pé àwọn èèyàn púpọ sí i ló ń fẹ láti mọ àwọn ìlànà ìtọjú tí kò léwu tó sì gbéṣẹ , a óò mẹnu kan àpẹẹrẹ díẹ lára àwọn ìlànà ìtọjú àfirọpò nínú àpilẹkọ tó kàn .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo Jí ! , December 22 , 1988 , ojú ìwé 25 sí 26 .  Ṣíṣàyẹwò Àwọn Ìlànà Ìtọjú Àfirọpò   Ṣíṣètò ìjíròrò láàárín àwọn dókítà òyìnbó tó mọṣẹ dunjú àti àwọn tó ń pèsè ìtọjú àfirọpò ṣe kókó nínú ọràn bíbójútó àwọn aláìsàn tí wọn yàn láti gba ìtọjú àfirọpò .   WỌN tẹ ọrọ yẹn sínú ìwé ìròyìn The Journal of the American Medical Association  JAMA  tó jáde ní November 11 , 1998 .  Àpilẹkọ náà sọ pé :  A lè retí láti rí ìdí púpọ sí i tó fi yẹ kí a  jíròrò  nípa bí àwọn èèyàn ṣe ń gba ìtọjú àfirọpò , ní pàtàkì níwọn bí àwọn elétò ìbánigbófò tó ń bójú tó ọràn ìlera ti ń fi irú ìtọjú bẹẹ sínú ohun tí wọn ń bá àwọn èèyàn gbé .   Àwọn aláìsàn tó ń gba ìtọjú àfirọpò túbọ ń pọ sí i ṣáá ni , bó tilẹ jẹ pé wọn ń gba ìtọjú lọdọ dókítà oníṣègùn òyìnbó .  Síbẹ , àwọn kan ò fi ohun tí wọn ń ṣe náà tó dókítà òyìnbó tó ń tọjú wọn létí .  Ìdí nìyẹn tí ìwé Tufts University Health  Nutrition Letter ti April 2000 fi pàrọwà pé :  Ńṣe ni kí o hùwà lọnà tí yóò ṣe ọ láǹfààní nípa fífọwọsowọpọ pẹlú dókítà rẹ dípò kí o máa ṣe é ní bòókẹlẹ .   Ó tún sọ pé :  Yálà dókítà rẹ fọwọ sí i tàbí kò fọwọ sí i , ó ṣì lè ṣe ọ láǹfààní tí o bá jẹ kó gbọ nípa rẹ .   Ó sọ bẹẹ nítorí ewu tó lè yọjú tí a bá lo àwọn oríṣi oògùn ìbílẹ kan pọ mọ oògùn òyìnbó .  Níwọn bí ọpọ àwọn ògbógi tó mọṣẹ ìṣègùn dunjú ti mọ pé àwọn kan lára àwọn tí àwọn ń tọjú ń gba ìtọjú àfirọpò , wọn yáa gbìyànjú láti má ṣe jẹ kí èrò tiwọn alára nípa ìtọjú àìsàn dí àwọn lọwọ fífọwọ sowọ pọ pẹlú àwọn tí ń pèsè ìtọjú àfirọpò fún àǹfààní ẹni tí ń gba ìtọjú náà .  Láti jẹ kí àwọn òǹkàwé wa mọ ohun díẹ nípa ìtọjú àfirọpò tí ọpọ èèyàn ń gbà gan - an nísinsìnyí ní ọpọ orílẹ - èdè , a óò ṣe àlàyé ráńpẹ nípa díẹ lára wọn .  Ṣùgbọn a fẹ kí ẹ mọ pé kì í ṣe pé Jí !  ń tọka sí èyíkéyìí lára àwọn ìtọjú wọnyí tàbí èyíkéyìí mìíràn gẹgẹ bí èyí tó dára jù .  Lílo Oògùn Ìbílẹ  Lílo àwọn oògùn ìbílẹ wọnyí ló fẹrẹẹ jẹ irú ìtọjú àfirọpò tó wọpọ jù lọ .  Bó tilẹ jẹ pé ọjọ ti pẹ gan - an tí wọn ti ń fi oògùn ìbílẹ tọjú aláìsàn , ṣùgbọn ìwọnba oríṣi ewé mélòó kan ni àwọn onímọ sáyẹǹsì ti fara balẹ ṣàyẹwò rẹ .  Ìwọnba díẹ ni àwọn ewé tí wọn fara balẹ ṣèwádìí kínníkínní nípa wọn àti ohun tí wọn ń yọ nínú wọn , èyí ló sì fà á tí ìsọfúnni nípa bí wọn kò ṣe léwu àti bí wọn ṣe ń ṣiṣẹ dáadáa kò fi tó nǹkan .  Èyí tó pọ jù lọ lára ìsọfúnni tó wà nípa oògùn ìbílẹ ló dá lórí ìrírí táwọn èèyàn tó ti ń lò ó tipẹtipẹ ní .  Ṣùgbọn ní àwọn ọdún àìpẹ yìí , àwọn onímọ sáyẹǹsì ti ṣe àwọn ìwádìí mélòó kan tó fi bí àwọn oògùn ìbílẹ kan ṣe wúlò tó hàn nígbà tí a bá ń lò wọn fún ẹni tó ní ìṣòro másùnmáwo ráńpẹ , àìkì í rántí nǹkan nítorí ọjọ ogbó , àti àwọn àmì wíwú ẹṣẹ tí ń pèsè omi tí ń gbé sẹẹlì àtọ .  Oògùn ìbílẹ kan tí wọn ti ṣèwádìí nípa rẹ ni black cohosh , tí wọn mọ sí black snakeroot , bugbane , tàbí rattleroot .  Àwọn Àmẹríńdíà se gbòǹgbò náà , wọn sì ń fi tọjú obìnrin tí nǹkan oṣù rẹ bá ń yọ ọ lẹnu àti nígbà tí obìnrin bá fẹ bímọ .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Harvard Womens Health Watch ti April 2000 ti sọ , àwọn ìwádìí tí wọn ṣe ní àìpẹ fi hàn pé oògùn tí wọn mú láti inú egbòogi black cohosh tó jẹ ògidì , tí wọn ṣe ní ilẹ Jámánì lè gbéṣẹ  kó sì mú kí àwọn ìṣòro tó máa ń ṣẹlẹ nígbà tí obìnrin bá ti fẹ dáwọ ṣíṣe nǹkan oṣù dúró dẹwọ .   Ó jọ pé ìdí tí púpọ lára àwọn tó ń béèrè fún irú ìtọjú ti ìṣẹdá yẹn fi ń ṣe bẹẹ ni pé wọn ronú pé wọn kò fi bẹẹ léwu tó àwọn oògùn tí wọn fi kẹmíkà ṣe .  Bó tilẹ jẹ pé èyí sábà máa ń jẹ òtítọ , àwọn oògùn ìbílẹ kan wà tí wọn sọ pé ó máa ń bá èèyàn jà tó bá yá , ní pàtàkì bí a bá lò wọn pọ mọ àwọn oògùn mìíràn .  Fún àpẹẹrẹ , oògùn ìbílẹ kan tó wọpọ tí wọn sọ pé ó máa ń ṣiṣẹ fún inú kíkún àti pé ó lè mú kí ẹni tó sanra jọkọtọ fọn lè mú kí ẹjẹ èèyàn ru , kí ìwọn ìfúnpá rẹ sì ga .  Àwọn oògùn ìbílẹ kan tún wà tó lè mú kí ìwọn tí ẹjẹ fi ń dà lára aláìsàn pọ sí i .  Bí a bá lo àwọn oògùn ìbílẹ wọnyí pọ mọ àwọn oògùn òyìnbó tó  ń dín ìwọn ẹjẹ kù ,  ó lè fa ìṣòro tó le gan - an .  Àwọn tí wọn ní àìsàn bára kú , bí àtọgbẹ tàbí ẹjẹ ríru , tàbí àwọn tí wọn ń lo oògùn mìíràn gbọdọ ṣọra nípa lílo oògùn ìbílẹ .  Wo àpótí tó wà nínú àpilẹkọ yìí .  Ohun mìíràn tó ń fa àníyàn nípa oògùn ìbílẹ ni ọràn àìsí ìdánilójú pé ọnà tí a gbà ṣe wọn jẹ ojúlówó .  Ní àwọn ọdún àìpẹ yìí , a ti gbọ ìròyìn pé àwọn oògùn kan ní àwọn èròjà mẹtáàlì tó lágbára àti àwọn èròjà mìíràn tó ní májèlé nínú .  Láfikún sí i , ìwádìí fi hàn pé àwọn oògùn ìbílẹ kan wà tó jẹ pé díẹ lára àwọn èròjà tí wọn kọ sára wọn pé wọn fi ṣe wọn ló wà nínú wọn lóòótọ , tàbí kí èyíkéyìí nínú èròjà wọnyẹn má tilẹ sí nínú wọn rárá .  Àwọn àpẹẹrẹ wọnyí ń ṣàlàyé ìdí tó fi yẹ láti máa lọ ra àwọn oògùn ìbílẹ àti àwọn oògùn mìíràn lọdọ àwọn tí ọpọ mọ pé wọn mọṣẹ tí wọn sì ṣeé fọkàn tẹ .  Àwọn Oògùn Aṣàlékún Oúnjẹ  A gbọ pé àwọn oògùn aṣàlékún oúnjẹ , bíi fítámì àti èròjà mineral , ti ṣèrànwọ nínú dídènà àti títọjú àwọn àìlera mélòó kan , lára wọn ni àìtó ẹjẹ lára àti àrùn àìlágbára egungun  kódà wọn wúlò fún dídènà àwọn àbùkù tó máa ń wà lára ọmọ tí wọn ṣẹṣẹ bí .  Wọn ka ìwọn fítámì àti èròjà mineral tí ìjọba dámọràn pé kéèyàn máa lò lójúmọ sí èyí tí kò léwu tó sì wúlò dé ìwọn kan .  Yàtọ sí ìyẹn , ìwọn fítámì tó pọ gan - an tí wọn ní ó dára fún ìtọjú àwọn àìsàn kan lè kó bá ìlera ẹni .  Wọn lè lọ ṣèdíwọ fún bí ara ṣe ń lo èròjà aṣaralóore tàbí bí àwọn èròjà aṣaralóore mìíràn ṣe ń ṣiṣẹ nínú ara , wọn sì tún lè fa ìṣòro tó le gan - an sára tó bá yá .  Kò yẹ ká dágunlá sí àwọn tàbí - ṣùgbọn yìí , a kò sì gbọdọ dágunlá sí àìsí ẹrí tó fìdí múlẹ , tó ti lílo ìwọn fítámì tó pọ gan - an lẹyìn .  Ìlànà Lílo Ìwọnba Oògùn  Ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1700 ni wọn bẹrẹ sí lo ìlànà lílo ìwọnba oògùn gẹgẹ bí oríṣi ìtọjú tí kò le , tó sì tún rọni lọrùn ju àwọn ìlànà tó wọpọ tí wọn ń lò nígbà yẹn .  Ìlànà lílo ìwọnba oògùn ni a gbé karí ìlànà  ohun táa bá fẹ ní ń woni sàn  àti lórí èròǹgbà lílo oògùn níwọnba tó kéré jọjọ .  Bí wọn ṣe ń ṣe àwọn oògùn tí wọn fi ń ṣe ìwòsàn nínú ìlànà lílo ìwọnba oògùn ni pé wọn a máa fi omi lú èròjà oògùn kan léraléra  nígbà mìíràn , wọn máa ń fi omi lú u gan - an débi pé kò ní ku ìkankan lára àwọn ohun tíntìntín inú èròjà gidi náà .  Síbẹsíbẹ , tí a bá fi àwọn oògùn tí a lò níwọnba wéra pẹlú lílo èròjà tí aláìsàn gbà gbọ pé ó lè wo òun sàn bó tilẹ jẹ pé kì í ṣe oògùn ohun tó ń ṣe é , a rí i pé wọn ní ipa díẹ nínú títọjú àwọn àrùn bí ikọ ẹgbẹ , èèwọ ara , àti ìgbẹ gbuuru ìgbà ọmọdé .  A ka àwọn èròjà tí a ń lò níwọnba sí èyí tí ewu rẹ kéré jọjọ , níwọn bí wọn ti máa ń fi omi lú wọn gan - an .  Àpilẹkọ kan tí wọn tẹ jáde ní March 4 , 1998 , nínú ìwé ìròyìn JAMA sọ pé :  Ìlànà lílo oògùn níwọnba lè jẹ oríṣi ìtọjú tó gbéṣẹ , tó sì ṣe pàtàkì fún ọpọ aláìsàn tó ní àrùn bára kú tí wọn kò mọ ohun tó jẹ ní pàtó .  Bí wọn kò bá ki àṣejù bọ ìlànà lílo oògùn níwọnba , ó lè ṣàlékún àwọn oògùn ìgbàlódé gẹgẹ bí  ohun èlò mìíràn lọwọ wọn .    Ṣùgbọn , nínú àwọn ọràn pàjáwìrì tó ń wu ẹmí léwu , ó lè túbọ bọgbọn mu láti gba ìtọjú lọdọ àwọn oníṣègùn òyìnbó .  Ìlànà Ṣíṣàtúnṣe Ìgbékalẹ Ara  Oríṣi ìtọjú àfirọpò mélòó kan wà tí wọn fi máa ń ṣàtúnṣe ìgbékalẹ ara .  Ìlànà ṣíṣàtúnṣe ìgbékalẹ ara wà lára àwọn ìtọjú àfirọpò tí wọn sábà ń lò , ní pàtàkì ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  A gbé e karí èròǹgbà náà pé a lè wo èèyàn sàn tí a bá ṣàtúnṣe eegun ẹyìn tí kò tò dáadáa .  Ìdí nìyẹn tí àwọn onímọ nípa ìlànà ìṣàtúnṣe ìgbékalẹ ara fi mọ nípa ṣíṣàtúnṣe eegun ẹyìn lámọdunjú tí wọn fi ń lè ṣàtúnṣe eegun ẹyìn àwọn tí wọn ń tọjú .  Kì í ṣe ìgbà gbogbo ni oògùn òyìnbó máa ń lè pèsè ìtura fún ẹni tí ìbàdí ń ro .  Ní ọwọ kejì ẹwẹ , àwọn aláìsàn kan tí wọn tọjú nípa ṣíṣàtúnṣe ìgbékalẹ ara wọn sọ pé ara tu àwọn gan - an .  Kò fi bẹẹ sí ẹrí mìíràn láti fi tì í lẹyìn pé wọn ti fi ìlànà ṣíṣàtúnṣe ìgbékalẹ ara wo àwọn àìsàn mìíràn àyàfi ìrora .  Lọnà tó gbàfiyèsí , tí oníṣègùn kan tó mọṣẹ dunjú bá lo ìlànà ṣíṣàtúnṣe ìgbékalẹ ara fún èèyàn , ìlànà náà kì í fi bẹẹ yọni lẹnu tó bá yá .  Ṣùgbọn lẹsẹ kan náà , ẹnì kan gbọdọ mọ pé ṣíṣàtúnṣe ọrùn lè yọrí sí ìṣòro tó le gan - an , ó ń fa àrùn ẹgbà àti àrùn rọpárọsẹ .  Láti dín ewu tó lè tìdí rẹ yọ kù , àwọn ògbógi kan dámọràn pé kí èèyàn lọ ṣàyẹwò ara rẹ dáadáa kó lè mọ bóyá irú àtúnṣe ìgbékalẹ ara kan ní pàtó yóò jẹ ewu fún òun .  Wíwọ Ara  Ó fẹrẹẹ jẹ pé nínú gbogbo àwùjọ ẹdá ni wọn ti mọ àwọn àǹfààní tó wà nínú wíwọ ara .  Wọn tilẹ ròyìn nípa rẹ nínú Bíbélì .  Ìwé ìròyìn British Medical Journal  BMJ  ti November 6 , 1999 , sọ pé :  Ìlànà wíwọ ara kó ipa pàtàkì nínú ọnà tí àwọn ará China àti àwọn ará Íńdíà ń gbà ṣètọjú .  Per Henrik Ling , tó gbé ohun tí a wá mọ nísinsìnyí sí ìlànà wíwọ ara lọnà ti àwọn ará Sweden kalẹ , ló ṣètò ìlànà wíwọ ara lọnà ti àwọn ará Yúróòpù ní ìbẹrẹ ọrúndún kọkàndínlógún .   Wọn sọ pé wíwọ ara ló ń mú kí àwọn iṣu ẹran ara dẹ , kí ẹjẹ máa káàkiri ara dáadáa , ló sì ń mú àwọn májèlé tó ti kóra jọ sínú ẹran ara kúrò .  Ní báyìí , àwọn dókítà ti ń ní kí àwọn èèyàn máa wọ ara tí wọn bá ní ìṣòro ẹyìn ríro , ẹfọrí , àti tí oúnjẹ kò bá dà nínú wọn .  Ọpọ jù lọ èèyàn tí ẹlòmíràn ń bá wọ ara ti sọ nípa bí ó ṣe tù wọn lára tó .  Gẹgẹ bí Dókítà Sandra McLanahan ti sọ ,  ìpín ọgọrin nínú oríṣi ọgọrùn - ún àrùn ló ní í ṣe pẹlú àìfararọ , tí èèyàn bá sì wọ ara , àìfararọ yóò dín kù .   Ìwé ìròyìn BMJ sọ pé :  Ọpọ jù lọ lára àwọn ọnà tí wọn ń gbà wọ ara ni kì í fi bẹẹ yọni lẹnu tó bá yá .  Ohun táa ń fọkàn rò lásán ni kì í jẹ kí a máa gba àwọn aláìsàn kan nímọràn láti máa wọ ara  fún àpẹẹrẹ , yíyẹra fún fífọwọ ra ibi tí nǹkan gbígbóná ti jóni tàbí kí a yẹra fún wíwọ ẹsẹ tàbí apá tí iṣan rẹ dáranjẹ  . . .  Kò sí ẹrí tó fi hàn pé wíwọ ara fún ẹni tó ní àrùn jẹjẹrẹ a mú kí àrùn náà túbọ ràn kiri ara rẹ .   E . Houston LeBrun , ààrẹ àná fún Ẹgbẹ Ìlànà Wíwọ Ara ní Amẹríkà , sọ pé :  Bí ìlànà wíwọ ara ti ń gbilẹ sí i , àwọn èèyàn ti wá ń ṣàníyàn nípa bí oníṣègùn tó ń lo ìlànà wíwọ ara ṣe tóótun sí , ó sì yẹ kí wọn ṣàníyàn lóòótọ .   Ìwé ìròyìn BMJ dámọràn pé láti yẹra fún ìwà táwọn tí kò mọṣẹ náà dunjú ń hù ,  ó yẹ kí àwọn aláìsàn rí i dájú pé oníṣègùn náà forúkọ sílẹ lábẹ àjọ kan tó yẹ , tó ń ṣètọjú aláìsàn .   Ìròyìn kan tó jáde lọdún tó kọjá sọ pé wọn fún àwọn oníṣègùn ní ìwé àṣẹ ní ìpínlẹ méjìdínlọgbọn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Ìlànà Ìwòsàn Akupọńṣọ  Akupọńṣọ ni ìlànà ìtọjú kan tó ti wọpọ gan - an jákèjádò ayé .  Bó tilẹ jẹ pé onírúurú ọnà ni wọn ń gbà ṣe ìwòsàn  akupọńṣọ ,  ó sábà máa ń ní lílo abẹrẹ tó mọ tónítóní nínú , èyí tí wọn á kì bọ àwọn apá ibi pàtó kan nínú ara láti fi ṣèwòsàn .  Ìwádìí tí a ti ṣe láàárín ẹwádún mélòó kan sẹyìn fi hàn pé akupọńṣọ lè ṣiṣẹ nínú àwọn ọràn kan láti jẹ kí àwọn kẹmíkà inú ọpọlọ ṣiṣẹ , àwọn bíi kẹmíkà endorphin , tó lè dín ìrora àti ẹyà ara wíwú kù .  Àwọn ìwádìí kan fi hàn pé akupọńṣọ lè gbéṣẹ nínú ṣíṣètọjú àìsàn bíi mélòó kan àti pé ó jẹ oríṣi àfirọpò fún ìtọjú apàmọlára , kò sì léwu .  Àjọ Ìlera Àgbáyé fọwọ sí lílo ìlànà akupọńṣọ láti fi wo oríṣi àrùn mẹrìnlélọgọrùn - ún .  Ìgbìmọ kan tí Ilé Ẹkọ Ìlera ti Ìjọba Àpapọ Orílẹ - Èdè Amẹríkà yàn fi ẹrí hàn pé akupọńṣọ jẹ oríṣi ìlànà tó ṣètẹwọgbà nínú ṣíṣètọjú ìrora tí èèyàn máa ń ní lẹyìn tí wọn bá ṣiṣẹ abẹ fún un , iṣan ríro , pajápajá tó ń mú obìnrin nítorí nǹkan oṣù , àti ìrìndọ òun èébì nítorí lílo oògùn oníkẹmíkà tàbí lílóyún .  Bó tilẹ jẹ pé kò wọpọ kí ìlànà akupọńṣọ máa yọni lẹnu tó bá yá , ṣùgbọn èèyàn lè nímọlára pé egbò wà lára òun , kí ara rẹ kú , tàbí kó máa nímọlára bíi pé nǹkan ń gún òun .  Bí wọn bá fi oògùn nu abẹrẹ náà dáadáa tàbí tí wọn bá ń lo abẹrẹ kan fún ẹnì kan , èyí lè dín ewu kíkó àrùn kù .  Ọpọ àwọn tí ń lo ìlànà akupọńṣọ láti ṣètọjú aláìsàn ni kò ní òye iṣẹ ìṣègùn tí wọn fi lè dá àìsàn tó ń ṣe èèyàn mọ tàbí tí wọn fi lè dámọràn àwọn oríṣi ìtọjú mìíràn tó túbọ ṣe wẹkú .  Yóò jẹ ìwà tí kò bọgbọn mu láti dágunlá sí ìṣòro àìní òye ìṣègùn láti fi dá àìsàn mọ , ní pàtàkì bí a bá ń yan ìlànà akupọńṣọ láti fi dẹwọ àwọn àmì àrùn bára kú .  Àwọn Tí O Lè Yàn Nínú Wọn Pọ Rẹpẹtẹ  Àpẹẹrẹ díẹ ni gbogbo èyí tí a ti ń sọ nípa rẹ bọ jẹ lára ọpọ oríṣi ìtọjú tí wọn sábà máa ń pè ní ìlànà ìtọjú àfirọpò ní àwọn ibì kan .  Lọjọ iwájú , a lè ka díẹ lára àwọn wọnyí àti àwọn mìíràn tí a kò gbé yẹ wò níhìn - ín sí ti ìṣègùn òyìnbó , gan - an bó ti wà ní àwọn apá ibì kan láyé ní lọọlọọ .  Bó ti wù kó rí , àwọn mìíràn lè di èyí tí a kò lò mọ tàbí kí wọn tilẹ máà níyì mọ .  Ó bani nínú jẹ pé aráyé ń ní ìrora , àìsàn sì máa ń ṣe wọn , Bíbélì náà sì ti sọ bẹẹ tẹlẹ pé :  Àwa mọ pé gbogbo ìṣẹdá ń bá a nìṣó ní kíkérora pa pọ àti ní wíwà nínú ìrora pa pọ títí di ìsinsìnyí .   A lè retí nígbà náà pé aráyé yóò máa wá ọnà àbájáde kiri .  Ṣùgbọn ibo ni a lè wá ìrànlọwọ lọ ?  Jọwọ ṣàkíyèsí àwọn ohun díẹ tó lè ràn ọ lọwọ nínú irú ìtọjú tí o lè yàn láti gbà lọdọ oníṣègùn .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Lílo Oògùn Ìbílẹ Pọ Mọ Oògùn Òyìnbó  Àwọn Ewu Wo Ló Wà Níbẹ ?  Lọpọ ìgbà ni ìkìlọ ti máa ń lọ sọdọ àwọn aráàlú pé kí wọn yé lo oríṣi àwọn oògùn kan pọ tàbí kí wọn má ṣe fi ọtí lò wọn .  Ǹjẹ ewu wà nínú lílo àwọn oríṣi oògùn ìbílẹ kan pọ mọ oògùn òyìnbó ?  Báwo ni àṣà yìí ṣe wọpọ tó ?  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn The Journal of the American Medical Association sọ nípa  lílo oògùn òyìnbó pọ mọ oògùn ìbílẹ .   Ó sọ pé :  Lára ìpín mẹrìnlélógójì nínú ọgọrùn - ún àwọn àgbàlagbà tí wọn sọ pé àwọn ń lo oògùn òyìnbó déédéé , ó fẹrẹẹ jẹ pé ẹnì kan lára àwọn márùn - ún  nǹkan bí ìpín méjìdínlógún ààbọ nínú ọgọrùn - ún  ló sọ pé , ó kéré tán , àwọn ń lo oògùn ìbílẹ kan tàbí oògùn fítámì lẹẹkan náà , tàbí pé àwọn ń lò wọn pọ .   Ó ṣe pàtàkì láti gbọ àlàyé nípa àwọn ewu tó lè tìdí irú àṣà bẹẹ wá .  Ó yẹ kí àwọn tí wọn ń lo àwọn oríṣi oògùn ìbílẹ kan tún ṣàníyàn nígbà tí wọn bá ń gba ìtọjú tó béèrè pé kí wọn lo oògùn apàmọlára .  Dókítà John Neeld , ààrẹ Ẹgbẹ Àwọn Oníṣègùn Apàmọlára , ṣàlàyé pé :  A ti gbọ àwọn ìròyìn láti ẹnu àwọn kan tọràn kàn pé àwọn oògùn ìbílẹ kan tó wọpọ , títí kan ginseng àti ọtí òjò ti St .  John , lè mú kí ìwọn ìfúnpá ẹni máà dúró sójú kan .  Ìyẹn lè léwu gan - an lákòókò tí wọn bá pa ìmọlára aláìsàn .   Dókítà yìí fi kún un pé :  Àwọn mìíràn , bíi ginkgo biloba , atalẹ àti feverfew , lè ṣèdíwọ fún dídì ẹjẹ , ohun kan tó léwu ní pàtàkì lákòókò pípa ìmọlára inú fọnrán tó bo ọpọlọ àti okùn ògóóró ẹyìn  bí ibikíbi ní tòsí okùn ògóóró ẹyìn bá ṣẹjẹ , ó lè fa àrùn ẹgbà .  Ọtí òjò ti St .  John tún lè mú kí àwọn oògùn apanilọbọlọ tàbí oògùn apàmọlára kan ní ipa tó lékenkà lára ẹni .   Ní kedere , ó ṣe pàtàkì láti mọ nípa àwọn ewu tó lè ṣẹlẹ tí èèyàn bá ń lo àwọn oríṣi oògùn ìbílẹ kan pọ mọ oògùn òyìnbó .  Ní pàtàkì , ó yẹ kí àwọn aboyún àti àwọn obìnrin tó ń tọmọ lọwọ mọ ìpalára tí lílo oògùn ìbílẹ àti oògùn òyìnbó pọ lè ṣe fún àwọn ọmọ wọn .  Nítorí náà , a rọ àwọn aláìsàn láti bá ẹni tó ń tọjú wọn sọrọ nípa àwọn oògùn tí wọn bá ń lò , yálà ó jẹ àfirọpò tàbí kò jẹ bẹẹ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Ewé  black cohosh   Wọn ti fi àwọn ewé kan wo àwọn àrùn  Ọtí òjò  Saint - Johns - wort    Credit Line    Bill Johnson  Visuals Unlimited   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Kí ara aláìsàn lè yá , òun àti àwọn tó ń tọjú rẹ ní láti fọwọ sowọ pọ  Irú Ìlànà Ìtọjú Tí O Yàn  NÍNÚ ìwé tí Dókítà Isadore Rosenfeld kọ nípa ìtọjú àfirọpò , ó tẹnu mọ kókó yìí pé :  Oríṣi ìtọjú èyíkéyìí tí a bá fún àwọn aláìsàn mélòó kan tí a ṣà jọ , tí a sì mú kó dá wọn lójú pé yóò  ṣiṣẹ  lè mú kí ara ìdajì nínú wọn le sí i .   Èyí ni a ń pè ní ìmúláradá nípa fífi èròjà tí aláìsàn gbà gbọ pé ó lè wo òun sàn ṣètọjú rẹ bó tilẹ jẹ pé kì í ṣe oògùn ohun tó ń ṣe é nìyẹn , èyí tó túmọ sí pé hóró ṣúgà pàápàá lè ṣiṣẹ bí ẹni náà bá gbà gbọ pé yóò ṣiṣẹ .  Ìmúláradá nípa fífi èròjà tí aláìsàn gbà gbọ pé ó lè wo òun sàn ṣètọjú rẹ lè gbani lọwọ àwọn àmì àrùn tí ń gbéni dè , ìrora , ìrìndọ , àárẹ , òòyì , àìfararọ , àti ìsoríkọ sì wà lára wọn .  Kí ni kókó yìí fi hàn ?  Lákọọkọ ná , ó fi hàn pé lọpọ ìgbà , bí ara ẹnì kan yóò bá yá , ó ṣe pàtàkì pé kí ẹni náà ní ìdánilójú pé ìtọjú tí òun gbà yóò ṣiṣẹ .  Bákan náà , ó lè jẹ ìwà tó bọgbọn mu láti wádìí bóyá irú oògùn kan wà tó ń gbọ àìsàn náà gan - an , tí kì í ṣe pé yóò wulẹ dẹwọ àmì àrùn náà .  A lè ṣe èyí nípa ṣíṣàyẹwò nípa bí oògùn náà ṣe ṣiṣẹ sí , irú bíi ṣíṣàyẹwò níbi ìwádìí ìmọ ìjìnlẹ àti yíya àwòrán X ray .  Síbẹ , ohun púpọ wà tí ẹnì kan lè ṣe nígbà tó bá ń yan ọnà tó fẹ kí oníṣègùn gbà tọjú òun .  Àwọn Ìgbésẹ Pàtàkì Láti Gbé  Ohun tó bọgbọn mu láti kọkọ ṣe ni kéèyàn ṣèwádìí kó tó ṣe ìpinnu .  Béèrè ìbéèrè .  Àbájáde wo ni o lè retí ?  Àǹfààní wo ló wà nínú rẹ , ìpalára wo ló lè ṣe , àti pé èló la rò pé yóò náni àti báwo ni ìtọjú náà yóò ṣe pẹ tó ?  Bá àwọn tí wọn ti gba irú ìtọjú tí o ń gbé yẹ wò náà sọrọ .  Bi wọn léèrè bóyá ó ṣe wọn láǹfààní .  Bó ti wù kó rí , rántí pé gbígbẹkẹ lé kìkì gbígbọ ìrírí tó gbádùn mọni nípa rẹ lè ṣì ọ lọnà .  Ó lè máà dára ká dámọràn irú ìtọjú kan tí kì í ṣe ti òyìnbó fún èèyàn , tí irú ìtọjú bẹẹ bá ń jẹ kí á pa àwọn ìtọjú tí ẹrí ti fi hàn pé ó ti kẹsẹ járí tì , kódà bí àṣeyọrí tí ìtọjú oníṣègùn òyìnbó náà ṣe kò bá pọ .  Wọn kọ ìròyìn nípa ẹrí ìpalára tó lè tìdí rẹ yọ sínú ìwé ìròyìn The New England Journal of Medicine .  Ìwé ìròyìn náà ṣàpèjúwe bí àrùn jẹjẹrẹ ṣe ràn lára àwọn aláìsàn méjì tí wọn kọ láti lo oògùn òyìnbó nígbà tí wọn ń lo àwọn oògùn àfirọpò .  Ọkan lára àwọn aláìsàn náà kú .  Ó bọgbọn mu pé kí àwọn tí wọn ní àwọn àìsàn bára kú tó ń wu ẹmí wọn léwu mọ dájú pé àwọn oníjìbìtì tó ń polówó àwọn oògùn awúrúju lè fi àwọn ṣèjẹ .  Ṣọra fún oògùn èyíkéyìí tí wọn bá sọ pé ó lè wo igba àrùn .  Àpẹẹrẹ kan tó ṣẹlẹ láìpẹ yìí ni ti fítámì tuntun kan tí wọn sọ pé ó ti  wo oríṣiríṣi àrùn sàn bẹrẹ láti orí ìṣòro mímí àti àìní agbára títí dórí àwọn àrùn tí ń wu ẹmí léwu .   Nígbà tí wọn ṣàyẹwò  fítámì  náà , wọn rí i pé omi iyọ lásán ni .  Láìsí àní - àní , àwọn oríṣi oògùn àfirọpò kan lè jẹ kí ara èèyàn le .  Bó ti wù kó rí , má retí ohun tí kò ṣeé ṣe .  Ó bọgbọn mu pé kí o máa jẹ àwọn oúnjẹ tó ń ṣara lóore , kí o máa sun oorun tó pọ tó , kí o máa ṣe eré ìmárale tó pọ tó , kí o sì ṣọra nígbà tí o bá ń yan irú ìtọjú tí o fẹ gbà .  A Rí Ohun Tí A Ń Wá  Ó hàn gbangba pé kò sí oògùn tí ẹdá ènìyàn ṣe tó lè mú gbogbo àìsàn kúrò , tí á sì wá mú ikú tó ń gbẹyìn rẹ kúrò .  Èyí jẹ nítorí pé a ti jogún àwọn nǹkan wọnyí láti ọdọ òbí wa àkọkọ , ọkùnrin àkọkọ náà , Ádámù .  Ọpọ ìtọjú tí àwọn oníṣègùn ń fúnni  tó lè jẹ oríṣiríṣi  lè ṣèrànwọ , ṣùgbọn wọn wulẹ jẹ ohun tó ń mú ìtura wá fún ìgbà díẹ , tó lè mú kí ẹmí ẹni gùn sí i , tó sì lè mú kí ayé ẹni dùn fún ìgbà díẹ ni .  Bó ti wù kó rí , ìwòsàn tó dájú kan wà fún ìṣòro àìlera , àràádọta ọkẹ èèyàn sì ti mọ nípa rẹ .  Ẹlẹdàá wa , Jèhófà Ọlọrun tí í ṣe Oníṣègùn Títóbi Jù Lọ , ló pèsè ìwòsàn náà .  Nípa lílo ìgbàgbọ nínú rẹ àti jíjàǹfààní agbára tí ẹbọ ìràpadà Ọmọ rẹ , Jésù Kristi , pèsè fún ètùtù ẹṣẹ , yóò ṣeé ṣe fún ọ láti gbádùn ìlera pípé àti ìyè àìnípẹkun nínú ayé kan tí kò ti ní sí àìsàn !  Bíbélì ṣèlérí pé nínú ayé tuntun ,  kò sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    Aísáyà 33 : 24 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 28   Àràádọta ọkẹ èèyàn ti rí ìrètí kan ṣoṣo tó dájú fún ìlera pípé  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Kí N Sọ fún Ẹnì Kan Pé Mo Níṣòro Ìsoríkọ ?   Tẹlẹtẹlẹ , nígbà tí mo bá níṣòro ìsoríkọ , n kì í fẹ sọ fún ẹnikẹni nítorí àwọn èèyàn lè máa rò pé oníyọnu ọmọ ni mí .  Ṣùgbọn nígbà tó yá mo wá rí i pé ó yẹ kí n máa sọ fún ẹnì kan nípa rẹ kí wọn lè ràn mí lọwọ .   Alejandro , ọmọ ọdún mẹtàlá .   Nígbà tí mo bá ní ìṣòro ìsoríkọ , n kì í tọ àwọn ọrẹ mi lọ nítorí mi ò rò pé wọn lè ràn mí lọwọ .  Wọn á kàn máa fi mí ṣe yẹyẹ ni .   Arturo , ọmọ ọdún mẹtàlá .  Ó FẸRẸẸ jẹ pé gbogbo èèyàn ló máa ń ní ìsoríkọ lẹẹkọọkan .   Ṣùgbọn nítorí pé o ṣì jẹ ọdọ , tí o kò sì tíì ní ìrírí tó pọ tó , pákáǹleke ìgbésí ayé lè tètè mú ọkàn rẹ pòrúurùu .  Ohun tí àwọn òbí rẹ , àwọn ọrẹ rẹ , àti àwọn olùkọ rẹ ń retí pé kí o ṣe ; bí ara àti ìmọlára rẹ ṣe ń yí padà nígbà ìbàlágà ; tàbí ríronú pé o kò lè dá nǹkan kan ṣe láṣeyọrí nítorí àwọn àṣìṣe pẹẹpẹẹpẹ tí o ń ṣe  gbogbo nǹkan wọnyí lè kó ìrẹwẹsì àti ìbànújẹ bá ọ .  Tọràn bá rí bẹẹ , ó dára láti wá ẹnì kan finú hàn .  Beatriz tó jẹ ọmọ ọdún mẹtàdínlógún sọ pé :  Bí mi ò bá rí ẹni sọ ìṣòro mi fún , àfàìmọ kí ikùn mi máà bẹ lọjọ kan .   Bó tilẹ rí bẹẹ , ó bani nínú jẹ pé ọpọ ọdọ ló máa ń pa ìṣòro wọn mọra  ó sì máa ń ṣẹlẹ lọpọ ìgbà pé ó máa ń kọlé ìrẹwẹsì sí wọn lára .  María de Jesús Mardomingo , tí í ṣe ọjọgbọn ní Ẹka Ìmọ Ìṣègùn ní Madrid , sọ pé ó sábà máa ń ṣẹlẹ pé ìṣòro ìnìkanwà tó le jù lọ máa ń yọ àwọn ọdọ lẹnu tí wọn máa ń bá ọràn wọn débi gbígbìyànjú láti gbẹmí ara wọn .  Ọpọ àwọn ọdọ tí kò ṣàṣeyọrí láti ṣekú para wọn sọ pé àwọn kò tíì rí àgbàlagbà kan tí àwọn lè máa sọrọ fún , tí àwọn sì lè finú hàn .  Ìwọ ńkọ ?  Ṣé o ní ẹnì kan tí o lè máa sọrọ fún nígbà tí o bá rẹwẹsì ?  Bí o kò bá ní , ta ni o lè tọ lọ ?  Bá Àwọn Òbí Rẹ Sọrọ  Alejandro , tí a fa ọrọ rẹ yọ ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí , ṣàpèjúwe ohun tí òun máa ń ṣe tí òun bá ní ìṣòro ìsoríkọ , ó wí pé :  Màmá mi ni mo máa ń tọ lọ nítorí pé láti ìgbà tí wọn ti bí mi ló ti jẹ alátìlẹyìn mi , ó sì máa ń ki mí láyà .  Mo tún máa ń tọ bàbá mi lọ nítorí pé òun náà ti ní irú ìrírí tó jọ tèmi rí .  Bí inú mi kò bá dùn tí mi ò sì sọ fún ẹnikẹni , ńṣe ló máa ń burú sí i .   Rodolfo , tó jẹ ọmọ ọdún mọkànlá , sọ pé :  Nígbà mìíràn , olùkọ wa máa ń fojú bù mí kù , á sì bá mi wí , ìyẹn sì máa ń bà mí nínú jẹ gan - an .  Ilé ìtura ni mo ti máa ń lọ sunkún .  Nígbà tó yá , mo sọ ohun tó ṣẹlẹ fún ìyá mi , ó sì ràn mí lọwọ láti yanjú ìṣòro náà .  Ká ní mi ò sọ fún un nípa rẹ ni , inú mi ì bá bàjẹ jù bẹẹ lọ .   Ǹjẹ o ti ronú nípa bíbá àwọn òbí rẹ sọrọ tọmọ - tòbí ?  Bóyá o ronú pé wọn kò ní lóye ìṣòro rẹ dáadáa .  Ṣùgbọn ṣé bó ṣe rí nìyẹn ?  Wọn lè máà lóye gbogbo hílàhílo táwọn ọdọ ń kojú rẹ láyé òde òní ; ṣùgbọn ṣé o kò rò pé wọn lè mọ ọ dáadáa ju bí ẹlòmíràn ṣe lè mọ ọ láyé yìí lọ ?  Alejandro sọ pé :  Nígbà mìíràn , kì í rọrùn fún àwọn òbí mi láti bá mi kẹdùn kí wọn sì lóye bó ṣe rí lára mi .   Bó ti wù kó rí , ó sọ pé :  Mo mọ pé mo lè tọ wọn lọ .   Lọpọ ìgbà , ó máa ń ya àwọn ọdọ lẹnu láti rí bí àwọn òbí wọn ṣe lóye ìṣòro wọn dáadáa tó !  Nítorí pé wọn dàgbà jù ọ lọ àti pé wọn nírìírí jù ọ lọ , lọpọ ìgbà wọn lè fún ọ ní ìmọràn tó wúlò  èyí rí bẹẹ ní pàtàkì bí ọjọ bá ti pẹ tí wọn ti ń fi àwọn ìlànà Bíbélì sílò .  Beatriz tí a fa ọrọ rẹ yọ lẹẹkan yẹn sọ pé :  Nígbà tí mo bá bá àwọn òbí mi sọrọ , mo máa ń rí ìṣírí àti ojútùú tó gbéṣẹ sí àwọn ìṣòro mi .   Nígbà náà , pẹlú ìdí rere ni Bíbélì fi gba àwọn ọdọ nímọràn yìí pé :  Ìwọ ọmọ mi , pa àṣẹ baba rẹ mọ , má sì ṣe ṣá òfin ìyá rẹ tì .  Fetí sí baba rẹ tí ó bí ọ , má sì tẹńbẹlú ìyá rẹ kìkì nítorí pé ó ti darúgbó .   Òwe 6 : 20 ; 23 : 22 .  Lóòótọ , á ṣòro láti finú han àwọn òbí rẹ bí àárín yín kò bá gún régé .  Gẹgẹ bí Dókítà Catalina González Forteza ti sọ , ìwádìí kan tí wọn ṣe láàárín àwọn ọmọ ilé ẹkọ gíga fi hàn pé èrò pé àwọn ò jámọ nǹkan kan ló sún àwọn tí wọn sọ pé àwọn ti gbìyànjú rí láti gbẹmí ara àwọn láti ṣe bẹẹ , àárín àwọn àti àwọn òbí wọn kò sì gún régé .  Ní òdì kejì ìyẹn , ní gbogbo gbòò , àwọn ọdọ tí  àárín àwọn àti ìyá àti bàbá wọn gún régé  ló máa ń yẹra fún irú ìrònú bíba ayé ara ẹni jẹ bẹẹ .  Nítorí náà , fọgbọn ṣiṣẹ lórí níní àjọṣe tó gún régé pẹlú àwọn òbí rẹ .  Sọ jíjíròrò pẹlú wọn déédéé dàṣà .  Máa sọ ohun tó ń ṣẹlẹ sí ọ fún wọn .  Máa béèrè ọrọ lọwọ wọn .  Irú ìjíròrò tí ń tuni lára bẹẹ lè mú kó túbọ rọrùn láti tọ wọn lọ bí o bá ní ìṣòro .  Bíbá Ọrẹ Kan Sọrọ  Àmọ , ǹjẹ kò ní túbọ rọrùn láti sọ ìṣòro tí o ní fún ojúgbà rẹ ?  Lóòótọ , ó dára láti ní àwọn ọrẹ tí o lè gbẹkẹ lé .  Òwe 18 : 24 sọ pé ,  ọrẹ kan wà tí ń fà mọni tímọtímọ ju arákùnrin lọ .   Ṣùgbọn bó tilẹ jẹ pé àwọn ojúgbà rẹ lè bá ọ kẹdùn , kí wọn sì ràn ọ lọwọ , wọn lè ṣàì máa fún ọ ní ìmọràn tó dára jù lọ nígbà gbogbo .  Ó ṣe tán , wọn kò ní ìrírí nípa ìgbésí ayé ju èyí tí ìwọ alára ní .  Ṣé o rántí Rèhóbóámù ?  Ọba ni ní àwọn àkókò tí a kọ Bíbélì .  Dípò kó gba ìmọràn lọdọ àwọn ọkùnrin tí wọn dàgbà dénú , tí wọn sì nírìírí , ohun táwọn ojúgbà rẹ sọ ló gbọ .  Kí ni àbájáde rẹ ?  Ó kàgbákò !  Rèhóbóámù pàdánù ìtìlẹyìn ọpọ jù lọ lára àwọn èèyàn orílẹ - èdè rẹ , ó sì tún pàdánù ojú rere Ọlọrun .  1 Àwọn Ọba 12 : 8 - 19 .  Ìṣòro mìíràn tó wà nínú fífinú han àwọn ojúgbà ẹni lè jẹ ọràn ti pípa àṣírí mọ .  Arturo , tí a fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ àpilẹkọ yìí , sọ pé :  Ọpọ jù lọ lára àwọn ọmọkùnrin tí mo mọ ló máa ń sọ fún àwọn ọrẹ wọn nígbà tí inú wọn bá bà jẹ .  Ṣùgbọn nígbà tó bá yá , àwọn ọrẹ wọn á lọ tú gbogbo àṣírí náà fún àwọn ẹlòmíràn , wọn á sì máa fi wọn ṣe yẹyẹ .   Irú ohun kan náà ṣẹlẹ sí Gabriela , tó jẹ ọmọ ọdún mẹtàlá .  Ó sọ pé :  Lọjọ kan , ó wá hàn sí mi pé ọrẹ mi ń lọ sọ ọrọ àṣírí mi fún ọrẹ rẹ kan , nítorí náà , mi ò tún finú hàn án mọ .  Lóòótọ mo máa ń bá àwọn ẹgbẹ mi sọrọ , ṣùgbọn mo máa ń gbìyànjú láti má ṣe sọ àwọn ohun tó lè pa mí lára tó bá ṣẹlẹ pé wọn sọ ọ fún àwọn ẹlòmíràn .   Nítorí náà , tí o bá ń wá ìrànlọwọ , ó ṣe pàtàkì pé kí o wá a lọ sọdọ ẹni tí kì í  ṣí ọrọ àṣírí ẹlòmíràn payá .   Irú ẹni bẹẹ yóò fẹrẹẹ jẹ ẹni tó jù ọ lọ .  Nítorí náà , bí o kò bá rí ìrànlọwọ gbà nílé nítorí ìdí kan , kò burú tí o bá wá ọrẹ kan tí o lè finú hàn , ṣùgbọn rí i dájú pé ó jẹ ẹni tó ti ní ìrírí nínú ìgbésí ayé , tó sì mọ àwọn ìlànà Bíbélì .  Ó dájú pé àwọn èèyàn tó ní ànímọ tí a ṣàpèjúwe yẹn wà nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Liliana , tó jẹ ọmọ ọdún mẹrìndínlógún , sọ pé :  Mo ti finú han àwọn kan lára àwọn Kristẹni arábìnrin mi , ìyẹn sì dára gan - an .  Níwọn bí wọn ti dàgbà jù mí lọ , ìmọràn wọn yè kooro .  Wọn ti di ọrẹ mi .   Tí ipò tẹmí rẹ bá ti bẹrẹ sí jó rẹyìn ńkọ ?  Bóyá inú rẹ ti bàjẹ gan - an débi pé o kì í gbàdúrà mọ , tí o kì í sì í ka Bíbélì mọ .  Bíbélì gbani nímọràn nínú Jákọbù 5 : 14 , 15 pé :  Ẹnikẹni ha wà tí ń ṣàìsàn láàárín yín bí ?  Kí ó pe àwọn àgbà ọkùnrin ìjọ wá sí ọdọ rẹ , kí wọn sì gbàdúrà lé e lórí , ní fífi òróró pa á ní orúkọ Jèhófà .  Àdúrà ìgbàgbọ yóò sì mú aláàárẹ náà lára dá , Jèhófà yóò sì gbé e dìde .   Àwọn àgbà ọkùnrin tí wọn ní ìrírí nínú ríran àwọn èèyàn tí wọn rẹwẹsì tàbí tí wọn ń ṣàìsàn nípa tẹmí lọwọ wà nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Má ṣe lọra láti bá wọn sọrọ .  Bíbélì sọ pé irú àwọn ọkùnrin bẹẹ lè dà  bí ibi ìfarapamọsí kúrò lọwọ ẹfúùfù àti ibi ìlùmọ kúrò lọwọ ìjì òjò .   Aísáyà 32 : 2 .   Ẹ Máa Sọ Àwọn Ohun Tí Ẹ Ń Tọrọ Di Mímọ fún Ọlọrun   Bó ti wù kó rí ,  Ọlọrun ìtùnú gbogbo  ni orísun ìrànlọwọ tó dára jù lọ .  Tí inú rẹ bá bàjẹ tí o sì sorí kọ , fi ìmọràn tó wà nínú Fílípì 4 : 6 , 7 sílò , ó wí pé :  Ẹ má ṣe máa ṣàníyàn nípa ohunkóhun , ṣùgbọn nínú ohun gbogbo nípasẹ àdúrà àti ìrawọ ẹbẹ pa pọ pẹlú ìdúpẹ kí ẹ máa sọ àwọn ohun tí ẹ ń tọrọ di mímọ fún Ọlọrun ; àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ yóò sì máa ṣọ ọkàn - àyà yín àti agbára èrò orí yín nípasẹ Kristi Jésù .   Jèhófà ń fẹ láti tẹtí sí ọ nígbà gbogbo .  Àti pé nígbà mìíràn , àdúrà gan - an lo nílò láti tù ọ nínú .  Bí inú rẹ bá ń bàjẹ tàbí tí o ń sorí kọ lẹẹkọọkan , má ṣe gbàgbé pé irú ohun kan náà ti ṣe ọpọ àwọn ọdọ mìíràn rí .  Bí àkókò ti ń lọ , irú ohun tó ń ṣe ọ náà á lọ kúrò .  Ṣùgbọn ní báyìí ná , má ṣe bo ìyà mọra .  Jẹ kí ẹnì kan mọ pé ohun kan ń dà ọ láàmú .  Òwe 12 : 25 sọ pé :  Àníyàn ṣíṣe nínú ọkàn - àyà ènìyàn ni yóò mú un tẹ ba , ṣùgbọn ọrọ rere ní ń mú un yọ .   Báwo ni o ṣe lè rí  ọrọ rere  tí ń fúnni níṣìírí yẹn ?  Ó jẹ nípa sísọ fún ẹnì kan nípa rẹ  ẹni tó ní ìrírí , ìmọ , àti ọgbọn tó ti ọdọ Ọlọrun wá tí yóò fún ọ ní ìtùnú àti ìrànlọwọ tí o nílò .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bí ìmọlára ìbànújẹ náà kò bá dáwọ dúró , ó lè jẹ àmì pé èèyàn ní ìṣòro ìdààmú ọkàn tàbí àbùkù ara tó le koko .  A dámọràn pé kí o lọ rí oníṣègùn lẹsẹkẹsẹ .  Wo àpilẹkọ náà  Jija - àjàṣẹgun nínú Ìjà - ogun Lodisi Ìsoríkọ ,  nínú ìtẹjáde March 1 , 1990 , ti Ilé Ìṣọ tí í ṣe èkejì ìwé ìròyìn wa yìí .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 17    Nígbà tí mo bá bá àwọn òbí mi sọrọ , mo máa ń rí ìṣírí àti ojútùú tó gbéṣẹ sí àwọn ìṣòro mi    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Àwọn òbí tó bẹrù Ọlọrun ló lè gbà ọ nímọràn dáadáa , kì í ṣe àwọn ojúgbà rẹ  Òun Ló Gba Ẹmí Rẹ Là  Ìtẹjáde  Jí !   ti January 8 , 2000 , gbé ọwọ àpilẹkọ kan jáde nípa  Jíjí Èèyàn Gbé .   William Louis Terrell sọ pé ọwọ àpilẹkọ inú  Jí !   yìí ló gba ẹmí òun là .  AGOGO mẹwàá ṣẹṣẹ kọjá díẹ ni ní òwúrọ ọjọ Friday , March 10 , 2000 , nígbà tí Joseph C .  Palczynski Kékeré yọ ìbọn sí Terrell , tó sì gbé e sá lọ kúrò ní ilé rẹ .  Àwọn ìmọràn tí àwọn ògbógi pèsè nípa ohun tó yẹ kéèyàn ṣe tí wọn bá jí i gbé la kọ sísàlẹ yìí gẹgẹ bó ṣe wà nínú àwọn àpilẹkọ inú Jí ! , tí Terrell sọ pé òun ń rántí ní gbogbo àkókò tí òun wà nínú ìṣòro náà :   Ṣe ohun tí wọn bá ní kí o ṣe ; má ṣagídí .  Wọn sábà máa ń fojú àwọn òǹdè tó bá ń ṣagídí gbolẹ , wọn sì lè pa irú àwọn ẹni bẹẹ tàbí kí wọn fi ìyà jẹ òun nìkan .   Má ṣe páyà .  Rántí pé èyí tó pọ jù lọ lára àwọn tí a ń jí gbé ló ń là á já .    Tó bá ṣeé ṣe , fọrọ wérọ pẹlú wọn , kí o sì gbìyànjú láti bá wọn jíròrò .  Bí àwọn ajínigbé náà bá wò ẹ gẹgẹ bí èèyàn ẹlẹgbẹ wọn , wọn lè má ṣe ẹ léṣe tàbí kí wọn má pa ẹ .   Hùwà bí ọmọlúwàbí tí o bá fẹ béèrè ohun tí o nílò lọwọ wọn  ìyẹn , àwọn ajínigbé  .    Àjọṣe . . . jẹ ààbò fún àwọn tí wọn ń jí gbé , gẹgẹ bí ìwé Criminal Behavior ṣe ṣàlàyé pé :  Bí àwọn tí a jí gbé àti àwọn tó jí wọn gbé bá ṣe wá mọ ara wọn dáadáa sí ni wọn á ṣe máa fẹràn ara wọn sí i .  Ìṣẹlẹ yìí wá fi hàn pé lẹyìn ìgbà díẹ , kò jọ pé ọdaràn náà máa ṣe ẹni tó jí gbé ní jàǹbá .    William Terrell , tí í ṣe ẹni ọdún mẹtàléláàádọta tó sì jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , sa gbogbo ipá rẹ láti tẹ lé irú ìmọràn yìí láàárín ohun tó fẹrẹẹ tó wákàtí mẹrìnlá tí ẹnì kan fi gbé e dè , tí ìbọn sì wà lọwọ ẹni náà ní èyí tó pọ jù lọ lára àkókò náà .  Ìrírí agbonijìgì náà bẹrẹ láìpẹ lẹyìn tí Palczynski kan ilẹkùn ilé Terrell ní ìgbèríko kan nítòsí Interstate Highway 95 , níbi tí ọkọ tí Palczynski jí gbé takú sí nígbà tí epo tán nínú rẹ .  Lẹyìn tí Terrell gbọ ohun tó ṣẹlẹ sí àlejò náà , ó sọ pé òun yóò ràn án lọwọ .  Palczynski ní kó fún òun ní omi , kó sì gbé òun dé ìlú Baltimore , ní ìpínlẹ Maryland , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Terrell sọ pé òun á ṣètò kí ẹnì kan gbé e dé ìlú Fredericksburg , ní Ìpínlẹ Virginia , níbi tí yóò ti wọ ọkọ tí yóò gbé e dé ibi tó ń lọ .  Nígbà tí Terrell gbé omi wá fún àlejò náà , ńṣe ló yọ ìbọn sí i .  Palczynski pàṣẹ pé kí Terrell gbé òun lọ síbi tí òun ń lọ .  Títẹlé Ìmọràn  Nígbà tí Terrell ń gbé Palczynski lọ ní àárín ọnà Interstate 95 , ó tẹ lé ìtọni tó ń fún un pé kó máà sáré ju ohun tí òfin béèrè lọ , kí ó má sì wakọ lọnà tí yóò fi pe àfiyèsí sáwọn .  Terrell sinmẹdọ , ó sì ń bá Palczynski , tó jẹ ẹni ọdún mọkànlélọgbọn sọrọ , ó jẹ kó mọ pé òun bìkítà nípa rẹ gan - an ni àti nípa ohun tó mú kí àwọn pàdé .  Palczynski sọ pé ní ọjọ mẹta sẹyìn , òun lọ wo ọrẹbìnrin òun tó ń jẹ Tracy , tó já òun sílẹ .  Níbẹ ló ti yìnbọn pa àwọn ọrẹ Tracy méjì àti aládùúgbò rẹ kan tí wọn kò fẹ jẹ kí Tracy tẹ lé e .  Níkẹyìn , Tracy sá lọ .  Ní ìrọlẹ ọjọ kejì , nígbà tí Palczynski ń gbìyànjú láti fipá gba ọkọ ayọkẹlẹ kan , ọta ìbọn rẹ ba ọmọ ọdún méjì kan , ó sì fọ ẹrẹkẹ ọmọ náà .  Bákan náà ló tún rọjò ọta lu ọkọ ayọkẹlẹ tí Jennifer Lyn McDonel ń wà .  Ó bani nínú jẹ pé ọkan lára ọta náà pa á , òmíràn sì ba àga ìjókòó ọmọ wọn tó jẹ ọmọ ọdún kan , ṣùgbọn ọmọ náà kò sí lórí àga náà .  Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni Jennifer àti ọkọ rẹ , Thomas , ń lọ , àwọn méjèèjì ló sì ní iṣẹ nípàdé ìrọlẹ ọjọ yẹn .  Sarah Francis , tí í ṣe ìyá Jennifer , ṣàlàyé pé :  Alẹ ọjọ yẹn nìkan ni wọn kò gbé ọmọ wọn jòjòló lọ sí Gbọngàn Ìjọba .   Ká ní wọn gbé e lọ ni  ọfọ àwọn méjèèjì là bá máa ṣe .   Bí Terrell ti rọra ń bá ẹni tó jí i gbé náà sọrọ , Palczynski sọ pé òun kò ní in lọkàn láti ṣe ẹnikẹni léṣe àti pé òun nífẹẹ Tracy gan - an , òun sì fẹ kí àwọn jọ wà pọ .  Terrell ṣàlàyé pé :  Mo sọ fún un pé ohun tó ti ṣẹlẹ ti ṣẹlẹ ná , àmọ ìyókù dọwọ ẹ , mo sì rọ ọ pé kí ó fúnra rẹ lọ bá àwọn agbèfọba .  Mo sọ fún un pé màá wá kí i ní ọgbà ẹwọn , màá sì bá a ṣèkẹkọọ Bíbélì .   Lẹyìn - ọ - rẹyìn , wọn sọ nínú ìròyìn pé láti ìgbà tí Palczynski ti jáde ilé ẹkọ gíga ní ọdún 1987 , oṣù mẹwàá péré ni kò fi sí lẹwọn tàbí ní ibi ìtọjú alárùn ọpọlọ tàbí níbi tí wọn ti ń wò ó bóyá ọdaràn kan yóò yí ìwà padà .  Nípa lílo ìrírí tí Terrell ti ní gẹgẹ bíi Kristẹni alàgbà tó ti pẹ lẹnu iṣẹ , kò yé jírẹẹbẹ pẹlú ọdọkùnrin tí ìdààmú bá náà , nípa lílo àwọn àpẹẹrẹ ohun tó ṣẹlẹ gan - an láti inú Bíbélì .  Fún àpẹẹrẹ , ó sọ ìrírí ọkùnrin rere kan , Dáfídì Ọba Ísírẹlì , tí ọkàn rẹ kò kúrò lọdọ ìyàwó Ùráyà , tí í ṣe ọkan lára àwọn ọmọ ogun Dáfídì .  Nígbà tí obìnrin náà lóyún fún Dáfídì , ó ṣètò láti rí i pé Ùráyà kú sójú ogun .  Nígbà tí wọn fọgbọn ṣàlàyé ẹṣẹ Dáfídì fún un , ó ronú pìwà dà tọkàntọkàn , ó sì jèrè ojú rere Ọlọrun padà .  2 Sámúẹlì 11 : 2 - 12 : 14 .  Terrell bẹrẹ sí fọrọ wérọ pẹlú ìsáǹsá náà , ó sì pè é ní orúkọ ìnagijẹ rẹ , Joby .  Nígbà tí wọn dúró ní ilé ìtajà kan tí Palczynski ti rán Terrell pé kó lọ ra oúnjẹ àti tẹlifíṣọn kan tó ṣeé gbé káàkiri wá , ó ní tó bá ta àwọn èèyàn lólobó òun á pa àwọn èèyàn sí i .  Nígbà tí Terrell rí i pé ara ìsáǹsá náà kò balẹ , ó gbọràn sí i lẹnu .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , lẹyìn tí wọn gbọ ìròyìn nípa ìwà ọdaràn Palczynski nínú ìròyìn agogo mọkànlá lórí tẹlifíṣọn , Palczynski gbá Terrell mọra , ó sì yọ kọrọ wọ àárín ìlú Baltimore , kò sì rí i mọ .  Ní nǹkan bí ọsẹ kan lẹyìn náà , wọn ká Palczynski mọ inú ilé kan tó kó àwọn tó jí gbé sí .  Wọn ké sí Terrell , ìsáǹsá yìí sọrọ nípa rẹ , láti wá ràn wọn lọwọ láti dúnàádúrà pẹlú rẹ .  Ṣùgbọn pàbó ni gbogbo rẹ já sí , nígbà tó sì di March 22 , àwọn ọlọpàá fipá wọ ilé náà , wọn sì yìnbọn pa Palczynski .  Àmọ , kò sí ẹlòmíràn tó fara pa .  Lẹyìn náà , Terrell gba nǹkan bí ẹgbẹta ẹdà Jí !  tó sọ pé òun ló gba ẹmí òun là .  Ó ti pín ọgọrọọrún wọn fún àwọn ẹlòmíràn .  Inú Terrell dùn pé ó ti jẹ àṣà òun láti máa ka àwọn ìsọfúnni wíwúlò tó wà nínú Jí ! , a sì lérò pé ìwọ pẹlú yóò ṣe bẹẹ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   William Terrell  Wíwo Ayé  Èrò Dókítà Kejì Ha Pọndandan Bí ?  Ìwé ìròyìn The News ti Ìlú Mẹsíkò sọ pé :  Lórí ọràn ti wíwá èrò dókítà kejì nípa ìtọjú àìsàn , ọpọ jù lọ lára wa ni kì í fi ọwọ gidi mú un .  Ṣùgbọn irú àṣà fífi ọwọ yẹpẹrẹ mú nǹkan bẹẹ lè ṣekú pa àwọn aláìsàn .   Àwọn aláìsàn sábà máa ń bẹrù pé dókítà àwọn á rò pé àwọn fojú di í ni bí àwọn bá fẹ mọ èrò dókítà mìíràn nípa àìlera àwọn .  Ṣùgbọn ìwé ìròyìn náà sọ pé ,  ọpọ jù lọ lára àwọn dókítà ni kò ní bínú tí àwọn aláìsàn bá lọ béèrè èrò dókítà mìíràn nípa àìsàn tó ń ṣe wọn .  Bí dókítà tìrẹ bá bínú , a jẹ pé ìṣòro ń bọ nìyẹn o .   Lónìí , àwọn dókítà àti àwọn elétò ìbánigbófò wo bíbéèrè èrò dókítà mìíràn gẹgẹ bí ọnà tó dára láti mú ìtọjú tó dára jù lọ dá àwọn aláìsàn lójú .  Dókítà Michael Andrews , ààrẹ Ẹgbẹ Olùtọjú Àrùn Ara Wíwú ní Ìpínlẹ Georgia , sọ pé , òun máa ń gba àwọn tí òun ń tọjú nímọràn láti lọ béèrè èrò dókítà mìíràn nípa àìsàn wọn nítorí lọpọ ìgbà wọn sábà máa ń padà wá , wọn á sì túbọ nígbàgbọ nínú àwọn oògùn tí òun kọ fún wọn .  Ọgá ẹgbẹ kan tó ń tọjú àwọn ará ìlú sọ pé :  Àwọn aláìsàn ní láti rántí pé ara àwọn ló wà nínú ewu .   Àwọn Ọrẹ Tó Léwu  Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí ìwé ìròyìn The Journal of the American Medical Association sọ nípa rẹ ti fi hàn , ó ṣeé ṣe gan - an kí àwọn ọdọlangba tí ń wakọ ní jàǹbá tó lè la ikú lọ bí wọn bá gbé àwọn èèyàn sínú ọkọ tí wọn ń wà .  Àwọn olùwádìí ní Yunifásítì Johns Hopkins , ní Ìpínlẹ Maryland , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ṣàwárí pé ewu kí ọmọ ọdún mẹrìndínlógún tó ń wakọ kú fi ìpín mọkàndínlógójì pọ sí i tó bá gbé èèyàn kan ṣoṣo sínú ọkọ tó ń wà , ó fi ìpín mẹrìndínláàádọrùn - ún pọ sí i tó bá gbé èèyàn méjì , ó sì fi ìpín ọgọrùn - ún méjì ó lé méjìlélọgọrin pọ sí i tó bá gbé èèyàn mẹta tàbí jù bẹẹ lọ .  Nínú ìwádìí náà , ohun pàtàkì tí wọn sọ pé ó ń fà á ni  àṣà wíwakọ níwàkuwà . . . , ohun tó sì máa ń fà á jù ni pé àwọn ojúgbà wọn wà níbẹ .   Lára irú àwọn ìwà tó léwu bẹẹ ni sísáré àsápajúdé , sísúnmọ ọkọ tó wà níwájú jù , tàbí ṣíṣàìdúró nígbà tí iná ojú títì bá tan pupa tàbí wíwakọ nígbà téèyàn bá ti lo oògùn líle tàbí tó ti mutí , àti kí àwọn èrò ọkọ tí ń ṣerépá máa díni lọwọ .   Arúgbó Ń Gbọn Sí I   Ìwé ìròyìn The Times ti London sọ pé àwọn olùwádìí ti ṣàwárí pé àwọn ẹyà kan nínú ọpọlọ lè mú àwọn sẹẹlì tuntun jáde bí àwọn èèyàn ṣe ń darúgbó sí i .  Tẹlẹtẹlẹ , ohun táwọn èèyàn gbà gbọ ni pé àwọn sẹẹlì ọpọlọ kì í mú ẹyà tuntun jáde mọ tí èèyàn bá ti dàgbà .  Ìwé ìròyìn The Times náà sọ pé :  Tí èrò orí bá jí pépé , àwọn ẹyà tuntun náà á lè máa yọ .   Ìwádìí kan tí wọn ṣe láìpẹ yìí , tí wọn lo àwọn èèyàn tí wọn ti lé ní ẹni ọdún márùndínláàádọrin fi hàn pé ó jọ pé kíkẹkọọ àti àjọṣe pẹlú àwọn ẹlòmíràn ń mú kí àwọn ẹyà tuntun náà máa dàgbà nínú sẹẹlì ọpọlọ àti àwọn okùn ọpọlọ .  Àwọn olùwádìí náà ṣàwárí pé níní àjọṣe pẹlú àwọn ẹlòmíràn ń mú kí  ìlera sunwọn sí i , ó ń mú kí ẹmí gùn sí i , ó sì ń mú kí ìgbésí ayé sunwọn sí i .   Susan Greenfield , tó jẹ onímọ ìjìnlẹ nípa ètò iṣan ara , sọ pé :  Bí ìrírí rẹ bá ṣe pọ tó ni àwọn okùn ọpọlọ rẹ yóò ṣe pọ tó .  Nítorí náà , àwọn èèyàn ń darúgbó , wọn sì ń gbọn sí i .   Ọnà Òkun Àríwá  Robert Thorne tí í ṣe oníṣòwò tó ń ta nǹkan amóúnjẹ - tasánsán ní ọrúndún kẹrìndínlógún wòye nígbà kan pé òun rí ọnà kan lójú òkun táa lè gbà láti Yúróòpù lọ sí Ìpẹkun Ìlà Oòrùn tí a bá gba Ilẹ Olótùútù Nini kọjá .  Ìwé ìròyìn The Times ti London sọ pé , lónìí , ohun tí Thorne wòye rẹ nígbà yẹn ti ṣẹ , mímóoru ilẹ ayé ló sì mú kó rí bẹẹ .  Nísinsìnyí , omi tó wà ní àwọn etíkun Rọṣíà àti Ìlà Oòrùn Siberia ti fẹrẹẹ máà ní yìnyín nínú mọ jálẹ àwọn oṣù ìgbà ẹẹrùn , èyí sì ń jẹ kí àwọn ọkọ òkun tí ń kẹrù lè máa gba Àgbègbè Ilẹ Olótùútù Nini wá láti Òkun Àríwá , kí wọn sì gba Ipadò Bering wá sí àgbègbè Pàsífíìkì .  Nígbàkigbà tí ọnà ojú omi tí àwọn ọkọ òkun tó ń bọ láti Yúróòpù ń gbà bá ti di yìnyín , ńṣe ni wọn máa ń gba Ọnà Abẹlẹ ti Suez , tàbí kí wọn gba igun apá ìsàlẹ Áfíríkà , tàbí kí wọn gba Ọnà Abẹlẹ ti Panama láti dé Ìpẹkun Ìlà Oòrùn .  Àǹfààní tó wà nínú gbígba ọnà òkun ìhà àríwá kò kéré rárá .  Ó fẹrẹẹ dín bí Hamburg , Jámánì , àti Yokohama , Japan ṣe jìnnà síra kù sí ìdajì  tí kò tó ẹgbẹrún mẹtàlá kìlómítà .  Àwọn Ìṣòro Tó Wà Nínú Ṣíṣàyẹwò Ẹjẹ  Ìròyìn kan tí àjọ akóròyìnjọ Associated Press gbé jáde sọ pé :  Ó lé ní ìdajì lára àwọn orílẹ - èdè ayé tí kì í ṣàyẹwò àwọn ẹjẹ tí àwọn èèyàn fi tọrẹ ní kíkún , èyí sì ń mú kí ewu títan àrùn éèdì àti àwọn àrùn mìíràn kálẹ pọ sí i .   Ìròyìn yìí tí a gbé karí ìsọfúnni tó wá látọdọ Àjọ Ìlera Àgbáyé , tún sọ pé  ìpín márùn - ún sí mẹwàá nínú ọgọrùn - ún lára àwọn èèyàn tó ní kòkòrò tó ń di àrùn éèdì la fojú díwọn pé láti inú ẹjẹ tí wọn gbà sára ni wọn ti kó o .   Bó ti wù kó rí , àrùn éèdì wulẹ jẹ ọkan lára àwọn àrùn tí àwọn èèyàn ń kó lọnà yìí ni .  Lọdọọdún , mílíọnù mẹjọ sí mẹrìndínlógún àkóràn àrùn mẹdọwú ìpele B àti mílíọnù méjì sí mẹrin àkóràn àrùn mẹdọwú ìpele C làwọn èèyàn ń kó láti inú ẹjẹ tí wọn gbà sára àti lílo abẹrẹ tí kò mọ .  Ìdí kan tí wọn sọ pé ó ń fà á tí wọn kì í fi í ṣàyẹwò ẹjẹ dáadáa ni pé ó ti wọn jù láti ṣe é .  Ó ń ná wọn tó ogójì sí àádọta dọlà lórí ìdì kan péré láti ṣàyẹwò bóyá àwọn kòkòrò wọnyẹn wà níbẹ .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ìròyìn náà sọ pé , irú àyẹwò wọnyẹn  kì í fi bẹẹ láyọlé , ní pàtàkì tó bá jẹ àwọn òṣìṣẹ tí wọn kò kọ nípa rẹ dáadáa ló ṣe é tàbí tó bá jẹ àwọn ohun èèlò tí kò dára tó ni wọn fi ṣe é .   Bíbá Ọmọdé Ṣèṣekúṣe ní Íńdíà  Ìwé ìròyìn The New Indian Express sọ pé , ní ìṣẹjú mẹwàá - mẹwàá ni wọn ń mú ọmọdé kan wọnú iṣẹ aṣẹwó ní Íńdíà .  Èyí túmọ sí pé nǹkan bí ẹgbàá mẹẹẹdọgbọn  50,000  ọmọdé ní ilẹ Íńdíà ni wọn ń fipá mú wọnú òwò ìṣekúṣe lọdọọdún .  Ní ìpínlẹ Kerala , ìpàdé àpérò kan tó dá lórí gbígbógun ti bíbá ọmọdé ṣèṣekúṣe gbé ohun tó yani lẹnu mìíràn tó tún ń ṣẹlẹ jáde .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé , àwọn dókítà ibẹ máa ń  lọra láti ṣiṣẹ lórí àwọn ọràn ìfipábáni - lòpọ nítorí pé wọn kò mọ nípa rẹ dunjú , wọn kì í sì í fẹ dáwọ lé e .   Nínú àwọn ọràn kan , àwọn òbí pàápàá ń dá kún ìṣòro náà .  Sreelekha , tí í ṣe Ọgá Àwọn Ọtẹlẹmúyẹ ti Ìjọba Àpapọ , sọ pé :  Àwọn òbí máa ń lọra láti fi ẹjọ  ọràn ìfipábáni - lòpọ  sun àwọn aláṣẹ nítorí pé ó lè di àmì tí ń dójú tini , ó sì lè mú kí wọn ta wọn nù láwùjọ .   Jíjẹun Pọ Gẹgẹ Bí Ìdílé Ló Dára Jù Lọ  Ìwé ìròyìn Globe and Mail sọ pé ọkan lára ọnà tó dára jù lọ tí àwọn òbí fi lè mú kí àwọn ọmọ wọn ní ìlera tó pé jẹ nípa jíjẹun pọ pẹlú wọn .  Gẹgẹ bí Dókítà Matthew Gillman tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ẹkọ Ìṣègùn ti Harvard ti sọ ,  oúnjẹ tí ìdílé jẹ papọ máa ń fára lókun gan - an ju èyí tí àwọn ọmọdé àti àwọn aṣẹṣẹbàlágà lè máa rà jẹ lọ .   Ó ṣeé ṣe kí àwọn ọmọ tó ń jẹ oúnjẹ tí ìdílé sè máa jẹ ìwọn èso àti ewébẹ tó yẹ , láti gba fítámì àti èròjà aṣaralóore tí ara wọn nílò sára , kí wọn má sì máa jẹ ṣúgà àti ọrá jù .  Àwọn olùwádìí náà tún ṣàwárí pé jíjẹun pọ gẹgẹ bí ìdílé á jẹ kí wọn lè jùmọ sọrọ nípa jíjẹun lọnà tó dára , yóò sì gbin àṣà jíjẹun lọnà tó dára sọkàn àwọn ọmọ  àṣà yìí yóò sì mọ wọn lára nígbà tí wọn bá ń jẹun níta .  Ìwé ìròyìn Globe sọ pé ìwádìí tuntun náà , tí a mú láti inú iṣẹ ìwádìí tí kò dáwọ dúró tí a sì lo ẹgbẹrún mẹrìndínlógún ọmọ tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹsàn - án sí mẹrìnlá , fi hàn pé  méjì péré lára ọmọ márùn - ún tí wọn ṣì ń lọ sílé ẹkọ ló ń jẹun papọ pẹlú àwọn òbí wọn ní ọjọ tó pọ jù lọ , ọkan lára àwọn márùn - ún ni kò sì jẹun papọ pẹlú wọn rí .   Àwọn Ọjáfáfá Takùntakùn  Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé :  Okùn aláǹtakùn jẹ ọkan lára àwọn ohun tó lágbára jù lọ ní Ayé .   Fọnrán rẹ kọọkan lè nà ní ìlọpo méjì sí mẹrin gígùn rẹ kó tó gé , ó sì lágbára gan - an tí wọn fi lè sọ nípa rẹ pé fọnrán okùn náà tó ki tó pẹńsù lè dá ọkọ òfuurufú ayára bí àṣá tó ń fò lọ dúró .  Àwọn olùwádìí ti ń gbìyànjú láti mọ àṣírí bí aláǹtakùn ṣe ń hun okùn rẹ kí wọn lè máa lò ó ní onírúurú ilé iṣẹ .  Fún àpẹẹrẹ , ìwé ìròyìn náà sọ pé Kevlar , tó jẹ oríṣi òwú kan tí wọn fi  ògidì ásíìdì sulphuric tí wọn mú kí ó gbóná dé ìwọn tó fẹrẹẹ máa hó ṣe , ni òwú tí wọn yàn láti máa fi hun ẹwù ayẹta .   Ṣùgbọn bó tilẹ jẹ pé ìdọtí tó ń jáde láti inú Kevlar jẹ èròjà onímájèlé , tó sì ṣòro láti ríbi dà á nù sí , aláǹtakùn máa ń ran òwú tirẹ láti inú  potéènì àti omi lásán , tí ìwọn ásíìdì inú rẹ àti ìdíwọn ìgbóná - òun - ìtutù rẹ dọgba pẹlú ti ẹnu èèyàn .   Síwájú sí i , wọn á wá ran àdàlú omi àti potéènì yìí di fọnrán tí òjò kò lè gbá dà nù .  Ìdí nìyẹn tí ìwé ìròyìn New Scientist fi sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé a ti fi ọpọ ọdún ṣèwádìí nípa okùn aláǹtakùn , ó ṣì ṣòro láti ṣàlàyé rẹ .   Òórùn Inú Ilé  Ìwé ìròyìn The Times ti London sọ pé :  Ó ṣeé ṣe kí inú ilé rẹ máa rùn ní ìlọpo mẹwàá ju bí oko iwájú ilé rẹ ṣe ń rùn lọ .   Ìwádìí kan tí Àjọ Woléwolé ṣe ní àwọn ilé mẹrìnléláàádọsàn - án ní ilẹ Gẹẹsì fi hàn pé òórùn burúkú , tó ń jáde láti inú àga tí wọn fi páálí àti àwọn èròjà àgbélẹrọ mìíràn ṣe , fi ìlọpo mẹwàá pọ nínú ilé ju bó ṣe ń rùn ní ìta lọ .  Méjìlá lára àwọn ilé tí wọn wò kò kúnjú ìwọn ohun tí Àjọ Ìlera Àgbáyé ń béèrè nípa irú òórùn tó yẹ kí àyíká ní .  Àwọn àga tí wọn fi èròjà àgbélẹrọ ṣe , ilẹ tí wọn fi kẹmíkà dán , àwọn ohun èlò ìkọlé àti ohun èlò ìṣelélọṣọọ , èròjà oníkẹmíkà tí wọn fi ń fọ ilé , tàbí àwọn ohun èlò tí wọn fi ń mú ilé móoru àti èyí tí wọn fi ń se oúnjẹ lè mú kí èéfín tí ń tani lójú àti àwọn òórùn burúkú mìíràn gbalẹ kan .  Ọkan lára wọn , ìyẹn òórùn benzene , tó máa ń fa àrùn jẹjẹrẹ , jẹ àdàlù àwọn ohun fínfín tí a fi ń fọ ilé àti ti èéfín tábà , tí òun pẹlú jẹ lájorí ohun tó ń dá òórùn sílẹ nínú ilé .  Charlotte Gann , tí í ṣe olóòtú ìwé ìròyìn Health Which ?  sọ pé ọpọ èèyàn ló ń lo ìpín ọgọrin sí àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àkókò wọn nínú ilé .  Ó dámọràn  dídín bí a ṣe ń lo àwọn èròjà oníkẹmíkà kù , ṣíṣí àwọn fèrèsé mélòó kan àti yíyẹ àwọn ohun èlò tó ń lo gáàsì wò  kí òórùn inú ilé lè sunwọn sí i .  Ìgbìyànjú Láti Yọ Ìjọba Póòpù Kúrò Nínú Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè  ÀJỌ kan tó ń gbé ìròyìn jáde , tó fi ìlú Róòmù ṣe ibùjókòó , tórúkọ rẹ ń jẹ Inter Press Service  IPS  sọ pé  àádọrin ẹgbẹ jákèjádò ayé tí kì í ṣe ti ìjọba  ẹgbẹ NGO  ti panu pọ polongo jákèjádò ayé pé ó yẹ kí wọn yọ Ìjọba Póòpù kúrò nínú àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè .   Ní lọọlọọ , Ìjọba Póòpù wulẹ gbé orúkọ sórí gẹgẹ bí ọmọ ẹgbẹ àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ni , kì í ṣe mẹńbà rẹ .  Láti ọdún 1964 ló ti wà bẹẹ .  Èé ṣe tí ẹgbẹ NGO , tó ti ní ọgọrùn - ún ẹgbẹ jákèjádò ayé ní òpin oṣù April ọdún tó kọjá , fi ṣàtakò nípa ipò tí Ìjọba Póòpù mú nínú àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ?  Ẹgbẹ NGO ṣàlàyé pé , ohun tó fà á ni pé ẹgbẹ onísìn ni Ìjọba Póòpù jẹ kì í ṣe ẹgbẹ òṣèlú .  Frances Kissling , ààrẹ Ẹgbẹ Ìjọ Àgùdà Tó Dá Dúró , sọ fún àjọ IPS pé ẹgbẹ àwọn akọròyìn tó para pọ náà kò ta ko ẹtọ Ìjọba Póòpù láti sọ èrò rẹ jáde , ṣùgbọn  ohun tó ń fa awuyewuye ni pé Ìjọba Póòpù kì í ṣe orílẹ - èdè tó ní ẹtọ láti mú ipò kan láàárín àwọn alákòóso ayé .   Anika Rahman , ọgá ẹka Ìtòlẹsẹẹsẹ Àgbáyé ní Ibùdó Tó Ń Rí sí Ọràn Òfin àti Ìlànà Nípa Ọmọ Bíbí , gbà pẹlú wọn .  Àjọ IPS fa ọrọ rẹ yọ pé ,  bí àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè bá ń ṣe Ibùjókòó Póòpù bí orílẹ - èdè kan tó ní àǹfààní jíjẹ mẹńbà ẹgbẹ náà nítorí agbára tó ní gẹgẹ bí ẹsìn kan , ńṣe ni àjọ àgbáyé náà ń ṣe ohun tí àwọn ẹlẹsìn mìíràn yóò fi máa jà fún ohun kan náà .   Ó sọ síwájú sí i pé :  Láti rí i dájú pé àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè kò gbé ẹsìn kan pàtó lárugẹ , kò yẹ kí wọn gba àwọn ẹsìn tó dá dúró bí Ìjọ Àgùdà láyè láti kópa nínú ìpàdé yìí gẹgẹ bí orílẹ - èdè tí kì í ṣe mẹńbà àjọ náà .   Ṣùgbọn àríyànjiyàn náà pé Ìjọba Póòpù jẹ orílẹ - èdè àti pé ó lẹtọọ sí ipò tó dì mú ní lọwọlọwọ nínú àjọ náà ńkọ ?  Ìyáàfin Kissling sọ nígbà tí wọn fọrọ wá a lẹnu wò pé :  Àsọdùn ọrọ tó ń ṣini lọnà nìyẹn .  Lójú tiwa , ọrúndún kẹẹẹdógún ni wọn ti túmọ orílẹ - èdè lọnà yẹn àti pé ní ti gidi , Ibùjókòó Póòpù jẹ ibi tí wọn ti ń ṣàkóso ẹsìn náà .   Ó tún sọ pé ọrọ náà  Ìjọba Póòpù  àti  Ibùjókòó Póòpù  jẹ  ọrọ kan náà tí wọn ń fi pe Ìjọ Àgùdà .   Èrò Ìjọba Póòpù nípa ọràn iye ará ìlú ló fa púpọ lára ohun tó ń bí ẹgbẹ NGO nínú sí ipò tí Ìjọba Póòpù mú ní lọọlọọ nínú àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè .  Fún àpẹẹrẹ , Ìjọba Póòpù ti lo àwọn ìpàdé tí àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣètò láti fi sọ èrò òdì tó ní sí ìfètò - sọmọ - bíbí , lára irú ìpàdé bẹẹ ni Ìpàdé Àgbáyé Lórí Iye Ará Ìlú àti Ìdàgbàsókè lọdún 1994 , tí wọn ṣe ní Cairo , àti Ìpàdé Àwọn Obìnrin lọdún 1995 , tí wọn ṣe ní Beijing .  Àjọ IPS sọ pé :  Níwọn bí ọpọ jù lọ ìpinnu tí àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè máa ń ṣe ti dá lórí ohun tí àwọn tó pọ jù bá fọwọ sí , àwọn tí èrò wọn yàtọ bíi ti Ìjọba Póòpù ti dojú àwọn ètò tí wọn ń ṣe rú lórí àwọn ọràn tó jẹ mọ iye ènìyàn , oògùn málòóyún , ẹtọ àwọn obìnrin àti àbójútó ètò ọmọ bíbí .   Ìyáàfin Kissling sọ pé ,  ipa tí ẹgbẹ NGO ń kó ló yẹ kí Ìjọba Póòpù máa kó  kí ó máa ṣe bí àwọn mẹńbà ẹgbẹ NGO yòókù ṣe ń ṣe , ìyẹn àwọn Mùsùlùmí , àwọn Híńdù , àwọn Búdà , àwọn Bahais àti àwọn ẹlẹsìn mìíràn .   Àwọn ẹgbẹ tó para pọ náà fẹ kí Kofi An , tí í ṣe ọgá àgbà àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , àti Ẹgbẹ Olùṣàkóso Gíga Jù Lọ ti àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè tún ṣàgbéyẹwò ipò tí Ìjọba Póòpù mú nínú ẹgbẹ òṣèlú náà tó tóbi jù lọ lágbàáyé .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Mẹńbà Ìjọba Póòpù ń bá àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọrọ   Àwọn Credit Line   Fọtò UN  DPI tí Sophie Paris yà  Fọtò UN 143 - 936  J .  Isaac  Ìdí Táwọn Èèyàn Fi Ń Hùwàkiwà  NÍ OCTOBER ọdún tó kọjá , ẹnì kan kọwé sí wa láti Loja , Ecuador , ó fi ìmọrírì rẹ hàn fún iṣẹ òjíṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà .  Díẹ lára ohun tó sọ ni pé :   Ọkan lára ìṣòro tó burú jù tó ń bá aráyé jà ni ìwàkiwà táwọn èèyàn ń hù . . .  Ó jọ pé àwọn èèyàn ti gbàgbé láti máa fi ohun tó wà nínú Òfin Mẹwàá sílò , wọn kò sì lo ẹrí - ọkàn wọn mọ , gbogbo èyí kò sì jẹ kí àwọn èèyàn gbọ ara wọn lágbọọyé mọ .  Níbi gbogbo àti lójoojúmọ ni a ń gbọ nípa ìkórìíra , ìwà ipá , ìwà ọdaràn , ṣíṣe fàyàwọ oògùn olóró , ìpániláyà , àti àìfún ẹdá ní iyì tó tọ sí i . . . .   Láìsí àṣehàn , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní tiwọn ń ṣe ojúṣe wọn lọnà tó lálàáfíà , ní pẹlẹtù , wọn ń bẹ àwọn aládùúgbò wọn wò nínú iṣẹ ilé dé ilé wọn , wọn ń fi àwọn ìwé ìròyìn wọn méjèèjì náà lọ àwọn èèyàn , ìyẹn Ilé Ìṣọ àti Jí ! , nínú èyí tí wọn ti ń gbé àwọn àpilẹkọ tó gbádùn mọni jù lọ jáde .  Ní pàtàkì Jí !  ń sọ nípa onírúurú àwọn ọrọ tó gbádùn mọni tó jẹ ti ojúlówó ìmọ sáyẹǹsì àti àṣà ìṣẹdálẹ .  Gbogbo rẹ ni a kọ lọnà tó ṣe kedere tó sì pé pérépéré .   Lónìí , gbangba - gbàǹgbà làwọn èèyàn ń hùwàkiwà , ṣùgbọn gẹgẹ bí a ti sọ ní ojú ìwé kẹrin ìwé ìròyìn yìí lápá ibi tí a kọ ọrọ náà sí pé  Ìdí Tí A Fi Ń Tẹ Jí !  Jáde ,  Jí !   ń tọpinpin ré kọjá ohun tó fara hàn lóréfèé , ó sì ń ṣàlàyé ohun tí àwọn ìṣẹlẹ lọọlọọ túmọ sí ní ti gidi .   Ìwé pẹlẹbẹ náà Ọlọrun Ha Bikita Nipa Wa Niti Gidi Bi ?  sọ nípa ìyà tí aráyé ti ń fàyà rán tipẹtipẹ , ṣùgbọn ó tún ṣe jù bẹẹ lọ .  Ó fi ìdí tí àwọn èèyàn ṣe ń hùwàkiwà hàn àti aburú tó ń tìdí rẹ yọ .  Ní pàtàkì jù lọ , ó fi bí a óò ṣe rí ìrànlọwọ gbà láìpẹ hàn .  O lè rí ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé 32 yìí gbà tí o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  November 8 , 2000  Àwọn Nọọsì  Kí La Lè Ṣe Láìsí Wọn ?  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ ìgbà la máa ń fojú kéré àwọn nọọsì , ipa tí wọn ń kó nínú ìtọjú aláìsàn kò kéré rárá .  Ayọ àti àwọn ìpèníjà wo ló wà nínú iṣẹ àtàtà yìí ?  3 Àwọn Nọọsì  Èé Ṣe Tí Wọn Fi Jẹ Kòṣeémánìí ?  5 Ipa Pàtàkì Tí Àwọn Nọọsì Ń Kó  12 Àbẹwò sí Ilé Elégbòogi Kan ní China  19 Ìlera Tó Sunwọn  Ṣe Ìtọsọnà Tuntun Ni ?  20 Àwọn Ìtọjú Àfirọpò  Ìdí Tó Fi Jẹ Pé Òun Lọpọ Èèyàn Ń Yíjú Sí  22 Ṣíṣàyẹwò Àwọn Ìlànà Ìtọjú Àfirọpò  27 Irú Ìlànà Ìtọjú Tí O Yàn  29 Wíwo Ayé  31 Ìgbìyànjú Láti Yọ Ìjọba Póòpù Kúrò Nínú Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè  32 Ìdí Táwọn Èèyàn Fi Ń hùwàkiwà  Ṣé Kí N Sọ fún Ẹnì Kan Pé Mo Níṣòro Ìsoríkọ ?  16 Ọpọ ọdọ ló ń ṣiyèméjì nípa ẹni tó yẹ kí wọn finú hàn .  Láti Rí Ìlera Pípé  Irú Ìlànà Ìtọjú Wo Ló Yẹ Ká Yàn ?  19 - 28  Àwọn èèyàn mọyì oògùn òyìnbó àti ìtọjú àfirọpò lóde òní .  Kí ni díẹ lára àwọn ọnà tí ìtọjú àfirọpò gbà gbéṣẹ ?  Àti pé , èé ṣe tó fi jẹ pé òun lọpọ èèyàn ń yíjú sí ?  Àwọn Nọọsì  Èé Ṣe Tí Wọn Fi Jẹ Kòṣeémánìí ?   Ọkan lára àwọn iṣẹ àkọmọọṣe tó ṣòro jù lọ ni iṣẹ nọọsì jẹ .  Ìyọnú lè sún wa láti ṣiṣẹ , ṣùgbọn ìmọ nìkan ló ń fún wa lágbára àtiṣiṣẹ wa .   Mary Adelaide Nutting , 1925 , ẹni tó kọkọ gba oyè ọjọgbọn nínú iṣẹ nọọsì lágbàáyé .  ORÍṢI iṣẹ nọọsì lọnà tó rọrùn jù lọ ti wà láti ẹgbẹẹgbẹrún ọdún sẹyìn  kódà ó wà ní àwọn àkókò tí a kọ Bíbélì .  Nínú gbogbo ìtàn , ọpọ àwọn obìnrin tó ta yọ ló ṣètọjú àwọn aláìsàn .  Fún àpẹẹrẹ , ẹ wo ọràn ti Elizabeth ọmọ ilẹ Hungary  ọdún 1207 sí 1231  , tó jẹ ọmọ Andrew Ọba Kejì .  Ó ṣètò pípín oúnjẹ kiri nígbà ìyàn kan tó bẹ sílẹ ní ọdún 1226 .  Lẹyìn náà , ó ṣètò pé kí wọn kọ àwọn ilé ìwòsàn , ó sì ṣètọjú àwọn adẹtẹ níbẹ .  Ọmọ ọdún mẹrìnlélógún péré ni Elizabeth nígbà tó kú , àwọn aláìsàn ló sì fi èyí tó pọ jù lára ọdún díẹ tó lò láyé tọjú .  A ò lè sọrọ nípa ìtàn iṣẹ nọọsì ká máà dárúkọ Florence Nightingale .  Obìnrin onígboyà , ọmọ ilẹ Gẹẹsì yìí àti àwùjọ àwọn nọọsì tí iye wọn jẹ méjìdínlógójì ṣàtúnṣe ilé ìwòsàn ológun tó wà ní Scutari , tí kò jìnnà sí ìlú Constantinople , nígbà Ogun Crimea tó jà láti ọdún 1853 sí 1856 .  Nígbà tó dé ibẹ , bí àwọn èèyàn ṣe ń kú pọ gan - an , ó fẹrẹẹ tó ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún .  Ṣùgbọn nígbà tó fi máa fi ibẹ sílẹ ní ọdún 1856 , àwọn tí ń kú kò tó ìpín méjì nínú ọgọrùn - ún mọ .  Wo àpótí tó wà lójú ìwé 6 .  Ohun mìíràn tó tún ní ipa ńlá lórí iṣẹ nọọsì ni Ilé Ẹkọ Àwọn Obìnrin Tí Ń Ran Àlùfáà Ìjọ Pùròtẹsítáǹtì Lọwọ , èyí tó wà ní Kaiserswerth , ní Jámánì , níbi tí Nightingale ti gba ìdánilẹkọọ kó tó lọ sí Crimea .  Bí àkókò ti ń lọ , àwùjọ àwọn nọọsì mìíràn tó ta yọ bẹrẹ sí yọjú .  Fún àpẹẹrẹ , lọdún 1903 , Agnes Karll sé ìdásílẹ Àjọ Àwọn Ògbóǹkangí Nọọsì ní Ilẹ Jámánì .  Lónìí , agbo àwọn nọọsì la kà sí ẹgbẹ àwọn ògbóǹkangí akọṣẹmọṣẹ tó tóbi jù lọ nínú àwọn elétò ìlera .  Àjọ Ìlera Àgbáyé ròyìn pé ní lọọlọọ ó lé ní mílíọnù mẹsàn - án nọọsì àti agbẹbí tó ń ṣiṣẹ ní orílẹ - èdè mọkànlélógóje .  Iṣẹ ńlá gbáà sì ni wọn ń ṣe !  Ìwé ìròyìn The Atlantic Monthly sọ pé àwọn nọọsì  pa ìtọjú , ìmọ , àti ìgbọkànlé pọ , gbogbo èyí sì ṣe pàtàkì bí aláìsàn kan yóò bá là á já .   Nípa bẹẹ , ó tọnà tí a bá béèrè nípa àwọn nọọsì pé , Kí la lè ṣe láìsí àwọn nọọsì ?  Ipa Táwọn Nọọsì Ń Kó Nínú Ìkọfẹpadà  Ìwé gbédègbẹyọ kan túmọ iṣẹ nọọsì sí  ìgbésẹ kan nínú èyí tí nọọsì kan ti ń ran aláìsàn lọwọ láti kọfẹ padà nínú àìsàn kan tàbí ìpalára , tàbí láti lómìnira bó bá ti lè ṣeé ṣe tó .   Lóòótọ , ìgbésẹ yẹn ní ohun púpọ nínú .  Ó ju ká wulẹ máa ṣe àwọn àyẹwò látìgbàdégbà lọ , irú bíi yíyẹ ìwọn ìlùkìkì ọkàn - àyà àti ìfúnpá wò .  Nọọsì ń kó ipa pàtàkì nínú ìkọfẹpadà aláìsàn .  Gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ The American Medical Association Encyclopedia of Medicine ti sọ ,  nọọsì túbọ máa ń ṣàníyàn nípa ìṣesí aláìsàn kan nípa àìsàn rẹ ju bó ṣe ń ṣe nípa àìsàn náà gan - an lọ , ó sì ń ṣiṣẹ kára láti wá nǹkan ṣe tí yóò fi dín ìrora àti ìdààmú ọpọlọ kù , nígbà tí ó bá sì ṣeé ṣe , kí ó dènà àwọn ìṣòro tó lè di ńlá .   Ní àfikún sí i , nọọsì máa ń pèsè  ìtọjú àfòyeṣe , tó kan fífi sùúrù tẹtí sí àwọn àníyàn àti ìbẹrù aláìsàn , àti pípèsè ìṣírí àti ìtùnú .   Ìwé náà tún sọ pé , nígbà tí aláìsàn kan bá ń kú lọ , ojúṣe nọọsì ni  láti ran aláìsàn náà lọwọ láti kojú ikú náà pẹlú ìrora ọkàn díẹ àti iyì púpọ bó bá ti lè ṣeé ṣe tó .   Ọpọ àwọn nọọsì máa ń ṣiṣẹ kọjá àkókò tó yẹ kí wọn fi ṣiṣẹ .  Fún àpẹẹrẹ , Ellen D .  Baer kọwé nípa ìrírí rẹ ní Ilé Ìwòsàn Montefiore ní Ìlú New York .  Obìnrin náà kò fẹ sáré ṣe iṣẹ òwúrọ tí wọn máa ń ṣe pẹlú àwùjọ àwọn dókítà oníṣẹ abẹ .  Ó kọwé pé :  Mo fẹ dúró ti àwọn aláìsàn .  Mo fẹ ràn wọn lọwọ nípa bí wọn ṣe ń mí , mo fẹ ràn wọn lọwọ nípa rírìn káàkiri , kí n pààrọ aṣọ ọgbẹ wọn dáadáa , kí n dáhùn àwọn ìbéèrè wọn , kí n ṣàlàyé àwọn nǹkan fún wọn , kí n sì tù wọn nínú díẹ .  Mo fẹràn láti máa ní àjọṣe tímọtímọ pẹlú àwọn aláìsàn kí n sì jẹ ọrẹ wọn tímọtímọ .   Láìsí àní - àní , ẹnikẹni tó bá ti jẹ aláìsàn rí ní ilé ìwòsàn lè rántí nọọsì kan tó jẹ olùgbatẹnirò , tó ní irú ẹmí ìfara - ẹni - rúbọ kan náà yẹn .  Ṣùgbọn kí ni èèyàn ní láti ṣe kó lè di nọọsì tó dáńgájíá ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Florence Nightingale   Credit Line   Nípasẹ ìyọǹda onínúure National Library of Medicine  Ipa Pàtàkì Tí Àwọn Nọọsì Ń Kó   Nọọsì ni ẹnì kan tó ń lọwọ nínú ìdàgbàsókè ẹni , tó ń fúnni níṣìírí , tó sì ń dáàbò boni  ẹnì kan tó ṣe tán láti tọjú aláìsàn , ẹni tó fara pá , àti arúgbó .   Nursing in Todays World  Challenges , Issues , and Trends .  ÀÌMỌTARA - ẸNI - NÌKAN kò tó láti mú kí ẹnì kan jẹ nọọsì tó dáńgájíá bó tilẹ jẹ pé ó ṣe pàtàkì .  Àwọn nọọsì tó dára pẹlú nílò ìdálẹkọọ tó kún rẹrẹ àti ìrírí tó pọ .  Ohun pàtàkì kan tó ń béèrè láti ṣe iṣẹ náà ni kíkàwé nípa iṣẹ náà àti ìdálẹkọọ nípa bí wọn ṣe ń ṣe iṣẹ náà láàárín ọdún kan sí mẹrin tàbí jù bẹẹ lọ .  Ṣùgbọn àwọn ànímọ wo ló ń sọ ẹnì kan di nọọsì tó dára ?  Díẹ lára ohun tí àwọn nọọsì tó ti pẹ lẹnu iṣẹ náà sọ nígbà tí Jí !  béèrè ọrọ lọwọ wọn la kọ sísàlẹ yìí .   Dókítà máa ń wo aláìsàn sàn , ṣùgbọn nọọsì ló ń tọjú aláìsàn .  Èyí sábà ń béèrè fún gbígbé aláìsàn tí inú rẹ bàjẹ tí àìsàn sì ti sọ ara rẹ di hẹgẹhẹgẹ ró , fún àpẹẹrẹ , nígbà tí wọn bá ti sọ fún wọn pé wọn ní àrùn bára kú kan lára tàbí pé ikú ló máa gbẹyìn àìsàn tó ń ṣe wọn .  O ní láti fi ara rẹ ṣe ìyá fún ẹni tó ń ṣàìsàn náà .   Carmen Gilmartín , Sípéènì .   Ó pọndandan láti lè mọ bí ara ṣe ń ni aláìsàn náà àti bí nǹkan ṣe ṣòro fún un tó kí a sì fẹ láti ràn án lọwọ .  Inú rere àti ìpamọra la nílò .  Ìgbà gbogbo ni o gbọdọ fẹ láti mọ ohun púpọ sí i nípa iṣẹ nọọsì àti ìṣègùn .   Tadashi Hatano , Japan .   Ní àwọn ọdún àìpẹ yìí , ó ti di dandan pé kí àwọn nọọsì mọ iṣẹ wọn lámọdunjú gan - an .  Nítorí náà , ìfẹ àtọkànwá láti kẹkọọ àti agbára láti lóye ohun tí a kọ ṣe pàtàkì .  Bákan náà , àwọn nọọsì ní láti lè tètè ṣèpinnu nípa nǹkan , kí wọn sì gbégbèésẹ ní kíá mọsá nígbà tí ipò nǹkan bá béèrè fún un .   Keiko Kawane , Japan .   Gẹgẹ bíi nọọsì , o ní láti fi ìfẹ hàn .  O gbọdọ ní àmúmọra kí o sì fi ẹmí ìfọrọrora - ẹni - wò hàn .   Araceli García Padilla , Mẹsíkò .   Nọọsì tó dára gbọdọ ní aápọn , kó jẹ alákìíyèsí , kó sì mọ iṣẹ rẹ lámọdunjú .  Bí nọọsì kan kò bá ní ẹmí ìfara - ẹni - rúbọ  bó bá ní ẹmí ìmọtara - ẹni - nìkan tàbí tí kì í gbọ ìmọràn àwọn ẹlòmíràn tí ipò wọn ga ju tirẹ lọ nínú iṣẹ ìṣègùn  nọọsì yẹn kò ní lè tọjú àwọn aláìsàn , bákan náà ni kò ní jẹ ẹni yíyẹ lójú àwọn ẹgbẹ rẹ .   Rosângela Santos , Brazil .   Àwọn ànímọ bíi mélòó kan kò ṣeé fọwọ rọ sẹyìn : àìkì í rin kinkin , níní àmúmọra , àti sùúrù .  Bákan náà ni o ní láti máa fi ọgbọn ọlọgbọn ṣọgbọn , kí o ní agbára láti lè máa ní àjọṣe ọlọrẹẹsọrẹẹ pẹlú àwọn ẹlẹgbẹ rẹ àti àwọn ọgá lẹnu iṣẹ ìṣègùn .  O ní láti tètè máa lóye àwọn ìlànà tuntun nínú iṣẹ yìí kí o lè máa jẹ ọjáfáfá nígbà gbogbo .   Marc Koehler , ilẹ Faransé .   O gbọdọ nífẹẹ àwọn èèyàn kí o sì fẹràn láti máa ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ .  Ó yẹ kí o lè fara da àìfararọ nítorí pé ní agbo àwọn nọọsì , tí o kò bá ṣe iṣẹ rẹ dáadáa , nǹkan burúkú lè ṣẹlẹ .  O gbọdọ lè mú ara rẹ bá onírúurú ipò mu kí o lè ṣe irú iṣẹ kan náà lẹẹkọọkan tí iye àwọn tí ẹ jọ ń ṣiṣẹ kò bá pé  láìṣe àjàǹbàkù iṣẹ .   Claudia Rijker - Baker , Netherlands .  Iṣẹ Olùtọjú Tí Nọọsì Ń Ṣe  Ìwé Nursing in Todays World sọ pé ,  iṣẹ nọọsì ní í ṣe pẹlú títọjú ẹni tó ń ṣàìsàn lóríṣiríṣi ọnà tó bá jẹ mọ ọràn ìlera .  Nípa bẹẹ , a ń wo iṣẹ ìṣègùn bí èyí tó ní í ṣe pẹlú mímú aláìsàn lára dá , a sì ń wo iṣẹ nọọsì bí èyí tó ní í ṣe pẹlú títọjú aláìsàn náà .   Nítorí náà , olùtọjú ni nọọsì kan jẹ .  Nítorí náà , ó hàn gbangba pé nọọsì ní láti ṣètọjú .  Nígbà kan , wọn bi ẹgbẹrún kan ó lé igba nọọsì tí ìjọba fún níwèé ẹrí léèrè pé ,  Kí ló ṣe pàtàkì jù lọ fún ọ nínú iṣẹ nọọsì tí o ń ṣe ?   Ìpín méjìdínlọgọrùn - ún nínú wọn ló fèsì pé títọjú aláìsàn dáadáa ni .  Nígbà mìíràn , àwọn nọọsì máa ń fojú kéré bí wọn ṣe jẹ àwọn aláìsàn lógún tó .  Carmen Gilmartín , tí a fa ọrọ rẹ yọ níṣàájú , tó ti ń ṣe iṣẹ nọọsì láti ọdún méjìlá sẹyìn , sọ fún Jí !  pé :  Nígbà kan , mo jẹwọ fún ọrẹ mi kan pé mo máa ń ronú pé n kò lè ṣe púpọ tó nígbà tí mo bá ń tọjú àwọn tí àìsàn wọn le gan - an .  Mo rí ara mi bí ẹni tí ń ṣe ìrànwọ tí kò tó nǹkan .  Ṣùgbọn ọrẹ mi fèsì pé :  Ẹni tó ń ṣèrànwọ tí kò tó nǹkan nígbà tí ẹnì kan bá ń ṣàìsàn ṣùgbọn tí a mọyì rẹ ni ọ , ohun tí a nílò ju ohunkóhun mìíràn lọ ni ọ  nọọsì tó lẹmìí ìbánikẹdùn .    A kò ṣẹṣẹ tún ní láti máa sọ ọ , ṣíṣe irú ìtọjú bẹẹ lè fa àìfararọ fún nọọsì kan tó ń ṣiṣẹ fún wákàtí mẹwàá tàbí jù bẹẹ lọ lójúmọ !  Kí ló mú kí àwọn olùtọjú tó lẹmìí ìfara - ẹni - rúbọ wọnyí di nọọsì ?  Kí Ló Mú Kí Wọn Di Nọọsì ?  Jí !  fọrọ wá àwọn nọọsì lẹnu wò jákèjádò ayé , ó sì bi olúkúlùkù wọn léèrè pé ,  Kí ló mú kí o di nọọsì ?   Díẹ lára ìdáhùn wọn nìyí .  Terry Weatherson ti ń ṣiṣẹ nọọsì fún ọdún mẹtàdínláàádọta .  Ní bí a ṣe ń sọrọ yìí , ó ń ṣiṣẹ gẹgẹ bíi nọọsì ní ẹka ìtọjú pàtó kan ní Ẹka Ìtọjú Àìsàn Inú Àwọn Ẹyà Ara Àfitọ ní ilé ìwòsàn kan ní Manchester , ní ilẹ Gẹẹsì .  Ó sọ pé :  Inú ìdílé Kátólíìkì ni wọn ti tọ mi dàgbà , ilé ẹkọ tí àwọn Kátólíìkì dá sílẹ ni mo si ti kàwé .  Gẹgẹ bí ọdọbìnrin kan , mo pinnu pé iṣẹ obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé tàbí iṣẹ nọọsì ni mo máa ṣe .  Mo ní ìfẹ àtọkànwá láti sin àwọn ẹlòmíràn .  Ẹ lè pè é ní iṣẹ ìgbésí ayé o .  Gẹgẹ bí ẹ ti lè rí i , iṣẹ nọọsì ni mo wá yàn .   Chiwa Matsunaga láti Saitama , Japan , ti dá ilé ìtọjú aláboyún ti ara rẹ sílẹ láti ọdún mẹjọ sẹyìn .  Ó wí pé :  Mo tẹ lé irú ìrònú tí bàbá mi ní pé  ohun tó dára jù ni kí èèyàn kọ iṣẹ kan tí yóò lè máa ṣe ní gbogbo ìgbésí ayé rẹ .   Nítorí náà , mo yan iṣẹ nọọsì .   Etsuko Kotani láti Tokyo , Japan , tí í ṣe ọgá nọọsì kan tó ti wà lẹnu iṣẹ náà fún ọdún méjìdínlógójì , sọ pé :  Nígbà tí mo ṣì ń lọ sí ilé ìwé , bàbá mi ṣubú , ẹjẹ tó dà nù lára rẹ sì pọ gan - an .  Nígbà tí mo lọ dúró ti bàbá mi ní ilé ìwòsàn , mo pinnu pé iṣẹ nọọsì ni mo máa ṣe kí ń lè ran àwọn aláìsàn lọwọ lọjọ iwájú .   Ohun tó ṣẹlẹ sí àwọn mìíràn nígbà tí wọn ṣàìsàn ló mú kí wọn di nọọsì .  Eneida Vieyra , tí í ṣe nọọsì kan ní Mẹsíkò , sọ pé :  Nígbà tí mo wà ní ọmọ ọdún mẹfà , wọn dá mi dúró sílé ìwòsàn fún ọsẹ méjì nítorí àrùn gbọfungbọfun , ìgbà yẹn gan - an ni mo sì pinnu pé iṣẹ nọọsì ni mo máa ṣe .   Ó ṣe kedere pé èèyàn ní láti ní ẹmí ìfara - ẹni - rúbọ gidigidi láti lè di nọọsì .  Ẹ jẹ ká wá wo àwọn ìpèníjà àti èrè tó wà nídìí iṣẹ tó gbayì yìí .  Ayọ Tó Wà Nínú Jíjẹ Nọọsì  Ayọ wo ló wà nínú iṣẹ nọọsì ?  Ìdáhùn sí ìbéèrè yẹn yóò sinmi lórí ẹka iṣẹ nọọsì tí èèyàn wà .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn olùtọjú aboyún máa ń láyọ ní gbogbo ìgbà tí wọn bá gbẹbí , tí ọmọ ké , tí ìyá sì fọhùn .  Ẹnì kan tó jẹ agbẹbí ní Netherlands sọ pé :  Ohun ìdùnnú ńlá ni tí a bá gbẹbí ọmọ kan tí ara rẹ le , tó sì jẹ pé ìwọ lo bójú tó bó ṣe ń dàgbà ní inú .   Jolanda Gielen - Van Hooft , tí òun pẹlú wá láti Netherlands , sọ pé :  Ìgbẹbí ni ọkan lára ìrírí tó dára jù lọ tí tọkọtaya kan  àti olùtọjú aláìsàn kan  lè ní .  Iṣẹ ìyanu ni !   Rachid Assam láti Dreux , ní ilẹ Faransé , jẹ nọọsì ní ẹka ìpàmọlára , tí Ìjọba fún níwèé ẹrí , ó sì ti lé díẹ ní ẹni ogójì ọdún .  Kí ló mú kó máa gbádùn iṣẹ nọọsì ?  Ó sọ pé ohun tó mú kó rí bẹẹ ni  ìtẹlọrùn tó wà nínú lílọwọ nínú àṣeyọrí iṣẹ abẹ kan àti jíjẹ ọkan lára agbo àwọn oníṣẹ àkọmọọṣe kan tó ń fani lọkàn mọra tó sì ń tẹ síwájú déédéé .   Isaac Bangili , tí òun pẹlú wá láti ilẹ Faransé , sọ pé :  Bí àwọn aláìsàn àti àwọn ìdílé wọn ṣe ń dúpẹ lọwọ wa ń ṣí mi lórí , pàápàá jù lọ nínú àwọn ọràn pàjáwìrì nígbà tí a bá jàjà mú aláìsàn kan tí a ti ronú pé kò ní yè é lára dá .   Wọn dúpẹ lọnà kan náà lọwọ Terry Weatherson , tí a mẹnu kàn níṣàájú .  Opó kan kọwé pé :  Mi ò jẹ gbàgbé láti tún tọka sí bí ọkàn wa ṣe balẹ tó látàrí ìfọkànbalẹ rẹ tó ki wá láyà ní gbogbo àkókò tí Charles fi ṣàìsàn .  Ìfẹ tí o fi hàn lé ìbànújẹ jìnnà sí wa , ó sì wá di ohun ìtìlẹyìn tí ń fún wa lókun .   Kíkojú Àwọn Ìpèníjà Ibẹ  Ṣùgbọn bí àwọn tó ń ṣiṣẹ nọọsì ṣe ń láyọ náà ni wọn ń kojú ìpèníjà .  Kò sí àyè fún àṣìṣe nínú iṣẹ nọọsì o !  Yálà nọọsì kan ń fún èèyàn ní oògùn tàbí pé ó ń fa ẹjẹ tàbí pé ó ń ki ohun èlò kan bọnú iṣan ara tàbí pé ó wulẹ ń gbé aláìsàn kan láti ibì kan sí ibòmíràn , ó gbọdọ fẹsọ ṣe é ni .  Kò gbọdọ ṣe àṣìṣe  èyí sì rí bẹẹ ní pàtàkì ní àwọn orílẹ - èdè tí wọn ti sábà máa ń peni lẹjọ .  Síbẹ , láwọn ìgbà mìíràn nọọsì máa ń ko ìṣòro .  Fún àpẹẹrẹ , ká ní nọọsì ronú pé oògùn tó yẹ kí dókítà kan kọ fún aláìsàn kọ ló kọ tàbí pé dókítà ní kí ó ṣe ohun tí kò ní ṣe aláìsàn náà lóore .  Kí ló yẹ kí nọọsì yẹn ṣe ?  Ṣé kó lọ ko dókítà náà lójú ni ?  Ìyẹn ń béèrè ìgboyà , ìgbọnféfé , àti ọgbọn mẹbẹmẹyẹ  ṣùgbọn ó léwu o .  Ó ṣeni láàánú pé àwọn dókítà kan kì í gbà lẹrọ bí àwọn tí wọn ń wò bí ọmọ iṣẹ wọn bá gbà wọn nímọràn .  Àkíyèsí wo ni àwọn nọọsì kan ti ṣe nínú irú ọràn yìí ?  Barbara Reineke láti Wisconsin , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , tí ìjọba ti fún níwèé ẹrí iṣẹ nọọsì láti ọdún mẹrìnlélọgbọn sẹyìn , sọ fún Jí ! pé :  Nọọsì gbọdọ jẹ onígboyà .  Lákọọkọ ná , lábẹ òfin , òun ni yóò dáhùn fún oògùn èyíkéyìí tó bá lò tàbí ìtọjú èyíkéyìí tó bá ṣe fún aláìsàn àti fún ìpalára èyíkéyìí tí wọn bá fà .  Ó gbọdọ lè kọ bí dókítà bá ní kó ṣe ohun kan ṣùgbọn tí òun rò pé yóò jẹ ìkọjá - àyè fún òun gẹgẹ bíi nọọsì tàbí tó bá mọ pé ohun tí dókítà ní kí òun ṣe náà kò tọnà .  Kì í ṣe bí iṣẹ nọọsì ṣe rí nígbà ayé Florence Nightingale tàbí ní àádọta ọdún sẹyìn ló rí lónìí .  Nísinsìnyí , nọọsì kan ní láti mọ ìgbà tó yẹ kí òun má gbà pẹlú oníṣègùn àti ìgbà tó yẹ kí òun rin kinkin pé kí dókítà lọ yẹ aláìsàn wò , kódà tó bá jẹ láàárín òru pàápàá .  Tó bá sì ṣẹlẹ pé o kò tọnà , má ṣe jẹ kí yẹyẹ èyíkéyìí tí dókítà bá fi ọ ṣe dùn ọ .   Ìṣòro mìíràn tí àwọn nọọsì ní láti kojú ni ìwà ṣíṣèpalára fúnni lẹnu iṣẹ .  Ìròyìn kan láti Gúúsù Áfíríkà sọ pé àwọn nọọsì  wà nínú ewu púpọ gan - an , ewu kí wọn hùwà àìdáa sí wọn àti kí wọn ṣèpalára fún wọn níbi iṣẹ .  Ní tòótọ , àwọn èèyàn lè gbógun ti àwọn nọọsì níbi iṣẹ ju àwọn wọdà tàbí àwọn ọlọpàá lọ , àti pé ìpín méjìléláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn nọọsì ni ọkàn wọn kò balẹ látàrí pé wọn lè fipá kọ lu àwọn .   Wọn ní ó ń ṣẹlẹ bẹẹ ní Ilẹ Gẹẹsì , níbi tí ìpín mẹtàdínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn nọọsì tí a fọrọ wá lẹnu wò nínú ìwádìí kan láìpẹ yìí ti sọ pé àwọn ti rí i tí wọn fipá kọ lu nọọsì kan ní ọdún kan sẹyìn .  Kí ló ń fa ìwà ipá yìí ?  Lọpọ ìgbà , ìṣòro náà ń wá láti ọdọ àwọn aláìsàn tó joògùn yó tàbí tí wọn ti mutí yó tàbí tí wọn wà nínú ipò másùnmáwo tàbí tí wọn ní ẹdùn ọkàn .  Àwọn nọọsì tún ní láti bá ìṣòro kí nǹkan máa súni jà , èyí tí másùnmáwo ń fà .  Ọkan lára okùnfà rẹ ni àìtó àwọn òṣìṣẹ .  Nígbà tí nọọsì tó ń fi tọkàntọkàn ṣiṣẹ kò bá lè tọjú aláìsàn kan dáadáa nítorí pé iṣẹ tí òun nìkan ń ṣe ti pọ jù , másùnmáwo kò ní pẹ wọnú ọrọ rẹ .  Ó jọ pé gbígbìyànjú láti kojú ìṣòro náà nípa àìsinmi lákòókò tó yẹ ká sinmi àti àìṣíwọ lákòókò tó yẹ ká ṣíwọ wulẹ ń mú kí nǹkan túbọ súni ni .  Jákèjádò ayé , ọpọ ilé ìwòsàn ni kò ní òṣìṣẹ tó pọ tó .  Ìwé ìròyìn kan ní Madrid , tó ń jẹ Mundo Sanitario sọ pé :  A kò ní àwọn nọọsì ní àwọn ilé ìwòsàn wa .  Ẹni tó bá ti ṣàìsàn rí tó sì nílò ìtọjú yóò mọ ìjẹpàtàkì àwọn nọọsì .   Kí ni wọn sọ pé ó fa àìtó àwọn nọọsì ?  Wọn kò fẹ náwó ni !  Ìròyìn kan náà yẹn sọ pé iye nọọsì tí àwọn ilé ìwòsàn ní Madrid ní fi ẹgbẹrún mẹtàlá dín sí iye tó yẹ kí wọn ní !  Ìdí mìíràn tí a gbọ pé ó máa ń fa másùnmáwo ni pé àkókò tí wọn fi ń ṣiṣẹ lẹyìn tí wọn gba iṣẹ lọwọ ẹlòmíràn sábà máa ń gùn gan - an ṣùgbọn owó oṣù wọn kò tó nǹkan .  Ìwé The Scotsman sọ pé :  Ó lé ní ọkan lára àwọn nọọsì márùn - ún ní ilẹ Gẹẹsì àti ìdá mẹrin lára àwọn olùrànlọwọ nọọsì tó ní iṣẹ mìíràn tí wọn ń ṣe kí wọn lè máa gbọ bùkátà ara wọn , gẹgẹ bí àjọ òṣìṣẹ ìjọba tó ń jẹ Unison ti sọ .   Mẹta lára nọọsì mẹrin ló ń rò pé owó tí wọn ń fún àwọn kò tó .  Àbájáde rẹ ni pé púpọ wọn ló ti ronú nípa fífi iṣẹ náà sílẹ .  Ọpọ ìdí mìíràn ló wà tó ń dá kún másùnmáwo tó ń bá àwọn nọọsì .  Tí a bá fi ojú ọrọ tí Jí !  gbà sílẹ lẹnu àwọn nọọsì jákèjádò ayé wò ó , ikú àwọn aláìsàn lè kó ìdààmú ọkàn bá wọn .  Magda Souang , tí í ṣe ọmọ ilẹ Íjíbítì , ń ṣiṣẹ ní Brooklyn , New York .  Nígbà tí a bi í léèrè ohun tó mú kí iṣẹ rẹ le gan - an , ó dáhùn pé :  Rírí i tí nǹkan bí ọgbọn àwọn tí mo ń tọjú , tí àìsàn wọn la ikú lọ , ń kú léraléra láàárín ọdún mẹwàá .  Èèyàn á kàn joro ṣáá ni .   Abájọ tí ìwé kan fi sọ pé :  Fífi gbogbo agbára ẹni tọjú àwọn aláìsàn tó sì jẹ pé ńṣe ni wọn kú níkẹyìn lè kó ìbànújẹ báni .   Ohun Tó Wà Nípamọ fún Àwọn Nọọsì  Àṣeyọrí àti ipa tí ìmọ iṣẹ ẹrọ ń ní ń mú kí pákáǹleke tó wà nínú iṣẹ nọọsì pọ sí i .  Ìpèníjà náà jẹ láti mú ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ìgbatẹnirò , ìyẹn bí a ṣe ń ṣe dáadáa sí aláìsàn , bára dọgba .  Kò sí ẹrọ tó lè rọpò bí nọọsì ṣe ń káàánú aláìsàn tó sì ń yọnú sí i .  Ìwé ìròyìn àtìgbàdégbà kan sọ pé :  Iṣẹ tí kò nípẹkun ni iṣẹ nọọsì jẹ . . . .  Níwọn bí èèyàn bá ṣì wà láàyè , ìdí yóò ṣì máa wà fún ìtọjú , ìyọnú , àti òye .   Iṣẹ nọọsì ló ń pèsè àwọn nǹkan yẹn .  Ṣùgbọn ìdí tó túbọ lágbára wà láti fojú sọnà fún rere nínú ọràn bíbójú tó ìlera .  Bíbélì fi hàn pé ìgbà kan ń bọ tí kò ní sí ẹni tí yóò sọ pé ,  àìsàn ń ṣe mí .   A kò ní nílò àwọn dókítà , nọọsì , àti àwọn ilé ìwòsàn nínú ayé tuntun tí Ọlọrun ṣèlérí .  Aísáyà 65 : 17 ; 2 Pétérù 3 : 13 .  Bíbélì tún ṣèlérí pé  Ọlọrun . . . yóò sì nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .  Àwọn ohun àtijọ ti kọjá lọ .   Ṣùgbọn kó tó di ìgbà yẹn , ó yẹ ká fi ìmọrírì hàn fún gbogbo àfiyèsí àti ìfara - ẹni - rúbọ tí àràádọta ọkẹ àwọn nọọsì tó wà jákèjádò ayé ń fún wa , tó jẹ pé láìsí àwọn nọọsì , èèyàn á kàn wà nílé ìwòsàn ṣáá ni tàbí kí èèyàn má tilẹ lè dúró síbẹ rárá !  Ìbéèrè náà mà dẹ bá a mu wẹkú o , pé ,  Àwọn nọọsì  kí la lè ṣe láìsí wọn ?    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Florence Nightingale  Ẹni Tó Pilẹ Iṣẹ Nọọsì Ìgbàlódé  Ọdún 1820 ni wọn bí Florence Nightingale ní Ítálì , ọmọ ilẹ Gẹẹsì , tó lọrọ ni àwọn òbí rẹ , wọn sì kẹ ẹ gan - an .  Ọdọmọdé Florence kọ láti lọkọ , ó sì kàwé nípa ìlera àti ìtọjú àwọn aláìní .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn òbí Florence lòdì sí i , ó gba iṣẹ ní ilé ẹkọ kan tí wọn ti ń kọ àwọn nọọsì níṣẹ ní Kaiserswerth , Jámánì .  Nígbà tó yá , Florence lọ kàwé ní Paris , nígbà tó sì pé ẹni ọdún mẹtàlélọgbọn , ó di ọgá nọọsì ní ilé ìwòsàn àwọn obìnrin kan ní ìlú London .  Ṣùgbọn ó bá ìpèníjà tó le jù lọ pàdé nígbà tó yọǹda ara rẹ láti lọ tọjú àwọn sójà tó fara pa ní Crimea .  Níbẹ , òun àti àwùjọ àwọn nọọsì tó kó lọ , tí iye wọn jẹ méjìdínlógójì , ní láti ṣàtúnṣe ilé ìwòsàn kan tí àwọn eku ti fi ṣe ilé .  Iṣẹ tó bani lẹrù gan - an ni , nítorí lákọọkọ kò sí ọṣẹ , kò sí páànù tí wọn fi ń fọ nǹkan àti aṣọ ìnuwọ , bákan náà ni kò sí bẹẹdì kíká , tìmùtìmù , àti báńdéèjì .  Florence àti agbo àwọn òṣìṣẹ rẹ kojú ìpèníjà náà , nígbà tí ogun náà sì fi máa parí , ó ti mú kí àtúnṣe bá iṣẹ nọọsì àti àbójútó ilé ìwòsàn jákèjádò ayé .  Ní ọdún 1860 , ó dá Ilé Ẹkọṣẹ Nọọsì ti Nightingale sílẹ ní Ilé Ìwòsàn St .  Thomas ní London  ó jẹ ilé ẹkọṣẹ nọọsì àkọkọ tí kò ní nǹkan ṣe pẹlú ìsìn .  Kó tó di pé ó kú ní ọdún 1910 , ọpọ ọdún ni ó fi wà lórí àkéte àìsàn .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ó ń kọ àwọn ìwé àti ìwé ìléwọ kéékèèké gẹgẹ bí ọnà àtimú kí iṣẹ ìtọjú aláìsàn lè sunwọn sí i .  Àwọn kan ṣàtakò nípa ipò Florence Nightingale gẹgẹ bí afẹnifẹre , wọn sọ pé ó kéré tán , ó yẹ ká gbé oríyìn fún àwọn ẹlòmíràn nítorí ohun tí wọn gbé ṣe nínú iṣẹ nọọsì .  Ní àfikún sí i , wọn jiyàn gan - an lórí orúkọ tó ní láwùjọ .  Gẹgẹ bí ìwé náà , A History of Nursing ti sọ , àwọn kan sọ pé ó jẹ  oníkanra , ajẹgàba , ajọra - ẹni - lójú , ayárabínú , àti atẹnilóríba ,  ṣùgbọn ńṣe ni  ìgbọnṣámúṣámú àti ẹwà rẹ , okun yíyanilẹnu rẹ , àti onírúurú àkópọ ìwà tó ní  fa àwọn mìíràn mọra .  Ohun yòówù kí ìwà rẹ jẹ gan - an , ohun kan dájú , ìyẹn ni pé : Àwọn ìlànà iṣẹ nọọsì àti ọnà àbójútó ilé ìwòsàn tí ó lò tàn kálẹ dé ọpọ orílẹ - èdè .  Wọn kà á sí aṣáájú nínú ìlànà iṣẹ nọọsì gẹgẹ bí a ṣe mọ lónìí .   Àwòrán   Ilé Ìwòsàn St .  Thomas nìyí , lẹyìn tí wọn dá Ilé Ẹkọṣẹ Nọọsì ti Nightingale sílẹ   Credit Line   Látọdọ National Library of Medicine   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Oríṣiríṣi Nọọsì Tó Wà  Nọọsì pọńbélé :  Òun ni ẹnì kan tó di nọọsì nípasẹ ìmọ sáyẹǹsì tó sì kúnjú àwọn ọpá ìdiwọn kan tí a là sílẹ láti tóótun ní ti ẹkọ àti iṣẹ nọọsì .   Nọọsì tó gbàṣẹ :  Òun ni ẹni tó kẹkọọ gboyè nọọsì , tí a fún láṣẹ lábẹ òfin  ìyẹn ni pé ó gbàṣẹ  láti máa ṣiṣẹ nọọsì lẹyìn tó ti yege ìdánwò tí ìgbìmọ tí ń ṣèdánwò fún àwọn nọọsì ṣe fún un . . . tó sì tóótun lábẹ òfin láti máa jẹ orúkọ náà , Nọọsì Tó Gbàṣẹ tàbí R.N . bí àwọn eléèbó ti ń pè é .   Nọọsì àkànṣe :  Èyí ni nọọsì kan tó gbàṣẹ , ẹni tó ní ìmọ , àti òye , tó sì jáfáfá nínú àkànṣe ẹka iṣẹ nọọsì pàtó kan .   Nọọsì agbẹbí :  Òun ni ẹni tó gba ẹkọ alápá méjì , ìyẹn ni , nínú iṣẹ nọọsì àti ti ìgbẹbí .   Nọọsì afòyemọṣẹ :  Ẹni kan tó mọ bí wọn ṣe ń tọjú aláìsàn ṣùgbọn tí kò kẹkọọ gboyè jáde ní ilé ẹkọṣẹ nọọsì èyíkéyìí .   Nọọsì tó gbàwé ẹrí ìjọba :  Ẹni tó kẹkọọ gboyè jáde ní ilé ẹkọṣẹ nọọsì kan . . . tí wọn ti fún láṣẹ lábẹ òfin láti máa ṣiṣẹ gẹgẹ bíi nọọsì kan tó gbàwé ẹrí ìjọba .    Àwọn Credit Line   Láti inú ìwé Dorlands Illustrated Medical Dictionary tí wọn ṣe ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  UN  J .  Isaac   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9    Igi Lẹyìn Ọgbà Iṣẹ Àbójútó Ìlera   Níbi Àpérò Àyájọ Ọgọrùn - ún Ọdún Àjọ Àgbáyé ti Àwọn Nọọsì ní June ọdún 1999 , Dókítà Gro Harlem Brundtland , ọgá àgbà Àjọ Ìlera Àgbáyé , sọ pé :   Gẹgẹ bí amọṣẹdunjú tó ṣe pàtàkì nínú ètò ìlera , àwọn nọọsì wà ní ipò aláìlẹgbẹ láti gbégbèésẹ bí alágbàwí tí ó ní àṣẹ kí ìlera lè gbilẹ lórí ilẹ ayé yìí . . . .  Níwọn bí àwọn nọọsì àti àwọn agbẹbí ti jẹ nǹkan bí ìpín ọgọrin nínú gbogbo àwọn tí ó tóótun , tó wà lára àwọn òṣìṣẹ ètò ìlera nínú ọpọ jù lọ ẹka ètò ìlera ní àwọn orílẹ - èdè wọn , wọn dúró fún agbo tí agbára rẹ yóò jọjú láti mú kí àwọn ìyípadà tí a nílò nínú Ètò Ìlera fún Gbogbo Ènìyàn ní Ọrúndún Kọkànlélógún ṣeé ṣe .  Láìṣe àní - àní , ipa tí wọn ń kó nínú ẹka ètò ìlera kó gbogbo apá tí ìtọjú àìsàn ní pọ . . . .  Ó ṣe kedere pé àwọn nọọsì ni igi lẹyìn ọgbà ọpọ jù lọ agbo àwọn òṣìṣẹ ní ẹka ètò ìlera .   Ààrẹ ilẹ Mẹsíkò tẹlẹ rí , Ernesto Zedillo Ponce de León , gbóríyìn fún àwọn nọọsì ilẹ Mẹsíkò lákànṣe nínú ọrọ kan tí ó sọ pé :  Lójoojúmọ , gbogbo yín . . . ń ya ìmọ yín tó dára jù lọ , ìfìmọṣọkan yín àti iṣẹ yín sọtọ fún dídáàbòbo ìlera àwọn ará Mẹsíkò àti mímú wọn lára dá .  Lójoojúmọ , ẹ ń fi iṣẹ amọṣẹdunjú yín ṣe ìrànlọwọ fún àwọn tó nílò rẹ bákan náà ni ẹ ń fi ìtùnú tó ń wá láti inú ìlànà ìfẹdàáfẹre jíjinlẹ yín , ẹmí jẹlẹńkẹ , àti ẹmí ìfọkànṣe yín ràn wọn lọwọ . . . .  Ẹka yín ló tóbi jù lọ lára àwọn ẹka ètò ìlera tí a ní . . .  Nígbàkigbà tí a bá gba ẹmí kan là , nígbàkigbà tí a bá fún ọmọdé kan lábẹrẹ àjẹsára , nígbàkigbà tí a bá gbẹbí fún ẹnì kan , nígbàkigbà tí a bá sọrọ nípa ìlera , nígbàkigbà tí a bá mú ẹnì kan lára dá , nígbàkigbà tí aláìsàn kan bá rí ìtọjú àti ìṣírí tó lágbára gbà , iṣẹ àwọn nọọsì wa kò gbẹyìn níbẹ .    Àwọn Credit Line   Fọtò UN  DPI tí Greg Kinch yà  Fọtò UN  DPI tí Evan Schneider yà   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Dókítà Kan Tó Fi Ìmọrírì Hàn  Dókítà Sandeep Jauhar tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ìwòsàn New York Presbyterian gbà pé àwọn nọọsì tó dáńgájíá jẹ òun lógún .  Nọọsì kan fọgbọn ṣàlàyé fún un pé yóò dára kí àwọn lo oògùn apàrora morphine díẹ sí i fún aláìsàn kan tó ń kú lọ .  Dókítà náà kọwé pé :  Àwọn nọọsì tó dáńgájíá pẹlú máa ń kọ àwọn dókítà ní nǹkan .  Àwọn nọọsì tó ń ṣiṣẹ ní àwọn wọọdù ẹka ìtọjú àkànṣe bí ẹka ìtọjú àìsàn wà lára àwọn amọṣẹdunjú tí a dá lẹkọọ dáadáa jù lọ ní ilé ìwòsàn .  Nígbà tí mo ń ṣe iṣẹ àfidánrawò , wọn kọ mi bí màá ṣe máa ti ọpá oníhò tí wọn ń lò fún iṣẹ ìṣègùn bọ inú ẹran ara , àti bí màá ṣe máa lo ẹrọ àfimí .  Wọn sọ fún mi nípa àwọn oògùn tó yẹ láti yàgò fún .   Ó ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Àwọn nọọsì ń ṣe ìtìlẹyìn tí àwọn aláìsàn nílò ní ti ìrònú òun ìhùwà àti ìmọlára , nítorí pé àwọn ló ń lo àkókò tó pọ jù pẹlú wọn . . . .  Bóyá ni ìgbà kan wà tí mo máa ń yára gbégbèésẹ tó ìgbà tí nọọsì kan tí mo fọkàn tán bá sọ fún mi pé mo gbọdọ yẹ aláìsàn kan wò ní kíá mọsá .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7    Mo ní ìfẹ àtọkànwá láti sin àwọn ẹlòmíràn .   Terry Weatherson , Ilẹ Gẹẹsì .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7    Nígbà tí mo lọ dúró ti bàbá mi ní ilé ìwòsàn , mo pinnu pé iṣẹ nọọsì ni mo máa ṣe .   Etsuko Kotani , Japan .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7    Ìgbẹbí ni ọkan lára ìrírí tó dára jù lọ tí olùtọjú aláìsàn kan lè ní .   Jolanda Gielen - Van Hooft , Netherlands .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Àwọn agbẹbí máa ń ní ayọ àti ìtẹlọrùn tí wọn bá gbẹbí ọmọ  Ìdánwò Ìgbàgbọ ní Poland  GẸGẸ BÍ JAN FERENC ṢE SỌ Ọ  ỌDỌMỌDÉ ni mí lákòókò tí Ogun Àgbáyé Kejì ṣì ń gbóná janjan .  Mo ṣì rántí ìbátan bàbá mi kan tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ó máa ń wá sílé wa tí yóò sì ka Bíbélì fún wa .  Àwọn òbí mi kò nífẹẹ sí i , ṣùgbọn èmi , ẹgbọn mi ọkùnrin Józef , àti ẹgbọn mi obìnrin Janina , nífẹẹ sí èyí gidigidi .  Kò sì pẹ táa fi fẹrí ìyàsímímọ wa sí Jèhófà hàn nípa ṣíṣe ìrìbọmi .  Ọmọ ọdún mẹrìnlá péré ni mí nígbà tí mo ṣe ìrìbọmi .  Nígbà táwọn òbí wa ṣàkíyèsí ipa dídára tí ìkẹkọọ Bíbélì ní lórí ìgbésí ayé wa , làwọn náà bá bẹrẹ sí tẹtí bẹlẹjẹ .  Nígbà tí bàbá mi wá rí i pé Bíbélì sọ pé ìbọrìṣà kò dáa , ó ní :  Tó bá jẹ pé ohun tí Ọrọ Ọlọrun sọ rèé , a jẹ pé àwọn àlùfáà ti fi júújú bò wá lójú nìyẹn o .  Ọmọ , lọ kó gbogbo àwọn ère tó wà lára ògiri dà sígbó !   Ní nǹkan bí ọdún méjì lẹyìn náà , àwọn òbí mi ṣèrìbọmi .  Wọn fi ìṣòtítọ sin Jèhófà títí dìgbà tí wọn fi kú .  A Dojú Kọ Wàhálà  Òde ò dẹrùn fáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà rárá lẹyìn tí ogun parí .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn ẹṣọ láti Ilé Iṣẹ Aláàbò fipá gba ọfíìsì tó wà ní Lodz , wọn sì fi ọlọpàá mú àwọn tó ń ṣiṣẹ níbẹ .  Ní ìhà ìlà oòrùn Poland , àwùjọ àlùfáà Kátólíìkì mú kí àwọn ọmọ ogun adàlúrú ti Ológun Orílẹ Èdè náà gbógun ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lọnà rírorò .    Kò tán síbẹ , lákòókò yìí kan náà làwọn aláṣẹ Kọmúníìsì fagi lé àṣẹ tí wọn fún wa tẹlẹ láti máa ṣe àwọn àpéjọ wa , wọn tiẹ gbìyànjú láti dá àwọn àpéjọ tí à ń ṣe lọwọ dúró pàápàá .  Ṣùgbọn , ńṣe ni àtakò tó gbalẹ sí i náà túbọ mú kí ìpinnu wa láti máa bá wíwàásù Ìjọba Ọlọrun nìṣó lágbára sí i .  Ní 1949 , iye akéde tó wà ní Poland ju ẹgbàáje  14,000  lọ .  Láìpẹ , mo di aṣáájú ọnà , òjíṣẹ alákòókò kíkún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ibi tí a yan iṣẹ àkọkọ sí fún mi jìnnà tó nǹkan bí ẹẹdẹgbẹta  500  kìlómítà sílé .  Kò sì pẹ lẹyìn èyí tí a fi yàn mí láti sìn bí alábòójútó arìnrìn - àjò ní àgbègbè ìlà oòrùn Lublin , tí kò jìnnà sí ibi tí àwọn òbí mi ń gbé kí wọn tó kú .  Àwọn Aláṣẹ Fọlọpàá Mú Mi Wọn sì Ṣe Inúnibíni sí Mi  Ní oṣù June 1950 , àwọn aláṣẹ Kọmúníìsì fi ọlọpàá mú mi wọn sì fẹsùn kàn mí pé ńṣe ni mò ń ṣe amí fún Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Wọn jù mí sínú àjàalẹ kan tó lọrinrin .  Nígbà tó dòru , ọgá ọlọpàá kan tó jẹ olùṣèwádìí wá mú mi jáde láti béèrè àwọn ìbéèrè lọwọ mi .  Ó sọ fún mi pé :  Ẹya ẹsìn ni ẹgbẹ ìsìn tí ò ń dara pọ mọ , ọtá Orílẹ Èdè wa sì ni pẹlú .  Ilé iṣẹ ọtẹlẹmúyẹ Amẹríkà ni orílé iṣẹ yín ń bá ṣiṣẹ .  A lè fẹrí rẹ hàn ọ !  Àwọn arákùnrin rẹ ti jẹwọ pé àwọn máa ń rìnrìn àjò káàkiri orílẹ èdè yìí láti gba àwọn ìsọfúnni nípa àwọn nǹkan tó jẹ mọ ti ológun àti àwọn ilé iṣẹ ẹrọ .   Dájúdájú , irọ funfun báláú ni àwọn ẹsùn tí wọn fi kàn wá yìí .  Síbẹ , ọgá ọlọpàá náà ní kí n fọwọ síwèé kan láti fi hàn pé mo ti sẹ ohun tó pè ní  ètò àjọ ìyà , ètò àjọ ẹsín tóo lọ dara pọ mọ .   Léraléra ló ń gbìyànjú láti mú mi fọwọ sí i .  Ó tiẹ tún gbìyànjú láti fẹ kí n kọ orúkọ àti àdírẹsì gbogbo àwọn Ẹlẹrìí tí mo mọ àti àwọn ibi tí a ti ń ṣe ìpínkiri àwọn ìtẹjáde wa .  Àmọ , pàbó ni gbogbo akitiyan rẹ já sí .  Lẹyìn ìyẹn , làwọn ọlọpàá bá bẹrẹ sí jàn mí ní kóńdó , wọn lù mí títí mo fi dákú .  Ni wọn bá bẹrẹ sí rọmi lé mi lórí tí mo fi sọjí , bẹẹ ni ìfọrọwáni - lẹnuwò tún bẹrẹ .  Ní alẹ ọjọ kejì , wọn fẹrẹẹ lu gìgísẹ mi fọ .  Mo gbàdúrà ẹbẹ sókè ketekete sí Ọlọrun pé kó fún mi lókun láti lè fara dà á .  Mo sì mọ pé ó ṣe bẹẹ .  Fún nǹkan bí ọdún kan gbáko ni wọn fi ń fọrọ wá mi lẹnu wò lórulóru .  Wọn dá mi sílẹ kúrò lọgbà ẹwọn ní April 1951 , àmọ ọpọ àwọn Ẹlẹrìí ló ṣì wà lẹwọn .  Mo lọ sọdọ Ẹlẹrìí kan tó dipò pàtàkì mú , mo sì béèrè fún iṣẹ àyànfúnni tuntun .  Ló bá béèrè lọwọ mi pé :  Ṣé ìwọ ò tiẹ bẹrù pé wọn lè tún fọlọpàá mú ẹ ni ?   Mo dáhùn pé :  Mo tiẹ ti wá pinnu gan - an báyìí láti ṣiṣẹ níbi tí àìní gbé pọ .   Ni mo bá tún bẹrẹ iṣẹ mi bí alábòójútó arìnrìn - àjò , nígbà tó ṣe díẹ la wá pè mí wá sí Poland láti wá ṣètò títẹ àwọn ìtẹjáde wa àti ìpínkiri wọn .  Nígbà yẹn lọhùn - ún , àwọn ẹrọ aṣàdàkọ ayé ọjọun la fi ń ṣàdàkọ Ilé Ìṣọ .  Ohun tí a ń tẹ jáde gan - an kò fani lójú mọra , bẹẹ sì rèé owó gọbọi la fi ń ra bébà , nígbà yẹn kẹ rèé , bébà ọhún kò tó .  Àwọn ibi tó ṣe kọlọfín bí abà , àjà - ilẹ , àti òkè àjà la ti máa ń ṣẹdà àwọn ìwé wa .  Àmọ , ńṣe làwọn tí wọn gbá mú lọ fẹwọn jura .  Mo rántí kànga kan tómi inú ẹ ti gbẹ táa lò nígbà yẹn .  Ó fi nǹkan bíi mítà mọkànlá jìn sísàlẹ , ọnà gbórógbóró kan sì wà nísàlẹ kànga yìí táa máa ń gbà lọ sí yàrá kékeré kan níbi táa ti ń ṣàdàkọ àwọn ìwé ìròyìn náà .  Táa bá fẹ lọ síbẹ , okùn la máa tòrò mọ táa ó fi dé ìsàlẹ .  Lọjọ kan báyìí , mo wà nínú àpótí ńlá kan tí a figi ṣe tí mo máa ń gùn lọ sísàlẹ kànga náà , lójijì lokùn bá já .  Àfi gbìgìdì nísàlẹ , ẹsẹ mi sì kán .  Lẹyìn tí mo kúrò ní ọsibítù , mo padà sídìí ẹrọ aṣàdàkọ náà tí mo sì tún bẹrẹ sí lò ó .  Lákòókò yìí ni mo pàdé Danuta , òjíṣẹ aṣáájú ọnà tó nítara ni .  A ṣe ìgbéyàwó ní 1956 , a sì fọdún mẹrin tó tẹ lé e ṣiṣẹ papọ nínú iṣẹ òjíṣẹ ní àárín gbùngbùn Poland .  Nígbà tó fi máa di 1960 , a ti bí ọmọ méjì làǹtì - lanti , la bá kúkú pinnu pé kí Danuta dá iṣẹ ìsìn alákòókò kíkún dúró kó bàa lè tọjú àwọn ọmọ .  Kò pẹ lẹyìn èyí ni wọn tún fọlọpàá mú mi , àmọ lọtẹ yìí , àwọn èkúté pọ bí eléèmọ nínú galagálá tí wọn sọ mí sí .  Oṣù méje lẹyìn náà , wọn sọ pé kí n lọ fẹwọn ọdún méjì jura .  Mo Di Oníbàárà Ọgbà Ẹwọn  Àwọn ẹlẹwọn tó wà nínú ọgbà ẹwọn tó wà nílùú Bydgoszcz lé ní ọọdúnrún  300  , mo sì gbàdúrà sí Jèhófà pé kó jẹ kí n lè ṣàjọpín ìhìn Ìjọba náà pẹlú àwọn olóòótọ ọkàn .  Mo bá olórí ọgbà ẹwọn náà sọrọ , mo sì sọ fún un pé ì bá wù mí kí n máa gẹrun fún àwọn ẹlẹwọn .  Sí ìyàlẹnu mi , ó gbà .  Kò sì pẹ tí mo fi bẹrẹ sí gẹrun àwọn ẹlẹwọn , bẹẹ sì ni mò ń wàásù fún àwọn tó fẹ láti gbọ .  Kò pẹ tí ẹlẹwọn kan báyìí táa jọ ń ṣiṣẹ agẹrun fi bẹrẹ sí fi àwọn ohun tí a jọ ń jíròrò ṣèwà hù .  Kódà ó bẹrẹ sí ṣàjọpín àwọn ohun tó ti kọ látinú Bíbélì pẹlú àwọn ẹlòmíràn .  Láìpẹ , olórí ọgbà ẹwọn pàṣẹ fún wa pé kí á dáwọ títan ohun tó pè ní  ìpolongo tó lòdì sófin ìjọba  kálẹ .  Ọgbẹni táa jọ ń ṣe iṣẹ agẹrun yìí dúró gbọn - in .  Ó ṣàlàyé pé :  Gbéwiri ni mí tẹlẹ , ṣùgbọn ní báyìí n kì í ṣe bẹẹ mọ .  Sìgá mímu ti di bárakú fún mi nígbà kan rí , ṣùgbọn n kì í mu ún mọ .  Ìgbésí ayé mi ti nítumọ , mo sì fẹ di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .   Nígbà tí wọn dá mi sílẹ kúrò lọgbà ẹwọn , a rán mi lọ sí Poz pé kí n lọ máa ṣàbójútó  ilé iṣẹ búrẹdì ,  bí a ṣe ń pe àwọn ilé ìtẹwé wa tó wà níkọkọ .  Ní apá ìparí àwọn ọdún 1950 , ìwé títẹ wa ti gbé pẹẹlí sí i .  A kọ báa ṣe lè fi fọtò dín fífẹ ojú ìwé kù  ohun kan tá ò ní gbàgbé láé báa bá ń sọrọ nípa ìmọ iṣẹ ẹrọ wa  àti báa ṣe ń lo àwọn ẹrọ ìtẹwé alátẹyípo Rotaprint .  Nígbà tó fi máa di 1960 , a bẹrẹ sí tẹwé tí a sì tún ń dì í papọ .  Ní kété lẹyìn náà , ni ọkùnrin kan tó ń gbé àdúgbò wa bá lọ fi ẹjọ wa sùn , ni ọlọpàá bá tún gbá mi mú .  Lẹyìn ìgbà tí mo jáde lẹwọn ní 1962 , a rán mi lọ láti sìn ní Szczecin pẹlú àwọn mìíràn .  Nígbà tó kù díẹ ká gbéra , la bá rí ìtọni táa rò pé ó wá látọdọ àwọn Kristẹni adúróṣinṣin pé Kielce ni ká lọ .  Nígbà táa dọhùn - ún , lọwọ ṣìnkún àwọn ọlọpàá bá tẹ wá tí wọn sì sọ pé kí n lọ faṣọ péńpé roko ọba fún ọdún kan àtààbọ .  Àwọn afàwọrajà tó wà láàárín wa ló tú àṣírí wa .  Àmọ láìpẹ , àṣírí wọn tú , a sì yọ wọn bí ẹni yọ jìgá kúrò láàárín wa .  Nígbà tó yá tí mo jáde lọgbà ẹwọn , a yàn mí láti máa bójú tó títẹ àwọn ìwé wa ní Poland .  Ní 1974 , lẹyìn ọdún mẹwàá gbáko tí wọn ò fi rí wa mú , ọwọ wá tẹ mí ní Opole .  Kò sì pẹ lẹyìn ìyẹn tí wọn fi sọ pé kí n lọ faṣọ péńpé roko ọba ní Zabrze .  Olórí ọgbà ẹwọn sọ fún mi pé :  Iṣẹ bíṣọọbù tí o ń ṣe ti tán nìyẹn o .  Tóo bá sì tún ń tan ìpolongo èké rẹ kálẹ , a jẹ pé ibi táa máa jù ọ sí , kò sẹni tó máa gbúròó rẹ mọ láé .   Wíwàásù Nínú Ọgbà Ẹwọn  Dájúdájú , iṣẹ mi gẹgẹ bí òjíṣẹ kò tíì parí .  Kódà mo bẹrẹ sí bá méjì lára àwọn ẹlẹwọn ẹgbẹ mi kẹkọọ Bíbélì .  Ní àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , wọn tẹ síwájú dépò pé mo ṣe ìrìbọmi fún wọn nínú ọpọn ìwẹ ńlá tó wà nínú ọgbà ẹwọn níbẹ .  Àwọn ẹlẹwọn mìíràn náà tẹwọ gba ìwàásù wa , nígbà tó sì di April 1977 , a péjọ pọ láti ṣe Ìṣe Ìrántí Ikú Kristi .  Oṣù méjì lẹyìn náà , ìyẹn ní June 1977 , ni wọn dá mi sílẹ , wọn ò sì tún fọlọpàá mú mi mọ .  Nígbà táà ń wí yìí , àwọn aláṣẹ ò fúngun mọ wa mọ .  Kò sí àní - àní pé bíbẹ tí àwọn mẹńbà Ẹgbẹ Olùṣàkóso ti Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bẹ wá wò ṣe ìrànlọwọ gan - an ni .  Ní ọdún 1977 , mẹta lára wọn bá àwọn alábòójútó , àwọn aṣáájú ọnà , àti àwọn Ẹlẹrìí ọlọjọ pípẹ sọrọ ní onírúurú àwọn ìlú ńlá .  Ní ọdún tó tẹ lé e , méjì lára wọn ṣe ìbẹwò ẹ - ǹlẹ - ń - bẹun sí Iléeṣẹ Ìjọba Tó Ń Bójú Tó Ọràn Ìsìn .  Ṣùgbọn ọdún 1989 ni wọn tó gbà wá láyè láti máa bá iṣẹ wa lọ ní fàlàlà .  Ní lọọlọọ , nǹkan bí ẹgbàá méjìlélọgọta  124,000  àwọn Ẹlẹrìí ló ń ṣiṣẹ déédéé ní Poland .  Danuta ò lè máa bá mi káàkiri láti bí ọdún díẹ báyìí nítorí àìlera rẹ , ṣùgbọn ó ń fún mi níṣìírí ó sì fẹ kí n máa bá a lọ ní ṣíṣe ìbẹwò sí àwọn ìjọ .  Títí láé ni n óò máa dúpẹ fún àwọn ọnà tó gbà fún mi lókun ní gbogbo àkókò tí mo fi ń ṣẹwọn .  Mo ti wá rí i dájú pé ìpinnu tí mo ṣe ní àádọta ọdún sẹyìn láti sin Jèhófà Ọlọrun jẹ èyí tó dára gan - an ni .  Mo ti rí ayọ ńláǹlà nínú sísìn ín tọkàntọkàn .  Èmi àti ìyàwó mi ti rí òótọ àwọn ọrọ táa kọ sínú ìwé Aísáyà 40 : 29 tó sọ pé :  Ó  Jèhófà  ń fi agbára fún ẹni tí ó ti rẹ ; ó sì ń mú kí ẹkúnrẹrẹ agbára ńlá pọ gidigidi fún ẹni tí kò ní okun alágbára gíga .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo ìwé ọdọọdún1994 Yearbook of Jehovahs Witnesses , ojú ìwé 213 sí 222 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ẹrọ aṣàdàkọ la fi ń tẹ àwọn ìtẹjáde tẹlẹ , nígbà tó yá , a wá ń lo ẹrọ ìtẹwé alátẹyípo Rotaprint   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Èmi àti aya mi Danuta  Àbẹwò sí Ilé Elégbòogi Kan ní China  KWOK KIT ti ń ṣàìsàn fún ọjọ mélòó kan , nítorí náà , ó pinnu láti lọ rí dókítà .  Nítorí pé ó jẹ ọmọ ilẹ China , ó yàn láti lọ rí oníṣègùn ìbílẹ China kan .  Ọrẹ ìdílé rẹ kan mọ dókítà kan tó jẹ oníṣègùn ìbílẹ , tó ní ṣọọbù kan tó ti ń ta egbòogi ìbílẹ ní tòsí .  Ọrẹ Kwok Kit náà sọ fún un pé oníṣègùn náà lè ka àgbo fún un tí yóò wo àìsàn tó ń ṣe é .  Ní China , gẹgẹ bó ṣe rí ní èyí tó pọ jù lọ ní ìhà gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà , ìyàtọ wà gan - an láàárín kí èèyàn lọ rí dókítà níbẹ àti kí èèyàn lọ rí dókítà ní àwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé .  Ní Ìwọ Oòrùn ayé , lílọ rí dókítà sábà máa ń jẹ sísọ tẹlẹ pé èèyàn fẹ wá rí dókítà , lílọ sí ọfíìsì dókítà náà , kí dókítà ṣe àyẹwò ẹni , àti kí ó kọ oògùn fúnni .  Lẹyìn náà , aláìsàn náà gbọdọ lọ síbi tí wọn ti ń gba oògùn kí wọn lè kó oògùn tí dókítà kọ fún un .  Ní ti dókítà kan ní ilẹ China , ìlànà náà túbọ rọrùn ju ìyẹn lọ .  Wàá gba ṣọọbù alágbo lọ , níbi tí ó ti sábà máa ń ṣẹlẹ pé oníṣègùn kan ń gbé ibẹ , tí onítọhún á sì tún jẹ dókítà lọnà ìṣègùn ti China .  Ó lè yẹ ọ wò , kó mọ àìsàn tó ń ṣe ọ , kó wọn egbòogi fún ọ , kó sì sọ bí o ṣe máa lò ó fún ọ  gbogbo ìyẹn nígbà ìbẹwò kan ráńpẹ !    A Ha Lè Pe Ewé ní Oògùn Bí ?  Nígbà tó jẹ pé àwọn oríṣiríṣi oògùn òyìnbó , àti abẹrẹ mọ ọpọ jù lọ àwọn ará Ìwọ Oòrùn ayé lára , síbẹ irú àwọn oògùn wọnyẹn ṣì jẹ ṣẹṣẹdé .  Fún ẹgbẹẹgbẹrún ọdún , àwọn èèyàn ti gbára lé fífi àwọn ohun tí Ọlọrun dá ṣèwòsàn .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn oníṣègùn tí wọn jẹ ọmọ Hébérù ní àwọn àkókò tí a kọ Bíbélì lo àwọn nǹkan bí òróró , básámù , àti wáìnì láti fi ṣèwòsàn .  Ó ṣe kedere pé wọn máa ń fi ìṣù ọpọtọ gbígbẹ lẹ oówo kó lè sàn .  2 Àwọn Ọba 20 : 7 .  Ní gidi , ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo orílẹ - èdè tàbí èèyàn ló ti lo egbòogi àti onírúurú àgbo rí láti fi wo àìsàn àti àrùn kan .  Kódà , ọpọ nǹkan amóúnjẹ - tasánsán tí wọn ń fi sínú oúnjẹ lónìí ni wọn ti kọkọ lò gẹgẹ bí egbòogi .  Èyí kì í ṣe pé irú àṣà bẹẹ máa ń fìgbà gbogbo yọrí sí rere .  Kàkà bẹẹ , ìgbàgbọ nínú ohun asán àti àìmọkan sábà máa ń wọ ọràn náà .  Síbẹsíbẹ , irú àwọn ọnà bẹẹ tí wọn ń gbà tọjú aláìsàn ti wà láti ọdún gbọnhan .  Kódà , díẹ lára àwọn oògùn tó wọpọ jù lọ lónìí ni wọn mú láti ara igi .  Àbá Èrò Orí àti Àṣà Ìṣègùn Ilẹ China  Fífi egbòogi wo àìsàn jẹ apá pàtàkì nínú ìtàn ilẹ China .  Ìtàn ìṣẹǹbáyé sọ pé Huang Di , Olú Ọba Aláwọ Ìyeyè , ló kọ ìwé Nei Jing , tí í ṣe ìlànà ìtọjú àwọn àìsàn pẹẹpẹẹpẹ , tí àwọn oníṣègùn ilẹ China ṣì ń gbé yẹ wò dòní .   Ìlànà yìí , tí àríyànjiyàn ti wà nípa ìgbà tí wọn kọ ọ , sọrọ nípa ọpọ àwọn ohun kan náà tí ìwé ìṣègùn tí wọn ṣe ní Ìwọ Oòrùn ayé yóò sọ .  Ohun tó jíròrò kò mọ sórí àwárí àìsàn , àwọn àmì àrùn , àwọn okùnfà àrùn , ìtọjú àrùn , àti ìdènà àwọn àrùn ṣùgbọn ó tún sọ nípa ìgbékalẹ ara àti bí àwọn ẹyà ara ṣe ń ṣiṣẹ .  Gẹgẹ bí ó ti rí gẹlẹ nípa ọpọ iṣẹ àkọmọọṣe ní ìhà Gúúsù ìlà oòrùn Éṣíà , ẹkọ ìgbàgbọ yin àti yang ní ipa tó lágbára lórí àbá èrò orí àti àṣà ìṣègùn ilẹ China .  Nínú ọràn yìí , yin dúró fún ohun tútù , yang sì dúró fún ohun gbígbóná  wọn tún dúró fún ọpọ ohun mìíràn tó jẹ òdì kejì ara wọn .   Ní àfikún sí i , ibi tí okun ara wà ní ìbámu pẹlú ìlànà akupọńṣọ , jẹ ìhà kan tí wọn máa ń gbé yẹ wò láti ṣàwárí àìsàn àti ìtọjú rẹ .  Wọn á wá júwe àwọn ewé àti oúnjẹ tí wọn rò pé ó tutù tàbí tó gbóná fúnni láti gbógun ti ohun tó fa àìṣedéédéé yin àti yang lára aláìsàn náà .  Fún àpẹẹrẹ , wọn a sọ pé ara aláìsàn kan tó ní àrùn ibà ń gbóná , nítorí náà àwọn ewé tí wọn sọ pé ó ń mú nǹkan tutù ni wọn á júwe fún un .  Bó tilẹ jẹ pé wọn kì í dárúkọ yin àti yang mọ ní pàtó , àwọn ìlànà kan náà ni wọn ṣì ń lò láti mọ bí wọn yóò ṣe tọjú aláìsàn .  Ṣùgbọn báwo ni dókítà onímọ ìṣègùn ilẹ China ṣe ń ṣàwárí àìsàn tó ń ṣeni ?  Báwo sì ni ṣọọbù tí wọn ti ń ta egbòogi ṣe rí ?  Láti mọ , ẹ ò ṣe jẹ ká tẹ lé Kwok Kit lọ sí ṣọọbù tí ọrẹ rẹ júwe fún un ?  Ṣọọbù Àwọn Egbòogi Tó Ṣàjèjì  Ìyàlẹnu ṣẹlẹ o !  Lónìí , Kwok Kit ní láti dúró díẹ kó tó rí dókítà .  Ó jọ pé ọfìnkìn ń jà , nítorí náà aláìsàn méjì ti débẹ ṣáájú rẹ .  Ẹ jẹ ká máa fìyẹn wò yíká inú ṣọọbù náà .  Bí a ṣe wọlé , ohun tó kọkọ gba àfiyèsí wa ni àwọn nǹkan gbígbẹ tí wọn kó jọ gègèrè  olú , oríṣi ìgbín scallop , abalone , ọpọtọ , kóró èso igi , àti àwọn ohun jíjẹ mìíràn  tí wọn kó sínú àwọn àpótí tó wà ní ṣíṣí sílẹ lẹnu ọnà àbáwọlé .  Bẹẹ ni , àwọn ohun jíjẹ pẹlú wà níbẹ .  Ṣùgbọn àwọn kan lára wọn lè wà lára egbòogi tí wọn máa júwe fúnni .  Nígbà tí a wo ibòmíràn , a ṣàkíyèsí àwọn pẹpẹ onígíláàsì tí wọn gbé kọ sí ẹgbẹ méjèèjì inú ṣọọbù tóóró náà .  Àwọn ewé , ohun àmúṣọrọ inú ilẹ , àti ẹyà ara àwọn ẹranko tó ti gbẹ tó ṣọwọn tàbí àwọn tó jẹ àkànṣe tó sì wọn gan - an ló wà lórí àwọn pẹpẹ náà .  Nígbà tí a wò ó dáadáa , a ṣàkíyèsí ìwo ìgalà , àwọn péálì , àti àwọn aláǹgbá àti àwọn ẹja gbígbẹ olórí bíi ti ẹṣin , bákan náà la rí àwọn ohun ṣíṣàjèjì mìíràn .  Tẹlẹtẹlẹ a máa ń rí àwọn nǹkan bí ìwo àgbáǹréré , àpò òróòro béárì , àti ẹyà ara àwọn ẹranko mìíràn lórí àwọn àtẹ bẹẹ , ṣùgbọn lẹnu ọjọ mẹta yìí a kì í rí wọn mọ nítorí wọn ti fòfin dè wọn .  Ní apá ibòmíràn nínú ṣọọbù náà , a rí páálí tí wọn di àwọn ewé tó wà fún wíwo àwọn àrùn tó wọpọ bí ọfìnkìn àti inú rírun sí , a sì tún rí àwọn egbòogi China tí wọn kì sínú àwọn ìgò tí wọn tò jọ síbì kan .  Ìwọ sáà ti sọ ohun tó ń ṣe ọ fún akọwé ṣọọbù náà , òun á sì fún ọ ní egbòogi tí wọn kì sínú ìgò tàbí kó ka àwọn ewé oríṣiríṣi tí wọn dì pọ fún ọ , yóò sì sọ fún ọ bí o ṣe máa sè é tóo bá délé .  Lẹgbẹẹ kan ògiri , lẹyìn akọwé ṣọọbù náà , a ṣàkíyèsí àwọn pẹpẹ tí wọn to àwọn ìgò gígùn sí , tí onírúurú gbòǹgbò igi , ewé , àti ẹka igi wà .  Àwọn egbòogi wọnyí ni àwọn oníbàárà mọ dáadáa , wọn sì lè rà wọn láti fi tọjú ara wọn tàbí kí wọn lọ sè wọn .  Ní ẹgbẹ kejì inú ṣọọbù náà , kọńbọọdù kan wà níbẹ tó ga kan àjà , wọn to àwọn àpótí púpọ tó ti gbó sínú rẹ .  Wọn ń pè é ni baizigui , tàbí  kọńbọọdù ọgọrùn - ún ọmọdé ,  nítorí pé àpótí tó máa ń wà nínú irú kọńbọọdù egbòogi bẹẹ lè jẹ ọgọrùn - ún tàbí kó jù bẹẹ lọ .  Àwọn àpótí wọnyí ń jẹ kí wọn lè tètè máa mú àwọn ewé tí wọn sábà máa ń kà fún àwọn èèyàn , àwọn tí wọn sábà máa ń lò jù sì wà ní àwọn apá ibi tí wọn á ti lè tètè mú wọn .  Wọn kì í sábà kọ orúkọ sára àwọn àpótí náà .  Àwọn akọwé tó ti pẹ lẹnu iṣẹ náà mọ ibi pàtó tí ewé kọọkan wà .  Ṣàkíyèsí bí akọwé náà ṣe jáfáfá tó bó ṣe ń wọn àwọn ewé náà fún obìnrin kan tó ń tajà fún .  Ó ń lo òṣùwọn kan láti Éṣíà , tó jẹ ẹlẹgẹ ṣùgbọn tó sì ń wọn nǹkan dáadáa  ó jẹ igi kan tí wọn sàmì sí lára , tí wọn fi okùn mẹta gbé páànù roboto kan kọ lẹgbẹẹ kan rẹ tí wọn sì gbé òṣùwọn kan tó ṣeé sún sí ẹgbẹ kejì rẹ .  Ó mọ pé àwọn ewé kan lè pààyàn tí a bá lò ó jù , nítorí náà ó gbọdọ kíyè sí bó ṣe ń wọn wọn .  Kì í ṣe gbogbo ohun tí wọn ń tà níbẹ ni wọn máa ń wọn .  Nísinsìnyí , a rí i tó ń bu onírúurú ewé tó fẹrẹẹ tó ìdajì ẹkúnwọ rẹ láti inú àpótí ọtọọtọ , tó sì ń dà wọn sínú bébà tí wọn fi ń pọn nǹkan .  Òótọ lo sọ , ewé tó ṣà yìí tún ní ìkarahun kòkòrò cicada nínú .  Bó ṣe ń di àwọn ewé tó ṣà jọ náà ló ń sọ fún obìnrin náà bó ṣe máa sè é .  Oríṣiríṣi ọnà ni a ń gbà se ewé tí wọn bá kà fúnni , oríṣiríṣi ọnà ni a sì ń gbà lò ó .  Àwọn kan jẹ àgúnmu .  Ẹni tí àìsàn ń ṣe yóò dà wọn sínú omi lílọwọọrọ yóò sì gbé e mu .  Àwọn kan jẹ ìyẹfun .  Oyin ni wọn fi ń lò wọn tàbí kí wọn fi àwọn oríṣi ọtí kan lò wọn .  Ṣùgbọn , ó ní kí obìnrin yìí lo ọnà tó wọpọ jù lọ , ìyẹn pé kó sè é ní àgbo .  Èyí túmọ sí pé yóò se àwọn ewé náà nínú ìpó fún nǹkan bí wákàtí kan .  Lẹyìn náà , yóò wá máa mu àgbo náà díẹdíẹ ní wákàtí mélòó kan síra wọn .  Bí obìnrin náà bá fẹ àwọn ewé tí wọn kà fún un náà sí i , ó wulẹ ní láti padà wá sí ṣọọbù náà ni , wọn á sì tún ṣà á fún un .  Ó ti wá kan Kwok Kit báyìí láti lọ rí dókítà .  Ṣùgbọn dókítà kò wo ìwọn ìfúnpá rẹ , kò sì wọn bí ọkàn - àyà rẹ ṣe ń lù kìkì sí .  Ṣùgbọn ó béèrè lọwọ Kwok Kit pé báwo ló ṣe ń ṣe é .  Ṣé ó ń rí oorun sùn ?  Ṣé oúnjẹ ń dà nínú rẹ dáadáa , ṣé ó ń lè jẹun , ṣé àwọn ìfun rẹ ń ṣiṣẹ dáadáa , ìdíwọn ooru ara rẹ ńkọ , báwo ni awọ ara rẹ ti rí àti àwọ rẹ ?  Dókítà yẹ ojú rẹ wò dáadáa àti àwọ tí ibi ọtọọtọ lórí ahọn rẹ ní .  Ní báyìí , ó ti ń yẹ ìwọn ìlùkìkì ọkàn - àyà Kwok Kit wò nípa fífọwọ tẹ ibi ọtọọtọ ní ọrùn ọwọ rẹ méjèèjì lọnà tó yàtọ síra , ìlànà yìí ni wọn gbà gbọ pé ó ń fi ipò tí onírúurú ẹyà ara wà hàn .  Kódà , dókítà náà tilẹ ń ṣàkíyèsí òórùn èyíkéyìí tó ṣàjèjì tó bá gbọ !  Kí wá ló ń ṣe ọrẹ wa o ?  Kò yani lẹnu láti mọ pé ọfìnkìn ló ń yọ Kwok Kit lẹnu .  Ó nílò ìsinmi , kó sì mu omi púpọ àti àgbo tí wọn kà fún un pé kó lọ sè , kó sì mu .  Àgbo náà yóò korò , ṣùgbọn yóò jẹ kí ara rẹ yá .  Ní àfikún sí sísọ fún Kwok Kit pé kó yàgò fún àwọn oúnjẹ kan , dókítà náà tilẹ ṣe inúure sí Kwok Kit , ó fún un ní èso kan tí kò ní jẹ kí ẹnu rẹ máa korò lẹyìn tó bá mu àgbo rẹ .  Nítorí náà , Kwok Kit kó àgbo tí wọn kà fún un , ó sì bá tirẹ lọ .  Owó tó san fún rírí dókítà àti egbòogi tí wọn kà fún un kò tó ogún dọlà  owó pọọkú ni .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ewé náà kò ní woni sàn lọnà ìyanu ṣùgbọn ó yẹ kí ara Kwok Kit yá láàárín ọjọ mélòó kan péré .  Ṣùgbọn kò gbọdọ ṣe àṣìṣe tí àwọn kan ṣe , kó rò pé tí òun bá mu ún púpọ ni ara òun á fi tètè yá .  A sábà máa ń gbọ pé lílò tí àwọn èèyàn kan lo àwọn oríṣi egbòogi kan jù ló mú kó yọ wọn lẹnu gan - an .  Ní àwọn orílẹ - èdè kan , ó fẹrẹẹ máà sí ìlànà tó ń díwọn egbòogi tó yẹ láti lò tàbí tó ń darí àwọn oníṣègùn ìbílẹ China .  Èyí ti ṣínà fún àwọn ọgbẹrì oníṣègùn àti títa àwọn àgbo tó léwu tí wọn ń sọ pé ó lè woni sàn .  Nígbà náà , a wá lóye ìdí tó fi jẹ pé bí ọpọ aláìsàn ní ilẹ Éṣíà bá fẹ yan oníṣègùn ìbílẹ China tó máa tọjú wọn , wọn máa ń gbẹkẹ lé àmọràn tí àwọn ẹbí àti àwọn ọrẹ wọn tímọtímọ bá fún wọn .  Lóòótọ , kò sí irú ìtọjú èyíkéyìí  yálà èyí tí wọn fi ewé tàbí oògùn òyìnbó ṣe  tó lè wo gbogbo àìsàn tán .  Ṣùgbọn , ilé elégbòogi ní ilẹ China àti dókítà tó jẹ oníṣègùn ìbílẹ ṣì jẹ apá kan ìgbésí ayé wọn ní Éṣíà .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Jí !  kò sọ pé irú ìtọjú kan pàtó ló dára láti wo àìsàn .  Àwọn Kristẹni gbọdọ rí i dájú pé irú ìtọjú èyíkéyìí tí wọn bá gbà kò lòdì sí àwọn ìlànà Bíbélì .  Olú Ọba Aláwọ Ìyeyè náà , tó jẹ alákòóso tó gbajúmọ tó jẹ ṣáájú Zhou , ni ìtàn sọ pé ó ṣàkóso láti ọdún 2697 sí 2595 ṣááju Sànmánì Tiwa .  Ṣùgbọn , ọpọ àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ ló gbà gbọ pé ìgbà tí ìṣàkóso Zhou dópin ni wọn tó kọ ìwé Nei Jing , tó jẹ láti nǹkan bí ọdún 1100 sí 250 ṣááju Sànmánì Tiwa .  Lẹtà èdè China náà  yin  túmọ sí  ìbòòji  tàbí  òjìji  táa bá ní ká sọ ọ láìlábùlà , ó sì dúró fún òkùnkùn , ohun tó tutù , tàbí ẹyà obìnrin .   Yang ,  tí í ṣe òdì kejì rẹ , dúró fún àwọn ohun tó ń dán yinrin , ohun tó gbóná , tàbí ẹyà ọkùnrin .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   A lè rí àwọn èròjà tó ṣàjèjì , títí kan àwọn ẹja gbígbẹ olórí bíi ti ẹṣin ní àwọn ṣọọbù tí wọn ti ń ta egbòogi   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Wọn ń fara balẹ wọn àwọn gbòǹgbò igi gbígbẹ , ewé , àti ẹka igi  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Èé Ṣe Tí Dádì Fi Já Wa Sílẹ ?   Mi ò mọ ìdí tí dádì mi ṣe fi ilé sílẹ .  Ohun tí ìyá mi sọ fún mi nìkan ni mo mọ nípa rẹ .   James .    NÍGBÀ tí bàbá kan bá digbá dagbọn tó sì fi ilé sílẹ , làásìgbò àti ìbànújẹ ló kó àwọn tó fi sílẹ sí .  James tí í ṣe ọmọ ọdún mẹrìnlá tí a fa ọrọ rẹ yọ níṣàájú sọ pé :  Inú bí mi gan - an nígbà tí mọmì àti dádì mi kọ ara wọn sílẹ .   Tó bá sì ṣẹlẹ pé ńṣe ni bàbá kan fi ilé sílẹ láìṣàlàyé ohun tó ṣẹlẹ , tó sì kọ tí kò kàn sí wọn , àwọn ọmọ rẹ lè máa bá ìdára - ẹni - lẹbi , ìpanitì , àti ìkórìíra jà fún ọpọ ọdún lẹyìn táwọn òbí wọn kọra wọn sílẹ .    Bó bá ṣẹlẹ pé bàbá tìrẹ ti fi ilé sílẹ , inú lè máa bí ọ nítorí ìdí tó fi ṣe bẹẹ .  Ọdọ kan tó ń jẹ Michael sọ pé :  Bàbá fi wá sílẹ lọ bá obìnrin mìíràn ni .  Mo ti rí àwọn méjèèjì pa pọ lẹẹkan rí , ó sì bí mi nínú gan - an .  Mo ronú pé ńṣe ni Dádì dà wá .   Ṣùgbọn nínú àwọn ìṣẹlẹ kan , fífi tó fi ilé sílẹ lè fi yín lọkàn balẹ .  Melissa , tí bàbá rẹ jẹ ọmùtí , sọ pé :  Ká ní kò fi ilé sílẹ ni , nǹkan ì bá túbọ ṣòro fún wa .   Ṣùgbọn nínú ọpọ ìṣẹlẹ , àwọn ọmọ kò mọ ìdí tí bàbá wọn fi fi ilé sílẹ , èyí sì lè mú kó jọ pé àìsí níbẹ rẹ túbọ ń dùn wọn gan - an .  Ó ṣeé ṣe kí o mọ pé àwọn òbí rẹ ní ìṣòro , ṣùgbọn o lè má ronú kàn án rí pé wọn á kọra wọn sílẹ .  Robert rántí pé :  Nígbà tí Dádì fi ilé sílẹ , gbogbo nǹkan tó ń ṣẹlẹ kò yé mi rárá .  Gbogbo ohun tí mo kàn mọ ni pé nǹkan ò rọgbọ nítorí pé gbogbo ìgbà làwọn òbí mi máa ń jà .   Kí ló fà á ná táwọn bàbá kan fi ń fi ilé sílẹ ?  Bí bàbá tìrẹ bá ti fi ilé sílẹ , ǹjẹ ó yẹ kí o wò ó bíi pé ìwọ ló kọ sílẹ ?  Àti pé kí ló lè mú kí àwọn òbí rẹ máa lọra láti sọ púpọ fún ọ nípa rẹ ?  Ṣé kò yẹ kí wọn ṣàlàyé fún ọ ni ?  Ìdí Tí Wọn Fi Mẹnumọ  Àwọn ìdí tí bàbá kan ṣe fi ilé sílẹ kò lè jẹ ohun tó dùn mọni .  Lọpọ ìgbà , ó sábà máa ń jẹ nítorí ìwà panṣágà  ìwà àìtọ tí wọn sábà máa ń bò fún ìdílé wọn .  Nígbà tí àṣírí irú ìwà àìtọ bẹẹ bá tú sọwọ ìyàwó , ó lè pinnu láti kọ ọkọ rẹ sílẹ .  Ó tilẹ lè ní kí ọkọ náà rọra fi ilé sílẹ fún òun wọọrọwọ kí wọn tó lọ jáwèé ìkọsílẹ .  Àwọn ọmọ lè má mọ ìdí tí èyí fi ń ṣẹlẹ rárá .  Ṣùgbọn , gbìyànjú láti gba ti ìyá rẹ rò , kí o lóye ìdí tó fi lè máa lọra láti sọ ohun tó ṣẹlẹ gẹlẹ fún ọ .  Fún ìdí kan , ó lè máa ronú pé sísọ fún ọ nípa ìwà àìtọ èyíkéyìí tí bàbá rẹ hù yóò wulẹ fa ìdààmú ọkàn ni .  Ó yẹ kí o tún mọ bí yóò ṣe dun obìnrin kan tó nígbà tó bá mọ pé ọkọ òun ti hùwà ẹtàn .  Nítorí náà , tó bá jẹ ìwà panṣágà ló mú kí àwọn òbí rẹ kọra wọn sílẹ , má ṣe jẹ kó yà ọ lẹnu bí ọràn náà bá dun ìyá rẹ gan - an débi tí kò fi lè sọ nípa rẹ .  Bàbá rẹ kò ṣe sọ ọ fún ọ ?  Ó dájú pé tó bá jẹ pé ó hùwà ẹtàn sí ìyá rẹ ni , ó lè má lè bá ọ sọrọ nípa rẹ .  Ọkàn àwọn ọkùnrin kan máa ń dá wọn lẹbi gan - an nípa ìwà àìtọ wọn débi pé wọn kì í lè ko àwọn ọmọ wọn lójú !  Ṣùgbọn bó tilẹ jẹ pé ìwà ìtìjú gbáà ni àwọn bàbá náà hù , púpọ wọn ló ṣì nífẹẹ àwọn ọmọ wọn , wọn sì lè gbìyànjú láti ṣì máa kàn sí wọn .  Nínú àwọn ìṣẹlẹ kan , ohun tó máa ń jẹ kí bàbá fi ilé sílẹ ni ìwà àìtọ tí ìyàwó rẹ hù , ó sì ń sapá láti ní àjọṣe tímọtímọ pẹlú àwọn ọmọ rẹ .  Ṣùgbọn nínú àwọn ìṣẹlẹ mìíràn , kì í ṣe nítorí ìwà panṣágà ni wọn ṣe kọ ara wọn sílẹ , ṣùgbọn ó jẹ nítorí àtifòpin sí ìṣòro òní - eré - ọla - ìjà tí kò yéé ṣẹlẹ nínú ìgbéyàwó wọn .   Nítorí pé kò sẹni tó ń gbọ ìjà wọn , o lè má mọ ohun tó ń fà á .  Bíbélì sọ nínú Òwe 25 : 9 pé :  Ro ẹjọ tìrẹ pẹlú ọmọnìkejì rẹ , má sì ṣí ọrọ àṣírí ẹlòmíràn payá .   Nígbà mìíràn , awuyewuye tó ń ṣẹlẹ nínú ìgbéyàwó máa ń dá lórí àwọn ọràn àṣírí , tí etí kẹta kò gbọdọ gbọ .  Ó lè ṣòro fún ọ láti gbà gbọ pé ì bá dára kí o máà gbọ nípa irú ohun bẹẹ .  Yàtọ sí ìyẹn , lọpọ ìgbà , ṣíṣí  ọrọ àṣírí  ẹlòmíràn payá máa ń mú kí ohun tó ti bà jẹ tẹlẹ túbọ bà jẹ sí i .  O lè ṣe ọ bíi pé kí o gbè sẹyìn ẹnì kan  ìyẹn á wulẹ máa fẹ ìṣòro ìdílé yín lójú sí i ni .  Nítorí náà , lójú gbogbo ohun tí a ti jíròrò yìí , bóyá ohun tó lè ṣe ọ láǹfààní jù ni pé kí àwọn òbí rẹ má sọ kúlẹkúlẹ awuyewuye àárín wọn fún ọ .  Gbìyànjú Láti Borí Ìkórìíra Nípa Níní Ìjìnlẹ Òye  Síbẹ náà , yóò ṣòro fún ọ láti má ṣe bínú , kí o sì fi ìkórìíra hàn nígbà tí o kò bá mọ ìdí tí bàbá rẹ fi fi ilé sílẹ .  Ṣùgbọn , nínú Òwe 19 : 11 , Bíbélì sọ pé :  Ìjìnlẹ òye tí ènìyàn ní máa ń dẹwọ ìbínú rẹ dájúdájú  kò di dandan kó mú un kúrò pátápátá  .   Kì í sì í ṣe ọranyàn pé kí o mọ gbogbo kúlẹkúlẹ ọrọ náà kí o tó ní ìjìnlẹ òye .  Fún àpẹẹrẹ , Bíbélì jẹ ká mọ pé àwọn òbí wa jẹ aláìpé .  Ó sọ pé :  Gbogbo ènìyàn ti ṣẹ , wọn sì ti kùnà láti kúnjú ìwọn ògo Ọlọrun .   Títẹwọgba òtítọ tó korò yìí lè ràn ọ lọwọ láti fi ojú tí ó tọ wo àṣìṣe àwọn òbí rẹ .  Fún àpẹẹrẹ , bí bàbá rẹ bá ti tàbùkù sí ẹjẹ ìgbéyàwó rẹ , ìwà àìtọ gbáà nìyẹn  èyí tí yóò jíhìn fún Ọlọrun nípa rẹ .  Ṣùgbọn kò fi dandan túmọ sí pé ó ti kọ ìwọ sílẹ tàbí pé kò nífẹẹ rẹ .  Gbogbo tọkọtaya ló ń ní  ìpọnjú nínú ẹran ara wọn .   Bó sì tilẹ jẹ pé kò sí àwíjàre tí wọn lè wí tí wọn fi ní láti ṣe ohun tí wọn ṣe , ńṣe làwọn ọkùnrin àti obìnrin kan juwọ sílẹ fún híhu ìwà àìtọ látàrí pákáǹleke ìgbésí ayé nínú ayé tó kún fún wàhálà yìí .  Robert rántí pé :  Dádì fẹ ká gbádùn ara wa .  Ó ṣètò kí ìdílé wa kó lọ sí àgbègbè kan tó rò pé òun lè ti máa rí owó dáadáa kí a lè ní ilé tó dára , kí ìdílé wa sì láyọ .   Ṣùgbọn èrò rere tí bàbá rẹ ní tó fi gbìyànjú láti ṣètò kí ìdílé rẹ lè gbé ìgbésí ayé tó túbọ dára yọrí sí nǹkan míì .  Robert ṣàlàyé pé :  Dádì kì í fi bẹẹ lọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni mọ .  Lẹyìn náà , iṣẹ bọ lọwọ rẹ .  Nígbà tó ṣe , ó bẹrẹ sí hùwà àìdáa sí màmá mi àti ẹgbọn mi obìnrin .   Láìpẹ , gbogbo nǹkan dorí kodò débi tí bàbá àti ìyá rẹ fi kọ ara wọn sílẹ .  Robert ì bá ti bínú gidigidi nítorí àṣìṣe tí bàbá rẹ ṣe .  Ṣùgbọn ìbínú rẹ dín kù nítorí pé ó lóye ipò tí bàbá rẹ wà .  Bó tilẹ jẹ pé ìgbéyàwó àwọn òbí Robert tó túká bà á nínú jẹ , ó kọ ọ ní ohun pàtàkì kan .  Robert sọ pé :  Tí mo bá ní ìdílé tèmi , ohun tẹmí ló gbọdọ jẹ àkọkọ .   Ńṣe ni Michael , tí a mẹnu kàn níṣàájú , pẹlú ṣèkáwọ inú tó ń bí i , bí bẹẹ kọ , ì bá ṣòro gan - an fún un .  Ó sọ pé :  Mo fẹ ṣe ohun tí kò dára fún dádì mi nítorí ohun tó ṣe fún wa .   Ṣùgbọn kò jẹ kí àjọṣe tó wà láàárín òun àti bàbá rẹ bà jẹ .  Bí àkókò ti ń lọ , Michael ṣíwọ inú bíbí , ó sì ń bá ìgbésí ayé rẹ lọ .  Á dára kí ìwọ pẹlú mú kí àjọṣe tó wà láàárín ìwọ àti bàbá rẹ máa bá a lọ bí ipò nǹkan bá ṣe gbà .  Lóòótọ , nǹkan tó ṣe lè dun ìwọ àti mọmì rẹ o .  Ṣùgbọn ó lè jẹ pé o kò mọ gbogbo ohun tó wà nídìí ọrọ náà .  Kódà , bí o bá mọ pé ó jẹbi ìwà àìtọ , òun ṣì ni bàbá rẹ .  Ó kéré tán , ó di dandan fún ọ láti bọwọ fún un dé àyè kan .  Má ṣe gba  ìbínú àti ìrunú àti ìlọgun àti ọrọ èébú  láyè nígbà tí o bá ń bá a sọrọ .  Bó bá ṣeé ṣe , má ṣe dá sí ọràn awuyewuye tó ní í ṣe pẹlú ipò lọkọláya àwọn òbí rẹ .  Nípa mímú un dá àwọn òbí rẹ méjèèjì lójú pé o nífẹẹ wọn , àjọṣe ìwọ àti àwọn méjèèjì kò ní bàjẹ .  Ìwọ Kọ Lo Fà Á  Ó lè jẹ pé fífi tí bàbá rẹ fi ilé sílẹ jẹ ọkan lára ohun ìbànújẹ tó burú jù lọ tó tíì ṣẹlẹ sí ọ rí .  Ṣùgbọn ká ní o kò tilẹ mọ gbogbo ohun tó fà á tó ṣe fi ilé sílẹ , kò sí ìdí láti máa ronú pé ìwọ lo fà á .  Lóòótọ , ó lè dà bíi pé ìwọ gangan ló kọ sílẹ .  Ṣùgbọn kì í sábà ṣẹlẹ pé ọràn àwọn ọmọ ló mú kí ìgbéyàwó tú ká .  Àwọn òbí rẹ jẹjẹẹ níwájú Ọlọrun pé àwọn yóò wà pa pọ .  Ẹrù iṣẹ wọn ni láti mú ẹjẹ wọn ṣẹ , kì í ṣe tìrẹ .  Oníwàásù 5 : 4 - 6 .  Pẹlú gbogbo ohun tí a ti sọ yìí , bí ó bá ṣì rú ọ lójú , tí ọkàn rẹ ń dá ọ lẹbi , tàbí tí o ń rò pé ìwọ lo fà á , o ò ṣe gbìyànjú láti bá àwọn òbí rẹ sọrọ ?  Wọn tilẹ lè ṣàlàyé ọrọ náà fún ọ , kí wọn sì tún fún ọ ní àwọn ìdánilójú tí o nílò .  James , tí a fa ọrọ rẹ yọ níṣàájú , sọ pé :  Tẹlẹ rí , mo máa ń rò pé èmi ni mo fà á , àyàfi ìgbà tí màmá àti bàbá mi bá mi sọrọ .   Ọdọmọdé Nancy pẹlú lérò pé òun lòún fà á tí bàbá àti ìyá òun fi kọ ara wọn sílẹ .  Lẹyìn ọpọ ìjíròrò tí Nancy ní pẹlú màmá rẹ , ó ṣeé ṣe fún un láti parí èrò sí pé :  Kò yẹ kí àwọn ọmọ máa di ẹbi ohun tí àwọn òbí wọn ṣe ru ara wọn .   Bẹẹ ni , jíjẹ kí àwọn òbí rẹ  ru ẹrù ti ara wọn  ní ti ojúṣe wọn lè yọ ọ nínú ìdààmú ọkàn .  Àmọ , báwo ni o ṣe lè fara dà á nísinsìnyí tí o ń gbé inú ìdílé kan tí kò ti sí bàbá ?  Àpilẹkọ kan tó ń bọ lọjọ iwájú nínú ọwọ àpilẹkọ yìí yóò pèsè àwọn ìdáhùn díẹ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Wo ọwọ àpilẹkọ táa gbé karí àkọlé náà ,  Àwọn Ìdílé Tí Kò Ti Sí Bàbá  Fífòpin sí Ìṣòro Náà ,  nínú Jí ! , ìtẹjáde February 8 , 2000 .  Àmọ , Bíbélì sọ ní kedere pé ìdí kan ṣoṣo tí Ìwé Mímọ tì lẹyìn fún títú ìgbéyàwó kan ká , tí tọtún tòsì wọn fi lè fẹ ẹlòmíràn ni àgbèrè .  Mátíù 19 : 9 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Má ṣe di ẹbi ìṣòro tí àwọn òbí rẹ ń ní nínú ìgbéyàwó wọn ru ara rẹ  Ǹjẹ Ẹsẹ Máa Ń Rìn ọ Wìnnìwìnnì ?  ILẸ ti ṣú .  Orí ibùsùn rẹ tí o fẹgbẹ lé rọ ọ lọrùn , ó sì tù ọ lára .  Ni kinní náà bá bẹrẹ  bíi pé kòkòrò kan ń mẹsẹ rìn ọ wìnnìwìnnì .  O kò lè pa á mọra bíi pé nǹkan kan ò ṣe ọ .  Ọnà kan ṣoṣo tí o fi lè rí ìtura ni láti dìde kí o sì rìn kiri .  Rírìn kiri á jẹ kí ara tù ọ , ṣùgbọn gbàrà tí o bá tún ti dùbúlẹ , á tún bẹrẹ sí rìn ẹ wìnnìwìnnì .  Oorun á máa kùn ẹ , ṣùgbọn o kò ní lè sùn .  Bí ohun tí a ń sọ yìí bá dà bí ohun tó ń ṣe ọ , ìwọ nìkan kọ ló ń ṣe o .  Fún àpẹẹrẹ , ó jọ pé nǹkan bí ìpín mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún lára gbogbo àwọn olùgbé Orílẹ - Èdè Amẹríkà ló ń ṣe .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ dókítà lónìí ni kò mọ ohun tó ń fa àrùn yìí tí wọn ò sì lè wo ẹni tó ń ṣe sàn , kì í ṣe àrùn tuntun .  Ní ọdún 1685 , dókítà kan kọwé nípa àwọn tó jẹ pé tí wọn bá ti bọ sórí ibùsùn ńṣe ni  ara wọn kì í Balẹ rárá ,  tí ọwọ àti ẹsẹ á máa já wọn jẹ débi tí wọn  ò ní lè sùn mọ tó jẹ pé ńṣe ló máa dà bí ìgbà tí wọn wà ní Ibi Ìdálóró tó burú jù lọ .   Díẹ lára ohun tí kì í jẹ kí wọn mọ irú àrùn tó jẹ ni pé kò sí àyẹwò tí wọn ṣe níbi àyẹwò ìmọ ìjìnlẹ tó lè fi hàn bí ó bá ń ṣe ẹnì kan .  Bó ṣe ń ṣe èèyàn ni wọn fi ń mọ pé òun ni .  Dókítà kan tó bá mọ nípa rẹ lè béèrè pé :  Ṣé ẹsẹ kan tàbí méjèèjì ló máa ń rìn ọ wìnnìwìnnì ?  Ṣé ọwọ náà máa ń rìn ọ bẹẹ ?  Ǹjẹ àìfararọ náà máa ń lọ tí o bá dìde tí o sì rìn káàkiri , tàbí tí o lọ wẹ , tàbí tí o wọ ẹsẹ rẹ ?  Ǹjẹ ó máa ń rìn ọ nígbà mìíràn tí o bá ní láti jókòó fún àkókò pípẹ , bí ìgbà tí o bá wà nínú ọkọ ayọkẹlẹ tàbí ọkọ òfuurufú ?  Ṣé alẹ ló máa ń yọ ẹ lẹnu jù ?  Ǹjẹ ẹnikẹni lára àwọn mẹńbà ìdílé rẹ ń ní irú ìṣòro kan náà ?  Ǹjẹ ọkọ rẹ tàbí ìyàwó rẹ sọ pé o máa ń ja ẹsẹ lójú oorun ?   Bí ìdáhùn rẹ sí díẹ lára àwọn ìbéèrè yìí bá jẹ bẹẹ ni , dókítà náà lè parí èrò sí pé ohun tó ń ṣe ọ ni àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì .  Àwọn Tó Ń Ṣe  Fún àwọn kan , àrùn tí kò le , tó máa ń ṣeni lẹẹkọọkan ni àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì .  Ní ti àwọn ẹlòmíràn , ó túbọ le gan - an , ó máa ń fa ìṣòro àìróorunsùntó tó di bára kú , èyí tó ń fa àárẹ lójú ọsán tó máa ń ní ipa gidigidi lórí ìgbésí ayé ẹni lójoojúmọ .  Ẹnì kan tó ń ṣe sọ pé :  Ńṣe ló ń dà bíi pé kòkòrò ń rìn mì lẹsẹ wìnnìwìnnì .  Mo sì ní láti mi ẹsẹ mi jìgìjìgì kó lè yé ṣe mí .   Tọkùnrin tobìnrin ni àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì ń ṣe , ó sì máa ń le lára àwọn àgbàlagbà jù .  Lọpọ ìgbà , ara àwọn tí wọn ti lé ní àádọta ọdún ni wọn ti máa ń ṣàwárí rẹ jù , bó tilẹ jẹ pé ó sábàmáa ń ṣẹlẹ pé èèyàn á ti máa rí àmì pé ó ń ṣeni ní ọpọ ẹwádún ṣáájú ìgbà yẹn .  Nígbà mìíràn , a lè tọpa àwọn àmì rẹ lọ sí ìgbà tí èèyàn wà lọmọdé .  Lọpọ ìgbà , a kì í mọ pé àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì ń ṣe ọmọdé .  Nítorí pé àwọn ọmọdé tí àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì ń ṣe kì í jókòó sójú kan , wọn sì máa ń bẹ kiri , àwọn èèyàn sábà máa ń pè wọn ní  ẹgbọnrigbọn .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn ògbógi mọ pé àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì jẹ àrùn tó ní í ṣe pẹlú ètò iṣan ara , ó ṣòro fún wọn láti ṣàlàyé ohun tó ń fà á .  Wọn kò mọ ohun tó fà á fún ọpọ àwọn tó ń ṣe .  Bó ti wù kó rí , wọn sọ pé àwọn ohun kan ló ń fa àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì .  Fún àpẹẹrẹ , àrùn yìí máa ń gbèèràn nínú ìdílé , àwọn ọmọ máa ń kó o lára àwọn òbí wọn .  Àwọn obìnrin kan tí wọn lóyún máa ń rí àmì àrùn náà , pàápàá láàárín àwọn oṣù tó kẹyìn ìgbà ìlóyún wọn .  Lẹyìn tí wọn bá bímọ , àrùn náà sábà máa ń pòórá .  Nígbà mìíràn , àwọn àìsàn bí àìtó èròjà iron tàbí àìtó àwọn fítámì kan lára máa ń ṣokùnfà ìṣòro àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì .  Àrùn bára kú pẹlú lè fa àwọn àmì àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì  ní pàtàkì kíndìnrín tí kò ṣiṣẹ mọ , àrùn àtọgbẹ , oríkèé ríroni gógó , àti ètò iṣan ara tó lábùkù , àwọn iṣan ọwọ àti ti ẹsẹ tó ti bà jẹ .  Wíwá Ìwòsàn Kiri  Ó bani nínú jẹ pé kò sí ìwòsàn fún àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì , bí ọdún ti ń gorí ọdún sì ni àwọn àmì tó ń gbé wá máa ń burú sí i .  Ṣùgbọn , ìròyìn ayọ kan ni pé wọn lè ṣètọjú àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì dáadáa , lọpọ ìgbà láìlo oògùn sí i .  Kò sí ojútùú kan ṣoṣo ; ohun tó ṣiṣẹ fún ẹnì kan lè má ṣiṣẹ fún ẹlòmíràn .  Àwọn tí àrùn náà ń ṣe ní láti wádìí bóyá àṣà , ìgbòkègbodò , tàbí àwọn oògùn kan ń mú kí ó le sí i tàbí wọn ń mú kí ó rọlẹ .  Ìgbésẹ àkọkọ fún títọjú àrùn náà ni láti pinnu bó bá jẹ pé àwọn àìlera kan tí a lè fi oògùn wò ló ń fa àwọn àmì tí àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì ń gbé yọ .  Ní ti àwọn tí wọn kò ní èròjà iron tàbí fítámì tó lára , ó lè jẹ pé fífún wọn ní oògùn tó lè fi kún èròjà iron tàbí fítámì B12 tó wà lára wọn kàn ni wọn nílò láti mú àwọn àmì àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì kúrò .  Ṣùgbọn kíkó fítámì àti èròjà mineral tó pọ jù jẹ lè ṣàkóbá fún ìlera ẹni .  Nípa bẹẹ , ó yẹ kí a pe olùtọjú aláìsàn sí ọràn náà nígbà tí a bá fẹ pinnu bóyá ó yẹ kí a lo àwọn àfikún èròjà iron tàbí fítámì .  Ní ti àwọn èèyàn kan , kaféènì ló máa ń mú àwọn àmì àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì burú sí i .  Kọfí , tíì , ṣokoléètì , àti ọpọ ọtí ẹlẹrìndòdò ló ní èròjà kaféènì nínú .  Dídín ìwọn èròjà kaféènì tí èèyàn ń mu kù tàbí kí ó má tilẹ mu ún mọ lè mú kí àwọn àmì àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì dín kù tàbí kó mú un kúrò pátápátá .  Mímu ọtí líle pẹlú sábà máa ń mú kí á máa rí àwọn àmì àrùn náà fúngbà pípẹ tàbí kó máa le sí i .  Kò ṣe àwọn kan mọ nígbà tí wọn dín bí wọn ṣe ń mu ọtí líle kù tàbí tí wọn kò tilẹ mu ún mọ .  Fífara Da Àrùn Ẹsẹ Rírinni Wìnnìwìnnì  Bí o bá ní àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì , yíyí ọnà tí o ń gbà gbé ìgbésí ayé rẹ padà lè ràn ọ lọwọ .  Níwọn bí àárẹ àti ìtòògbé ti sábà máa ń mú kí àmì àrùn náà le sí i , sísùn dáadáa lè ràn ọ lọwọ gan - an .  Bó bá ṣeé ṣe , ó dára jù láti sùn níbi tó pa rọrọ , tó tutù , tó sì tuni lára .  Lílọ sùn lálẹ ní àkókò kan náà lójoojúmọ àti jíjí ní òwúrọ ní àkókò kan náà lójoojúmọ pẹlú yóò ràn ọ lọwọ .  Ṣíṣe eré ìdárayá déédéé yóò ràn ọ lọwọ láti sùn dáadáa lóru .  Àmọ , ṣíṣe eré ìdárayá tó le gan - an láàárín wákàtí mẹfà ṣáájú kí o tó lọ sùn lè yọrí sí ohun tí o kò fẹ .  Àwọn kan tí wọn ní àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì rí i pé ṣíṣe eré ìdárayá níwọnba ṣáájú kí àwọn tó lọ sùn máa ń jẹ kí àwọn sùn dáadáa .  Gbìyànjú onírúurú eré ìdárayá kí o lè mọ èyí tó bá ọ lára mu jù lọ .  Má ṣe kọ láti dìde .  Bí o bá kọ tí o kò dìde , ńṣe ni àwọn àmì àrùn náà sábà máa ń pọ sí i .  Lọpọ ìgbà , ojútùú tó dára jù lọ ni láti dìde lórí ibùsùn rẹ kí o sì rìn káàkiri .  Àwọn kan ti rí i pé ara máa ń tu àwọn díẹ tí àwọn bá rìn kiri , tí àwọn na ara , tí àwọn fi omi gbígbóná tàbí omi tútù wẹ , tàbí tí àwọn wọ ẹsẹ àwọn .  Bó bá ṣẹlẹ pé o ní láti jókòó fún àkókò gígùn , bí ìgbà tí o bá ń rìnrìn àjò , ó lè ràn ọ lọwọ bí o bá ń kàwé , tí o sì pọkàn pọ sórí rẹ .  Tí èèyàn bá lo oògùn sí i ńkọ ?  Ẹgbẹ Tó Ń Rí sí Ọràn Àrùn Ẹsẹ Rírinni Wìnnìwìnnì , tí wọn fi Raleigh , ní North Carolina , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣe ibùjókòó wọn , sọ pé ,  bíbẹrẹ sí lo oògùn sí i lè wá pọndandan .   Níwọn bí kò ti sí oríṣi oògùn kan ṣoṣo tó ń ṣiṣẹ fún gbogbo ẹni tí àrùn ẹsẹ rírinni wìnnìwìnnì ń ṣe , ó lè di dandan pé kí ẹni tó ń tọjú rẹ wá èyí tí yóò ṣiṣẹ fún ọ kàn .  Àwọn kan ṣàwárí pé lílo àwọn oògùn mélòó kan pọ ló gbéṣẹ jù .  Nígbà mìíràn , oògùn kan tó ṣiṣẹ fúngbà díẹ lè má ṣiṣẹ mọ .  Níwọn bí lílo oògùn àti ní pàtàkì lílo àwọn oògùn mélòó kan pọ ti lè pani lára , ó ṣe pàtàkì láti fọwọ sowọ pọ pẹlú ẹni tó ń tọjú rẹ láti pinnu ohun tí yóò ṣiṣẹ fún ọ jù lọ .  Sísọ Igbó Amazon Dọtun  LÁTI ỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ BRAZIL  LÁÀÁRÍN ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1990 , ayé pàdánù àràádọta ọkẹ hẹkítà igbó àìro lọdọọdún , ohun tí Ẹka Oúnjẹ àti Iṣẹ Àgbẹ ti Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ nìyẹn .  Nínú igbó Amazon tó wà ní àgbègbè Brazil nìkan , igbó kìjikìji tó fẹ ju ilẹ Jámánì lọ ni wọn ṣá dànù , wọn sọ ọ di pápá ìjẹko lásán .  Ó yẹ kí ibẹ jẹ àgbègbè tí igbó ti pọ lọ súà , ṣùgbọn ńṣe ni àwọn igi inú igbó náà wà gátagàta , tí àwọn èpò sì hù ṣúúrú - ṣúúrú sórí àwọn amọ gbígbẹ , tí oòrùn sì pa àwọn gbòǹgbò igi gbẹ .  Bó tilẹ jẹ pé àṣà ìpagbórun tó ń lọ lọwọ yìí ń fa ìyọnu , ó jọ pé nǹkan ṣì ń bọ wá dára .  Ètò kan tó fini lọkàn balẹ ti mú àwọn ìyọrísí kan wá .  Wọn pè é ní gbígbin igi igbó , ìwé kan sì ṣàpèjúwe rẹ gẹgẹ bí  ètò igi gbígbìn pa pọ mọ gbígbin irúgbìn tàbí koríko kí wọn sì máa . . . dàgbà pa pọ .   Báwo ni wọn ṣe ń ṣe ètò gbígbin igi igbó ?  Kí ni ètò náà ti ṣàṣeparí rẹ ?  Kí ni ó lè ní nípamọ fún ọjọ iwájú ?  Láti mọ èyí , Jí !  ṣèbẹwò sí Ibùdó Ìwádìí ti Àpapọ Orílẹ - Èdè ní Igbó Amazon  INPA  ní Manaus , tí í ṣe olú ìlú Ìpínlẹ Amazonas ní Brazil .  Ojútùú Tó Jáni Kulẹ  Johannes van Leeuwen , ọmọ ilẹ Netherlands , tí í ṣe onímọ nípa irúgbìn àti àbójútó erùpẹ ní ẹka Ìmọ Nípa Ewéko ní àjọ INPA , ti ń ṣiṣẹ pọ pẹlú àwọn àgbẹ nínú igbó Amazon láti ọdún mọkànlá sẹyìn .  Ṣùgbọn báwo ló ṣe jẹ tí ọpọ àwọn àgbẹ fi dorí kọ igbó Amazon lákọọkọ ná ?  Àwọn àgbẹ aládàá ńlá tí wọn ń fi ẹrọ ṣiṣẹ àgbẹ ní àárín gbùngbùn àti gúúsù ilẹ Brazil bẹrẹ sí gba ìjẹ lẹnu àwọn àgbẹ kéékèèké , bẹẹ ni wọn sì tún ń gba ilẹ wọn , èyí ló fà á tí wọn fi ń ṣí lọ .  Àwọn àgbẹ mìíràn , tí wọn ń gbin irúgbìn jute , tí wọn fi ń ṣe àpò ìdọhọ , rí i tí ìjẹ ń bọ lẹnu wọn nígbà tí àwọn àpò onírọbà bẹrẹ sí rọpò àpò ìdọhọ .  Bákan náà ni ó di ọranyàn fún àwọn mìíràn tí wọn ń gbé àwọn àgbègbè tí ọdá ti dá láti ṣí lọ nítorí wọn ń wá ilẹ tó lọràá .  Ṣùgbọn ibo ni wọn ì bá lọ ?  Nígbà tí wọn gbọ àwọn ìlérí tí wọn ń ṣe fún wọn nípa ilẹ , ilé , àti ilẹ tó lọràá ní igbó Amazon , wọn gbéra , ó di inú igbó kìjikìji náà .  Ṣùgbọn kò pẹ tí àwọn àgbẹ náà rí i pé ibi tí àwọn fìdí kalẹ sí jẹ àgbègbè tí òjò ńlá ti máa ń rọ , tí ọrinrin ti pọ , tí ooru ti pọ , tí ilẹ ibẹ kò sì lọràá .  Láàárín ọdún méjì sí mẹrin , wọn ti lo ilẹ náà ṣá , ìṣòro kan náà sì tún dìde : àwọn òtòṣì èèyàn lórí ilẹ tí kò lẹtù lójú .  Àwọn àgbẹ tí ojú ń pọn náà yanjú ìṣòro wọn nípa ṣíṣá àwọn àgbègbè kan sí i nínú igbó náà láti fi ṣọgbìn .  Ká sọ tòótọ , kì í ṣe àwọn àgbẹ kéékèèké ló fa pípa igbó Amazon run ní pàtàkì .  Àwọn oko màlúù ńláńlá , àwọn tí ń ṣe àgbẹ aládàá ńlá , àwọn ilé iṣẹ ìwakùsà àti àwọn ilé iṣẹ igi gẹdú , àti àwọn ìsédò tí àwọn tó gba iṣẹ iná mànàmáná kọ ló pa èyí tó pọ jù nínú igbó náà run .  Bó tilẹ rí bẹẹ , rírọ tí àwọn àgbẹ kéékèèké rọ lọ síbẹ àti àṣà ṣíṣá igbó , ká sì sun ún láti fi dáko dá kún pípa igbó náà run .  Bíbéèrè Ọrọ Lọwọ  Àwọn Tó Mọ Ìtàn Ibẹ   Van Leeuwen sọ pé :  Láìka bí ipa tí àwọn àgbẹ aláìní wọnyí ní lórí igbó náà ṣe lágbára sí , wọn kò ní ibòmíràn tí wọn lè lọ .  Nítorí náà , láti lè fawọ pípa igbó run sẹyìn , a ní láti ràn wọn lọwọ láti wá ọnà tí wọn á fi lè máa rí nǹkan mú jáde láti inú ilẹ wọn láìsí pé wọn ń ṣá igbó sí i mọ .   Ibi tí ọràn gbígbin igi igbó ti wọ ọ nìyẹn , èyí tó ń kọni ní ọnà iṣẹ àgbẹ tó ń gbógun ti lílo ilẹ ṣá , tó sì ń jẹ kí àwọn àgbẹ lè máa lo ilẹ kan náà tí wọn ti ṣá igbó rẹ fún ọpọ ọdún .  Báwo ni àwọn olùwádìí ṣe pinnu kúlẹkúlẹ ètò náà ?  Ọpọ ọdún lẹnu ìwádìí , àwọn ìwé àfiṣèwádìí , àti àwọn ohun ọgbìn àti erùpẹ àgbègbè tí wọn ṣèwádìí nípa rẹ ló ṣáájú ìfilọlẹ ètò gbígbin igi igbó tí àjọ INPA ṣe .  Wọn rí àwọn ìsọfúnni tó ṣeyebíye gbà nígbà tí wọn fọrọ wá  àwọn tó mọ ìtàn ibẹ  lẹnu wò , ìyẹn àwọn Àmẹríńdíà àti àwọn ẹyà caboclo , tí wọn jẹ àdàlù ìrandíran àwọn aláwọ funfun , adúláwọ , àti àwọn Àmẹríńdíà , tí àwọn baba ńlá wọn fi pẹtẹlẹ Amazon ṣe ibùjókòó .  Àwọn olùgbé Amazon yìí ní ìmọ tó pọ .  Wọn mọ bí ojú ọjọ ṣe ń yí lágbègbè yẹn àti onírúurú erùpẹ tó wà níbẹ  ìlẹdú , ìlẹpa , iyanrìn , ilẹ pupa , àti àdàlú erùpẹ òun amọ  àti onírúurú èso ibẹ , àwọn nǹkan amóúnjẹ ta sánsán , àti àwọn ewé tí a lè fi ṣe egbòogi tó wà nínú igbó náà .  Nípa gbígbà nínú ìmọ yìí , àwọn onímọ nípa irúgbìn àti àbójútó erùpẹ , àti àwọn àgbẹ wá di alájọṣiṣẹ nínú ṣíṣe ìwádìí  àjọṣe tó mú kí ètò náà túbọ gbé pẹẹlí .  Igbó Náà Kì Í Ṣe Ibi Ìwakùsà  Wọn ṣe ètò gbígbìn igi igbó náà ní ṣísẹ - n - tẹlé .  Ohun tí wọn kọkọ ṣe ni láti yí àwọn àgbẹ lérò padà kí wọn má ṣe máa wo igbó náà gẹgẹ bí ibi ìwakùsà  ibi tí wọn á kàn ti wá ṣiṣẹ tí wọn á sì pa tì  ṣùgbọn kí wọn wò ó bí ohun àmúṣọrọ tí wọn lè sọ dọtun .  Lẹyìn náà , wọn gbà wọn níyànjú láti má ṣe máa gbin kìkì pákí , ọgẹdẹ , erín  àgbàdo  , ìrẹsì , ẹwà , àti àwọn ohun ọgbìn tí kì í kádún nìkan ṣùgbọn kí wọn máa gbin igi pẹlú .  Àwọn àgbẹ náà béèrè pé :  Ká máa gbin igi kẹ , kí ló dé ?   Níwọn bí àwọn àgbẹ ti sábà máa ń wá láti àwọn àgbègbè tí igi kò ti ní nǹkan ṣe nínú iṣẹ àgbẹ àti pé níwọn bí wọn kò ti mọ nípa àwọn oríṣi igi inú igbó Amazon , àwọn olùwádìí ṣàlàyé fún wọn nípa àǹfààní tó wà nínú gbígbin igi .  Wọn ṣàlàyé pé erùpẹ inú igbó kìjikìji kò ní àwọn èròjà aṣaralóore tí àwọn irè oko tí a ń jẹ nílò .  Fún àpẹẹrẹ , kí àwọn èròjà aṣaralóore tó lè dénú àwọn irè oko tí a ń jẹ bí àgbàdo , ọgbàrá òjò á ti wọ wọn lọ .  Ti àwọn igi kò rí bẹẹ , igi máa ń rọnà fa àwọn èròjà wọnyí sára , ó sì máa ń gbá wọn jọ sínú , yóò sì jẹ kí ọrá inú ilẹ máa wà bó ṣe wà .  Ní àfikún sí i , igi ń pèsè oúnjẹ àti ibòji fún àwọn ẹranko .  Àwọn àgbẹ pẹlú lè fi igi ṣe ọgbà yíká ààlà ilẹ wọn .  Bákan náà , àwọn igi tí ń so èso lè mówó wálé  kí wọn so èso , kí a sì fi igi wọn ṣe pákó .  Wọn tún rọ àwọn àgbẹ náà láti gbin oríṣiríṣi igi .  Èé ṣe ?  Kí wọn bàa lè kórè oríṣiríṣi èso , kí wọn sì lè rí oríṣiríṣi pákó gé .  Lọnà yẹn , kò tún ní ṣẹlẹ mọ pé kí àwọn àgbẹ máa kórè oríṣi èso kan tàbí méjì péré jọ rẹpẹtẹ , kí wọn sì wá máa tà á ní owó pọọkú nítorí pé gbogbo èèyàn ń ta irú irè oko kan náà lákòókò kan náà .  Ètò Igi Gbígbìn Méso Rere Wá  Irú àwọn igi wo ni wọn gbìn ?  Nígbà tí Van Leeuwen , tí í ṣe onímọ nípa irúgbìn àti àbójútó erùpẹ , ń fún mi ní ìwé tó kọ àwọn àjèjì orúkọ igi márùndínláàádọrin sí , ó sọ pé :  Ní lọọlọọ , a ń gbin nǹkan bí ọgbọn sí ogójì lára àwọn igi èso tí a to orúkọ wọn sínú ìwé yìí .   Láti fi hàn pé ètò náà ń yọrí sí rere , Van Leeuwen kó àwọn fọtò mélòó kan jáde tó jẹ ti ilẹ kan náà tí wọn ti ro nínú igbó náà ní àwọn àkókò tó yàtọ síra .  Wo àpótí tó ní àkọlé náà ,  Bí A Ṣe Lè Sọ Igbó Dọtun .   Ìbẹwò tí a ṣe sí àwọn ọjà tí wọn ti ń ta oúnjẹ ní Manaus fi hàn pé ètò gbígbin igi igbó náà ń méso rere wá .  Ó lé ní ọgọta onírúurú èso tí wọn ń gbìn lágbègbè náà tí wọn ń tà ní ọjà yìí .  Nípa ti ọjọ iwájú , àwọn onímọ nípa irúgbìn àti àbójútó erùpẹ nírètí pé bí ètò gbígbin igi igbó náà bá ṣe fìdí múlẹ tó ni àṣà pípa igbó run yóò ṣe máa dín kù sí i .  Ó ṣe tán , nígbà tí àgbẹ kan bá ti kọ bí ó ṣe lè máa lo oko tó ti ní tẹlẹ ní àlòtúnlò , ó lè má ronú nípa ṣíṣá igbó mìíràn mọ láti fi dá oko tuntun .  Kò dájú pé àwọn iṣẹ takuntakun tó yẹ láti gbóríyìn fún yìí yóò fòpin sí ewu tó ń wu ayé àti àwọn ohun alààyè àti àyíká wọn .  Ṣùgbọn wọn fi ohun tí a lè ṣe hàn nígbà tí wọn bá fi ọwọ wọ àwọn ohun àmúṣọrọ wa ṣíṣeyebíye .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Ọsàn àti Èso Acerola Ṣèbà  Ọsàn , ìyẹn èso tí a mọ dáadáa pé ó máa ń fúnni ní fítámì C , kò já mọ nǹkan kan nígbà tí a fi í wé èso kan tí wọn ń gbóṣùbà fún pé òun ni  ọba èso tó ń fúnni ní fítámì C .   Kódà èso acerola , tí í ṣe olórí láàárín àwọn èso tó ní fítámì C gan - an , gbà á lọgàá .  Ta wá ni ọgá báyìí o ?  Èso kékeré kan báyìí ni ṣùgbọn ọba ni láàárín àwọn èso , ó láwọ àlùkò , títóbi rẹ fẹrẹẹ tó ti ọsàn gíréèpù , inú igbó Amazon ni a sì ti ń rí i .  Kí ni orúkọ rẹ ?  Camu - camu ni .  Ṣé ipò náà tọ sí i ?  Ìwé ìròyìn kan ní ilẹ Brazil sọ pé ọgọrùn - ún gíráàmù ọsàn ní mílígíráàmù mọkànlélógójì fítámì C nínú , nígbà tí ọgọrùn - ún gíráàmù èso acerola ní ẹẹdẹgbẹsán ó lé àádọrùn - ún  1,790  mílígíráàmù fítámì C nínú .  Ṣùgbọn , ọgọrùn - ún gíráàmù èso camu - camu ní ẹgbẹrìnlá ó lé ọgọrin  2,880  mílígíráàmù fítámì C nínú  ó jẹ ìlọpo àádọrin iye tó wà nínú ọsàn !   Credit Line   Èso acerola àti èso camu - camu : Silvestre Silva  Reflexo   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Iṣẹ Gbígbin Igi Ní Ọwọ - Ọwọ  Lẹyìn tí àwọn àgbẹ bá ti gbà láti tẹ lé àwọn kan lára ètò gbígbin igi igbó , Johannes van Leeuwen tí í ṣe onímọ nípa ohun ọgbìn àti àbójútó erùpẹ yóò fún wọn ní àwọn àbá tó túbọ kún  àwòrán bí oko igi wọn ọjọ iwájú yóò ṣe rí .  Dípò kí wọn kàn yan irú igi kan ṣá tàbí kí wọn wulẹ pa àwọn igi kan pọ láìronú jinlẹ , wọn wo àwòrán àwọn ohun ọgbìn àti àyíká wọn lórí kọǹpútà láti pinnu irú ẹyà tó yẹ kí wọn gbìn àti bó ṣe yẹ kí wọn tò wọn .  Ọnà kan wà tí wọn máa ń gbà gbin àwọn ẹyà igi , ìyẹn sí ọwọ àwọn kéékèèké , ọwọ àwọn tó tóbi lábọọdé , àti ọwọ àwọn ńláńlá .  Fún àpẹẹrẹ , ọwọ àkọkọ , tó jẹ àwọn igi góbà , guarana , àti cupuaçu , ni wọn máa ń gbìn sún mọra .  Àwọn igi wọnyí tètè máa ń bẹrẹ sí so èso .  Ọwọ kejì , tó jẹ àwọn igi tó tóbi lábọọdé bíi biribá , píà avocado , àti ọpẹ murumuru , yóò ní láti jìnnà síra díẹ .  Àwọn tó wà nínú ọwọ yìí máa ń pẹ díẹ ju ọwọ ti àkọkọ kí wọn tó bẹrẹ sí so èso .  Ọwọ kẹta , tó jẹ àwọn igi ńláńlá bí igi ẹpà Brazil , piquia , àti igi ọganwó , ní láti jìnnà síra gan - an .  Àwọn kan lára àwọn igi tó wà nínú ọwọ tó kẹyìn yìí máa ń so èso , a máa ń fi àwọn mìíràn ṣe gẹdú , a sì máa ń rí méjèèjì mú jáde láti ara àwọn mìíràn .  Tí ọwọ àwọn igi mẹtẹẹta náà bá dàgbà pa pọ , ńṣe ni oko náà á dà bí igbó àìro .   Àwọn àwòrán   Johannes van Leeuwen ,  níkangun apá ọtún   Ọjà kan ní Manaus tí wọn ti ń ta àwọn èso tí wọn gbìn níbẹ   Credit Line   J . van Leeuwen , INPA , Manaus , Brazil   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Bí A Ṣe Lè Sọ Igbó Dọtun  February 1993  Oṣù September ọdún 1992 ni wọn ṣá igbó orí ilẹ tó wà ní àárín gbùngbùn igbó Amazon yìí .  Ní oṣù January ọdún 1993 , wọn gbin ọpẹyìnbó sórí rẹ .  Oṣù kan lẹyìn náà , wọn gbin àwọn igi eléso pẹlú .  March 1994  Àwọn ọpẹyìnbó náà ti gbó , àwọn igi eléso tí wọn gbìn náà sì ti ń dàgbà gan - an .  Wọn fi àwọn igi tí wọn wé rọbà aláwọ oríṣiríṣi mọ sàmì sí wọn , èyí tó wà lẹgbẹẹgbẹ àwọn igi náà láti fi mọ irú igi tí wọn jẹ , àwọn bí ìgbá , ẹpà Brazil , àti àwọn igi eléso peach , ká wulẹ dárúkọ díẹ lára wọn .  Bí àwọn àgbẹ náà ṣe máa ń ro ìdí àwọn ọgbìn náà ṣe àwọn igi náà láǹfààní pẹlú .  Bí ìgbà tí a bá sọ pé àwọn igi náà ń fi ìmoore hàn , ni wọn bá bẹrẹ sí mú kí ilẹ náà lọràá .  April 1995  Wọn ti kórè àwọn ohun ọgbìn tí kì í kádún , wọn jẹ wọn , tàbí kí ó jẹ pé wọn tà wọn , síbẹsíbẹ onírúurú àwọn igi eléso ṣì ń dàgbà lọ .   Credit Line   Àwọn àwòrán 1 sí 3 : J . van Leeuwen , INPA - CPCA , Manaus , Brazil  Wíwo Ayé  Ìdánwò Nípa Ọkọ Wíwà Fa Ìrunú  Ìwé ìròyìn ìlú Paris náà , International Herald Tribune , sọ pé :  Èébú àti lílù tí àwọn èèyàn ń lu ẹẹdẹgbẹta  àwọn tó ń ṣèdánwò fúnni  nípa ọkọ wíwà ní ilẹ Faransé ti wá pọ sí i dé ìwọn àádọjọ lórí ọgọrùn - ún láti ọdún 1994 .   Àwọn tó yege nínú àyẹwò ọkọ wíwà tí wọn fi ogún ìṣẹjú ṣe náà , kò tó ìpín ọgọta ó sì fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo àwọn tí kò tíì gba ìdánilẹkọọ nípa ọkọ wíwà ló fìdí rẹmi .  Àwọn tí wọn fìdí rẹmi túbọ ń fi ìrunú wọn hàn sí àwọn tó ń ṣèdánwò fúnni náà nípa gbígbá wọn lẹṣẹẹ àti fífi irun fà wọn bọ sílẹ láti inú ọkọ ayọkẹlẹ .  Ọkùnrin kan tiẹ lé ẹni tó ṣèdánwò fún un kiri , ó fẹ gún un lábẹrẹ tó sọ pé ẹjẹ tó ní àrùn éèdì lòún fà sínú rẹ .  Láìpẹ yìí , ọkùnrin kan tó jẹ ẹni ọdún mẹtàlélógún tó fìdí rẹmi nínú ìdánwò tó ṣe yin ìbọn tí ọta onírọbà wà nínú rẹ lu ẹni tó ṣèdánwò fún un .  Láti mú kí gbogbo irú ìwà ipá báwọnyí kásẹ nílẹ , àwọn tó ń ṣèdánwò fúnni wá dábàá pé kí wọn máa fi èsì ìdánwò àwọn awakọ tó wọn létí nípasẹ ìfìwéránṣẹ dípò kí wọn máa sọ ọ fún wọn lójúkojú .  Àwọn Akẹkọọ Tí Ara Ń Ni  Ìwé ìròyìn Asian Age ti Mumbai sọ pé àkókò ìdánwò ìparí ọdún nílé ìwé túbọ máa ń ni púpọ ọmọdé ilẹ Íńdíà lára .  Híhá nǹkan sórí kí ìdánwò tó bẹrẹ àti ìdààmú pé kí àwọn lè gba máàkì dáadáa ti pọ ju ohun tí ẹmí àwọn kan lè gbé lọ , iye àwọn tó sì ń lọ rí àwọn oníṣègùn ọpọlọ máa ń di ìlọpo méjì lákòókò ìdánwò .  Àwọn òbí kan , tí ọkàn wọn wà nínú pé kí àwọn ọmọ wọn ṣe dáadáa nínú ìdánwò , kì í jẹ kí wọn ṣe eré ìnàjú èyíkéyìí .  V .   K .  Mundra , tí í ṣe oníṣègùn ọpọlọ , sọ pé :  Àwọn òbí ń fipá mú àwọn ọmọ gan - an .   Bákan náà , ọràn ti fífigagbága pẹlú àwọn akẹkọọ mìíràn tún wà níbẹ .   Ó tún sọ pé ọpọ òbí ni  kò mọ pé ríran ọmọ wọn lọwọ láti sinmẹdọ yóò jẹ kí ọpọlọ rẹ jí pépé , yóò sì ràn án lọwọ láti kàwé dáadáa .   Dókítà Harish Shetty sọ pé másùnmáwo ìgbà ìdánwò  ti ń yọ àwọn akẹkọọ tí wọn wà ní kíláàsì kìíní sí ìkeje lẹnu pẹlú .   Túùkú Bẹ Sígboro   Ìwé ìròyìn ọsọọsẹ ilẹ Jámánì náà , Die Woche , sọ pé àwọn ẹlẹdẹ ẹgàn , tí wọn máa ń sábà tijú , ti wá rí i pé àárín ìlú ni oúnjẹ pọ sí àti pé ibẹ ni àwọn ti lè bọ lọwọ àwọn ọdẹ .  Àwọn abo ẹlẹdẹ ẹgàn tilẹ ń bímọ sáàárín ìlú Berlin .  Kì í ṣe inú igbó àti àwọn ọgbà ìṣiré ìlú nìkan làwọn ẹranko tí ebi ń pa náà ń jẹ sí .   Wọn tún ń jẹ nínú àwọn oko etílé , wọn ń jẹ ìdí igi òdòdó .   Àwọn túùkú náà , tí wọn lè wọn tó àádọta dín nírínwó kìlógíráàmù , ti dẹrù ba ọpọ ará ìlú , tí wọn máa ń ta mọ igi tàbí kí wọn sá sínú akóló tẹlifóònù .  Àwọn ẹranko náà ti fa ọpọ jàǹbá mọtò .  Ọpọ àwọn aráàlú ló ti pàdé àwọn aṣíwọlú onírun ṣágiṣàgi náà nígbà tí wọn dé sílé láti ibi iṣẹ .  Ẹnì kan béèrè pé :  Báwo ni mo ṣe lè wọlé nígbà tí ogún túùkú tò síwájú ọkọ ayọkẹlẹ mi níbi tí mo máa ń gbà wọnú ilé ?    Àwọn Ọdọlangba Tó Ń Ṣègbéyàwó  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Asian Age ti Mumbai ti sọ , Ìwádìí Nípa Ìlera Ìdílé tí wọn ṣe láìpẹ yìí ní Íńdíà fi hàn pé ó tó ìpín mẹrìndínlógójì lára àwọn ọdọ tó ṣẹṣẹ bàlágà tí wọn ti ṣègbéyàwó tí ọjọ orí wọn kò ju ọdún mẹtàlá sí mẹrìndínlógún lọ .  Ìwádìí náà tún fi hàn pé ìpín mẹrìnlélọgọta lára àwọn ọmọbìnrin tí ọjọ orí wọn kò ju ọdún mẹtàdínlógún sí mọkàndínlógún lọ ló ti bímọ kan tàbí ni wọn ti lóyún .  Gẹgẹ bí ìròyìn náà ti sọ , ewu ikú tí oyún ń fà fún àwọn ọdọ tí wọn ń bímọ ní ẹni ọdún mẹẹẹdógún sí mọkàndínlógún fi nǹkan bí ìlọpo méjì ju ti àwọn tí wọn ti pé ogún ọdún sí ọdún mẹrìnlélógún .  Síwájú sí i , àwọn àrùn abẹ tí àwọn ọdọ tí wọn jẹ ọmọ ọdún mẹẹẹdógún sí mẹrìnlélógún ń kó ti di ìlọpo méjì láàárín ọdún mélòó kan sẹyìn .  Àwọn ògbógi sọ pé àìní ìmọ , àti ìsọfúnni tó ń ṣini lọnà tí àwọn ojúgbà wọn àti àwọn ilé iṣẹ ìròyìn ń gbé jáde nípa ọràn ìbálòpọ ló ń mú kí ìṣòro náà pọ sí i .   Ìbàyíkájẹ Fa Àjàkálẹ Kantíkantí  Ó ti hàn gbangba pé sísọ omi di eléèérí ti dá kún ìṣòro àwọn kòkòrò tí ń tani ní tòsí Odò Chili , tó ń ṣàn kọjá ní Arequipa , tó jẹ ọkan lára àwọn ìlú tó tóbi jù lọ ní Peru .   Àwọn olùgbé àdúgbò náà ti lo gbogbo oògùn apakòkòrò tó wà níbẹ tán nígbà tí wọn ń gbógun ti àjàkálẹ àwọn kòkòrò kantíkantí kéékèèké .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn El Comercio ti Lima ti sọ , wọn gbà gbọ pé àwọn kẹmíkà tí wọn fi ba Odò Chili jẹ ló fa àjàkálẹ náà .   Ìwé ìròyìn náà wá fi kún un pé , ó jọ pé àwọn oró májèlé ti pa púpọ lára àwọn ọpọlọ inú odò náà , àwọn tó jẹ pé  fún ọpọ ọdún ni wọn ti ń gbógun ti àwọn kòkòrò ọhún láti má ṣe di púpọ .    Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  December 8 , 2000  Ìṣòro Àwọn Ọmọdé Ojútùú Náà Rèé O , Nígbẹyìngbẹyín !  Àìmọye ọmọ ni a kò fìfẹ hàn sí tí a kò sì fẹ .  Àràádọta ọkẹ wọn ni òṣì ń ta tí wọn sì ń kú ní rèwerèwe lọdọọdún .  Ọnà àtigbọ - bùkátà wọn wá dà báyìí ?  3 Wíwá Ojútùú Kiri  6 Kíkẹ Lọmọ  10 Ojútùú náà Rèé O , Nígbẹyìngbẹyín !  13 Ǹjẹ Ẹsẹ Máa Ń Rìn ọ Wìnnìwìnnì ?  18 Ǹjẹ o Mọ ?  22 Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ìmọ Sáyẹǹsì Lè Mú Ìyè Àìnípẹkun Wá ?  24 Òun Ló Gba Ẹmí Rẹ Là  26 Sísọ Igbó Amazon Dọtun  30 Wíwo Ayé  31 Atọka Ìdìpọ Kọkànlélọgọrin Ti jí !  32  Kíka Ìwé Ìròyìn Yín Ti Mọ Mi Lára   Èé Ṣe Tí Dádì Fi Já Wa Sílẹ ? 15  Kí ló fà á táwọn bàbá kan fi ń fi ìdílé wọn sílẹ ?  Báwo làwọn ọmọ ṣe lè ṣàkóso inú tó ń bí wọn ?  Ìdánwò Ìgbàgbọ ní Poland 19  Kí ló dé tí wọn fi ṣe inúnibíni sí ọgbẹni yìí tí wọn sì tún jù ú sẹwọn léraléra ní àwọn ọdún tó tẹ lé Ogun Àgbáyé Kejì ?  Wíwá Ojútùú Kiri  LÁTI ìgbà tí wọn ti dá àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sílẹ ló ti nífẹẹ sí ọràn tó bá ní í ṣe pẹlú àwọn ọmọdé àti ìṣòro wọn .  Lópin ọdún 1946 , ó ṣètò ohun tí wọn ń pè ní Owó Àkànlò Ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Ọràn Pàjáwìrì Àwọn Ọmọdé Jákèjádò Ayé  UNICEF  gẹgẹ bí ọnà pàjáwìrì láti máa fi bójú tó àwọn ọmọdé ní àwọn àgbègbè tí ogun ti ṣọṣẹ .  Ní ọdún 1953 , wọn sọ ètò owó àkànlò yìí di àjọ tí yóò máa wà títí lọ .  Bó tilẹ jẹ pé a ti wá mọ ọn sí Àjọ Àkànlò Owó Ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé , ìkékúrú orúkọ rẹ tẹlẹ , ìyẹn UNICEF , ni wọn ṣì ń lò fún un .  Nípa bẹẹ , ó ti lé ní àádọta ọdún báyìí tí àjọ UNICEF ti ń pèsè oúnjẹ , aṣọ , àti ìtọjú lọnà ti ìṣègùn fún àwọn ọmọdé jákèjádò ayé , wọn sì ti ń gbìyànjú láti bójú tó ohun tí àwọn ọmọdé ṣaláìní lápapọ .  Wọn fún àìní àwọn ọmọdé ní àfiyèsí púpọ gan - an ní ọdún 1959 nígbà tí àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣe Ìkéde Ẹtọ Ọmọdé .   Wo àpótí ní ojú ewé 5 .   Wọn nírètí pé ìwé náà yóò mú kí ìṣòro àwọn ọmọdé gba àwọn èèyàn lọkàn , kí wọn sì lè wá nǹkan ṣe sí i nípa fífún àwọn ará ìlú níṣìírí láti ṣèrànwọ nípa nínáwó nára .  Ìwé ọdọọdún 1980 Year Book ti Collier sọ pé , ṣùgbọn  ogún ọdún lẹyìn náà , èyí tó pọ jù lọ lára bílíọnù kan ààbọ ọmọdé tó wà lágbàáyé ni kò tíì bẹrẹ sí gbádùn  àwọn ẹtọ  wọnyí  àgàgà àwọn tó ní í ṣe pẹlú oúnjẹ tí ń ṣara lóore , ìlera , àti níní àwọn ohun amáyédẹrùn .   Nítorí náà , níwọn bí àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ti rí i pé ó yẹ kí òun yanjú ìṣòro àwọn ọmọdé àti pé ní ìbámu pẹlú àwọn ohun tó kéde pé òun yóò ṣe , ó wá pe ọdún 1979 ní Ọdún Àwọn Ọmọdé ní Àgbáyé .  Àwọn ìjọba , àwọn aráàlú , àwọn ẹlẹsìn , àti àwùjọ àwọn afẹdàáfẹre jákèjádò ayé kò jáfara láti ṣètìlẹyìn fún wíwá ojútùú sí ìṣòro àwọn ọmọdé .  Ṣé  Ọrọ Àpárá Tí Ń Pani Lẹkún  Ni Gbogbo Rẹ ?  Ó dùn wá láti sọ pé ìròyìn kan tí àjọ UNICEF gbé jáde fi hàn pé ọwọ ìyà ò tán lára àwọn ọmọdé ní àwọn orílẹ - èdè tí wọn ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà láàárín Ọdún Àwọn Ọmọdé ní Àgbáyé .  Lópin ọdún náà , nǹkan bí igba mílíọnù lára wọn ni kò jẹunre kánú , àti pé ìdajì lára àwọn mílíọnù mẹẹẹdógún tó kú nígbà tí wọn kò tíì pé ọmọ ọdún márùn - ún ni àìjẹunkánú pa .  Lára ọgọrùn - ún ọmọdé táwọn èèyàn bí láàárín ìṣẹjú kọọkan ní ọdún yẹn ní àwọn orílẹ - èdè wọnyẹn , mẹẹẹdógún lára wọn ló kú kí wọn tó pé ọmọ ọdún kan .  Kò ní tó ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún lára wọn tí yóò kàwé jáde ní ilé ẹkọ alákọọbẹrẹ .  Nígbà tí ìwé ìròyìn Indian Express ń sọrọ lórí ìròyìn àjọ UNICEF náà , ọrọ olóòtú inú rẹ kédàárò pé ńṣe ni Ọdún Àwọn Ọmọdé wá yọrí sí  ọrọ àpárá tí ń pani lẹkún .   Àwọn èèyàn kan ti rí i tẹlẹ pé ìjákulẹ náà ń bọ .  Fún àpẹẹrẹ , ní ìbẹrẹ ọdún yẹn gan - an ni Fabrizio Dentice ti sọ nínú ìwé ìròyìn LEspresso pé :  Ohun tí wọn pè ní Ọdún Àwọn Ọmọdé kò lè yanjú ìṣòro tó wà nílẹ yìí rárá .   Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  Ọnà táwọn èèyàn ń gbà gbé ìgbésí ayé lónìí ló sọ wá dà bí a ṣe dà , ìyẹn gan - an sì ni ohun tó yẹ ká yí padà .   Bí wọn ti ń wá ojútùú kiri sí ìṣòro tí àwọn ọmọdé ní , wọn ṣe ìpàdé àgbáyé kan ní orílé - iṣẹ àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ní oṣù September 1990 .  Ó jẹ ọkan lára àwọn ìpàdé tó tóbi jù lọ tí àwọn aṣáájú lágbàáyé tíì ṣe nínú ìtàn ẹdá .  Ó lé ní àádọrin àwọn aṣáájú nínú ìjọba tó wà níbi ìpàdé náà .  Ìpàdé náà jẹ àfikún sí Àdéhùn Nípa Ẹtọ Ọmọdé , èyí tí wọn fọwọ sí ní November 20 , 1989 , wọn sì bẹrẹ sí lò ó ní September 2 , 1990 .  Nígbà tó fi máa di òpin oṣù yẹn , orílẹ - èdè mọkàndínlógójì ti fọwọ sí àdéhùn náà .  Láìpẹ yìí , àjọ UNICEF sọ pé :  Àdéhùn náà ti yára di àdéhùn lórí ẹtọ ọmọnìyàn tó ṣètẹwọgbà jù lọ , ó sì ń fún àwọn ọmọdé jákèjádò ayé ní ìṣírí .   Ní ti gidi , nígbà tó fi máa di oṣù November 1999 , igba ó dín mẹsàn - án orílẹ - èdè ti tẹwọ gba Àdéhùn náà .  Àjọ UNICEF yangàn pé :  Ní àwọn ẹwádún tó tẹ lé ìgbà táa ti fọwọ sí Àdéhùn Nípa Ẹtọ Ọmọdé , a ṣe àwọn àṣeyọrí púpọ gan - an ju ti ìgbàkigbà mìíràn tí a lè fi wéra nínú ìtàn ẹdá lórí mímọ ẹtọ àwọn ọmọdé kí a sì dáàbò bò ó .   Láìka àwọn ìlọsíwájú yìí sí , Ààrẹ Johannes Rau ti orílẹ - èdè Jámánì sọ pé :  Ó bani nínú jẹ pé ní àkókò tiwa yìí , ńṣe ni wọn ṣì ń rán wa létí pé àwọn ọmọdé ní ẹtọ .   Tàbí kí wọn ṣì tún máa rán wa létí pé wọn ṣì ní àwọn ìṣòro tó le koko !  Àjọ UNICEF alára jẹwọ ní oṣù November 1999 pe ,  àwọn ṣì ní ohun púpọ láti ṣe ,  ó sì ṣàlàyé pé :  Jákèjádò ayé , nǹkan bí àwọn ọmọdé tí iye wọn tó mílíọnù méjìlá , tí wọn kò tíì pé ọmọ ọdún márùn - ún ló ń kú lọdọọdún , àwọn ohun tí a lè dènà rẹ ló sì ń pa èyí tó pọ jù lọ lára wọn .  Nǹkan bí àádóje mílíọnù ọmọdé ni kò lọ sí ilé ìwé alákọọbẹrẹ ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà . . .  Nǹkan bí ọgọjọ mílíọnù ọmọdé ni kò rí oúnjẹ jẹ tàbí kí wọn má jẹun kánú . . . .  Ọpọ ọmọdé tí àwọn òbí wọn kò fẹ mọ ló ń ráre ní àwọn ilé ìtọjú àwọn ọmọ aláìlóbìí àti àwọn ibùdó mìíràn .  Wọn kò láǹfààní àtilọ sí ilé ìwé , wọn ò sì rí ìtọjú yíyẹ gbà .  Lọpọ ìgbà , wọn máa ń fìyà jẹ àwọn ọmọdé wọnyí .  Nǹkan bí àádọta lé rúgba mílíọnù àwọn ọmọdé làwọn èèyàn ń kó ṣe oríṣiríṣi iṣẹ àṣekúdórógbó .   Wọn tún mẹnu kan ọràn ẹgbẹta mílíọnù ọmọdé tí òṣì paraku ń ta àti àwọn mílíọnù mẹtàlá tí àrùn éèdì á ti pa ọkan lára àwọn òbí wọn nígbà tó bá fi máa di òpin ọdún 2000 .  Ó jọ pé ọwọ àwọn aṣíwájú tí wọn jẹ olóṣèlú kò tíì ba ojútùú tó tẹrùn sí àwọn ìṣòro wọnyí .  Síbẹ ìṣòro àwọn ọmọdé kò mọ sí àwọn ilẹ tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà nìkan .  Ní àwọn orílẹ - èdè apá Ìwọ Oòrùn ayé , àìmọye ọmọ ni oríṣi ìyà míì ń jẹ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 4    Ó bani nínú jẹ pé ní àkókò tiwa yìí , ńṣe ni wọn ṣì ń rán wa létí pé àwọn ọmọdé ní ẹtọ    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Ìpolongo Ẹtọ Ọmọdé tí Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣe :   Ẹtọ láti ní orúkọ àti ìlú ìbílẹ .   Ẹtọ sí ìfararora , ìfẹ , àti òye àti ohun ìní ti ara .   Ẹtọ sí oúnjẹ tó gbámúṣé , ilé , àti àbójútó ìlera .   Ẹtọ sí ìtọjú àkànṣe bí ó bá jẹ abirùn , yálà ní ìrísí , ní ọpọlọ , tàbí tí kò lè bẹgbẹ ṣe .   Ẹtọ sí wíwà lára àwọn tí a óò kọkọ dáàbò bò tí a óò sì ràn lọwọ nínú ipòkípò .   Ẹtọ láti rí ìdáàbòbò kúrò lọwọ gbogbo oríṣi ìwà àìnáání , ìwà òǹrorò , àti ìrẹnijẹ .   Ẹtọ sí àǹfààní kíkún fún eré ṣíṣe àti eré ìnàjú àti àǹfààní ọgbọọgba sí ẹkọ ọfẹ tí a mú lọràn - anyàn , kí ọmọ náà lè lo agbára òye rẹ , kó sì di ẹni tó wúlò láwùjọ .   Ẹtọ láti mú gbogbo ẹbùn àbínibí dàgbà ní àyíká tó lómìnira àti iyì .   Ẹtọ sí títọ ọ dàgbà láyìíká tí ẹmí òye , àmúmọra , ìbádọrẹẹ láàárín àwọn èèyàn , ẹmí àlàáfíà , àti ẹmí ará jákèjádò ayé wà .   Ẹtọ láti gbádùn àwọn ẹtọ wọnyí láìka ẹyà , àwọ , ì báà jẹ ọkùnrin tàbí obìnrin , ẹsìn , èrò onítọhún nípa ìṣèlú tàbí àwọn èrò mìíràn , orírun rẹ , àti dúkìá , ìbí , tàbí àwọn ipò mìíràn sí .   Credit Line   A gbé àkópọ yìí karí Everymans United Nations   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   UN PHOTO 148038  Jean Pierre Laffont  Fọtò UN   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 4   Àwọn fọtò tó wà lójú ewé 4 àti 5 Giacomo Pirozzi  Panos Pictures  Kíkẹ Lọmọ   FÌFẸ díẹ hàn sí ọmọdé , òun yóò sì nífẹẹ rẹ gan - an .   Ọmọ ilẹ Gẹẹsì náà , John Ruskin , tí í ṣe òǹkọwé àti olùṣelámèyítọ ní ọrúndún kọkàndínlógún , ló kọ ọrọ yẹn .  Ó ṣeé ṣe kí ọpọ jù lọ òbí gbà pé àǹfààní wà nínú ká nífẹẹ ọmọ ẹni , kì í ṣe kìkì nítorí ìfẹ táwọn náà á fi hàn sí wa , ṣùgbọn ní pàtàkì jù lọ , nítorí ipa rere tí ìfẹ yìí yóò ní lórí wọn .  Fún àpẹẹrẹ , ìwé Love and Its Place in Nature sọ pé láìsí ìfẹ ,  ó jọ pé ńṣe làwọn ọmọdé máa ń kú .   Ashley Montagu , tí wọn bí sí ilẹ Gẹẹsì , tó sì jẹ olókìkí nínú ìmọ nípa ẹdá ènìyàn , sọ pé :  Ìṣesí , ìgbòkègbodò , àti ìrònú òun ìhùwà ọmọ tí wọn kò fìfẹ hàn sí máa ń yàtọ sí ti èyí tí wọn nífẹẹ .  Bí ọmọ tí wọn kò nífẹẹ ṣe ń dàgbà tilẹ máa ń yàtọ sí ti èyí tí wọn nífẹẹ .   Ìwé ìròyìn Toronto Star sọ nípa ìwádìí kan tí àbájáde rẹ fi ohun tó jọ èyí hàn .  Ó sọ pé :  Ara àwọn ọmọ tí a tọ dàgbà , tí a kì í gbá mọra déédéé , tí a kì í fọwọ pa lára . . . kì í balẹ rárá .   Ní ti gidi , pípa ọmọ tì nígbà tó ṣì jẹ ọmọ ọwọ  lè mú kí agbára ìkẹkọọ rẹ àti agbára ìrántí rẹ lábùkù fúngbà pípẹ .   Àwọn ìwádìí yìí fi ìdí tó fi ṣe pàtàkì kí àwọn òbí àti ọmọ máa wà pa pọ hàn .  Àbí báwo ni ìdè tó lágbára ṣe lè wà láàárín òbí àti ọmọ ?  Ṣùgbọn ó bani nínú jẹ pé ní àwọn orílẹ - èdè tó lọrọ lágbàáyé pàápàá , ohun tí wọn ń ṣe nísinsìnyí ni pé kí wọn sáà ti pèsè àwọn ohun tí ọmọ kan nílò fún un bó tilẹ jẹ pé àwọn òbí rẹ kò sí nítòsí .  Wọn máa ń rán àwọn ọmọ lọ sí ilé ìwé , wọn máa ń ní kí wọn lọ sí ilé ẹkọ Ọjọ Ìsinmi , wọn máa ń ní kí wọn lọ ṣiṣẹ , wọn máa ń ní kí wọn lọ sí àwọn òde ẹgbẹ , wọn sì máa ń fún wọn lówó pé kí wọn ṣeré lọ .  Bí ìgbà tí wọn ta àwọn ọmọ wọnyí nù kúrò nínú ìdílé ló rí , àti pé gẹgẹ bí ìwà ẹdá , àràádọta ọkẹ àwọn ọmọ wọnyí wá mọ  bóyá wọn sì rò bẹẹ ni o  pé a pa àwọn tì , a kò fẹ àwọn , àti pé a kò nífẹẹ àwọn , pé àwọn àgbàlagbà tí kò fẹ rí wọn sójú ló yí àwọn ká .  Irú èrò tó wọpọ bẹẹ láàárín àwọn ọmọdé lè jẹ ìdí kan tí àwọn ọmọ asùnta tí wọn pọ tó ẹgbẹẹdógún  3,000  fi sábà máa ń fi ẹhónú hàn ní Berlin .  Àpẹẹrẹ kan ni Micha , tí ó sọ pé :  Kò sẹni tó fẹ mi mọ .   Ọmọdékùnrin ọlọdún mẹsàn - án kan tó jẹ ọmọ ilẹ Jámánì sì fìbínú sọ bákan náà pé :  Ajá wá sàn jù mí lọ .   Onírúurú Ọnà Ni Wọn Ń Gbà Hùwà Àìdáa Sáwọn Ọmọdé  Pípa ọmọ tì jẹ ọkan lára ìwà àìdáa tó ń fi hàn pé àwọn èèyàn kò ní ànímọ tí Bíbélì pè ní  ìfẹni àdánidá .   Ó sì lè ṣamọnà sí híhu àwọn ìwà àìdáa tó tún burú jù bẹẹ lọ .  Fún àpẹẹrẹ , láti ìgbà tí wọn ti ṣe Ọdún Àwọn Ọmọdé ní Àgbáyé ní ọdún 1979 ni wọn ti túbọ ń pe àfiyèsí sórí ìṣòro fífi ìyà jẹ àwọn ọmọdé àti bíbá wọn ṣèṣekúṣe .  Lóòótọ , ó ṣòro láti mọ bó ṣe pọ tó gẹlẹ , bí wọn sì ṣe ń ṣẹlẹ níbì kan yàtọ sí òmíràn .  Ṣùgbọn kò sí iyè méjì pé ẹdùn ọkàn tí ń bá àwọn ọmọ tí wọn bá ṣèṣekúṣe fínra láti kékeré títí wọn yóò fi dàgbà ṣòro láti wò sàn .  Láìka irú ìwà àìdáa tí wọn hù sí àwọn ọmọdé sí , ohun tó ń gbìn sí wọn lọkàn ni pé a ò nífẹẹ wọn , a ò sì fẹ rí wọn sójú .  Ó sì jọ pé ńṣe ni ìṣòro yìí ń pọ sí i .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì náà Die Welt ti sọ ,  púpọ púpọ àwọn ọmọdé ló ń dàgbà di ẹni tí kò tẹgbẹ láwùjọ .   Ó tún sọ pé :  A kò fi ìfẹ hàn sí àwọn ọmọdé mọ ní ilé .  Gẹgẹ bí  Gerd Romeike , ọgá àgbà ilé iṣẹ kan tó ń rí sí ọràn títọ àwọn ọmọdé sọnà ní Hamburg  , ti sọ , ìdè ìfẹ tó wà láàárín àwọn ọmọ àti àwọn òbí ti ń dẹ , tàbí kó jẹ pé ìdè ọhún ò sí níbẹ rí ni ká kúkú wí .  Irú àwọn ọmọ bẹẹ máa ń lérò pé a pa àwọn tì ni , wọn kì í sì í rí ààbò tí wọn fẹ .   Àwọn ọmọ tí a fi ẹtọ jíjẹ ẹni tí a nífẹẹ dù lè ní ẹmí ìkórìíra , kí wọn sì máa fi ìkanra mọ àwọn tó pa wọn tì tàbí mọ àwùjọ lódindi .  Ó kéré tán , ní ọdún mẹwàá sẹyìn , ìròyìn ìgbìmọ amúṣẹṣe kan ní Kánádà ta àwọn ará ìlú lólobó pé ó yẹ kí wọn gbégbèésẹ láìjáfara ká má bàa pàdánù odindi ìran ènìyàn kan  tí wọn rò pé àwùjọ kò bìkítà nípa àwọn .   Àwọn ọdọ tí a kò nífẹẹ lè gbèrò láti sá kúrò nílé láti mórí bọ nínú ìṣòro wọn , ṣùgbọn wọn á wá rí i pé ìṣòro náà túbọ pọ gan - an ní àwọn ìlú ńlá tí ìwà ọdaràn , ìjoògùnyó , àti ìwà pálapàla kún .  Ní ti gidi , ní ohun tó lé ní ogún ọdún sẹyìn , àwọn ọlọpàá fojú díwọn pé ọkẹ kan àwọn ọmọ tí kò tíì pé ọmọ ọdún mẹrìndínlógún tó sá kúrò nílé ló ń dá gbé ní àgbègbè kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  A ṣàpèjúwe wọn gẹgẹ bí  àwọn ọmọ tó ti yàyàkuyà nítorí pé ìdílé wọn ti tú ká àti nítorí ìwà òkú òǹrorò , tí àwọn òbí tó ya ọlọtí tàbí ajoògùnyó sábà máa ń hù .  Wọn ti já sí ìgboro , wọn ń ṣe iṣẹ aṣẹwó jẹun , tó bá sì yá , tí àwọn abáṣẹwó - wóníbàárà wá lù wọn nílùkulù , tí wọn sì bọṣọ iyì lára wọn , àwọn ọmọ wọnyí á tún máa bẹrù àtisá fi iṣẹ náà sílẹ , nítorí pé tí wọn bá dán an wò , pásapàsa ìyà ni yóò jẹ wọn .   Ó bani nínú jẹ láti sọ pé lójú bí a ṣe ń fi òtítọ inú gbìyànjú láti yí ipò tí ń bani nínú jẹ yìí padà , kò kásẹ nílẹ .  Àwọn ọmọ tí wọn dàgbà sínú irú ipò tí a ṣàpèjúwe lókè yìí kì í ní láárí tí wọn bá dàgbà , lọpọ ìgbà wọn kì í lè tọ ọmọ tiwọn dáadáa .  Níwọn bí a kò ti nífẹẹ wọn , ọmọ bíi tiwọn náà ni wọn á máa bí jọ  àwọn ọmọ tó rí i pé a kò nífẹẹ àwọn .  Láìfọrọ bọpobọyọ , òṣèlú kan ní ilẹ Jámánì sọ ọ lọnà yìí pé :  Bí àwọn ọmọ tí a kò nífẹẹ bá dàgbà , ìkórìíra ló máa kún inú wọn .   Bó tilẹ rí bẹẹ , àràádọta ọkẹ àwọn òbí ló ń sa ipá wọn láti jẹ kí àwọn ọmọ wọn mọ pé àwọn nífẹẹ wọn .  Wọn kì í kàn fẹnu lásán sọ bẹẹ ṣùgbọn wọn ń fi ẹrí rẹ hàn nípa fífi ìfẹ bójú tó àwọn ọmọ wọn , tí wọn sì ń fún wọn ní àfiyèsí tó tọ sí olúkúlùkù ọmọ .  Ṣùgbọn ìṣòro ṣì ń wà  àwọn ìṣòro tí ẹrí fi hàn kedere pé ó kọjá agbára òbí kọọkan láti yanjú .  Fún àpẹẹrẹ , ní àwọn apá ibì kan nínú ayé , ètò ọrọ ajé àti ètò ìṣèlú tí àwọn ènìyàn aláìpé ń darí kò lè bójú tó ìlera àwọn ọmọdé , kò lè pèsè ẹkọ tó yẹ , àti oúnjẹ tó pọ tó , kò sì lè dáàbò bò wọn lọwọ ìyà tó ń tìdí kíkó àwọn ọmọdé ṣiṣẹ wá , kò sì lè gbà wọn lọwọ ipò òṣì tí wọn ń gbé .  Bákan náà , lọpọ ìgbà ohun tó máa ń mú kí àwọn ipò nǹkan burú sí i ni ìwọra , ìwà ìbàjẹ , ìmọtara - ẹni - nìkan , àti àwọn àgbàlagbà tí kì í gba ti ọmọnìkejì wọn rò .  Kofi An , ọgá àgbà àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , sọ díẹ lára àwọn lájorí ìṣòro táwọn ọmọdé ń ní lónìí nígbà tó kọwé pé :  Àràádọta ọkẹ àwọn ọmọdé ni kò sí nǹkan tí wọn lè ṣe bí kò ṣe pé kí wọn máa fara da ìṣẹ tó ń ṣẹ wọn ; ẹgbàágbèje wọn ni àbájáde ogun àti ọrọ ajé tó dojú dé ń hàn léèmọ ; ẹgbẹẹgbẹrún wọn ni ogun ti sọ dẹni tó ti gé lápá tàbí lẹsẹ ; púpọ wọn ló ti di ọmọ òrukàn , àrùn éèdì sì ń pa púpọ nínú wọn .   Ṣùgbọn kì í ṣe gbogbo ìgbà ni nǹkan ń burú fún wọn !  Àwọn àjọ tó jẹ apá kan àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , bí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé  UNICEF  àti Àjọ Ìlera Àgbáyé , ti sakun láti mú kí ipò àwọn ọmọdé sunwọn sí i .  Ọgbẹni An sọ pé :  Púpọ ọmọ tí a ń bí ni ara wọn ń le , púpọ wọn ni a sì ń fún lábẹrẹ àjẹsára ; púpọ wọn ló mọọkọmọọkà ; púpọ wọn ló lómìnira láti kẹkọọ , kí wọn ṣeré , kí wọn sì máa gbé ìgbésí ayé wọn bí ọmọdé ju bí a ṣe lè rò pé kí ó rí ní ẹwádún díẹ sẹyìn .   Àmọ , ó tún kìlọ pé :  Kò wá yẹ kí àwọn àṣeyọrí tí a ti ṣe mú ká fọwọ lẹrán o .   Àwọn Tó Yẹ Ká fún Ní Àkànṣe Àfiyèsí  Ó yẹ ká fún àwọn ọmọ kan ní àkànṣe àfiyèsí .  Ní ìbẹrẹ ẹwádún ọdún 1960 , ó ba aráyé lẹrù nígbà tí wọn gbọ àwọn ìròyìn láti ọgọọrọ orílẹ - èdè , àwọn ìròyìn náà sọ nípa ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọmọ tí wọn ń bí ní abirùn nítorí àwọn oògùn apanilọbọlọ .  Bí àwọn obìnrin tó lóyún bá lo àwọn oògùn náà , ó máa ń di ìṣòro sí wọn lọrùn bó tilẹ jẹ pé wọn kò retí pé kó fún àwọn níṣòro , ìyẹn ló sì máa ń mú kí wọn bí àwọn ọmọ tí ọwọ àti ẹsẹ wọn rọ tàbí ọmọ tí kò lọwọ àti ẹsẹ .  Ọwọ àti ẹsẹ wọn á wá kéré gan - an .  Ogójì ọdún ti kọjá lọ , ohun tó tún lè máa gé àwọn ọmọdé lọwọ tàbí ẹsẹ ni bọǹbù tí wọn ń kẹ sílẹ .   Àwọn kan fojú bù ú pé nǹkan bí ọgọta sí àádọfà mílíọnù bọǹbù tí wọn ti kẹ sílẹ ló wà káàkiri ayé .  Àròpọ àwọn tí wọn ń pa àti àwọn tí wọn ń gé lọwọ tàbí lẹsẹ lọdọọdún jẹ nǹkan bí ẹgbẹrún mẹrìndínlọgbọn  26,000  .  Láti ọdún 1997 , nígbà tí Jody Williams gba Ẹbùn Nobel ti Àlàáfíà nítorí ìpolongo tó ṣe pé kí wọn fòfin de kíkẹ bọǹbù sílẹ , ni wọn ti mú ọràn náà lọkùn - únkúndùn .  Ṣùgbọn àwọn bọǹbù tí wọn kẹ sílẹ ṣì wà káàkiri .  Òṣèlú ará Jámánì kan sọ nípa ọnà tí wọn ń gbà gbìyànjú láti palẹ àwọn bọǹbù tí wọn kẹ sílẹ mọ lágbàáyé , ohun tó sọ ni pé :  Ńṣe ló dà bíi fífi ṣíbí gbọnmi kúrò nínú àmù ńlá tí a kò sì yé dami sínú rẹ .   Ọwọ àwọn ọmọ mìíràn tí wọn ń fẹ àkànṣe àfiyèsí ni àwọn tí wọn kò ní òbí .  Jèhófà Ọlọrun , tí í ṣe Ẹlẹdàá ènìyàn , pète pé kí àwọn ọmọ dàgbà níbi tí ìyá àti bàbá ti ń bójú tó wọn tìfẹtìfẹ .  Ọmọ kan nílò irú àbójútó bẹẹ látọdọ ìyá àti bàbá , ó sì lẹtọọ sí i .  Àwọn ilé ìtọjú àwọn ọmọ òrukàn àti àwọn ilé iṣẹ tó ń rí sí ọràn gbígba ọmọ ẹlòmíràn ṣọmọ ló ń gbìyànjú láti gbọ bùkátà àwọn ọmọ tí kò ní ìyá àti bàbá .  Ṣùgbọn ó bani nínú jẹ pé àwọn tó yẹ kí a gbà ṣọmọ gan - an lára àwọn òtòṣì ọmọ wọnyí ni a ń pa tì jù  ìyẹn àwọn tí ara wọn kò le , tí ó ṣòro fún wọn láti kẹkọọ , tí wọn jẹ abirùn tàbí tí àwọn òbí wọn jẹ àjèjì .  Ọpọ ẹgbẹ ni wọn ti dá sílẹ tí wọn fi ń rọ àwọn èèyàn láti máa dáwó déédéé kí wọn lè  gba  ọmọ kan tó ń gbé orílẹ - èdè tí kò lọrọ  ṣọmọ .   Wọn á máa fi owó tí wọn ń dá náà rán ọmọ yẹn lọ sílé ìwé tàbí kí wọn máa fi gbọ bùkátà rẹ .  Bí wọn bá fẹ , wọn tilẹ lè máa fi fọtò ránṣẹ síra wọn , kí wọn sì máa kọwé síra wọn kí àjọṣe wọn lè lágbára .  Bó tilẹ jẹ pé ètò yìí wúlò , kì í ṣe ojútùú tó pé tán ni .  Àpẹẹrẹ ohun mìíràn tó gbàfiyèsí tí wọn ti ṣe láti fi ran àwọn ọmọdé tí wọn kò lóbìí lọwọ ni ibùdó kan tí wọn ṣe àyájọ àádọta ọdún rẹ ní ọdún 1999 .  Ibùdó Ìgbàlà fún Àwọn Ọmọdé  Ní ọdún 1949 , Hermann Gmeiner ṣí ibùdó kan tó pè ní Ibùdó Ìgbàlà fún Àwọn Ọmọdé sílẹ ní ìlú Imst , ní orílẹ - èdè Austria .  Bó tilẹ jẹ pé ó ti ibi kékeré bẹrẹ , ní báyìí ó ti gbèrú , wọn sì ti ní iye tí ó sún mọ ẹẹdẹgbẹjọ  1,500  ibùdó sí i , irú ibùdó bẹẹ sì ti wà ní ọkàn lé ní àádóje orílẹ - èdè ní Áfíríkà , Amẹríkà , Éṣíà , àti Yúróòpù .  Orí ohun mẹrin ni Gmeiner gbé ìlànà ohun tó dáwọ lé náà kà , àwọn ni ìyá , àwọn tẹgbọn - tàbúrò , ilé , àti abúlé .   Ìyá  ló jẹ ìpìlẹ  ìdílé  tí wọn ti ní ọmọ márùn - ún tàbí mẹfà tàbí jù bẹẹ lọ .  Ó ń gbé pọ pẹlú wọn , ó sì ń gbìyànjú láti fún wọn ní àfiyèsí àti ìfẹ tí a retí lọdọ ìyá gidi .  Àwọn ọmọ náà ń gbé pọ nínú  ìdílé  kan náà pẹlú  ìyá  kan náà títí di ìgbà tí wọn óò fi  ilé  sílẹ .  Ọjọ orí àwọn ọmọ tó wà nínú  ìdílé  náà kò dọgba .  Níwọn bí àwọn ọmọ náà ti ní  ẹgbọn  àti  àbúrò  lọkùnrin àti lóbìnrin , wọn ń kọ bí wọn ṣe lè ṣaájò ara wọn , èyí sì ń ràn wọn lọwọ láti má ṣe ya anìkànjọpọn .  Wọn ń sapá láti mú àwọn ọmọ náà ṣọkan gẹgẹ bí  ìdílé  kan nígbà tí wọn ṣì kéré .  Wọn máa ń fi àwọn tí òbí kan náà bí sínú  ìdílé  kan náà .  Nǹkan bí  ìdílé  mẹẹẹdógún ló para pọ di abúlé kan , ọkọọkan wọn sì ń gbé ilé tiwọn .  Wọn ń kọ gbogbo àwọn ọmọ náà láti máa ran  ìyá  wọn lọwọ nípa ṣíṣe àwọn iṣẹ ilé .  Bó tilẹ jẹ pé kò sí bàbá níbẹ , wọn ṣètò pé kí àwọn ọkùnrin máa ṣèrànwọ láti máa gbà wọn nímọràn tó yẹ kí bàbá máa gbani , kí wọn sì bá wọn wí bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .  Ilé ìwé tó wà ládùúgbò ni àwọn ọmọ náà ń lọ .   Ìdílé  kọọkan ń gba iye owó kan lóṣooṣù tí wọn fi ń gbọ bùkátà .  Àdúgbò wọn níbẹ ni wọn ti ń ra oúnjẹ àti aṣọ .  Ète rẹ jẹ láti jẹ kí àwọn ọmọ náà máa gbé ìgbésí ayé wọn bí ìdílé ṣe ń ṣe pẹlú àwọn ìṣòro àti ayọ tí ń bẹ nínú ìdílé , tí èyí sì ń jẹ kí wọn máa gbé ìgbésí ayé tó bójú mu bó ti lè ṣeé ṣe tó .  Èyí ń múra wọn sílẹ láti lè bójú tó ìdílé tiwọn tí wọn bá dàgbà .  A Ṣì Ń Wá Ojútùú Gidi  Àwọn ilé iṣẹ tó ń rí sí ọràn gbígba ọmọ ẹlòmíràn ṣọmọ , àwọn ilé ìtọjú àwọn ọmọ òrukàn , Ibùdó Ìgbàlà fún Àwọn Ọmọdé , àjọ UNICEF , àti àwọn àjọ àti ẹgbẹ tó dà bíi wọn ṣe dáadáa nípa gbígbìyànjú láti ṣèrànwọ fún àwọn ọmọ tí òṣì ń ta .  Ṣùgbọn kò sí ìkankan lára wọn tó lè sẹ òtítọ náà pé òṣì ń ta àwọn èèyàn kan .  Láìka bí wọn ṣe fẹ láti ṣèrànwọ tó sí , wọn kò lè fún ọmọ tó yarọ lẹsẹ tuntun , wọn kò lè mú abirùn ọmọ lára dá , wọn kò lè mú ọmọ tí àwọn òbí rẹ kọ ara wọn sílẹ ṣọkan pẹlú wọn , bákan náà ni wọn kò lè mú òbí rẹ tó ti dolóògbé padà wá fún un .  Bó ti wù kí ẹdá ènìyàn sapá tó , kò lè ṣeé ṣe fún wọn láti rí ojútùú gidi sí ìṣòro tí àwọn ọmọdé ń ní .  Ṣùgbọn wọn ṣì ń bọ wá ní ojútùú !  Òtítọ ni , ìyẹn sì lè yá ju bí o ṣe rò lọ .  Ṣùgbọn lọnà wo ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo ọwọ àpilẹkọ náà ,  Land Mines  What Can Be Done ?   tí ó jáde nínú ìtẹjáde wa ti May 8 , 2000 , lédèe Gẹẹsì .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Ọmọ kan nílò irú àbójútó bẹẹ látọdọ ìyá àti bàbá , ó sì lẹtọọ sí i  Ojútùú náà Rèé O , Nígbẹyìngbẹyín !  FOJÚ inú wo ayé kan tí olúkúlùkù ọmọ yóò ti jẹ ẹni ìkẹ , ẹni ìgẹ , tí a sì fi àwọn òbí onífẹẹ tí wọn bìkítà jíǹkí , tí wọn ní ìfẹ àtọkànwá láti pèsè ìtọsọnà àti ìdarí tó dára jù lọ fún ọmọ wọn .  Fojú inú wo ayé kan tí ara olúkúlùkù ọmọ ti le dáadáa , tí ọpọlọ wọn sì jí pépé , tí kò sí àwọn ọmọ asùnta níbẹ , tí a kò sì fi ẹtọ ìgbà ọmọdé du àwọn ọmọ nítorí ipò ìṣúnná owó tó sọ ọ di dandan fún wọn láti máa ṣiṣẹ !  Ṣé irú ibi tí a ń sọ yìí fani lọkàn mọra ?  Bẹẹ ni .  Ṣé ó ṣeé gbà gbọ ?  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà rò bẹẹ , ohun méjì ló sì mú kí wọn rò bẹẹ .  Àwọn Òbí Lè Wá Díẹ Lára Ojútùú Náà  Ó dájú pé ìwọ yóò gbà pé àwọn àgbàlagbà ní agbára láti yanjú díẹ lára àwọn ìṣòro táwọn ọmọdé ń ní , tàbí kí wọn tilẹ dènà rẹ nígbà mìíràn .  Àmọ ṣá o , ìyẹn tí àwọn àgbàlagbà náà bá fẹ láti ṣe bẹẹ .  Òótọ ni , àwọn òbí fúnra wọn ní ọkan lára ojútùú sí ìṣòro náà lọwọ .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn àgbàlagbà tí wọn lè tẹ lé ìmọràn Bíbélì pé  kí aya má lọ kúrò lọdọ ọkọ rẹ . . . kí ọkọ má sì fi aya rẹ sílẹ  kì í bí àwọn ọmọ tí ìyà ń jẹ nítorí pé wọn ń gbé inú ilé tí ìkọsílẹ ti pín sí yẹlẹyẹlẹ .  1 Kọríńtì 7 : 10 , 11 .  Àwọn àgbàlagbà tí wọn fẹ láti tẹ lé ìmọràn Bíbélì pé  kí a máa rìn lọnà bíbójúmu , kì í ṣe nínú àwọn àríyá aláriwo àti mímu àmuyíràá ,  kì í bí àwọn ọmọ tí ń ní ìrora ọkàn tí àwọn ọmọ tí àwọn òbí wọn jẹ ọmùtípara tàbí ajoògùnyó ń ní .  Róòmù 13 : 13 ; Éfésù 5 : 18 .  Àwọn àgbàlagbà tí wọn fẹ láti tẹ lé ìmọràn Bíbélì pé  kí ẹ ta kété sí àgbèrè  ń ṣèdíwọ fún bíbímọ àìròtẹlẹ tó jẹ pé ẹyọ kan nínú òbí méjì tí í tọ ọmọ ni yóò tọ ọ dàgbà .  1 Tẹsalóníkà 4 : 3 ; Mátíù 19 : 9 .  Àwọn àgbàlagbà tí wọn fẹ láti tẹ lé ìmọràn Bíbélì pe ,  Ẹ má ṣe máa dá àwọn ọmọ yín lágara , kí wọn má bàa soríkodò ,  tí wọn sì  nífẹẹ àwọn ọmọ wọn  kò ní bí àwọn ọmọ tí ń jẹrora tàbí tí ìdààmú ọkàn bá nítorí oríṣiríṣi ìwà àìdáa tí wọn hù sí wọn .  Kólósè 3 : 21 ; Títù 2 : 4 .  Lákòópọ , bí gbogbo àwọn àgbàlagbà bá fi ìmọràn Bíbélì tí Jésù fúnni sílò pé ,  Nítorí náà , gbogbo ohun tí ẹ bá fẹ kí àwọn ènìyàn máa ṣe sí yín , kí ẹyin pẹlú máa ṣe bẹẹ gẹgẹ sí wọn ,  ṣé a óò rí àràádọta ọkẹ àwọn ọmọ tí a kò fẹ tàbí tí a kò fìfẹ hàn sí ?  Mátíù 7 : 12 .  Ó dùn mọni nínú pé ọpọ àwọn àgbàlagbà ló ń fẹ láti ṣe gbogbo ohun tí a tò sókè yìí .  Ṣùgbọn , ó bani nínú jẹ pé kì í ṣe gbogbo wọn ló fẹ ṣe bẹẹ , ibi tí ìṣòro náà sì wà nìyẹn .  Àti pé àwọn tí wọn fẹ láti ṣe bẹẹ pàápàá ń rí i pé àìpé ẹdá àti àwọn ohun tó le ju agbára wọn ń mú kí ìsapá àwọn forí ṣánpọn nígbà mìíràn .  Àwọn èèyàn lè wá díẹ lára àwọn ojútùú sí ìṣòro tí àwọn ọmọdé ń ní , àmọ ó hàn kedere pé wọn kò lè wá ojútùú sí gbogbo rẹ .  Ìjọba Ọrun Tí Yóò Wá Ojútùú sí Gbogbo Rẹ  Òǹkọwé John Ruskin , tí a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ tó ṣáájú èyí , gbà tọkàntọkàn pé  lájorí ojúṣe Ìjọba kan ni láti rí i pé olúkúlùkù ọmọ tí a bí sí orílẹ - èdè wọn ní ilé gidi , aṣọ tó dára , oúnjẹ tó dára , kí wọn sì kọ wọn lẹkọọ tó jíire , títí wọn yóò fi dàgbà di ẹni tó tójú bọ .   Ṣùgbọn , Ruskin sọ pé ,  láti lè  ṣàṣeparí  èyí , Ìjọba gbọdọ ní àṣẹ lórí àwọn èèyàn tí a kò tilẹ lè ronú kàn ní lọọlọọ .   Kìkì ìjọba tó ní ìtìlẹyìn àtọrunwá ló lè ní irú àṣẹ onínúure tí Ruskin sọ nípa rẹ yẹn .  Irú ìjọba yẹn gẹlẹ ni a sì ti ṣèlérí  èyí tí Jésù mẹnu kàn nínú Mátíù 6 : 9 , 10 .  Gbàrà tí ìjọba yìí , tí Ọlọrun yóò mú wá bá ti gba ìṣàkóso pátápátá lórí àwọn àlámọrí ayé , yóò máa lo àṣẹ rẹ lórí gbogbo ènìyàn , tí yóò máa pèsè ilé , aṣọ , oúnjẹ , tí yóò sì máa kọ gbogbo àwọn ọmọ abẹ rẹ lẹkọọ , títí kan àwọn ọmọdé .  Ṣùgbọn ìjọba pípé yìí yóò ṣe jù bẹẹ lọ .  Ìjọba Ọlọrun yóò mú àwọn ènìyàn padà bọ sí ìjẹpípé , yóò sì jẹ kí wọn lè tọ àwọn ọmọ lọnà tó gbá múṣé .  Wọn óò tọ àwọn ọmọ nínú ipò alálàáfíà àti ẹmí ará níbi gbogbo , ipò dídára tí a là kalẹ nínú Ìpolongo Ẹtọ Ọmọdé tí Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣe .  A kò tún ní nílò Ọdún Àwọn Ọmọdé ní Àgbáyé , bẹẹ ni a kò ní nílò Àdéhùn Nípa Ẹtọ Ọmọdé mọ .  Fífún àwọn òbí àti àwọn abirùn ọmọ ní ìlera pípé yóò jẹ iṣẹ tó rọrùn fún Kristi Jésù , tí í ṣe Ọba ìjọba ọrun yìí .  Àwọn iṣẹ ìyanu ìmúláradá tó ṣe nígbà tó wà lórí ilẹ ayé mú èyí dáni lójú .  Kódà , jíjí àwọn ọmọdé àti àwọn òbí tó ti kú dìde pàápàá kò ní ju agbára rẹ lọ láti ṣe !  Mátíù 9 : 18 - 25 .  Ohun ìdùnnú gbáà ló jẹ láti mọ pé àkókò tí Ọlọrun yóò gbégbèésẹ láti yanjú ìṣòro àwọn ọmọdé tó wà ní ayé ti sún mọlé !   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Ìrànwọ fún Àwọn Ọdọ  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ìfẹ gan - an nínú ríran àwọn ọdọ lọwọ láti yẹra fún ìṣòro àti láti fi hàn wọn bí wọn ṣe lè kojú àwọn ìṣòro tí kò ṣeé yẹ sílẹ .  Nítorí náà , láti àwọn ọdún mélòó kan sẹyìn , wọn ti tẹ àwọn ìwé mélòó kan láti kájú àìní àwọn ọdọ  láti orí àwọn ọmọ jẹlé - ó - sinmi dé orí àwọn ọdọlangba .  Lára àwọn ìtẹjáde wọnyí ni ìwé náà , Iwe Itan Bibeli Mi àti Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ àti fídíò tó ní àkọlé náà , Young People Ask  How Can I Make Real Friends ?  O lè gba àwọn ìtẹjáde wọnyí lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí ń gbé àdúgbò rẹ tàbí kí o kọwé sí àwa tí a ṣe ìwé ìròyìn yìí .  Ní ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , wọn ń jẹ kí àwọn ọmọ wọn mọ pé àwọn fẹ wọn àti pé àwọn nífẹẹ wọn nípa jíjíròrò àwọn ìṣòro tí wọn ń ní pẹlú wọn déédéé .  Àwọn òbí sábà máa ń lo ìsọfúnni dáadáa tí a kọ sínú àwọn ìwé tí a ń lò fún ìkẹkọọ , tí a mẹnu kàn lókè gẹgẹ bí ìpìlẹ fún ìtòlẹsẹẹsẹ tó ń tẹ síwájú , tí wọn ń ṣe déédéé fún kíkọ ọdọ lẹkọọ .  Ìwọ alára lè fẹ láti lo irú ìlànà kan náà pẹlú àwọn ọmọ rẹ .  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ìmọ Sáyẹǹsì Lè Mú Ìyè Àìnípẹkun Wá ?  LỌPỌ ỌDÚN sẹyìn , irú ìbéèrè bẹẹ lè jọ bí ohun tí kò bọgbọn mu .  Àmọ ní báyìí o , àwọn èèyàn kan ti ń wò ó pe ó lè ṣeé ṣe .  Lọwọlọwọ , ó ti ṣeé ṣe fáwọn onímọ sáyẹǹsì láti sọ ìgbésí ayé irú eṣinṣin àti aràn kan báyìí di ìlọpo méjì èyí tí wọn ń gbé tẹlẹ nípa títa àwọn ọgbọn kan , èyí táwọn kan rò pé wọn lè lò fún èèyàn pẹlú .  Ìwádìí ti fi hàn pé àwọn ohun tín - tìn - tín inú ara ènìyàn máa ń kú , ó sì níye àsìkò tí wọn lè fi pín sí wẹwẹ mọ .  Lẹyìn èyí , wọn ò ní pín mọ .  Ọnà tó ń gbà ṣiṣẹ yìí ni wọn fi wé aago tó ń sọ ìgbà táwọn èèyàn máa darúgbó àtìgbà tí wọn máa kú .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì ń báṣẹ lọ lọwọlọwọ báyìí láti yí ọwọ aago yẹn padà .  Àbá èrò orí tó wọpọ kan sọ pé ohun tó máa ń fa dídi arúgbó wà ní ìparí àwọn fọnrán DNA , lápá ibì kan tí wọn ń pè ní telomere .  Àwọn telomere yìí ni wọn fi wé rọbà kékeré tó máa ń wà lẹnu okùn bàtà káwọn okùn náà má bàa di yẹtuyẹtu .  Àkíyèsí táwọn onímọ sáyẹǹsì ṣe ni pé gbogbo ìgbà táwọn ohun tín - tìn - tín yìí bá ti pín , ńṣe ni àwọn telomere yìí máa ń kúrú sí i bí ìgbà tí okùn àbẹlà bá ń jó lọọlẹ .  Tó bá yá , á wá dà bí ẹni pé àwọn telomere yìí ti kúrú débi tí àwọn ohun tín - tìn - tín yìí ò fi ní lè pín mọ .  Àmọ nítorí ti èròjà kan tó wà níbẹ , telomere kì í dín kù rárá .  Nípa bẹẹ , ní ìbámu pẹlú ohun tí àbá èrò orí náà wí , ó lè wá ṣeé ṣe káwọn ohun tín - tìn - tín náà máa pín nìṣó láìdáwọdúró .  Ẹnì kan tó jẹ ọgá ní ilé iṣẹ kan tó ń rí sí ọràn yìí sọ pé :  Ìgbà àkọkọ tí a máa ronú kàn án pé ó ṣeé ṣe kéèyàn máà kú nìyí .   Àmọ kì í ṣe gbogbo àwọn onímọ sáyẹǹsì ló gbà .  Ohun Tó Fa Ikú  Kò sí àní - àní pé fún ẹgbẹẹgbẹrún ọdún ni àwọn èèyàn tó gba Bíbélì gbọ ti ní ìgbàgbọ pé ó ṣeé ṣe kí ẹdá ènìyàn máa gbé lọ títí ayé .  Kì í wá ṣe inú àwọn onímọ sáyẹǹsì ni ìgbẹkẹlé wọn wà o , àmọ nínú Jèhófà Ọlọrun ni , Onímọ Sáyẹǹsì Gíga Jù Lọ , tó dá ohun gbogbo .  Sáàmù 104 : 24 , 25 .  Bíbélì fi hàn pé ikú ènìyàn kì í ṣe ara ète Ẹlẹdàá rárá .  Àwòrán Ọlọrun ni a dá tọkọtaya ẹdá ènìyàn àkọkọ , a sì fi wọn sínú Párádísè .  Wọn jẹ pípé , wọn ò kù síbì kan , lára àti ní èrò inú .  Fún ìdí yìí , wọn fojú sọnà láti máa gbé títí lọ gbére lórí ilẹ ayé .  Ohun tí Ọlọrun fẹ fún wọn náà kúkú nìyẹn .  Ó ní kí wọn bímọ , kẹrẹkẹrẹ kí wọn mú Párádísè gbòòrò káàkiri ilẹ ayé .  Jẹnẹsísì 1 : 27 , 28 ; 2 : 8 , 9 , 15 .  Gẹgẹ bí Jẹnẹsísì orí kẹta ti fi hàn , bó tilẹ jẹ pé Ádámù mọ pé ikú ni ìyà ẹṣẹ náà , ó mọọmọ ṣọtẹ sí Ọlọrun .  Ìyẹn nìkan kọ o , nípa ṣíṣe àìgbọràn , ó mú ẹṣẹ àti ikú wá sórí àwọn ọmọ rẹ tí kò ì tíì bí .  Bí àpọsítélì Pọọlù ṣe ṣàlàyé ẹ rèé , ó ní :  Ẹṣẹ . . . tipasẹ ènìyàn kan wọ ayé àti ikú nípasẹ ẹṣẹ , ikú sì tipa báyìí tàn dé ọdọ gbogbo ènìyàn nítorí pé gbogbo wọn ti dẹṣẹ .   Ká sọ ọ lọnà mìíràn , ara Ádámù kò tún pé mọ nítorí ó ti ṣẹ .  Ó bẹrẹ sí darúgbó díẹdíẹ , ó sì kú .  Àwọn àtọmọdọmọ rẹ jogún àbùkù yìí .  Ìṣọtẹ Ádámù àti ìdájọ Ọlọrun tó tẹ lé e tipa báyìí mú ikú wá sórí ẹdá ènìyàn .  Kò sóhun tí ẹdá ènìyàn lè ṣe tó lè yí ìdájọ yẹn padà .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ ìtẹsíwájú ló ti wáyé nínú ìmọ sáyẹǹsì , àwọn ọrọ Mósè tí Ọlọrun mí sí , èyí tó kọ ní ẹgbẹrún mẹta àtààbọ  3,500  ọdún sẹyìn ṣì jẹ òtítọ pé :  Nínú ara wọn , ọjọ àwọn ọdún wa jẹ àádọrin ọdún ; bí wọn bá sì jẹ ọgọrin ọdún nítorí àkànṣe agbára ńlá , síbẹ , wíwà nìṣó wọn jẹ lórí ìdààmú àti àwọn ohun aṣenilọṣẹ ; nítorí pé kíákíá ni yóò kọjá lọ , àwa yóò sì fò lọ .   Sáàmù 90 : 10 .  Ìpèsè Tí Jèhófà Ṣe Láti Fúnni ní Ìyè Àìnípẹkun  Inú wa dùn pé ìrètí ń bẹ !  Bó tilẹ jẹ pé ní báyìí gbogbo ènìyàn ló ń kú , kì í ṣe ète Jèhófà pé kí ipò yìí máa bá a lọ títí láé .  Nígbà tó jẹ pé Ádámù àti Éfà yẹ fún ikú , Ọlọrun mọ pé púpọ lára àwọn ọmọ wọn tí wọn kò tíì bí yóò mọrírì àbójútó onífẹẹ òun .  Ó ṣètò fún ìwàláàyè tí kò lópin lórí ilẹ ayé fún irú àwọn ẹni bẹẹ .  Onísáàmù náà kọwé pé :  Àwọn olódodo ni yóò ni ilẹ ayé , wọn yóò sì máa gbé títí láé lórí rẹ .   Àmọ báwo lèyí á ṣe ṣeé ṣe ?  Kì í ṣe pé kí àwọn èèyàn mọ àṣírí bí DNA ṣe ń ṣiṣẹ ni yóò mú kí èyí ṣeé ṣe .  Kàkà bẹẹ , ìyè àìnípẹkun jẹ ẹbùn tí Jèhófà yóò fi fún àwọn tó bá lo ìgbàgbọ nínú rẹ .  Níwọn bí Ọlọrun ti mọ pé àwọn àtọmọdọmọ Ádámù àti Éfà nílò ìtúsílẹ , ó pèsè ọnà láti jèrè ìyè àìnípẹkun fún wọn , ìyẹn ni ẹbọ ìràpadà Jésù Kristi .  Ìpèsè yìí ni Jésù tọka sí nígbà tó sọ pé :  Ọlọrun nífẹẹ ayé tó bẹẹ gẹẹ tí ó fi fi Ọmọ bíbí rẹ kan ṣoṣo fúnni , kí olúkúlùkù ẹni tí ó bá ń lo ìgbàgbọ nínú rẹ má bàa pa run , ṣùgbọn kí ó lè ní ìyè àìnípẹkun .   Jòhánù 3 : 16 .  Jésù jẹ ènìyàn pípé gẹgẹ bíi ti Ádámù .  Láìdà bí Ádámù , Jésù ṣègbọràn sí Ọlọrun láìkù síbì kan .  Jésù wá lè tipa bẹẹ fi ìwàláàyè ẹdá ènìyàn pípé rẹ rúbọ láti kájú ẹṣẹ Ádámù .  Nípa ìgbésẹ onífẹẹ yìí , èyí tó bá ìdájọ òdodo mu rẹgí , á ṣeé ṣe fún àwọn ọmọ Ádámù láti bọ lọwọ ikú .  Nípa bẹẹ , gbogbo àwọn tó bá lo ìgbàgbọ nínú Jésù ni yóò gba ẹbùn Ọlọrun ti ìyè àìnípẹkun .  Róòmù 5 : 18 , 19 ; 1 Tímótì 2 : 5 , 6 .  Ká ní ó ṣeé ṣe fún ènìyàn láti káwọ àìpé kí wọn sì fún ara wọn ní ìyè àìnípẹkun ni , kì bá tí sí ìdí fún ìràpadà .  Bíbélì fúnni ní ìmọràn ọlọgbọn yìí pé :  Ẹ má ṣe gbẹkẹ yín lé àwọn ọtọkùlú , tàbí lé ọmọ ará ayé , ẹni tí ìgbàlà kò sí lọwọ rẹ .  Ẹmí rẹ jáde lọ , ó padà sínú ilẹ rẹ ; ní ọjọ yẹn ni àwọn ìrònú rẹ ṣègbé .  Aláyọ ni ẹni tí ó ní Ọlọrun Jékọbù fún ìrànlọwọ rẹ , ẹni tí ìrètí rẹ ń bẹ nínú Jèhófà Ọlọrun rẹ , Olùṣẹdá ọrun àti ilẹ ayé , òkun , àti gbogbo ohun tí ó wà nínú wọn , Ẹni tí ń pa òótọ mọ fún àkókò tí ó lọ kánrin .   Sáàmù 146 : 3 - 6 .  Látọdọ Jèhófà ni ìyè àìnípẹkun yóò ti wá , kì í ṣe látinú ìwádìí sáyẹǹsì .  Gbogbo ohunkóhun tí Ọlọrun bá fẹ láti ṣe ló lè ṣe , yóò sì ṣé é ní àṣeparí .   Lọdọ Ọlọrun kò sí ìpolongo kankan tí yóò jẹ aláìṣeéṣe .   Lúùkù 1 : 37 .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 22    Charles Orrico  SuperStock , Inc .   Kíka Ìwé Ìròyìn Yín Ti Mọ Mi Lára   Ìwé kan tí ẹka ilé iṣẹ Watch Tower Society ní Jámánì rí gbà kà lápá kan pé :   Mo ti wá rí i báyìí pé kíka ìwé ìròyìn yín ti mọ mi lára .  Ohun kan náà ló máa ń ṣẹlẹ sí mi lọdọọdún .  Nígbà tí mo ń múra láti lọ fún ìsinmi , mo pinnu pé màá mú ìtẹjáde méjì tó dé kẹyìn nìkan dání kí n lè máa rí nǹkan kà létí òkun .  Kì í sọrọ àwàdà o !   Ṣùgbọn bí mo ṣe kó wọn sọwọ báyìí nìṣòro bá tún dé .  Mo kàn ní kí n wo ìtòlẹsẹẹsẹ àwọn àkọlé inú rẹ ni o .  Ó hẹrẹǹtẹ , ìtàn ìgbésí ayé ni mo bá pàdé !  Jẹ kí n sáré ka òun nìkan , kí n kàn fi tọ o wò , òun nìkan ni màá kà o .  Àdánwò ńlá , àpilẹkọ tó tẹ lé e tún fakíki lárà ọtọ .  Ó tó gẹẹ wàyí !  Mo ṣáà fẹ kó àwọn ìwé ìròyìn náà dání kí n lè rí nǹkan kà nígbà ìsinmi ni .  Ó dára , jẹ kí n kàn ka àpilẹkọ kan péré sí i .  Abala  Wíwo Ayé  a sì máa ní gbankọ - gbì ìsọfúnni nínú !  Ó ṣeé ṣe kẹẹ ti máa ro ohun tó máa jẹ ìgbẹyìn ọrọ , kí n tó dé etíkun , mo ti ka gbogbo àpilẹkọ inú rẹ tán pátá .   Iye ẹdà Jí !  ti a ń tẹ jáde , èyí tí ó jẹ nǹkan bí ẹgbẹrún ọkẹ ó lé ọkẹ mẹẹẹdógún  20,300,000  nínú ìtẹjáde kọọkan ní èdè méjìlélọgọrin ló tún jẹ ẹrí bí ìwé ìròyìn náà ṣe ń fani mọra tó .  Àwọn tó ń kà á máa ń gbádùn ojú ìwòye títọnà tó ní .  Àlàyé náà ,  Ìdí Tí A Fi Ń Tẹ Jí !  Jáde ,  tó wà nínú ẹdà kọọkan jẹ kí ó yé wa pé  ìwé ìròyìn yìí ń gbé ìgbẹkẹlé ró nínú ìlérí tí Ẹlẹdàá ti ṣe nípa ayé tuntun .   Síbẹ , ọpọ èèyàn ń béèrè pé ,  Èé ṣe tí Ọlọrun fi fàyè gba ìjìyà fún àkókò pípẹ tó bẹẹ ?   A dáhùn ìbéèrè yẹn nínú ìwé pẹlẹbẹ náà , Ọlọrun Ha Bikita Nipa Wa Niti Gidi Bi ?  O lè rí ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ yìí gbà tí o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ibo Lo Ti Lè Rí Ẹkọ Tó Dára Jù Lọ ?   Gẹgẹ bí a ṣe lè fi òkúta mábìlì ṣe iṣẹ ọnà tó lẹwà , bẹẹ ni ẹkọ ṣe lè yí ọkàn padà .   Joseph Addison , 1711 .  ǸJẸ o lọ iléèwé rí ?  Àwọn èèyàn tó pọ jù lọ lè dáhùn pé bẹẹ ni  àmọ kì í ṣe gbogbo ènìyàn ló lè sọ bẹẹ .  Báa ti wọnú ọrúndún kọkànlélógún yìí , àràádọta ọkẹ àwọn ọmọdé ni kì í lọ sí ilé ìwé bó ṣe yẹ .  Ó sì pẹ tí èyí ti ń bá a bọ , débi pé lónìí , ó fẹrẹẹ tó bílíọnù kan àwọn àgbàlagbà tí kò mọọkọ - mọọkà .  Síbẹ , ó dára gan - an kéèyàn kàwé .  Dípò káwọn èèyàn kà á sí ohun afẹ kan tọwọ ò lè tẹ , ọpọ lónìí ló mọ pé ẹtọ tọmọdé - tàgbà ló jẹ .  Àmọ , báwo ni ẹkọ gidi ṣe lè ṣeé ṣe láìsí àwọn ohun tó pọn dandan táa nílò ?  Bí kò bá sí ìwé tó pọ tó ńkọ , tí kò sí àwọn olùkọ tó tóótun , táwọn ilé ẹkọ kò sì tó ?  Àní , ibo láwọn èèyàn ti lè rí ojúlówó ẹkọ , èyí tó ń fún ẹnì kọọkan níṣìírí láti kẹkọọ , tó ń mú ìmọ wọn nípa ayé tó yí wọn ká gbòòrò sí i , tó sì ń pèsè ìlànà tẹmí gidi tó lè yí ìgbésí ayé wọn padà ?  Irú ẹkọ wo ló ń tẹnu mọ ìlànà ìwà rere gbígbámúṣé , tó ń jẹ kéèyàn mọ bí a ṣe lè gbé ìgbésí ayé kan tó sàn jù , tó sì ń fúnni ní ìrètí tó dúró gírígírí nípa ọjọ ọla ?  Ṣé ní tòótọ ni gbogbo èèyàn lè rí irú ẹkọ bẹẹ gbà ?  Ìpìlẹ fún Ẹkọ Tó Dára Jù Lọ  Bó ti wù kó yani lẹnu tó , a lè fọwọ sọyà pé ojúlówó ẹkọ wà lárọọwọtó gbogbo gbòò .  Ìdí ni pé irinṣẹ kan fún ìdánilẹkọọ wà tó lágbára láti pèsè ìpìlẹ fún un .  Ìyẹn ni  ìwé  kan táa gbóríyìn fún pé ó bá ìgbà mu lọjọkọjọ , tó wà lárọọwọtó lódindi tàbí lápá kan ní nǹkan tó ju ẹgbọkànlá  2,200  èdè lọ .  Èyí tó ṣe pàtàkì jù lọ ni pé gbogbo ẹni tó wà lórí ilẹ ayé ló lè ní i ní èdè tí ẹnì kọọkan wọn lè lóye .  Ìwé wo gan - an tiẹ ni ?  Bíbélì ni , ìwé kan tí a kan sáárá sí níbi gbogbo gẹgẹ bí ìwé tó ṣe pàtàkì jù lọ tí a tí ì kọ rí .  William Lyon Phelps , ọmọwé akẹkọọjinlẹ ní ọrúndún ogún kọwé pé :  Lóòótọ , gbogbo ẹni tó bá mọ Bíbélì lámọdunjú la lè pè ní ọmọwé .  Kò tún sí ẹkọ kankan tàbí àṣà ìṣẹdálẹ , bó ti wù kó gbòòrò tàbí kó lẹwà tó , tó . . . lè rọpò rẹ .   Bíbélì jẹ àkójọpọ ìwé tí a kọ fún nǹkan bí ẹgbẹjọ ọdún  1,600  .  Phelps tún sọ síwájú sí i nípa àkójọ ìwé pàtàkì yìí pé :  Àwọn èrò wa , ọgbọn wa , ọgbọn èrò orí wa , àwọn ìwé wa , ọgbọn - ọnà wa , àti àwọn ọpá ìdíwọn pípé wa tí wọn wá látinú Bíbélì pọ ju gbogbo àwọn tí wọn wá látinú gbogbo ìwé yòókù lápapọ . . . .  Mo gbà pé kéèyàn ní ìmọ Bíbélì láìsí ìmọ yunifásítì sàn ju kó ní ìmọ yunifásítì kó má ní ti Bíbélì lọ .   Lónìí , iṣẹ ribiribi làwọn Kristẹni Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe láti máa kọ àwọn èèyàn lẹkọọ nínú Bíbélì yíká ayé .  Ẹkọ táa ń wí yìí kọjá ti ìwé kíkà àti ìwé kíkọ o .  Ó ń sọni di géńdé ní ti èrò orí àti ti ìwà rere .  Ó ń ní ipa rere lórí ìfojúsọnà àwọn ènìyàn fún ọjọ iwájú , ó ń pèsè ìpìlẹ fún ìrètí gúnmọ , pé ohun tó wà lọjọ iwájú sàn fíìfíì ju ohun tó ti ń ṣẹlẹ látẹyìnwá lọ .  Jọwọ kà nípa ètò ẹkọ tí ń fúnni ní ìyè yìí nínú àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .  Ètò Ìkọnilẹkọọ Tó Kárí Ayé   Àwọn tó mọwé nìkan ló dòmìnira .   Epictetus , c .  100 C.E .  WILLIAM H .  Seward , alákitiyan nídìí ọràn fífòpin sí òwò ẹrú ní ọrúndún kọkàndínlógún gbà gbọ pé  gbogbo ìrètí ẹdá ènìyàn fún ìtẹsíwájú sinmi lé ipa tó túbọ ń pọ sí i tí Bíbélì ń ní .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pẹlú ń fi ọwọ tó ga fún Bíbélì .  Ó dá wọn lójú gidi pé àwọn tó bá fi ìlànà rẹ sílò máa ń di ọkọ , aya , àti àwọn ọmọ tó ní láárí  bẹẹ ni o , ó ń sọ wọn di èèyàn tó dára jù lọ láyé .  Ìdí rèé tí wọn fi ń ṣègbọràn sí àṣẹ Jésù Kristi náà pé :  Nítorí náà , ẹ lọ , kí ẹ sì máa sọ àwọn ènìyàn gbogbo orílẹ - èdè di ọmọ ẹyìn , . . . ẹ máa kọ wọn .   Mátíù 28 : 19 , 20 .  Bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ń sapá láti kọ àwọn ènìyàn lẹkọọ Bíbélì yìí , wọn dáwọ lé ohun kan tó ṣeé ṣe kó jẹ ètò ìdánilẹkọọ tó tíì gbòòrò jù lọ nínú ìtàn ẹdá ènìyàn .  Báwo ló ti gbòòrò tó ?  Iṣẹ Ìtẹwé Kan Tó Kárí Ayé  Nínú iṣẹ òjíṣẹ ìta gbangba wọn , àwọn Ẹlẹrìí máa ń lo àwọn ìtumọ Bíbélì tó wà ní ọgọrọọrún èdè .  Àmọ o , wọn tún ti mú Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun jáde ní èdè mọkànlélógún àti Ìwé Mímọ Kristẹni Lédè Gíríìkì ní Ìtumọ Ayé Tuntun  èyí tí wọn ń pè ní Májẹmú Tuntun  ní èdè mẹrìndínlógún mìíràn .  Bákan náà , wọn ń báṣẹ títú Bíbélì yìí sí èdè mọkànlá mìíràn lọ lọwọ .  Àwọn Ẹlẹrìí tún ń pèsè àwọn ìwé ìkẹkọọ tó ń mú kí ìmọrírì fún Bíbélì pọ sí i , tó sì ń mú kí lílóye rẹ túbọ rọrùn sí i .  Fún àpẹẹrẹ , ìwé ìròyìn àtìgbàdégbà yìí , Jí ! , ni wọn ń tẹ ní èdè méjìlélọgọrin , ó sì ju ìpíndọgba ogun mílíọnù ó lé ẹgbẹrún lọnà okòó dín nírínwó  20,380,000  tí wọn ń tẹ jáde nínú ẹdà kọọkan .  Ilé Ìṣọ , tó jẹ èkejì rẹ , ni ìpíndọgba iye tí a ń tẹ jẹ mílíọnù méjìlélógún ó lé ẹgbẹrún lọnà méjìdínnírínwó  22,398,000  ẹdà , ní èdè mẹtàdínlógóje  137  .  Èyí túmọ sí títẹ ohun tó lé ní bílíọnù kan ẹdà àwọn ìwé ìròyìn yìí lọdọọdún !  Ìyẹn nìkan kọ o , wọn tún ń tẹ Ilé Ìṣọ ní èdè mẹrìnlélọgọfà , wọn sì ń tẹ Jí !  ní èdè méjìdínlọgọta nígbà kan náà tí ti èdè Gẹẹsì ń jáde .  Nítorí náà , àwọn èèyàn tó ń sọ onírúurú èdè ń ka ìsọfúnni tó wà nínú àwọn ìwé ìròyìn àtìgbàdégbà yìí nígbà kan náà ní èdè tiwọn gangan .  Láfikún sí i , láwọn ẹwádún àìpẹ yìí , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti mú àràádọta ọkẹ ẹdà àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì jáde .  Ẹdà ìwé náà , Otitọ ti Nsinni Lọ si Iye Aiyeraiye , iye tí a tẹ jáde lé ní mílíọnù mẹtàdínláàdọfà .  Lẹyìn ìgbà yẹn , ẹdà ìwé Iwọ Le Walaaye Titilae ninu Paradise lori Ilẹ Aye , ni a tẹ jáde ni iye tí ó lé ní mílíọnù mọkànlélọgọrin , àti láìpẹ yìí , ó ti lé ní mílíọnù márùndínlọgọrin ẹdà ìwé Ìmọ Tí Ń Sinni Lọ sí Ìyè Àìnípẹkun tí a tẹ jáde ní èdè mẹrìndínláàádọjọ .  Bákan náà , ó lé ní mílíọnù mẹtàléláàádọfà ẹdà ìwé pẹlẹbẹ olójú ìwé méjìlélọgbọn náà , Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ?  tí a ti tẹ jáde ní òjìlélúgba  240  èdè .  Wọn tún ṣe àwọn ìwé kan láti kúnjú àwọn àìní pàtàkì kan .  Iwe Itan Bibeli Mi , èyí tí wọn ṣe fún àwọn ọmọdé , iye tí a tẹ ti wọ mílíọnù mọkànléláàádọta .  Àwọn ìwé méjì tí wọn ṣe nítorí àwọn ọdọlangba , ìyẹn Igba Ewe rẹ  Bi o ṣe le Gbadun rẹ Julọ àti Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , ni iye tí a tẹ lápapọ jẹ mílíọnù mẹtàléláàádọta .  Bákan náà ni Àṣírí Ayọ Ìdílé , èyí tó ti ran àràádọta ọkẹ ìdílé lọwọ láti kojú àwọn ìṣòro wọn kò gbẹyìn , a ti tẹ òun náà ní èdè márùndínlọgọfà .  Àwọn ìtẹjáde mẹrin mìíràn táa mú jáde láti ọdún 1985 , tí wọn ń gbé ìgbàgbọ ró ní pàtàkì nínú Ẹlẹdàá náà , Ọmọ rẹ , àti nínú Bíbélì ni àpapọ iye tí a tẹ lé ní mílíọnù mẹtàdínláàádọfà ẹdà .  Àwọn wọnyí ni Life  How Did It Get Here ?  By Evolution or by Creation ? , Ọkunrin Titobilọla Julọ Ti O Tii Gbé Ayé Rí , The Bible  Gods Word or Mans ? , àti Is There a Creator Who Cares About You ?  Lónìí , àwọn ìtẹjáde táa gbé kárí Bíbélì tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti mú jáde wà lárọọwọtó ní ọtàlélọọdúnrún ó dín méje èdè  353  , díẹ lára àwọn wọnyí yóò sì tún jáde láìpẹ ní èdè méjìdínlógójì sí i .  Ní tòótọ , ohun tó ju ogún bílíọnù àwọn ìwé ńlá , ìwé kékeré , ìwé pẹlẹbẹ , àti àwọn ìwé ìròyìn ni àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti tẹ láti ọdún 1970 wá !  Kò tán síbẹ o , ó fẹrẹẹ tó mílíọnù mẹfà àwọn olùkọ tí ọwọ wọn dí nínú mímú ìmọ Bíbélì tọ àwọn èèyàn lọ ní ilẹ tó ju igba ó lé ọgbọn  230  .  Àmọ báwo ni gbogbo èyí ti ṣeé ṣe , báwo ló sì ṣe nípa lórí ìgbésí ayé àwọn ènìyàn ?  Ìdí Tí Wọn Fi Ń Tẹ Àwọn Ìwé Náà Ní Èdè Abínibí  Bí ìwọ náà ṣe lè fojú inú wò ó , ìsapá gígọntiọ , èyí táa mójú tó dáadáa ló ń béèrè láti mú àwọn ìwé ìkẹkọọ tó jẹ ojúlówó jáde , lóhun tó ju ọgọrùn - ún èdè lọ nígbà kan náà .  Àwọn ẹgbẹ atúmọ èdè , tí wọn ti yọǹda àkókò wọn àti òye iṣẹ wọn , ń lo ẹrọ kọǹpútà láti ṣe iṣẹ tó jẹ ojúlówó , tó péye , tó sì yá kánkán .  Nípa bẹẹ , a ń ṣe àwọn ìwé jáde lẹyẹ - ò - sọkà láwọn èdè tí kò fi bẹẹ sí àwọn olùtumọ tó pọ tó pàápàá .  Ní lọwọlọwọ , ó lé ní àádọta dín lẹgbàá  1,950  àwọn ọkùnrin àtobìnrin tí wọn ń kópa nínú iṣẹ ìtumọ kárí ayé yìí , tí kì í ṣe nítorí àtijèrè níbẹ .  Ṣùgbọn nítorí kí ni wọn ṣe ń ṣe iṣẹ yìí ?  Ṣé ó tiẹ tó ohun tí a ń rúnpá rúnsẹ sí ni , nígbà tó jẹ pé púpọ àwọn tó ń sọ èdè táwọn èèyàn ò fi bẹẹ mọ náà ló tún gbọ èdè gidi mìíràn ?  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti rí i pé ìsapá náà tó bẹẹ , ó jù bẹẹ lọ , nítorí ohun kan náà tí William Tyndale , olùtumọ Bíbélì tí òkìkí rẹ kàn ní ọrúndún kẹrìndínlógún , tọka sí .  Ó kọwé pé :  Mo ti rí i látinú ìrírí bí kò ṣe rọrùn rárá láti kọ àwọn èèyàn gbáàtúù ní òtítọ èyíkéyìí kí òtítọ sì fìdí múlẹ nínú wọn , àyàfi bí wọn bá ní Ìwé Mímọ lédè tiwọn , kí wọn lè rí kókó inú rẹ , bí ìṣètò rẹ ṣe bára jọ , àti ìtumọ tí ẹsẹ Ìwé Mímọ náà ní .   Lóòótọ , kì í ṣe gbogbo ìgbà ló máa ń ṣeé ṣe pé káwọn èèyàn ní àwọn ìtẹjáde Bíbélì ni èdè ìbílẹ wọn .  Àmọ nígbà tí wọn bá ní wọn , òtítọ Bíbélì sábà máa ń tètè wọ wọn lọkàn , ó sì máa ń fìdí múlẹ .  A ti kíyè sí èyí ní àwọn orílẹ - èdè tó wà ní ilẹ Soviet Union àtijọ , níbi táwọn ẹyà ọtọọtọ ti ń sọ àìmọye èdè ìbílẹ .  Ní apá ìbẹrẹ ọrúndún tó kọjá , púpọ lára àwọn èèyàn yìí ni wọn sọ di ará Soviet Union , tí wọn kọ wọn ní èdè Russian  wọn sì sọ ọ di dandan fún wọn pé kí wọn máa sọ èdè náà .  Nípa bẹẹ , wọn máa ń kàwé , wọn sì ń kọwé lédè Russian , síbẹ , wọn ń sọ èdè àbínibí wọn .  Ní pàtàkì jù lọ , látìgbà tí Soviet Union ti ṣubú ní ọdún 1991 ni púpọ lára àwọn èèyàn yìí ti fẹ láti máa sọ èdè àbínibí wọn .  Bọrọ ṣe rí nìyẹn fáwọn tó ń sọ èdè Adyghe , Altai , Belorussian , Georgian , Kirghiz , Komi , Ossetian , Tuvinian , tàbí èyíkéyìí lára ọpọ jaburata èdè tó kù .  Bó tilẹ jẹ pé èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ló lè fi èdè Russian báni sọrọ , àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì tí wọn fi èdè Russian kọ kì í tètè wọ wọn lọkàn .  Àmọ o , ìwé ìkẹkọọ tí wọn bá fi èdè àdúgbò wọn kọ máa ń ru wọn sókè gan - an .  Ẹnì kan tó gba ìwé àṣàrò kúkúrú Bíbélì ní èdè Altai sọ pé :  Ó mà dára o , pé ẹ ti bẹrẹ sí i ṣe ìwé ìkẹkọọ jáde ní èdè wa .   Àpẹẹrẹ mìíràn tún ni ìlú Greenland , erékùṣù kan tó jẹ ilẹ Olótùútù nini , tí àwọn olùgbé ibẹ jẹ ẹgbẹrún lọnà ọgọta péré .  Ilé Ìṣọ àti Jí !  ni a ń tẹ ní èdè Greenlandic , àwọn ìwé ìròyìn náà sì gbayì gan - an ni  bẹẹ sì tún làwọn ìtẹjáde mìíràn táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń tẹ ní èdè Greenlandic náà .  Ká sòótọ , a lè rí irú àwọn ìwé ìkẹkọọ bẹẹ ní ọpọ ilé tó wà láwọn abúlé tó jìnnà réré ní erékùṣù náà .  Ní Gúúsù Pàsífíìkì , èdè Nauruan ni nǹkan bí ẹgbẹrún méje èèyàn ń sọ , àwọn ẹgbẹrún mẹrin àti ẹẹdẹgbẹta  4,500  ń sọ Tokelauan , àwọn tó sì ń sọ Rotuman jẹ ẹgbẹrún méjìlá .  Àwọn Ẹlẹrìí ti ń tẹ àwọn ìwé àṣàrò kúkúrú Bíbélì àti ìwé pẹlẹbẹ jáde báyìí ní àwọn èdè yẹn títí kan Ilé Ìṣọ ẹlẹẹkan lóṣù ní èdè Niuean tí nǹkan bí ẹgbẹrún mẹjọ èèyàn ń sọ , àti ní èdè Tuvaluan tí nǹkan bí ẹgbẹrún mọkànlá èèyàn ń sọ .  Kì í ṣe àsọdùn rárá pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà jẹ ọkan lára àwọn òǹṣèwé tó ń tẹ ìwé púpọ gan - an jáde láwọn èdè tí kò gbajúmọ , tí wọn ń ṣe ìwé ìkẹkọọ Bíbélì láwọn èdè bíi Bislama , Hiri Motu , Papiamento , Mauritian Creole , èdè New Guinea táa mú rọrùn , Creole ti Seychelles , èdè Solomon Islands táa mú rọrùn , àti ọpọ àwọn èdè mìíràn .  Lọpọ ìgbà , bí àwọn tó ń sọ èdè kan bá ṣe kéré sí , bẹẹ ni ibi tí wọn ń gbé ṣe máa ń jẹ àdádó sí , tí wọn sì máa ń tòṣì tó .  Síbẹ , àwọn tó mọọkọ mọọkà ládùúgbò náà lè pọ .  Bíbélì tí wọn fi èdè wọn kọ sì máa ń jẹ ọkan lára àwọn ìwé díẹ tó máa ń wà lárọọwọtó àwọn olùgbé ibẹ .  Àní sẹ , wọn kì í tẹ ìwé ìròyìn kankan jáde nínú díẹ lára àwọn èdè wọnyí , nítorí mímu un jáde á gbọn owó lọ .  Ìdí Táwọn Èèyàn Fi Mọyì Iṣẹ Náà  Nítorí pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń pèsè àwọn ìwé ìkẹkọọ tó ń jẹ kí ọnà táwọn èèyàn ń gbà gbé ìgbésí ayé túbọ sàn sí i , ọpọ èèyàn ló ti yìn wọn fún ìsapá wọn nínú ìtumọ tí wọn ń ṣe .  Linda Crowl , òṣìṣẹ kan ní Ilé Ẹkọ Ìmọ Nípa Ilẹ Pàsífíìkì , èyí tó wà ní Yunifásítì ti Gúúsù Pàsífíìkì ní Suva , Fiji , sọ nípa bí iṣẹ ìtumọ táwọn Ẹlẹrìí ń ṣe ṣe jẹ  ohun tí ń mórí ẹni yá gan - an tó ń ṣẹlẹ ní Pàsífíìkì .   Ó dámọràn àwọn ìtẹjáde wọn fún lílò nítorí bó ṣe jẹ ojúlówó tó .  Nígbà tí Jí !  ẹlẹẹmẹrin lọdún bẹrẹ sí í jáde lédè Samoan , àwọn ìwé ìròyìn àdúgbò náà , títí kan ilé iṣẹ tẹlifíṣọn ìjọba gbé ìròyìn nípa rẹ jáde .  Nígbà tí ìròyìn náà ń lọ lọwọ , wọn fi èèpo ẹyìn Jí !  hàn , wọn sì ṣí àwọn àpilẹkọ tó wà nínú ìwé ìròyìn náà níkọọkan .  Wọn wá bẹrẹ sí í gbé wọn yẹ wò níkọọkan .  Ní pàtàkì jù lọ , láwọn orílẹ - èdè kan , àwọn àjọ tó ń bójú tó ọràn nípa èdè àdúgbò máa ń lọ ṣèwádìí déédéé lọdọ àwọn tó ń túmọ àwọn ìtẹjáde àwọn Ẹlẹrìí , wọn máa ń wádìí nípa gírámà , àkọtọ , ṣíṣẹdá ọrọ tuntun àti bẹẹ bẹẹ lọ .  Ó ṣe kedere pé , iṣẹ ìdánilẹkọọ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe lọfẹẹ ti nípa lórí ìgbésí ayé ọpọlọpọ èèyàn ju kìkì lórí ìgbésí ayé àwọn tó jẹ mẹńbà ìjọ wọn lọ .  Síbẹ , gẹgẹ bí a ti sọ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú , ó fẹrẹẹ tó bílíọnù kan àwọn àgbàlagbà  iye tó kù díẹ kó tó ìdá kan nínú ìdá mẹfà àwọn olùgbé ayé  tí wọn kò mọọkọ mọọkà .  Kí ni a ti ṣe láti ran irú àwọn ẹni bẹẹ lọwọ láti jàǹfààní nínú ìsọfúnni pàtàkì náà , èyí tó jẹ pé kìkì nípa kíkàwé àti kíkẹkọọ nìkan lọwọ fi lè tẹ ẹ ?  Bíbójútó Àwọn Ọràn Ẹkọ Tó Ṣe Pàtàkì  Ní ọpọ orílẹ - èdè , àwọn Ẹlẹrìí ti ṣe ètò mọọkọ - mọọkà lọfẹẹ , wọn sì ń kọ àwọn ènìyàn láti lè kàwé kí wọn sì tún kọ ọ sílẹ .  Wọn tiẹ tún ti ṣe àwọn ìwé atọnà tiwọn fúnra wọn , irú bíi ìtẹjáde náà , Apply Yourself to Reading and Writing , èyí tí wọn ti mú jáde ní èdè méjìdínlọgbọn .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn èèyàn , títí kan àwọn obìnrin àtàwọn àgbàlagbà , ni wọn ti ràn lọwọ láti di ẹni tó mọọkọ , tó sì mọọkà nípasẹ àwọn kíláàsì wọnyí .  Ní Burundi , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti darí àwọn kíláàsì mọọkọ - mọọkà , èyí tó ti ran ọgọrọọrún àwọn ènìyàn lọwọ láti lè kàwé kí wọn sì tún kọwé .  Lẹyìn tí Ilé Iṣẹ Àbójútó Ètò Ẹkọ Àgbà ní Orílẹ - Èdè náà yẹ àwọn ìyọrísí rere tí ìṣètò yìí ní wò , ó fi ẹbùn dá àwọn Ẹlẹrìí mẹrin lọlá , àwọn tí wọn jẹ olùkọ ní Àyájọ Ọjọ Mọọkọ - Mọọkà Lágbàáyé , ní September 8 , 1999 .  Ìròyìn tó tẹ lé e yìí la rí gbà nípa àwọn kíláàsì mọọkọ - mọọkà ní nǹkan bí ẹẹdẹgbẹrin ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Mòsáńbíìkì , ó sọ pé :  Láàárín ọdún mẹrin tó ti kọjá , àwọn akẹkọọ tí wọn jẹ ẹgbẹrún márùn - ún ó lé mọkàndínláàádọrùn - ún  5,089  ló ti kẹkọọ yege , ní lọwọlọwọ báyìí , àwọn ẹgbẹrún mẹrin mìíràn sì ti forúkọ sílẹ .   Akẹkọọ kan kọwé pé :  Mo fẹ fi ìmọrírì àtọkànwá mi hàn fún iléèwé náà . . .  N kò mọ dò tẹlẹ .  Ọpẹlọpẹ iléèwé náà , mo ti lè kàwé báyìí , mo ti lè kọwé pẹlú bó tilẹ jẹ pé mó ṣì nílò ìdánrawò sí i .   Láti 1946 , tí wọn ti bẹrẹ sí i ṣe àkọsílẹ ní Mẹsíkò , ó lé ní ẹgbẹrún mẹtàlélógóje  143,000  ènìyàn níbẹ tí wọn ti kọ báa ti ń kàwé àti báa ti ń kọwé ní àwọn àkànṣe iléèwé táa dá sílẹ láti kọ àwọn èèyàn .  Obìnrin kan tó jẹ ẹni ọdún mẹtàlélọgọta kọwé pé :  Mo dúpẹ gan - an lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , tí wọn kọ mi báa ti ń kàwé àti báa ṣe ń kọ ọ sílẹ .  Ìgbésí ayé mi ti dojú rú tẹlẹ .  Àmọ ní báyìí , mo lè lọ sínú Bíbélì fún ìmọràn , mo sì ti rí ayọ nínú ìsọfúnni rẹ .   Bákan náà ni àwọn Ẹlẹrìí ti kọ ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn láti mọọkọ kí wọn sì mọọkà ní orílẹ - èdè Brazil , ní Gúúsù Amẹríkà .  Obìnrin kan tó jẹ ẹni ọdún mẹrìnlélọgọta sọ pé :  Ńṣe ni mímọ ìwé kà dà bí ìgbà tí wọn tú ẹwọn tí wọn ti fi di èèyàn fún ọpọlọpọ ọdún .  Mo ti wá láǹfààní láti ka oríṣiríṣi ìsọfúnni báyìí .  Ṣùgbọn èyí tó ṣe pàtàkì jù ni pé , kíka Bíbélì àti kíkẹkọọ rẹ gbà mí lọwọ àwọn ẹkọ èké .   Lọpọ ìgbà , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó ń fi Bíbélì kọ àwọn èèyàn máa ń ran olúkúlùkù àwọn akẹkọọ wọn lọwọ láti mọwé kà .  Ní Philippines , Martina ti lé lọgọrin ọdún nígbà tí Ẹlẹrìí kan kàn sí i .  Martina fẹ láti kẹkọọ Bíbélì déédéé , àmọ kò lè kàwé .  Pẹlú ìrànwọ ẹni tó ń kọ ọ lẹkọọ Bíbélì , Martina bẹrẹ sí í tẹ síwájú , bó sì ti ń gba ìdánilẹkọọ kún un nínú ìjọ àdúgbò náà , ó dẹni tó tóótun láti fi Bíbélì kọ àwọn ẹlòmíràn .  Lónìí , ó ti di olùkọ Bíbélì alákòókò kíkún tó mọwé kà , tó sì mọọkọ .  A ti rí i pé gbogbo èèyàn ló ṣeé ṣe fún láti mọọkọ kí wọn sì mọọkà .  Síbẹ , a wá lè béèrè pé , Ǹjẹ ìmọ tó tinú Bíbélì wá , èyí tó ní í ṣe pẹlú Ọlọrun àtàwọn ète rẹ tiẹ ń ṣe àwọn èèyàn láǹfààní ní ti gidi ?  Èyí tó kẹyìn nínú ọwọ àwọn àpilẹkọ yìí yóò dáhùn ìbéèrè yẹn .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21    Ó Kọjá Nǹkan Tí Mo Lè Fẹnu Sọ . . .    Àwọn aláṣẹ ìjọba , àwọn òṣìṣẹ ilé ẹkọ , àtàwọn mẹkúnnù , gbogbo wọn ló ti kíyè sí ìsapá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , bí wọn ti ń sapá láti kọ gbogbo èèyàn lẹkọọ káàkiri ayé .  Àpẹẹrẹ díẹ lára ohun táwọn èèyàn sọ rèé :   Èmi àti ìjọba mi láyọ gan - an ni , nítorí pé ìwé yìí  Iwọ Le Walaaye Titilae ninu Paradise lori Ilẹ Aye , ní èdè Tuvaluan  tún ti jẹ àfikún tuntun tó sì ṣe pàtàkì sí  búrùjí  ilẹ Tuvalu .  Ó yẹ kí inú yín dùn gan - an ni fún ipa tí ẹ ti kó  ipa títayọ yín nínú gbígbé àwọn ènìyàn orílẹ - èdè yìí ró nípa tẹmí .  Ó dá mi lójú pé a óò kọ ọrọ nípa ìwé yìí sínú ìtàn Tuvalu lórí ọràn tó dá lé títẹ àwọn ìwé ìdánilẹkọọ jáde .   Dókítà T .  Puapua , olórí ìjọba tẹlẹ fún Tuvalu , Gúúsù Pàsífíìkì .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ìṣètò ìtẹwé tó múná dóko , wọn ń lo ìmọ iṣẹ ẹrọ tó tíì péye jù lọ ní Gúúsù Pàsífíìkì . . . .  Itú tí wọn ń pa nínú iṣẹ ìtẹwé yìí tún wá kàmàmà téèyàn bá wo ọpọ jaburata ọnà ìjùmọsọrọ lóríṣiríṣi . . . tó kún àwọn erékùṣù Pàsífíìkì fọfọ .   Linda Crowl , Yunifásítì ti Gúúsù Pàsífíìkì , Suva , Fiji .   Ẹ wo bí ìwé Àṣírí Ayọ Ìdílé ní èdè Ísókó ti jẹ àgbàyanu tí ó sì lágbára tó !  A dúpẹ lọwọ àwọn olùyọǹda ara ẹni tó ń ṣiṣẹ ní ẹka ìtumọ èdè Ísókó fún ríràn wá lọwọ láti lóye ìwé náà lẹkùn - únrẹrẹ .   C.O.A . , Nàìjíríà .   Bí ìmọrírì mi ṣe tó fún títú tí wọn túmọ Bíbélì  Ìtumọ Ayé Tuntun lédè Serbian  , lọnà tó rọrùn láti lóye kọjá nǹkan tí mo lè fẹnu sọ .  Ìgbà kan wà tí mo gbìyànjú láti ka gbogbo Bíbélì lódindi , àmọ , mo rí i pé kíákíá ni mo máa ń gbé e sílẹ nítorí pé èdè tí wọn fi kọ ọ kò yé mi .  Ó ti wá ṣeé ṣe fún mi báyìí láti ka ìtumọ tí kò lẹgbẹ yìí , kí n sì lóye rẹ !   J .  A . , Yugoslavia .   Ẹ ṣe gan - an ni fún àwọn ìtẹjáde àtàtà yẹn , tí wọn kún fún ìsọfúnni tí wọn sì ń gbéni ró tí ẹ túmọ sí èdè Tiv .  Kí ń sòótọ , mi ò mọ bí mo ṣe lè sọ gbogbo àǹfààní àti ìṣírí tó ń wá látinú àwọn ìwé ńlá àtàwọn ìwé pẹlẹbẹ wọnyí .  Ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ni àwọn ìtẹjáde wọnyí ti tẹ lọwọ .   P.T.S . , Nàìjíríà .   Àwòrán   Mílíọnù mẹrìndínlógójì ẹdà , ní èdè márùndínlọgọfà   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16 , 17   Ó lé ní ọgọrùn - ún mílíọnù ẹdà  Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun  táa ti tẹ jáde ní èdè mẹtàdínlógójì   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Ó fẹrẹẹ tó ẹgbẹrún méjì èèyàn tó ń kópa nínú títúmọ àwọn ìwé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà jákèjádò ayé .  àwùjọ àwọn tó ń túmọ sí èdè Zulu ní Gúúsù Áfíríkà , lápá òsì ; àti ẹni tó ń túmọ èdè Japanese , nísàlẹ    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Ó lé ni bílíọnù kan ìwé ìròyìn  Ilé Ìṣọ  àti  Jí !   tí a ń tẹ lọdọọdún   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Káàkiri ayé ni àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń darí kíláàsì mọọkọ - mọọkà .   Mẹsíkò , lápá ọtún ; àti Burundi , nísàlẹ   Ẹkọ Tó Wúlò Títí Ayé   Bíbélì  ni  atọnà tó ga jù lọ fún gbígbé ìgbésí ayé .   Thomas Tiplady , 1924 .  KÌ Í ṢE àsọdùn rárá táa bá sọ pé ẹkọ táa gbé karí Bíbélì máa ń yí ìgbésí ayé padà .  Ó ti mú kí àwọn tí ìgbésí ayé wọn kò já mọ nǹkan nígbà kan rí , tó sì kún fún wàhálà di ẹni tí ìgbésí ayé wọn wá nítumọ tó sì kún fún ìrètí .  Òbí kan tó jẹ anìkantọmọ láti orílẹ - èdè Namibia kọwé sí ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Gúúsù Áfíríkà pé :   Ẹni ọdún mọkàndínlọgbọn ni mí , kò sì ju ọjọ méjì péré ti mo fi ka ìwé náà , Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , tán .  Ó wọ mí lọkàn gan - an ni nítorí mi ò ní alábàárò kankan .  Ẹni tí mo bímọ fún kú nínú jàǹbá ọkọ ayọkẹlẹ , ó sì fi àwọn ọmọ kéékèèké méjì sílẹ fún mi .  Ìyà tó ń jẹ wá kúrò ní kèrémí .  Nígbà míì , mo máa ń rò ó pé ó kúkú sàn kí n pa wọn , kí èmi náà sì pa ara mi .  Ṣùgbọn nígbà ti mo rí ìwé yìí , mo pèrò mi dà .  Ẹ jọwọ , ẹ ràn mí lọwọ , ẹ wá bá mi ṣèkẹkọọ Bíbélì lọfẹẹ .   Bíbélì jẹ ìwé atọnà tó lè ran àwọn èèyàn lọwọ láti ṣàṣeyọrí ní gbogbo apá ìgbésí ayé wọn  nínú àjọṣe wọn pẹlú ìdílé wọn , pẹlú àwọn òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ wọn , àtàwọn tí wọn jọ ń gbé ládùúgbò .  Ó ń fúnni ní ìtọsọnà tó jíire nípa béèyàn ṣe lè lépa ohun tó dára kí ó sì yàgò fún ohun tó burú .  Ìwé kan tó dìídì ń sọ bí a ṣe lè kojú ọràn ìgbésí ayé ni .  Bóo ti ń kà á , bẹẹ ni wàá máa rí i pé àkọsílẹ àwọn ènìyàn tó ti gbé ayé rí ló kún inú rẹ .  Wàá rí nǹkan tó mú kí ìgbésí ayé àwọn kan láyọ kó sì lérè , tí tàwọn kan sì jẹ kìkì wàhálà àti ìbànújẹ .  Àwọn nǹkan tó ní láárí àtèyí tí kò wúlò á wá di èyí tó hàn sí ẹ kedere .  Ẹkọ Tó Wúlò fún Ìgbésí Ayé Ìsinsìnyí  Bíbélì tẹnu mọ ìdí tí ọgbọn tó wúlò fi ṣe pàtàkì .  Ó sọ pé :  Ọgbọn ni ohun ṣíṣe pàtàkì jù lọ .  Ní ọgbọn .   Ó tún jẹ ká mọ pé ọpọ ìgbà ni ẹdá ènìyàn kì í ní ọgbọn , nítorí náà ó ṣí wa létí pé :  Bí ẹnikẹni nínú yín bá ṣaláìní ọgbọn , kí ó máa bá a nìṣó ní bíbéèrè lọwọ Ọlọrun , nítorí òun a máa fi fún gbogbo ènìyàn pẹlú ìwà ọlàwọ .   Jákọbù 1 : 5 .  Báwo ni Ẹlẹdàá wa , Jèhófà Ọlọrun , ṣe ń fi ọgbọn fúnni pẹlú ìwà ọlàwọ ?  Nípasẹ Ọrọ rẹ , Bíbélì ni , èyí tí ó ń rọ wá pé kí á máa kà á .  Ọlọrun jírẹẹbẹ pé :  Ọmọ mi , bí ìwọ yóò bá gba àwọn àsọjáde mi , tí ìwọ yóò sì fi àwọn àṣẹ tèmi ṣúra sọdọ rẹ , láti lè dẹ etí rẹ sí ọgbọn . . . , ìwọ yóò lóye ìbẹrù Jèhófà , ìwọ yóò sì rí ìmọ Ọlọrun gan - an .  Nítorí Jèhófà fúnra rẹ ní ń fúnni ní ọgbọn .   Nígbà táa bá mú àmọràn táa rí nínú Ọrọ Ọlọrun lò , táa sì wá rí bó ṣe wúlò tó , a ó mọ pé lóòótọ ló fi ọgbọn Ọlọrun hàn .  Fún àpẹẹrẹ , gbé ọràn kíkojú ìṣòro àìnílọwọ yẹ wò .  Bíbélì dámọràn iṣẹ àṣekára , ó sì kìlọ pé ká yẹra fún àwọn àṣà fífi nǹkan tí kò tó tẹlẹ ṣòfò .  Nípa bẹẹ , ó hàn kedere pé àwọn àṣàkaṣà bíi lílo tábà àti mímu ọtí nímukúmu kò sí ní ìbámu pẹlú àwọn ìlànà Bíbélì .  Òwe 6 : 6 - 11 ; 10 : 26 ; 23 : 19 - 21 ; 2 Kọríńtì 7 : 1 .  Ní ti ipa táwọn táa ń bá kẹgbẹ lè ní lórí wa ńkọ ?  Bíbélì sọ pé :  Ẹni tí ó bá ń bá àwọn ọlọgbọn rìn yóò gbọn , ṣùgbọn ẹni tí ó bá ń ní ìbálò pẹlú àwọn arìndìn yóò rí láburú .   Ṣe ìwọ náà ti ṣàkíyèsí pé lọpọ ìgbà lẹmí ṣohun tẹgbẹ ń ṣe ti ti àwọn èèyàn  lọmọdé àti lágbà  sínú mímutí àmujù , jíjoògùnyó , àti ṣíṣe ìṣekúṣe ?  Òótọ ni o , táa bá ń bá àwọn tí wọn ń hu irú ìwà bẹẹ rìn , àwa náà á dà bíi wọn , àní gan - an bí Bíbélì ṣe wí pé :  Ẹgbẹ búburú a máa ba ìwà rere jẹ .   1 Kọríńtì 15 : 33 .  Dájúdájú , gbogbo wa la fẹ jẹ aláyọ .  Ṣùgbọn báwo nìyẹn ṣe lè ṣeé ṣe ?  Ǹjẹ o mọ pé Bíbélì sọ pé kì í ṣe níní àwọn nǹkan ló lè fúnni láyọ , kàkà bẹẹ , ó jẹ nípa níní ìṣarasíhùwà àti àjọṣe bíbójúmu , pàápàá jù lọ níní àjọṣe rere pẹlú Ọlọrun ?  Nínú Ìwàásù lílókìkí tí Jésù Kristi ṣe lórí Òkè , ó sọ pé àwọn tó láyọ ní tòótọ ni àwọn tí  àìní wọn nípa ti ẹmí ń jẹ lọkàn ,  tí wọn jẹ  onínú tútù ,   tí òùngbẹ ń gbẹ wọn fún òdodo ,  tí wọn jẹ  aláàánú ,   àwọn ẹni mímọ gaara ní ọkàn - àyà ,  àti àwọn  ẹlẹmìí àlàáfíà .   Mátíù 5 : 1 - 9 .  Nígbà tóo bá ronú jinlẹ nípa àwọn ẹkọ inú Bíbélì , wàá mọyì bí wọn ṣe lè ṣèrànwọ láti tọ wa sọnà nínú ìgbésí ayé wa .  Gẹgẹ bí orísun ìmọràn , Bíbélì kò lẹgbẹ .  Kò sígbà tí ìmọràn rẹ kì í ṣàǹfààní  kì í sọrọ tí kò gbéṣẹ bẹẹ ni kì í ṣèpalára fún wa .  Àwọn tó máa ń fi ìmọràn Bíbélì sílò máa ń jàǹfààní nígbà gbogbo .  Ẹkọ Tó Wúlò Títí Ayé  Síbẹ , ní àfikún sí pé ó ń ṣàǹfààní fún wa nísinsìnyí , Bíbélì tún fúnni ní ìrètí fún ìgbésí ayé ọjọ iwájú .  Ó sọ nípa fífọ ilẹ ayé mọ tónítóní àti sísọ ọ di ilé àgbàyanu fún àwọn tó bá sin Ọlọrun .  Kíyè sí àkọsílẹ tí ń múni lọkàn yọ yìí nípa ọjọ ọla :  Wò ó !  Àgọ Ọlọrun wà pẹlú aráyé , yóò sì máa bá wọn gbé , wọn yóò sì máa jẹ ènìyàn rẹ .  Ọlọrun fúnra rẹ yóò sì wà pẹlú wọn .  Yóò sì nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .  Àwọn ohun àtijọ ti kọjá lọ .   Ìṣípayá 21 : 3 , 4 ; Òwe 2 : 21 , 22 .  Tiẹ rò ó wò ná : Kò sí àwọn ọmọ olókùnrùn mọ , kò sí ebi mọ , àwọn àrùn tí ń dáyà foni , tó ń gba okun ara lọwọ èèyàn ti dàwátì , kò ní sí ìrora gógó mọ !  Ẹkún táwọn èèyàn ń sun nígbà táyé bá sú wọn , tí wọn bá ní ìjákulẹ , àti ẹdùn ọkàn yóò pòórá , nítorí àwọn ipò tó ń fa irú àwọn nǹkan bẹẹ yóò ti di èyí táa yí padà tàbí táa mú kúrò .  Níwọn bí agbo àwọn áńgẹlì tí í ṣe ọmọ ogun Ọlọrun yóò ti pa àwọn ẹni burúkú tó kọ láti yí padà run nígbà yẹn , àwọn olè , apànìyàn , òpùrọ , àtàwọn tó ń fayé nini lára kò tún ní sí mọ .  Á ṣeé ṣe fáwọn èèyàn láti ní ilé tiwọn , tí wọn á sì gbádùn wọn láìséwu .  Aísáyà 25 : 8 , 9 ; 33 : 24 ; 65 : 17 - 25 .  Ǹjẹ ìyẹn dùn mọ ọ nínú ?  Ṣé wàá fẹ láti túbọ mọ nípa bí o ṣe lè fi àwọn ìlànà Bíbélì sílò kí o bàa lè ṣe ara rẹ láǹfààní nísinsìnyí àti lọjọ iwájú ?  Bó bá jẹ bẹẹ , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , inú wọn yóò sì dún láti fi ìwọ àti ìdílé rẹ sínú ètò  ẹkọ tó wúlò títí ayé  tí wọn ń ṣe kárí ayé .  Títukọ Lọ Dójú Ikú  Látọwọ akọròyìn Jí !  ní ilẹ Faransé  Ẹ JẸ ká fojú inú wo bí ìran náà ti gbayì tó .  Àwọn èrò dúró , wọn tẹjú mọ bí agánrán ọkọ òkun alájẹ ti ọba ilẹ Faransé tó ṣẹṣẹ bẹrẹ iṣẹ ti ń fi etíkun Mẹditaréníà ní Marseilles sílẹ .  Ó jẹ ọkan lára àwọn ọkọ okun rírẹwà jù lọ tó tíì rìnrìn àjò lórí òkun rí .  Wọn fi iṣẹ ọnà dídíjú àti góòlù tó pọ rẹpẹtẹ tòun ti péálì dárà si lára lápá ẹyìn .  Lápá òkè , àwọn aṣọ tí wọn fi abẹrẹ ṣọnà sí lára tún pa kún ẹwà ọlọba rẹ lọnà tó hẹrẹǹtẹ .  Bí ìmọlẹ òwúrọ ti ń tàn yòò lára ohun àrà tí wọn náwó lé kọjá ààlà yìí , pẹlú ìwúrí làwọn kan fi bẹrẹ síí ronú nípa irú ẹni tí Ọba Louis Kẹrìnlá jẹ , ìyẹn  Ọba Oòrùn .   Nígbà tó fi máa di ọrúndún kẹtàdínlógún , wọn ò fi bẹẹ lo ọkọ okun alájẹ fún ogun jíjà mọ , síbẹ , ńṣe ni Ọba Louis Kẹrìnlá pinnu pé òún á túbọ sọ ọkọ okun tòun di púpọ kí ó di ogójì  ìyẹn ni ọwọ ọkọ òkun alájẹ tó tíì pọ jù lọ ní Mẹditaréníà .  Àwọn ògbógi fojú díwọn rẹ pé , ogún á tiẹ fẹrẹẹ pọ jù fún ohun tó nílò .  Kí ni ète rẹ fún níní ọwọ ọkọ òkun tó pọ tó bẹẹ ?  Jean - Baptiste Colbert , tó jẹ bọba - jíròrò rẹ sọ pé :  Kò sí nǹkan tó lè sọ títóbi ọba kan , tó sì túbọ lè mú un gbayì láàárín àwọn ará ilẹ òkèèrè tó níní ọkọ òkun .   Ká sòótọ , ìdí pàtàkì tó mú Louis kó ọkọ òkun jọ bẹẹ ni pé kó lè gbayì .  Àmọ , kí ni iyì yẹn ná an ?  Ìwọ wo ìyà tó jẹ ọmọ èèyàn .  Nínú ọkọ òkun kan tí kò ju mítà márùndínláàádọta ní gígùn , tí fífẹ rẹ kò sì ju mítà mẹsàn - án lọ ní wọn kó àwọn atukọ tí wọn jẹ àádọta lé nírínwó  450  sí .  Inú ibi tó há gádígádí yìí ní wọn ń gbé tí wọn sì ti ń ṣiṣẹ fún ọpọ oṣù láìdáwọdúró .  Gbogbo ara wọn ti di kìkìdá egbò nítorí atẹgùn tó ń fẹ wá látinú okun oníyọ náà , bẹẹ sì ni àpá nínà tí wọn ń nà wọn nígbà gbogbo kún ara wọn yánna - yànna .  Ìdajì lára wọn ló máa kú nínú ohun táwọn òpìtàn ọmọ ilẹ Faransé pè ní  ohun tó bayé àwọn ọkùnrin jẹ jù lọ  ní ilẹ Faransé .  Àní sẹ , ohun táwọn kan fi ń ṣayọ yọ tí wọn sì ń ṣògo nínú rẹ ló jẹ ọràn ìbànújẹ àti ikú fáwọn mìíràn .  Níbo gan lọba yẹn ti rí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn atukọ tí wọn ń tukọ àwọn ọkọ òkun rẹ tó jẹ ogójì ?  Rírí Àwọn Atukọ  Ní Sànmánì Ìbẹrẹ Ọlàjú , àwọn ọkùnrin olómìnira làwọn atukọ ọkọ òkun tàbí galeotti , gẹgẹ bí wọn ṣe máa ń pè wọn , iṣẹ tó gbayì ni wọn sì mọ iṣẹ atukọ sí nígbà yẹn .  Àmọ nígbà tó fi máa di ọrúndún kẹtàdínlógún , ọrọ ò jẹ bẹẹ mọ .  Díẹ lára àwọn atukọ náà , tí wọn jẹ ará Turkey ni wọn rà wá láti Ilẹ Ọba Ottoman .  Mùsùlùmí lèyí tó pọ jù lọ lára wọn , bó tilẹ jẹ pé díẹ nínú wọn jẹ ẹlẹsìn Ọtọdọọsì .  Wọn tún máa ń lo àwọn tí wọn bá kó lójú ogun .  Àwọn òpìtàn ilẹ Faransé sọ pé :  Ó dájú pé lára àwọn ìwà tó kóni nírìíra jù lọ tó sì tún jẹ ti òpònú tí wọn hù ni mímú agbo òṣìṣẹ wọn  lágbára  nípa lílọ kó àwọn jagunjagun Àmẹríńdíà dà sínú ọkọ òkun Ọba Oòrùn náà .   Àṣìṣe ni kíkó tí wọn kó àwọn Àmẹríńdíà náà já sí fún wọn o .  Lọdún 1689 , wọn dá wọn padà sílé nígbà tí àwọn Àmẹríńdíà halẹ mọ àwọn ọmọ ilẹ Faransé tó kọkọ tẹdó .  Bó ti wù kó rí , iṣẹ ìlépa ipò ọlá tí Louis lọ dáwọ lé ń béèrè fún àwọn atukọ púpọ sí i .  Colbert bá a rí ojútùú sí i .  Ó sọ ohun tí ọba fẹ fáwọn adájọ pé ,  kí wọn dẹbi fáwọn ọdaràn tó pọ jù lọ , àti pé àwọn tí wọn ti dájọ ikú fún ni kí wọn rán lọ sínú àwọn ọkọ òkun náà kí wọn kúkú lọ máa tukọ níbẹ .   Kì í ṣe nǹkan tuntun láti máa lo àwọn ọdaràn ní irú ọnà yìí .  Wọn ti lo àwọn ẹlẹwọn rí gẹgẹ bí ẹrú nínú ọkọ ojú omi , lásìkò táwọn àti Ítálì jọ jagun ní nǹkan bí ọrúndún méjì ṣáájú ìgbà yẹn .  Àmọ o , kò tíì sí iye tí wọn rán lọ sínú ọkọ òkun tí ó tó ti ìgbà ìṣàkóso Louis Kẹrìnlá àti Louis Kẹẹẹdógún , ìyẹn ọmọ tí ọmọ ọmọ rẹ bí .  Láàárín ọdún 1680 sí 1748 , nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà ọgọta  60,000  ni wọn dájọ fún láti lọ tukọ .  Àwọn wo ló di ẹrú nínú ọkọ òkun yìí ?  Àwọn Wo Ni Wọn Lọ Ṣà ?  Nǹkan bí ìdajì lára àwọn tí wọn kó lọ sínú àwọn ọkọ okun náà ló jẹ pé ọràn tí wọn dá kò tó nǹkan .  Wọn bẹrẹ látorí àwọn tó pààyàn dórí àwọn olè kéékèèké .  Ọnà yìí kan náà ni wọn fi ń fìyà jẹ àwọn tó ṣe fàyàwọ , tó jẹ pé nígbà míì , àwọn ló máa ń pọ jù nínú àwọn tó ń ṣe atukọ .  Láfikún sí i , wọn tún máa ń fipá mú àwọn èèyàn tí kò fi bẹẹ bẹgbẹ mu láti lọ ṣiṣẹ nínú àwọn ọkọ òkun ọhún .  Lọdún 1666 , ọgá tó ń bójú tó wọn ní Marseilles kọwé pé :  Màá fẹ kí wọn pa á láṣẹ pé kí wọn kó àwọn tí wọn jẹ òkú ọlẹ , àwọn arìnrìn - àjò onísìn , . . . àwọn Alárìnkiri àtàwọn tí kò níbi tí wọn ń forí lé dà sínú àwọn ọkọ òkun náà . . . .  Ìyẹn á jẹ káwọn tó ń dá òórùn palẹ dá nílẹ .   Nípa bẹẹ , pẹlú òfin awúrúju tí wọn fi bojú pé ìtọjú ìlú làwọn ń ṣe , ni wọn bá kó àwọn Alárìnkiri àtàwọn onírìn - àrè dà mọ wọn .  Àní lọdún 1660 , wọn tiẹ tún fipá kó àwọn arìnrìn - àjò onísìn ará Poland kan tó ń bẹ ibi mímọ kan wò ní ilẹ Faransé mọ àwọn tí wọn ń ṣà kiri !  Ibòmíràn tí wọn tún ti ń rí òṣìṣẹ ni látinú àwọn ọmọ ogun tó sá , tó jẹ pé lẹyìn tọwọ wọn bá tẹ wọn , wọn á dájọ ẹwọn gbére fún wọn nínú ọkọ òkun .  Gígé ni wọn máa ń gé imú àti etí àwọn ìsáǹsá yìí , tí wọn á fi nǹkan dá àpá sí ẹrẹkẹ wọn , tí wọn á sì fá wọn lórí kodoro .  Lásìkò tí Ọba Louis Kẹrìnlá ń ja onírúurú ogun lọdún 1685 sí 1715 , nǹkan bí ẹgbẹrún mẹtàdínlógún  17,000  àwọn ìsáǹsá ní wọn kó lọ sínú àwọn ọkọ òkun náà .  Kí lohun tó ń dúró de àwọn ọkùnrin yìí níbẹ ?  Ohun Tójú Wọn Rí  Ká sòótọ , kò ṣẹṣẹ dìgbà táwọn atukọ yìí bá dé ojú okun kí ìyà wọn tó bẹrẹ .  Lákọọkọ ná , wọn á wà nínú àwọn ọgbà ẹwọn kan fún bí oṣù mẹfà , kó to di pé wọn á fi ṣẹkẹṣẹkẹ dè wọn mọ ọgọrọọrún àwọn ẹlẹwọn míì , tí wọn á sì wọ wọn tuuru lọ sí Marseilles .  Fún àwọn kan , irú bí àwọn tí wọn kó wá láti Brittany tàbí Paris , ìrìn tipátipá ẹlẹgbẹrin kìlómítà tí ń kó jìnnìjìnnì báni yìí máa ń gbà ju oṣù kan lọ .  Ẹnì kàn tó gbé ayé nígbà yẹn sọ pé ìyẹn jẹ  ìyà tó burú jù lọ tí wọn fi ń jẹ àwọn ẹlẹwọn .   Ojú ọnà ni púpọ wọn kú sí .  Àmọ o , kì í kàn ṣe jíjìnnà tí ìrìn - àjò náà jìnnà tàbí oúnjẹ tí ò tó nǹkan tí wọn ń fún wọn jẹ lójúmọ ló ń pa wọn .  Ìṣekúṣe làwọn ẹṣọ máa ń ṣe àwọn ẹlẹwọn náà .  Ìnàkunà àti àìsí oúnjẹ pẹlú oorun sì bẹrẹ sí gbẹmí wọn .  Síwájú sí i , àwọn èèyàn tó wà lójú ọnà ilẹ Faransé táwọn ọkùnrin náà máa ń gbà kọjá ní gbogbo ìgbà kì í fi bẹẹ fojú àánú hàn sí wọn .  Wọn tiẹ sọ pé nígbà tí ọkan lára àwọn ẹlẹwọn náà tọrọ omi lọwọ àwọn obìnrin tó wà ládùúgbò náà , ohun tí wọn fi fún un lésì ni pé :  Rìn ńlẹ , rìn ńlẹ !  Wàá mu omi á sú ẹ níbi tí o ń lọ !   Ìdajì Wọn Ni Kò Yè É  Ọpọ àwọn tí wọn rán lọ sẹwọn níbẹ ni kò rí òkun rí láyé wọn , ká má ṣẹṣẹ wá sọ pé kí wọn rí ọkọ òkun rí .  Nítorí náà , ìjayà ńlá gbáà ni bíbá tí wọn bá ara wọn létíkun Marseilles jẹ fún wọn .  Bí ẹran ni wọn ṣe máa ń kó àwọn ẹlẹwọn náà pa pọ sínú ọkọ òkun ṣíṣófo kan tí wọn á sì wá yẹ wọn wò , kò yàtọ sí bí ọkan nínú wọn ṣe kọwé pé , bíi  màlúù tí wọn lọ rà lọjà  làwọn rí .  Nínú ètò ọkọ òkun náà , wọn á gba kúlẹkúlẹ ìsọfúnni nípa wọn sílẹ , wọn á wá fún ọkọọkan wọn ní nọńbà èyí tí wọn á bẹrẹ sí lò fún wọn dípò orúkọ wọn .  Òpìtàn kan sọ pé :  Kò sí àní - àní pé dídi apá kan àwùjọ àwọn atukọ ọkọ òkun náà ń fa ìpòrúurùu ọkàn tó ga , wàhálà tó sì ń kó bá ìrònú òun ìhùwà àti ara kì í ṣe kékeré .   Àmọ , kékeré lèyí jẹ lẹgbẹẹ ìyà tó ṣì ń dúró dè wọn o .  Nínú àyè kékeré kan tí kò ju mítà méjì ó lé díẹ ní gígùn àti mítà kan ó lé díẹ ní fífẹ , ni àwọn ọkùnrin márùn - ún ń gbé tí wọn sì ń tukọ fún ọpọ oṣù láìdáwọdúró tí ẹsẹ wọn sì wà ní dídè mọ àwọn àga gbọọrọ .  Àyè tí atukọ kọọkan ní kò ju sẹǹtímítà márùndínláàádọta lọ fún jíjókòó .  Àyè ọhún há débi pé , àwọn ọkùnrin náà kì í lè ṣẹ apá wọn po rárá nígbà tí wọn bá ń fa àjẹ náà mọra , èyí tí ọkọọkan rẹ gún tó mítà méjìlá tó sì wúwo níwọn àádóje kìlógíráàmù  130  .  Fífi àjẹ wa ọkọ fún ọpọ wákàtí láìdáwọdúró jẹ iṣẹ tó ṣòro gan an tó máa ń já iṣan àwọn atukọ náà , tó sì ń tán wọn lókun àti agbára .  Òpìtàn kan sọ pé :  Ohun téèyàn lè fi wé ni iṣẹ tó lè koko jù lọ tí wọn ń ṣe ní ilẹ olóoru .   Àwọn ọkọ òkun alájẹ kì í ga sókè , nǹkan táwọn atukọ náà sì fi kọjá omi sókè kò ju mítà kan lọ .  Fún ìdí yẹn , ìgbà gbogbo ni ara wọn máa ń rẹ , inú omi sì ni ẹsẹ wọn máa ń wà bí wọn ti ń tukọ lọ , tí atẹgùn oníyọ sì ti sọ ẹran ara wọn di elégbò .  Oúnjẹ tí wọn ń fún wọn lójúmọ kò tó nǹkan .  Òpìtàn kan sọ pé :  Kò sóhun táwọn ẹlẹwọn yìí kì í ṣe láti rí i pé ẹmí àwọn kò bọ .   Ọrọ pé wọn ń ráyè sá lọ kò ṣẹlẹ .  Owó tí wọn ń san fún mímú àwọn tó bá sá lọ túbọ sún àwọn mẹkúnnù àdúgbò náà láti dara pọ nínú ṣíṣọdẹ èyíkéyìí nínú wọn tó bá gbìyànjú láti sá lọ .  Kìkì ìkan nínú ọgọrùn - ún wọn ló máa ń ṣeé ṣe fún .  Wọn kì í fi bẹẹ tẹ lé ẹjọ ẹwọn tí wọn bá dá .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé , atukọ kan tí wọn dá ẹwọn ọdún díẹ fún ṣì lè wà níbi tó tí ń tukọ lọdún mẹẹẹdọgbọn lẹyìn ìgbà yẹn .  Nǹkan bí ìdá kan nínú mẹta àwọn ọkùnrin náà ló máa ń kú láàárín ọdún mẹta àkọkọ .  Táa bá kó gbogbo wọn pọ , ìdajì àwọn atukọ náà ni kì í yè é .  Iye àwọn tó ń kú lára àwọn tí ń tukọ náà kò yàtọ sí iye àwọn tí kò tukọ mọ tí ń kú .  Láàárín ìgbà òtútù ọdún 1709 sí 1710 , ìdá kan nínú mẹta wọn ló kú nítorí àìsí oúnjẹ àti òtútù tó légbá kan .  Ohun tó bani nínú jẹ ni pé , nítorí ìsìn táwọn kan ń ṣe ni wọn ṣe bá ara wọn nídìí àwọn ọkọ òkun náà .  Wọn Dá Wọn Lẹbi Nítorí Ìgbàgbọ Wọn  Ní ọdún 1685 , Ọba Louis Kẹrìnlá fagi lé Òfin Nantes , èyí ló mú kí wọn fòfin de ìsìn Pùròtẹsítáǹtì ní ilẹ Faransé .   Nǹkan bí ẹgbẹrún kan ààbọ àwọn onísìn Pùròtẹsítáńtì ni wọn dájọ fún pé kó lọ sẹwọn nínú ọkọ òkun nítorí kíkọ tí wọn kọ láti di ẹlẹsìn Kátólíìkì tàbí nítorí pé wọn gbìyànjú láti sa fi orílẹ - èdè náà sílẹ .  Wọn ti gbìyànjú lílo irú ọnà yìí láti fìyà jẹ  àwọn aládàámọ  lọdún 1545 , ìyẹn nígbà tí wọn rán Àwọn Ọmọlẹyìn Waldo  tó jẹ ẹgbẹta lọ sínú ọkọ òkun lórí àṣẹ tí Ọba Francis Kìíní pa .  Lábẹ ìṣàkóso Louis Kẹrìnlá , tí wọn ń pè ní ọba tó tẹwọ gba ìsìn Kristẹni gan an , inúnibíni yìí tún wá légbá kan sí i .  Kí nìdí tí wọn fi ń kó àwọn Pùròtẹsítáǹtì lọ sínú ọkọ òkun alájẹ ?  Ẹnì kan tó jẹ agbèfọba sọ ìdí :  Kò tún sí ọnà míì tí wọn lè fi yí àwọn aládàámọ náà lọkàn padà sí ẹsìn Kátólíìkì ju kí wọn fipá mú wọn lọ .   Òpìtàn kan fi kún un pé :  Ohun tó wà lọkàn ọba náà ni pé táwọn Pùròtẹsítáǹtì tí wọn dẹbi fún yẹn bá ti lè fojú gán - án - ní òkun , èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ló máa pa ìsìn tí wọn ti fi ọpọ nǹkan rúbọ fún tì .   Àmọ o , èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ló kọ láti sẹ ìgbàgbọ wọn nítorí àtigba ìdásílẹ .  Fún ìdí yẹn , ọpọ ìgbà ni wọn má ń nà wọn ní ìnà ìkà ní gbangba ìta , àwọn àlùfáà Kátólíìkì tó wà nídìí ọkọ òkun náà ló sì máa ń súnná sí èyí .  Àwọn kan lára wọn kú ; àwọn mìíràn sì ń gbé àpá náà kiri fún ìyókù ìgbésí ayé wọn .  Láìka ìwà ìkà rírorò yìí sí , àwọn Pùròtẹsítáǹtì kò dáwọ ṣíṣàjọpín ìgbàgbọ wọn pẹlú àwọn ẹlòmíràn dúró .  Ohun tó jẹ àbájáde èyí ni pé , àwọn kan di Pùròtẹsítáǹtì , títí kan àlùfáà Kátólíìkì kan pàápàá ó kéré tán .  Wọn kó àwọn tí wọn kà sí eléwu jù lọ kúrò nínú ọkọ ojú omi náà , wọn sì sọ wọn sínú àjàalẹ , ìyẹn àwọn Pùròtẹsítáǹtì tó jẹ ọmọwé .  Síbẹsíbẹ , eléyìí kò dí àwọn Pùròtẹsítáǹtì tí ń tukọ òkun alájẹ yìí lọwọ láti ran ara wọn lọwọ , débi tí wọn tún ṣètò kíláàsì mọọkọ - mọọkà fáwọn ẹlẹgbẹ wọn tí kò mọwé kà .  Àwọn ẹlẹwọn náà kò gbàgbé ìdí tí wọn fi ń ṣenúnibíni sí wọn .  Pierre Serres tó jẹ Pùròtẹsítáǹtì kọwé pé :  Bí wọn ṣe ń fìyà jẹ mí tó , bẹẹ ni mo túbọ ń nífẹẹ òtítọ tí mo ń torí ẹ jìyà tó .   Ọpọ orílẹ - èdè ló jẹ ìyàlẹnu fún láti gbọ nípa inúnibíni tí ilẹ Faransé ń ṣe nítorí ìsìn .  Lọdún 1713 , Ọbabìnrin Anne ti ilẹ Gẹẹsì ṣàṣeyọrí nínú jíjà fún ìdásílẹ púpọ lára àwọn tí wọn ti dẹbi fún .  Ó wá yani lẹnu pé , lílé ni wọn wá bẹrẹ sí í lé àwọn Pùròtẹsítáǹtì tí wọn ti kọkọ fòfin dè pé wọn ò gbọdọ fi ilẹ Faransé sílẹ .  Òpin Àwọn Ọkọ Òkun Náà  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , lílo àwọn ọkọ òkun alájẹ di ohun ìgbàgbé , èyí jẹ nítorí ìtẹsíwájú tó dé bá ọkọ òkun àti ọkọ ogun orí omi , àti nítorí àìrí owó ná sí i mọ .  Ìṣòro àìsí owó lọwọ Ọba Louis Kẹrìnlá yìí mú un dín iye àwọn ọkọ òkun náà kù .  Nígbà tó fi máa di 1720 , ọkọ ojú omi mẹẹẹdógún péré ló kù , iṣẹ wọn kò sì fi bẹẹ tó nǹkan mọ .  Lọpọ ìgbà , Marseilles láwọn atukọ yìí ń fìdí kalẹ sí , wọn sì di apá kan àwọn oníṣẹ òwò ìlú náà , wọn ń ṣiṣẹ láwọn iléeṣẹ tí wọn ti ń ṣe ọṣẹ nítòsí ibẹ tàbí kí wọn máa ta àwọn aṣọ tí wọn bá hun .  Níkẹyìn , lọdún 1748 , wọn gbé òfin kan jáde tó jẹ pé òun ló kúkú wá rẹyìn àwọn ọkọ òkun náà .  Àwọn ará ilẹ Faransé kò lè gbàgbé ọrọ ọkọ òkun náà láé .  Bí wàhálà kan bá kojú wọn pẹnrẹn , ohun táwọn èèyàn ilẹ Faransé sábà máa ń sọ ni pé :  Quelle galère !   tàbí lédè mìíràn ,  Ọkọ òkun mà rèé o !   Ọpọ ohun táa mọ nípa bí ìgbésí ayé ṣe rí nínú àwọn ọkọ òkun ọhún la rí látinú àkọsílẹ àwọn Pùròtẹsítáǹtì nípa ohun tójú wọn rí nígbà tí wọn jẹ atukọ nínú àwọn ọkọ òkun náà .  Láìka kẹlẹyàmẹyà ìsìn amúni - lọkàn - gbọgbẹ yìí sí , ó ṣeé ṣe fún wọn láti dá àjọ kan tó ní àjọṣe tọtúntòsì sílẹ tí ìwà rere sì tì lẹyìn .  Ìfaradà wọn àti ìrètí tí wọn ní ló jẹ kí wọn lè là á já , bẹẹ ni wọn ò sì fìgbà kan ronú láti juwọ sílẹ .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé , kódà nígbà táwọn òpìtàn ṣàgbéyẹwò ẹtanú ẹsìn tó ṣẹlẹ lásìkò yẹn , wọn sọ pé ó ya àwọn lẹnu pé àwọn adájọ pẹlú ṣe tán láti  fìyà jẹ àwọn ènìyàn tí wọn jẹ olóòótọ àti olódodo lọnà kan náà tí wọn máa gbà fìyà jẹ àwọn ọdaràn tó burú jáì .   Láìsí àní - àní , bí a ti ń rántí àwọn ẹrú tó bára wọn nínú àwọn ọkọ òkun alájẹ yìí , ó jẹ ẹrí alágbára nípa ìwà àìsí ìdájọ òdodo tó burú jáì táwọn ẹdá ènìyàn ti hù sáwọn èèyàn ẹlẹgbẹ wọn .  Dájúdájú ,  ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .   Inú wa dùn pé , àkókò náà ti dé tán , nígbà tí Alákòóso tí Ọlọrun ti yàn náà , Jésù Kristi ,  yóò dá òtòṣì tí ń kígbe fún ìrànlọwọ nídè , ẹni tí ìṣẹ ń ṣẹ pẹlú , àti ẹnì yòówù tí kò ní olùrànlọwọ .   Sáàmù 72 : 12 - 14 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo Ilé Ìṣọ August 15 , 1998 , ojú ìwé 25 - 29 .  Wo Ile - Iṣọ Naa February 1 , 1982 , ojú ìwé 27 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Inú ipò tí ń ṣeni láàánú ni wọn ti ń tukọ   Credit Line    Musée de la Marine , Paris   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Ohun tí wọn fi èdè Faransé kọ sókè àwòrán yìí kà pé :  Ọnà tó dájú tó sì tọ láti yí àwọn aládàámọ padà sí ìgbàgbọ Kátólíìkì .   Ọdún 1686 ni déètì tí wọn kọ sára àwòrán náà   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 26   Ojú ìwé 2 , 12 , àti 15 :  Cliché Bibliothèque nationale de France , Paris  Ọgọrùn - ún Ọdún Sẹyìn Ni Wọn Ra Ilé Iṣẹ Àkọkọ  Wọn fìdí ẹgbẹ Watch Tower Bible and Tract Society múlẹ lábẹ òfin ní Pennsylvania , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ní December 15 , 1884 .   Ibẹ náà ni olú iléeṣẹ ẹgbẹ yìí fìdí kalẹ sí .  Lẹyìn náà , ní April 23 , 1900 , wọn ra ilé àkọkọ tí wọn fi ṣe ẹka iléeṣẹ sí London , ní ilẹ Gẹẹsì .  Ó wà ní ojúlé 131 Gipsy Lane , Forest Gate , ní Ìlà Oòrùn London , gẹgẹ bí a ti fi hàn níhìn - ín .  NÍGBÀ tí wọn fìdí ẹka iléeṣẹ àkọkọ yẹn kalẹ ní ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn , méjìdínlógóje  138  ni àròpọ gbogbo àwọn Akẹkọọ Bíbélì , gẹgẹ bí a ti mọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sí nígbà yẹn , tí wọn wà ní ilẹ Gẹẹsì .  Ọdún méjì lẹyìn náà , ìyẹn ní 1902 , wọn ṣí ẹka kejì ní Jámánì ; nígbà tó sì di ọdún 1904 , wọn ti dá àwọn ẹka iléeṣẹ mìíràn sílẹ ní Ọsirélíà àti ní Switzerland .  Ní ọdún 1918 , ìyẹn ọdún tí Ogun Àgbáyé Kìíní parí , àwọn Akẹkọọ Bíbélì tó ń ròyìn ìgbòkègbodò iṣẹ ìwàásù kárí ayé jẹ ẹgbẹrún mẹta , ọgọrùn - ún mẹjọ àti méjìdínláàádọrin  3,868  .  Ní ọdún tó tẹ lé e , wọn ṣí ẹka iléeṣẹ Watch Tower Society karùn - ún  èyí jẹ ní Kánádà .  Lẹyìn náà , bí iṣẹ ìpolongo ìhìn Bíbélì ti ń tẹ síwájú , wọn tún ṣí àwọn ẹka tuntun sí i lónírúurú orílẹ - èdè , mẹfà ni wọn dá sílẹ ní ọdún 1921 nìkan .  Nígbà to fi máa di ọdún 1931 , ọdún táwọn Akẹkọọ Bíbélì bẹrẹ sí jẹ orúkọ náà táa gbé karí Bíbélì , Ẹlẹrìí Jèhófà , ẹka iléeṣẹ tó wà káàkiri ayé ti di ogójì .  Láàárín ọdún mẹta tó tẹ lé e , iye náà ti pọ sí i , ó ti di mọkàndínláàádọta !  Lọdún 1938 , iye àwọn Ẹlẹrìí tó ń wàásù ní orílẹ - èdè méjìléláàádọta nígbà náà pọ ju ti ìgbàkígbà rí lọ , wọn jẹ ẹgbẹrún mọkàndínlọgọta ó lé mẹtàdínláàádọta  59,047  , àmọ nígbà yẹn , àwọn èèyàn ti bẹrẹ sí ṣàtakò gan - an sí ìgbòkègbodò Kristẹni wọn láwọn ibi púpọ .  Bí ìṣèlú kànńpá àti ìṣàkóso bóofẹbóokọ ti ń tàn kálẹ láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn , tí Ogun Àgbáyé Kejì sì bẹ sílẹ ní September ọdún 1939 , wọn bẹrẹ sí ti àwọn ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pa láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn .  Nígbà tó fi máa di ọdún 1942 , mẹẹẹdọgbọn péré ló kù tó ṣì ń báṣẹ lọ .  Àmọ sí ìyàlẹnu wa , lákòókò tí ogun tó tíì burú jù lọ nínú ìtàn ẹdá ènìyàn yẹn ń lọ lọwọ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà káàkiri ayé kò dáwọ iṣẹ dúró jákèjádò ayé , iye wọn pọ sí i , ìyẹn sì jẹ ọkan nínú àwọn ìgbà tí iye wọn ròkè jù lọ nínú ìtàn òde òní .  Àní sẹ , bí Ogun Àgbáyé Kejì ti ń parí lọ ní ọdún 1945  tí ọpọ ibi nínú ayé sì ti dahoro  wọn bẹrẹ sí í ṣí àwọn ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí tí wọn ti tì pa , wọn sì tún dá àwọn tuntun mìíràn sílẹ .  Ní ọdún 1946 , ó ti di mẹtàdínlọgọta jákèjádò ayé .  Mélòó sì làwọn Ẹlẹrìí tó ń ṣe déédéé nígbà yẹn ?  Iye wọn tó pọ ju ti ìgbàkigbà rí nígbà yẹn jẹ ẹgbẹrún mẹrìndínlọgọsàn - án àti irínwó ó lé mẹrìndínlọgọta  176,456  !  Ìyẹn fẹrẹẹ tó ìlọpo mẹta iye tí wọn jẹ ní ọdún 1938 !  Bí Ẹka Iléeṣẹ Àkọkọ Ṣe Di Èyí Tó Tóbi Sí I  Ní ọdún 1911 , a kó ẹka iléeṣẹ Watch Tower Society àkọkọ ní ìlú London , ní ilẹ Gẹẹsì , wá sí ojúlé 34 Craven Terrace , àyè wà níbẹ dáadáa fún ọfíìsì àti ilé gbígbé ju ti tẹlẹ lọ .  Lẹyìn náà , ní April 26 , 1959 , a ya àwọn ẹka iléeṣẹ tuntun sí mímọ ní àdúgbò Mill Hill , ní ìlú London .  Lẹyìn ìgbà yẹn , wọn kọ àwọn ilé gbígbé sí i , àsẹyìnwá àsẹyìnbọ  lọdún 1993  , wọn ya ilé ìtẹwé àti ilé tí àwọn ọfíìsì wà , tí títóbi rẹ jẹ ẹgbàásàn - án ó lé ẹẹdẹgbẹta  18,500  mítà níbùú lóròó sí mímọ nítòsí ibẹ .  Ó lé ní àádọrùn - ún mílíọnù  90,000,000  ẹdà Ilé Ìṣọ àti Jí !  tí wọn ń tẹ jáde ní èdè mẹtàlélógún níbẹ .  Ṣíṣe ìmúgbòòrò ẹka Society kejì tiẹ tún wá kàmàmà .  Ní ọdún 1923 , wọn kó ẹka ti Jámánì lọ sí Magdeburg .  Ilé Ìṣọ July 15 , 1923 , ni ìwé ìròyìn tí wọn kọkọ tẹ lórí ẹrọ ìtẹwé Society níbẹ .  Láàárín àwọn ọdún díẹ tó tẹ lé e , wọn ra ilé kan tó wà nítòsí , wọn kọ kún àwọn ilé náà , wọn sì ra ẹrọ tó ń di ìwé pọ àtàwọn ẹrọ ìtẹwé sí i .  Lọdún 1933 , ìjọba Násì gbẹsẹ lé ẹka náà , wọn tún fòfin de àwọn Ẹlẹrìí , bí àkókò sì ti ń lọ , wọn kó ẹgbẹrún méjì lára wọn lọ sí àgọ ìṣẹniníṣẹẹ .  Nígbà tí Ogun Àgbáyé Kejì parí ní ọdún 1945 , wọn dá ilé iṣẹ tó wà ní Magdeburg tó jẹ apá kan Ìlà Oòrùn Jámánì nígbà yẹn padà , a sì tún bẹrẹ iṣẹ padà ní ẹka yẹn .  Àmọ bó ṣe di August 30 , 1950 , làwọn ọlọpàá Kọmúníìsì bá ya wọ ilé iṣẹ náà , wọn sì kó àwọn tó ń ṣiṣẹ níbẹ , bẹẹ ni wọn tún fòfin de àwọn Ẹlẹrìí tó wà ní Ìlà Oòrùn Jámánì .  Láàárín àkókò yẹn , ní ọdún 1947 , wọn ti ra ilé kan ní Wiesbaden , ní Ìwọ Oòrùn Jámánì .  Ní àwọn ẹwádún tó tẹ lé e , léraléra ni wọn ń kọ kún àwọn ilé tí wọn kọ sí ẹka náà , kó ba lè kájú pípèsè àwọn ìwé ìkẹkọọ táwọn èèyàn ń béèrè fún .  Nígbà to di pé àyè ò sí mọ láti túbọ mú ẹka Wiesbaden náà gbòòrò sí i , wọn ra ilẹ kan tí títóbi rẹ jẹ nǹkan bí ọgbọn hẹkítà nítòsí ìlú Selters lọdún 1979 .  Lẹyìn nǹkan bí ọdún márùn - ún , wọn parí kíkọ ẹka iléeṣẹ ńlá náà a sì yà á sí mímọ ní April 21 , 1984 .  Látìgbà náà ni wọn ti ń mú un gbòòrò sí i , ko ba lè gba àwọn òṣìṣẹ ẹka náà tí iye wọn lé lẹgbẹrún .  Lóṣooṣù , ó lé ní mílíọnù mẹrìndínlógún ìwé ìròyìn tí wọn ń fi àwọn ẹrọ ìtẹwé ńláńlá tẹ ní ohun tó lé ní ọgbọn èdè ní Selters ; lẹnu ọdún àìpẹ yìí sì rèé , ó lé ní mílíọnù méjìdínlógún àwọn ìwé ńlá , títí kan Bíbélì tí wọn ṣe jáde ní ibi tí wọn ti ń dì ìwé pọ .  Àwọn Ẹka Iléeṣẹ Ńláńlá Mìíràn Tó Ń Tẹwé  Lọdún 1927 ni wọn kọkọ dá ẹka kan sílẹ ní Kobe , Japan , àmọ inúnibíni gbígbóná janjan tí wọn ṣe sáwọn Ẹlẹrìí lákòókò Ogun Àgbáyé Kejì bẹgi dínà ìgbòkègbodò wọn .  Bó ti wù kó rí , kò pẹ rárá lẹyìn ogun yẹn tí wọn fi tún ẹka náà kọ sí Tokyo .  Nígbà tí kò sáyè níbẹ mọ láti mú un gbòòrò sí i , wọn kọ ẹka tuntun mìíràn sí Numazu .  Ọdún 1973 ni wọn yà á sí mímọ .  Láìpẹ , nígbà to di pé ibẹ yẹn kò tún gbà wọn mọ , wọn wá lọ kọ tuntun kan tó tóbi sí Ebina , ọdún 1982 ni wọn sì ya ìyẹn sí mímọ .  Àìpẹ yìí ni wọn parí àwọn ilé tí wọn mú gbòòrò sí i níbẹ , ó sì lè gba ẹẹdẹgbẹrún  900  òṣìṣẹ .  Ó lé ní mílíọnù mẹrìnléláàádọrùn - ún  94,000,000  ẹdà Ilé Ìṣọ àti Jí !  tí wọn tẹ ní èdè Japanese nìkan ní ọdún 1999 , bẹẹ ni wọn sì tẹ ọpọ mílíọnù ìwé pẹlú .  Ọrọ kò yàtọ láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn o , nígbà táa bá ń sọ nípa mímú àwọn ẹka gbòòrò sí i .  Wọn kọ ẹka kan sí Ìlú Mẹsíkò , lórílẹ èdè Mẹsíkò ní ọdún 1929 .  Nígbà tí iye àwọn Ẹlẹrìí nígbà yẹn lọhùn - ún di ọkẹ mẹta  60,000  , wọn kọ iléeṣẹ kan tó túbọ láyè sí i lẹyìn ìlú yẹn .  Ọdún 1974 ni wọn yà á sí mímọ , wọn sì parí àwọn tí wọn kọ ní àfikún sí i ní ọdún 1985 àti 1989 .  Lọwọlọwọ báyìí , wọn ti fẹrẹẹ parí ilé iṣẹ ìtẹwé títóbi kan àti àwọn ilé gbígbé .  Nípa bẹẹ , yóò lè ṣeé ṣe láìpẹ fún ẹka Mẹsíkò láti gba àwọn òṣìṣẹ tó tó ẹgbẹfà  1,200  .  Lọwọlọwọ báyìí , ẹka náà ń pèsè àwọn ìwé àti ìwé ìròyìn fún àwọn Ẹlẹrìí tó lé ní ìdajì mílíọnù  500,000  àti fún ọpọ mílíọnù àwọn èèyàn mìíràn ní Mẹsíkò , àti fáwọn èèyàn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè tó wà ní tòsí pẹlú .  Ní ọdún 1923 , wọn dá ẹka kan sílẹ ní ìlú Rio de Janeiro , ní orílẹ - èdè Brazil , lẹyìn náà ni wọn wá kọ àwọn ilé gbígbé tuntun , tó lẹwà síbẹ .  Àmọ níwọn ìgbà tó jẹ pé São Paulo ni ibi tí ètò ìrìnnà àti ètò ìṣòwò Brazil fìdí kalẹ sí , wọn kọ ẹka kan sí ìlú náà ní ọdún 1968 .  Nígbà tó fi máa di àwọn ọdún 1970 , àwọn Ẹlẹrìí tó wà ní Brazil ti ń lọ sí nǹkan bí i ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún .  Ṣùgbọn kò tún ṣeé ṣe mọ láti mú ẹka náà gbòòrò sí i ní São Paulo , nítorí náà wọn ra ilẹ kan tó jẹ hẹkítà márùndínlọgọfà  115  ní Cesário Lange , ó fi nǹkan bí àádọjọ kìlómítà jìnnà sí ìlú São Paulo .  Ní March 21 , 1981 , wọn ya ẹka ilé iṣẹ tí wọn kọ sórí ilẹ tuntun náà sí mímọ .  Nítorí mímú tí wọn mú un gbòòrò sí i , ó wá ṣeé ṣe kí ẹka náà gba nǹkan bí i ẹgbẹfà  1,200  èèyàn .  Brazil ni wọn ti ń mú àwọn ìwé ìròyìn àtàwọn ìwé ńlá jáde fún púpọ lára ilẹ Gúúsù Amẹríkà àti àwọn apá ibòmíràn láyé pẹlú .  Wọn tún parí kíkọ ẹka kan tó ń tẹwé ní ìbẹrẹ ọdún 1990 , nítòsí Bogotá , ní Kòlóńbíà .  Ibẹ ni wọn ti ń tẹ àwọn ìwé ìròyìn Ilé Ìṣọ àti Jí !  tó wà fún ìpínkiri káàkiri ìhà àríwá ìwọ oòrùn Ilẹ Gúúsù Amẹríkà .  Àwọn ẹka mìíràn táwọn náà tún ń tẹ ọpọ mílíọnù ìwé ìròyìn jáde lọdọọdún wà ní Ajẹntínà , Finland , Gúúsù Áfíríkà , Ítálì , Kánádà , Korea , Nàìjíríà , Ọsirélíà , Philippines , àti Sípéènì .  Ẹka ti Ítálì tún ń tẹ ọpọ mílíọnù ìwé jáde , títí kan Bíbélì , lọdọọdún ní ọpọ èdè .  Àmọ o , púpọ nínú àwọn ìwé tó ń jáde lọdọọdún yìí , èyí tó lé ní ogójì mílíọnù ìwé ńlá àti ohun tó ju bílíọnù kan ìwé ìròyìn lọ , ló jẹ pé oríléeṣẹ Watch Tower Bible and Tract Society ní Brooklyn , New York , àti ní ilé ìtẹwé rẹ tó wà ní apá àríwá ìpínlẹ New York la ti ń ṣe wọn .  Ka sòótọ , ohun tó jọni lójú gbáà ni pé iye àwọn ẹka ọfíìsì ti pọ sí i , látorí ẹyọ kan ní ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn dórí mọkàndínláàádọfà  109  lónìí , èyí tó ń pèsè ohun tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nílò ní igbà ilẹ ó lé mẹrìnlélọgbọn  234  .  Ká má tún ṣẹṣẹ wá sọ ti nǹkan bí ẹgbẹrún mẹtàlá  13,000  àwọn Kristẹni olùyọǹda ara ẹni tí wọn ń ṣiṣẹ níbẹ !  Láìsíyèméjì , iṣẹ tí wọn ń ṣe , papọ pẹlú ti àwọn bí ẹẹdégbèjìndínlọgbọn  5,500  olùyọǹda ara ẹni tí wọn wà ní oríléeṣẹ Society , ti jẹ ohun ṣíṣe pàtàkì sí mímú àsọtẹlẹ Jésù Kristi náà ṣẹ pé  ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun yìí la ó wàásù rẹ ní gbogbo ilẹ ayé tí a ń gbé kí òpin tóo dé .   Mátíù 24 : 14 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Zions Watch Tower Tract Society ni wọn ń pè é nígbà yẹn .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Tom Hart , tí a gbà pé òun ni Akẹkọọ Bíbélì àkọkọ ní ilẹ Gẹẹsì   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Ẹka London tó wà ní ojúlé 34 Craven Terrace  nínú fọtò lápá ọtún    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àwọn ilé tí a ń lò lọwọlọwọ ní London  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Màá Ṣe Fara Dà Á Ní Báyìí Tí Dádì Ti Já Wa Sílẹ ?   Dídàgbà láìsí dádì mi nítòsí ṣòro fún mi .  Mo ń fẹ àfiyèsí díẹ .   Henry .    ỌMỌ ọdún mẹtàlá péré ni Joan nígbà tí bàbá rẹ fi ilé sílẹ .  Níwọn bí ọtí àmupara ti jàrábà rẹ , ó gbìyànjú díẹ láti kàn sí àwọn ọmọ rẹ lẹyìn tó filé sílẹ .  Kì í ṣe Joan nìkan ló ní irú ìṣòro yìí ; ó bani nínú jẹ pé ọpọ àwọn èwe ni àwọn bàbá wọn ti pa tì .  Tó bá ti ṣẹlẹ bẹẹ sí ọ , ó lè ṣòro gan - an fún ọ láti fara dà á .  Ìrora àti ìbínú lè máa bá ọ fínra lẹẹkọọkan .  Nígbà míì , inú rẹ lè bà jẹ kí o sì sorí kọ .  Ó tiẹ lè dà bí ẹni pé kóo ṣàìgbọràn pàápàá .  Gẹgẹ bí ohun tí òǹkọwé Bíbélì nì , Sólómọnì , sọ nígbà kan ,  ìnilára pàápàá lè mú kí ọlọgbọn ṣe bí ayírí .   Oníwàásù 7 : 7 .   Ṣíṣe Bí Ayírí   James  ṣe bí ayírí  lẹyìn tí bàbá rẹ fi ilé sílẹ .  James sọ pé :  Kò tiẹ sí ẹni tó lè bá mi sọrọ kí n gbọ , títí kan mọmì mi pàápàá .  Ńṣe ni mo kàn ń jà káàkiri .  Gbogbo ìgbà ni mo máa ń parọ tí mo sì máa ń yọ jáde lóru nítorí pé kò sí ẹnì kankan tó máa bá mi wí .  Mọmì gbìyànjú láti mú kí n jáwọ , àmọ kò ṣeé ṣe fún un .   Ǹjẹ ṣíṣàìgbọràn mú kí ìgbésí ayé James túbọ sunwọn sí i ní ti gidi ?  Ó dájú pé kò rí bẹẹ .  James sọ pé kò pẹ tí òun fi bẹrẹ sí  dán oògùn líle wò , bẹẹ lóun tún ń pa ilé ìwé jẹ , tóun sì wá ń gba òdo ràbàtà ní ilé ìwé .   Kò sì pẹ tí àṣemáṣe rẹ yìí fi légbá kan sí i .  Ó jẹwọ pé :  Mo máa ń fẹwọ ní àwọn ibi ìtajà , mo sì máa ń dá àwọn ènìyàn lọnà pẹlú .  Ẹẹmejì ọtọọtọ ni ọlọpàá mú mi tí wọn sì fi mí sẹwọn fún ìgbà díẹ , àmọ ìyẹn ò ní kí ń jáwọ .   Nígbà tí wọn béèrè lọwọ James pé kí ló mú kó ya ìpáǹle , ó ní :  Nítorí pé bàbá mi ti fi ilé sílẹ , mi ò sì réèyàn bá mi wí .  Mi ò tiẹ ronú ní ti gidi nípa bí ohun tí mò ń ṣe ṣe ń dun màmá mi , àwọn àbúrò mi , àti èmi alára tó .  Mo ń fẹ àfiyèsí àti ìbáwí dádì mi .   Àmọ ńṣe ni ṣíṣàìgbọràn yóò túbọ ba nǹkan jẹ sí i .  Bí àpẹẹrẹ , bí James ṣe ń kó ara rẹ sínú ìṣòro ló tún ń kó àwọn àbúrò rẹ àti màmá rẹ pẹlú sínú ìjàngbọn , tó sì ń kó wọn sínú másùnmáwo àti wàhálà tí kò yẹ kí ó bá wọn .  Èyí tó tiẹ tún wá pabanbarì níbẹ ni pé ṣíṣàìgbọràn lè mú kéèyàn kẹyìn sí Ọlọrun pàápàá .  Ó ṣe tán , Jèhófà pàṣẹ fún àwọn ọmọ láti máa gbọràn sí ìyá wọn lẹnu .  Òwe 1 : 8 ; 30 : 17 .  Ṣíṣàkóso Ìbínú Náà  Báwo lo ṣe máa wá ṣe ti inú tó ń bí ọ sí bàbá rẹ àti ìkórìíra tóo ní sí i ?  Lákọọkọ ná , ó yẹ kóo rántí pé fífi tí bàbá rẹ filé sílẹ kì í ṣe ẹjọ ẹ .  Bẹẹ sì ni kò fi dandan túmọ sí pé kò nífẹẹ rẹ mọ tàbí pé kò bìkítà nípa rẹ .  Ká sọ tòótọ , ó máa ń dun èèyàn gan - an nígbà tí bàbá ẹni ò bá bìkítà láti bẹni wò .  Àmọ gẹgẹ bí àpilẹkọ tó ṣáájú nínú ọwọ àpilẹkọ yìí ti fi hàn ,  ohun tó mú kí àìmọye àwọn bàbá tó filé sílẹ kọ láti kàn sí àwọn ọmọ wọn kì í ṣe nítorí pé wọn ò fẹràn wọn , ṣùgbọn ó jẹ nítorí pé ẹbi ẹṣẹ àti ìtìjú ìwà àìtọ tí wọn hù ń yọ wọn lẹnu .  Gẹgẹ bọràn bàbá Joan ṣe rí , àwọn mìíràn wà tó jẹ pé oògùn líle àti ọtí líle ti di bárakú fún wọn , tí èyí ò sì jẹ kí wọn lè hùwà bí ọmọlúwàbí mọ .  Bó ti wù kí ọràn náà rí , gbìyànjú láti rántí pé aláìpé ni àwọn òbí rẹ .  Bíbélì sọ pé :  Gbogbo ènìyàn ti ṣẹ , wọn sì ti kùnà láti kúnjú ìwọn ògo Ọlọrun .   Lóòótọ , èyí kì í ṣe àwíjàre fún híhu ìwà tí ń ṣe ìpalára fún àwọn ẹlòmíràn tàbí tí ń fi ọ hàn bí ẹni tí kò wúlò .  Àmọ mímọ pé gbogbo wa la jẹ ẹdá aláìpé yóò mú kó rọrùn fún ọ láti fi ìbínú tí ń pani run àti ìkórìíra sílẹ .  Ohun tó wà nínú ìwé Oníwàásù 7 : 10 lè ràn ọ lọwọ láti kápá ìbínú àti ìkórìíra tóo ní sí àwọn òbí rẹ .  Wo bó ṣe kìlọ nípa pípe àfiyèsí sí àwọn ohun tó ti kọjá , ó ní :  Má sọ pé :  Èé ṣe tí ó fi jẹ pé àwọn ọjọ àtijọ sàn ju ìwọnyí lọ ?   nítorí pé ọgbọn kọ ni ìwọ fi béèrè nípa èyí .   Nítorí náà , dípò kóo máa ronú lórí báwọn nǹkan ṣe wà tẹlẹ , yóò dára kóo máa ronú nípa bóo ṣe lè lo ipò tóo bá ara rẹ lọnà tó dára .  Lo Ìdánúṣe Láti Kàn Sí I  Bí àpẹẹrẹ , o lè ronú nípa lílo ìdánúṣe láti kàn sí bàbá rẹ .  Òótọ ni pé òun ló já ọ sílẹ , èyí sì lè jẹ kóo wá máa ronú pé òun ló yẹ kó kọkọ wá ọ wá .  Àmọ bí kò bá ṣe bẹẹ tí àìgbúròó rẹ sì ń bà ọ nínú jẹ , ṣé o ò ronú pé yóò dára bí ìwọ alára bá wá a lọ ?  Ronú nípa ohun tí Jésù Kristi ṣe nígbà táwọn ọrẹ rẹ kan ṣe ohun tó dùn ún .  Ní òru ọjọ tó kẹyìn ìgbésí ayé rẹ lórí ilẹ ayé , àwọn àpọsítélì rẹ fi í sílẹ .  Pétérù ti fọnnu tẹlẹ pé èkùrọ ni alábàákú ẹwà , pé ohun yòówù ó ṣẹlẹ ńṣe lòun máa wà lẹyìn Jésù gbágbáágbá .  Àmọ , ìgbà mẹta ọtọọtọ ni Pétérù sẹ Jésù !  Mátíù 26 : 31 - 35 ; Lúùkù 22 : 54 - 62 .  Pẹlú gbogbo nǹkan tí Pétérù ṣe yìí , Jésù ṣì nífẹẹ rẹ síbẹ .  Lẹyìn tí Jésù jíǹde , òun ló gbé ìgbésẹ àkọkọ láti tún fìdí àjọṣe wọn múlẹ nípa fífarahan Pétérù lọnà àkànṣe .  Ó dùn mọni nínú pé nígbà tí Jésù béèrè lọwọ Pétérù pé ,  Ìwọ ha nífẹẹ mi ?   Pétérù náà wá dá a lóhùn pé :  Bẹẹ ni , Olúwa , ìwọ mọ pé mo ní ìfẹni fún ọ .   Pẹlú gbogbo ìwà tó ń tini lójú tí Pétérù hù , ó ṣì nífẹẹ Jésù síbẹ .  Jòhánù 21 : 15 .  Gẹgẹ bó ṣe rí nínú ọràn Jésù àti Pétérù , ọràn ìwọ àti bàbá rẹ lè má burú tó bóo ṣe rò .  Ó ṣeé ṣe kí bàbá rẹ dá ọ lóhùn bóo bá lo ìdánúṣe láti kàn sí i bóyá nípa títẹ ẹ láago , tàbí kóo kọ lẹtà sí i , kódà o tiẹ lè lọ bẹ ẹ wò pàápàá .  Henry , táa mẹnu kàn níbẹrẹ sọ pé :  Nígbà kan , mo kọwé sí dádì mi , òun náà sí kọ lẹtà sí mi pé òun ń fi mí yangàn .  Mo fi lẹtà yẹn sínú férémù kékeré , mo sì gbé e kọ sára ògiri fún ọpọ ọdún .  Kódà , ó ṣì wà lọwọ mi dòní olónìí .   Joan àti àwọn àbúrò rẹ náà lo ìdánúṣe láti lọ bẹ bàbá wọn tó jẹ ọmùtí wò .  Joan sọ pé :  Ipò tó wà ò dùn mọ wa nínú , àmọ inú wa dùn pé a rí i .   Ó ṣeé ṣe kí nǹkan yọrí sí rere bóo bá lo ìdánúṣe .  Bí kò bá sì dá ọ lóhùn lákọọkọ , o lè jẹ kí ọjọ bíi mélòó kan kọjá kóo tún gbìyànjú lẹẹkan sí i .  Fífarada Ìrora tí Kíkọnisílẹ Máa Ń Mú Wá  Sólómọnì rán wa létí pé  ìgbà wíwá àti ìgbà gbígbà pé ó ti sọnù  wà .  Nígbà mìíràn , èwe kan ní láti gba kámú pé bàbá òun kò tiẹ fẹ ní àjọṣe kankan pẹlú àwọn ọmọ rẹ .  Bó bá jẹ bẹẹ lọràn bàbá rẹ rí , ọjọ kan á jọkan tí yóò wá mọ pé òun ti pàdánù ọpọ nǹkan nípa ṣíṣàìní àjọṣe pẹlú rẹ .  Ní báyìí ná , jẹ kó dá ọ lójú pé kíkọ tó kọ ẹ sílẹ kò túmọ sí pé o kò wúlò .  Onísáàmù inú Bíbélì náà , Dáfídì , sọ pé :  Bí ó bá ṣẹlẹ pé baba mi àti ìyá mi fi mí sílẹ , àní Jèhófà tìkára rẹ yóò tẹwọ gbà mí .   Bó ṣe rí gan - an nìyẹn , o ṣì ṣeyebíye gan - an lójú Ọlọrun .  Lúùkù 12 : 6 , 7 .  Nítorí náà , bóo bá rẹwẹsì tàbí tí o sorí kọ , sún mọ Ọlọrun dáadáa nínú àdúrà .  Bó bá ṣe ń ṣe ọ gan - an ni kóo sọ fún un .  Kóo sì jẹ kó dá ọ lójú pé yóò gbọ ọ , yóò sì tù ọ nínú .  Onísáàmù mìíràn nínú Bíbélì tún sọ pé :  Nígbà tí ìrònú tí ń gbé mi lọkàn sókè di púpọ nínú mi , ìtùnú tìrẹ ni ó bẹrẹ sí ṣìkẹ ọkàn mi .   Sáàmù 94 : 19 .  Ìbákẹgbẹpọ ọlọyàyà pẹlú àwọn Kristẹni bíi tìrẹ tún lè ràn ọ lọwọ láti fara da jíjá tí bàbá rẹ já ọ sílẹ .  Ìwé Òwe 17 : 17 sọ pé :  Alábàákẹgbẹ tòótọ a máa nífẹẹ ẹni ní gbogbo ìgbà , ó sì jẹ arákùnrin tí a bí fún ìgbà tí wàhálà bá wà .   O lè rí irú ìbákẹgbẹ bẹẹ nínú ìjọ Kristẹni ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ní pàtàkì , ó tiẹ tún lè ràn ọ lọwọ bóo bá mọ díẹ lára àwọn alàgbà ìjọ .  Àbúrò Joan tó ń jẹ Peter dámọràn pé :  Bá àwọn àgbààgbà inú ìjọ sọrọ , wọn á sì ràn ọ lọwọ gidigidi .  Bí bàbá rẹ bá ti pa ọ tì , jẹ kí wọn mọ bó ṣe rí lára rẹ .   Àwọn alábòójútó nínú ìjọ pàápàá tún lè fún ọ ní àwọn àbá tó gbéṣẹ lórí bóo ṣe lè bójú tó díẹ lára àwọn ẹrù iṣẹ tí bàbá rẹ máa ń bójú tó tẹlẹ , bí i ṣíṣe àwọn àtúnṣe pẹẹpẹẹpẹ nínú ilé .  Màmá rẹ pàápàá tún lè jẹ orísun ìtìlẹyìn fún ọ .  Òtítọ ni pé òun alára lè ní ìdààmú ọkàn .  Àmọ , bóo bá fi tọwọtọwọ ṣàlàyé bí ọràn náà ṣe rí lára rẹ fún un , ó dájú pé yóò sa gbogbo ipá rẹ láti gbọ tìrẹ .  Ti Ìdílé Rẹ Lẹyìn !  Oríṣiríṣi ọnà ní àìsínílé bàbá rẹ fi lè nípa lórí ìdílé rẹ .  Ó lè di dandan pé kí ìyá rẹ bẹrẹ sí ṣiṣẹ àṣelàágùn kí awọ ba lè kájú ìlù .  Kó sì wá di dandan pé kí ìwọ àtàwọn àbúrò rẹ wá máa bójú tó àwọn ẹrù iṣẹ púpọ sí i nínú ilé .  Àmọ , bóo bá ní ìfẹ aláìmọtara - ẹni - nìkan tí Kristẹni ní , yóò mú kó ṣeé ṣe fún ọ láti fara da irú àwọn ìyípadà bẹẹ .  Èyí yóò ràn ọ lọwọ láti ní ẹmí pé nǹkan á dára , tí yóò sì mú kóo paná ìkórìíra tó ń jó nínú rẹ .  Peter sọ pé :  Mo mọ pé ojúṣe mi ni láti ran ìdílé mi lọwọ , mo sì máa ń ní ìtẹlọrùn nítorí mo mọ pé mo ń ran mọmì àti àwọn ẹgbọn mi obìnrin lọwọ .   Láìsí àní - àní , ó máa ń dunni gan - an , ó sì tún máa ń ba èèyàn nínú jẹ bí bàbá bá fi ilé sílẹ .  Àmọ o , jẹ kó dá ọ lójú pé pẹlú ìrànlọwọ Ọlọrun àti ti àwọn ará àti ẹbí tí wọn jẹ Kristẹni , ìwọ àti ìdílé rẹ lè fara dà á .    Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ padà .  Wo àpilẹkọ náà  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Èé Ṣe Tí Dádì Fi Já Wa Sílẹ ?   tó wà nínú ìtẹjáde wa ti December 8 , 2000 .  Fún ìsọfúnni síwájú sí i nípa gbígbé nínú ìdílé olóbìí kan , wo àwọn àpilẹkọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  tó wà nínú ìtẹjáde ti October 22 , 1991 , àti January 22 , 1992 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Àwọn ọdọ kan ti lo ìdánúṣe láti kàn sí bàbá wọn  N Kì Í Fẹ Gba Ohunkóhun Gbọ , Síbẹ Mo Ṣì Ń Wá A Káàkiri  NÍNÚ lẹtà tí ọkùnrin kan tó sọ pé wọn batisí òun gẹgẹ bí ẹlẹsìn Kátólíìkì kọ sí ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní ìlú Slovenia , ó sọ pé :  Ẹ jọwọ , ẹ fi ẹdà ìwé pẹlẹbẹ náà , Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ? ránṣẹ sí mi .  Màá tún fẹ kí ẹ sọ fún mi nípa bí mo ṣe lè máa rí ẹdà ìwé ìròyìn Jí !  gbà déédéé nínú ilé mi .   Ọkùnrin náà sọ pé :  Ẹ jọwọ , mi ò ní fẹ kẹẹ ṣì mí lóye o .  Tó bá ti dọrọ ẹlẹsìn dé , n kì í fẹ gba ohunkóhun gbọ , àmọ , nígbà tí mo ka Jí ! , ẹnu yà mí gidigidi , nítorí kò sọ ọrọ tí kò lẹsẹ nílẹ , kàkà bẹẹ , ńṣe ló ṣàlàyé àwọn nǹkan lọnà tó ṣe tààràtà tó sì yéni yékéyéké .   Lẹyìn náà ló wá tọka sí gbajúgbajà ìwé ìròyìn onísìn kan , tó sì sọ pé ńṣe ni ìwé ìròyìn náà kàn ń tan àwọn èèyàn jẹ tó sì ń lo agbára lórí wọn , tó ń sọ irú ẹni tó yẹ kí wọn dìbò fún  ẹni tó máa ṣe tiwa àti ẹni tí kò ní í ṣe .   Ọkùnrin ọhún ṣàlàyé ìdí tóun kò fi kọ ọrọ kún àwọn àlàfo tó wà lẹyìn Jí !  láti fi béèrè fún ìwé pẹlẹbẹ Béèrè , àmọ tó jẹ pé ńṣe lòún yàn láti fọwọ ara òun kọwé .  Ó ní :  Mi ò fẹ ba ìwé ìròyìn Jí !  náà jẹ rárá .  Mo fẹ kó wà lódindi síbẹ !   Ẹkọ mẹrìndínlógún ni ìwé pẹlẹbẹ olójú ìwé méjìlélọgbọn náà , Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ?  ní .  A lè rí àrídájú àwọn ẹkọ ṣíṣekókó látinú Bíbélì nínú wọn , àwọn ìsọfúnni Bíbélì nípa ohun tí a gbọdọ ṣe láti rí ojú rere Ọlọrun tún wà níbẹ pẹlú .  Bí ìwọ náà bá fẹ ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ yìí , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ sínú fọọmù náà , tàbí kí o fi ránṣẹ sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí táa tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 32   Mílíọnù mẹtàléláàádọfà ẹdà ní òjìlénígba èdè  Òdòdó Tulip Ni Ò Jẹ Kébi Pa Wọn Kú  LÁÀÁRÍN àwọn oṣù ẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì ní ilẹ Yúróòpù , Ìjọba Násì fòfin de kíkó oúnjẹ gba ojú omi lọ sí àwọn ìlú ńláńlá tó wà ní ìwọ oòrùn Netherlands .  Àwọn àbájáde ìgbésẹ yìí ba nǹkan jẹ gan - an ni , gẹgẹ bí ọpọ àwọn èèyàn tó la àkókò ọhún já ti lè jẹrìí sí i .  Bó ti sábà máa ń rí , ènìyàn kan nílò nǹkan bí ẹgbẹjọ  1,600  sí ẹgbẹrìnlá  2,800  èròjà afúnnilágbára lójúmọ .  Àmọ , nígbà tó fi máa di April 1945 , ìwọnba nǹkan bí ẹẹdẹgbẹta  500  sí ẹgbẹta  600  èròjà afúnnilágbára tí àwọn kan lára àwọn tó ń gbé ní Amsterdam , Delft , The Hague , Leiden , Rotterdam , àti Utrecht ń rí jẹ lójúmọ lohun tó kù tó ń so ẹmí wọn ró .  Àwọn èèyàn gbà gbọ pé ó kéré tán , ẹgbàárùn - ún  10,000  àwọn aráàlú ni Ebi Ìgbà Òtútù ọdún 1944 àti 1945 lù pa , nítorí àìjẹunkánú .  Gẹgẹ bí obìnrin kan tó rù ú là tí orúkọ rẹ ń jẹ Susan Monkman ti sọ , ńṣe ni àwọn ìdílé rẹ fàbọ sórí jíjẹ iṣu ìdí òdòdó tulip .  Obìnrin yìí tún sọ pé :  Gbágun - gbàgun ni iṣu ìdí òdòdó tulip náà rí , kò sí béèyàn ṣe le fi omi gbígbóná bọ ọ tó tó máa rọ .  Àmọ , pẹlú ìdùnnú la fi rọra ń fọgbọn jẹ ẹ lẹnu .  Ńṣe ló máa ń dá egbò sí wa lọfun fún ọjọ bí i mélòó kan .   Láti lè dín èyí kù , ńṣe la máa wá kárọọtì bí i mélòó kan tàbí ewéko sugar beet , bó bá wà lárọọwọtó , tí a óò sì jẹ ẹ papọ pẹlú iṣu ìdí òdòdó tulip náà .  Ọgọrùn - ún gíráàmù iṣu ìdí òdòdó tulip ní èjìdínláàádọjọ  148  èròjà afúnnilágbára , gíráàmù mẹta èròjà protein , èròjà ọrá ìwọn gíráàmù díẹ , àti gíráàmù méjìlélọgbọn èròjà carbohydrate nínú .  Nítorí náà , jíjẹ iṣu ìdí òdòdó tulip tí kò dùn yìí ni kò jẹ kí ebi pa ọpọ àwọn ará Netherlands kú .  Híhu ìwà ìkà tó lékenkà sí ọmọnìkejì ẹni , àpẹẹrẹ irú èyí tó ti wà nínú ọkàn àìmọye èèyàn lónìí tí kò sì ṣeé mú kúrò bọrọ , fi bí ìran ènìyàn ṣe nílò ìlérí tí Bíbélì ṣe hàn ní kíákíá , èyí tó sọ pé :  Ọrun tuntun àti ilẹ ayé tuntun wà tí a ń dúró dè ní ìbámu pẹlú ìlérí  Ọlọrun  , nínú ìwọnyí ni òdodo yóò sì máa gbé .   2 Pétérù 3 : 13 .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 28   Internationaal Bloembollen Centrum , Holland  Atọka Ìdìpọ Kọkànlélọgọrin Ti Jí !  ÀJỌṢE ẸDÁ  Àwọn Èèyàn Tí Wọn Dá Lóró , 1  8  Àwọn Ìdílé Tí Kò Ti Sí Bàbá , 2  8  Èdè  Òun Ló Ń Ṣínà Ìjùmọsọrọ , Òun Náà Ló Ń Dènà Rẹ , 8  8  Ẹrín Músẹ  Á Ṣe Ẹ Láǹfààní !  7  8  Ìpadàṣọkan Ìdílé , 6  8  Ǹjẹ Ó Yẹ Ká Máa Fi Ẹdùn Ọkàn Hàn ? 8  8  Títọ Àwọn Ọmọ Di Ẹni Tó Lẹkọọ , 8  8  ÀWỌN ẸLẸRÌÍ JÈHÓFÀ   Ayé Yìí Ì Bá Yàtọ ,  3  8  Ìfẹ Kristẹni Nígbà Tí Òkè Ayọnáyèéfín Bú Gbàù  Cameroon  , 6  8  Ìgbàgbọ Tí Kò Yingin Nígbà Ìpọnjú  P .  Esch  , 4  8 Ìrànwọ Láti Jáwọ Nínú Ìwà Ìpáǹle  Faransé  , 9  8  Irin Iṣẹ Tí A Fi Ń Kọni Ní Ẹtọ Ọmọnìyàn  Jí !  , 4  8  Lẹyìn Ìjì Tó Jà  Faransé  , 7  8  Òun Ló Gba Ẹmí Rẹ Là  Jí !  , 12  8  ÀWỌN ẸRANKO ÀTI OHUN ỌGBÌN  Ẹyẹ Ń Kọ Ẹlẹwọn Kẹ ?  5  8  Ẹyẹ Tó Lẹwà Jù Lọ Tó Ń Gbé Inú Igbó   òwìwí Lapland  , 9  8  Ìgbà Tí Ìfẹ Fọjú  ọba àfòpiná  , 5  8  Ìrèké , 8  8    Òkú  Tó Jíǹde  òdòdó  , 10  8  Píà Avocado , 1  8  ÀWỌN ỌDỌ BÉÈRÈ PÉ  Àwọn Ewu Orí Íńtánẹẹtì , 4  8  Àwọn Ìsáǹsá Bàbá Ọmọ , 6  8 , 12  8  Èé Ṣe Tí Mo Fi Rí Tẹẹrẹ Báyìí ?  10  8   Fífi Ọranyàn Báni Tage , 9  8  Ìsoríkọ , 11  8  Kéèyàn Bímọ , 5  8  Kí Ló Dé Táwọn Ọrẹ Mi Fi Máa Ń Ṣe Nǹkan Tó Dùn Mí ? 3  8  Ṣé Kí N Lọ Gbé Lókè Òkun ? 7  8 , 8  8  ÀWỌN ỌRÀN ÀTI IPÒ AYÉ   Àṣà Ká Máa Pààyàn ,  7  8  Àwọn Èèyàn Tí Wọn Dá Lóró , 1  8  Àwọn Ìdílé Tí Kò Ti Sí Bàbá , 2  8  Ayé Tí A Mú Ṣọkan  Ṣé Ilẹ Yúróòpù Ló Ti Máa Bẹrẹ Ni ?  5  8  Gbígbẹmí Ara Ẹni , 3  8  Ìfiniṣẹrú Lóde Òní , 3  8  Ìgbìyànjú Láti Yọ Ìjọba Póòpù Kúrò Nínú Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , 11  8  Ìpolongo Èké , 10  8  Ìṣòro Àwọn Ọmọdé , 12  8   Ìwà Ọmọlúwàbí Dà ?  4  8  Ìyàtọ Tó Wà Láàárín Ọlọrọ àti Tálákà , 3  8   Jíjí Èèyàn Gbé Ti Di Òwò Tó Kárí Ayé , 1  8  Ọtọ Làwọn Tó Ń Bógun Lọ Lóde Òní , 2  8  Ṣé Ẹmí Èèyàn Kò Jẹ Nǹkan Kan Mọ Ni ?   7  8   ÈTÒ ỌRỌ AJÉ ÀTI IṢẸ   Ibo Lọràn  Iṣẹ Àfìgbésí Ayé Ẹni Ṣe  Ń Lọ Báyìí ?   10  8  ÌLERA ÀTI ÌṢÈGÙN  Àjàkálẹ Àrùn Black Death , 2  8  Àrùn Éèdì ní Áfíríkà , 5  8  Àwọn Ìlànà Ìtọjú Àfirọpò , 11  8  Àwọn Ìyá Tó Ní Àrùn Éèdì , 1  8  Àwọn Nọọsì , 11  8  Báa Ṣe Lè Jáwọ Nínú Sìgá Mímu , 4  8  Bí Àwọn Ìdílé Ṣe Lè Kojú Ìṣòro Àìsàn Bára Kú , 6  8  Ẹsẹ Rírinni Wìnnìwìnnì , 12  8  Ilé Elégbòogi Kan ní China , 11  8  Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ  Àpẹẹrẹ Kan Tó Yọrí sí Rere , 9  8  Ìtọjú àti Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ , 1  8  Oògùn Aspirin Lójoojúmọ , 7  8   Wàá Kàn Kú Dànù Ní !    ọràn ẹjẹ  , 5  8  ILẸ ÀTI ÀWỌN ÈNÌYÀN  Àràmàǹdà Itẹ Òkú  Ecuador  , 3  8  Àrùn Éèdì ní Áfíríkà , 5  8  Àwọn Òkè Aboríṣóńṣó - Bìdírẹkẹtẹ ní Mẹsíkò , 10  8  Àwọn Olùgbé Inú Hòrò Lóde Òní  Lesotho  , 6  8  Ilé Elégbòogi Kan ní China , 11  8   Ìlú Tọjọ Rẹ Pẹ Jù Lọ ní Rọṣíà   Novgorod  , 9  8  Ìsẹlẹ !  Taiwan  , 9  8  Ìtàn Odò Méjì  Ganges àti Indus  , 7  8  Òkè Ayọnáyèéfín , Di Erékùṣù Tó Pa Rọrọ  Santorini , ilẹ Gíríìsì  , 9  8  Òmìnira Ẹrí - Ọkàn  Mẹsíkò  , 3  8  Pátímọsì  Erékùṣù Àpókálíìsì , 8  8  Sísọ Igbó Amazon Dọtun , 12  8  ÌSÌN Bíbá Ẹmí Lò  Ṣé Ó Ń Ranni Lọwọ Ni Tàbí Ó Ń Pani Lára ?  8  8  Kò Gbàgbé Orin Náà  Orúkọ Jèhófà  , 3  8  Ríríran Ré Kọjá Ohun Tó Hàn sí Ojúyòójú , 9  8  Wọn Ti Gbà Báyìí Pé Àwọn Ò Gba Ẹsìn Míì Láyè  ilẹ Gẹẹsì  , 4  8  ÌTÀN ÌGBÉSÍ AYÉ  Bí Loida Ṣe Di Ẹni Tó Ń Sọrọ , 9  8  Bí Mo Ṣe Sapá Láti Ṣe Yíyàn Tó Bọgbọn Mu  G .  Sisson  , 9  8  Ìdánwò Ìgbàgbọ ní Poland  J .  Ferenc  , 12  8    Ìjà Ogun Náà Kì Í Ṣe Tiyín , Bí Kò Ṣe Ti Ọlọrun   W .  G .  How  , 5  8  Ìrètí Ló Ń Fún Mi Lókun Láti Fara Da Àwọn Àdánwò  M .  Ogawa  , 2  8  Jíjẹ Adúróṣinṣin Lolórí Àníyàn Mi  A .  Davidjuk  , 10  8  OJÚ ÌWÒYE BÍBÉLÌ  Àṣàrò Tó Ṣàǹfààní , 9  8  Àwọn Àṣà Olókìkí , 1  8  Bí A Ṣe Lè Kápá Àìnírètí , 5  8   Eré Ìdárayá Àṣejù ,  10  8   Ìgbàgbọ Tòótọ  Kí Ló Jẹ ?   3  8   Irọ Pípa  Ǹjẹ Àwíjàre Kankan Wà fún Un ?   2  8   Ǹjẹ Ó Tọnà Láti Máa Jọsìn Jésù ?   4  8   Ǹjẹ Sáyẹǹsì Lè Mú Ìyè Àìnípẹkun Wá ?  12  8  Ṣé Ọlọrun Máa Ń Yí Padà ?  6  8   Ṣíṣe Ara Lọṣọọ , 8  8   Ta Ni Òjíṣẹ ?  7  8   ỌKANKÒJỌKAN  Àwọn Ewu Tó Wà Nínú Wíwọkọ Ọfẹ Kiri , 7  8  Fífárùngbọn , 1  22  Ìròyìn Orí Tẹlifíṣọn , 5  8  Lílo Àkàbà , Àyẹwò Tó Lè Dáàbò Bò Ẹ , 2  8  Lílo Tẹlifíṣọn Tìṣọratìṣọra , 6  8  Ǹjẹ Ó Ti Tó Àkókò Láti Ní Bẹẹdì Tuntun ?  8  8  Ǹjẹ O Mọ ? , 2  8 , 4  8 , 6  8 , 8  8 , 10  8 , 12  8  Ṣé Òṣùpá Ló Ń Darí Ayé Rẹ ? 6  8  SÁYẸǸSÌ  Ǹjẹ Ẹkọ Ẹfolúṣọn Bọgbọn Mu ?   6  8  Ríríran Ré Kọjá Ohun Tó Hàn sí Ojúyòójú , 9  8   Wọn Gbé Òtítọ Pa Mọ fún Àádọta Ọdún  ìmọ nípa ewéko  , 8  8  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  January 8 , 2001  Ǹjẹ ó Ṣeé Ṣe Kí Ìgbéyàwó Wa Má Forí Ṣánpọn ?  Ṣé ọnà kan ṣoṣo táa lè gbà yẹra fún ìkọsílẹ ni ká kàn máa jẹ tọkọtaya àmọ kó máà sífẹẹ láàárín wa ?  Kí ni tọkọtaya kan tí àjọṣe wọn kò gún régé mọ lè ṣe láti mú kí ìgbéyàwó wọn má forí ṣánpọn ?  3 Híhá Sínú Ìgbéyàwó Aláìnífẹẹ  4 Èé Ṣe Tí Ìfẹ Fi Ń Pòórá ?  7 Ǹjẹ Ìrètí Ńbẹ ?  8 Ó Ṣeé Ṣe Kí Ìgbéyàwó Yín Má Forí Ṣánpọn O !  15 Ibo Lo Ti Lè Rí Ẹkọ Tó Dára Jù Lọ ?  16 Ètò Ìkọnilẹkọọ Tó Kárí Ayé  22 Ẹkọ Tó Wúlò Títí Ayé  24 Yéé Sá fún Jíjẹ Oríṣiríṣi Ẹfọ !  28 Òdòdó Tulip Ni Ò Jẹ Kébi Pa Wọn Kú   32 N Kì Í Fẹ Gba Ohunkóhun Gbọ , Síbẹ Mo Ṣì Ń Wá A Káàkiri  Ọgọrùn - ún Ọdún Sẹyìn Ni Wọn Ra Ilé Iṣẹ Àkọkọ 25   Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . . 29  Báwo Ni Màá Ṣe Fara Dà Á Ní Báyìí Tí Dádì Ti Já Wa Sílẹ ?  Híhá Sínú Ìgbéyàwó Aláìnífẹẹ   Nínú ayé kan tí ìkọsílẹ ti pọ jaburata yìí , àfèèṣì ni kò fi ní jẹ pé ohun tó máa gbẹyìn púpọ àwọn ìgbéyàwó tí kò láyọ nìyẹn .  Ó sì tún ṣeé ṣe kí ọpọ ìgbéyàwó tún di aláìláyọ .   ẸGBẸ TÓ Ń ṢÈWÁDÌÍ NÍPA ỌRÀN ÌDÍLÉ NÍ AMẸRÍKÀ .  ÀWỌN alákìíyèsí ti sọ pé inú ìgbéyàwó ni púpọ nínú ayọ téèyàn ń ní láyé àti wàhálà téèyàn ń kó sí láyé ti ń wá .  Lóòótọ , nínú ìgbésí ayé , ìwọnba ni ohun tó lè fúnni ní ayọ púpọ jọjọ  tàbí kí ó kó làásìgbò báni lọpọlọpọ bí ìgbéyàwó .  Bí àpótí tó wà nínu àpilẹkọ yìí ti fi hàn , ọpọ tọkọtaya ni ìdààmú tó pọ ju agbára wọn lọ ń bá .  Ṣùgbọn apá kan ìṣòro náà ni àkọsílẹ nípa àwọn ìkọsílẹ tó ń ṣẹlẹ fi hàn .  Bí ìgbéyàwó kan péré bá forí ṣánpọn , àìmọye àwọn mìíràn ni kò tíì forí ṣánpọn ṣùgbọn tó jẹ pé wàhálà kò tán rí nínú ìgbéyàwó náà .  Obìnrin kan tó ti lé ní ọgbọn ọdún tó ti wọnú ìdè ìgbéyàwó sọ láṣìírí pé :  Ìdílé aláyọ ni ìdílé wa tẹlẹ , ṣùgbọn ọdún méjìlá tó kọjá kò rọgbọ fún wa rárá .  Ọkọ mi kò tiẹ fẹ mọ nǹkan kan nípa mi mọ .  Kí n sọ tòótọ , òun ni ọtá mi tí ọrọ rẹ ń bà mí lọkàn jẹ jù lọ .   Bákan náà , ọkọ kan tó ti fẹrẹẹ tó ọdún mẹẹẹdọgbọn tó ti gbéyàwó kédàárò pé :  Ìyàwó mi ti sọ fún mi pé òun kò nífẹẹ mi mọ .  Ó sọ pé , ó tẹ òun lọrùn ká kàn jọ máa gbélé , kí olúkúlùkù sì máa ṣe tiẹ .   Ohun tó máa ń ṣẹlẹ ni pé àwọn kan tí wọn ní irú ìṣòro lílekoko yẹn máa ń kọ ara wọn sílẹ ni .  Ṣùgbọn ọpọ èèyàn ló ṣì wà tí wọn kì í ronú nípa kíkọ ara wọn sílẹ .  Èé ṣe ?  Gẹgẹ bí Ọmọwé Karen Kayser ti sọ , àwọn ìdí tó ń fà á ni ọmọ tí wọn ti bí , orúkọ burúkú tó lè fà fún wọn láwùjọ , ìṣúnná owó , àwọn ọrẹ , àwọn ẹbí , àti ìgbàgbọ ẹsìn lè mú kí tọkọtaya kan ṣì wà papọ , bó tilẹ jẹ pé kò ní sí ìfẹ láàárín wọn .  Ó sọ pé :  Nítorí pé ó lè má ṣeé ṣe fún àwọn tọkọtaya yìí láti kọ ara wọn sílẹ lábẹ òfin , wọn á kúkú yàn láti máa gbé papọ ṣùgbọn wọn á ti kọ ara wọn sílẹ nínú ọkàn wọn .   Ṣé ọranyàn ni kí tọkọtaya tí àárín wọn kò gún régé mọ máa gbé pọ láìsí ìtẹlọrùn ni ?  Ṣé ọnà kan ṣoṣo táa lè fi yẹra fún ìkọsílẹ ni ká wà nínú ìdè ìgbéyàwó àmọ ká máà nífẹẹ ara ẹni ?  Ìrírí fi hàn pé a lè yọ ọpọ ìgbéyàwó nínú làásìgbò tó ń ṣẹlẹ níbẹ  a lè yọ wọn nínú àìfararọ tí ìkọsílẹ ń fà àti nínú ẹdùn ọkàn tí àìnífẹẹ ara ẹni ń fà .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 3   BÍ ÌKỌSÍLẸ ṢE PỌ TÓ LÁWỌN IBÌ KAN LÁGBÀÁYÉ   Ọsirélíà : Láti ìbẹrẹ ọdún 1960 ni iye àwọn tọkọtaya tí ń kọ ara wọn sílẹ ti fẹrẹẹ tó ìlọpo mẹrin .   Ilẹ Gẹẹsì : Gẹgẹ bí àwítẹlẹ , mẹrin lára ìgbéyàwó mẹwàá ni yóò yọrí sí ìkọsílẹ .   Kánádà àti Japan : Ìkọsílẹ ń fòpin sí nǹkan bí ìlàta gbogbo ìgbéyàwó .   Orílẹ - Èdè Amẹríkà : Láti ọdún 1970 , kò sí ìdánilójú pé àwọn tọkọtaya tó ń ṣègbéyàwó yóò gbé pọ tàbí pé wọn kò ní gbé pọ .   Zimbabwe : Ìkọsílẹ ló ń gbẹyìn nǹkan bí méjì lára ìgbéyàwó márùn - ún .  Èé Ṣe Tí Ìfẹ Fi Ń Pòórá ?   Ó jọ pé ó rọrùn gan - an láti bẹrẹ nínífẹẹ ẹnì kan ju mímú kí ìfẹ yẹn máa bá a nìṣó .   ỌMỌWÉ KAREN KAYSER .  PÍPỌ tí àwọn ìgbéyàwó tí kò ti sí ìfẹ ń pọ sí i kò fi bẹẹ yani lẹnu .  Oríṣi àjọṣe kan tó díjú gbáà ni ìgbéyàwó jẹ láàárín àwọn èèyàn , ọpọ èèyàn ló sì ń kó wọnú rẹ láìsí ìmúrasílẹ tí ó tó .  Dókítà Dean S .  Edell sọ pé :  Wọn máa ń fẹ ká fi hàn kedere pé a tóótun dáadáa táa bá fẹ gba ìwé àṣẹ ìwakọ , ṣùgbọn táa bá fẹ gba ìwé ẹrí ìgbéyàwó , tìrọrùntìrọrùn la fi máa ń buwọ lùwé .   Nítorí náà , bó tilẹ jẹ pé ọpọ ìgbéyàwó ń ṣe dáadáa , tí wọn sì jẹ aláyọ lóòótọ , nǹkan kò rọgbọ fún àwọn kan .  Ó lè jẹ pé àwọn tọkọtaya kan tàbí ẹnì kan nínú àwọn méjèèjì wọnú ìgbéyàwó pẹlú ìrètí pé nǹkan á dára ṣùgbọn tí wọn kò mọ àwọn ohun tí wọn lè ṣe tí ìbágbépọ wọn yóò fi tọjọ .  Ọmọwé Harry Reis sọ pé :  Nígbà tí àwọn èèyàn bá kọkọ bẹrẹ sí rìn mọ ara wọn , ọkàn wọn máa ń balẹ nípa ara wọn gan - an .   Wọn máa ń rò pé ẹnì kejì àwọn  nìkan ni èrò rẹ bá tàwọn mu ní gbogbo ayé .  Èrò yẹn máa ń ṣá nígbà míì , tó bá sì rí bẹẹ , ó lè ṣàkóbá fún ìgbéyàwó náà .   A dúpẹ pé ọrọ kò burú tó bẹẹ yẹn nínú ọpọ ìgbéyàwó .  Ṣùgbọn ẹ jẹ ká wo díẹ lára àwọn ohun tó ti mú kí ìfẹ pòórá nínú àwọn ọràn kan .  Ìjákulẹ   Ohun Tí Mo Retí Kọ Yìí   Rose sọ pé :  Nígbà tí mo fẹ Jim , mo rò pé èkùrọ lalábàákú ẹwà  pé a óò máa fara rora , a óò máa ṣera wa ní jẹlẹńkẹ , a óò sì máa gba ti ara wa rò ni .   Ṣùgbọn kò pẹ tó fi di pé ẹni tí Rose gba tiẹ gan - an tẹlẹ kò dára lójú rẹ mọ .  Ó sọ pé :  Ó wá já mi kulẹ pátápátá .   Ọpọ sinimá , ìwé , àti àwọn orin tó wọpọ kì í sọ òótọ nípa ìfẹ .  Nígbà tí ọkùnrin àti obìnrin kan bá ń fẹ ara wọn sọnà , wọn lè máa rò pé àlá àwọn ti ṣẹ ; ṣùgbọn lẹyìn ọdún mélòó kan tí wọn bá ti ṣègbéyàwó , wọn máa ń sọ pé àlá lásán làwọn ń lá nígbà yẹn !  Bí ohun téèyàn kà nínú ìwé ìtàn nípa ìfẹ kò bá ṣẹlẹ nínú ìgbéyàwó ẹni , ìgbéyàwó tó tòrò lè dà bí èyí tó forí ṣánpọn .  Lóòótọ , kò burú láti fojú sọnà fún àwọn ohun kan nínú ìgbéyàwó .  Fún àpẹẹrẹ , ohun tó bójú mu ni láti retí pé kí ẹni tí a fẹ nífẹẹ ẹni , kó fúnni láfiyèsí , kó sì tini lẹyìn .  Ṣùgbọn àwọn ohun tí a retí wọnyí tiẹ lè má ṣẹlẹ .  Ọṣọọrọ ìyàwó kan ní Íńdíà , tórúkọ rẹ ń jẹ Meena , sọ pé :  Díẹ ló kù kó rí lára mi bíi pé mi ò tíì relé ọkọ .  Mo nìkan wà , mo di ẹni ìpatì .   Àìbáramu   Kò Sóhun Táa Fi Bára Mu   Obìnrin kan sọ pé :  Ó fẹrẹẹ máà sí ohun tí èmi àti ọkọ mi fohùn ṣọkan lé lórí .  Kó sọjọ kan tó kọjá rí tí mi ò kábàámọ gidigidi pé mo fẹ ẹ .  A ò tiẹ bára wa mu rárá ni .   Ó sábà máa ń ṣẹlẹ pé kì í pẹ kí tọkọtaya kan tó mọ pé àwọn ò fi bẹẹ bára mu tó bí àwọn ṣe rò nígbà tí àwọn ń fẹ ara àwọn sọnà .  Ọmọwé Nina S .  Fields kọwé pé :  Ìgbéyàwó sábà máa ń fi àwọn ànímọ tí tọkọtaya fúnra wọn kò mọ pé àwọn ní nígbà tí wọn kò tíì ṣègbéyàwó hàn .   Èyí ló ń fà á tí àwọn tọkọtaya kan fi lè máa rò pé àwọn ò bára mu rárá lẹyìn tí wọn bá ti ṣègbéyàwó .  Dókítà Aaron T .  Beck sọ pé :  Láìka ti pé ọpọ èèyàn ló ní àwọn ànímọ tó jọra sí , tí wọn bá ṣègbéyàwó , wọn á wá rí i pé ọnà tí wọn ń gbà ṣe nǹkan , ìwà wọn , àti ìṣesí wọn máa ń yàtọ .   Ọpọ tọkọtaya ni kò mọ bí wọn ṣe lè jíròrò nípa àwọn ìyàtọ yẹn .  Ìjà   Ìgbà Gbogbo La Máa Ń Ja Ara Wa Níyàn    Ẹnu yà wá pé a ń jà gan - an  a máa ń kígbe rara , èyí tó sì burú jù ni pé a kì í sọrọ síra wa fún ọpọ ọjọ nítorí pé inú ń bí wa .   Ohun tí Cindy sọ pé ó ṣẹlẹ nígbà tí wọn ṣẹṣẹ ṣègbéyàwó nìyẹn .  Kò sí kí àìfohùnṣọkan máà ṣẹlẹ nínú ìgbéyàwó .  Ṣùgbọn báwo ni a ṣe ń yanjú wọn ?  Ọmọwé Daniel Goleman kọwé pé :  Nínú ìgbéyàwó rere , ọkọ àti ìyàwó kì í lọra láti sọ ẹdùn ọkàn wọn .  Ṣùgbọn ó sábà máa ń ṣẹlẹ pé tí inú bá ń bí èèyàn , ọnà tí a máa ń gbà sọ ẹdùn ọkàn wa jáde máa ń dun ẹnì kejì , bí ìgbà tí a ń sọkò ọrọ lù ú fún ohun tó ṣe .   Nígbà tí èyí bá ṣẹlẹ , ẹnì kìíní kejì á múra tán láti lo àkókò ìjùmọsọrọ láti fi gbe èrò tirẹ lẹyìn , wọn á wá máa sọkò ọrọ lu ara wọn dípò kí wọn máa jíròrò ọrọ .  Àwùjọ àwọn ògbógi kan sọ pé :  Ọkan lára àwọn ohun tó ń ba nǹkan jẹ jù lọ nínú iyàn jíjà tó le débi tí agbára ò ká a mọ ni pé , ó jọ pé àwọn tọkọtaya máa ń sọ àwọn nǹkan tó ń ṣèpalára fún ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú ìgbéyàwó wọn .   Ẹmí Ìdágunlá   Ó Ti Sú Wa   Obìnrin kan sọ lẹyìn ọdún márùn - ún tó ti ṣègbéyàwó pé :  Ọràn gbígbìyànjú láti mú kí ìgbéyàwó wa gún régé ti sú mi .  Mo mọ pé kò lè ṣeé ṣe mọ nísinsìnyí .  Nítorí náà , ohun tó jẹ mí lógún ni ti àwọn ọmọ mi .   Wọn ti máa ń sọ ọ pé kì í ṣe ìkórìíra ni òdì kejì ìfẹ ní ti gidi bí kò ṣe ìdágunlá .  Ní tòótọ , ìwà ìdágunlá lè ṣe irú ìbàjẹ kan náà tí ìwà jàgídíjàgan ń ṣe nínú ìgbéyàwó .  Bó ti wù kó rí , ó bani nínú jẹ pé wíwà nínú ìdè ìgbéyàwó tí kò ti sí ìfẹ ti mọ àwọn tọkọtaya kan lára gan - an débi pé wọn kò ní ìrètí pé nǹkan lè dára rárá .  Fún àpẹẹrẹ , ọkọ kan sọ pé ńṣe ni ìgbéyàwó tí òun ti ṣe láti ọdún mẹtàlélógún sẹyìn dà bí pé  èèyàn ń ṣe iṣẹ tí kò tẹ ẹ lọrùn .   Ó fi kún un pé :  Bọràn bá ti rí báyìí , ìwọnba ohun tágbára ẹ bá ká ni wàá ṣe .   Bákan náà , ìyàwó kan tó ń jẹ Wendy kò fọkàn sí pé àárín òun àti ọkọ tó ti fẹ fún ọdún méje tún lè dán mọrán mọ .  Ó sọ pé :  Mo gbìyànjú lọpọ ìgbà , ṣùgbọn ńṣe ló máa ń já mi kulẹ .  Ìbànújẹ ló gbẹyìn rẹ fún mi .  N kò fẹ kí irú rẹ tún ṣẹlẹ sí mi mọ .  Bí mo bá lọ ń retí pé nǹkan á dára , màá kàn máa bara mi nínú jẹ ni .  Ó sàn kí n kúkú má retí ohunkóhun  mo mọ pé inú mi ò ní dùn dáadáa o , ṣùgbọn inú mi ò ṣáà ní bà jẹ .   Ìjákulẹ , àìbáramu , ìjà , àti ẹmí ìdágunlá wulẹ jẹ díẹ lára àwọn ohun tó lè mú kó máà sí ìfẹ nínú ìgbéyàwó ni .  Ó hàn gbangba pé ó ṣì ku ọpọ nǹkan tó ń fà á , a sì kọ díẹ lára wọn sínú àpótí tó wà ní ojú ìwé 5 .  Láìka ohun tó fà á sí , ǹjẹ ìrètí kankan wà fún àwọn tọkọtaya tó jọ pé wọn ti há sínú ìgbéyàwó kan tí kò ti sí ìfẹ ?   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   ÀÌSÍFẸẸ NÍNÚ ÌGBÉYÀWÓ  ÀWỌN OHUN MÌÍRÀN TÓ Ń FÀ Á   Owó :  Èèyàn lè fojú inú wò ó pé ṣíṣe ìwéwèé ìnáwó yóò mú tọkọtaya ṣọkan nínú àwọn ọràn pípọndandan bíi fífọwọsowọpọ , pípawọpọ ra àwọn ohun kòṣeémánìí , àti gbígbádùn èrè làálàá wọn .  Ṣùgbọn ó tún máa ń ṣẹlẹ pé ohun tó lè mú kí tọkọtaya ṣọkan nínú pípawọpọ ṣe nǹkan ló sábà máa ń da àárín wọn rú .   Ọmọwé Aaron T .  Beck .   Jíjẹ Òbí :  A ti ṣàwárí pé ìpín mẹtàdínláàádọrin lára àwọn tọkọtaya ni kì í ní ìtẹlọrùn nínú ìgbéyàwó wọn mọ lẹyìn tí wọn bá ti bí ọmọ wọn àkọkọ , ìjà sì máa ń ṣẹlẹ ní ìlọpo mẹjọ ju ti tẹlẹ lọ .  Lápá kan , èyí jẹ nítorí pé jíjẹ òbí ti sú wọn , àti pé wọn kò ráyè fún ara wọn mọ .   Ọmọwé John Gottman .   Ẹtàn :  Ẹtàn sábà máa ń bá àìṣòótọ nínú ìgbéyàwó rìn , tí a kò bá sì fẹ fọrọ sábẹ ahọn sọ , ohun tí ẹtàn túmọ sí ni dída ẹni tó gbẹkẹ léni .  Níwọn bí a ti mọ dájú pé ìgbẹkẹlé jẹ ọkan pàtàkì nínú gbogbo ìgbéyàwó tó kẹsẹ járí , tó sì tọjọ , ṣé ó wá yẹ kó yani lẹnu pé ẹtàn lè dá yánpọnyánrin sílẹ nínú ìdè ìgbéyàwó ?   Ọmọwé Nina S .  Fields .   Ìbálòpọ :  Nígbà tí tọkọtaya bá kọwé wá pé àwọn fẹ kọ ara àwọn , ohun tó wọpọ , tó sì máa ń bani lẹrù níbẹ ni pé kì í ṣe ọdún kan kì í ṣe ọdún méjì tí wọn ò ti bára wọn lòpọ mọ .  Ìbálòpọ kò tiẹ rídìí fi múlẹ láàárín àwọn kan , ní ti àwọn mìíràn , kì í wá látinú ọkàn wọn , kí wọn ṣáà ti jẹ kí ẹnì kejì wọn ṣe ohun tó fẹ ṣe ni .   Judith S .  Wallerstein , ọmọràn nínú iṣẹ ìfìṣemọrònú .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   IPA WO LÓ Ń NÍ LÓRÍ ÀWỌN ỌMỌ ?  Ǹjẹ ohun tó ń ṣẹlẹ nínú ìgbéyàwó yín lè nípa lórí àwọn ọmọ yín ?  Ọrọ tí Ọmọwé John Gottman , tó ṣèwádìí ọràn nípa àwọn tọkọtaya fún nǹkan bí ogún ọdún sọ fi hàn pé bẹẹ ni .  Ó sọ pé :  Nínú ìwádìí tí a fi ogún ọdún ṣe , a ṣàwárí pé ìwọn ìlùkìkì ọkàn - àyà àwọn ọmọ ọwọ tí àwọn òbí wọn kò láyọ máa ń ga jù nígbà tí àwọn èèyàn bá ń bá wọn ṣeré , wọn kì í sì í lè tẹ ara wọn lọrùn .  Bí ọjọ ti ń gorí ọjọ , àwọn ìjà tó ń ṣẹlẹ nínú ìgbéyàwó kì í jẹ kí àwọn ọmọ ṣe dáadáa nílé ìwé bó ti wù kí wọn jáfáfá tó .   Ní òdì kejì èyí , Ọmọwé Gottman sọ pé , àwọn ọmọ táwọn tọkọtaya tí àárín wọn gún régé bí  máa ń ṣe dáadáa nílé ìwé àti láàárín àwọn ẹgbẹ wọn , nítorí pé àwọn òbí wọn ti fi hàn wọn bó ṣe yẹ kí wọn máa bọwọ fún àwọn ẹlòmíràn àti bó ṣe yẹ kí wọn máa yanjú ọràn tí inú bá bí wọn .   Ǹjẹ Ìrètí Ńbẹ ?   Ìṣòro kan tó máa ń wà nínú àwọn ìgbéyàwó tó ní wàhálà nínú ni èrò tí wọn máa ń ní pé nǹkan kò lè dára .  Irú èrò bẹẹ sì máa ń dojú àtúnṣe délẹ ni nítorí pé kò ní jẹ kí ẹ lè ní ẹmí láti gbìyànjú ohunkóhun tó lè mú nǹkan dára .   ỌMỌWÉ AARON T .  BECK .  KÁ SỌ pé o ń jẹrora , o wá tọ dókítà lọ láti mọ ohun tó ń ṣe ọ .  Ọkàn rẹ ò balẹ  kò sì sọgbọn kó máà rí bẹẹ .  Ó ṣe tán , ìlera rẹ  kódà ẹmí rẹ pàápàá lè wà nínú ewu .  Ṣùgbọn ká ní lẹyìn àyẹwò náà , dókítà wá sọ fún ọ pé bó tilẹ jẹ pé ohun tó ń ṣe ẹ kò ṣeé fọwọ yẹpẹrẹ mú , ṣùgbọn ó ṣeé wò sàn .  Dókítà tilẹ sọ fún ọ pé bí o bá ṣọ bóo ṣe ń jẹun , tóo sì ń ṣeré ìmárale níwọn tó yẹ , ara rẹ yóò yá pátápátá .  Ó dájú pé ọkàn rẹ yóò balẹ gan - an , tayọtayọ ni wàá si fi ìmọràn rẹ sílò !  Fi ìṣẹlẹ àfinúrò yìí wéra pẹlú ohun tí a ń jíròrò rẹ .  O ha ń ní ìrora ọkàn nínú ìgbéyàwó rẹ bí ?  Lóòótọ , kò sí ìgbéyàwó tí ìṣòro àti aáwọ kì í bá fínra .  Nítorí náà , bí àárín yín kò bá gún régé láwọn àkókò kan , ìyẹn kò túmọ sí pé kò sí ìfẹ nínú ìgbéyàwó yín .  Ṣùgbọn bí ohun tó ń fa ìrora ọkàn náà kò bá tán , tó ń bá a lọ fún ọpọ ọsẹ , oṣù , tàbí ọdún pàápàá ńkọ ?  Tó bá rí bẹẹ , ó yẹ kí ẹrù bà ọ lóòótọ , nítorí ọràn tó wà nílẹ yìí kì í ṣe ọràn kékeré .  Láìṣe àní - àní , ohun tó ń ṣẹlẹ nínú ìgbéyàwó rẹ lè fẹrẹẹ nípa lórí gbogbo apá ìgbésí ayé rẹ  àti ti àwọn ọmọ rẹ .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn èèyàn gbà gbọ pé tí ìgbéyàwó ò bá fara rọ , ìyẹn lè fa àwọn ìṣòro bí ìsoríkọ , àìjáfáfá lẹnu iṣẹ , àti kí àwọn ọmọ máa fìdí rẹmi nílé ìwé .  Ṣùgbọn kò tán síbẹ o .  Àwọn Kristẹni mọ pé àjọṣe tó wà láàárín àwọn àti ẹni táwọn fẹ lè nípa lórí àjọṣe àwọn pẹlú Ọlọrun .  1 Pétérù 3 : 7 .  Ti pé ìṣòro wà láàárín ìwọ àti ẹnì kejì rẹ kò túmọ sí pé ọràn yín ti burú kọjá àtúnṣe .  Mímọ òkodoro òtítọ náà nípa ìgbéyàwó  pé ìṣòro yóò máa wà  lè ran tọkọtaya kan lọwọ láti wo àwọn ìṣòro wọn láwòjinlẹ kí wọn sì gbìyànjú láti wá ojútùú sí i .  Ọkọ kan tórúkọ rẹ ń jẹ Isaac sọ pé :  Mi ò mọ tẹlẹ pé kì í ṣe ohun tójú ò rí rí kí tọkọtaya ní gbọnmi - si - omi - o - to nínú ìgbéyàwó wọn .  Mo rò pé a níṣòro àrà ọtọ kan ni !   Kódà bí ìgbéyàwó rẹ bá ti burú débi pé kò sí ìfẹ láàárín yín mọ , ẹ ṣì lè ṣe é kí ó má forí ṣánpọn .  Òótọ ni pé àwọn ìrora ọkàn tí àjọṣe tí kò gún régé ń fà lè dunni gan - an , ní pàtàkì tí àwọn ìṣòro náà bá ti ń ṣẹlẹ fún ọpọ ọdún .  Ṣùgbọn a ṣì lè fọkàn sí pé nǹkan á dára .  Gbígbégbèésẹ jẹ kókó pàtàkì kan nínú rẹ .  Kódà , àwọn èèyàn méjì tí wọn ní ìṣòro tó le gan - an nínú ìgbéyàwó wọn ṣì lè ṣàtúnṣe tó bá jẹ wọn lógún .    Nítorí náà , bi ara rẹ léèrè pé ,  Báwo ni mo ṣe fẹ láti ní àjọṣe tó gún régé tó ?   Ǹjẹ ìwọ àti ẹni tí o fẹ ní in lọkàn láti sapá láti mú kí ìgbéyàwó yín túbọ tòrò sí i ?  Ọmọwé Beck , tí a fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ , sọ pé :  Lọpọ ìgbà ló máa ń yà mí lẹnu láti rí i pé bí tọkọtaya bá pawọ pọ láti yanjú ìṣòro wọn , tí wọn sì fi àwọn ànímọ rere inú ìgbéyàwó wọn sílò , ó máa ń ṣeé ṣe fún wọn láti mú àjọṣe wọn tó hàn gbangba pé kò gún régé padà bọ sípò .   Ṣùgbọn bí ẹnì kejì rẹ kò bá fẹ fọwọ sowọ pọ láti mú kí àjọṣe náà túbọ gún régé ńkọ ?  Tàbí tó bá jọ pé kò fẹ gbà pé ìṣòro wà ńkọ ?  Ṣé asán ló já sí ni bí ìwọ nìkan bá dá fàyà rán yíyanjú ìṣòro inú ìgbéyàwó yín ?  Rárá o !  Ọmọwé Beck sọ pé :  Bí ìwọ bá ṣe àwọn àtúnṣe kan , ìyẹn gan - an lè mú kí ẹnì kejì rẹ ṣe àwọn àtúnṣe pẹlú  ohun tó sì sábà máa ń ṣẹlẹ nìyẹn .   Má ṣe yára parí èrò sí pé èyí kò lè ṣẹlẹ nínú ọràn tiyín .  Irú èrò tó ń dojú ìsapá délẹ bẹẹ lè jẹ ewu ńlá nínú ìgbéyàwó yín !  Ìkan nínú yín ni yóò kọkọ gbégbèésẹ .  Ṣé ìwọ lè ṣe bẹẹ ?  Tóo bá ti gbégbèésẹ náà , ẹnì kejì rẹ lè wá rí àǹfààní tó wà nínú fífọwọsowọpọ pẹlú rẹ láti mú kí ìgbéyàwó yín túbọ láyọ sí i .  Nítorí náà , kí ni ẹ lè ṣe , yálà lẹnì kọọkan tàbí lẹyin méjèèjì gẹgẹ bíi tọkọtaya , kí ìgbéyàwó yín má bàa forí ṣánpọn ?  Bíbélì ṣèrànwọ tó lágbára nípa dídáhùn ìbéèrè yìí .  Ẹ jẹ ká wo bó ṣe dáhùn rẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Lóòótọ , nínú àwọn ọràn kan tó burú jáì , ìdí pàtàkì lè wà tí yóò mú kí ọkọ àti aya pínyà .  Ní àfikún sí i , Bíbélì gba ìkọsílẹ láyè lórí ìpìlẹ àgbèrè .  Yálà ó yẹ kéèyàn kọ ẹnì kejì rẹ tó jẹ aláìṣòótọ sílẹ tàbí kò yẹ jẹ ìpinnu ara ẹni , kò sì yẹ kí àwọn ẹlòmíràn máa ti ẹni tó ṣe olóòótọ náà láti pinnu yálà láti kọ ẹnì kejì rẹ sílẹ tàbí kó má kọ ọ .  Wo ìwé Àṣírí Ayọ Ìdílé , ojú ìwé 158 sí 161 , tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , ṣe .  Ó Ṣeé Ṣe Kí Ìgbéyàwó Yín Má Forí Ṣánpọn O !  Àwọn ìmọràn tó gbéṣẹ , tó lè ṣàǹfààní fún tọkọtaya kún inú Bíbélì rẹpẹtẹ .  Èyí kì í ṣe ọrọ àgbọ - ṣe - hàà , nítorí pé Ẹni tó mí sí Bíbélì náà ló tún dá ètò ìgbéyàwó sílẹ .  BÍ ỌRÀN ìgbéyàwó ṣe rí gẹlẹ ni Bíbélì ṣe sọ ọ .  Ó sọ pé ọkọ àti aya yóò ní  ìpọnjú  tàbí gẹgẹ bí ìtumọ New English Bible ṣe sọ ọ , wọn yóò ní  ìrora àti ẹdùn ọkàn .   Síbẹ , Bíbélì tún sọ pé ìgbéyàwó lè mú ayọ wá , àní ayọ púpọ jọjọ , ó sì gbọdọ ṣe bẹẹ .  Àwọn èrò méjèèjì wọnyí kò tako ara wọn rárá .  Ńṣe ni wọn wulẹ fi hàn pé láìka àwọn ìṣòro tó le koko sí , àárín tọkọtaya kan ṣì lè dán mọrán , kí wọn sì nífẹẹ ara wọn dáadáa .  Ṣé bẹẹ ni ìgbéyàwó tìẹ rí ?  Ṣé kì í ṣe pé ìrora àti ìjákulẹ ti dojú àjọṣe tímọtímọ àti ayọ tó jẹ pé òun ló jọba nínú ìgbéyàwó yín nígbà kan rí délẹ báyìí ?  Kódà , ká sọ pé ìgbéyàwó rẹ ti di èyí tí kò sí ìfẹ níbẹ mọ fún ọpọ ọdún , o ṣì lè rí ohun tó sọnù nínú ìgbéyàwó rẹ tó fi dà bẹẹ .  Àmọ ṣá o , o kò gbọdọ retí ohun tí kò ṣeé ṣe o .  Kò sí bí ọkùnrin tàbí obìnrin tó jẹ aláìpé ṣe lè mọ ọn ṣe tó kí àwọn kùdìẹ kudiẹ bíi mélòó kan má máa jẹ yọ nínú ìgbéyàwó rẹ lẹẹkọọkan .  Síbẹsíbẹ , àwọn ohun kan wà tóo lè ṣe láti yanjú àwọn kùdìẹ kudiẹ wọnyí .  Bóo ṣe ń ka àkójọ ọrọ tó wà nísàlẹ yìí , gbìyànjú láti fojú sun àwọn kókó pàtó tó bá ipò tí ìgbéyàwó rẹ wà mu .  Dípò kó jẹ pé kìkìdá àbùkù ọkọ tàbí aya rẹ ni wàá máa ṣàròyé nípa rẹ ní gbogbo ìgbà , ṣe àṣàyàn àwọn kókó díẹ tí ìwọ alára lè fi sílò , kí o sì fi àwọn ìmọràn tó wà nínú Ìwé Mímọ sílò .  Ìwọ yóò wá rí i pé ìrètí ń bẹ fún ìgbéyàwó rẹ ju bí o ti rò lọ .  Ẹ jẹ ká kọkọ sọrọ nípa ìṣarasíhùwà , nítorí pé ojú tí o fi ń wo ẹjẹ rẹ àti èrò tí o ní nípa ìyàwó tàbí ọkọ rẹ ṣe pàtàkì gidigidi .  Ojú Tí O Fi Ń Wo Ẹjẹ  Bí o bá fẹ ṣiṣẹ lórí ìgbéyàwó rẹ kó bàa lè dára , o gbọdọ máa fojú wò ó bí ohun kan tó gbọdọ wà pẹ títí .  Ó ṣe tán , Ọlọrun ṣètò ìgbéyàwó láti mú kí èèyàn méjì wà pa pọ tí kò fi ní ṣeé ṣe fún ẹnikẹni láti yà wọn .  Nítorí náà , àjọṣe ìwọ àti ọkọ tàbí aya rẹ kò dà bí iṣẹ kan tí o kàn lè sọ pé o ò ṣe mọ nígbà tó bá wù ọ , bẹẹ ni kò dà bí ilé tí o ń yá gbé tí o kàn lè sọ fún onílé pé o ò gbé ilé rẹ mọ tí wàá sì kó ẹrù rẹ jáde .  Kàkà bẹẹ , nígbà tí o ń ṣe ìgbéyàwó , o jẹjẹẹ láti wà pẹlú ọkọ tàbí aya rẹ nígbà òjò àti nígbà ẹẹrùn .  Mímọ pé o jẹjẹẹ lọnà yìí bá ohun tí Jésù Kristi sọ ní èyí tó fẹrẹẹ tó ẹgbàá  2,000  ọdún sẹyìn mu , ó ní :  Ohun tí Ọlọrun ti so pọ , kí ènìyàn kankan má ṣe yà á sọtọ .   Mátíù 19 : 6 .  Àwọn kan lè sọ pé ,  Ẹn , ṣe bí a ṣì ń gbé pa pọ .  Ṣé èyí ò fi hàn pé a dúró ti ẹjẹ wa ni ?   Ó ṣeé ṣe kó rí bẹẹ .  Ṣùgbọn , gẹgẹ báa ṣe sọ nínú àpilẹkọ kìíní nínú ọwọ àpilẹkọ yìí , àwọn tọkọtaya kan tí wọn ṣì ń gbé pa pọ ló jẹ pé wàhálà ò tán rí nínú ìgbéyàwó wọn , wọn ti kó sínú ìgbéyàwó tí kò ti sí ìfẹ .  Góńgó rẹ gbọdọ jẹ láti mú kí ìgbéyàwó rẹ jẹ èyí tó ń gbádùn mọni , kó má kàn jẹ èyí tí èèyàn wulẹ ń mú mọra .  Ẹjẹ kì í ṣe àdéhùn láti jẹ olóòótọ sí ètò ìgbéyàwó nìkan ni , ṣùgbọn láti tún jẹ olóòótọ sí ẹni tí o ti jẹjẹẹ láti nífẹẹ àti láti ṣìkẹ .  Éfésù 5 : 33 .  Àwọn nǹkan tóo bá sọ fún ọkọ tàbí ìyàwó rẹ lè fi bí ẹjẹ tí o jẹ láti wà pẹlú rẹ ṣe jinlẹ tó hàn .  Fún àpẹẹrẹ , nígbà tí èdèkòyédè bá ṣẹlẹ , àwọn ọkọ àti aya kan máa ń fi ìwàǹwára sọrọ bíi kí wọn sọ pé ,  Màá fi ilé sílẹ fún ẹ !   tàbí kí wọn ní ,  Mo máa lọ fẹ ẹlòmíràn tó máa mọyì mi !   Ká tiẹ sọ pé kò dé inú ẹni tó sọ irú ọrọ bẹẹ pàápàá , irú ọrọ bẹẹ fi hàn pé wọn lè fi ara wọn sílẹ ní ìgbàkigbà , àti pé ẹni tó sọ bẹẹ ti múra tán láti lọ ní ìgbàkigbà .  Bóo bá fẹ kí ìfẹ tún padà jọba nínú ìgbéyàwó rẹ , má ṣe máa sọ irú àwọn ọrọ bẹẹ .  Àbí , nígbà tóo mọ pé o lè kó kúrò nínú ilé kan ní ìgbàkigbà , ṣé wàá wá fi oríṣiríṣi ohun ọṣọ to irú ilé bẹẹ ?  Nígbà náà , kí ló dé tóo fi ń retí pé kí ọkọ tàbí aya rẹ ṣe àwọn àtúnṣe kan nínú ìgbéyàwó tó lè máà tọjọ ?  Múra tán láti sa gbogbo ipá rẹ láti wá ojútùú sí àwọn ìṣòro ìgbéyàwó yín .  Ohun tí ìyàwó kan ṣe nìyẹn nígbà tí àárín òun àti ọkọ rẹ ò gún .  Ó ní :  Bó tiẹ jẹ pé mo máa ń kórìíra rẹ nígbà mìíràn , mi ò fìgbà kan ronú pé kí n kọ ọ sílẹ .  Gbogbo ohun tó bá jẹ àléébù la máa ń ṣàtúnṣe rẹ bákan ṣáá .  Àmọ ní báyìí , lẹyìn ọdún méjì tó le koko bí ojú ẹja , mo lè sọ pé tìdùnnú - tìdùnnú làwa méjèèjì fi ń gbé pa pọ .   Bó ṣe rí gẹlẹ nìyẹn , iṣẹ àjọṣe ni ọrọ ẹjẹ jẹ , kì í ṣe pé ká kàn máa gbé pa pọ lásán bí kò ṣe láti gbárùkù ti góńgó kan náà .  Ó dára , o lè ronú pé níbi tọràn dé dúró yìí , mímọ tí o mọ pé ẹ gbọdọ wà pa pọ ni kò tíì jẹ kí ìgbéyàwó yín tú ká .  Bó bá jẹ bẹẹ lọràn rí , má sọrètí nù .  Ìfẹ tún lè padà wá lẹẹkan sí i .  Lọnà wo ?  Bíbọlá fún Ọkọ Tàbí Aya Rẹ  Bíbélì sọ pé :  Kí ìgbéyàwó ní ọlá láàárín gbogbo ènìyàn .   Ọrọ Gíríìkì tí a túmọ níhìn - ín sí  ọlá  ni a túmọ ní àwọn ibòmíràn nínú Bíbélì sí  ọwọn ,   àgbégẹgẹ ,   níye lórí .   Bí a bá mọyì ohun kan dáadáa , ohun tó bá gbà lá máa fún un láti máa bójú tó o .  Ó ṣeé ṣe kí o ti kíyè sí i pé bí ọkùnrin kan tó ṣẹṣẹ ra ọkọ ayọkẹlẹ tuntun olówó gọbọi kan ṣe ń bójú tó ọkọ ayọkẹlẹ rẹ nìyẹn .  Ńṣe ló máa tọjú rẹ tí ìyẹn á fi máa dán gbinrin , kí nǹkan sì tó bàjẹ nínú rẹ ló ti máa pààrọ rẹ .  Kódà bí nǹkan kékeré kan bá ṣèèṣì gbá ọkọ náà , ńṣe ló máa dà bí ẹni pé gbogbo ọkọ náà ló ti bà jẹ ráúráú !  Bí àwọn èèyàn mìíràn ṣe máa ń tọjú ìlera wọn nìyẹn .  Kí ló dé ?  Nítorí pe wọn mọ pé ìlera loògùn ọrọ , ìdí èyí ni wọn fi fẹ dáàbò bò ó .  Dáàbò bo ìgbéyàwó rẹ lọnà kan náà .  Bíbélì sọ pé ìfẹ  a máa retí ohun gbogbo .   Dípò ti wàá fi máa ronú pé ọràn ọhún kò lè yanjú  bóyá kóo tiẹ gbékútà pé kò sí ọgbọn tí ẹ lè dá tí wàhálà á fi dín kù nínú ìgbéyàwó yín nípa sísọ pé ,  A ò fìgbà kan nífẹẹ ara wa dénú ,   A ti kéré jù nígbà táa ṣègbéyàwó ,  tàbí  A ò mọ nǹkan tí a ń ṣe nígbà yẹn   kí ló dé tóò máa retí pé nǹkan á sunwọn , kí o sì sapá láti ṣe àtúnṣe tó bá yẹ nínú ìgbéyàwó náà , kí o wá mú sùúrù fún àwọn àbájáde rẹ ?  Obìnrin kan tó jẹ olùgbaninímọràn lórí ọràn ìgbéyàwó sọ pé :  Mo máa ń gbọ tí ọpọ lára àwọn tó wá ń gbàmọràn lọdọ mi máa ń ṣàròyé pe ,  eléyìí ti wá kọjá agbára mi o !   Dípò tí wọn ì bá fi ṣàyẹwò ìgbéyàwó wọn dáadáa kí wọn rí ibi tó ti yẹ kí wọn ti ṣe àtúnṣe , ńṣe ni wọn kàn fi ìwàǹwára kọ gbogbo ìṣètò ìgbéyàwó sílẹ tí wọn sọ pé ó ti nira jù láti bójú tó , títí kan àwọn nǹkan pàtàkì tí wọn jọ máa ń nípìn - ín nínú rẹ , àwọn ohun tí wọn ti jọ gbé ṣe , àti àwọn ohun mìíràn tí wọn ì bá ṣe lọjọ iwájú .   Irú àwọn ìrírí ohun tó ti ṣẹlẹ sẹyìn wo lo máa ń sọ fún ọkọ tàbí aya rẹ ?  Láìka àwọn ìṣòro tó wà nínú ìgbéyàwó rẹ sí , ó dájú pé o ṣì lè ronú nípa àwọn àkókò tó lárinrin tí ẹ jọ gbádùn , àwọn àṣeyọrí tí ẹ ti ṣe , àti àwọn ìpèníjà tí ẹyin méjèèjì ti jọ kójú .  Ronú lórí àwọn àkókò wọnyí , kí o sì jẹ kí ọkọ tàbí aya rẹ mọ pé o mọrírì ìgbéyàwó yín àti òun pẹlú nípa fífi tọkàntọkàn sakun láti mú kí àárín yín dán mọrán sí i .  Bíbélì fi hàn pé Jèhófà Ọlọrun ní ìfẹ ọkàn tó jinlẹ nínú bí àwọn tọkọtaya ṣe ń bá ara wọn lò .  Fún àpẹẹrẹ , nígbà ayé wòlíì Málákì , Jèhófà bá àwọn ọkọọyàwó ní ilẹ Ísírẹlì tí wọn hùwà àdàkàdekè sí àwọn ìyàwó wọn wí nítorí kíkọ tí wọn kọ wọn sílẹ lórí àwọn ẹsùn tí kò lẹsẹ nílẹ .  Àwọn Kristẹni ń fẹ kí ìgbéyàwó wọn bọlá fún Jèhófà Ọlọrun .  Èdè Àìyedè  Báwo Ló Ṣe Lágbára Tó ?  Lájorí ohun tó ń fa ìṣòro pé kí ìfẹ di àwátì nínú ìgbéyàwó kan kò ṣẹyìn pé kí tọkọtaya má lè fi ìtùnbí ìnùbí yanjú èdè àìyedè .  Níwọn bó ti jẹ pé kò sí èèyàn méjì tí wọn lè rí bákan náà , gbogbo ìgbéyàwó ló máa ní èdè àìyedè lẹẹkọọkan .  Àmọ àwọn tọkọtaya tó bá jẹ pé òní ẹjọ ọla àròyé ni tiwọn yóò rí i pé láàárín ọdún díẹ sí i , ìfẹ wọn yóò jó rẹyìn .  Wọn tiẹ lè wá parí èrò sí pé ,  A ò tiẹ bára mu rárá .  Ìjà ni ràì lójoojúmọ !   Àmọ ṣá o , pé èdè àìyedè wà láàárín yín kò yẹ kó jẹ òpin ìgbéyàwó yín .  Ohun tó yẹ ká béèrè ni pé , Báwo la ṣe ń yanjú èdè àìyedè ?  Nínú ìgbéyàwó tó kẹsẹ járí , ọkọ àti aya ti kọ láti sọrọ nípa àwọn ìṣòro wọn láìjẹ pé wọn di ohun tí dókítà kan pè ní  ọtá kòríkòsùn .    Agbára Ahọn   Ǹjẹ ìwọ àti ọkọ tàbí aya rẹ mọ bó ṣe yẹ kí ẹ jíròrò àwọn ìṣòro yín ?  Ẹyin méjèèjì gbọdọ múra tán láti sọ ohun tó wà lọkàn yín jáde .  Ká sòótọ , ohun kan téèyàn ń kọ ni  ó sì lè ṣòro díẹ láti kọ ọ .  Kí ló dé ?  Fún ìdí kan , gbogbo wa la máa ń  kọsẹ nínú ọrọ  lẹẹkọọkan nítorí pé a jẹ aláìpé .  Ní àfikún sí i , àwọn kan wá láti ilé tó jẹ pé gbogbo ìgbà ni àwọn òbí wọn máa ń sọkò ìbínú .  Lọnà kan , láti pínníṣín ni wọn ti tọ wọn láti gbà pé kò sí ohun tó burú nínú ìbújáde ìbínú àti àwọn ọrọ èébú .  Ọmọkùnrin tí wọn bá tọ dàgbà ní irú àgbègbè bí èyí lè wá di  ènìyàn tí ó fi ara fún ìbínú ,  ẹnì kan tó  fi ara fún ìhónú  nígbà tó bá dàgbà .  Bákan náà , ọmọbìnrin kan tí wọn bá tọ dàgbà lọnà kan náà lè di  obìnrin ẹlẹrẹkẹ èébú àti oníbìínú .   Ó lè ṣòro láti fi àwọn ọnà tí èèyàn gbà ń ronú àti ọnà tí èèyàn gbà ń bá àwọn èèyàn lò tó ti di bára kú sílẹ .    Nígbà náà , yíyanjú èdè àìyedè kan kíkọ àwọn ọnà tuntun láti sọ àwọn èrò tó wà lọkàn ẹni jáde .  Èyí kì í ṣe ohun kan tó yẹ ká fojú kéré nítorí òwe Bíbélì kan sọ pé :  Ikú àti ìyè ń bẹ ní agbára ahọn .   Bẹẹ ni , ó lè dà bí ohun kan tí kò jọjú , àmọ bí o bá ṣe sọrọ sí ọkọ tàbí aya rẹ ní agbára láti dabarú ìgbéyàwó yín tàbí kó mú un sọ jí ?  Òwe mìíràn nínú Bíbélì sọ pé :  Ẹnì kan wà tí ń sọrọ láìronú bí ẹni pé pẹlú àwọn ìgúnni idà , ṣùgbọn ahọn ọlọgbọn jẹ ìmúniláradá .   Òwe 12 : 18 .  Ká tiẹ ní ọkọ tàbí aya rẹ ló ń dá rúgúdù sílẹ , ronú nípa àwọn nǹkan tí o ń sọ nígbà tí èdè àìyedè bá ṣẹlẹ .  Ṣé ńṣe ni ọrọ rẹ máa ń kó ẹdùn ọkàn báni , tàbí ó máa ń gbéni ró ?  Ṣé ó máa ń fa ìbínú tàbí ó máa ń pẹtù sí i ?  Bíbélì wí pé :  Ọrọ tí ń fa ìrora máa ń ru ìbínú sókè .   Àmọ ní òdì kejì ,  ìdáhùn kan , nígbà tí ó bá jẹ lọnà pẹlẹ , máa ń yí ìhónú padà .   Ńṣe ni àwọn ọrọ tó ń mú kí ara kan èèyàn máa ń mú kí ìbínú túbọ ru sí i , kódà kéèyàn tiẹ fi ohùn pẹlẹ sọ ọ pàápàá .  Òtítọ ni pé bí ohun kan bá ń kọ ẹ lóminú , o ní ẹtọ láti sọ ọ jáde .  Àmọ , o lè sọ àwọn ohun tó ń kọ ẹ lóminú láìjẹ pé o sọ ọrọ ẹgàn , àwọn ọrọ èébú , àti àwọn ọrọ tí ń buni kù .  Díwọn àwọn ohun tí o kò ní fẹ láti sọ sí ọkọ tàbí aya rẹ , irú bíi  Mo kórìíra rẹ  tàbí ,  Ì bá wù mí ká ní a ò fẹra wa .   Bákan náà , bó tiẹ jẹ pé kì í ṣe ọrọ ìgbéyàwó ni àpọsítélì Pọọlù tó jẹ Kristẹni ń sọ ní pàtó , ó bọgbọn mu pé ká yẹra fún ohun tó pè ní  fífa ọrọ  àti  awuyewuye lílenípá lórí àwọn ohun tí kò tó nǹkan .    Bí ọkọ tàbí aya rẹ bá ń ṣe báyìí , má ṣe hùwà padà lọnà kan náà ní tìrẹ o .  Níwọn bí ó bá ti wà ní ìkáwọ rẹ , máa wá àlàáfíà .  Róòmù 12 : 17 , 18 ; Fílípì 2 : 14 .  Òótọ ni pé , nígbà tí ìbínú bá dé , ó máa ń ṣòro láti ṣàkóso àwọn ọrọ téèyàn ń sọ .  Òǹkọwé Bíbélì náà Jákọbù sọ pé :  Ahọn jẹ iná . . . . kò sí ẹnì kan nínú aráyé tí ó lè rọ ọ lójú .  Ohun ewèlè tí ń ṣeni léṣe , ó kún fún panipani májèlé .   Kí wá ni o lè ṣe bóo bá rí i pé inú bẹrẹ sí bí ọ ?  Báwo lo ṣe lè bá ọkọ tàbí aya rẹ sọrọ lọnà tí yóò mú kí awuyewuye náà rọlẹ dípò sísúnná sí i ?  Pípẹtù sí Àwọn Ìjiyàn Tó Lè Di Wàhálà  Àwọn kan ti rí i pé ó túbọ rọrùn láti mú kí ìbínú rọlẹ kí wọn sì wá ráyè sọrọ lórí ohun tó ń dá wàhálà sílẹ bó bá jẹ pé ipa tí ọràn náà ní lórí wọn ni wọn tẹnu mọ dípò tí wọn ì bá fi máa tẹnu mọ ìwà tí ọkọ tàbí aya wọn hù .  Fún àpẹẹrẹ , ó dára bí èèyàn bá sọ pé ,  Ohun tóo sọ yẹn dùn mí o  ju pé kí èèyàn ní ,  O múnú bí mi o  tàbí ,  Ó yẹ kí làákàyè ẹ sọ fún ẹ pé kò yẹ kóo sọrọ báyẹn .   Àmọ ṣá o , bóo bá ń sọ bí ọrọ náà ṣe rí lára rẹ , má ṣe jẹ kí ohùn rẹ fi ìbínú kíkorò hàn tàbí pé kó fi hàn pé ṣe ni ó ń tẹńbẹlú ẹnì kejì rẹ .  Góńgó rẹ gbọdọ jẹ láti sọ ohun tó jẹ ìṣòro náà kì í ṣe láti gbéjà ko onítọhún .  Jẹnẹsísì 27 : 46  28 : 1 .  Ní àfikún , máa rántí ní gbogbo ìgbà pé  ìgbà dídákẹ jẹẹ àti ìgbà sísọrọ  wà .  Bí èèyàn méjì bá ń sọrọ pa pọ lẹẹkan náà , kò sí ẹni tó ń tẹtí sí ohun tí ẹnì kejì ń sọ nínú àwọn méjèèjì , èyí kò sì ní yanjú ohunkóhun .  Nítorí náà , bó bá tó àsìkò tó yẹ kóo tẹtí bẹlẹjẹ , jẹ ẹni tí ó  yára nípa ọrọ gbígbọ , lọra nípa ọrọ sísọ .   Bákan náà ló tún ṣe pàtàkì pé kí o  lọra nípa ìrunú .   Kì í ṣe gbogbo ọrọ tí ọkọ tàbí aya rẹ bá fi ìbínú sọ ni wàá kà sí ; má ṣe  kánjú nínú ẹmí rẹ láti fara ya .   Kàkà bẹẹ , gbìyànjú láti mọ ohun tó mú kí ọkọ tàbí aya rẹ sọ irú àwọn ọrọ bẹẹ .  Bíbélì sọ pé :  Ìjìnlẹ òye tí ènìyàn ní máa ń dẹwọ ìbínú rẹ dájúdájú , ẹwà ni ó sì jẹ níhà ọdọ rẹ láti gbójú fo ìrélànàkọjá .   Òye tó jinlẹ lè mú kí ọkọ kan tàbí aya mọ ohun tó jẹ kúlẹkúlẹ èdè àìyedè tí wọn ní .  Fún àpẹẹrẹ , bí ìyàwó kan bá ń ṣàròyé pé ọkọ òun kì í lo àkókò tó pọ pẹlú òun , ó lè máà jẹ pé wákàtí tàbí ìṣẹjú ni ó ní lọkàn .  O lè jẹ pé ohun tó ń dùn ún tí ọkọ rẹ kò kà sí tàbí tí kò wá bí yóò ṣe mọ nípa rẹ ni obìnrin yìí ń sọ .  Bákan náà ló ṣe rí pẹlú ọkọ kan tó bínú nítorí bí ìyàwó rẹ ṣe ṣàdédé ra nǹkan wálé , ó lè máà jẹ pé owó tó ná ló bí ọkọ náà nínú .  Ó lè jẹ nítorí pé aya rẹ kò bá a sọ ọ kó tó ra nǹkan náà ló ń bí ọkọ nínú .  Ọkọ kan tàbí aya kan tó bá ní òye tó jinlẹ yóò rí i dájú pé òun wádìí ọrọ náà dáadáa láti mọ ohun tó fa ìṣòro náà .  Òwe 16 : 23 .  Àmọ ṣé ẹnu dùn - ún ròfọ ni gbogbo ohun tí a ń sọ wọnyí ?  Ó jọ bẹẹ !  Nítorí pé ní àwọn àkókò mìíràn , láìka gbogbo akitiyan táa ti ṣe sí , a ṣì máa ń sọ àwọn ọrọ kòbákùngbé tí ìbínú á sì wá dé .  Nígbà tóo bá rí i pé ọrọ ti dà bẹẹ , ó lè di dandan pé kóo tẹ lé ìmọràn tó wà nínú Òwe 17 : 14 , tó ní :  Kí aáwọ tó bẹ , fi ibẹ sílẹ .   Kò sóhun tó burú bí ẹ bá pa ìjíròrò ọhún tì títí dìgbà tí inú tó ń bí yín á fi rọlẹ .  Bó bá wá jẹ pé kò sí bí ẹ ṣe máa sọrọ tí ariwo kò ní ṣẹlẹ , ì bá bọgbọn mu pé kí ẹ ké sí ọrẹ yín kan tó ní ìwà àgbà láti jókòó pẹlú ẹyin méjèèjì kí ó sì ràn yín lọwọ láti yanjú aáwọ tó wà láàárín yín .    Ní - in Lọkàn Pé Nǹkan Á Dára  Má ṣe rẹwẹsì bí ìgbéyàwó yín kò bá rí bí o ṣe rò pé ó máa rí nígbà tí ẹ ń fẹra yín sọnà .  Ikọ àwọn ògbóǹkangí kan nípa ìgbéyàwó sọ pé :  Ìgbéyàwó kì í ṣe ohun kan tó ń dùn yùngbà - yungba fún ọpọ èèyàn .  Ó máa ń dùn lákòókò kan tí yóò sì wá korò láwọn àkókò mìíràn .   Bẹẹ ni , ìgbéyàwó lè má dà bí ìtàn aládùn kan nípa ìfẹ , bẹẹ sì ni kò yẹ kó jẹ ìtàn kan tó ń báni nínú jẹ .  Àwọn àkókò kan yóò wà tó jẹ pé ńṣe ni ìwọ àti ọkọ tàbí aya rẹ yóò máa fara dà á fún ara yín , bákan náà sì ni àwọn àkókò kan yóò wà tí ẹ óò pa gbogbo èdè àìyedè tó wà láàárín yín tì sẹgbẹẹ kan tí ẹ ó sì gbádùn wíwà pa pọ , tí ẹ ó jọ ṣeré , tí ẹ óò sì bá ara yín sọrọ bí ẹni bá ọrẹ sọrọ .  Àwọn àkókò bí irú èyí ni ẹ lè bu epo sí iná ìfẹ yín tó ti jó relẹ .  Rántí pé , ẹdá ènìyàn aláìpé méjì kò lè ní ìgbéyàwó tó pé .  Àmọ wọn lè ní ayọ tó pọ dáadáa .  Àní sẹ , pẹlú àwọn ìṣòro tí ẹ ń dójú kọ , àjọṣe tó wà láàárín ìwọ àti ọkọ tàbí aya rẹ lè jẹ orísun ayọ ńláǹlà .  Ohun kan tó dájú ni pé : Bí ìwọ àti ọkọ tàbí aya rẹ bá sakun tí ẹ sì gbìyànjú láti má ṣe jẹ ẹni tó ń rinkinkin jù , tí ẹ sì ń wá ire ara yín lẹnì kìíní kejì , ó dájú pé ó ṣeé ṣe kí ìgbéyàwó yín má forí ṣánpọn .  1 Kọríńtì 10 : 24 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ipa tí àwọn òbí ní lórí ẹni kò sọ pé kéèyàn máa sọrọ kòbákùngbé sí ọkọ tàbí aya rẹ .  Àmọ ṣá , ó lè jẹ kéèyàn lóye bí àwọn ìwà kan ṣe lè di èyí tó wọ èèyàn lẹwù gan - an tó fi jẹ pé ó máa ṣòro láti fi wọn sílẹ .  Ọrọ Gíríìkì náà tí a túmọ sí  èdè àìyedè oníwà ipá nípa àwọn ohun tí kò tó nǹkan  ni a tún lè túmọ sí  ìrunú lọdọ tọtúntòsì .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní àwọn alàgbà ìjọ tí wọn lè lọ bá .  Bó tiẹ jẹ pé kì í ṣe iṣẹ wọn ní láti máa tojú bọ ọrọ àwọn lọkọláya tí kì í ṣe ọrọ tó kàn wọn , àwọn alàgbà lè ṣe ìrànwọ lọnà tí ń tuni lára fún àwọn tọkọtaya tí wọn ní ìṣòro .  Jákọbù 5 : 14 , 15 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 12   Ṣé ńṣe làwọn ọrọ rẹ máa ń múnú bíni , tàbí wọn máa ń pẹtù síni lọkàn ?   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   MÁ ṢE SỌKÒ ỌRỌ LÙ Ú  Bíbélì sọ pé :  Ẹ jẹ kí àsọjáde yín máa fìgbà gbogbo jẹ pẹlú oore ọfẹ , tí a fi iyọ dùn , kí ẹ lè mọ bí ó ti yẹ kí ẹ fi ìdáhùn fún ẹnì kọọkan .   Ọrọ yìí mà wúlò gan - an nínú ìgbéyàwó o !  Láti ṣàpèjúwe rẹ : Nínú eré bọọlù jíjù , ńṣe ni wàá rọra ju bọọlù kí ó bàa lè rọrùn fún ẹnì kejì rẹ láti mú un .  O kò ní fi ipá jù ú tó bẹẹ ti yóò fi pa ẹnì kejì rẹ lára .  Fi ìlànà kan náà sílò nígbà tí o bá ń bá ẹnì kejì rẹ nínú ìgbéyàwó sọrọ .  Sísọkò ọrọ lù ú yóò wulẹ pa á lára ni .  Kàkà bẹẹ , bá ẹnì kejì rẹ sọrọ lọnà pẹlẹ  pẹlú oore ọfẹ  kí ó bàa lè lóye ọrọ rẹ .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   RÁNTÍ ÌGBÀ KAN !  Ka àwọn lẹtà àti káàdì ìkíni tí ẹ kọ síra yín nígbà kan rí .  Wo àwọn fọtò .  Bi ara rẹ léèrè pé ,  Kí ló mú kí n nífẹẹ ọkọ tàbí aya mi yìí nígbà yẹn ?  Àwọn ànímọ wo ni mo fẹràn jù lára rẹ ?  Àwọn ìgbòkègbodò wo la ń ṣe pọ nígbà yẹn ?  Àwọn ohun wo ló máa ń pa wá lẹrìn - ín ?   Lẹyìn náà , bá ọkọ tàbí aya rẹ sọrọ nípa àwọn ohun mánigbàgbé yẹn .  Ìjíròrò tí o bẹrẹ pẹlú gbólóhùn ọrọ náà  Ṣé o rántí ìgbà tí . . . ?   lè ran ìwọ àti ẹnì kejì rẹ lọwọ láti tún nífẹẹ ara yín bíi ti tẹlẹ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 12   BÓO FẸ ẸLÒMÍÌ , ÌṢÒRO KAN NÁÀ NI WÀÁ MÁA NÍ  Àwọn tọkọtaya tí wọn há sínú ìgbéyàwó aláìnífẹẹ máa ń rò pé káwọn lọ fẹ ẹlòmíì , kí àwọn sì wá bẹrẹ ìgbésí ayé pẹlú ọkọ tàbí aya mìíràn ni ojútùú rẹ .  Ṣùgbọn Bíbélì dẹbi fún ìwà panṣágà , ó sọ pé ẹni tó bá dá ẹṣẹ náà  jẹ ẹni tí ọkàn - àyà kù fún   ó jẹ òpònú aláìnírònú ,  New English Bible  ,  ó sì  ń run ọkàn ara rẹ .   Nígbẹyìngbẹyín , ẹni tó ṣe panṣágà , tí kò sì ronú pìwà dà náà yóò pàdánù ojú rere Ọlọrun  ìyẹn sì ni ìparun tó burú jù lọ tó lè ṣẹlẹ sí èèyàn .  Hébérù 13 : 4 .  Bí híhùwà panṣágà ṣe jẹ ìwà òpònú , tó sì burú jáì tún ń fara hàn ní àwọn ọnà mìíràn .  Ohun kan ni pé ẹni tó ṣe panṣágà náà , tó sì lọ fẹ ẹlòmíràn , lè máa ní irú ìṣòro kan náà tó fọ ìgbéyàwó rẹ àkọkọ .  Ọmọwé Diane Medved tún tọka sí kókó mìíràn tó yẹ ká gbé yẹ wò , ó sọ pé :  Ohun àkọkọ tí ẹni tí o ṣẹṣẹ fẹ mọ nípa rẹ ni pé o ṣe tán láti jẹ aláìṣòótọ .  Ó mọ pé o lè tan ẹni tí o ṣèlérí pé wàá bọlá fún jẹ .  Pé o mọ béèyàn ṣe ń wí àwíjàre .  Pé o lè gbàgbé ẹjẹ tóo jẹ .  Pé títẹ ìfẹ rẹ fún fàájì lọrùn tàbí títẹ ara rẹ lọrùn ni wọn lè fi dẹ pàkúté mú ọ . . . .  Báwo wá ni ẹni tóo ṣẹṣẹ fẹ ṣe fẹ mọ pé wọn ò tún ní fi ẹtàn dẹ pàkúté mú ọ ?    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 14   KỌGBỌN NÍNÚ ÒWE BÍBÉLÌ   Òwe 10 : 19 :  Nínú ọpọ yanturu ọrọ kì í ṣàìsí ìrélànàkọjá , ṣùgbọn ẹni tí ń ṣàkóso ètè rẹ ń hùwà tòyetòye .   Tí inú bá ń bí wa , a lè ṣi ọrọ sọ , ká sì wá kábàámọ níkẹyìn .   Òwe 15 : 18 :  Ènìyàn tí ó kún fún ìhónú ń ru asọ sókè , ṣùgbọn ẹni tí ó lọra láti bínú ń mú aáwọ rọlẹ .   Fífi ẹsùn kan ẹnì kejì rẹ nípa fífi ọrọ gún un lára yóò mú kí òun náà fèsì pẹlú ọrọ burúkú , bẹẹ tẹyin méjèèjì bá fara balẹ gbọ ara yín lágbọọyé , ẹ óò lè jọ wá ọnà láti yanjú ìṣòro náà .   Òwe 17 : 27 :  Ẹnikẹni tí ó bá fawọ àwọn àsọjáde rẹ sẹyìn kún fún ìmọ , ènìyàn tí ó ní ìfòyemọ sì tutù ní ẹmí .   Tí o bá ti rí i pé ìbínú ti ń bọ , ó sàn kóo yáa má sọrọ , kí ọrọ má bàa di ran - n - to .   Òwe 29 : 11 :  Gbogbo ẹmí rẹ ni arìndìn ń tú jáde , ṣùgbọn ẹni tí ó gbọn a máa mú kí ó pa rọrọ títí dé ìkẹyìn .   Ìkóra - ẹni - níjàánu ṣe pàtàkì .  Fífìbínú sọkò ọrọ sí ẹnì kejì rẹ yóò wulẹ mú kó máa sára fún ọ ni .  Yéé Sá fún Jíjẹ Oríṣiríṣi Ẹfọ !  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ BRAZIL   Ó máa ń korò .    Kò dá a lẹnu rárá .    Mi ò fẹnu mi kàn án rí .   DÍẸ nìwọnyí jẹ lára ìdí tí ọpọ kì í fi í jẹ ẹfọ .  Ìwọ náà ń kọ ?  Ṣé o máa ń jẹ ẹfọ lójoojúmọ ?  Jí !  fọrọ wá àwọn ènìyàn lẹnu wò láti mọ ìdí táwọn kan fi fẹràn ẹfọ àti ìdí táwọn kan kò fi nífẹẹ sí i .  Àwọn tó máa ń jẹ ẹfọ sọ pé àwọn òbí àwọn ti kọ àwọn ní ìjẹpàtàkì jíjẹ oríṣiríṣi ẹfọ , ẹwà àti èso .  Lódìkejì ẹwẹ , ọpọ àwọn tí kò fẹràn ẹfọ ló jẹ pé láti kékeré ni kò ti mọ wọn lára láti máa jẹ ẹ .  Kàkà bẹẹ , wọn yàn láti máa jẹ ìmọmọrán .  Ṣùgbọn , àwọn pàápàá gbà pé ẹfọ jíjẹ dára gan an ni béèyàn bá fẹ máa ní ìlera tó dára .  Ẹyin òbí , ẹ kọ àwọn ọmọ yín láti mọ oríṣiríṣi ẹfọ í jẹ !  Lọnà wo ?  Ìwé Facts for Life , tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Ti Ìparapọ Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé kọ , dá a lábàá pé ó kéré tán , lẹẹkan lójúmọ , kí àwọn òbí máa fún àwọn ọmọ bí ọmọ oṣù mẹfà ní ẹfọ tí wọn ti sè tí wọn sì ti fọ pọ dáadáa lẹyìn tí wọn bá fún wọn lọmú tán tàbí tí wọn bá jẹ oúnjẹ inú ìgò tán .  Bí wọn bá ṣe fojú wọn mọ onírúurú oúnjẹ tó , bẹẹ làǹfààní táwọn ọmọ máa jẹ ṣe máa pọ tó .  Dókítà Vagner Lapate , ọmọ Brazil kan tó jẹ ògbógi nínú ìtọjú àwọn ọmọ wẹwẹ , sọ pé bó tilẹ jẹ pé wàrà ṣì ni orísun oúnjẹ ṣíṣe pàtàkì jù ní ọdún méjì àkọkọ , fífún ọmọ ọwọ ní irú oríṣi oúnjẹ mìíràn  máa ń jẹ kó mọ àwọn adùn tó yàtọ .   Nínú ìwé Medicina  Mitos y Verdades  Oògùn  Àròsọ àti Òtítọ  , Carla Leonel dámọràn pé a lè bẹrẹ sí fi omi ọsàn díẹ díẹ , àwọn èso táa ti tẹ fọ dáadáa  bí ọgẹdẹ , ápù àti ìbẹpẹ  , oúnjẹ oníhóró , àti ọbẹ ẹfọ kún oúnjẹ àwọn ọmọ ọwọ ṣáájú àkókò tí a mẹnu kàn lókè yìí .  Bí a ṣe mọ , níwọn bí èrò nípa èyí ti máa ń yàtọ síra , yóò bọgbọn mu láti kúkú bá dókítà ọmọ rẹ sọrọ .  Ẹkọ Táwọn Èèyàn Kọ Látinú Ohun Tó Ṣẹlẹ sí Loida  ÀPILẸKỌ náà  Bí Loida Ṣe Di Ẹni Tó Ń Sọrọ   September 8 , 2000  ti mú kí àwọn òǹkàwé wa sọrọ lọlọkan - ò - jọkan .  Ìtàn ohun tó ṣẹlẹ sí ọdọmọbìnrin kan tó ní àrùn tí kò jẹ kí ọpọlọ rẹ lè darí ìséraró àti ìsọrọ rẹ , tí kò sì lè sọrọ , títí tó fi pé ọmọ ọdún méjìdínlógún wú ọpọ èèyàn lórí gan - an ni .  Ẹ gbọ díẹ lára ohun táwọn èèyàn sọ tó tẹ wá lọwọ .   Ńṣe ni mo kàn ń ké ṣáá nígbà ti mo ka ohun tí Loida kọ sí àwọn ìdílé rẹ nígbà tó bẹrẹ sí sọrọ .  Mo máa gbìyànjú kárakára láti ṣàfarawé ìgboyà àti okun tó ní láìka bí ipò tó wà ṣe le koko sí .   K .  G .   Èmi ò níṣòro àìlera ní tèmi o , àmọ nígbà míì , màá kàn rí i pé mo máa ń ṣàròyé nípa oríṣiríṣi nǹkan ni .  Lẹyìn tí mo ka ìtàn Loida , ńṣe ni mo kúnlẹ tí mo gbàdúrà sí Jèhófà pé kó jọwọ má ṣe bínú fún bí mi ò ṣe mọrírì ìlera tó jí pépé tí mo ní .   R .  H .   Onírúurú àìsàn ló wà lára àbúrò mi ọkùnrin látìgbà tí wọn ti bí i ní 1980 , àrùn tí kò jẹ kí ọpọlọ rẹ lè darí ìséraró àti ìsọrọ rẹ tilẹ ń ṣe é pàápàá , kò sì lè sọrọ .  Ìrírí yìí fún ìdílé mi níṣìírí láti má ṣe jẹ kó sú wa bó ti wù kí nǹkan le tó .   L .  W .   Ọmọ ọdún mẹrìnlá ni mí , ìgbà gbogbo ni mo sì máa ń ronú pé èmi nìkan ni mo níṣòro .  Á wù mí láti rí Loida nínú Párádísè ká sì jọ sọrọ dáadáa .  Ó jẹ ọkan lára àwọn tí mo kọ orúkọ wọn sínú àkọsílẹ mi tí màá fẹ láti rí ká sì jọ máa ṣọrẹ títí láé .   R .  K .   Àpilẹkọ yìí wú mi lórí púpọpúpọ .  Onírúurú àìsàn ọpọlọ àti ti ara ló ti fojú mi rí màbo .  Kíkà tí mo kà nípa bí Loida ṣe ń fojú sọnà tó láti wà nínú ayé tuntun Ọlọrun túbọ mú kí èmi náà yán hànhàn gidi gan - an láti wà níbẹ .   P .  B .   Èmi náà ní àrùn tí kò jẹ kí ọpọlọ mi lè darí ìséraró , àmọ mo ṣì lè sọrọ ní tèmi .  Àpilẹkọ yìí jẹ kí ń mọ pé Jèhófà ń rí gbogbo nǹkan tó ń bá wa fínra , pé ó sì tún mọrírì ohun tí a bá lè ṣe lẹnì kọọkan láti sìn ín .   D .  J .   Ohun tó wú mi lórí jù lọ ni bí mo ṣe kà nípa bí Loida ṣe ya ìgbésí ayé rẹ sí mímọ fún Jèhófà nígbà tó ṣì wà ní kékeré àti bó ṣe ń kópa nínú iṣẹ ìwàásù .  Oríṣiríṣi ọnà ni àwa tára wa túbọ ṣe ṣámúṣámú lè gbà kẹkọọ lára Loida .   A .  R .   Ìtàn Loida ti mú kí ń sakun láti túbọ ronú nípa àwọn ẹlòmíràn àti nípa ohun tí mo lè ṣe fún wọn .  Mi ò fojú kékeré wo àǹfààní tí mo ní láti lè bá àwọn ẹlòmíràn sọrọ nípa Jèhófà Ọlọrun .   B .  M .   Àpilẹkọ yìí mà ṣàrà ọtọ o !  A mọ tọkọtaya kan tí wọn wà ní ìjọ kan tó wà nítòsí wa tí wọn ní ọmọbìnrin kan tí àrùn tí kò jẹ kí ọpọlọ rẹ lè darí ìséraró àti ìsọrọ rẹ ń ṣe .  Mo máa fi káàdì ìkíni kan ránṣẹ sí wọn ní òní yìí láti lè jẹ kí wọn mọ pé mo mọrírì wọn àti pé mo mọrírì gbogbo nǹkan tí wọn ń ṣe fún ọmọ wọn yìí .   T .  G .   Nígbà mìíràn tí mo bá sorí kọ , ńṣe ni mo máa ń di anìkànjọpọn , àmọ ńṣe ni Loida máa ń kó àwọn èèyàn mọra .  Ohun tí mo ń tiraka láti ṣe gan - an nìyẹn .  Mo tún gbọdọ túbọ gbìyànjú láti dà bíi Loida kí n sì gbàdúrà sí Jèhófà nígbà tí ipò àwọn nǹkan bá dà mí lọkàn rú .   N .  D .   Ọmọ ọdún mẹrìnlá ni mí , ikọ fée sì ń bá mi jà .  Nígbà míì mo máa ń ronú pé àìsàn mi ló burú jù lọ láyé , àmọ ìrírí yìí tí mo kà ti jẹ kí n mọ pé kì í ṣe bí mo ṣe ronú lọràn rí .  Ẹ ṣeun púpọ fún ìrírí yìí tó fún wa nírètí bó tilẹ jẹ pé ó ń báni nínú jẹ .   M .  C .  Nígbà Tí Àrùn Burúkú Kan Bá Kọ Lù Ọ   Ńṣe làyà mi là wá gààràgà .   Ìrírí John nìyẹn , lẹyìn tó gbọ pé òún ní àìsàn burúkú kan .   Ẹrù bà mí gan - an ni .   Ohun tó ṣẹlẹ sí Beth nìyẹn , lẹyìn tó mọ nípa bí àìsàn tó kọ lu òun ti le tó .  MÍMỌ pé o ní àìsàn bára kú tí ń sọni di aláàbọ ara , tàbí pé ara tóo fi pa nínú jàǹbá kan yóò sọ ọ dẹni tó lálèébù ara títí ayé jẹ ọkan lára àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ síni tó ń bani nínú jẹ jù lọ ní ìgbésí ayé .  Ì báà jẹ pé inú ọfíìsì dókítà lo ti rọra gbọ ìròyìn nípa àìsàn rẹ ni o , tàbí kẹ nínú yàrá ìtọjú pàjáwìrì ni wọn ti sọ fún ọ lójúkojú nípa ipò tóo wà , ó dájú pé oò ní ṣàìkọkọ rò pé àlá lò ń lá .  Ó fẹrẹẹ máà sí nǹkan náà láyé tó lè múra ẹ sílẹ fún kíkojú ìpòrúurùu ọkàn tó máa dé bá ọ nígbà tí àrùn burúkú kan bá kọ lù ọ .  Láti rí ìsọfúnni tó lè ṣèrànwọ fáwọn tí àìsàn lílekoko bẹrẹ sí ṣe lẹnu àìpẹ yìí , Jí !  bá àwọn èèyàn kan ní orílẹ - èdè ọtọọtọ sọrọ , tó jẹ pé fún ọpọ ọdún ni wọn fi kojú àìsàn bára kú .  Wọn ní kí wọn sọ èrò wọn lórí àwọn ìbéèrè bíi : Irú àwọn ìmọlára wo lo ní ?  Kí ló ràn ọ lọwọ láti la àkókò lílekoko náà já kí o sì tún máa ṣe bí o ṣe ń ṣe tẹlẹ ?  Kí làwọn nǹkan tóo ṣe láti lè bójú tó ara rẹ níwọnba ?  Àwọn ọrọ táa gbọ ní tààràtà látẹnu àwọn táa fọrọ wá lẹnu wò títí kan àwọn ìwádìí táwọn tó ń kẹkọọ àbájáde tó ń wá látinú àìsàn ọlọjọ pípẹ ṣe la pèsè fún àǹfààní àwọn tí àrùn lílekoko ń ṣe lọwọlọwọ .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bó tilẹ jẹ pé àwọn tí àìsàn ń ṣe tàbí tí wọn ti di aláàbọ ara la darí ọwọ ọrọ ẹkọ yìí sí , àwọn ọwọ náà ,  Àìsàn Bára Kú  Kíkojú Rẹ Gẹgẹ Bí Ìdílé   Jí !  ti June 8 , 2000  ní àwọn ìsọfúnni nínú , táa dìídì darí rẹ sáwọn tó ń bojú tó àwọn tí àìsàn ń ṣe .  Ẹdùn Ọkàn Lóríṣiríṣi  BÀBÁ àgbàlagbà kan sọ pé :  Lẹyìn tí wọn sọ fún mi pé mo ti láìsàn tó ń gbẹmí èèyàn , mo gbìyànjú láti gbé ìbẹrù mi tì sẹgbẹẹ kan , àmọ ńṣe ni èrò àìdánilójú bẹrẹ sí í káàárẹ bá mi .   Àwọn ọrọ rẹ túbọ jẹ ká mọ òtítọ náà pé kì í ṣe ìrora nìkan ni àìsàn líle máa ń mú bá ara , ó tún máa ń kó ẹdùn ọkàn báni pẹlú .  Bó tilẹ rí bẹẹ , àwọn èèyàn wà tí wọn ń kojú àwọn ìṣòro náà ní àkòlà .  Púpọ lára wọn á fẹ láti mú un dá ọ lójú pé ọnà wà tóo lè gbà ko àìsàn bára kú lójú tí wàá sì yege .  Ṣùgbọn ká tó sọrọ lórí ohun tóo lè ṣe , jẹ ká kọkọ wo díẹ lára àwọn èrò tó lè yọjú níbẹrẹ .  Àìgbàgbọ , Sísẹ Ohun Tó Ṣẹlẹ , àti Ìbànújẹ  Àwọn èrò tìrẹ lè yàtọ gan - an sí tàwọn ẹlòmíràn .  Síbẹsíbẹ , àwọn ògbógi nínú ìmọ ìlera àtàwọn aláìsàn náà pẹlú sọ pé irú èrò kan náà làwọn èèyàn tí àrùn kọ lù sábà máa ń ní .  Ìjayà àti àìgbàgbọ ló máa ń ṣáájú , lẹyìn náà , sísẹ ohun tó ṣẹlẹ lè wá tẹ lé e , irú bíi :  Kò jẹ jẹ bẹẹ .    Bóyá wọn ṣàṣìṣe ni .    Bóyá èsì àyẹwò àrùn ti ẹlòmíì ni wọn gbé fún mi .   Nígbà tóbìnrin kan ń ṣàpèjúwe bí nǹkan ṣe rí lára ẹ nígbà tó mọ pé òun ti ní àrùn jẹjẹrẹ , ó ní :  Ńṣe ló máa dà bí pé kóo daṣọ borí , nígbà tóo bá sì fi máa ká a kúrò báyìí , kí àìsàn náà ti wábi gbà .   Ṣùgbọn , bóo ti ń rí i pé òótọ lọrọ ọhún , sísẹ tóo ti ń sẹ tẹlẹ yóò wá bẹrẹ sí di ìbànújẹ , àìláyọ á wá bò ọ mọlẹ bámúbámú bí ìgbà tí jàǹbá kan tí kò ṣeé yẹ sílẹ fẹ ṣẹlẹ sí ọ .  Àwọn ìbéèrè bíi ,  Báwo làsìkò tó kù tí màá gbé láyé ṣe gùn tó ?    Ṣé pé nínú ìrora ni máa ti gbé ìyókù ayé mi ?   àtàwọn ìbéèrè míì bẹẹ lè dà bò ọ .  Lójú ẹ , ó lè dà bíi pé kóo máa gbé ìgbésí ayé tóo ti ń gbé tẹlẹ kóo tó mọ nípa àìsàn náà , àmọ ìyẹn ò ṣeé ṣe fún ọ mọ .  Láìpẹ láìjìnnà , o lè bẹrẹ sí ní ọpọ èrò tí ń bà ọ nínú jẹ .  Irú àwọn èrò wo ?  Àìsídàánilójú , Àníyàn , Ìbẹrù  Àìsàn kan tó burú jáì ti wá da àìsídàánilójú àti àníyàn sínú ìgbésí ayé ẹ .  Ọkùnrin kan tó ní àrùn Parkinson sọ pé :  Àìmọ ibi tọrọ mi máa já sí máa ń mú káyé sú mi nígbà míì .  Lọjọ kọọkan , mo ní láti máa ṣọ ọwọ tó máa yọ .   Àìsàn náà tiẹ lè máa kó jìnnìjìnnì bá ọ .  Tó bá lọ jẹ pé àìròtẹlẹ ló dé sí ọ , ẹrù tó máa bà ọ lè kọjá àfẹnusọ .  Àmọ o , ìbẹrù náà lè dà bí èyí tí kò tó nǹkan tó bá lọ jẹ pé wọn wá ṣàwárí irú àrùn tó ń ṣe ọ lẹyìn tóo ti dààmú fún ọpọ ọdún nítorí pé tẹlẹ rí , nígbà tí wọn ṣàyẹwò àwọn àmì àrùn tí wọn rí lára ẹ , ohun tí kò ṣe ọ ni wọn sọ pé ó ń ṣe ọ .  Lákọọkọ ná , ó tiẹ lè dà bí ẹni pé ara tù ọ , pé àwọn èèyàn á tiẹ jàjà gbà pé òótọ ni nǹkan ṣe ọ àti pé kì í ṣe pé o wulẹ ń díbọn .  Ṣùgbọn ó lè má pẹ rárá tí ìbẹrù mímọ àwọn nǹkan tí àyẹwò ìṣègùn náà mú lọwọ yóò fi tẹ lé ìtura tóo rò pé o ní .  Ìbẹrù pé o ò ní lè ṣàkóso ìgbésí ayé rẹ mọ lè kó ìdààmú bá ọ pẹlú .  Àgàgà tóo bá fẹràn láti máa fúnra rẹ ṣe nǹkan , ẹrù lè bà ọ nígbà tóo bá wá ronú pé àwọn ẹlòmíràn lá wá máa bá ọ ṣe púpọ àwọn nǹkan .  O lè bẹrẹ sí dààmú pé àìsàn rẹ ti ń jọba lórí ìgbésí ayé ẹ àti pé òun ló ń pinnu ohun tóo gbọdọ ṣe .  Ìbínú , Ìtìjú , Ìnìkanwà  Bóo ti ń rí i tágbára rẹ túbọ ń tán lọ lè mú ọ bẹrẹ sí bínú .  O lè wá máa bi ara rẹ pé ,  Kí ló dé tó jẹ emi ?  Kí ni mo ṣe tó fi yẹ kí irú èyí ṣẹlẹ sí mi ?   O ò rí ìdí kankan tó bọgbọn mu tó fi yẹ kí irú àìsàn ńlá báyìí ṣe ọ .  Ojú tún lè bẹrẹ sí tì ọ kí o sì wá bọ sínú ipò àìnírètí .  Ẹnì kan tó ní àrùn rọpárọsẹ sọ pé :  Ojú tì mí gidigidi nítorí pé ohun tó fa gbogbo èyí bá mi kò ju jàǹbá burúkú kan báyìí !   Ìnìkanwà pẹlú tún lè sọ pé ó ku ibi tóo máa gbà .  Ìnìkanwà tètè máa ń yọrí sí ṣíṣàìbẹgbẹ ṣe mọ .  Bí àìsàn tó ń ṣe ọ bá lọ sọ ọ di dandan fún ẹ láti fìdí mọlé , o lè má lè kẹgbẹ pọ pẹlú àwọn ọrẹ rẹ tẹlẹ mọ .  Síbẹ , àsìkò yìí gan - an ni wàá fẹ máa rí àwọn èèyàn ju ti ìgbàkigbà rí lọ .  Lẹyìn tí ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn bá ti bẹ ọ wò tí wọn sì ti bá ọ sọrọ lórí tẹlifóònù níbẹrẹ , àwọn tó máa wá máa bẹ ọ wò lè máa dín kù díẹ díẹ tí wọn kò ní tò nǹkan mọ .  Nítorí pé ó máa ń dunni láti rí i káwọn ọrẹ yẹra fúnni , ìwọ náà kúkú lè wá nǹkan ṣe sí ọràn tó ń dùn ọ yìí , kóo wá bẹrẹ sí í yẹra fáwọn èèyàn .  Ká sòótọ , o lè fẹ kó ṣe díẹ kóo tó tún máa yọjú sáwọn èèyàn .  Àmọ tó bá lọ jẹ pé irú àsìkò yìí lo túbọ ń yẹra fáwọn èèyàn , ọrọ rẹ lè kúrò látorí ìdẹyẹsíni  nígbà táwọn èèyàn ò wá wò ọ  lọ dórí ìbẹgbẹ - yan - odì  nígbà tó jẹ pé ìwọ lo ò fẹ rí àwọn èèyàn  .  Èyí ó wù ó jẹ nínú ẹ , ipò ìnìkanwà tó burú jáì lè máa bá ọ fínra .   Àwọn ìgbà míì tiẹ wà tí wàá máa rò ó pé bóyá ni wàá dọjọ kejì .  Kíkẹkọọ Lára Àwọn Ẹlòmíràn  Bo ti wù kó rí , ìrètí ń bẹ .  Bí àrùn burúkú kan bá ṣẹṣẹ kọ lù ọ , àwọn nǹkan tó gbéṣẹ wà tóo lè ṣe láti padà ní agbára díẹ lórí ìgbésí ayé rẹ .  Irú èyí tó wù kí àìlera rẹ tó ti di bára kú jẹ , a gbà pé ọwọ ọrọ ẹkọ yìí ò lè yanjú ẹ .  Síbẹ , ìsọfúnni tó wà níbẹ lè ràn ẹ lọwọ láti rí àwọn ọnà tóo fi lè kojú wọn .  Obìnrin kan tó ní àrùn jẹjẹrẹ ṣàkópọ àwọn ohun tó là kọjá pé :  Lẹyìn ti mo ti kọkọ sọ pé irọ ni , kò jẹ jẹ bẹẹ , inú bẹrẹ sí bí mi gidigidi , lẹyìn náà ni mó wá bẹrẹ sí wá ohun tí mo lè ṣe sí i .   Ìwọ náà lè ṣe irú ìwákiri bẹẹ , nípa yíyíjú sáwọn èèyàn tó ti ní irú ìrírí bẹẹ ṣáájú tìẹ , kóo sì kọ bóo ṣe lè jàǹfààní látinú àwọn ojútùú tó wà lárọọwọtó ẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àmọ ṣá o , bí onírúurú nǹkan yìí ṣe ń ṣẹlẹ sí ọpọ èèyàn máa ń jura wọn lọ , bí wọn sì ṣe ń ṣẹlẹ tẹ léra máa ń yàtọ síra wọn .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 17   O lé wá máa bi ara rẹ pé ,  Kí ló dé tó jẹ èmi ?  Kí ni mo ṣe tó fi yẹ kí irú èyí ṣẹlẹ sí mi ?   Báwo Lo Ṣe Lè Fara Da  Àmódi Tí Ń Ṣe Ọ ?  JẸ KÓ dá ọ lójú pé àwọn èrò tó ṣeé ṣe kó máa wá sọkàn ẹ ṣáá tọnà .  Bó tilẹ jẹ pé o mọ pé kò sóhun tóo lè ṣe sí àìsàn tó ń ṣe ọ tàbí àkóbá tó ti fà , síbẹ ọkàn rẹ ò ní gba àwọn ìyípadà tí àìsàn náà fipá mú bá ọ .  Ó lè dà bí ìgbà tí ìwọ àti àìsàn tó ń ṣe ọ jọ ń wọyá ìjà , ìjàkadì láàárín ẹni tóo ti jẹ rí àti ohun tó ṣeé ṣe kó sọ ẹ dà .  Àmọ báyìí , ó lè wa jọ pé àìsàn tó ń ṣe ọ ló ń mókè .  Síbẹ , o lè ṣe nǹkan sí i .  Lọnà wo ?  Dókítà Kitty Stein sọ pé :  Nígbà tí àìsàn bá mú kéèyàn pàdánù nǹkan kan , bí ìgbà téèyàn kú lo ṣe máa ń rí lára onítọhún .   Nípa bẹẹ , tóo bá pàdánù ohun kan tó ṣeyebíye fún ọ bí ìlera rẹ , kò sóhun tó burú nínú ẹ rárá tóo bá sunkún tóo sì ṣọfọ nítorí ẹ , gan - an bí wàá ṣe ṣe ká ní ẹnì kan tóo fẹràn ló kú .  Àní ká sòótọ , ó lè jẹ pé kì í ṣe ìlera rẹ nìkan lo pàdánù .  Ńṣe ló rí bí obìnrin kan ṣe ṣàlàyé pé ,  Mo ní láti fi iṣẹ mi sílẹ . . . .  Mi ò lómìnira tí mo ti ń gbádùn ẹ nígbà gbogbo tẹlẹ mọ .   Ká tiẹ lọrọ dà bẹẹ , má sọ àwọn ohun tóo pàdánù náà di bàbàrà ju bó ṣe yẹ lọ .  Dókítà Stein , ẹni tóun fúnra ẹ ní àrùn iṣan ara líle gbagidi fi kún un pé :  Ó yẹ kóo dárò ohun tóo pàdánù , àmọ o , ó tún yẹ kóo mọyì àwọn ohun tóo ṣì ní .   Àní sẹ , lẹyìn tóo bá ti bọ lọwọ ẹkún tóo máa ń sun tẹlẹ , wàá rí i pé àwọn nǹkan ṣì wà tóo ní tí kò yingin .  Ó kéré tán , ó ṣì lágbára láti mú ara ẹ bá ipò yẹn mu .  Kò sóhun tí atukọ ojú omi kan lè ṣe kí ìjì má jà , àmọ ó lè là á já nípa títún aṣọ ìgbòkun ọkọ rẹ ta .  Ìwọ náà lè má lè ṣẹpá àìsàn tó kọ lu ìgbésí ayé rẹ bí ìjì líle , àmọ ó lè kojú rẹ nípa títún  ìgbòkun  rẹ ta , ìyẹn làwọn ohun tóo ní , tara , ti èrò orí , àti tìmọlára .  Kí ló ti ran àwọn mìíràn tí àìsàn bára kú ń ṣe lọwọ láti ṣèyẹn ?  Mọ Nípa Àìsàn Tó Ń Ṣe Ọ  Lẹyìn tí ọpọ ti borí wàhálà tó bá wọn nígbà tí wọn kọkọ gbọ èsì àyẹwò ìṣègùn wọn , wọn ti wá rí i pé ó kúkú sàn kéèyàn mọ òtítọ nípa ohun tó ń ṣe é jù kó kàn wà nínú ìbẹrù lọ .  Nígbà tó jẹ pé ìbẹrù lè má jẹ kóo mọ ohun tó yẹ kóo ṣe , mímọ ohun tó ń ṣẹlẹ sí ọ lè ràn ọ lọwọ láti jẹ kóo gbé ohun tí wàá ṣe yẹ wò  ìyẹn nìkan fúnra rẹ sì ní ipa tó dára tó ń kó .  Dókítà David Spiegel ti Yunifásítì Stanford sọ pé :  Ìwọ wo bára ẹ ṣe máa yá gágá tó nígbà tóo bá rí ohun tó yẹ kóo ṣe sí nǹkan kan tó ń dà ẹ láàmú .  Kó tiẹ tó di pé o ṣe ohunkóhun sí i rárá , wàá tiẹ ṣì dín àìfararọ tí o ń ní kù ná , nípa wíwéwèé ohun tí wàá ṣe sí i .   O lè fẹ láti túbọ mọ sí i nípa ipò rẹ .  Ṣe ló dà bí òwe kan nínú Bíbélì tó sọ pé ,  ènìyàn tí ó ní ìmọ . . . ń mú kí agbára túbọ pọ sí i .   Ọkùnrin kan tí kò lè dìde ńlẹ mọ dámọràn báyìí pé :  Wá àwọn ìwé ní ibi ìkówèésí .  Mọ gbogbo ohun tóo bá lè mọ nípa àìsàn tó ń ṣe ọ .   Bí o ti ń mọ nípa irú ìtọjú tó wà lárọọwọtó àtàwọn ọnà tóo lè gbà kojú àìsàn ọhún , bóyá o tiẹ lè wá rí i pé ipò rẹ ò burú tó bóo ṣe ń bẹrù rẹ tẹlẹ .  O tiẹ tún lè rí ìdí láti gbà pé nǹkan ṣì máa dára .  Àmọ ṣá o , pé o ti wá ní òye díẹ nípa àìsàn tó ń ṣe ọ kọ nibi tóò ń lọ gan - an .  Dókítà Spiegel ṣàlàyé pé :  Ìsọfúnni tí o ń kó jọ yìí wà lára ohun pàtàkì tó máa jẹ kóo lè lóye àìsàn náà , kóo sì fojú tó tọ wò ó .   Kì í rọrùn láti gbà pé ńṣe ni ìgbésí ayé rẹ wulẹ yí padà , pé kì í ṣe pé ó dópin , ó sì lè pẹ díẹ kí èyí tó yé ọ .  Àmọ ìgbésẹ àkọkọ yìí  ìyẹn lílóye àìsàn tó ń ṣe ọ tó fi dórí títẹwọ gbà á  jẹ ohun tóo lè gbà mọra .  Lọnà wo ?  Rírí Ohun Tóo Lè Fi Kojú Ìbànújẹ  Ó lè pọndandan pé kóo tún èrò rẹ ṣe nípa ohun tí títẹwọgba àìsàn tó ń ṣe ọ túmọ sí .  Ó ṣe tán , pé o gbà pé òótọ lára ẹ ò dá kì í ṣe àmì pé o kùnà , bó ṣe jẹ pé kì í ṣe ìkùnà fún atukọ kan láti gbà pé òótọ lòún wà nínú ìjì .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ni rírí i pé ìjì ń jà ní ti gidi máa jẹ kí atukọ náà tètè wá nǹkan ṣe .  Lọnà kan náà , títẹwọgba àìsàn tó ń ṣe ọ kì í ṣe pé o kùnà , gẹgẹ bí ohun ti obìnrin kan tí àìsàn bára ku ń ṣe sọ , ó wulẹ túmọ sí  yíyà sí ọnà mìíràn ni .   Kódà bí àwọn ohun tóo ti lè dá ṣe fúnra ẹ tẹlẹ bá ti dín kù , o lè máa rán ara ẹ létí pé kò pọndandan kíyẹn nípa lórí àwọn ànímọ rẹ ní ti èrò orí , ti ìmọlára àti tẹmí .  Fún àpẹẹrẹ , ṣé làákàyè tóo ní láti ṣètò nǹkan lọnà tó gún régé àti agbára ìrònú rẹ ṣì wà níbẹ ?  Ó sì lè jẹ pé ẹrín músẹ rẹ yẹn , bóo ṣe máa ń bìkítà nípa àwọn ènìyàn yẹn , àti bóo ṣe máa ń tẹtí sílẹ dáadáa táwọn ẹlòmíì bá ń sọrọ tóo sì tún jẹ ọrẹ tòótọ ṣì wà níbẹ sẹpẹ .  Èyí tó tún wá ṣe pàtàkì jù ni pé ìgbàgbọ rẹ nínú Ọlọrun ṣì wà digbí .  Láfikún sí i , fi sọkàn pé bó tilẹ jẹ pé kì í ṣe gbogbo ohun tó dé sí ọ lo lè yí padà , síbẹ o ṣì lè pinnu ohun tí wàá ṣe nípa wọn .  Irene Pollin , tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ẹkọ Àpapọ Nípa Àrùn Jẹjẹrẹ , sọ pé :  Ohun tóo máa ṣe nípa àìsàn tó dé sí ọ wà ní ìkáwọ ẹ .  Ọwọ tó sì wù kí àìsàn náà yọ , agbára yẹn ṣì wà lọwọ ẹ .   Helen , obìnrin kan tó jẹ ẹni àádọrin ọdún tí àrùn iṣan ara líle gbagidi tó ń ṣe é ti túbọ gogò sí i sọ pé :  Kì í ṣe àìsàn tó ń ṣe ọ yẹn , àmọ ọwọ tóo fi mú un ló máa pinnu bóyá o ṣì mọ ohun tóò ń ṣe .   Ọkùnrin kan tó ti kojú àléébù ara fún ohun tó lé ní ogún ọdún sọ pé :  Níní ẹmí tó dára ni oògùn tí kò ní jẹ kóo bọhùn .   Àní sẹ , Òwe 18 : 14 sọ pé :  Ẹmí ènìyàn lè fara da àrùn rẹ ; ṣùgbọn ní ti ẹmí tí ìdààmú bá , ta ní lè mú un mọra ?   Kíkọfẹ Padà  Bí ìrònú rẹ ti ń padà bọ sípò , àwọn ìbéèrè bíi  Kí ló dé tí irú nǹkan báyìí fi ṣẹlẹ sí mi ?   lè wá yí padà di  Ìgbà tọrọ mi ti dà báyìí , kí wá ni ṣíṣe ?   Ibí yìí ni o lè ti wá yan àwọn ìgbésẹ míì tó máa gbé láti ṣe ju ohun tóo ti ń ṣe tẹlẹ .  Jẹ ká gbé díẹ yẹ wò .  Gbé ipò ẹ yẹ wò , ronú ohun tó yẹ kóo wá àtúnṣe sí , sì wá ọnà láti ṣàyípadà àwọn nǹkan tó bá ṣeé yí padà .  Dókítà Spiegel sọ pé :  Àìsàn tó ń ṣe ọ fún ẹ láǹfààní láti tún ìgbésí ayé ẹ gbé yẹ wò , ó jẹ àkókò láti jí sí ohun tó yẹ ní ṣíṣe , kì í ṣe àmì pé gbogbo ẹ ti parí nìyẹn .   Bi ara rẹ pé ,  Kí lohun tó ṣe pàtàkì fún mi ṣáájú kí àìsàn yí tó bẹrẹ sí ṣe mí ?  Ìyípadà wo ló ti dé bá ìyẹn ?   Béèrè irú àwọn ìbéèrè yìí , kì í ṣe láti mọ àwọn ohun tí o kò lè ṣe mọ , àmọ kí o lè mọ àwọn ohun tóo ṣì lè ṣe ni , bóyá nípa yíyí ọnà tóo ń gbà ṣe wọn tẹlẹ padà .  Fún àpẹẹrẹ , ìwọ wo Helen táa mẹnu kàn níṣàáájú .  Láti ọdún mẹẹdọọgbọn sẹyìn ni àrùn iṣan líle gbagidi ti sọ àwọn iṣan ara rẹ di aláìlera .  Ó kọkọ ń lo igi láti fi rìn .  Nígbà tó yá , tí kò lè lo ọwọ ọtún rẹ mọ , ló bá bẹrẹ sí í lo tòsì nìkan .  Nígbà tó tún ṣe , tòsì náà tún kọṣẹ .  Nígbà tó yá , ní bí ọdún mẹjọ sẹyìn , kò tiẹ wá lè rìn mọ rárá .  Ní báyìí , ó wá di dandan kí àwọn ẹlòmíràn máa wẹ ẹ , kí wọn máa fún un lóúnjẹ , kí wọn sì máa wọṣọ fún un .  Èyí máa ń bà á nínú jẹ , bó tilẹ rí bẹẹ , ohun tó sọ ni pé :  Ìlànà tí mo ní lọkàn ò yí padà , ìyẹn ni ,  Ronú ohun tóo lè ṣe , má ronú nípa ohun tóo ti ń ṣe rí .    Pẹlú ìrànlọwọ ọkọ rẹ àti tàwọn nọọsì tó máa ń wá bẹ ẹ wò àti ìdánúṣe òun fúnra rẹ , ó máa ń gbìyànjú láti ṣe díẹ lára àwọn ohun tó ti fẹẹkàn gbádùn àtimáaṣe .  Fún àpẹẹrẹ , àtìgbà tó ti wà lọmọ ọdún mọkànlá ni sísọ ìlérí Bíbélì nípa ayé tuntun alálàáfíà tí ń bọ fáwọn ẹlòmíràn ti jẹ apá tó ṣe pàtàkì nínú ìgbésí ayé rẹ , ó sì ń ṣe bẹẹ lọsọọsẹ títí dòní olónìí .  Helen sọ bí òún ṣe ń ṣe é :   Mo máa ń ní kí nọọsì tó wá ń tọjú mi nílé gbé ìwé ìròyìn dání fún mi .  A óò wá jùmọ ka àwọn ìkéde òkú tó wà nínú ẹ , àá sì wá yọ àwọn kan sọtọ .  Lẹyìn ìyẹn , màá wá sọ àwọn ohun tí mo fẹ kó wà nínú lẹtà sí àwọn ẹbí ẹni tó kú náà fún nọọsì yẹn , òun ló máa wá tẹ ẹ síwèé .  Ohun tí mo máa ń fi ránṣẹ pẹlú lẹtà náà ni ìwé pẹlẹbẹ náà , Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú ,  èyí tó ṣàlàyé ìrètí atuninínú tí Bíbélì sọ nípa àjíǹde .  Mo máa ń ṣe èyí ní ọsán ní gbogbo ọjọ Sunday .  Sísọ ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun fún àwọn ẹlòmíràn máa ń múnú mi dùn .   Gbé àwọn góńgó tó bọgbọn mu tọwọ sì lè tẹ kalẹ .  Ìdí kan tó mú Helen tiraka pé òún máa ṣàyípadà ohun tó ṣe é yí padà ni pé , ó jẹ kó ṣeé ṣe fún un láti gbé àwọn góńgó kalẹ , kọwọ rẹ sì tẹ wọn .  Èyí ṣe pàtàkì fún ìwọ náà pẹlú .  Èé ṣe ?  Nítorí pé gbígbé góńgó kalẹ máa jẹ kóo fọkàn sí nǹkan kan tó wà níwájú , tọwọ ẹ bá sì tẹ wọn , ìyẹn á jẹ kóo nímọlára pé o ṣàṣeyege .  Ó tiẹ tún lè jẹ kóo lè gbára lé ara ẹ díẹ sí i .  Àmọ rí i dájú pé àwọn góńgó tóo gbé kalẹ ṣe pàtó .  Fún àpẹẹrẹ , o lè pinnu pé :  Màá rí i pé mo ka orí kan nínú Bíbélì lónìí .   Tún rí i pé àwọn góńgó tọwọ ẹ máa lè tẹ lo gbé kalẹ .  Níwọn bí ara tìẹ àti bí nǹkan ṣe máa ń rí lára ẹ ti yàtọ sí tàwọn ẹlòmíràn táwọn náà ń ṣàìsàn ọlọjọ pípẹ , ọwọ ẹ lè má lè tẹ irú góńgó kan náà bíi tiwọn .  Gálátíà 6 : 4 .  Lex , tó ń gbé ní Netherlands sọ pé :  Kò sí bí góńgó kan ti lè dà bí èyí tó kéré tó , tọwọ ẹ bá ti lè tẹ ẹ , á mú kóo tún fẹ ṣe sí i .   Ní ohun tó ju ogún ọdún sẹyìn , nígbà tó jẹ ẹni ọdún mẹtàlélógún , ó kàgbákò jàǹbá kan tó sọ ọ di alárùn ẹgbà .  Ní àkókò tó fi ń gba ìtọjú lẹyìn ìgbà yẹn , wọn rọ ọ pé kó gbé àwọn góńgó kalẹ , irú bíi kó lè máa fi aṣọ ìfọjú fọ ojú fúnra ẹ .  Kò rọrùn fún un , àmọ ó ṣàṣeyọrí .  Nígbà tó rí i pé òun ti lé góńgó yẹn bá , ló bá tún gbé òmíràn kalẹ  ìyẹn ni ṣíṣí agolo ọṣẹ ìfọyín àti dídé e padà .  Lẹẹkan sí i , ó tún ṣàṣeyọrí .  Lex sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé kò rọrùn , mo wá rí i pé mo lè ṣe ju ohun tí mo rò pé màá lè ṣe lọ .   Àní sẹ , pẹlú àtìlẹyìn ìyàwó rẹ , Tineke , ọwọ Lex tẹ àwọn góńgó tó ga .  Fún àpẹẹrẹ , bí Tineke , ṣe ń tẹ lé e , ó ti ṣeé ṣe fún un láti máa lọ láti ilé dé ilé báyìí lórí àga àwọn arọ láti fi ìmọ Bíbélì kọ àwọn ẹlòmíràn .  Ó tún máa ń bẹ ọkùnrin kan tó lálèébù ara bíbùáyà wò lọsọọsẹ láti fún un ní ìṣírí àti láti kẹkọọ Bíbélì pẹlú rẹ .  Lex sọ pé :  Ríran àwọn ẹlòmíràn lọwọ ń mú inú mi dùn gidigidi .   Bí Bíbélì ṣe sọ ọ gẹlẹ ló rí pé ,  ayọ púpọ wà nínú fífúnni ju èyí tí ó wà nínú rírígbà lọ .   Ìṣe 20 : 35 .  Ṣé ìwọ náà lè gbé àwọn góńgó kalẹ láti ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ ?  Àárẹ tàbí ìṣòro tó dé bá ọ lè ràn ọ lọwọ láti jẹ ẹni tó mọ èèyàn tù nínú dáadáa , nítorí àwọn ìṣòro rẹ ti túbọ jẹ kóo mọ bí ìrora ṣe ń rí lára àwọn ẹlòmíràn .  Máa kàn sí àwọn èèyàn .  Ìwádìí ìṣègùn fi hàn pé níní àjọṣe pẹlú àwọn èèyàn dára púpọ fún ìlera rẹ .  Àìṣe bẹẹ náà sì tún níbi tó ń já sí .  Olùṣèwádìí kan sọ pé :  Bó ṣe jẹ pé sìgá mímu . . . máa ń yọrí sí ikú , bẹẹ náà ni yíya ara ẹni sọtọ ṣe lè fa ikú .   Ó fi kún un pé :  Mímú kí àjọṣe rẹ pẹlú àwọn èèyàn túbọ dán mọrán sí i lè ṣàǹfààní fún ìlera rẹ gẹgẹ bí jíjáwọ nínú sìgá mímu ti ṣe pàtàkì fún ìlera .   Abájọ tó fi parí ọrọ rẹ pé mímọ táa bá mọ báa ti ń lájọṣe pẹlú àwọn èèyàn  ṣe pàtàkì fún ìwàláàyè wa  !  Òwe 18 : 1 .  Àmọ ṣá o , gẹgẹ bí a ti sọ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú , ó lè jẹ ọwọ àwọn ọrẹ rẹ ni ìṣòro yẹn wà , tí wọn kọ láti máa wá ẹ wá .  Jọwọ , nítorí tara ẹ , o gbọdọ wá nǹkan ṣe sí ìnìkanwà rẹ .  Àmọ báwo ni wàá ṣe ṣe é ?  O lè bẹrẹ láti ibi kíkésí àwọn ọrẹ rẹ láti wá bẹ ọ wò .  Jẹ kí wíwá bẹ ọ wò jẹ ohun tó ń gbádùn mọ wọn .   O lè ṣe bẹẹ nípa dídín ọrọ tóo máa ń sọ nípa àìsàn tó ń ṣe ọ kù , kí agara gbígbọ nípa rẹ má bàa dá wọn .  Obìnrin kan tí àìsàn tó ń ṣe é ti di bára kú yanjú ìṣòro yìí nípa fífòté lé iye ìgbà tó fí ń bá ọkọ ẹ sọrọ nípa àìsàn rẹ .  Ó ní ,  a gbọdọ dín in kù ṣáá ni .   Àní sẹ , kò yẹ kí àìsàn tó ń ṣe ọ ṣèpalára fún gbogbo ohun mìíràn tóo lè ṣàjọpín rẹ .  Olùṣèbẹwò kan , lẹyìn tóun àti ọrẹ rẹ tí kò lè dìde ńlẹ ti jọ sọrọ nípa ọgbọn - ọnà , ìtàn , àtàwọn ìdí tó mú un gba Jèhófà Ọlọrun gbọ , sọ pé :  Ọrẹ mi kò jẹ kí àìsàn tó ń ṣe é gba ìwà tó ní tẹlẹ lọwọ ẹ .  Ọrọ táa jọ sọ gbádùn mọ mi gan - an ni .   Ṣíṣe àwàdà máa tún jẹ kínú àwọn ọrẹ rẹ dùn láti yà wò ẹ .  Yàtọ síyẹn , rírẹrìn - ín tún ṣàǹfààní fún ìwọ gan - an alára .  Ọkùnrin kan tó ní àrùn Parkinson sọ pé :  Ṣíṣe àwàdà máa ràn ẹ lọwọ láti kojú ìṣòro tó bá dojú kọ ẹ , àtèyí tóo bá bára ẹ nínú rẹ .   Àní sẹ , ẹrín lè jẹ oògùn gidi .  Òwe 17 : 22 sọ pé :  Ọkàn - àyà tí ó kún fún ìdùnnú ń ṣe rere gẹgẹ bí awonisàn .   Kódà ẹrín tóo rín fún ìṣẹjú díẹ ní oore tó máa ṣe ẹ .  Òǹkọwé kan , Susan Milstrey Wells , tí àìsàn bárakú ń ṣe òun fúnra ẹ sọ pé :  Ẹrín yàtọ pátápátá sí gbogbo àwọn oògùn tó kù táa ti dán wò , kò léwu rárá , kò ní májèlé , ó sì ń dùn mọni .  Ńṣe ló tiẹ tún máa ń jẹ ká pa ìbànújẹ rẹ .   Wá ọnà láti dín másùnmáwo kù .  Àwọn ìwádìí fi hàn pé másùnmáwo lè mú kí àwọn àmì àrùn kan túbọ di èyí tó burú sí i , nígbà tó sì jẹ pé dídín másùnmáwo kù máa ń ṣèrànwọ láti lè fara dà wọn .  Nítorí náà , máa já ara rẹ gbà lẹẹkọọkan .  Má sọ àìsàn tó ń ṣe ọ di nǹkan tí wàá máa fi gbogbo ọjọ ayé ronú nípa rẹ .  Bó bá jẹ pé ńṣe ni àìsàn tó ń ṣe ọ sé ẹ mọlé , o lè gbìyànjú láti dín ìrònú rẹ kù nípa fífetísí orin tó rọra ń dún , kíkàwé , wíwẹ ìwẹ fún àkókò tó gùn , kíkọ lẹtà tàbí ewì , fífọdà ya àwòrán , fífi ohun èlò orin ṣeré , bíbá ọrẹ kan tóo finú tán sọrọ , tàbí kóo lọwọ nínú àwọn ìgbòkègbodò bí ìwọnyí .  Ṣíṣe bẹẹ ò ní yanjú ìṣòro ẹ pátápátá o , àmọ ó lè mú kára tù ọ díẹ .  Bóo bá lè rìn , rìn jáde , lọ rajà , tu oko láyìíká , wọ ọkọ tàbí , tó bá ṣeé ṣe , lọ fún ìsinmi .  Lóòótọ , rírìnrìn àjò lè nira fún ọ nítorí àìsàn tó ń ṣe ọ , àmọ tóo bá lè múra sílẹ dáadáa tóo sì wá ọgbọn dá sí i , ó lè ṣeé ṣe kóo ṣẹpá àwọn ohun ìdènà kan .  Fún àpẹẹrẹ , Lex àti Tineke , táa mẹnu kan níṣàájú wá ọnà láti rìnrìn àjò lọ sí òkè òkun .  Lex sọ pé :  Ó nira gan - an lákọọkọ , àmọ , a gbádùn ìsinmi náà gidigidi !   Àní sẹ , bó tilẹ jẹ pé àìsàn tó ń ṣe ọ ti di apá kan ìgbésí ayé rẹ , àmọ kò wá yẹ kó jọba lé ìgbésí ayé rẹ lórí .  Jèrè okun látinú ìgbàgbọ .  Àwọn Kristẹni tòótọ tí wọn ti ṣàṣeyọrí nínú kíkojú àwọn àìlera tó gogò sọ pé ìgbàgbọ àwọn nínú Jèhófà Ọlọrun àti dídarapọ mọ ìjọ Kristẹni ti jẹ orísun ìtùnú àti okun ìgbà gbogbo fáwọn .   Díẹ rèé lára àwọn ọrọ tí wọn sọ nípa ìjẹpàtàkì gbígbàdúrà , kíkẹkọọ Bíbélì , ṣíṣàṣàrò lórí ọjọ iwájú , àti lílọ sáwọn ìpàdé Kristẹni ní Gbọngàn Ìjọba .    Lẹẹkọọkan , inú mi ṣì máa ń bà jẹ .  Nígbà tíyẹn bá ṣẹlẹ , mo máa ń gbàdúrà sí Jèhófà , ó sì máa ń sọ ìpinnu mi dọtun láti máa bá a lọ láti ṣe àwọn ohun ti mo ṣì lè ṣe .   Sáàmù 55 : 22 ; Lúùkù 11 : 13 .    Kíka Bíbélì àti ṣíṣàṣàrò lórí ohun tí mo kà máa ń ràn mí lọwọ gan - an ni láti mú kí ọkàn mi balẹ .   Sáàmù 63 : 6 ; 77 : 11 , 12 .    Ìkẹkọọ Bíbélì máa ń rán mi létí pé ìgbésí ayé gidi ṣì wà lọjọ iwájú àti pé mí ò ní máa jẹ aláàbọ ará lọ títí ayé .   Aísáyà 35 : 5 , 6 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .    Níní ìgbàgbọ nínú ọjọ iwájú tí Bíbélì ṣèlérí rẹ máa ń fún mi lókun láti kojú ohun tí ọjọ kọọkan ní ìgbésí ayé bá mú wá .   Mátíù 6 : 33 , 34 ; Róòmù 12 : 12 .    Wíwà nípàdé nínú Gbọngàn Ìjọba máa ń mú mi pọkàn pọ sórí àwọn nǹkan tí ń gbéni ró , kì í sì í jẹ kí ń máa ronú nípa àìsàn tó ń ṣe mí .   Sáàmù 26 : 12 ; 27 : 4 .    Ìbákẹgbẹ oníṣìírí pẹlú àwọn mẹńbà ìjọ máa ń mọkàn mi yọ .   Ìṣe 28 : 15 .  Bíbélì mú un dá wa lójú pé :  Jèhófà jẹ ẹni rere , ibi odi agbára ní ọjọ wàhálà .  Ó sì mọ àwọn tí ń wá ibi ìsádi lọdọ rẹ .   Wíwà tímọtímọ pẹlú Jèhófà Ọlọrun àti dídarapọ mọ ìjọ Kristẹni ni orísun ìtùnú àti okun .  Róòmù 1 : 11 , 12 ; 2 Kọríńtì 1 : 3 ; 4 : 7 .  Fúnra Rẹ Lákòókò  Nígbà tí òṣìṣẹ afẹnifẹre kan tó máa ń ran àwọn èèyàn lọwọ láti kojú àwọn ohun tí àìsàn ọlọjọ pípẹ máa ń fà ń sọrọ nípa bóo ṣe máa fara da àìsàn tó le tàbí àléébù ara tó ń yọ ẹ lẹnu , ó ní  kì í ṣe ohun tóo kàn lè ṣe lọjọ kan , yóò gba àkókò .   Ògbógi mìíràn dámọràn pé kóo fúnra ẹ lákòókò , nítorí ńṣe lo ṣẹṣẹ ń kọ  ohun kan tó yàtọ pátápátá : ìyẹn bóo ṣe lè kojú àìsàn líle tó ń ṣe ọ .   Mọ dájú pé bóo bá tiẹ ní ìṣarasíhùwà tó dára , àwọn ọjọ tàbí ọsẹ kan lè wà táwọn ohun tó jẹyọ látinú àìsàn tó ń ṣe ọ máa káàárẹ bá ọ .  Àmọ ṣá o , bí àkókò ti ń lọ , o lè rí ìyàtọ .  Bọràn obìnrin kan ṣe rí nìyẹn , ẹni tó sọ pé :  Inú mi dùn gidigidi nígbà tí mo rí i pé odindi ọjọ kan kọjá lọ , mi ò si ṣèèṣì ronú nípa àrùn jẹjẹrẹ tó ń bá mi jà . . . .  Ìgbà kan wà tó jẹ pé mi ò ronú pé ìyẹn lè ṣeé ṣe rárá .   Láìṣe àní - àní , tóo bá ti lè la àwọn ìbẹrù àkọkọ já tóo sì ti gbé àwọn góńgó tuntun kalẹ , ó lè yà ọ lẹnu láti rí i bí wàá ṣe lè kojú ẹ dáadáa  gẹgẹ bí àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò ṣe jẹ ká rí i .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Èyí tí Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania tẹ jáde .  Dájúdájú , àwọn ìmọràn lórí bó ṣe yẹ kóo máa ṣe sáwọn tó ń wá bẹ ọ wò kan bóo ṣe ń hùwà sí ọkọ rẹ tàbí aya rẹ , àwọn ọmọ rẹ , tàbí ẹni tó ń tọjú ẹ .  Ó dùn mọni pé , ọpọ ìwádìí ìṣègùn ló ti fi hàn pé níní ìgbàgbọ máa ń ṣàlékún ìlera ó sì ń mú kára ẹni yá gágá .  Gẹgẹ bí Ọjọgbọn Dale Matthews ti Yunifásítì Ẹkọṣẹ Ìṣègùn ní Georgetown ti sọ ,  àǹfààní tó ń wá látinú níní ìgbàgbọ ti fi hàn pé ó ṣe pàtàkì .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Mímọ nípa àìsàn tó ń ṣe ọ lè ràn ẹ lọwọ láti lè kápá rẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Pẹlú ìrànlọwọ àwọn ẹlòmíràn , Helen máa ń kọ àwọn lẹtà tó ń gbéni ró   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20    Sísọ ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun fún àwọn ẹlòmíràn máa ń múnú mi dùn    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21    Bó tilẹ jẹ pé mo ní àrùn ẹgbà , mo wá rí i pé mo lè ṣe ju ohun tí mo rò pé màá lè ṣe lọ .   Lex  Kíkojú Ìfàsẹyìn Nípa Gbígbé Góńgó Kalẹ  ILÉ kan tó wà nítòsí Pápákọ Òfuurufú LaGuardia ní ìlú New York ni William  Bill  Meiners àti ìyàwó rẹ , Rose , ń gbé .  Ibẹ ni Rose , obìnrin kan tára ẹ yá mọọyàn tó sì ti lé lẹni àádọrin ọdún ti máa ń fi tẹríntẹyẹ kí àlejò rẹ káàbọ .  Nínú ilé yẹn , kò sí béèyàn ò ṣe ní ṣàkíyèsí bí ìtura tó wà nínú pálọ wọn ṣe fi hàn pé ẹlẹmìí nǹkan á dára lobìnrin ọhún .  Bí wọn ṣe ṣètò àwọn òdòdó tó wà lẹnu ọnà wọn ní rèǹtè - rente , àtàwọn àwòrán ara ògiri tí wọn kùn lọnà tó jojú ní gbèsè fi hàn pé , yùngbà ni wọn ń gbádùn ayé wọn .  Nínú yàrá mímọlẹ kan tó kángun sí pálọ ni Bill , ẹni ọdún mẹtàdínlọgọrin wà , tó fẹyìn lélẹ lórí ibùsùn , tí wọn sì fi mátírẹẹsì kan tó ṣeé sún sókè - sódò rọ ọ lẹyìn .  Bó bá ti fojú kan àlejò rẹ báyìí , bẹẹ layọ á gba ojú rẹ oníjẹlẹńkẹ kan , tí yóò sì rẹrìn - ín músẹ .  Ì bá wù ú kó dìde ńlẹ , kó bọ àlejò lọwọ , kó sì gbá a mọra , àmọ , kì í ṣeé ṣe fún un .  Yàtọ sí apá òsì ẹ tó máa ń gbé díẹdíẹ , Bill yarọ láti ọrùn dé ìsàlẹ .  Nítorí pé àtìgbà tí Bill ti wà lọmọ ọdún mẹrìndínlọgbọn ló ti di aláìlera , wọn béèrè ohun tó ti ràn án lọwọ láti kojú àìsàn fún ohun tó ti ju àádọta ọdún lọ .  Bill àti Rose wojú ara wọn , wọn sì rọra rẹrìn - ín músẹ .  Bí ẹrín Rose ti gba gbogbo inú yàrá kan , ó ní :  Àwa ò lẹnì kankan níbí tó ń ṣàìsàn o !   Ńṣe lojú Bill ní tiẹ kún fún ìdùnnú ; ó rẹrìn - ín sínú , ó sì rọra mi orí ẹ láti fi hàn pé bí ìyàwó òun ṣe sọ lọrọ rí .  Pẹlú ohùn rẹ tó ṣe gẹdẹgbẹ àti ọrọ ẹ tí kò já gaara , ó ní :  Kò sẹni tó ń ṣàìsàn níbí .   Rose àti Bill tún jọ dápàárá díẹ síra wọn , kò sì pẹ rárá ti ẹrín fi gba gbogbo inú yàrá náà kan .  Kò sírọ ńbẹ , ìfẹ tí Bill àti Rose ní fúnra wọn nígbà tí wọn kọkọ pàdé ní September 1945 ṣì wà digbí .  Wọn tún bi Bill lẹẹkan sí i pé :  Àní ká tiẹ pa tàwàdà tì , àwọn ìfàsẹyìn wo lo ti bá pàdé ?  Kí lohun tó sì ti ràn ọ lọwọ láti kojú ẹ kóo sì máa gbé ìgbésí ayé pẹlú ọyàyà ?   Lẹyìn tí wọn fi pẹlẹpẹlẹ rọ ọ , Bill gbà láti sọ ìtàn rẹ fún wọn .  Ohun tó tẹ lé e yìí jẹ àyọkà díẹ lára ìjíròrò tí Jí !  ní pẹlú Bill àti ìyàwó rẹ .  Àwọn Ìfàsẹyìn Bẹrẹ Sí Yọjú  Ní October 1949  ọdún mẹta lẹyìn tí Bill gbé Rose níyàwó àti oṣù mẹta lẹyìn tí wọn bí Vicki , ọmọbìnrin wọn  wọn sọ fún Bill pé kókó ọlọyún kan ń dàgbà nínú ọkan lára àwọn tán - án - ná rẹ , wọn sì mú kókó náà kúrò .  Kò ju oṣù mélòó kan lọ lẹyìn náà , ni dókítà Bill bá tún sọ fún un nípa ìṣòro mìíràn  àrùn jẹjẹrẹ náà ti mú gbogbo gògòńgò rẹ .  Bill ní :  Wọn sọ fún mi pé tí wọn kò bá fi iṣẹ abẹ mú gògòńgò náà kúrò lódindi  kò le ju ọdún méjì lọ tí màá gbé sí i láyé .   Wọn sọ ohun tó máa jẹ àbájáde iṣẹ abẹ yìí fún Bill àti Rose .  Gògòńgò tàbí àpò ohùn yìí ló gba ibi tí ahọn ti bẹrẹ lọ sí ọnà ọfun .  Tán - án - ná méjì ni gògòńgò máa ń ní .  Nígbà tí èémí tó ń jáde látinú ẹdọfóró bá gba inú àwọn tán - án - ná náà , wọn á gbọn pẹpẹ , èyí ló sì ń gbé ohùn tó ń di ọrọ tí a ń sọ jáde .  Tí wọn bá ti yọ gògòńgò náà kúrò , wọn á wá so kòmóòkun tó wà níbẹ pọ pẹlú ihò kan tí wọn gé jáde níbi ọrùn lọwọ iwájú .  Lẹyìn iṣẹ abẹ náà , ibi ihò tí wọn ṣe yìí ni aláìsàn náà á ti máa gbà mí  àmọ kò ní lè sọrọ mọ .  Bill sọ pé :  Nígbà tí mo gbọ àlàyé yìí , inú bí mi .  Ọmọbìnrin wa ṣì kéré , mo níṣẹ gidi lọwọ , àwọn ohun ribiribi wà táa fẹ gbé ṣe ní ìgbésí ayé wa , àmọ nísinsìnyí , gbogbo ìrètí mi pátá ló ti wọmi .   Ṣùgbọn , níwọn bí iṣẹ abẹ láti fi yọ gògòńgò kúrò yìí yóò ti gba ẹmí Bill là , ó gbà láti ṣe é .  Bill ṣàlàyé pé :  Lẹyìn iṣẹ abẹ náà , mi ò lè gbé ohunkóhun mì .  Mi ò lè sọ ẹyọ ọrọ kan .  Mo di odi kalẹ .   Nígbà tí Rose lọ bẹ Bill wò , kìkì nípa kíkọwé sórí pépà nìkan ló fi lè bá a sọrọ .  Àkókò yẹn ò fararọ rárá .  Láti lè kojú ìṣòro yìí , wọn ní láti gbé àwọn góńgó tuntun kalẹ .  Kò Lè Sọrọ , Kò Tún Níṣẹ Lọwọ  Kì í ṣe pé iṣẹ abẹ tí wọn fi mú gògòńgò Bill kúrò sọ ọ di odi nìkan ni , ó tún gbaṣẹ lọwọ ẹ pẹlú .  Ilé iṣẹ tí wọn ti ń to ẹya ara ẹrọ papọ ló ti ń ṣiṣẹ tẹlẹ , àmọ ní báyìí tó jẹ pé ihò tí wọn ṣe sí ọrùn rẹ ló kù tó fi ń mí , ekuru àti èéfín lè ṣe ẹdọfóró rẹ ní jàǹbá .  Ó wá pọndandan kó wáṣẹ míì ṣe .  Síbẹ , pẹlú àìlèsọrọ rẹ , ó lọ forúkọ sílẹ nílé ẹkọ tí wọn ti ń kọ bí wọn ṣe ń ṣe aago .  Bill sọ pé :  O jọ iṣẹ mi àkọkọ .  Mo mọ bí wọn ṣe ń to ẹyà - ara ẹrọ pa pọ , téèyàn bá sì ń ṣe aago , ńṣe ni wàá máa to àwọn ẹya ara rẹ pọ .  Ó kàn jẹ pé gbogbo ẹya ara tirẹ kò tó nǹkan kan lórí ìwọn ni !   Bó ṣe parí ilé ẹkọ ẹkọṣẹ aago , bẹẹ ló ríṣẹ gẹgẹ bi olùṣe aago .  Bí ọwọ ẹ ṣe tẹ góńgó kan nìyẹn o .  Àmọ láàárín ìgbà yẹn , Bill tún ti bẹrẹ sí lọ síbì kan tí wọn ti ń kọ bí èèyàn ṣe lè fi ihò ọfun sọrọ .  Nínú fífi ihò ọfun sọrọ yìí , kì í ṣe tán - án - ná ló tún ń gbé ìró ohùn jáde mọ , àmọ ìgbọnpẹpẹ nínú ihò ọfun , ìyẹn ọpá tó ń gbé oúnjẹ láti ọfun lọ sí ikùn ló wá ń ṣiṣẹ yẹn .  Lákọọkọ , èèyàn á kọ bí wọn ṣe ń gbé atẹgùn mì , èèyàn á sì ti èémí yí sínú ihò ọfun dáadáa .  Lẹyìn náà , èèyàn á wá rọra gùnfẹ síta .  Bí afẹfẹ yìí ti ń jáde padà , á mú kí àwọn ẹgbẹẹgbẹ ihò ọfun bẹrẹ sí í gbọn pẹpẹ .  Ìyẹn ló máa wá mú ìró gẹdẹgbẹ kan wá , téèyàn á fi lè lo ẹnu àti ètè láti mú ọrọ jáde .  Bill sọ pẹlú ẹrín músẹ pé :  Tẹlẹtẹlẹ , tí mo bá yó jù nìkan ni mo máa ń gùnfẹ , àmọ , ó ti wá di pé kí n kọ bí màá ṣe máa gùnfẹ ní gbogbo ìgbà báyìí .  Nígbà tí mo kọkọ bẹrẹ , mi ò lè pè ju ẹyọ ọrọ kan ṣoṣo lẹẹkan , bí mo ṣe ń ṣe é rèé :   Mí sínú , gbé e mì , gùnfẹ  Ṣé  mí sínú , gbé e mì , gùnfẹ  àlááfíà  mí sínú , gbé e mì , gùnfẹ  ni ?   Kò rọrùn rárá .  Ẹyìn náà ni olùkọ mi sọ fún mi pé kí n rí i pé mo ń mu ọtí tí wọn fi atalẹ ṣe dáadáa nítorí pé gáàsì inú rẹ á jẹ kí n máa gùnfẹ déédéé .  Nítorí náà , ìgbàkigbà tí Rose bá mú Vicki jáde lọ gba atẹgùn , màá mu ún , màá gùnfẹ , màá tún mu ún , màá sì tún gùnfẹ .  Mo ṣiṣẹ kára lórí ẹ !   Bó tilẹ jẹ pé nǹkan bí ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn aláìsàn tí wọn ṣiṣẹ abẹ tí wọn fi ń mú gògòńgò kúrò fún ni kì í lè fi ihò ọfun wọn sọrọ , Bill ṣàṣeyọrí ní tiẹ .  Vicki , tó ti ń lọ pé ọmọ ọdún méjì nígbà yẹn máa ń fi tipátipá tì í pé kó sọrọ , ṣé òun ò sì mọ nǹkan kan ní tiẹ .  Bill sọ pé :  Vicki á sọrọ sí mi á wá máa wojú mi pé kí n dáhùn .  Àmọ mi ò lè sọ ẹyọ ọrọ kan láti fún un lésì .  Á tún sọrọ sí i , síbẹ mi ò ní lè dáhùn padà .  Pẹlú ìbínú , lá bá kọjú sí ìyá rẹ , á sì sọ fún un pé :  Ẹ ní kí Dádì bá mi sọrọ !   Àwọn ọrọ rẹ yìí dùn mí wọra , ó sì jẹ kí n pinnu pé máa ri pé mo tún bẹrẹ sí sọrọ .   Bill ṣàṣeyọrí o , èyí sì múnú Vicki , Rose àtàwọn mìíràn dùn .  Ọwọ ẹ tún tẹ góńgó kan sí i .  Àjálù Míì Tún Já Lù Ú  Bí ọdún 1951 ti ń parí lọ , Bill àti Rose tún dojú kọ ìṣòro lílekoko míì .  Bí àwọn dókítà ti ń bẹrù pé àrùn jẹjẹrẹ náà tún lè padà , wọn rọ Bill pé kó bẹrẹ ìtọjú onítànṣán .  Bill gbà .  Nígbà tí ìtọjú náà parí , ó bẹrẹ sí hára gàgà láti tún bẹrẹ ìgbésí ayé lákọtun .  Kò mọ rárá pé àjálù mìíràn máa tó tún já lu ìlera òun !  Nǹkan bí ọdún kan kọjá .  Bẹẹ ló di ọjọ kan làwọn ọmọ ìka Bill bá kú tipiri .  Lẹyìn náà , kò lè gun àtẹgùn mọ .  Kò pẹ lẹyìn náà ló ṣubú níbi tó ti ń rìn lọ , kò sì lè dá dìde fúnra ẹ mọ .  Àwọn àyẹwò tó ṣe fi hàn pé ìtọjú onítànṣán tí Bill ṣe  èyí tí kò péye nígbà yẹn bíi tòde oní  ti ba okùn ògóóró ẹyìn rẹ jẹ .  Wọn sọ fún un pé ipò rẹ ṣì máa burú sí i .  Dókítà kan tiẹ sọ fún un pé  kò dájú  pé ó máa yè é .  Ìbànújẹ gbé Bill àti Rose mì .  Bó tilẹ rí bẹẹ , láti kojú ìṣòro yìí , Bill lọ sí ilé ìwòsàn kan fún ìtọjú olóṣù mẹfà .  Bó tilẹ jẹ pé ìtọjú yẹn kò yí ipò rẹ padà , àmọ wíwà tó wà ní ilé ìwòsàn náà yí ìgbésí ayé rẹ padà  ìyípadà tó wá mú kó mọ Jèhófà nígbẹyìn gbẹyín .  Báwo nìyẹn ṣe ṣẹlẹ ?  Mímọ Okùnfà Àwọn Ìfàsẹyìn Rẹ Fún Un Lókun  Ní gbogbo oṣù mẹfà yẹn , Bill wà nínú yàrá kan náà nílé ìwòsàn àwọn Júù pẹlú àwọn ọkùnrin mọkàndínlógún mìíràn táwọn náà ti rọ lápá rọ lẹsẹ  gbogbo wọn jẹ ẹlẹsìn Júù .  Ọsán ọjọ kan ò kọjá káwọn ọkùnrin yìí má sọrọ nípa Bíbélì .  Bill , tó jẹ pé ìjọ Onítẹbọmi ló ń lọ ṣáà kàn máa ń tẹtí sóhun tí wọn ń sọ ni .  Ṣùgbọn nígbà tó fi máa fi ilé ìwòsàn náà sílẹ , ìwọnba ohun tó ti gbọ ti mú kó gbà pé ẹnì kan ṣoṣo ni Ọlọrun Olódùmarè í ṣe àti pé ẹkọ Mẹtalọkan kò bá Bíbélì mu .  Èyí ló fà á tí Bill kò tún fẹsẹ rẹ tẹ ṣọọṣì tó ti ń lọ tẹlẹ mọ .  Síbẹsíbẹ , ó mọ pé òun nílò ìtọsọnà tẹmí láti fi kojú àwọn ìṣòro tó bá ìgbésí ayé rẹ .  Bill sọ pé :  Mo bẹrẹ sí bẹ Ọlọrun pé kó ràn mí lọwọ , ó sì dáhùn àwọn àdúrà mi .   Ní ọjọ Sátidé kan ní ọdún 1953 , Roy Douglas , ọkùnrin àgbàlagbà kan tó tí jẹ aládùúgbò Bill tẹlẹ rí , gbọ nípa wàhálà tí Bill wà nínú ẹ , ló bá yà kí i .  Roy , tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , sọ fún Bill pé kó jẹ kóun máa bá a ṣèkẹkọọ Bíbélì , Bill sì gbà .  Ńṣe ni ohun tí Bill kà nínú Bíbélì àti nínú ìwé náà  Jẹki Ọlọrun Jẹ Olõtọ   là á lóye .  Ó sọ nípa ohun tó kọ fún Rose , nìyẹn náà bá dara pọ mọ ọn nínú ìkẹkọọ náà .  Rose sọ pé :  Wọn ti sọ fún wa ní ṣọọṣì pé ìyà ẹṣẹ látọdọ Ọlọrun ni àìsàn jẹ , àmọ ìkẹkọọ Bíbélì wa jẹ ká mọ pé èyí kì í ṣe òótọ .  Pẹsẹ ni ara tù wá .   Bill fi kún un pé :  Mímọ látinú Bíbélì nípa ohun tó ń fa wàhálà , títí kan àìsàn tó ń ṣe mí , àti rírí i pé ọjọ iwájú tó sàn kàn ń bọ ràn wá lọwọ láti tẹwọ gba ipò tí mo bá ara mi .   Lọdún 1954 , ọwọ Bill àti Rose tún ba góńgó mìíràn .  Àwọn méjèèjì ṣe batisí gẹgẹ bí Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ṣíṣe Àwọn Àtúnṣe Mìíràn  Ní gbogbo ìgbà yẹn , ipò Bill ti burú débi tí kò lè bá iṣẹ rẹ lọ mọ .  Láti lè gbọ bùkátà wọn , Bill àti Rose ṣe pàṣípààrọ iṣẹ wọn : Bill ń dúró ti Vicki nílé , Rose sì ń lọ ṣiṣẹ nílé iṣẹ aago wọn  odindi ọdún márùndínlógójì gbáko ló fi ṣiṣẹ yẹn !  Bill sọ pé :  Bíbójútó ọmọbìnrin wa fún mi láyọ tó pọ gan - an .  Vicki náà sì gbádùn ẹ pẹlú .  Ó tiẹ tún máa ń fi yangàn nípa sísọ fáwọn èèyàn tó bá rí pé :  Èmi ni mo ń tọjú Dádì !   Nígbà tó di pé ó bẹrẹ iléèwé , mo máa ń bá a ṣe iṣẹ àṣetiléwá rẹ , a sì tún jọ máa ń ṣeré ìdárayá pa pọ .  Yàtọ síyẹn , mo tún ni àǹfààní tó dára láti fún un ní ìtọni Bíbélì .   Lílọ sáwọn ìpàdé Kristẹni ní Gbọngàn Ìjọba tún jẹ ohun mìíràn tó máa ń fún Bill àti ìdílé rẹ láyọ .  Ó máa ń gbà á ní wákàtí kan kó tó tiro láti ilé rẹ dé Gbọngàn Ìjọba , àmọ o , kì í pa ìpàdé jẹ .  Nígbà tí Bill àti Rose kó lọ sí apá ibòmíràn nínú ìlú yẹn lẹyìn ìgbà náà , wọn ra ọkọ ayọkẹlẹ kékeré kan , Rose sì máa ń wa ìdílé wọn lọ sípàdé .  Bó tilẹ jẹ pé Bill ò lè sọrọ púpọ , ó forúkọ sílẹ gẹgẹ bí ọmọ ilé ẹkọ ní Ilé Ẹkọ Iṣẹ Òjíṣẹ Ìṣàkóso Ọlọrun .  Bill ṣàlàyé pé :  Mo máa ń kọ ọrọ mi sílẹ , arákùnrin mìíràn á sì wá bá mi ṣe é .  Lẹyìn tọrọ náà bá parí , alábòójútó ilé ẹkọ á wá fún mi ní ìtọni lórí ohun tí mo kọ sílẹ .   Àwọn tó wà nínú ìjọ tún máa ń ran Bill lọwọ láti kópa déédéé nínú iṣẹ ìwàásù .  Kò sì ya àwọn tó ti ń kíyè sí ìfọkànsìn rẹ lẹnu nígbà tí a yan Bill gẹgẹ bí ìránṣẹ iṣẹ òjíṣẹ nínú ìjọ náà .  Nígbà tó wá di pe àwọn ẹsẹ rẹ kọṣẹ tí àrùn rọpárọsẹ náà túbọ wá wọ ọ lára , ló wá di pé kò lè kúrò nínú ilé rẹ mọ , àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , ó dẹni tí kò lè dìde nílẹ mọ .  Ǹjẹ yóò lè kojú ìfàsẹyìn yìí ?  Ohun Ìgbádùn Kan Tí Ń Gba Àfiyèsí  Bill sọ pé :  Nígbà tó di pé ilé ni mo ń wà látàárọ ṣúlẹ , mo wa ohun kan tí màá máa fi pawọ dà .  Tẹlẹtẹlẹ , kí n tó rọ lápá rọ lẹsẹ , mo máa ń gbádùn fọtò yíyà .  Nítorí náà , mo ronú pé mo lè máa ya àwòrán , bó tilẹ jẹ pé mi ò ya àwòrán rí ní ìgbésí ayé mi .  Bákan náà , ọwọ ọtún ni mo máa ń lò , àmọ , ọwọ ọtún mi ọhún àti méjì lára ìka ọwọ òsì mi ti rọ pátápátá .  Tóò , Rose ra ọpọlọpọ ìwé tó sọ nípa ọnà tí wọn ń gbà ya àwòrán .  Mo kà wọn dáadáa , ni mo bá bẹrẹ sí lo ọwọ òsì mi láti ya àwòrán .  Èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn àwòrán tí mo yà ló jẹ pé ṣe la fi iná sun wọn kẹyìn , àmọ , nígbà tó ṣe , mo wá bẹrẹ sí mọ ọn .   Àwọn àwòrán àfọwọyà lóríṣiríṣi tó wá ṣe ilé Bill àti Rose lọṣọọ báyìí fi hàn pé Bill ṣàṣeyọrí kọjá bó ṣe rò .  Bill fi kún un pé :  Ní nǹkan bí ọdún márùn - ún sẹyìn , ọwọ mi òsì bẹrẹ sí gbọn débi pé mo ní láti gbàgbé nípa búrọọṣì mi pátápátá , àmọ fún ọpọ ọdún ni iṣẹ àfipawọ yìí fi fún mi ní ìgbádùn tó pọ .   Góńgó Kan Tó Ṣẹ Kù  Bill sọ pé :  Àádọta ọdún ti kọjá báyìí látìgbà tí àìlera mi ti bẹrẹ .  Bíbélì kíkà ṣì máa ń tù mí nínú , àgàgà nígbà tí mo bá ka Sáàmù àti ìwé Jóòbù .  Mo sì tún ń gbádùn kíka àwọn ìtẹjáde Watch Tower Society .  Mo tún máa ń rí ọpọ ìṣírí gbà nígbà táwọn ará ìjọ wa , àtàwọn alábòójútó arìnrìn - àjò bá bẹ mí wò tí wọn sì sọ àwọn ìrírí tí ń dáni lárayá fún mi .  Láfikún sí i , ẹrọ ìbánisọrọ alátagbà láti Gbọngàn Ìjọba ń jẹ kí n lè tẹtí sí àwọn ìpàdé , mó tilẹ tún máa ń wo àwọn fídíò tí àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ àpéjọpọ wà nínú wọn .   Mo kún fún ọpẹ pé Ọlọrun fi ìyàwó tó nífẹẹ mi jíǹkí mi .  Jálẹ gbogbo àwọn ọdún wọnyí wá , ó ti jẹ alábàákẹgbẹ mi tímọtímọ .  Ọmọbìnrin wa , tóun náà ń sin Jèhófà báyìí pẹlú ìdílé tirẹ ṣì jẹ orísun ayọ púpọ fún wa .  Ní pàtàkì jù lọ , mo dúpẹ lọwọ Jèhófà tó ràn mí lọwọ láti jẹ kí ń lè sún mọ òun tímọtímọ .  Lọjọ tòní , bí ara mi àti ohùn mi ti túbọ ń di ahẹrẹpẹ sí i , mo sábà máa ń ronú nípa àwọn ọrọ àpọsítélì Pọọlù tó sọ pé :  Àwa kò juwọ sílẹ , ṣùgbọn bí ẹni tí a jẹ ní òde bá tilẹ ń joro , dájúdájú , ẹni tí àwa jẹ ní inú ni a ń sọ dọtun láti ọjọ dé ọjọ .   Bẹẹ ni , níwọn ìgbà tí mo bá ṣì wà láàyè , wíwà lójúfò nípa tẹmí , ni góńgó mi tó ṣẹ kù .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , ló tẹ ẹ ; a ò tẹ ẹ mọ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 24    Lẹyìn iṣẹ abẹ náà , mi ò lè gbé ohunkóhun mì .  Mi ò lè sọ ẹyọ ọrọ kan .  Mo di odi kalẹ    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Bill àti Rose rèé ní báyìí  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Bí Àwọn Òbí Mi Bá Sọ Pé Mi Ò Tíì Tẹni Ń Dájọ Àjọròde Ńkọ ?   Ẹ ò mọ nǹkan tó lòde , Mọmì .  Ìgbà ti yí padà .  Gbogbo èèyàn ló ń dájọ àjọròde !  N kì í ṣe ìkókó yín ọjọun mọ .   Janie , ọmọbìnrin ọlọdún mẹrìndínlógún .    Ó MÁA ká ọ lára gan - an bí ẹnì kan bá sọ fún ọ pé o ò tíì dàgbà tó láti dájọ àjọròde .  Ọmọkùnrin kan sọ pé :  Mo fẹ ṣe ìgbọràn sí àṣẹ Bíbélì tó sọ pé kí n bọlá fún bàbá àti ìyá mi , àmọ ó dà bí ẹni pé èyí tí wọn wá sọ yìí pé kí n má ṣe dájọ àjọròde kò bọ sí i rárá .  Mi ò tiẹ mọ bí mo ṣe lè bá wọn sọ ọ .   Ìwọ náà lè ronú bíi ti ọmọkùnrin yìí pé àwọn òbí rẹ kì í gba tèèyàn rò bẹẹ sì ni wọn ò láàánú lójú .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé o ti rí ẹnì kan tóo fẹràn gan - an tóo sì fẹ túbọ mọ dáadáa .  Tàbí bóyá o rò pé wíwọ ẹgbẹ àwọn tó ń dájọ àjọròde yóò mú kí o túbọ bá ẹgbẹ mu .  Ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Michelle sọ pé :  Ńṣe làwọn ọmọ ilé ìwé ẹgbẹ ẹ máa gbógun tì ọ .  Bí o kì í bá dájọ àjọròde , wọn á sọ pé ńṣe ni wọn ń sà sí ọ .   Olùgbani - nímọràn nípa ìdílé kan sọ nípa dídá ọjọ àjọròde pé :  Lójú àwọn ọmọ , ó fẹrẹẹ jẹ pé níbi ọràn dídá ọjọ àjọròde ni àwọn òbí ti máa ń yarí jù .   Àmọ , ṣé nítorí pé àwọn òbí ẹ kò jẹ kóo ṣe ohun tóo fẹ ṣe lọtẹ yìí wá túmọ sí pé kì í gbọ kì í gbà ni wọn ?  Ó ṣe tán , àwọn òbí rẹ ni Ọlọrun fún láṣẹ láti kọ ọ lẹkọọ , kí wọn dáàbò bò ọ , kí wọn sì tún tọ ọ sọnà .  Ṣé o kò ronú pé àwọn òbí rẹ ń ṣàníyàn gan - an nípa àwọn ohun tó lè ṣe ọ láǹfààní ?  Ìyá kan sọ pé :  Mo rí ewu náà tó ń rọ dẹdẹ , ewu náà sì ń bani lẹrù gan - an ni .   Kí ló tiẹ fà á tí títètè bẹrẹ sí dájọ àjọròde fi máa ń kó ìdágìrì bá ọpọ òbí ?  Èrò Tó Léwu  Beth , ọmọbìnrin ọlọdún mẹrìnlá sọ pé :  Ńṣe làwọn òbí mi mú kó dà bí ẹni pé kò dára kéèyàn fẹràn ẹnì kan .   Bó ti wù ó rí , bó bá jẹ pé Kristẹni làwọn òbí rẹ , wọn mọ dáadáa pé Ọlọrun dá takọtabo láti ní òòfà fún ara wọn .  Wọn mọ pé òòfà àtinúwá yìí jẹ àdánidá , pé ó ń ṣiṣẹ ní ìbámu pẹlú ète Ẹlẹdàá fún ìran ènìyàn láti  kún ilẹ ayé .   Jẹnẹsísì 1 : 28 .  Síwájú sí i , àwọn òbí rẹ mọ bí ìfẹ ọkàn fún ìbálòpọ ṣe máa ń mú hánhán nígbà tóo ṣì wà ní  ìgbà ìtànná òdòdó èwe .   Bákan náà ni wọn mọ pé o kò tíì mọ bí o ṣe lè ṣàkóso irú ìfẹ ọkàn bẹẹ .  Bí o bá ń lo àkókò tó pọ pẹlú ẹnì kan tó jẹ ẹyà kejì , tàbí nípa bíbá a sọrọ lórí tẹlifóònù , àbí nípa kíkọ lẹtà , tàbí kíkọ lẹtà orí kọǹpútà , òòfà àtinúwá yìí yóò ga sí i .  O lè béèrè pé ,  Kí wá lohun tó burú nínú ìyẹn ?   Ó dára , ǹjẹ o ní ọnà kan tí ó tọ láti tẹ àwọn ìfẹ ọkàn wọnyí lọrùn ?  Ṣé o ti gbára dì ní tòótọ láti ṣe ohun tí àwọn ìfẹ ọkàn wọnyí fẹ kóo ṣe , ìyẹn ni ìgbéyàwó ?  Kò jọ bẹẹ .  Nítorí náà , títètè bẹrẹ sí dájọ àjọròde léwu gidi gan - an .  Bíbélì sọ pé :  Ṣé ọkùnrin kan lè wa iná jọ sí oókan àyà rẹ , síbẹsíbẹ kí ẹwù rẹ gan - an má sì jóná ?   Lọpọ ìgbà ni dídá ọjọ àjọròde nígbà tí ẹnì kan bá ṣì kéré máa ń yọrí sí ìbálòpọ ṣáájú ìgbéyàwó , èyí tó lè tètè mú kí àwọn èwe gboyún láìṣe ìgbéyàwó tàbí kí wọn kó àwọn àrùn tí ìbálòpọ takọtabo ń ta látaré .  Fún àpẹẹrẹ , ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Tammy rò pé ńṣe ni àwọn òbí òun ń ṣe ojúsàájú nígbà tí wọn ò jẹ kó dájọ àjọròde .  Ló bá bẹrẹ sí dájọ àjọròde pẹlú ẹnì kan ní ilé ìwé láìjẹ kí ẹnikẹni mọ .  Ṣùgbọn láìpẹ , Tammy lóyún  bí ìgbésí ayé rẹ ṣe yí padà nìyẹn o .  Ní báyìí , ó wá sọ pé :  Kì í ṣe bí mo ṣe rò pé dídá ọjọ àjọròde ṣe máa ga lọlá tó ló ṣe wá rí .   Àmọ , bí àwọn ọdọ méjì tí wọn jọ ń dájọ àjọròde bá fi tìṣọratìṣọra yẹra fún rírí ara wọn ní gbogbo ìgbà ńkọ ?  Bó tiẹ rí bẹẹ , ewu pé kí wọn máa ru ìfẹ sókè nínú ara wọn láìtó àkókò ṣì wà níbẹ .  Ìjákulẹ àti ìbànújẹ ló máa ń tìdí ẹ yọ béèyàn bá ń súnná sí àwọn ìfẹ ọkàn tó jẹ pé ó ṣì máa di ọpọ ọdún lọjọ iwájú kéèyàn tó lè tẹ ẹ lọrùn lọnà tó bẹtọọ mu .  Àwọn kókó mìíràn tó yẹ kéèyàn ronú lé lórí : Ṣé ìrírí tí o ti ní nínú ìgbésí ayé ti tó fún ọ láti mọ àwọn ànímọ tó yẹ kí o wò lára ẹni tóo fẹ fẹ ?  Yàtọ sí ìyẹn , ṣé ìwọ náà ti ní àwọn ànímọ àti òye iṣẹ tí yóò mú kí o di ọkọ tàbí aya tí a fẹràn tí a sì bọwọ fún ?  Ṣé o lè ní sùúrù kí o sì pinnu láti fẹ ẹni náà sọnà fún àkókò tó gùn jàn - àn - ràn jan - an - ran bẹẹ ?  Kò yani lẹnu pé èyí tó pọ jù lára àwọn ìfararora ìfẹ tí àwọn ọdọlangba ń ní kì í tọjọ , ó sì máa ń fa ẹdùn ọkàn .  Ìwọnba díẹ ló máa ń yọrí sí ìgbéyàwó tó wà pẹ títí .  Monica , ọmọ ọdún méjìdínlógún parí ọrọ nígbà tó sọ pé :  Gbogbo àwọn ọrẹ mi ní ilé ẹkọ ni wọn máa ń sọrọ nípa àwọn ọrẹkùnrin wọn fún mi .  Àmọ níkẹyìn , yálà kí wọn ṣe ìgbéyàwó kògbókògbó tàbí kí wọn fi ìbànújẹ túká nítorí pé wọn ò tíì gbára dì láti ṣe ìgbéyàwó .   Ọmọkùnrin kan tó ń jẹ Brandon náà sọ pé :  Bóò bá tíì ṣe tán láti bá ẹnì kan ṣàdéhùn pé o máa fẹ ẹ , tóo sì wá rí i pé o ti ṣe bẹẹ nítorí pé ẹ ń dájọ àjọròde , ó máa ń dani lọkàn rú gan - an ni .  Báwo lo ṣe máa sọ pé o ò ṣe mọ tóò sì ní ba ẹnì kejì nínú jẹ ?   Kò sí iyè méjì pé irú ìrora àti ẹdùn ọkàn yìí làwọn òbí ẹ ò fẹ kóo ní , ìdí nìyẹn tí wọn fi yarí fún ọ pé o kò gbọdọ dájọ àjọròde títí tí wàá fi dàgbà tó láti bá ẹnì kan ṣe àdéhùn ìgbéyàwó .  Àmọ , ká sòótọ , àwọn òbí rẹ wulẹ ń hùwà ní ìbámu pẹlú ìmọràn onímìísí tó wà nínú ìwé Oníwàásù 11 : 10 ni , tó sọ pé :  Mú pákáǹleke kúrò ní ọkàn - àyà rẹ , kí o sì taari ìyọnu àjálù kúrò ní ẹran ara rẹ .    Gbígbòòrò Síwájú   Àmọ o , èyí kò túmọ sí pé ìwọ àti ẹyà kejì ò lè jọ ní ìbákẹgbẹ tó ládùn .  Àmọ , kí ló dé tó fi jẹ pé ẹnì kan ṣoṣo gíro lò ń bá ṣe wọlé wọde ?  Bíbélì gbà wá níyànjú ní ibòmíràn pé ká  gbòòrò síwájú  nínú ìbákẹgbẹ wa .  Ìmọràn gidi lèyí jẹ fún àwọn èwe .  Ọnà kan tí a lè gbà ṣe èyí ni láti kóra jọ pọ ní àwùjọ àwùjọ , tọkùnrin tobìnrin .  Tammy ṣàlàyé pé :  Ó máa ń gbádùn mọni gan - an táa bá ṣe é bẹẹ .  Ó dára gan an ni kéèyàn ní ọpọlọpọ ọrẹ .   Monica náà sọ pé :  Ti pé ká máa kóra jọ pọ ní àwùjọ àwùjọ yẹn dára gan - an ni , nítorí pé wàá rí ọpọlọpọ èèyàn pẹlú oríṣiríṣi ìwà wọn , ìyẹn á sì wá jẹ kóo mọ pé àìmọye àwọn èèyàn ló wà tí o ò tíì bá pàdé rí .   Àwọn òbí rẹ tiẹ lè kín ẹ lẹyìn láti múra sílẹ fún ìbákẹgbẹ tó gbámúṣé pẹlú àwọn èwe mìíràn pàápàá .  Anne , tó jẹ ìyá ọlọmọ méjì , sọ pé :  Gbogbo ìgbà la máa ń rí i dájú pé ilé wa jẹ ibì kan táwọn ọmọ ti lè gbádùn ara wọn dáadáa .  A máa ń ké sí àwọn ọrẹ wọn pé kí wọn wá , a máa ń fún wọn ní ìpápánu , a sì máa ń jẹ kí wọn ṣeré ìdárayá .  Nípa báyìí , wọn kì í ní in lọkàn pé káwọn lọ síta láti lọ gbádùn ara àwọn .   Bí ẹ bá sì tún kóra jọ pọ ní àwùjọ àwùjọ pàápàá , o tún gbọdọ ṣọra fún fífún ẹnì kan ní àfiyèsí tó pọ jù .  Àwọn ọdọ kan ronú pé bí àwọn bá ti wà pa pọ pẹlú àwọn ẹlòmíràn , ìyẹn túmọ sí pé àwọn ò dájọ àjọròde .  Ṣọra kí o má ṣe tan ara rẹ jẹ .  Bó bá jẹ pé ìwọ àti ẹnì kan pàtó lẹ jọ máa ń ṣe kùrùkẹrẹ ní gbogbo ìgbà tí ẹ bá kóra jọ pọ pẹlú àwọn ọrẹ , a jẹ pé ẹ ti ń dájọ àjọròde nìyẹn o .   Sapá láti rí i dájú pé o ń ṣe ìpinnu tó bọgbọn mu nínú ìbádọrẹẹ rẹ pẹlú ẹyà kejì .  1 Tímótì 5 : 2 .  Àǹfààní Kéèyàn Ní Sùúrù  Inú rẹ ò ní dùn nígbà tí ẹnì kan bá sọ fún ọ pé o ò tíì tẹni ń dájọ àjọròde .  Àmọ kì í ṣe pé àwọn òbí rẹ ń gbìyànjú láti ṣe ohun tí yóò bà ọ nínú jẹ .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ni wọn ń ṣe gbogbo ohun tí wọn bá lè ṣe láti ràn ọ lọwọ kí wọn sì dáàbò bò ọ .  Fún ìdí yìí , dípò kí o gbẹkẹ lé ọkàn - àyà ara rẹ kí o sì tipa bẹẹ máa fọwọ rọ àwọn ìmọràn wọn tì sẹgbẹẹ kan , kí ló dé tóò kúkú fi ìrírí tiwọn ṣàríkọgbọn ?  Fún àpẹẹrẹ , èé ṣe tóò sọ pé kí wọn fún ọ nímọràn nígbà míì tóo bá ní ìṣòro láti bá ẹyà kejì kẹgbẹ ?  Ìwe Òwe 28 : 26 fún wa ní ìṣílétí náà pé :  Ẹni tí ó bá gbẹkẹ lé ọkàn - àyà ara rẹ jẹ arìndìn .   Ọdọbìnrin kan tó ń jẹ Connie sọ pé :  Bíbá tí mo bá mọmì mi sọrọ ló ràn mí lọwọ nígbà tí ọmọkùnrin kan fẹ kó sí mi lórí láti bá a dájọ àjọròde .  Mọmì sọ ìrírí nípa àwọn nǹkan tó ṣẹlẹ sí àwọn ọrẹ àti ẹbí rẹ sẹyìn fún mi .  Ó ràn mí lọwọ gidi gan - an ni .   Níní sùúrù díẹ kóo tó bẹrẹ sí dájọ àjọròde kì yóò ṣe ìpalára kankan fún ìdàgbàsókè èrò rẹ , kò sì ní ṣèdíwọ fún òmìnira rẹ .  O ní òmìnira láti  máa yọ ní ìgbà èwe rẹ ,  nítorí pé o ò tíì bẹrẹ sí ṣe ohun táwọn àgbà ń ṣe , ìyẹn ìfẹrasọnà àti ìgbéyàwó .  Níní sùúrù yóò tún fún ọ lákòókò láti mú àkópọ ìwà dídára dàgbà , yóò jẹ kóo dàgbà dénú , ju gbogbo rẹ lọ , á jẹ kóo dàgbà nípa tẹmí .  Ọdọbìnrin Kristẹni kan sọ pé ,  kọkọ nífẹẹ Jèhófà ná kóo tó nífẹẹ ẹlòmíràn .   Bóo bá ṣe ń dàgbà sí i tí ìlọsíwájú rẹ sì ń di mímọ kedere fún gbogbo ènìyàn , àwọn òbí rẹ náà á wá bẹrẹ sí yí irú ojú tí wọn fi ń wò ọ tẹlẹ padà .  Bóo bá sì ti wá dàgbà tó láti dájọ àjọròde , kò sí iyè méjì pé àwọn òbí rẹ yóò fọwọ sí i .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ padà .  Fún ìsọfúnni síwájú sí i , wo ojú ìwé 232 àti 233 nínú ìwé Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , tẹ jáde .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Fífún ẹnì kan tó jẹ ẹyà kejì ní àfiyèsí tó ṣàrà ọtọ . . .  . . sábà máa ń ru ìfẹ ìbálòpọ sókè   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Dípò ṣíṣe wọlé wọde pẹlú ẹnì kan ṣoṣo , kúkú bá àwọn èèyàn tó pọ dọrẹẹ  Wíwo Ayé  Títọjú Irúgbìn Pa Mọ  Ìwé ìròyìn National Post ti Kánádà sọ pé :  Àwọn onímọ sáyẹǹsì ń sọ àsọtẹlẹ pé tó bá fi máa di àádọta ọdún sígbà táa wà yìí , ohun tó tó ìpín mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn ohun ọgbìn tó wà lágbàáyé lè pa run yán - ányán - án .   Láti lè dáàbò bo àwọn irúgbìn tó wà nínú ewu , Ilé Iṣẹ Aláyélúwà ti Ọgbà Ìmọ Nípa Ewéko ní Kew , ní Ilẹ Gẹẹsì , ti dá ètò kan tó ń jẹ Àkójọ Irúgbìn ti Mìlẹníọmù  MSB  sílẹ .  Ìwé ìròyìn náà ṣàlàyé pé :  Iṣẹ ètò MSB yìí ni láti ṣa ohun tó ju ẹgbẹrún mẹẹẹdọgbọn irú ọwọ àwọn irúgbìn kan jọ kí wọn sì fi wọn pa mọ  ìyẹn ju ìpín mẹwàá nínú ọgọrùn - ún àwọn nǹkan ọgbìn tó ń so èso lọ .   Àwọn olùṣekòkárí ètò MSB nírètí láti lo àwọn irúgbìn náà nígbà tó bá jẹ dandan fún mímú àwọn ilẹ tí wọn ti kórè wọn kọjá ààlà bọ sípò , fún dídín ṣíṣeé ṣe pé kí ìyàn mú kù , àti láti pèsè irúgbìn fáwọn tó ń ṣe oògùn ìbílẹ àtàwọn apoògùn .  Roger Smith , tó jẹ olórí fún ètò fífi irúgbìn pa mọ náà sọ pé :  Àwọn irúgbìn tó wúlò jù lọ fún èèyàn àti ẹranko ló sábà máa ń kọkọ pòórá .   Àrùn Ọkàn Tí Kò La Ìrora Lọ  Ọpọ èèyàn ló mọ àmì tó wọpọ jù lọ tẹnì kan tó lárùn ọkàn máa ń rí  ìyẹn ni bí ìgbà tí wọn bá fi ẹmú mú èèyàn láyà .  Àmọ , àwọn tó mọ pé  ìdá kan lára ìdá mẹta àwọn tó lárùn náà ni àyà kì í dùn rárá nígbà tí àrùn náà bá dé sí wọn  kò tó nǹkan kan ni ohun tí ìwé ìròyìn Time sọ .  Ìyẹn jẹ ká mọ ìdí  táwọn tó ní àrùn ọkàn àmọ tí àyà ò dùn wọn kì í fi í fìgbà gbogbo lọ sí ọsibítù lásìkò  ní ìpíndọgba wákàtí méjì sígbà tó yẹ kí wọn lọ  ni ohun tí ìwádìí kan tí The Journal of the American Medical Association tẹ jáde sọ .  Àmọ o , fífi ìtọjú tó lè gbẹmí ẹni là falẹ lọnà èyíkéyìí léwu .  Kí lo tún lè máa kíyè sí ?  Ìwé ìròyìn Time sọ pé :  Bóyá ni kì í ṣe pé àmì pàtàkì mìíràn tí o ní láti kíyè sí ni bí ó bá ṣòro gidigidi fún ọ láti mí délẹ .   Àwọn àmì mìíràn tó tún ṣeé ṣe kí o rí gẹgẹ bí ohun tí ọrọ ẹkọ náà sọ ni , kí èébì máa gbéèyàn , lílàágùn lódìlódì , àti   àyà títa èyíkéyìí  tó jẹ pé bóo bá ti rìn pẹnrẹn tàbí tóo bá ṣáà ti lo ara fún nǹkan kan ló máa burú sí i .   Àwọn Ọmọ ìka ẹsẹ Tó Ń Di Nǹkan Mú Gírígírí  Ó rọrùn fún àwọn ọmọọlé láti sáré gba àjà ilé tó ń dán kọrọ bíi dígí kọjá .  Báwo ni wọn ṣe ń ṣe é ?  Àwọn onímọ sáyẹǹsì tí wọn ti lo ọpọ ẹwádún nídìí gbígbìyànjú láti wá ìdáhùn sí ìbéèrè yẹn ronú pé ó dà bíi pé àwọn ti lè rí àlàyé ṣe báyìí .  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn Science News sọ , àwùjọ àwọn onímọ sáyẹǹsì àti onímọ iṣẹ ẹrọ ti dorí ìpinnu náà pe  nǹkan kan tó ń lẹ mọdẹmọdẹ lọnà yíyani lẹnu máa ń yọ jáde bí àwọn irun tín - tìn - tín tó wà lábẹ ẹsẹ ọmọọlé bá ti ń gba orí àwọn nǹkan kọjá .  Àwọn ohun tó ń gbá nǹkan mú , tí wọn ń pè ní spatulae tó wẹ gidigidi máa ń jáde lábẹ irun tín - tìn - tín kọọkan .  Nígbà tí ọmọọlé kan bá dá ẹsẹ rẹ lé nǹkan , àwọn spatulae tó tó nǹkan bíi bílíọnù kan tí wọn bo ẹsẹ rẹ pitimu á wá di ilẹ mú débi pé kò ní lè jábọ .   Àwọn olùṣèwádìí tún sọ pé ọnà táwọn ọmọọlé ń gbà da ẹsẹ dé nǹkan  fi hàn dájúdájú pé ńṣe ni wọn máa ń tẹ àwọn irun tín - tìn - tín abẹ ẹsẹ wọn mọ nǹkan náà , tí wọn á sì máa wá wọ ẹsẹ lọ .   Ìwé ìròyìn náà sọ pé ńṣe ni bí wọn ṣe ń ṣe yìí túbọ mú kí  bí irun abẹ ẹsẹ tín - ń - tínní kan ṣe ń dilẹ mú túbọ lágbára sí i ní ìlọpo mẹwàá táa bá fi wéra pẹlú fífẹsẹ tẹlẹ lásán .   Ìbànújẹ Dorí Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Gíríìkì Kodò Lórí Àṣẹ Tí Ìjọba Pa   Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Gíríìsì ti fara ya  fún jíjẹ tí wọn kò jẹ kí ẹsìn tí olúkúlùkù ọmọ Ilẹ Gíríìsì ń ṣe máa fara hàn mọ lórí  káàdì ìdánimọ Orílẹ - Èdè  náà .  Bí ìròyìn tó tọdọ Àjọ Tó Ń Gbè Ìròyìn Jáde wá ti sọ nìyẹn .  Ìpinnu náà wáyé látàrí ìròyìn tó wá látọwọ Àjọ Tí Ń Jà Fẹtọọ Ọmọnìyàn Ti Ìjọba Àpapọ ní Ìlú Helsinki lọdún 1998 , tó  sọ pé ilẹ Gíríìsì ń dá àwọn tí kì í ṣe ara ṣọọṣì Ọtọdọọsì yà sọtọ àti pé àmì onísìn tí wọn fi tipátipá fi sára àwọn káàdì ìdánimọ náà máa ń fa ṣíṣe ojúsàájú nígbà tí wọn bá ń gbani síṣẹ àti nínú ọwọ táwọn ọlọpàá fi ń mú èèyàn .   Gẹgẹ bí àpilẹkọ náà ti sọ , ìjọba ilẹ Gíríìsì sọ pé ìyípadà yìí yóò  mú kí àwọn káàdì ìdánimọ náà wà níbàámu pẹlú ìlànà Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù àti òfin tí orílẹ - èdè náà ṣe lọdún 1997 tó fún àwọn èèyàn láyè láti fi ọràn ìkọkọ wọn pa mọ .   Àmọ ní báyìí o , aṣáájú Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Gíríìsì ti ṣàpèjúwe àwọn tó ń fẹ kí wọn mú ọrọ ẹlẹsìn dé kúrò nínú àwọn káàdì náà gẹgẹ bí àwọn tó jẹ ti  agbo ọmọ ogun èṣù .   Ilẹ China Gbéjà Ko Ìjì Eléruku  Ìwé ìròyìn China Today sọ pé , ìjì eléruku to máa ń wá láti àgbègbè aṣálẹ ní Àárín Gbùngbùn Mongolia ti gba àárín àríwá China kọjá láwọn ọdún àìpẹ yìí , ó sì ba ọpọ irè oko àtàwọn ohun ọsìn tówó wọn tó ọpọ mílíọnù dọlà jẹ .  Lọdún 2000 yìí , ìjì eléruku yìí ti jà dé àwọn ibi jíjìnnà bíi Beijing , tí í ṣe olú ìlú náà .  Ìjì afẹyanrìn kan tó ṣẹlẹ lọdún 1998 ba oko ọgbìn oníhóró tó ń lọ sí nǹkan bí ọkẹ kan ó lé ẹẹdẹgbàáje  33,000  hẹkítà jẹ tó sì pa ẹgbẹrún lọnà àádọfà  110,000  àwọn ẹran agbéléjẹ .  Bí àwọn èèyàn ṣe ń lo ilẹ ní ìlòkulò lohun pàtàkì tí wọn sọ pé ó fà á .  Ọpọ àwọn ibi gbígbòòrò tí koríko bò tẹlẹ ló ti di aṣálẹ .  Fún àpẹẹrẹ , lọdún 1984 , àwọn èèyàn Ningsia Hui Oníjọba Ara Ẹni , tí wọn wà ni ìhà àríwá China , bẹrẹ sí wa ilẹ nítorí egbò licorice , tí wọn fẹ lò fún egbòogi ilẹ China kan .  Ìwé ìròyìn China Today sọ pé :  Kò pé ọdún mẹwàá tí wọn fi pa ilẹ oníkoríko ọlọgbọn ọkẹ  600,000  hẹkítà run , tí wọn sì sọ ẹẹdẹgbàáje ó lé ọọdúnrún àti mẹtàlélọgbọn  13,333  hẹkítà ilẹ tí wọn fi ń ṣe iṣẹ ọgbìn di aṣálẹ .   Àwọn ohun tó fa àgbègbè aṣálẹ míì ni jíjẹ kí àwọn ẹran máa jẹ koríko àgbègbè kan lájẹjù àti lílo àwọn orísun tí wọn ti ń rí omi ládùúgbò náà lálòjù .  Láti borí ìṣòro ọhún , kí wọn sì dá sísọ ọpọ àgbègbè di aṣálẹ dúró , wọn ti sapá gidigidi láti tún àwọn igi àti koríko gbìn .  Jíjí Orúkọ Ẹlòmíràn Lò  Ìròyìn kan nínú ìwé ìròyìn El Economista ti Ìlú Mẹsíkò ṣe kìlọkìlọ pé kóo ṣọra fáwọn ọdaràn tó jẹ pé wọn lè fi orúkọ rẹ lu àwọn tí ń tajà àwìn ní jìbìtì .  Lẹyìn táwọn ọdaràn náà bá ti rí ìsọfúnni gbà nípa rẹ nípa jíjí lẹtà tàbí àpamọwọ rẹ , wọn á wá fi orúkọ rẹ gba káàdì ìrajà àwìn àmọ àdírẹsì tiwọn ni wọn máa ní kí wọn fi ọjà náà ránṣẹ sí .  Lẹyìn náà wọn á lo orúkọ rẹ láti fi ra àwọn nǹkan tàbí kí wọn fi yá àwọn ohun ìní kan láti orí tẹlifóònù tàbí Íńtánẹẹtì .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé ó lè gba ọpọ ọdún , ó tiẹ lè gba ọpọ ẹwádún pàápàá káwọn tó kàgbákò ìwà ọdaràn yìí tó lè bọ nínú wáhálà yìí .  Báwo lo wá ṣe lè dáàbò bo ara rẹ lọwọ àwọn olè tó ń jí orúkọ èèyàn lò ?  Ìwé ìròyìn El Economista kìlọ pé : Rí i dájú pé o kì í kó àwọn ìwé ẹrí ṣíṣe pàtàkì lọwọ àyàfi tóo bá máa nílò wọn nìkan , máa ṣàkọsílẹ gbogbo ohun tóo bá fi káàdì ìrajà àwìn rẹ rà kí o sì máa lò wọn láti fi yẹ àkọsílẹ ìwé ìṣirò owó rẹ wò , rí i pé o kọkọ ya àwọn ìwé tóo fi rajà láwìn sí wẹwẹ ná kóo tó dà wọn nù , má fi ìsọfúnni tó jẹ tara ẹ ránṣẹ lórí kọǹpútà , sì rí i pé gbogbo nọńbà káàdì ìrajà àwìn rẹ , déètì tí iṣẹ wọn máa dópin , àti nọńbà tẹlifóònù ẹni tó kọ káàdì náà jáde fún ẹ lo kọ sílẹ , kí o bàa lè ṣàlàyé tó bá ṣẹlẹ pé káàdì náà sọ nù tàbí pé wọn jí i lọ .  Ogun Tí Kò Tọ Ni Wọn Ń Bá Kòkòrò Bakitéríà Jà  Ìwé ìròyìn USA Today sọ pé :  Àwọn oníbàárà ní Amẹríkà ń gbógun ti àwọn kòkòrò àrùn inú ilé láìyẹ .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn náà ti sọ , Stuart Levy , tó jẹ oníṣègùn àti onímọ nípa àwọn ohun alààyè tín - tìn - tín ní Yunifásítì Tufts sọ pé ,  ńṣe ni pípọ táwọn èròjà tó ń gbógun ti kòkòrò bakitéríà ń pọ sí i . . . túbọ ń mú káwọn kòkòrò bakitéríà máa yọjú , tó sì jẹ pé kì í ṣe kìkì pé ọṣẹ agbógunti kòkòrò bakitéríà kò ràn wọn mọ nìkan ni , àmọ àwọn oògùn agbógunti kòkòrò àrùn pẹlú kò ràn wọn mọ .   Levy ní , ńṣe ni lílo àwọn èròjà agbógunti bakitéríà láti fi pa àwọn kòkòrò tó wà láyìíká ilé dà bíi fífi  kùmọ pa eṣinṣin .   Lódìkejì sí ìyẹn , àwọn ohun táa fi ń mú kí ilé wà ní mímọ tónítóní bíi bílíìṣì , omi hydrogen peroxide , àti omi gbígbóná pẹlú ọṣẹ máa ń mú ìdọtí kúrò láìsí pé wọn ń ran àwọn kòkòrò bakitéríà lọwọ láti yíra padà di nǹkan mìí táwọn ohun táa mẹnu kàn yìí kò lè káwọ .  Levy sọ pé :  Alájọṣe wa làwọn kòkòrò bakitéríà jẹ .  Kò yẹ ká máa bá wọn fa wàhálà .   Àwọn Ará Ilẹ Gẹẹsì Ló Gbégbá Orókè Nídìí Tẹlifíṣọn Wíwò  Ìwé ìròyìn ìlú London kan , The Independent sọ pé :  Ó fẹrẹẹ tó ìdá kan nínú mẹrin àwọn ará Ilẹ Gẹẹsì tó ń lo iye àkókò tí wọn ń lò lẹnu iṣẹ lọsẹ nídìí wíwo tẹlifíṣọn .   Níbàámu pẹlú ohun táwọn olùwádìí sọ , ní ìpíndọgba , àwọn ará Ilẹ Gẹẹsì ń fi wákàtí mẹẹẹdọgbọn wo tẹlifíṣọn lọsẹ , tí ìpín mọkànlélógún nínú ọgọrùn - ún sì ń lo wákàtí mẹrìndínlógójì nídìí ẹ lọsẹ .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  Kì í ṣe kìkì àwọn ọdọ nìkan ló ń lo àkókò ré kọjá ààlà nídìí ẹ o , níwọn bí ìwádìí náà ti fi hàn pé bákan náà lọrọ rí fáwọn ọkùnrin àtobìnrin , àtàwọn àgbàlagbà .   Ìdílé kan tó máa ń fi nǹkan bí ọgbọn wákàtí wo tẹlifíṣọn lọsẹ sọ pé , tẹlifíṣọn ń pèsè  ohun tí àwọn nílò láti gbé ọkàn àwọn síbòmíràn .   Àmọ irú àwòjù bẹẹ lóhun tó ń náni o .  Ìwé ìròyìn The Guardian Weekly ti ìlú London sọ pé , nínú ìwádìí tí wọn ṣe nípa orílẹ - èdè tí iye wọn jẹ ogún ,  gbọọrọ - gbọọrọ ni  Ilẹ Gẹẹsì  fi kọjá àwọn tó kù nínú tẹlifíṣọn wíwò .   Bẹẹ sì rèé ,  ẹyìn - ẹyìn ni ilẹ Gẹẹsì wà nínú ohun mẹta pàtàkì jù lọ tí wọn fi díwọn mọọkọ - mọọkà .   Ẹkọ Nípa Ìbálòpọ Látàárọ Ọjọ  Ìwé ìròyìn Bangkok Post sọ pé kò ní pẹ mọ , táwọn ọmọ àfànítẹtẹ ní Bangkok , ní ilẹ Thailand á fi bẹrẹ sí kọ ẹkọ nípa ìbálòpọ .  Ìròyìn ọhún sọ ohun tí Dókítà Suwanna Vorakamin tó jẹ ọgá ní ẹka Ìfètòsọmọbíbí àti Ṣíṣàkóso Iye Ènìyàn sọ pe ,  wọn yóò fún àwọn olùkọ àtàwọn òṣìṣẹ ètò ìlera ní àkànṣe ìdánilẹkọọ láti lè máa kọ àwọn èèyàn lẹkọọ lórí ìbálòpọ kí wọn sì máa bá wọn sọrọ nípa rẹ lọnà ti ìlànà sáyẹǹsì .   Níbàámu pẹlú ìwé ìròyìn náà , dókítà náà fi kún un pé :  Kì í ṣe ète àtifún ìbálòpọ láàárín àwọn ọmọdé tí kò tíì dàgbà níṣìírí ni bíbẹrẹ sí í kọ àwọn ọmọ ilé ìwé jẹlé - ó - sinmi lẹkọọ nípa ìbálòpọ wà fún . . . .  Ẹkọ tí wọn bá fún àwọn ọmọ náà nígbà tí ọjọ orí wọn ṣì kéré á jẹ kí wọn lè yàgò fún ìwàkiwà àti ewu níní oyún tí wọn kò fẹ nígbà tí wọn bá dàgbà di ọdọlangba .   Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  February 8 , 2001  Fífarada Kòókòó Jàn - ánjàn - án Òde Òní  Fún àwọn kan , kòókòó jàn - ánjàn - án ìgbésí ayé dà bíi pé ó túbọ ń le sí i ni .  Kí la lè ṣe láti fara dà á ?  3 Kòókòó Jàn - ánjàn - án Ayé Yìí Pàpọjù  5 Ohun Tó Ń Ṣẹlẹ Nígbà Táa Bá Ṣe Ohun Tó Pọ Jù  8 Fífayọ Fara Dà Á Nínú Ayé Oníkòókòó Jàn - ánjàn - án Yìí  14 Ǹjẹ o Mọ ?  15 Nígbà Tí Àrùn Burúkú Kan Bá Kọ Lù Ọ  16 Ẹdùn Ọkàn Lóríṣiríṣi  18 Báwo Lo Ṣe Lè Fara Da  Àmódi Tí Ń Ṣe Ọ ?  23 Kíkojú Ìfàsẹyìn Nípa Gbígbé Góńgó Kalẹ  30 Wíwo Ayé  32  Ó Ń Fini Lọkàn Balẹ , Ó Tún Ń fún Ìgbàgbọ Lókun   Ṣé Ó Yẹ Kí Ìgbéyàwó Wà Pẹ Títí ?  12  Kí ni Bíbélì sọ nípa èyí ?  Bí Àwọn Òbí Mi Bá Sọ Pé Mi Ò Tíì Tẹni Ń Dájọ Àjọròde Ńkọ ? 27  Ṣe ewú ńbẹ nínú títètè bẹrẹ sí í dájọ àjọròde ni ?  Kòókòó Jàn - ánjàn - án Ayé Yìí Pàpọjù  ǸJẸ Ó MÁA Ń JỌ PÉ ẸMÍ RẸ FẸ BỌ NÍTORÍ KÒÓKÒÓ JÀN - ÁNJÀN - ÁN TÓ PÀPỌJÙ NÍ ÌGBÉSÍ AYÉ NÍGBÀ MÍÌ BÍ ?  ṢÉ Ó MÁA Ń YỌ ILÉ AYÉ LẸMÌÍ RẸ , TÁ JẸ KÓ RẸ Ọ , BÍI PÉ O Ò LÈ ṢÀṢEYỌRÍ ?  TÓ BÁ RÍ BẸẸ , KÌ Í ṢE ÌWỌ NÌKAN LỌRỌ ỌHÚN KÀN .  ÀRÀÁDỌTA ọkẹ èèyàn , àgàgà láwọn ìlú ńlá , ló rí i pé ìgbésí ayé ti wá kún fún ságbàsúlà tó kọjá kèrémí .  Láwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé lèyí tiẹ pọ sí jù .  Níbi ìpàdé onísìn kan tó wáyé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , olùbánisọrọ kan sọ pé káwọn èèyàn tó bá jẹ pé ọpọ ìgbà ló máa ń rẹ wọn na ọwọ sókè .  Kíá , ọpọ èèyàn rẹpẹtẹ na ọwọ sókè .  Ìwé kan tí wọn pè ní Why Am I So Tired ?  sọ pé :  Ìgbésí ayé òde òní kún fún àwọn wàhálà tí a kò gbọ nípa wọn nígbà kan rí  àwọn bí ọkọ òfuurufú tí kò gbọdọ jáni sílẹ , àwọn ohun táa gbọdọ ṣe kí àkókò wọn tó kọjá , àwọn ọmọ táa gbọdọ mú lọ sí iléèwé jẹlé - ó - sinmi ká sì tún padà lọ mú wọn lásìkò  bẹẹ ni wọn pọ lọ jàra .   Abájọ tí wọn fi fi rírẹ tó má ń rẹ èèyàn wé orísun ewu ti àkókò wa .    Láyé ọjọun , ìgbésí ayé rọrùn jù báyìí lọ , bẹẹ ni kòókòó jàn - ánjàn - án kò tó báyìí .  Àwọn èèyàn sábà máa ń gbé níbàámu pẹlú ìṣètò ìṣẹdá  ìyẹn kéèyàn fojú mọmọ ṣiṣẹ , bí ilẹ bá sì ti ṣú ká wà pẹlú ìdílé ẹni , lẹyìn náà , oorun ló kàn .  Lóde òní , àwọn ìdí kan wà tó túbọ ń mú kó máa rẹ àwọn èèyàn sí i , kí nǹkan sì máa sú wọn .  Ọjọ Di Gígùn Sí I Láìròtẹlẹ  Ìdí kan tó lè fa èyí ni pé oorun táwọn èèyàn ń sùn ń dín kù .  Lára àwọn ohun pàtàkì tó túbọ kó wàhálà bá àkókò tó wà fún oorun ni dídé tí iná mànàmáná dé .  Kìkì nípa ṣíṣẹ ògiri léèékánná lásán , ó ti ṣeé ṣe fáwọn èèyàn láti mú  ọjọ  gùn sí i , làwọn èèyàn bá bẹrẹ sí pẹ kí wọn tó lọ sùn .  Àní sẹ , ọpọ ni kò tiẹ rí nǹkan ṣe sí ọràn ọhún , nítorí pé ńṣe làwọn iléeṣẹ bẹrẹ sí ṣiṣẹ àṣemọjú , táwọn tó ń ṣe onírúurú iṣẹ náà sì bẹrẹ sí mú àkókò tí wọn ń lò gùn sí i .  Òǹkọwé kan sọ pé :  A ti bí àwùjọ èèyàn oníwákàtí mẹrìnlélógún .   Àwọn ohun mìíràn tí ìmọ iṣẹ ẹrọ mú jáde bíi rédíò , tẹlifíṣọn , àti kọǹpútà àdáni tún ń kópa tiwọn nínú gbígba oorun tó yẹ káwọn èèyàn sùn lójú wọn .  Ní ọpọ orílẹ - èdè , wákàtí mẹrìnlélógún lóòjọ ni ilé iṣẹ tẹlifíṣọn fi ń ṣiṣẹ .  Kò ya èèyàn lẹnu láti rí àwọn olólùfẹ eré sinimá tàbí ti eré ìdárayá , kí wọn dé ibi iṣẹ kí wọn sì bẹrẹ sí tòògbé tàbí kó ti rẹ wọn lẹyìn tí wọn ti fi gbogbo alẹ wòran .  Àwọn kọǹpútà inú ilé , àti àìlóǹkà ohun ìnàjú tí wọn ń pèsè , tún máa ń jẹ kí àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn pẹẹ sùn .  Lóòótọ , kì í ṣe àwọn ohun èèlò wọnyí fúnra wọn ló lẹbi ; àmọ kóríyá ni wọn túbọ jẹ fáwọn èèyàn kan láti mú kí wọn gbé èrò náà pé àwọn nílò ìsinmi tì sẹgbẹẹ kan .  Ìgbésí Ayé Ń Sáré Tete  Kì í ṣe pé àwọn ọjọ wa di èyí tó gùn sí i nìkan ni , àmọ ńṣe ló dà bí ẹni pé ìgbésí ayé fúnra rẹ ń sáré tete  lẹẹkan sí i , ìmọ ẹrọ náà ló tún wà nídìí ẹ .  Kẹkẹ ẹrù tí ẹṣin ń fà ní ohun tó dín díẹ ní ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn ti yàtọ pátápátá sí ọkọ ayọkẹlẹ akùnbọùn , ọkọ ojú irin asáré tete , àti àwọn ọkọ òfúúrufú ayára - bí - àṣá tòde òní .  Àní sẹ , oníṣòwò òde - òní kan , tó jẹ pé ẹsẹ ni bàbá tó bí bàbá rẹ fi ń rìn tàbí tó jẹ pé ẹṣin tàbí kẹkẹ ló ń gùn lọ síbi iṣẹ nígbà ayé tirẹ , lè jẹun àárọ nílẹ yìí kó sì lọ jẹ tọsán lókè òkun !  Iṣẹ ọfíìsì náà ti fi pẹlẹpẹlẹ yí padà kúrò lóhun tó ti jẹ tẹlẹ rí nítorí àtimúṣẹyá àti láti mú ohun púpọ sí i jáde .  Kọǹpútà , ẹrọ aṣàdàkọ ìsọfúnni , àti lẹtà orí kọǹpútà ti gborí lọwọ ẹrọ ìtẹwé àti lẹtà tí wọn ń fọwọ gbé .  Kíkọwé lórí kọǹpútà , àwọn tẹlifóònù alágbèérìn àti àwọn ẹrọ kóńkóló tí ń tani lólobó kò jẹ kí iṣẹ ọfíìsì parí sí ọfíìsì mọ , kàkà bẹẹ , iṣẹ tún ń bá a nìṣó nínú ilé ni .  Dájúdájú , kò sẹnì kankan nínú wa tó lè dín bóò - lọ - o - yàá - mi tó gbayé kan yìí kù .  Àmọ o , àwa fúnra wa lè ṣe àwọn àtúnṣe tó máa jẹ ká lè gbé ìgbésí ayé tó túbọ parọrọ tó sì wà déédéé .  Ṣùgbọn kó tó di pe a gbé ọràn yí yẹ wò , ẹ jẹ ká ṣàyẹwò díẹ lára ipa tí ìgbésí ayé kòókòó jàn - ánjàn - án tòní lè ní lórí wa lẹnì kọọkan àti lórí àwùjọ lódindi .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn ohun kan wà tó tún lè mú kó máa rẹ èèyàn ṣáá yàtọ sí àwọn wàhálà ojoojúmọ .  Àwọn nǹkan tó lè fà á lè jẹ àìjẹunrekánú , egbòogi , ìbàyíkájẹ , másùnmáwo àti ìdààmú , ọjọ ogbó , tàbí àpapọ àwọn nǹkan wọnyí .  Ohun Tó Ń Ṣẹlẹ Nígbà Táa Bá Ṣe Ohun Tó Pọ Jù  ÀWỌN TÓ Ń GBÉ ÌWỌ OÒRÙN AYÉ MÁA Ń FẸ LÁTI ṢE ÀWỌN NǸKAN NÍ KÓYÁKÓYÁ PẸLÚ ÌRỌRÙN .  ẸRỌ tó ń fọ abọ ti dín àkókò tí wọn ń lò nílé ìgbọúnjẹ kù .  Bákan náà pẹlú ni ẹrọ ìfọṣọ ń dín àkókò kù nídìí aṣọ fífọ .  Àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn míì ni kò tilẹ ní láti fi ilé wọn sílẹ mọ kí wọn tó rajà àti kí wọn tó gbowó ní báńkì  ohun tí wọn á kàn ṣe ni pé , wọn á ṣí kọǹpútà wọn , wọn á sì lo Íńtánẹẹtì .  Bó ṣe rí gan - an nìyẹn , ó kéré tán , dé àyè kan , ayé ti wá kún fún oríṣiríṣi ìhùmọ , èyí tó ń dín àkókò kù àti èyí tó ń dín iṣẹ kù .  Fún ìdí yẹn , o lè ronú pé àwọn èèyàn á wá ní ọpọlọpọ àkókò láti lò pẹlú ìdílé wọn , kí wọn sì sinmi .  Síbẹ , ọpọ sábà máa ń sọ pé ṣe ló túbọ ń rẹ àwọn sí i , tí ara sì ń ni àwọn ju ti tẹlẹ lọ .  Àwọn ohun tó ń fà á pọ o , wọn sì díjú .  Wàhálà ọràn owó ló ṣì ga jù nínú àwọn ìdí tó ń fà á .  Nígbà tí Ojúkò Tó Ń Ṣèwádìí Tó Sì Ń Dáni Lẹkọọ Nípa Ọràn Ilé Iṣẹ ní Ọsirélíà ṣe ìfọsíwẹwẹ iye wákàtí táwọn èèyàn ń lò lẹnu iṣẹ ní orílẹ - èdè yẹn , ó rí i pé  ọpọ jaburata ló ń ṣiṣẹ fún ohun tó lé ní wákàtí mọkàndínláàádọta lọsẹ  àti pé  àwọn wákàtí iṣẹ tó lé sí i yìí ṣeé ṣe kó ní ipa tí kò dára rárá lórí ìdílé àti ìgbésí ayé àwọn ará ìlú .   Ọpọ òṣìṣẹ ló yàn láti máa gbé ní ìgbèríko , níbi tó parọrọ díẹ lẹyìn ìlú .  Ìyẹn sì lè túmọ sí lílo ọpọ wákàtí lọsẹ  kódà lójúmọ pàápàá  ní dídu ọkọ ojú irin àti bọọsì wọ , tàbí wíwọkọ lọ wọkọ bọ lójú ọnà tó kún fọfọ .  Àbárèbábọ rẹ ni pé , ńṣe nìyẹn túbọ ń mú kí ọjọ iṣẹ kọọkan gùn sí i , kí ó sì tún dá kún wàhálà ọjọ náà .  Ǹjẹ Gbèsè Oorun Ń Yọ Ọ Lẹnu ?  Ìṣòro oorun sísùn ti wá wọpọ láwọn ọdún àìpẹ yìí débi pé , wọn ti dá àwọn ilé ìtọjú àìsàn tó ní í ṣe pẹlú oorun sísùn sílẹ níbi púpọ lágbàáyé .  Àwọn tó ń ṣèwádìí ti rí i pé , nígbà táwọn èèyàn kò bá sun oorun tó bó ṣe yẹ déédéé , ńṣe ni gbèsè oorun máa di gọbọi sí wọn lọrùn .  Ara wọn máa ń fẹ láti san gbèsè yìí , ó sì máa ń fẹ kí wọn ṣe bẹẹ nípa jíjẹ kó rẹ wọn .  Àmọ o , nítorí ìgbésí ayé òde oní , èyí tó ń gba oorun lójú ẹni , ó ṣì máa ń rẹ ọpọ èèyàn tẹnutẹnu .  Ní orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn kan , ìpín ogún nínú ọgọrùn - ún ni àsìkò oorun fi dín sí ti ọgọrùn - ún ọdún tó kọjá , látorí ìpíndọgba oorun wákàtí mẹsàn - án sí wákàtí méje lálaalẹ .  Ẹrí jaburata làwọn olùṣèwádìí ti kó jọ tó fi hàn pé gbèsè oorun máa ń fa ìṣòro ẹkọ kíkọ àti rírántí nǹkan , àkóbá nínú ọpọlọ , àti ètò ara fún ìgbóguntàrùn tí kò fi bẹẹ lágbára .  Èyí tó pọ jù lọ nínú wa mọ fúnra wa pé , ó rọrùn púpọ fẹni tó ti rẹ láti ṣe àwọn àṣìṣe .  Ohun tó bani nínú jẹ ni pé , àwọn àṣìṣe yìí lè jẹ èyí tó lágbára gan - an kó sì tún pani lára .  Àbájáde Búburú Tí Àárẹ Ń Fà  Àárẹ tó máa ń tìdí wákàtí iṣẹ tó gùn sí i àti dídín òṣìṣẹ kù jáde ni wọn sọ pé ó pẹlú ohun tó fa díẹ lára àwọn àgbákò tó burú jù lọ tó ṣẹlẹ ní apá ìparí ọrúndún ogún .  Lára àwọn wọnyí ni ìjábá tó ṣẹlẹ ní Chernobyl , lórílẹ - èdè Ukraine ; bíbú tí ọkọ gbalasa òfuurufú Challenger bú gbàù ; àti epo tó tú dà sójú okun nígbà tí ọkọ ojú omi agbépo Exxon Valdez lọ sẹrí mọ òkìtì iyanrìn kan ní Prince William Sound , lórílẹ - èdè Alaska .  Àyẹwò pàtàkì kan ni wọn ń ṣe lọwọ nígbà tí ìbúgbàù tó wáyé ní Chernobyl ṣẹlẹ ní iléeṣẹ ẹrọ agbára átọmíìkì ọhún .  Martin Moore - Ede , nínú ìwé rẹ tó pè ní The 24 - Hour Society , sọ pé ,  àwùjọ àwọn onímọ iṣẹ ẹrọ tó ti rẹ tẹnutẹnu ló ń darí  àyẹwò náà  , àwọn tó jẹ pé wọn ti wà ní iléeṣẹ náà fún wákàtí mẹtàlá ó kéré tán , tàbí kó jù bẹẹ lọ nítorí ìdádúró tó ṣẹlẹ fún wákàtí mẹwàá kí wọn tó ṣẹṣẹ rí àṣẹ gbà pé kí wọn bẹrẹ iṣẹ .   Ohun tó wù kó jẹ , gẹgẹ bí ìwádìí àìpẹ yìí kan ṣe sọ , àbájáde ọlọjọ pípẹ kan nípa ìtànṣán tó tú jáde náà ni , bí àwọn ọmọdé ní ilẹ Ukraine tó ń ní àrùn jẹjẹrẹ gògóńgò ṣe fi ìlọpo mẹwàá lé sí i láti ọdún 1986 wá .  Lẹyìn tí ìgbìmọ amúṣẹṣe ti ìjọba ti ṣèwádìí kínníkínní nípa ohun tó fa ìbúgbàù ọkọ gbalasa òfuurufú Challenger , ìròyìn tí wọn mú wá sọ pé , ọkan lára àwùjọ tó ń ṣíṣẹ náà ti fi ọrìn lé nírínwó  480  ìgbà ṣe àlékún iṣẹ fún ogún wákàtí , tí àwùjọ mìíràn sì ti ṣe bẹẹ fún ẹgbẹrún méjì , ọgọrùn - ún márùn - ún àti méjìlá  2,512  ìgbà .  Ìròyìn ọhún fi kún un pé , àárẹ tó ti mú àwọn òṣìṣẹ náà , èyí tó wáyé nítorí  ọpọ ọjọ tí wọn ti fi ṣiṣẹ kọjá àkókò láìsun oorun tí ó tó ,  tún jẹ kókó pàtàkì nínú ohun tó mú kí wọn pa àṣẹ tó dá wàhálà sílẹ náà pé kí ọkọ ọhún gbéra láìtíì tó àkókò .  Ìròyìn náà wá sọ pé  táṣejù bá ti wọ iye àkókò téèyàn fi ń ṣiṣẹ , ńṣe ni bó ṣe yẹ káwọn òṣìṣẹ ṣe dáadáa sí máa ń dín kù , tí ṣíṣeé ṣe pé kéèyàn ṣàṣìṣe yóò sì máa ga sí i .   Níbàámu pẹlú nǹkan tẹgbẹ òṣìṣẹ sọ , àwọn òṣìṣẹ ọkọ ojú omi Exxon Valdez náà ní láti ṣiṣẹ fún àkókò tó túbọ pọ sí i kí wọn sì tún ṣe àfikún iṣẹ , nítorí àwọn òṣìṣẹ tó ti dín kù , èyí tí wọn sọ pé nítorí kí ìnáwó lè dín kù ni .  Ìròyìn nípa ìjábá náà ṣàlàyé pé , láti àárọ kùtù ọjọ yẹn lọgá tó ń bojú tó ọkọ ojú omi náà ti ń ṣiṣẹ láìsùn títí wá fi di ìgbà tí ọkọ náà rì ní déédéé agogo méjìlá kọjá lóru .  Epo tó fẹrẹẹ tó mílíọnù méjìlélógójì lítà  tó jẹ ìgbà àkọkọ tí irú epò tó pọ bẹẹ yẹn máa tú dànù nínú ìtàn Orílẹ - Èdè Amẹríkà  fa jàǹbá bíbanilẹrù láwọn etíkun àti fáwọn ẹran ìgbẹ , ó sì gba ohun tó ju bílíọnù méjì dọlà lọ láti fọ ọ kúrò .  Àwọn Ọṣẹ Tí Àárẹ Ń Yọ Kẹlẹ Ṣe  Nígbà tí wọn fojú bu ọṣẹ tí àárẹ ń ṣe , ó kéré tán , ó ń ná gbogbo ayé lápapọ ní irínwó dín mẹtàlélógún  377  bílíọnù dọlà lọdọọdún !  Àmọ kò sí iye owó tó lè tó àdánù tó ń ṣe fún ẹmí èèyàn àti ìlera , bó ṣe jẹ pé ọpọ ìgbà ló máa ń nípa lórí wọn .  Ẹ jẹ ká mú jàǹbá mọtò gẹgẹ bí àpẹẹrẹ kan .  Níbàámu pẹlú ohun tí ilé ìtọjú àwọn tó níṣòro oorun ní Sydney , lórílẹ - èdè Ọsirélíà sọ , nǹkan bí ìpín ogún sí ọgbọn nínú ọgọrùn - ún jàǹbá mọtò tó ń ṣẹlẹ ní orílẹ - èdè yẹn ló jẹ pé nítorí pé àwọn awakọ gbàgbé sùn lọ níbi tí wọn ti ń wakọ ló fà á .  Wọn tún fojú bù ú pé , ó kéré tán , títòògbé ń dá kún ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún  100,000  jàǹbá mọtò lọdọọdún ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Síbẹ , àwọn àbájáde tó ń wá látinú káàárẹ múni lè má mọ síbẹ yẹn .  Ẹnì kan tó ní jàǹbá mọtò tí wọn sì sáré gbé lọ sílé ìwòsàn fún iṣẹ abẹ á máa retí pé kí dókítà òun wà lójúfò , kórí rẹ sì jí pépé .  Àmọ , nítorí pé ọwọ dókítà dí tó sì ti ń ṣiṣẹ fún àkókò gígùn , ó lè má wà lójúfò rárá , kórí rẹ má sì jí pépé !  Ìròyìn tó wá látọwọ Àjọ Tó Wà fún Ìlera àti Wíwà Lálàáfíà ní Ọsirélíà ṣí i payá pé , nǹkan bí ìpín mẹwàá nínú ọgọrùn - ún dókítà ló ń fi èyí tó ju wákàtí márùnlélọgọta ṣiṣẹ lọsẹ , ìpín mẹtàdínlógún nínú ọgọrùn - ún gbogbo àwọn amọṣẹdunjú ló tiẹ tún ń lò ju àkókò yẹn lọ , tó sì jẹ pé ìpín márùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn  ọjẹ wẹwẹ dókítà  ló ń fi èyí tó ju ọgọrin wákàtí ṣiṣẹ lọsẹ !  Martin Moore - Ede sọ pé :  Àwọn ẹrọ máa ń ní àlàyé nípa báa ṣe gbọdọ lò wọn , wọn láwọn ìkìlọ táa lẹ mọ wọn lára , àti ìdánilẹkọọ lórí ìlò wọn .  Àwọn èèyàn kò mú irú ìdáàbòbò bẹẹ wá sáyé . . . .  Ohun tó wá ya èèyàn lẹnu ni pé , ohun táa mọ nípa ọnà tí ara èèyàn ń gbà ṣiṣẹ kéré jọjọ sí báa ṣe mọ tinú - tòde àwọn ẹrọ tí ènìyàn ń lò .   Ara wa kò ní àwọn iná pupa tó ń ṣe kìlọkìlọ àti ìró ìdágìrì tó máa sọ fún wa pé ó tó , ká dáwọ dúró tàbí pé ká tẹ ẹ jẹjẹ .  Síbẹsíbẹ , ó ní àwọn àmì tó fi ń ṣèkìlọ fún wa .  Àwọn èyí ní nínú , bíi kó rẹ èèyàn tẹnutẹnu , kí ìṣesí èèyàn yàtọ , ìsoríkọ , kí kòkòrò àrùn tètè máa ráyè lára èèyàn .  Tóo bá ń rí àwọn àmì wọnyí  tí kì í sì í ṣe pé o láìsàn kan lára tẹlẹ  ó lè jẹ pé àkókò tó fún ẹ láti ṣàtúnyẹwò bóo ṣe ń gbé ìgbésí ayé ẹ .  Àkóbá Tí Ọwọ Tó Dí Jù Máa Ń Ṣe fún Àjọṣe Ẹdá  Ìgbésí ayé onímásùnmáwo , téèyàn kì í sùn tó yìí tún ní àkóbá tó ń ṣe fún àjọṣe ẹdá ènìyàn .  Gbé ọràn John àti Maria  , tọkọtaya kan tó ṣẹṣẹ ṣègbéyàwó yẹ wò .  Àwọn náà fẹ ní ohun tí èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn tọkọtaya tó ṣẹṣẹ ṣègbéyàwó máa ń fẹ láti ní  ìyẹn ilé tó tura àti owó rẹpẹtẹ .  Bẹẹ làwọn méjèèjì bá tara bọ iṣẹ ṣíṣe lójú méjèèjì .  Àmọ nítorí àkókò iṣẹ tí kì í dọgba , wọn ò ráyè tó fúnra wọn .  Kò pẹ kò jìnnà , àjọṣe wọn ò fi bẹẹ dán mọrán mọ .  Àmọ wọn dágunlá sí àwọn àmì tí wọn ń rí , wọn sì ń báṣẹ tó ń gbà wọn lákòókò náà lọ ní pẹrẹu , títí tí ìgbéyàwó wọn ẹnu àìpẹ fi túká .  Ìwé tí wọn pè ní The 24 - Hour Society sọ pé :  Ìwádìí fi hàn pé ìkọsílẹ tó ń ṣẹlẹ nínú àwọn ìdílé tó ń ṣe àwọn iṣẹ táwọn èèyàn máa ń lọ gbaṣẹ lọwọ ara wọn fi ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún lé sí tàwọn tó ń ṣe iṣẹ ojúmọ .   Síbẹ , ọpọ tọkọtaya ló jẹ pé yálà wọn ń ṣe irú iṣẹ bẹẹ tàbí bẹẹ kọ , ohun tí wọn máa ń kó mọra nínú ìgbésí ayé pọ débi pé , tó bá yá , wọn á fúnra wọn fòpin sí ìgbéyàwó wọn .  Ní ti àwọn mìíràn , másùnmáwo àti àárẹ lè mú wọn dẹni tó bẹrẹ sí joògùn yó , kí wọn máa mutí nímukúmu , kí wọn má sì lè jẹun dáadáa  àwọn nǹkan tó jẹ pe kì í ṣe pé wọn ń dá kún àárẹ ara nìkan ni , àmọ tí wọn tún lè yọrí sí àwọn ìṣòro mìíràn , títí kan híhùwà àìdáa sọmọdé pàápàá .  Láti lè ran àwọn òbí lọwọ láti kojú dídí tọwọ wọn máa ń dí fọfọ , ńṣe làwọn ilé ìtọjú ọmọ wẹwẹ wá ń fojoojúmọ pọ sí i , àwọn kan tiẹ wà tí wọn ń ṣiṣẹ fún wákàtí mẹrìnlélógún lóòjọ .  Fún ọpọ ọmọdé , tẹlifíṣọn tiẹ kúkú ti wá di abánitọjú ọmọ .  Kò sí àní - àní pé , bí àwọn ọmọ bá máa dàgbà di àgbàlagbà tó ní láárí , tí wọn á lè kápá ìrònú wọn dáadáa , ó n béèrè pé káwọn òbí wọn lo àkókò gidi pẹlú wọn .  Ìdí rèé tó fi bọgbọn mu pé káwọn òbí tó máa ń rẹ débi tí wọn ò fi ní lè ráyè fún àwọn ọmọ wọn , nítorí àtigbé ayé ìgbádùn tí kò pọndandan , rò ó dáadáa kí wọn lè mọ bí ohun tí wọn ń ṣe yìí bá máa pé wọn tó sì tún máa pé àwọn ọmọ wọn .  Ìṣòro tó ń dojú kọ àwùjọ onímọ iṣẹ ẹrọ tí ń yára gbèrú lóde òní kò yọ àwọn àgbàlagbà sílẹ .  Bí àwọn nǹkan ṣe ń yí padà kíákíá àti báwọn nǹkan ìgbàlódé ṣe ń ya lu ọjà máa ń mú kọkàn ọpọ nínú wọn pòrúurùu , kí àyà máa fò wọn , àní kí wọn tiẹ tún máa rò pé àwọn ò bóde mu mọ .  Nítorí náà , kí ni wọn lè máa retí lọjọ iwájú ?  Ṣé pé kò sọgbọn kankan ti gbogbo wa lọmọdé àti lágbà lè rí dá sọràn ayé tó ń fojoojúmọ sáré tete yìí ni ?  Àbí àwọn ohun kan wà táa lè ṣe láti kojú rẹ ká sì tún mú ìgbésí ayé wa sunwọn sí i ?  Ẹ jẹ ká máa yọ , àwọn ohun táa lè ṣe wà , gẹgẹ bí a óò ti rí i nínú àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ padà .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Àárẹ lè wà lára ohun tó túbọ dá kún àjálù alágbára átọmíìkì tó ṣẹlẹ ní Chernobyl , bíbú tí ọkọ gbalasa òfuurufú  Challenger  bú gbàù , àti jàǹbá ọkọ ojú omi  Exxon Valdez  tó tú epo dà sójú òkun   Àwọn Credit Line   Nípasẹ ìyọǹda onínúure U.S .  Department of Energys International Nuclear Safety Program  Fọtò NASA   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Kòókòó jàn - ánjàn - án ìgbésí ayé lè kó ìgbéyàwó sínú ìṣòro   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Àwọn kan bẹrẹ sí mutí nímukúmu láti fi kojú ìṣòro náà  Fífayọ Fara Dà Á Nínú Ayé Oníkòókòó Jàn - ánjàn - án Yìí  ỌPỌ JÙ LỌ ÀWỌN ÈÈYÀN LÓ Ń FARA DA WÀHÁLÀ ÌGBÉSÍ AYÉ , ÀMỌ ÌWỌNBA DÍẸ LÀWỌN TÓ Ń FAYỌ ṢE BẸẸ .  ÌYẸN SÌ Ń BÉÈRÈ FÚN ỌGBỌN ÀRÀ ỌTỌ KAN .  ÌWÉ The 24 - Hour Society kín òótọ yìí lẹyìn , ó sọ pé :  Ó di dandan ká wá ọgbọn táa máa fi dáàbò bo àwọn ohun téèyàn nílò àti irú ẹni tí wọn jẹ nínú ayé onímọ iṣẹ ẹrọ táa ti fọwọ ara wa dá sílẹ yìí .   Inú wa dùn pé , ọgbọn tó wúlò ti wà ní sẹpẹ nínú ìwé tó gbayì jù lọ lágbàáyé  ìyẹn Bíbélì , Ọrọ Ọlọrun .  Níwọn bó ti jẹ pé Ẹni tó mọ ohun tí ẹdá ènìyàn nílò àti irú ẹni tí wọn jẹ gan - an ló mí sí Bíbélì , ó ní àwọn ìlànà tó dára tó sì wúlò nínú .  Fífi àwọn ìlànà yìí sílò lè ràn ọ lọwọ láti túbọ kápá ìgbésí ayé rẹ , kó sì fún ọ ní ayọ díẹ ó kéré tán bóo ti ń fara dà á nínú ayé oníkòókòó jàn - ánjàn - án tòde òní .  Aísáyà 48 : 18 ; 2 Tímótì 3 : 16 .  Àwọn ìlànà yìí kan apá mẹta tó ṣe pàtàkì .  Àkọkọ , wọn tọka sí àwọn ibi tóo ti lè fi ọgbọn já àwọn nǹkan tí ò ṣe pàtàkì kúrò .  Èkejì , wọn lè ràn ọ lọwọ láti gbé àwọn ohun àkọmúṣe tó bọgbọn mu kalẹ .  Ẹkẹta , wọn jẹ kéèyàn fojú tẹmí wo ìgbésí ayé , èyí sì sàn fíìfíì ju fífi ojú tayé wò ó lọ .  Ní báyìí , ẹ jẹ ká gbé àwọn apá mẹtẹẹta yìí yẹ wò .  Má Walé Ayé Máyà , Má Kóhun Tó Pọ Jù Mọra  Fojú inú wò ó pé o fẹ gbafẹ lọ fún bí ọjọ mélòó kan .  O fẹ kára tù ọ , lo bá di aṣọ ńlá tí wàá fi pàgọ àtàwọn ẹrù lóríṣiríṣi dání .  O tún fọkọ ẹrù ńlá di àga , tábìlì , àwọn ohun èèlò ìgbọúnjẹ , ẹrọ tó ń jẹ kí omi dì , ẹrọ amúnáwá kékeré , àwọn ohun tó ń pèsè ìmọlẹ , tẹlifíṣọn , àti ọpọ jaburata àwọn nǹkan míì títí kan oúnjẹ .  Àmọ , ó gbà ọ ní ọpọ wákàtí kóo tó to àwọn nǹkan wọnyí tán !  Lẹyìn tóo wá parí ìsinmi ráńpẹ ọhún , lo bá tún lo iye wákàtí kan náà láti fi palẹ wọn mọ  ìyẹn kò sì tíì mọ àkókò tí wàá fi to gbogbo wọn padà sáyè wọn nílé o .  Nígbà tí wàá wẹyìn padà , o rí i pé o ò ní àkókò tó rárá láti fi gbádùn ìsinmi náà !  O wá ń ṣe kàyéfì bóyá gbogbo wàhálà tóo ṣe tiẹ bọgbọn mu .  Fún àràádọta ọkẹ èèyàn lóde òní , bí ìrìn àjò ìsinmi yẹn ni ìgbésí ayé wọn rí .  Wọn ń lo àkókò tó pọ kọjá ààlà láti rà kí wọn sì bójú tó àìmọye àwọn ohun ìní tara èyí táyé ń fẹ ká rò pé a nílò wọn ká tó lè láyọ .  Ní ìyàtọ síyẹn , Jésù Kristi sọ pé :  Nígbà tí ẹnì kan bá tilẹ ní ọpọ yanturu pàápàá , ìwàláàyè rẹ kò wá láti inú àwọn ohun tí ó ní .   Òótọ ọrọ ni , kì í ṣe béèyàn ṣe ní nǹkan sí ni ìdiwọn bí ìgbésí ayé onítọhún ṣe nítumọ sí .  Ká sọ tòótọ , ńṣe ni ọrọ tiẹ sábà máa ń dá kún másùnmáwo àti àníyàn ìgbésí ayé .  Oníwàásù 5 : 12 sọ pé :  Ọpọ rẹpẹtẹ tí ó jẹ ti ọlọrọ kì í jẹ kí ó sùn .   Wáá wo àwọn ohun tóo ní dáadáa níkọọkan , kóo sì wá bi ara rẹ pé ,  Ṣé lóòótọ ni mo nílò eléyìí , àbí ẹrù ìdíwọ ló jẹ ?  Ǹjẹ ó mú ìgbésí ayé mi sunwọn sí i , àbí ńṣe ló ń jí lára ìwọnba àkókò gidi tí mo ní ?   Nínú ìnasẹ ọrọ ìwé Why Am I So Tired ? , tí Leonie McMahon kọ , ó sọ pé :  Mímú tí wọn ń mú oríṣiríṣi àwọn ohun èèlò jáde , èyí tí wọn ń ṣe nítorí àti mú wàhálà iṣẹ ilé kúrò ti yọrí sí káwọn ìyàwó máa filé sílẹ láti lọ ṣiṣẹ níta , kí wọn bàa lè ra àwọn ohun èèlò náà kí wọn sì lè rí owó bójú tó wọn .   Nígbà tí o ò bá walé ayé máyà , wàá túbọ ráyè fáwọn ẹbí , ọrẹ , àti fún ara rẹ .  Irú àkókò bẹẹ ṣe pàtàkì fún ayọ rẹ .  Má ṣe dà bí àwọn tó jẹ pé ìgbà tọràn bá ti bọ sórí tán ni wọn tó ṣẹṣẹ ń mọ pé àwọn ọrẹ àti ìdílé ẹni ló ṣe pàtàkì jù lọ  pé wọn tún gbádùn mọni ju owó àtàwọn nǹkan ìní lọ .  Àwọn ènìyàn nìkan ló lè nífẹẹ rẹ .  Bó tilẹ jẹ pé owó tóo ní sí báńkì , ìpín ìdókòwò ilé iṣẹ ńlá tóo ní , kọǹpútà , tẹlifíṣọn , àtàwọn nǹkan mìíràn ní àyè tiwọn , àyàbá ni wọn jẹ , wọn kì í ṣe ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú ìgbésí ayé .  Àwọn tó sọ irú àwọn nǹkan bẹẹ di bàbàrà wulẹ ń fi ìgbésí ayé wọn wọlẹ ni , àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , wọn kì í ní ìtẹlọrùn , ìbànújẹ tilẹ lè dé bá wọn .  1 Tímótì 6 : 6 - 10 .  Ṣọ Àkókò Lò , sì Mọ Ohun Tó Yẹ Kó Ṣáájú  Láwọn ọnà kan , ṣíṣọ àkókò lò dà bí ìgbà téèyàn gbéṣirò lé bó ṣe fẹ náwó .  Tóo bá gbìyànjú àti ṣe ohun tó pọ jù láàárín ìwọnba àkókò tóo ní , á jẹ pé o ò ṣe bóo ti mọ nìyẹn nínú lílo àkókò .  Ìjákulẹ , másùnmáwo àti àárẹ ara ló ń kẹyìn irú ìgbésí ayé bẹẹ .  Nítorí náà , kọ bí a ṣe ń mọ àwọn ohun àkọmúṣe .  Lákọọkọ ná , mọ àwọn nǹkan wo ló ṣe pàtàkì jù , kóo sì fún wọn ní àkókò tó pọ tó .  Ní tàwọn Kristẹni , lílépa àwọn nǹkan tẹmí ló máa ń ṣáájú nínú ìgbésí ayé wọn .  Béèyàn bá fi wàdùwàdù ṣe àwọn nǹkan tó ṣe pàtàkì tàbí tó kàn ṣe wọn lọnà kan ṣá , wàhálà ńlá ló sábà máa ń tẹ lé e .  Nítorí náà , ó lè di dandan pé kí o mú ohunkóhun tó ń gba àkókò ṣùgbọn tí kò ṣàǹfààní kúrò .  Ní gbígbé àwọn ohun àkọmúṣe kalẹ , má gbàgbé pé o nílò àkókò díẹ láti nìkan wà  ìyẹn àkókò fún ṣíṣàṣàrò gbígbámúṣé àti láti jèrè okun padà .  Ìwé ìròyìn náà , Psychology Today , sọ pé :  Àkókò ìnìkanwà tó nítumọ jẹ ohun tó pọndandan tó ń fúnni lókun táa nílò nínú ayé páápààpá táa ń gbé lónìí . . . .  Àkókò ìnìkanwà jẹ ohun tó ń so ìgbésí ayé ró .   Àwọn èèyàn tí ọwọ wọn dí jù láti ṣàṣàrò lè dẹni tó kàn ń gbé ìgbé ayé lọnà kan ṣáá .  Wíwà Níwọntúnwọnsì àti Jíjẹ Ẹni Tẹmí  Wíwà níwọntúnwọnsì àti jíjẹ ẹni tẹmí jẹ méjì lára àwọn ohun ṣíṣeyebíye jù lọ tóo lè ní tó bá kan gbígbé ìgbésí ayé aláyọ tó sì wà déédéé .  Wíwà níwọntúnwọnsì ṣe pàtàkì nítorí á ràn ọ lọwọ láti má ṣe tẹwọ gba àwọn ẹrù iṣẹ tí kò pọndandan fún ọ .  Bóo bá wà níwọntúnwọnsì , wàá mọ ìgbà tí kò yẹ kóo gba iṣẹ tó máa mú ẹ lo àkókò ré kọjá tàbí àwọn ìgbòkègbodò mìíràn tó máa nípa lórí nǹkan tó ṣe pàtàkì jù .  Àwọn èèyàn tó wà níwọntúnwọnsì kì í ṣe ìlara nǹkan táwọn ẹlòmíràn ní àti nǹkan tí wọn ń ṣe ; ìdí nìyẹn tí wọn fi jẹ ẹni tó túbọ nítẹẹlọrùn .  Èyí ló mú kí ojúlówó ìwọntúnwọnsì jẹ apá kan lára ipò tẹmí , tó jẹ kókó mìíràn tó ṣe pàtàkì fún wa láti túbọ lè darí ìgbésí ayé wa .  Míkà 6 : 8 ; 1 Jòhánù 2 : 15 - 17 .  Ipò tẹmí táa gbé karí ìmọ pípéye Bíbélì á sọ ẹ di ẹni tó túbọ lè fòye mọ nǹkan  ẹnì kan tí a kò fi ìtumọ tí kò wúlò tàn jẹ , ìtumọ tí ayé ń fún àṣeyọrí .  Fi ìmọràn ọlọgbọn tó wà nínú 1 Kọríńtì 7 : 31 sọkàn tó sọ pé :   Kí  àwọn tí ń lo ayé  dà  bí àwọn tí kò lò ó dé ẹkúnrẹrẹ ; nítorí ìrísí ìran ayé yìí ń yí padà .   Àwọn Kristẹni  ń lo ayé  nígbà ti wọn bá ń pèsè fún ara wọn àti fún ìdílé wọn , àmọ wọn kì í jẹ kí ayé yìí gbà wọn lọkàn pátápátá .  Wọn mọ pé kò lè pèsè ojúlówó ìfọkànbalẹ kankan , pé láìpẹ , yóò di èyí tí a pa run pátápátá , àti pé ojúlówó àṣeyọrí  ìyẹn ìfọkànbalẹ àti ìyè àìnípẹkun nínú Párádísè ilẹ ayé  sinmi lórí ìdúró tí ẹnì kan ní pẹlú Ọlọrun .  Nítorí náà , fi ìṣílétí Jésù sílò , kóo sì fọgbọn dókòwò nípa títo  ìṣúra jọ pa mọ . . . ní ọrun , níbi tí òólá tàbí ìpẹtà kò lè jẹ nǹkan run , àti níbi tí àwọn olè kò lè fọlé , kí wọn sì jalè .   Mátíù 6 : 20 .  Yẹra fún Àníyàn Kí O sì Wá Ojúlówó Àlàáfíà  Kò sí àní - àní pé , bí ètò ìgbékalẹ yìí tí ń lọ sópin rẹ , másùnmáwo àtàwọn ohun tó máa fẹ láti gba àkókò rẹ yóò máa pọ sí i .  Nígbà náà , o ò rí i pé ó ṣe pàtàkì pé kóo tiraka láti mú ìmọràn Bíbélì lò , èyí tó sọ pé :  Ẹ má ṣe máa ṣàníyàn nípa ohunkóhun , ṣùgbọn nínú ohun gbogbo nípasẹ àdúrà àti ìrawọ ẹbẹ pa pọ pẹlú ìdúpẹ kí ẹ máa sọ àwọn ohun tí ẹ ń tọrọ di mímọ fún Ọlọrun ; àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ yóò sì máa ṣọ ọkàn - àyà yín àti agbára èrò orí yín nípasẹ Kristi Jésù .   Irú àlàáfíà yẹn jìnnà sí ẹnikẹni tí kò mọ nǹkan kan ju ohun tó jẹ tayé yìí lọ , tí kò rí àǹfààní kankan tí àdúrà ní .  Fílípì 4 : 6 , 7 .  Àní sẹ , ohun tí Jèhófà máa ṣe fún ẹ ju kìkì pé á fún ẹ ní ìbàlẹ ọkàn lọ .  Yóò ràn ọ lọwọ láti gbé ẹrù ìnira rẹ lójoojúmọ bí o bá  kó gbogbo àníyàn  rẹ  lé e .   Nítorí náà , ó bọgbọn mu láti máa tẹtí sí Ọlọrun lójoojúmọ nípa kíka apá kan lára Ọrọ rẹ .  Ta lẹni tó tún lè fún ọ nímọràn tó dara ju èyí tí Ẹlẹdàá rẹ yóò fún ọ ?  Dájúdájú , ìrírí ti fi hàn pé àwọn tó fi Ọlọrun ṣe àkọkọ ní ìgbésí ayé wọn ń rí ìrànlọwọ gidi gbà láti máa fayọ fara dà á nínú ayé oníkòókòó jàn - án jàn - án yìí .  Òwe 1 : 33 ; 3 : 5 , 6 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 11   Gbé àwọn ohun àkọmúṣe kalẹ , títí kan wíwá àkókò fún nínìkanwà àti ṣíṣe ohun tí yóò mú ọ jẹ ẹni tẹmí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Ṣé o lè mú ìgbésí ayé rẹ túbọ rọrùn sí i , kóo má sì kó ohun tó pọ jù mọra ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ṣé àwọn nǹkan ìní ló ṣe pàtàkì fún ọ jù tàbí àwọn èèyàn ?  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣé Ó Yẹ Kí Ìgbéyàwó Wà Pẹ Títí ?  KÍ LÓ dé táa fi ń béèrè irú ìbéèrè yẹn ná ?  Bí a bá ní ká sọ ọ bí ẹjẹ àwọn ará Ìwọ Oòrùn tí wí , kò ha yẹ kí ìgbéyàwó wà bẹẹ  nígbà òjò àti nígbà ẹẹrùn  àti  títí dìgbà tíkú bá yà wá  ?  Bẹẹ ni , ńṣe ni ẹjẹ ìgbéyàwó ń fi hàn pé ìyàwó ọṣìngín àti ọkọ rẹ ń kó wọnú ìdè kan tí yóò wà pẹ títí .  Àmọ , ọpọ ènìyàn ni kò ronú mọ pé ìlérí tó ṣe pàtàkì yìí kàn wọn .  Àìmọye tọkọtaya ló ti tú ká  kò tiẹ ju oṣù díẹ lẹyìn tí àwọn kán ṣe ìgbéyàwó tí wọn fi tú ká , nígbà tí àwọn mìíràn ṣe bẹẹ lẹyìn ọpọ ọdún .  Ẹ gbọ ná , kí ló dé táwọn èèyàn fi wá bẹrẹ sí fọwọ yẹpẹrẹ mú ọràn ìgbéyàwó ?  Bíbélì sọ ohun tó fà á fún wa .  Jọwọ , gbé ohun tó wà nínú ìwé 2 Tímótì 3 : 1 - 3 yẹ wò , kí o sì wá fi í wéra pẹlú àwọn ohun tóo kíyè sí pé ó gbòde kan lónìí .  Àwọn ẹsẹ wọnyẹn kà lápá kan pé :  Ní àwọn ọjọ ìkẹyìn , àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò yóò wà níhìn - ín .  Nítorí àwọn ènìyàn yóò jẹ olùfẹ ara wọn , olùfẹ owó , . . . aláìlọpẹ , aláìdúróṣinṣin , aláìní ìfẹni àdánidá , aláìṣeé bá ṣe àdéhùn kankan , . . . aláìní ìkóra - ẹni - níjàánu .   Àsọtẹlẹ Bíbélì yìí péye lóòótọ .  Àwọn ìṣarasíhùwà tí a mẹnu kàn níbẹ ti ba ọpọ ìgbéyàwó jẹ , ó sì ti sọ ọpọ wọn di ahẹrẹpẹ káàkiri àgbáyé , tí ìkọsílẹ tó ń ròkè lálá sì fi èyí hàn .  Ó hàn gbangba pé , ọpọ èèyàn ni kò tiẹ bọwọ fún ìgbéyàwó mọ .  Bọràn ṣe wá rí yìí , a lè béèrè pé : Ṣé nǹkan tó yẹ ká fọwọ dan - indan - in mú ni ìgbéyàwó tiẹ jẹ ?  Ṣé ohun kan tiẹ wà tó ń jẹ ìjẹmímọ ìgbéyàwó ?  Ojú wo ló yẹ kí àwọn Kristẹni máa fi wo ìgbéyàwó ?  Ìrànlọwọ wo ni Bíbélì pèsè fún àwọn tí wọn ti gbéyàwó lóde òní ?  Ṣé Ohun Tí Ọlọrun Ní Lọkàn Ti Yí Padà Ni ?  Ní ìbẹrẹpẹpẹ , Ọlọrun ò sọ pé ìdè ìgbéyàwó á kàn wà fún kìkì ìgbà díẹ ni .  Bó ṣe so ọkùnrin àti obìnrin àkọkọ pa pọ ló wà nínú ìwé Jẹnẹsísì 2 : 21 - 24 , a kò sì rí i kà níbẹ pé bí wọn bá fẹ wọn lè jáwèé ìkọsílẹ tàbí kí wọn pínyà .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ni ẹsẹ 24 sọ pé :  Ọkùnrin yóò fi baba rẹ àti ìyá rẹ sílẹ yóò sì fà mọ aya rẹ , wọn yóò sì di ara kan .   Kí ni ẹsẹ Ìwé Mímọ yẹn túmọ sí ?  Tiẹ ronú nípa ara ènìyàn ná , bí oríṣiríṣi ìṣùpọ ẹran ara ṣe hun mọ ara wọn láìní ojú ibi tí a ti so wọn pọ àti bí àwọn egungun ṣe so pọ mọ ara wọn tí wọn fi lágbára , tí kò sì sí pé ọkan há sínú èkejì .  Ìṣọkan yìí mà kàmàmà o !  Wíwà pẹ títí wọn náà tún bùyààrì !  Àmọ bí ẹyà ara tí a ń sọ yìí bá lọ gbọgbẹ pẹnrẹn , ìrora náà máa ń kọjá kèrémí !  Nítorí náà , nínú Jẹnẹsísì 2 : 24 , gbólóhùn náà ,  ara kan  ń tẹnu mọ ìsúnmọra tímọtímọ àti wíwà pẹ títí ìdè ìgbéyàwó .  Bákan náà ló tún kìlọ fún wa nípa ìrora lílékenkà tó máa ń jẹ yọ bí ìdè náà bá tú ká .  Bó tilẹ jẹ pé èrò tó ń yí padà ṣáá ní àwọn ẹgbẹrún ọdún tó ti kọjá ti mú kí àwọn èèyàn máa ní onírúurú èrò nípa ìgbéyàwó , síbẹ , Ọlọrun ṣì ń wò ó gẹgẹ bí ohun kan tó gbọdọ wà pẹ títí .  Ní nǹkan bí egbèjìlá ọdún  2,400  sẹyìn , àwọn ọkùnrin Júù kan bẹrẹ sí kọ àwọn aya tí wọn kọkọ fẹ sílẹ tí wọn sì ń fi àwọn ọṣọọrọ obìnrin mìíràn ṣaya .  Ọlọrun dẹbi fún irú àṣà yìí , ó tiẹ tẹnu wòlíì rẹ Málákì sọ pé :   Kí ẹ sì ṣọ ara yín ní ti ẹmí yín , kí ẹnikẹni má sì ṣe àdàkàdekè sí aya ìgbà èwe rẹ .  Nítorí òun kórìíra ìkọsílẹ ,  ni Jèhófà Ọlọrun Ísírẹlì wí .   Málákì 2 : 15 , 16 .  Ní ohun tó ju ọrúndún mẹrin lẹyìn náà , ojú tí Ọlọrun fi wo ìgbéyàwó ní ìbẹrẹ ni Jésù tún fìdí ẹ múlẹ nígbà tó ṣàyọlò ọrọ tó wà nínú ìwé Jẹnẹsísì 2 : 24 , tó sì wá pàṣẹ pé :  Ohun tí Ọlọrun ti so pọ , kí ènìyàn kankan má ṣe yà á sọtọ .   Ọpọ ọdún lẹyìn náà , àpọsítélì Pọọlù sọ pé  kí aya má lọ kúrò lọdọ ọkọ rẹ  àti pé  kí ọkọ má sì fi aya rẹ sílẹ .   Àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ wọnyí fi ojú tí Ọlọrun fi ń wo ìgbéyàwó hàn lọnà tó pé .  Ǹjẹ Bíbélì tiẹ fìgbà kan rí gbà pé kí ìgbéyàwó kan tú ká páàpáà ?  Bẹẹ ni , ìgbéyàwó kan yóò tú ká bí ẹnì kan lára àwọn méjèèjì bá kú .  Ìwà panṣágà tún lè fòpin sí ìgbéyàwó kan bí ọkọ tàbí aya tí ẹnì kejì rẹ ṣe panṣágà náà bá pinnu bẹẹ .  Bí bẹẹ kọ , ohun tí Bíbélì sọ ni pé kí tọkọtaya wà pa pọ .  Bí A Ṣe Lè Mú Kí Ìgbéyàwó Wà Pẹ Títí  Ọlọrun fẹ kí ìgbéyàwó wà pẹ títí , dípò tí ì bá fi jẹ òní ẹjọ ọla àròyé , ó fẹ kó jẹ ìrìn àjò aláyọ .  Ó fẹ kí ọkọ àti aya yanjú àwọn ìṣòro tí wọn bá ní kí wọn sì gbádùn jíjọ wà wọn .  Ọrọ rẹ pèsè àwọn ìtọsọnà tó lè mú kí ìgbéyàwó kan mìrìngìndìn , kó sì wà pẹ títí .  Jọwọ ṣàkíyèsí àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ tó wà nísàlẹ wọnyí .  Éfésù 4 : 26 :  Ẹ má ṣe jẹ kí oòrùn wọ bá yín nínú ipò ìbínú .    Ọkùnrin kan tí ìdùnnú jọba nínú ilé rẹ rí i pé ẹsẹ Ìwé Mímọ yìí ran òun àti ìyàwó òun lọwọ láti yanjú èdè àìyedè ní kíá tó bá ti ṣẹlẹ .  Ó ní :  Bóò bá lè sùn lẹyìn tí èdè àìyedè bá ṣẹlẹ láàárín yín , a jẹ pé nǹkan ò tíì gún régé nìyẹn o .  Kò sì ní dáa pé kóo fi ìṣòro ọhún sílẹ bẹẹ .   Nígbà mìíràn pàápàá , ọkùnrin yìí àti ìyàwó rẹ yóò jíròrò kúnnákúnná nípa àwọn èdè àìyedè wọn títí di ọgànjọ òru .  Èyí sì ti ràn wọn lọwọ .  Ó fi kún un pé :  Fífi àwọn ìlànà inú Bíbélì sílò ti mú àwọn àbájáde tó yani lẹnu wá .   Nípa ṣíṣe bẹẹ , ìgbéyàwó ọkùnrin tí a ń wí yìí àti ìyàwó rẹ ti dùn yùngbà yungba fún odindi ọdún méjìlélógójì báyìí .  Kólósè 3 : 13 :  Ẹ máa bá a lọ ní fífaradà á fún ara yín lẹnì kìíní - kejì , kí ẹ sì máa dárí ji ara yín fàlàlà lẹnì kìíní - kejì .   Ọkọ kan ṣàlàyé bí òun àti ìyàwó òun ṣe fi èyí sílò .  Ó sọ pé :  Tọkọtaya lè mú inú bí ara wọn láìjẹ pé wọn ṣe ohun kan tó burú ní ti gidi , nígbà tó kúkú jẹ pé kálukú ló ní àbùkù tirẹ lára àti àwọn ìwà tó lè mú kí inú bí ẹlòmíràn .  A máa ń fara dà á fún ara wa nípa ṣíṣàìjẹ kí àwọn nǹkan wọnyí da àárín wa rú .   Ẹ ò rí nǹkan , èrò yẹn ti ran tọkọtaya yìí lọwọ fún odindi ọdún mẹrìnléláàádọta tí wọn ti ṣe ìgbéyàwó !  Bí àwọn tọkọtaya bá ń fi irú àwọn ìlànà bí ìwọnyí tó wà nínú Ìwé Mímọ sílò , ńṣe ni ìdè tó so tọkọtaya pọ yóò túbọ máa lágbára sí i .  Èyí yóò sì mú kí ìgbéyàwó wọn jẹ èyí tó mìrìngìndìn , tó ń tẹni lọrùn , tó sì wà pẹ títí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Gẹgẹ bí àwọn ará Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ṣe ń ka ọjọ , ọjọ kan máa ń wá sí òpin nígbà tí oòrùn bá wọ .  Pọọlù ń tipa báyìí gba àwọn òǹkàwé níyànjú láti yanjú awuyewuye èyíkéyìí tí wọn bá ní kí ọjọ kọọkan tó dópin .   Ó Ń Fini Lọkàn Balẹ , Ó Tún Ń fún Ìgbàgbọ Lókun   ỌPỌN ÈTÒ ÌKỌNILẸKỌỌ BÍBÉLÌ KÁRÍ AYÉ tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe onígbọwọ rẹ sún kan fífi ìwọnba oṣù mélòó kan kẹkọọ ìtàn ayé ọjọun àti àsọtẹlẹ tí a ṣàkọsílẹ rẹ nínú ìwé Dáníẹlì lẹnu àìpẹ yìí .  Wo ìmọrírì ti a fi hàn nínú lẹtà tó wà nísàlẹ yìí tí a rí gbà láti Poland .   Tipẹtipẹ láti ń fẹ ní òye tó péye nípa àsọtẹlẹ Dáníẹlì tó wà nínú Bíbélì .  Ní báyìí , ọwọ wa ti tẹ ohun táa ń wá .  Ìwé ìkẹkọọ Bíbélì tí orúkọ rẹ ń jẹ Kíyè sí Àsọtẹlẹ Dáníẹlì !  tí a ń lò náà , gbé ọrọ kalẹ lọnà rírọrùn gan - an ni , èdè inú rẹ yéni yékéyéké , àwọn àpèjúwe inú rẹ pàápàá bùyààrì .  Gbogbo èyí ló mú kí ìwé yìí jẹ ọkan tó ń lani lọyẹ tó sì tún ń yíni lérò padà .  Ńṣe lèyí túbọ mú kí ìgbọkànlé tí a ní ga sí i pé Ọlọrun yóò ṣe ohun tó ní lọkàn láti ṣe ní àkókò tó tọ .  Ìwé títayọ lọlá táa fi ń kẹkọọ yìí ń fini lọkàn balẹ , ó sì tún ń fún ìgbàgbọ lókun .   Ṣé ẹmí àìnídàánilójú tó gbòde kan lónìí , tó ní nínú , ṣíṣe lámèyítọ ìtàn tó wà nínú Bíbélì láìnídìí ti kó ìdààmú bá ọ ?  Bó bá rí bẹẹ , ìtẹjáde náà tí a pè ní Kíyè sí Àsọtẹlẹ Dáníẹlì !  yóò ru ìmọlára rẹ sókè yóò sì tún wọ ọ lọkàn gidigidi .  O lè rí ẹdà kan ìwé yìí gbà tí o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sí ojú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 32   Àwòrán àwọn ará Páṣíà : Láti inú ìwé The Coloured Ornament of All Historical Styles ; Alẹkisáńdà Ńlá : Roma , Musei Capitolini ; àgbá alámọ : A ya fọtò nípasẹ ìyọǹda onínúure ti British Museum  Ìṣirò Nípa Àrùn Éèdì Ń Kóbànújẹ Ńláǹlà Báni !  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ  ỌMỌ ọdún méjìlá ni Thembeka tó ń gbé ní abúléko kan lápá gúúsù Áfíríkà .  Àrùn éèdì  AIDS  ti pa àwọn òbí rẹ , òun ló wá kù tó ń bójú tó àwọn àbúrò rẹ obìnrin kéékèèké mẹta , tọjọ orí wọn jẹ ọdún mẹwàá , mẹfà , àti mẹrin .  Akọròyìn kan sọ pé :  Kò síbì kankan táwọn ọmọdébìnrin yìí ti lè rówó ná , ohun táwọn olójú àánú tó wà ládùúgbò bá fún wọn nìkan ni wọn gbára lé . . . bíi kí wọn fún wọn ní búrẹdì díẹ àti ọdùnkún bíi mélòó kan .   Àwòrán àwọn ọmọdébìnrin mẹrin aláìlóbìí náà wà lójú ewé àkọkọ ìwé ìròyìn Gúúsù Áfíríkà kan tó sọrọ nípa Ìpàdé Àpérò Àgbáyé Lórí Àrùn Éèdì ẹlẹẹkẹtàlá , tí wọn ṣe ní July 2000 , ní ìlú Durban , lórílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà .  Àràádọta ọkẹ àwọn ọmọ tó ti di aláìlóbìí nítorí àrùn éèdì ló ń kojú irú ìṣòro kan náà bíi ti Thembeka àtàwọn àbúrò rẹ .  Ìpàdé àpérò náà jíròrò àwọn ọnà tí wọn lè fi kojú wàhálà àrùn éèdì tó ń fojoojúmọ gogò sí i , bí ìlàlóye lórí dídènà àrùn éèdì nípa lílo kọńdọmù ; ṣíṣàmúlò ìtọjú àrùn éèdì tí kò gbówó lórí , èyí tó ti wà lárọọwọtó báyìí ; àti títúbọ fowó ṣètìlẹyìn fún mímú abẹrẹ àjẹsára fún àrùn éèdì jáde .  Wọn kò tún ṣàìmẹnu kan bó ṣe jẹ pé àwọn obìnrin , pàápàá àwọn ọdọbìnrin ló lè tètè kó àrùn náà jù lọ .  O báni nínú jẹ pé , ọpọ àwọn ọmọ tí àrùn éèdì ti pa àwọn òbí wọn làwọn ọkùnrin kan máa ń wá kiri , nítorí wọn gbà gbọ pé ọnà tí àwọn lè gbà bọ nínú kíkó àwọn àrùn tí ìbálòpọ ń tàtaré rẹ ni níní ìbálòpọ pẹlú irú àwọn wúńdíá bẹẹ .  Láfikún sí i , ọpọ ọkùnrin ni kò ní gbé ọdọbìnrin kan níyàwó láìṣe pé ó bá kọkọ bímọ fún wọn .  Fún ìdí yìí , wọn máa ń wo kọńdọmù pé ńṣe ló ń ṣèdíwọ fún ìgbéyàwó àti dídi ìyá ọmọ .  Ó dunni pé , ọpọ ọmọbìnrin ni kò mọ ewu tó wà nínú àrùn éèdì yìí rárá .  Ìwé ìròyìn kan ní Gúúsù Áfíríkà tí wọn ń pè ní Sowetan fa ọrọ yọ látinú ìròyìn kan tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé  UNICEF  gbé jáde níbi ìpàdé àpérò ọhún , ó sọ pé :  Ìwádìí tí àjọ UNICEF ṣe fi hàn pé ìpín mọkànléláàádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọdọbìnrin , tọjọ orí wọn jẹ mẹẹẹdógún sí mọkàndínlógún ní Gúúsù Áfíríkà ni kò mọ pé ẹnì kan tára rẹ jọ pé ó le dáadáa lè ti kó kòkòrò àrùn éèdì , àti pé ó lè tàtaré rẹ sí wọn .   Kókó mìíràn tó tún ń dá kún títan àrùn éèdì kálẹ ni fífi ìbálòpọ fìtínà àwọn obìnrin .  Ranjeni Munusamy , tó wà níbi àpérò náà sọ nínú ìwé ìròyìn Sunday Times ti ìlú Johannesburg ní Gúúsù Áfíríkà pé :  Híhùwà ipá sáwọn obìnrin , èyí tó jẹ ọnà tó burú jù lọ táwọn ọkùnrin fi ń ṣi agbára wọn lò ṣì ni wàhálà tó tóbi jù tó ń ṣèdíwọ fún dídènà kòkòrò àrùn éèdì àti títọjú àrùn náà .  Oríṣiríṣi ọnà ni wọn ń gbà ṣe èyí , bíi fífipá báni lòpọ , ìbálòpọ láàárín ìbátan , lílu aya ẹni àti fífi ìbálòpọ fìtínà ẹni , tó túmọ sí pé ńṣe ni wọn máa ń fi ọranyàn bá wọn lòpọ , tíyẹn gan - an sì jẹ ohun kan tó léwu tó ń fa àkóràn kòkòrò àrùn éèdì .   Ìṣirò tí wọn gbé jáde níbi àpérò náà bani lẹrù , gẹgẹ bí ṣáàtì tó wà nínú àpilẹkọ yìí ti fi hàn .  Wọn fojú bù ú pé , lójoojúmọ làwọn ọdọ tó tó ẹgbẹrún méje àtàwọn ọmọ wẹwẹ tó tó ẹgbẹrún kan ń kó kòkòrò àrùn éèdì .  Láàárín ọdún kan , ìyẹn lọdún 1999 , nǹkan bí ọkẹ mẹtàlélógójì  860,000  àwọn ọmọdé ní àgbègbè gúúsù aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà ló pàdánù àwọn olùkọ wọn nítorí àrùn éèdì .  Níbàámu pẹlú ìwádìí kan tí Ẹgbẹ Oníṣègùn Tí Ń Ṣèwádìí ní Gúúsù Áfíríkà gbé jáde , mílíọnù mẹrin àti ọkẹ mẹwàá  4,200,000  ènìyàn ló ti kó kòkòrò àrùn éèdì ní ilẹ Gúúsù Áfíríkà , ìyẹn sì dúró fún ẹnì kan nínú gbogbo ènìyàn mẹwàá ní orílẹ - èdè náà .  Ọràn tàwọn orílẹ - èdè kan tó wà nítòsí wọn tiẹ tún burú jùyẹn lọ .  Ìwé ìròyìn The Natal Witness sọ pé , Ẹka Ìjọba fún Ètò Ìkànìyàn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fojú bù ú pé :  Kò ní pẹ mọ o , tí iye àwọn olùgbé àwọn orílẹ - èdè kan níbi tí àrùn éèdì ti ń jà ràn - ìn ní ilẹ Áfíríkà fi máa bẹrẹ sí lọ sílẹ , bí àrùn náà ṣe ń pa àràádọta ọkẹ èèyàn , tí iye ọdún tí wọn á sì máa gbé láyé kò ní ju nǹkan bí ọgbọn ọdún lọ tó bá fi máa di ìparí ẹwádún yìí .   Ọràn àrùn éèdì bíbani nínú jẹ yìí jẹ àfikún ẹrí pé ìran ènìyàn ń gbé ní  àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò  èyí tí Bíbélì sọ tẹlẹ pé yóò ṣẹlẹ  ní àwọn ọjọ ìkẹyìn .   Àwọn tó fẹràn Ọrọ Ọlọrun , Bíbélì , ń fojú sọnà fún mímú àrùn éèdì àtàwọn ìṣòro mìíràn tó ń yọ aráyé lẹnu kúrò pátápátá títí ayé .  Láìpẹ , Ìjọba Ọlọrun yóò tẹwọ gba iṣẹ bíbójútó àwọn àlámọrí ayé .  Nínú ayé tuntun òdodo , ipò òṣì àti ìnilára yóò di nǹkan ìgbàgbé .  Dípò ìyẹn , àwọn olùgbé ayé yóò ní ìlera pípé , kò sì ní sí ìkankan nínú wọn tí yóò wí pé :  Àìsàn ń ṣe mí .   Aísáyà 33 : 24 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 12   Nǹkan bíi mílíọnù mẹtàlá  13,000,000  àwọn ọmọdé jákèjádò ayé ló ti di aláìlóbìí nítorí àrùn éèdì   Àtẹ Ìsọfúnnni  Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 13    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   IYE ÀWỌN ÀGBÀLAGBÀ  ỌJỌ ORÍ 15 sí 49  TÓ NÍ ÀRÙN ÉÈDÌ , ÌPARÍ ỌDÚN 1999  Àríwá Amẹríkà 890,000  Caribbean 350,000  Látìn Amẹríkà 1,200,000  Ìwọ Oòrùn Yúróòpù 520,000  Ìhà Ìlà Oòrùn àti Àárín Gbùngbùn Yúróòpù 410,000  Àríwá Áfíríkà àti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn Ayé 210,000  Àgbègbè Gúúsù Aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà 23,400,000  Gúúsù àti Ìhà Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà 5,400,000  Ìlà Oòrùn Éṣíà àti Pàsífíìkì 530,000  Ọsirélíà àti New Zealand 15,000   Credit Line   Orísun : UNAIDS   Graph  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ÌPÍNDỌGBA ÀWỌN ÀGBÀLAGBÀ  ỌJỌ ORÍ 15 sí 49  TÓ NÍ ÀRÙN ÉÈDÌ NÍ ORÍLẸ - ÈDÈ ÁFÍRÍKÀ MẸRÌNDÍNLÓGÚN , ÌPARÍ ỌDÚN 1999  1 Botswana 35.8   2 Swaziland 25.2  3 Zimbabwe 25.0  4 Lesotho 23.5  5 Zambia 20.0  6 Gúúsù Áfíríkà 20.0  7 Namibia 19.5  8 Màláwì 16.0  9 Kẹńyà 14.0  10 C.A.R .  14.0  11 Mòsáńbíìkì 13.2  12 Djibouti 11.7  13 Burundi 11.3  14 Rwanda 11.2  15 Côte dIvoire 10.7  16 Etiópíà 10.6   Credit Line   Orísun : UNAIDS   Àwòrán   Thembeka àtàwọn àbúrò rẹ   Credit Line   Fọtò : Brett Eloff  Ogun Náà Ò Dáṣẹ Ìwàásù Wa Dúró  GẸGẸ BÍ LEODEGARIO BARLAAN ṢE SỌ Ọ  Ní 1942 , nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , ilẹ Japan àti ilẹ Amẹríkà ṣì ń bá ìjàkadì wọn nìṣó nítorí ilẹ Philippines tí í ṣe ìlú mi .  Mo wà ní abúlé tó ń jẹ Tabo tó wà lórí òkè ńlá , níbi tí àwọn ọmọ ogun adàlúrú tí wọn ń bá àwọn ará Japan jà ti fi mí sí ọgbà ẹwọn .  Wọn nà mí , wọn fẹsùn kàn mí pé ńṣe ni mò ń ṣe amí , wọn sì tún halẹ mọ mi pé àwọn máa pa mí .  Ẹ jẹ kí n ṣàlàyé bí mo ṣe kó sínú wàhálà yìí àti bí mo ṣe yè bọ .  ÌLÚ San Carlos , Pangasi , la gbé bí mi ní January 24 , 1914 .  Ní àwọn ọdún 1930 , Bàbá rán mi lọ sí ilé ẹkọ láti lọ kẹkọọ nípa iṣẹ àgbẹ .  Mo máa ń lọ sí Máàsì ní àwọn ọjọ Sunday , tí àlùfáà yóò sì máa sọrọ nípa Ìhìn Rere Mátíù , Máàkù , Lúùkù àti Jòhánù .  Fún ìdí yìí , mo fẹ láti kà wọn .  Lọjọ kan , mo kó owó tí mo tù jọ láti inú ẹfọ tí mo tà mo sì gbọnà ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé láti lọ ra ẹdà kan lára àwọn ìwé Ìhìn Rere náà .  Dípò tí wọn ò bá fi fún mi , ìwé pẹlẹbẹ kan tí wọn pe àkọlé rẹ ní The Way to Heaven , ni wọn gbé lé mi lọwọ tí kò sì sí ọkan lára àwọn ìwé Ìhìn Rere náà nínú rẹ .  Èyí já mi kulẹ gbáà .  Lẹyìn náà ni mo gbéra ó di Manila láti lọ ra àwọn Ìwé Ìhìn Rere wọnyí .  Ibẹ ni arákùnrin màmá mi tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ti fún mi ní odindi Bíbélì .  Ní Manila , mo pàdé ọpọ àwọn Ẹlẹrìí , tó jẹ pé bí wọn ṣe ń ṣàyọlò àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ wú mi lórí púpọ .  Ọdọ wọn sì ni mo ti rí ìdáhùn tó tẹ mi lọrùn sí ọpọ ìbéèrè .  Lọjọ kan , arákùnrin màmá mi yẹn tó ń jẹ Ricardo Uson , mú mi lọ sí ìpàdé ní ọfíìsì ẹka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Báa ṣe sún mọ ibẹ báyìí ni mo bá bẹná lu sìgá .  Ìgbà tí arákùnrin màmá mi yìí máa sọrọ , ó ní :  Ju sìgá ọwọ ẹ nù .  Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà kì í mu sìgá .   Bí mo ṣe ju sìgá náà nù nìyẹn o tí mo sì ṣíwọ sìgá mímu .  Mo pàdé Joseph Dos Santos , tó jẹ alábòójútó ẹka , bẹẹ náà ni mo pàdé àwọn Ẹlẹrìí mìíràn .  Lónìí , lẹyìn ọpọ ọdún , mo ṣì ń rántí àwọn Kristẹni dáadáa wọnyẹn .  Ìfẹ Mi Láti Sin Ọlọrun  Nígbà tó di October 1937 , tí mo ṣì jẹ akẹkọọ ní Ilé Ẹkọ Gíga ti Iṣẹ Àgbẹ tó wà ní Los Baños , n kì í lọ sí Máàsì mọ , kàkà bẹẹ , Bíbélì àti àwọn ìwé tí arákùnrin màmá mi yẹn fún mi ni mo máa ń kà .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kan wá sí ilé ẹkọ gíga wa tí mo sì bá ọkan lára wọn tí orúkọ rẹ ń jẹ Elvira Alinsod sọrọ , àbájáde rẹ ni pé ìfẹ tí mo ní láti sin Jèhófà Ọlọrun túbọ lágbára sí i .  Nígbà tí mo sọ fún àwon olùkọ mi pé mo fẹ ṣíwọ lílọ sí ilé ìwé , wọn béèrè lọwọ mi pé :  Ta ló máa máa gbọ bùkátà rẹ ?   Mo ṣàlàyé fún wọn pé ó dá mi lójú pé bí mo bá sin Ọlọrun , yóò ràn mí lọwọ .  Lẹyìn tí mo ṣíwọ lílọ sí ilé ìwé , mo lọ sí ọfíìsì Watch Tower Society tí mo sì sọ fún wọn pé mo fẹ yọǹda ara mi , mo ṣàlàyé pé :  Mo ti ka ìwé Loyalty , Riches , àti Where Are the Dead ?  Nísinsìnyí mo fẹ sin Jèhófà gẹgẹ bí alákòókò kíkún .   Ni wọn bá ní kí n lọ sí Ẹkùn Ìpínlẹ Cebu láti lọ bá àwọn arákùnrin mẹta tí wọn jẹ aṣáájú ọnà níbẹ , gẹgẹ bí wọn ṣe ń pe àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí wọn jẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Mo Bẹrẹ Iṣẹ Ìwàásù  Ní July 15 , 1938 , Salvador Liwag wá pàdé mi létíkun nígbà tí mo gúnlẹ sí erékùṣù Cebu .  Lọjọ kejì , mo bẹrẹ sí wàásù láti ilé dé ilé .  Kì í ṣe pé ẹnì kan kọ mi pé báyìí làá ṣe é .  Màá kàn fún onílé ní káàdì ìjẹrìí táa ń lò nígbà yẹn lọhùn - ún , èyí tó láwọn ìsọfúnni nípa iṣẹ wa nínú .  Ká sòótọ , ìwọnba gbólóhùn méjì péré ni mo mọ nínú èdè Cebuano , ìyẹn èdè tí wọn ń sọ níbẹ .  Báyìí sì ni mo ṣe bẹrẹ ọjọ àkọkọ nínú iṣẹ òjíṣẹ mi .  Gbàrà táa bá wọ inú ìlú kan tá ò dé rí láti wàásù , àṣà wa ni láti kọkọ lọ sí ilé ìjọba .  Ibẹ ni Arákùnrin Liwag yóò ti wàásù fún olórí ìlú ; Arákùnrin Pablo Bautista ní tirẹ yóò wàásù fún ọgá àwọn ọlọpàá ; Conrado Daclan yóò sì wàásù fún adájọ .  Èmi ni yóò sì bá alábòójútó ilé ìfìwéránṣẹ sọrọ .  Lẹyìn náà la óò wá lọ sí ibùdókọ , àgọ ọlọpàá , àwọn ilé ìtajà , àti ilé ẹkọ .  Bákan náà la tún máa ń lọ bá àwọn ènìyàn nínú ilé wọn .  A máa ń fi ìwé tí a ń lò fún ìkẹkọọ Bíbélì tí a pe orúkọ rẹ ní Enemies lọ àwọn èèyàn .  Bí mo ṣe ń fara wé bí àwọn alábàákẹgbẹ mi ṣe ń wàásù , bẹẹ ni mo bẹrẹ sí í sọ èdè Cebuano díẹdíẹ , mo sì bẹrẹ sí í fi àwọn ìwé sóde .  Láàárín oṣù mẹta , a kárí gbogbo ẹkùn ìpínlẹ Cebu tó ní ìlú mẹrìnléláàádọta .  Ní mo bá béèrè lọwọ Arákùnrin Liwag pé :  Ṣé mo lè ṣe ìrìbọmi báyìí ?   Ló bá dáhùn ó ní :  Ó ṣì kù díẹ , arákùnrin .   La bá tún lọ sí erékùṣù mìíràn tó ń jẹ Bohol , níbi tí a ti wàásù fún oṣù kan àtààbọ , tí a sì wàásù ní ìlú mẹrìndínlógójì .  Ni mo bá tún sọ pé mo fẹ ṣe ìrìbọmi .  Wọn sì tún sọ fún mi pé :  Ó ṣì kù díẹ , Arákùnrin Barlaan .   Nígbà táa sì wá kárí gbogbo Erékùṣù Bohol àti Camiguin tán , la bá tún lọ sí erékùṣù ńlá ti Mindanao táa sì wàásù ní Ìlú Ńlá Cagayan de Oro .  Lákòókò yìí gan - an ni Virginio Cruz dara pọ mọ wa .  Olùkọ kan ní ilé ẹkọ girama ni tẹlẹ , àmọ ó ti ṣíwọ iṣẹ olùkọ láti lè di aṣáájú ọnà .  Bẹẹ la ṣe bẹrẹ sí lọ sí àwọn ìlú mìíràn títí táa fi dé ibi Adágún Lanao .  Nígbà táa dé ibẹ ni mo bá tún béèrè pé ṣé mo lè ṣe ìrìbọmi .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , nígbà tó di December 28 , 1938 , lẹyìn nǹkan bí oṣù mẹfà tí mo ti ń ṣe aṣáájú ọnà , Arákùnrin Cruz ṣe ìrìbọmi fún mi nínú Adágún Lanao ní ìlú Lumbatan .  A Rí Ìbùkún Gbà Nítorí Pé A Gbẹkẹ Lé Ọlọrun  Ìgbà tó yá mo dara pọ mọ àwọn aṣáájú ọnà mẹta ní ẹkùn ìpínlẹ Negros Occidental .  Àwọn ni Arákùnrin Fulgencio de Jesus , Arábìnrin Esperanza de Jesus àti Arábìnrin Natividad Santos , táa máa ń pè ní Naty .  A jọ wàásù ní ọpọlọpọ ìlú ní ẹkùn ìpínlẹ yẹn ni .  Ó di pé ká ní ìgbẹkẹlé kíkún nínú Jèhófà , nítorí pé àwọn sáà mìíràn wà tó jẹ pé owó tó máa wà lọwọ wa kì í tó nǹkan .  Lọjọ kan la fẹ ra ẹja láti fi jẹ ìrẹsì wa .  Mo rí ọkùnrin kan ní etíkun tí mo sì sọ fún un pé mo fẹ ra ẹja díẹ , àmọ gbogbo ẹja ọgbẹni yìí ló ti kó lọ sọjà .  Àmọ , ẹja tí ọkùnrin yìí tọjú láti fi gbádùn ẹmí ara rẹ ló wá fún mi .  Mo béèrè pé èló ni .  Ìgbà tó sì máa dáhùn , ó ní :  Má ṣèyọnu , lọ fìyẹn ṣara rindin .   Mo dúpẹ lọwọ rẹ .  Ṣùgbọn bí mo ṣe fẹ máa lọ báyìí , ló wá sọ sí mi lọkàn pé ẹja kan péré kò lè tó èèyàn mẹrin jẹ .  Bí mo ṣe ń lọ tí mo dé ibi odò pẹṣẹpẹṣẹ kan báyìí , ìyàlẹnu ló jẹ fún mi nígbà tí mo rí ẹja kan tó wà lórí àpáta , omi ṣì wà lára rẹ .  Mo ronú pé ,  Ó ṣeé ṣe kó ti kú .   Ni mo bá sún mọbẹ pé kí n mú un , ó yà mí lẹnu láti rí i pé kò tíì kú .  Mo yáa kì í mọlẹ , mo wà á mú pinpin , lọwọ kan náà ni mo rántí ìlérí tí Jésù ṣe pé :  Ẹ máa bá a nìṣó , nígbà náà , ní wíwá ìjọba náà àti òdodo Rẹ lákọọkọ , gbogbo nǹkan mìíràn wọnyí ni a ó sì fi kún un fún yín .   Mátíù 6 : 33 .  Ogun Níwá , Ogun Lẹyìn , A sì Ń Wàásù  Nígbà tí àwùjọ àwa táa jẹ aṣáájú ọnà ti pọ dórí mẹsàn - án , la bá pín ara wa sí ọnà méjì .  Wọn yan àwùjọ tí wọn pín mi sí láti lọ sí erékùṣù Cebu .  December 1941 ni báyìí , eruku Ogun Àgbáyé Kejì ṣì ń kù lálá ní ilẹ Philippines .  Nígbà táa wà ní ìlú Tuburan , lóru ọjọ kan nígbà táa ń sùn lọwọ ni ọgá sójà kan lórílẹ èdè Philippine níbẹ , wá sí iyàrá wa tó sì sọ pé :  Ẹyin èèyàn mi , ẹ dìde , àwọn sójà ń wáa yín o .   Wọn fura sí wa pé ńṣe là ń ṣe amí fún ilẹ Japan , wọn sì tipa bẹẹ fọrọ wá wa lẹnu wò ní gbogbo òru náà .  Nígbà tó yá , wọn fi wá sínú ọgbà ẹwọn tó wà nínú ilé ìjọba .  Àwọn ọmọ ẹgbẹ ogun ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà tí wọn wà nílùú Cebu sọ pé ká fún àwọn ní ẹdà kọọkan gbogbo àwọn ìwé wa káwọn bàa lè mọ bóyá ilẹ Japan là ń ṣe amí fún .  Àìmọye àwọn aráàlú ló wá wò wá lọgbà ẹwọn , wọn fẹ wá wo bí àwọn tí wọn fẹsùn kàn pé wọn jẹ amí fáwọn ará Japan ṣe rí .  Àwọn kan béèrè ìbéèrè , a sì wàásù fún wọn nípa Ìjọba Ọlọrun .  Lẹyìn táa ti lo ọjọ márùn - ún ní ọgbà ẹwọn , ni ọgá àwọn ọlọpàá bá gba ìsọfúnni kan lórí wáyà láti orílé iṣẹ ẹgbẹ ọmọ ogun ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà , tó pàṣẹ fún un pé kó tú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sílẹ .  Ṣùgbọn , ó sọ fún wa pé a ò gbọdọ wàásù mọ nítorí pé ìgbà ogun la wà .  A ṣàlàyé fún un pé a ò lè dáwọ wíwàásù dúró nítorí pé Ọlọrun ló pàṣẹ fún wa láti ṣe iṣẹ náà .  Ni inú bá bí ọgá yìí tó sì sọ fún wa pé :  Bẹẹ bá tún wàásù pẹnrẹn , ńṣe ni mo máa ní kí wọn pa yín .   Láwọn ọjọ bíi mélòó kan tó tẹ lé e , ọgá ọlọpàá yìí tún bẹrẹ sí wá wa kiri kó bàa lè tún fàṣẹ ọba mú wa .  Ní àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , ikọ kan tó jẹ ti ẹgbẹ Ológun Orílẹ - Èdè Amẹríkà dá wa dúró , tí ọgá ọlọpàá kan tó ń jẹ Soriano sì béèrè lọwọ Arábìnrin Santos pé :  Ṣé ẹ ò ní dáwọ iṣẹ ìwàásù yìí dúró ni ?   Ni arábìnrin yìí bá dá a lóhùn pé :  Bẹẹ ni o .   Ọgá ọlọpàá yìí tún béèrè pé :  Ká sọ pé a mú yín lọ síwájú ikọ tó ń yìnbọn pani ńkọ ?   Arábìnrin wa sì tún fèsì pé :  Ìyẹn ò lè yí ìpinnu wa padà o .   Nígbà tí wọn gbọ ìdáhùn wa yìí , ni wọn bá kó wa sínú ọkọ akẹrù kan tí wọn sì wà wá lọ sí Ìlú Cebu , níbi táa ti fara hàn níwájú Edmund , Ọgá Sójà .  Nígbà tí ọgá ọlọpàá tó ń jẹ Soriano ń fi wá han Edmund , Ọgá Sójà , ó ní :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nìwọnyí .  Ilẹ Japan ni wọn ń ṣamí fún !   Ni ọgá sójà yìí bá bi í pé :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà àbí kí lo wí ?  Mo mọ wọn dáadáa ní Amẹríkà kẹ .  Wọn kì í ṣe amí o !  Wọn kì í dá sí tọtún , bẹẹ ni wọn kì í dá sí tòsì .   Ló bá yíjú sí wa , ó ní :  A ò ní dá yín sílẹ nítorí pé ẹ kì í dá sí tọtún tòsì .   Wọn tì wá mọ inú iyàrá kan tí wọn máa ń kó nǹkan sí , nígbà tó sì yá ni Edmund , Ọgá Sójà , bá tún béèrè lọwọ wa pé :  Ṣé ẹ ṣì ń bá a lọ tí ẹ ò dá sí tọtún , tí ẹ ò dá sí tòsì ni ?   A tún dá a lóhùn pé :  Bẹẹ ni .   Ni òun náà bá tún wá sọ pé :  A jẹ pé a ò ní tú yín sílẹ nìyẹn , nítorí pé báa bá tú yín sílẹ pẹnrẹn , ńṣe lẹ tún máa bẹrẹ sí wàásù , àwọn tẹẹ bá sì yí padà náà kò tún ní dá sí tọtún , wọn ò sì ní dá sí tòsì .  Bí gbogbo èèyàn bá sì ti wá sọ pé àwọn ò ní dá sí tọtún , àwọn ò sì ní dá sí tòsì , a jẹ pé kò ní sí ẹnì kankan tó máa jagun mọ nìyẹn .   A Lómìnira Láti Tún Wàásù  Nígbà tó yá , wọn kó wa lọ sí ọgbà ẹwọn tó wà ní Ìlú Cebu .  Bó ṣe wá di April 10 , 1942 báyìí , ni àwọn ará Japan bá gbógun ti ìlú náà .  Ńṣe ni bọǹbù ń ró gbẹmù , tó ń ró kẹù ní gbogbo ìlú , tó fi di pé iná bẹrẹ sí jó !  Wọdà kan rí Arábìnrin Santos , tí iyàrá ẹwọn tí wọn fi í sí sún mọ ojúde ọgbà ẹwọn .  Ni wọdà yìí bá figbe ta , ó ní :  Págà !  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ò tíì jáde !  Ẹ ṣílẹkùn , kẹẹ sì jẹ kí wọn jáde !   A dúpẹ fún ààbò tí Jèhófà pèsè .  Lọgán la forí lé orí òkè láti lọ wá àwọn Ẹlẹrìí ẹlẹgbẹ wa .  A rí ọkan ní ìlú Compostela .  Òléwájú nínú iṣẹ ìwàásù ni arákùnrin yìí tẹlẹ , àmọ ní báyìí ó ti pinnu láti dáwọ iṣẹ ìwàásù dúró kó sì ṣí lọ sí Ìlú Cebu láti lọ máa ta ọjà oríṣiríṣi .  Àmọ ní tiwa , ìpinnu wa ni láti máa bá iṣẹ ìwàásù nípa Ìjọba Ọlọrun nìṣó láìka ohun yòówù ó ṣẹlẹ sí .  Àìmọye ẹdà ìwé pẹlẹbẹ náà Comfort All That Mourn ló wà lọwọ wa , a sì ṣiṣẹ kára gan - an láti pín ìwé náà fún àwọn ènìyàn .  Àmọ ṣá , ọpọ àwọn ènìyàn ni wọn dún kookò mọ wa , tí wọn sọ fún wa pé bí àwọn ará Japan bá rí wa , pé ńṣe ni wọn máa bẹ wa lórí .  Kò pẹ lẹyìn náà ni wọn dá ẹgbẹ àwọn ọmọ ogun adàlúrú kan tí kì í fẹ rí ọmọ Japan kankan sójú sílẹ , tí wọn sì mú ẹni tó ti dáwọ iṣẹ ìwàásù dúró láti lọ ṣòwò ní Ìlú Cebu .  Ó bà wá nínú jẹ gan - an nígbà táa gbọ pé wọn fẹsùn kàn án pé ilẹ Japan ló ń ṣamí fún tí wọn sì tìtorí èyí pa á .  Wọn Ní Amí Ni Wá  Ní gbogbo àkókò yìí , ńṣe là ń wàásù ní àwọn orí òkè .  Lọjọ kan la gbọ nípa obìnrin kan tó nífẹẹ sí iṣẹ wa , àmọ , ọpọ ibùdó àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun adàlúrú tó ń pa àwọn ará Japan yìí la máa gbà kọjá ká tó lè dé ibi tí obìnrin yìí wà .  Nígbà táa dé abúlé Mangabon níbi tí obìnrin yìí ń gbé , ni àwọn ṣọjà tí wọn pabùdó síbẹ bá rí wa tí wọn sì bú mọ wa pé :  Kí lẹ wá ṣe níbí ?   Lèmi náà bá dá wọn lóhùn pé :  Ẹlẹrìí Jèhófà ni wá , ṣé ẹ fẹ gbọ ìhìn iṣẹ tí a ń fi ẹrọ giramafóònù jẹ fún àwọn ènìyàn ?   Nígbà tí wọn dá wa lóhùn pé bẹẹ ni , mo gbé àwo tó ní àsọyé The Value of Knowledge nínú sí i .  Nígbà tó yá , wọn yẹ ara wa wò , wọn sì béèrè onírúurú ìbéèrè lọwọ wa , lẹyìn náà ni wọn mú wa lọ sí orílé - iṣẹ àwọn ọmọ ogun adàlúrú tó wà ní abúlé Tabo .  Ńṣe la bẹrẹ sí gbàdúrà pé kí Jèhófà pa wá mọ nítorí a ti máa ń gbọ pé ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo èèyàn tí wọn bá mú lọ síbẹ ni wọn máa ń pa .  Wọn tì wá mọlé , wọn sì tún ṣe wá níṣekúṣe .  Èyí ló mú kí ọràn wa débi ohun tí mo sọ ní ìbẹrẹ , tí wọn nà mí , tí ọgá ṣọjà náà sì nàka sí mi tó sọ pé :  Amí ni ọ !   Wọn fìyà jẹ wá fún sáà díẹ kan , àmọ dípò tí wọn ì bá fi pa wá , ńṣe ni wọn sọ pé ká lọ fẹwọn jura pẹlú iṣẹ àṣekúdórógbó .  Àbúrò mi ọkùnrin tó ń jẹ Bernabe wà lára àwọn aṣáájú ọnà tí wọn fi sẹwọn ní Tabo .  Láràárọ ni wọn á sọ pé kí gbogbo àwa ẹlẹwọn kọ orin orílẹ - èdè tí wọn ń pè ní ,  Kí Ọlọrun Bù Kún Amẹríkà  àti òmíràn tí wọn ń pè ní ,  Kí Ọlọrun Bù Kún Àwọn Ará Philippines .   Dípò táwa táa jẹ Ẹlẹrìí ì bá fi kọ orin yìí , orin tó ní àkọlé náà ,  Ta Ní Ń bẹ Níhà Ọdọ Olúwa ?   la kàn ń kọ lọ ràì . Ó tiẹ ní àkókò kan tí ṣọjà tó wà pẹlú wa bú mọ wa pé :  Ńṣe la máa gbé ẹnikẹni tí kò bá kọ orin  Kí Ọlọrun Bù Kún Amẹríkà  kọ igi bọn - ọn - ní tó wà lọhùn - ún yẹn !   Àmọ pẹlú gbogbo dídún tí wọn ń dún kookò mọ wa yìí , wọn ò pa ẹnì kan nínú wa .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , wọn kó wa lọ sí oríṣiríṣi ọgbà ẹwọn .  Ní parí - parì gbogbo ẹ , ìwé àṣẹ tí wọn ní kí wọn fi dá mi sílẹ tí déètì tí wọn kọ sínú rẹ jẹ July 1943 , dé .  Àmọ , ó kéré , ó pọ , mo ti ṣẹwọn fún oṣù mẹjọ àti ọjọ mẹwàá .  Fífi Gbogbo Ìgbésí Ayé Wàásù  Ìfẹ wa láti rí àwọn táa ti wàásù fún tẹlẹ tí wọn sì fìfẹ hàn mú wa gòkè lọ sí ìlú Toledo tó jẹ ọgọta kìlómítà .  A dá ìpàdé tí a ń ṣe déédéé sílẹ níbẹ , bọjọ sì ṣe ń gorí ọjọ ni ọpọ àwọn èèyàn náà ṣe ìrìbọmi .  Nígbà tó di ọdún 1945 , ogun wá sópin .  Ọdún méjì lẹyìn náà , tó fẹrẹẹ tó nǹkan bí ọdún mẹsàn - án tí mo ti ṣe ìrìbọmi , mo ní àǹfààní láti lọ sí àpéjọpọ fún ìgbà àkọkọ , èyí tí a ṣe ní Pápá Eré Sísá ti Santa Ana ní ìlú Manila .  Iye èèyàn tó tó nǹkan bí igba mọkànlélógún  4,200  ló tẹtí sí àsọyé fún gbogbo ènìyàn tí àkọlé rẹ jẹ ,  Ayọ Gbogbo Ènìyàn .   Kó tó di pé ogun bẹrẹ , nǹkan bí okòó dín nírínwó  380  àwọn Ẹlẹrìí ló wà ní Philippines , àmọ nígbà tó fi máa di ọdún 1947 , iye wọn ti di ẹgbẹrìnlá ó dín ọgọrùn - ún  2,700  !  Láti ìgbà náà wá ní mo sì ti ń bá a lọ ní gbígbádùn ọpọ rẹpẹtẹ àǹfààní nínú iṣẹ ìsìn Jèhófà .  Láti ọdún 1948 títí di ọdún 1950 , mo sìn bí alábòójútó arìnrìn - àjò ní ẹkùn Surigao .  Nígbà tó di ọdún 1951 , mo gbé Natividad Santos , tó ti wàásù tìgboyà - tìgboyà pẹlú ẹgbẹ wa nígbà tí ogun ń gbóná janjan níyàwó .  Lẹyìn táa ṣe ìgbéyàwó , a ṣe iṣẹ arìnrìn - àjò wa jákèjádò Mindanao láti ọdún 1954 títí di 1972 .  A di aṣáájú ọnà àkànṣe ní ọdún 1972 , ká lè wà nítòsí àwọn òbí wa tí wọn ti darúgbó ká sì ràn wọn lọwọ .  Bó tilẹ jẹ pé ọjọ orí àwa méjèèjì ti lé ní ọgọrin ọdún báyìí , a ṣì ń bá iṣẹ aṣáájú ọnà nìṣó , àwa méjèèjì sì ti lo àròpọ ọdún tó lé ní ọgọfà nínú iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Inú wa mà dùn gidigidi o láti rí bí iye àwọn tó ń pòkìkí ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun ní orílẹ - èdè Philippines ṣe ti lé ní ẹgbàá márùnlélọgọta  130,000  !  Ìfẹ wa ṣì ni láti máa ran àwọn èèyàn púpọ sí i lọwọ láti wá mọ pé Ìjọba Ọlọrun nìkan ṣoṣo ni ìrètí fún gbígbádùn àlàáfíà àti ayọ tòótọ lórí ilẹ ayé .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 22   Wọn fura sí wa pé ńṣe là ń ṣe amí fún ilẹ Japan , wọn sì torí bẹẹ fọrọ wá wa lẹnu wò ní gbogbo òru náà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Àwa àti àwọn ọrẹ wa ní Erékùṣù Bohol lọdún 1963 .  Èmi àti ìyàwó mi la wà ní ibì kẹrin àti ìkarùn - ún bẹẹ bá kà á láti apá ọtún   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Èmi àti ìyàwó mi rèé lónìí   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 20   Àwòrán apá ẹyìn : Fọtò U.S .  Signal Corps  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ló Burú Nínú Kéèyàn Máa Yọ Jáde Nílé Lóru ?   Ńṣe la máa ń yọ jáde nílé lóru táa máa lọ síbi tí wọn ti ń ta kọfí láti lọ pàdé àwọn ọrẹ wa .  Òkè ńlá kan wà táa máa ń lọ gùn láti lọ wo bí òru ṣe máa ń rí .  Gbogbo àwọn ọrẹ mi wọnyí ló ń mu sìgá , àmọ èmi ò bá wọn fẹnu kàn án ṣá o .  Ńṣe la máa jókòó tí àá wá bẹrẹ sí sọrọ nípa àwọn nǹkan lóríṣiríṣi , a máa ń gbọ àwọn orin ìlù tó ń dún kíkankíkan .  A ó sì wá lọ sílé ní aago márùn - ún ìdájí kí àwọn òbí mi tó jí .   Tara .    Bí dádì mi bá ti lọ síbi iṣẹ tí mọmì mi náà sì ti sùn , màá bá ẹnu ọnà ìta yọ jáde .  Màá rọra fi ilẹkùn náà sílẹ bẹẹ torí tí mo bá ní kí n tì í mọmì mi á gbọ nítorí pé ilẹkùn onírin ni .  Èmi àti àwọn ọrẹ mi á bẹrẹ sí fẹsẹ palẹ kiri ní gbogbo òru .  Bó bá wá di òwúrọ tí ọyẹ ti bẹrẹ sí là , màá tún yọ wọlé padà .  Mọmì máa ń mọ nígbà mìíràn pé mo ti yọ jáde tí yóò sì tilẹkùn mọ mi síta .   Joseph .  YÍYỌ JÁDE NÍLÉ  ó dún bí eré tó ń dùn mọni tàbí ohun kan tó ń mórí yá .  Ó jẹ ohun kan tó ń fún ọ láyè láti mọ bí ìgbésí ayé ṣe rí láyè tìrẹ fún wákàtí bíi mélòó kan , àǹfààní kan láti ṣe ohun tó bá wù ọ kóo sì wà pẹlú ẹni tó bá wù ọ láìsí pé ẹnì kan á bi ọ .  Yàtọ sí èyí , ó ṣeé ṣe kóo ti gbọ tí àwọn ojúgbà ẹ ń ṣe fọrífọrí nípa àwọn ohun tí wọn máa ń ṣe àti àríyá tí wọn máa ń gbádùn nígbà tí wọn bá yọ jáde nílé lóru .  Èyí lè mú kó wá máa wu ìwọ náà láti dara pọ mọ wọn .  Nínú ìwádìí tí àwọn kan ṣe láàárín àádọfà àwọn ọmọ tí wọn wà ní àwọn kíláàsì ìbẹrẹ àti àwọn kíláàsì ìparí ní ilé ẹkọ girama ní Àríwá Orílẹ - Èdè Amẹríkà , márùnléláàádọta lára wọn ló jẹwọ pé àwọn ti yọ jáde nílé lóru rí ní ẹẹkan ó kéré tán .  Èyí tó pọ jù lọ lára wọn ṣe bẹẹ fún ìgbà àkọkọ nígbà tí wọn wà ní ọmọ ọdún mẹrìnlá .  Ìṣòro táa ń wí yìí wá gogò débi tí àwọn ògbóǹkangí kan fi dáa lábàá pé kí àwọn òbí lọ fi àwọn ohun èèlò abánáṣiṣẹ tó máa ń dún sí ilé wọn níwọn bí èyí kò ti ní jẹ kí àwọn ọmọ náà lè jáde kúrò nílé láìsọ fún àwọn òbí wọn .  Kí ló tiẹ ń mú kí ọgọọrọ àwọn èwe máa fọwọ pa idà ìbínú àwọn òbí wọn lójú nípa yíyọ jáde nílé lóru pàápàá ?  Ìdí Táwọn Kan Fi Ń Yọ Jáde Nílé Lóru  Ohun tó ń mú káwọn èwe kan máa yọ jáde nílé lóru kò ju pé ilé ti sú wọn tí wọn sì fẹ lọ bá àwọn ọrẹ wọn kí wọn sì jọ gbádùn ara wọn .  Ìwé Adolescents and Youth ṣàlàyé pé àwọn èwe lè yọ jáde nílé lóru  nítorí àwọn ìfòfindè díẹ kan , fún àpẹẹrẹ , àwọn òbí lè sọ fún àwọn ọmọ wọn pé wọn ò gbọdọ jáde nílé bí ojú bá ti pofírí , tàbí kí wọn fi òfin fìdí - mọlé dè wọn kí wọn má bàa lọ sí àwọn òde ayẹyẹ .  Ńṣe ni àwọn èwe yìí máa wá ọnà èyíkéyìí tí wọn á fi lọ tí wọn á sì fọgbọn padà wọlé láìjẹ kí àwọn òbí wọn mọ .   Ọmọbìnrin kan tó jẹ ọmọ ọdún mẹrìndínlógún ṣàlàyé ìdí tóun fi máa ń yọ jáde nílé lóru .  Ó sọ pé :  Ńṣe làwọn òbí mi mú kó dà bí ẹni pé ìkókó ṣì ni mí tí mi ò sì lómìnira láti gbé ìgbésí ayé mi bó bá ṣe wù mí .  Mo ti gbọdọ wọlé nígbà táwọn ẹgbẹ mi tó kù ṣì máa wà níta .  Àwọn òbí mi kì í sì í fàyè gbà mí láti lọ síbi táwọn ọrẹ mi máa ń lọ . . .  Àmọ mo máa ń lọ ní tèmi o , tí màá sì parọ fún wọn .   Nígbà tí Joseph , táa mẹnu kàn níbẹrẹ wà ní ọmọ ọdún mẹrìnlá , ló ti bẹrẹ sí yọ jáde nílé , ó yọ lọ sí agbo àwọn olórin ọlọrọ wótowòto táwọn òbí rẹ ti sọ pé kò gbọdọ lọ .  Òótọ ni pé , èyí tó pọ jù lọ lára àwọn èwe ni wọn ò ní èròkérò lọkàn fún yíyọ jáde nílé lóru .  Tara , ọkan lára àwọn èwe táa fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ , sọ pé :  Ohun àkọkọ tó máa ń wá sí wa lọkàn kì í ṣe  Jẹ ká lọ dẹṣẹ o jàre .   Mo kàn fẹ wà pẹlú àǹtí mi ni , tí òun náà sì fẹ jáde nílé láti lọ jẹgbádùn pẹlú àwọn ọrẹ rẹ .   Joseph pẹlú sọ pé :  A kàn máa ń fẹsẹ palẹ kiri ni .  Mo máa ń fẹ láti wà pẹlú àwọn ọrẹ mi ká sì jùmọ sọrọ .   Àmọ bó ti jẹ pé rírìn kiri pẹlú àwọn ọrẹ èèyàn lè máà mú kí èèyàn hu ìwà ọdaràn , àìmọye àwọn èwe ni wọn ti kó sínú ìjàngbọn tó le .  Àwọn Ewu Tó Wà Níbẹ  Obìnrin kan tó jẹ ògbóǹkangí nípa ìlera ọpọlọ , Dókítà Lynn E .  Ponton ṣàlàyé pé :  Kò sóhun tó burú nínú kí àwọn ọdọlangba máa fẹmí ara wọn wewu .   Dókítà Ponton ṣàlàyé síwájú sí i pé kò sóhun tó burú níbẹ pé ó tiẹ ń mú ara àwọn èwe le pàápàá láti fẹ láti wà lómìnira , láti gbìyànjú ṣe àwọn nǹkan tí wọn ò tíì ṣe rí , àti láti wà ní àwọn ipò tó ń gbádùn mọni irú èyí tí wọn ò tíì wà tẹlẹ rí .  Ara dídàgbà sókè náà ni .  Ṣùgbọn ọpọ àwọn èwe ni wọn máa ń fi ẹmí ara wọn wewu kọjá bó ṣe yẹ , pàápàá nígbà tí wọn ò bá sí nítòsí àwọn òbí wọn .  Ìwé ìròyìn Teen sọ pé :  Báa bá pa ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe àti ìkáàárẹ pọ pẹlú agbára tá ò lò lọnà tó dára , ká tún wá fi àwọn èròjà mìíràn bóyá bí ọtí bíà kún un . . . ó lè mú kí àwọn ọdọlangba fẹmí ara wọn wewu lọnà tí kò bọ sí i , kí wọn sì wá fi ẹmí wọn dí i .   Ìwádìí kan to díẹ lára àwọn ìgbòkègbodò eléwu wọnyí lẹsẹẹsẹ , tó ní nínú sísáré àsápajúdé , ìwà bàsèjẹ , wíwakọ lẹyìn tí wọn bá ti mutí yó , àti olè jíjà .  Bóo bá ti dán ṣíṣe àìgbọràn wò lẹẹkan , ó rọrùn dáadáa láti tẹ síwájú láti ṣe àwọn ohun tó túbọ burú gidigidi .  Ńṣe ló dà bí ohun tí Jésù sọ nínú ìwé Lúùkù 16 : 10 pé :  Ẹni tí ó bá sì jẹ aláìṣòdodo nínú ohun tí ó kéré jù lọ jẹ aláìṣòdodo nínú ohun tí ó pọ pẹlú .   Kò yani lẹnu nígbà náà , pé yíyọ jáde kúrò nílé pẹlú àwọn ọrẹ lè mú kéèyàn dẹṣẹ tó lékenkà .  Tara hùwà àgbèrè .  Joseph , ní tirẹ bẹrẹ sí ta oògùn olóró , nígbà táwọn ọlọpàá sì gbá a mú , ńṣe ni wọn sọ pé kó lọ fẹwọn jura .  Èwe Kristẹni kan tórúkọ rẹ ń jẹ John bẹrẹ sí lo oògùn olóró , bẹẹ ló sì tún ń jí ọkọ ayọkẹlẹ káàkiri .  Ó bani nínú jẹ pé , púpọ irú àwọn èwe bẹẹ ni wọn rí àbájáde irú àwọn ìwàkuwà bẹẹ ní ti ara ìyára  gbígboyún , kíkó àìsàn tí ìbálòpọ takọtabo ń ta látaré , tàbí dídi ẹni tó sọ ọtí líle tàbí oògùn olóró di bárakú .  Gálátíà 6 : 7 , 8 .  Ọṣẹ Tí Àìgbọràn Lè Ṣe  Ìrora ọkàn tí yóò fà fún ọ lè pọ gidigidi ju ìpalára tó lè ṣe fún ọ lọ .  Ẹrí - ọkàn tí ìdààmú ti bá máa ń kó másùnmáwo bá èèyàn gan - an .  Joseph sọ pé :  Wọn máa ń pa á lówe pé ìgbẹyìn ní í yé olókùú àdá .  Nígbà míì tí mo bá ronú padà sẹyìn , ó máa ń yà mí lẹnu pé èmi náà ni mo hu irú ìwà òpònú bẹẹ .   Bákan náà , a ò lè ṣàìmẹnu ba ọṣẹ tí àìgbọràn lè ṣe fún irú ojú táwọn èèyàn á máa fi wò ẹ .  Ìwé Oníwàásù 10 : 1 sọ pé :  Àwọn òkú eṣinṣin ní ń mú kí òróró olùṣe òróró ìkunra ṣíyàn - án , kí ó máa hó kùṣọ .  Bẹẹ ni ìwà òmùgọ díẹ ń ṣe sí ẹni tí ó ṣe iyebíye nítorí ọgbọn àti ògo .   Láyé ọjọun , ohun kékeré kan bí òkú eṣinṣin lè ba òróró olówó iyebíye tàbí nǹkan olóòórùn dídùn jẹ ráúráú .  Bákan náà , gbogbo wàhálà tóo ti ṣe táwọn èèyàn fi ń sọrọ ẹ dáadáa lè di èyí tí kìkì  ìwà òmùgọ díẹ  yóò bà jẹ ráúráú .  Bóo bá sì wá jẹ Kristẹni , kò sí àní - àní pé irú ìwàkiwà bẹẹ kò ní jẹ kí o ní àwọn àǹfààní nínú ìjọ .  Ó ṣe tán , ẹnu wo ni wàá fi máa fún àwọn ẹlòmíràn níṣìírí pé kí wọn tẹ lé àwọn ìlànà Bíbélì nígbà táwọn èèyàn mọ pé ìwọ alára kì í ṣe bẹẹ ?  Róòmù 2 : 1 - 3 .  Ní paríparì rẹ , ronú nípa bó ṣe máa ká àwọn òbí rẹ lára tó nígbà tí wọn bá mọ pé o ti yọ jáde nílé .  Òbí kan ṣàlàyé bó ṣe pá òun láyà tó nígbà tóun ṣàkíyèsí pé ọmọ òun ọlọdún mẹẹẹdógún kò sí nínú ilé .  Ó ṣàpèjúwe ìmọlára rẹ àti ti ọkọ rẹ pé  àwọn ò mọ ohun táwọn ò bá ṣe , nítorí pé ìdààmú ọkàn náà pàpọ jù ,  ìdí sì ni pé wọn ò mọ ibi tí ọmọ wọn gbà lọ .  Ṣé o fẹ mú kí àwọn òbí ẹ ní irú ìrora àti ẹdùn ọkàn bẹẹ ?  Òwe 10 : 1 .  Níní Òmìnira Tó Gbé Pẹẹlí Sí I  A mọ pé ó máa ń tánni ní sùúrù bó bá dà bíi pé àwọn òbí rẹ ti le koko jù .  Àmọ , ṣé yíyọ jáde nílé lóru ló máa wá yanjú ọrọ náà ?  Kò sọgbọn tóo fẹ ta sí i , àṣírí ẹ á tú lọjọ kan .  Kódà , ká tiẹ sọ pé o ń lo agbárí fún àwọn òbí ẹ pàápàá , Jèhófà Ọlọrun ń wo gbogbo iṣẹ ọwọ ẹ kedere , títí kan èyí tí o ń ṣe nínú òkùnkùn lọgànjọ òru .  Ọjọ kan á jọkan tí àṣírí ẹ á tú , tí èyí sì lè máà jẹ kí àwọn òbí ẹ tún gbà ẹ gbọ bíi ti tẹlẹ mọ .  Kí ló máa gbẹyìn ẹ ?  Nǹkan gan - an tóo fẹ , ìyẹn òmìnira , á wá di èyí tó kéré jọjọ !  Rántí o : Kí o tó lè gbádùn òmìnira , o gbọdọ jẹ ẹni tí àwọn òbí rẹ lè gbẹrí rẹ jẹ .  Ọnà tó sì dára jù lọ láti ṣe èyí kò ju pé kí o máa gbọràn sí wọn lẹnu lọ .  Bó bá sì wá dà bí ẹni pé àwọn ọnà kan wà tí àwọn òbí ẹ kì í fi í gba tìẹ rò , fi tọwọtọwọ pè wọn jókòó kóo sì sọ ọ fún wọn .  Wọn máa ronú nípa ohun tóo bá bá wọn sọ .  Bóo bá sì tún gbé ọràn náà yẹ wò lọnà mìíràn , o lè rí i pé wọn kúkú jàre pẹlú àwọn ìkálọwọkò tí wọn fún ọ .  Kódà , bí o kò tiẹ gbà pàápàá , má ṣe gbàgbé láé pé wọn fẹràn rẹ tí wọn sì ní ire rẹ tó dára jù lọ lọkàn .  Máa bá a lọ ní jíjẹ kí wọn túbọ lè gbọkàn lé ọ , bí àsìkò bá sì wá tó , wàá rí i pé o máa ní òmìnira tóo fẹ .    Má Ṣe Bá Wọn Rìn O   Ní àwọn ìgbà àtijọ , ọpọ ìgbà ló máa ń dà bíi pé kí àwọn èwe tí wọn bẹrù Ọlọrun dara pọ mọ àwọn ojúgbà wọn nínú híhu ìwà ẹhànnà .  Èyí gan - an ló mú kí Sólómọnì gba àwọn èwe níyànjú pé :  Ọmọ mi , bí àwọn ẹlẹṣẹ bá gbìyànjú láti sún ọ dẹṣẹ , má gbà . . . .  Má ṣe bá wọn rìn pọ ní ọnà .   Fi ìmọràn yẹn sílò nígbà táwọn tí wọn pera wọn lọrẹẹ rẹ yẹn bá fẹ kó sí ọ lórí pé kí ìwọ náà yọ jáde nílé lóru .  Sólómọnì tún ṣe kìlọkìlọ síwájú sí i pé :  Afọgbọnhùwà ni ẹni tí ó ti rí ìyọnu àjálù , tí ó sì bẹrẹ sí fi ara rẹ pa mọ , ṣùgbọn aláìní ìrírí gba ibẹ kọjá , yóò sì jìyà àbájáde rẹ .   Òwe 22 : 3 .  Bóo bá ti ń yọ jáde nílé lóru , jáwọ ńbẹ !  Nítorí ara rẹ lò ń ṣe o , kì í ṣe ẹnì kan .  Jẹ kí àwọn òbí ẹ mọ ohun tóo ti ń ṣe , kóo sì múra tán láti fara da ìjìyà tàbí ìkálọwọkò èyíkéyìí tí wọn bá fún ọ .  Bó bá pọndandan , yan àwọn ọrẹ tuntun  àwọn ọrẹ tó máa ní ipa dáadáa lórí ẹ .  Wá àwọn ọnà mìíràn tó gbámúṣé tóo fi lè gbádùn ara rẹ láìfi ẹmí ara rẹ wewu .  Èyí tó ṣe pàtàkì jù lọ níbẹ ni pé kóo ṣàtúnṣe àwọn ìkùdíẹ - káàtó tó wà nínú ipò tẹmí rẹ nípa kíka Bíbélì àti wíwá sí àwọn ìpàdé Kristẹni .  Onísáàmù náà béèrè pé :  Báwo ni ọdọkùnrin ṣe lè mú ipa ọnà rẹ mọ ?   Ó sì wá fèsì pé :  Nípa ṣíṣọra ní ìbámu pẹlú ọrọ  Ọlọrun  .   Bóo ṣe ń fẹsọ tún èrò inú rẹ ṣe láti ṣe ohun tí ó tọ , wàá wá rí i pé bó tilẹ jẹ pé yíyọ jáde nílé lóru lè dà bí ohun kan tó ń gbádùn mọni tó sì tún ń mórí yá , kò tó nǹkan téèyàn ń torí ẹ fẹmí wewu .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí orúkọ wọnyí padà .  Fún ìsọfúnni síwájú sí i nípa béèyàn ṣe lè túbọ lómìnira , wo orí 3 nínú ìwé Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , tẹ jáde .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 17    Àwọn òbí mi kì í fàyè gbà mí láti lọ sí ibi táwọn ọrẹ mi máa ń lọ . . .  Àmọ mo máa ń lọ ní tèmi o , tí màá sì parọ fún wọn .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Yíyọ jáde nílé lóru sábà máa ń yọrí sí àwọn ìṣòro tó le kú  Ó Ń Ran Àwọn Èèyàn Lọwọ Láti Kojú Ìpèníjà  ỌFÍÌSÌ ẹka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Sri Lanka rí lẹtà kan gbà látọdọ akọwé Ẹgbẹ Tó Ń Rí sí Ìdàgbàsókè Ọdọ àti Ipa Tí Ẹdá Ń Kó Láwùjọ ní Ẹkùn Ìlà Oòrùn .  Akọwé ọhún béèrè fún àwọn ìtẹjáde Jí !  kan tó ti kọjá ó sì sọ pé :   Èmi àtàwọn táa jọ ń ṣiṣẹ ti rí i pé àwọn ìwé ìròyìn tẹẹ fi ránṣẹ sí mi ń kọni lẹkọọ , ìsọfúnni kúnnú wọn , wọn ń tani jí , wọn bọgbọn mu bẹẹ ni wọn sì ń yíni lérò padà .  Àwọn ìwé ìròyìn náà kò fi èrò òdì tan ẹkọ Kristẹni kálẹ , gẹgẹ bí àwọn kan tí kò lóye ṣe máa ń sọ .  Àwọn ìwé ọhún kò lẹgbẹ .   Ńṣe làwọn èèyàn túbọ ń béèrè fún àwọn ẹdà Jí !   àti tuntun àtèyí tó ti pẹ  , ó sì hàn gbangba pé àwọn èèyàn á ṣì tún máa béèrè sí i láwọn oṣù tó ń bọ níwájú .  Àwọn àpilẹkọ inú àwọn ìwé ìròyìn yín máa ń fún àwọn àgbàlagbà , àwọn ọdọ , àtàwọn ọmọdé ní ìmọ .  Wọn ń ṣèrànwọ fún gbogbo èèyàn láti ṣẹpá àwọn ìpèníjà òde òní àtèyí tó ṣì ń bọ lọjọ iwájú , tó ń jẹ yọ látinú báwọn èèyàn ò ṣe kọbi ara sí ìsìn .   Kò tíì sígbà kankan rí nínú ìtàn tí tọmọdétàgbà dojú kọ ìṣòro bíi ti ọjọ òní .  Ohun tó tiẹ wá rú àwọn kan lójú ni bí ọjọ ọla yóò ti rí àti pé bóyá Ọlọrun kan tiẹ wà tó bìkítà nípa wọn .  A dáhùn irú àwọn ìbéèrè bẹẹ lọnà tí ń tẹni lọrùn nínú ìwé pẹlẹbẹ , Ọlọrun Ha Bikita Nipa Wa Niti Gidi Bi ?  O lè rí ẹdà kan gbà tóo bá kàn sáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí táa tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  March 8 , 2001  Kí Ló Yẹ Ká Kọ Nínú Àwọn Ohun Tó Ti Ṣẹlẹ Kọjá ?  Ṣé àǹfààní kankan tiẹ wà nínú mímọ nípa àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ?  Kí la lè rí kọ nínú wọn ?  Ǹjẹ ohun tó wà nínú Bíbélì tiẹ wúlò lónìí ?  3 Àwọn Ohun Tó Ti Ṣẹlẹ Kọjá  Ǹjẹ ó Yẹ Ká Gbà Wọn Gbọ ?  4 Kí La Lè Rí Kọ Látinú Ohun Tó Ti Ṣẹlẹ Kọjá ?  8 Bíbélì  Ṣó Yẹ Ká Gba Àwọn Ìtàn Inú Rẹ Gbọ ?  11 Ìgbádun Tó Wà Nínú Wíwo Ẹyẹ  14  Wọn Yóò Fi Idà Wọn Rọ Abẹ Ohun Ìtúlẹ   Nígbà Wo ? 15 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ló Burú Nínú Kéèyàn Máa Yọ Jáde Nílé Lóru ?  18 Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Máa Lọ Sáwọn Ìpàdé Ìjọ ?  20 Ogun Náà Ò Dáṣẹ Ìwàásù Wa Dúró  25 Ẹkọ Táwọn Èèyàn Kọ Látinú Ohun Tó Ṣẹlẹ sí Loida  30 Wíwo Ayé   32 Àìṣègbè Jí ! Wú U Lórí  Ìṣirò Nípa Àrùn Éèdì Ń Kóbànújẹ Ńláǹlà Báni !  12  Àwọn tó ti lùgbàdì àrùn éèdì lé ní mílíọnù mẹrìnlélọgbọn .  Àwọn ohun wo ló ń mú kó gbèèràn bẹẹ ?  Títukọ Lọ Dójú Ikú 26  Ipa tí ọkọ òkun alájẹ ti ọrúndún kẹtàdínlógún kó nínú ìtàn ilẹ Faransé jẹ ìtàn tó ní í ṣe pẹlú ìgbéraga àti fífìyà jẹ ọmọnìyàn .   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   Àwòrán àárín lẹyìn ìwé : Ibi ìkówèésí Franklin D .  Roosevelt  Fọtò : Brett Eloff  Àwọn Ohun Tó Ti Ṣẹlẹ Kọjá  Ǹjẹ ó Yẹ Ká Gbà Wọn Gbọ ?   Níní ìmọ nípa ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá máa ń jẹ ká ní . . . èrò pé a jẹ ara ẹgbẹ kan tó ti wà láti ìrandíran ṣáájú kí wọn tó bí wa , tí á sì tún máa bá a lọ fún àìmọye àkókò lẹyìn táa bá kú .   A COMPANION TO THE STUDY OF HISTORY , LÁTỌWỌ MICHAEL STANFORD .  B Í ÌGBÀ tí a ń pàdánù ohun pàtàkì kan nínú ìgbésí ayé ni , tí a ò bá mọ nípa àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá .  Láìsí ìtàn , ńṣe ni ìwọ , ìdílé rẹ , ẹyà tóo jẹ , tàbí orílẹ - èdè rẹ pàápàá á dà bí ìgbà tí ẹ ò ní orírun , tí ẹ ò ní ìbẹrẹ .  Á wá dà bí ẹni pé àkókò tí a ń gbé lọwọlọwọ kò ní ìpìlẹ kankan , bí ẹni pé kò nítumọ rárá .  Àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá lè pèsè àgbájọ ẹkọ tó lè wúlò fún gbígbé ìgbésí ayé wa .  Ó lè ràn wá lọwọ láti yẹra fún jíjìn sọfìn irú àṣìṣe kan náà tó ti ṣẹlẹ sáwọn kan rí léraléra .  Ńṣe ló rí gẹgẹ bí onímọ ọgbọn orí kan ti sọ ọ pé , ó di dandan káwọn èèyàn tí kì í rántí ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá tún tún àṣìṣe kan náà ṣe .  Mímọ nípa àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ nígbà kan rí lè jẹ kí òye àwọn ìgbà ọlàjú tó ti kọjá yé wa , àwọn nǹkan àgbàyanu táwọn èèyàn ṣàwárí , àwọn èèyàn tó fani mọra , àti gbígba ọnà ọtọọtọ wo nǹkan .  Àmọ nígbà tó jẹ pé àwọn èèyàn ayé ọjọun àtàwọn ohun tó ṣẹlẹ nígbà náà lọhùn ún ni ìtàn ń sọ nípa rẹ , báwo la ṣe lè mọ bóyá ó yẹ ká gbà á gbọ ?  Báa bá máa rí nǹkan tó níláárí kọ nínú ìtàn , ó ṣe kedere nígbà náà pé , wọn gbọdọ jẹ èyí táa gbé karí òtítọ .  Táa bá sì ti rí ohun tó jẹ òtítọ , ńṣe ló yẹ ká tẹwọ gbà á , kódà ká tilẹ ní ìyẹn lè má fìgbà gbogbo rọrùn fún wa láti ṣe .  Àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá lè dà bí ọgbà òdòdó kan  tó láwọn ẹwà tiẹ tó sì tún láwọn ẹgún pẹlú ; ó lè fani mọra , ó sì tún lè gúnni .  Nínú àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé eléyìí , a óò gbé àwọn apá díẹ yẹ wò nínú ìtàn ènìyàn , èyí tó lè ràn wá lọwọ láti díwọn bí àwọn ohun tí a ń kà ṣe péye tó .  A óò tún ṣàyẹwò bí àwọn ìtàn tó ṣeé gbà gbọ ṣe lè ṣàǹfààní fáwọn òǹkàwé tó ń fòye mọ nǹkan .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Ọbabìnrin Nefertiti   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Àwọn ẹkọ wo la lè rí kọ látinú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ?   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   Nefertiti : Ägyptisches Museum der Staatlichen Museen Preußischer Kulturbesitz , Berlin  Lára àkámọ : Iléeṣẹ British Museum ló fún wa láṣẹ láti ya fọtò yìí  Kí La Lè Rí Kọ Látinú Ohun Tó Ti Ṣẹlẹ Kọjá ?   Kò sóhun tó ṣe pàtàkì fáwọn òpìtàn ju pé kí wọn sọ nípa bí nǹkan kan ṣe ṣẹlẹ àtohun tó yọrí sí .   GERALD SCHLABACH , IGBÁKEJÌ ỌJỌGBỌN NÍNÚ ÌTÀN .  Ì BÉÈRÈ táwọn òpìtàn sábà máa ń béèrè ni pé , Báwo àti kí nìdí tàwọn ìṣẹlẹ kan fi ṣẹlẹ ?  Fún àpẹẹrẹ , a gbọ ọ nínú ìtàn pé Ilẹ Ọba Róòmù ṣubú .  Àmọ kí ló mú kó ṣubú ?  Ṣé nítorí ìwà ìbàjẹ ni , àbí kẹ fàájì àṣejù ló fà á ?  Ṣé ilẹ ọba náà ti wá tóbi kọjá ohun tó ṣe é ṣàkóso ni , tí owó táwọn ológun rẹ sì ń béèrè pọ kọjá ààlà ?  Ṣé àwọn ọtá tí ilẹ Róòmù ní ti wá pọ lápọjù ni tágbára rẹ kò sì ká wọn mọ ?  Lẹnu àìpẹ yìí , àfi bí ẹni pé ọsán kan òru kan ni ètò ìjọba Kọmúníìsì apá Ìlà Oòrùn Yúróòpù , táwọn èèyàn tí ń wò gẹgẹ bí ọtá fún Ìwọ Oòrùn ayé bẹrẹ sí wó lulẹ láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn .  Àmọ kí ló fà á ?  Àwọn ẹkọ wo la sì lè rí kọ nínú rẹ ?  Irú àwọn ìbéèrè yìí làwọn òpìtàn máa ń gbìyànjú àtiwá ìdáhùn sí .  Ṣùgbọn nígbà tí wọn bá ń wá ìdáhùn sí wọn , dé àyè wo gan an ni ẹtanú fi máa ń nípa lórí ohun tí wọn ń ṣe ?  Ṣé A Lè Fọkàn Tán Ohun Táwọn Òpìtàn Sọ ?  Iṣẹ àwọn òpìtàn kọjá tàwọn onímọ sáyẹǹsì , bí ọtẹlẹmúyẹ ni wọn rí .  Wọn máa ń wádìí àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá , wọn máa ń béèrè ìbéèrè lórí rẹ , wọn sì máa ń ṣelámèyítọ irú àwọn nǹkan bẹẹ .  A mọ pé òtítọ ni wọn ń wá , ṣùgbọn ohun tí wọn ń wá gan - an kì í yéni kedere lọpọ ìgbà .  Ọkan lára ìdí tó fa èyí ni pé iṣẹ wọn ní púpọ ọ ṣe pẹlú àwọn ènìyàn , bẹẹ sì rèé , kò ṣeé ṣe fáwọn òpìtàn láti rí ohun tó wà lọkàn àwọn èèyàn  àgàgà ohun tó wà lọkàn àwọn tó ti kú .  Àwọn òpìtàn tún lè ní àwọn èrò kan tàbí àwọn ẹtanú kan lọkàn tẹlẹ .  Ìdí rèé tó fi jẹ pé nígbà míì tí wọn bá ṣe ìwé kan tó dára gan an , ó lè jẹ látinú ìtumọ tiwọn fúnra wọn ni  ìyẹn ohun tó jẹ èrò òpìtàn yẹn gangan .  Ó dájú pé , bí òpìtàn kan bá ní èrò tirẹ kò fi dandan túmọ sí pé iṣẹ rẹ kò péye .  Àwọn ìtàn Bíbélì tó wà nínú ìwé Sámúẹlì , Àwọn Ọba , àti Kíróníkà ní àwọn àkọsílẹ kan náà nínú tó sì jẹ pé àwọn èèyàn márùn ún ọtọọtọ ló kọ wọn , síbẹ a lè rí i pé wọn kò ní ohun kan táa lè fi bẹẹ sọ pé wọn fi takora tàbí tí kò mú kí wọn péye .  Bákan náà lọrọ rí pẹlú àwọn Ìwé Ìhìn Rere mẹrin inú Bíbélì .  Àní sẹ , púpọ nínú àwọn òǹkọwé Bíbélì ló ṣàkọsílẹ àwọn kùdìẹ - kudiẹ àtàwọn àṣìṣe tí kò bọgbọn mu tiwọn fúnra wọn  èyí sì jẹ ohun tó ṣọwọn láàárín àwọn tó ń ṣe irú iṣẹ náà .  Númérì 20 : 9 - 12 ; Diutarónómì 32 : 48 - 52 .  Yàtọ sáwọn ẹtanú tó ṣeé ṣe kó wà , kókó pàtàkì mìíràn tó yẹ kéèyàn gbé yẹ wò nígbà tó bá ń kà nípa ohun tó ti kọjá ni ète tẹni náà fi kọ ọ .  Michael Stanford , nínú ìwé rẹ tó pè ní A Companion to the Study of History sọ pé :  Èèyàn gbọdọ fura gidigidi sí ọrọkọrọ tí ẹnì kàn tó ń ṣi agbára lò tàbí tí àwọn kan tó fẹ dé ipò agbára tàbí àwọn ọrẹ wọn bá sọ nípa ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá .   Ète tí ń kọni lóminú tún máa ń fara hàn nígbà tí ìwé ìtàn kan bá ń lo ọgbọn àyínìke tàbí tó tiẹ ń dìídì sọ nípa ìfẹ orílẹ - èdè ẹni àti níní ìfọkànsìn fún un .  Ó bani nínú jẹ pé irú nǹkan báyìí máa ń fara hàn nínú ìwé táwọn ọmọ ilé ẹkọ ń lò .  Òfin ìjọba orílẹ - èdè kan tiẹ dìídì sọ pé ète tí wọn fi ń kọni nípa ìtàn ni  láti mú ìfẹ àti ìfọkànsìn fún orílẹ - èdè ẹni di èyí tó lágbára lọkàn àwọn èèyàn . . . nítorí pé níní ìmọ ohun tó ti ṣẹlẹ sí orílẹ - èdè ẹni láwọn ìgbà tó kọjá jẹ ọkan lára àwọn ohun tó ń mórí ẹni yá láti fọkàn sin orílẹ - èdè ẹni .   Yíyí Ìtàn Po  Nígbà míì , kì í ṣe pé ìtàn máa ń ní ẹtanú nínú nìkan ni ; ṣùgbọn wọn tún máa ń yí i po .  Fún àpẹẹrẹ , ìwé Truth in History sọ pé ilẹ Soviet Union ọjọun  yọ orúkọ Trotsky kúrò nínú àkọsílẹ pátápátá , débi pé òtítọ pé olórí ìjọba yìí ti fìgbà kan wà rí ti pòórá .   Ta tiẹ ni Trotsky ?  Aṣáájú kan ló jẹ lásìkò Ìyípadà Tegbòtigaga tó wáyé ní ilẹ Rọṣíà tí Bolshevik ṣagbátẹrù rẹ , òun ló wà nípò kejì sí Lenin .  Lẹyìn ikú Lenin , Trotsky ní gbólóhùn asọ pẹlú Stalin , ni wọn bá yọ ọ kúrò nínú Ẹgbẹ Kọmúníìsì , wọn sì pa á lẹyìn náà .  Kódà wọn ò jẹ kórúkọ rẹ kankan ṣẹ kù sílẹ nínú ìwé gbédègbẹyọ ilẹ Soviet .  Irú fífèrú yí ìtàn po bẹẹ , àní títí débi sísun ìwé àwọn èèyàn tí kò bá fara mọ tiwọn nínú iná , ti di àṣà fún púpọ lára àwọn ìjọba aláṣẹ bóofẹbóokọ .  Àmọ , kì í ṣe pé àṣà yíyí ìtàn po ṣẹṣẹ bẹrẹ o , ó ti wà láti ìgbà ayé Íjíbítì àti Ásíríà .  Àwọn fáráò , àwọn ọba , àtàwọn olú ọba tí wọn jẹ agbéraga máa ń rí sí i pé ìtàn nípa ohun táwọn ṣe ni a sọ kọjá bó ṣe yẹ .  Nítorí náà , kò sígbà tí wọn kì í fọnnu nípa àṣeyọrí wọn , bẹẹ sì rèé , wọn ò jẹ fi bẹẹ sọrọ nípa ohunkóhun tó bá kó ìtìjú tàbí àbùkù bá wọn , wọn lè yọ ìyẹn kúrò nínú ìtàn tàbí kí wọn má tiẹ kọ ọ sílẹ rárá , irú bí i pé wọn ṣẹgun wọn lójú ogun .  Ní ìyàtọ gédégbé , ìtàn orílẹ - èdè Ísírẹlì tó wà nínú Bíbélì sọ nípa ìṣubú , ó sì tún sọ nípa ànímọ dídára tí àwọn ọba àti àwọn ọmọ abẹ wọn ní .  Báwo làwọn òpìtàn ṣe ń mọ bóyá àwọn àkọsílẹ ògbólógbòó kan péye ?  Wọn máa ń fi wọn wéra pẹlú àwọn nǹkan bíi ìwé owó orí tó ti pẹ , àwọn ìlànà òfin , ìpolówó ọjà fún lílu ẹrú ní gbàǹjo , àwọn lẹtà ìdókòwò àti ti àdáni àti àwọn àkọsílẹ wọn , àwọn ohun tí wọn kọ sára àfọkù ìkòkò , àkọsílẹ nípa ìgbòkègbodò ọkọ ojú omi , àtàwọn ohun tí wọn rí nínú àwọn sàréè àti ilẹ ìsìnkú .  Oríṣiríṣi àwọn nǹkan yìí sábà máa ń pèsè àfikún ẹrí tàbí kó tànmọlẹ tó yàtọ sórí àwọn àkọsílẹ .  Níbi tí wọn kò bá ti rí àlàyé sí ohun kan tàbí tí nǹkan kan kò bá dá wọn lójú , àwọn tó jẹ òpìtàn gidi sábà máa ń sọ ọ jáde , bó tilẹ jẹ pé wọn lè pèsè àbá èrò orí tiwọn láti fi dí àwọn àlàfo náà .  Ohun tó wù kó ṣẹlẹ , táwọn òǹkàwé tó gbọn bá ń wá àlàyé kíkún nípa ohun kan , kì í ṣe ẹyọ ìwé kanṣoṣo ni wọn sábà máa ń kàn sí .  Láìka gbogbo ìṣòro tí òpìtàn kan lè dojú kọ sí , ìwé rẹ ṣì lè ní ìsọfúnni tó wúlò nínú .  Ìwé ìtàn kan sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé kò rọrùn láti kọ ìtàn àwọn ohun pàtàkì tó ti ṣẹlẹ látìgbà ìwáṣẹ ènìyàn , síbẹ wọn ṣe pàtàkì fún wa , wọn tilẹ pọndandan pàápàá .   Yàtọ sí pé ìtàn máa ń jẹ ká mọ nípa àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá , ó tún lè jẹ ká ní òye tó pọ sí i nípa ohun tó fa ipò tí ẹdá ènìyàn wà lónìí .  Fún àpẹẹrẹ , kì í pẹ rárá táa fi ń ri í pé ìhùwàsí àwọn èèyàn tó wà láyé ọjọun kò yàtọ rárá sí tàwọn tó ń gbé ayé lọjọ òní .  Àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ léraléra yìí ti ní ipa pàtàkì tó kó nínú ìtàn , bóyá òun ló fà á táwọn èèyàn fi máa ń sọ ọrọ náà pé , bí ó ti wà látètèkọṣe , bẹẹ ni yóò sì máa rí lọ .  Àmọ ṣé ọrọ yẹn bọgbọn mu ?  Ṣé Bó Ṣe Wà Látètèkọṣe Ni Yóò Máa Rí Lọ ?  Ǹjẹ a lè fi ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá sọ àsọtẹlẹ ohun tí yóò ṣẹlẹ lọjọ iwájú lọnà tó pé pérépéré ?  Àwọn ìṣẹlẹ kan wà tó máa ń ṣẹlẹ léraléra .  Fún àpẹẹrẹ , Henry Kissinger , tó jẹ Olùdarí Ètò Òde ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà nígbà kan sọ pé :  Kò sí ọkankan nínú gbogbo ọlàjú tó ti wà rí tí kò ṣubú .   Ó fi kún un pé :  Àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá jẹ ìròyìn nípa àwọn ìsapá tó ti forí ṣánpọn , àwọn ohun táa fojú sọnà fún , àmọ tọwọ kò tẹ . . . .  Nítorí náà , gẹgẹ bí òpìtàn kan , èèyàn gbọdọ gbà pé ìgbàkígbà ni nǹkan ìbànújẹ lè ṣẹlẹ .   Kò sí ọkankan nínú àwọn ilẹ ọba tó jẹ pé bákan náà ni wọn ṣe ṣubú .  Òru ọjọ kan ni Bábílónì ṣubú sọwọ àwọn ará Mídíà àti Páṣíà ní ọdún 539 ṣááju Sànmánì Tiwa .  Gíríìsì ní tiẹ pín sí oríṣiríṣi ìjọba lẹyìn ikú Alẹkisáńdà Ńlá , àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , ó juwọ sílẹ fún Ilẹ Ọba Róòmù .  Àmọ ọnà tí Róòmù gbà ṣubú ṣì ń fa arukutu .  Gerald Schlabach tó jẹ òpìtàn béèrè pé :  Ìgbà wo ni Róòmù ṣubú ?  Ǹjẹ ó tiẹ ṣubú rárá ?  Nǹkan kan yí padà ní ìhà Ìwọ Oòrùn Yúróòpù láàárín ọdún 400 àti 600 Sànmánì Tiwa .  Àmọ púpọ ṣì ń bá a lọ .    Ó ṣe kedere pé , apá kan lára àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ṣì máa ń ṣẹlẹ , nígbà táwọn kan kì í padà ṣẹlẹ mọ .  Ẹkọ kan tó máa ń wá sójú táyé nígbà gbogbo nínú ìtàn ènìyàn ni bí ìṣàkóso wọn ṣe máa ń kùnà .  Àtọdúnmọdún ni ìṣàkóso dídára ti máa ń dojú rú ṣáá nítorí ìfẹ ara ẹni , àìmọ ohun tó máa ṣẹlẹ lọla , ojú kòkòrò , ìwà ìbàjẹ , ojúsàájú , àti àgàgà , ìfẹ òdì láti fẹ gba agbára kí wọn má sì fẹ fi í sílẹ mọ .  Ìdí rèé tí ìtàn fi kún fún ìjà lọtùn - ún lósì , àwọn àdéhùn tó forí ṣánpọn , ogun , ìwà ipá láàárín àwùjọ , ṣíṣe ojúsàájú nídìí pípín ọrọ , àti ètò ọrọ ajé tó fọ yángá .  Fún àpẹẹrẹ , kíyè sí ohun tí ìwé The Columbia History of the World sọ nípa bí ọlàjú àwọn ará Ìwọ Oòrùn ayé ṣe nípa lórí àwọn ará yòókù láyé , ó sọ pé :  Lẹyìn tí Columbus àti Cortes ti jẹ kí ojú àwọn ará Ìwọ Oòrùn Yúróòpù là sí oríṣiríṣi nǹkan tán , ni ìfẹ àwọn èèyàn ọhún fún ohun tí wọn lè rí gbà , èrè , àti òkìkí bá ru sókè , bẹẹ ni wọn tẹwọ gba ọlàjú àwọn ará Ìwọ Oòrùn ayé , àmọ , èyí tí wọn gbà ní tipátipá ló pọ jù , ó sì fẹrẹẹ jẹ bó ti rí ní gbogbo ayé pátá nìyẹn .  Bí ìfẹ wọn láti túbọ gbòòrò sí i ti ń tì wọn gbọn - ọn - gbọn - ọn , pẹlú àwọn ohun ìjà àkòtagìrì tó wà níkàáwọ wọn , bẹẹ làwọn aṣẹgun yìí sọ ìyókù gbogbo ayé di ara agbára Yúróòpù ní tipátipá . . .  Ká má fa ọrọ gùn , àwọn èèyàn ilẹ yìí  Áfíríkà , Éṣíà , àtàwọn ilẹ àgbègbè Amẹríkà  ló forí fá ìkóninífà aláìláàánú tí kò dáwọ dúró yẹn .   Òtítọ gbáà lọrọ táa rí nínú Bíbélì ní Oníwàásù 8 : 9 pé :  Ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ  !  Bóyá àkọsílẹ tí ń bani nínú jẹ yìí lohun tó sún onímọ ọgbọn orí ọmọ ilẹ Jámánì kan láti sọ pé , kìkì ohun táa lè rí kọ nínú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ni pé ènìyàn kó rí ẹkọ kankan kọ nínú wọn .  Jeremáyà 10 : 23 sọ pé :  Ọna enia kò si ni ipa ara rẹ : kò si ni ipá enia ti nrin , lati tọ iṣisẹ rẹ .    Bibeli Mimọ  Ṣíṣàì lè tọ ìṣísẹ wa yìí yẹ kó jẹ ọràn tó kàn wá gbọngbọn lónìí .  Kì nídìí ?  Ìdí ni pé , àwọn ìṣòro tó ń bá wa fínra lónìí pọ wọn sì tóbi , débi pé kò tíì sírú wọn rí nínú ìtàn .  Nítorí náà , báwo la ṣe fẹ kojú wọn ?  Àwọn Ìṣòro Tí Kò Lẹgbẹ  Nínú gbogbo ìtàn ẹdá ènìyàn látòkèdélẹ , kò tíì sígbà kankan táwọn nǹkan bíi pípa igbó run , ìṣànlọ erùpẹ , sísọ igbó di aṣálẹ , àkúrun àwọn ohun ọgbìn títí kan ọwọ àwọn ẹranko kan lọnà tó bùáyà , afẹfẹ ozone tó ń dín kù , ìbàyíkájẹ , mímóoru tí ayé ń móoru , àwọn agbami òkun tí wọn ti lò lálòyọ , àti iye ènìyàn tí ń pọ sí i lọnà tó yamùrá jẹ àwọn ohun tó ń para pọ halẹ mọ ayé .  Ìwé kan tó ń jẹ A Green History of the World sọ pé :  Ìṣòro mìíràn tó tún ń kojú àwùjọ òde òní ni ti bí nǹkan ṣe ń sáré yí padà kíákíá .   Ed Ayres tí í ṣe olóòtú ìwé ìròyìn World Watch kọwé pé :  Ohun tó ń kojú wa báyìí kọjá ohun tí ẹnikẹni nínú wa tíì ní ìrírí rẹ rí débi pé , nǹkan ọhún kò tiẹ yé wa rárá , kódà bí ẹrí jaburata tilẹ wà yí wa ká .  Ìkọlù ńlá gbáà ni  nǹkan  náà jẹ fún wa , ó sì ń yí ọnà ìgbésí ayé wa àtàwọn ohun táa ń fojú rí padà lọnà tó ga , ìyẹn nínú ayé tó jẹ pé òun ló ti ń so ẹmí wa ró bọ .   Lójú àwọn ìṣòro yìí àtàwọn mìíràn tó fara pẹ ẹ , òpìtàn Pardon E .  Tillinghast sọ pé :  Ọnà táwùjọ forí lé ti túbọ di èyí tó lọjú pọ pátápátá , àwọn ìṣòro ọhún sì ń kó ìpayà bá ọpọ nínú wa .  Ìtọsọnà wo wá làwọn òpìtàn amọṣẹdunjú ní fún àwọn èèyàn tọkàn wọn ti pòrúurùu lónìí ?  Ó dà bí ẹni pé kò fi bẹẹ sí .   Àwọn òpìtàn amọṣẹdunjú lè má mọ ohun tí wọn lè ṣe tàbí ìmọràn tí wọn lè fúnni , àmọ ó dájú hán - ún pé ọrọ ti Ẹlẹdàá wa kò rí bẹẹ .  Àní sẹ , ó sọ tẹlẹ nínú Bíbélì pé ní àwọn ọjọ ìkẹyìn , aráyé yóò ní ìrírí  àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò .   Àmọ Ọlọrun tiẹ tún ti ṣe ju ohun táwọn òpìtàn kò lágbára láti ṣe lọ  ó ti fọnà tí a lè gbà rójútùú hàn wá , gẹgẹ bí a óò ti rí i nínú àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àkíyèsí Schlabach bá àsọtẹlẹ wòlíì Dáníẹlì mu pé , ara Ilẹ Ọba Róòmù fúnra rẹ ni ẹni tí yóò gbapò rẹ yóò ti jáde wá .  Wo orí 4 àti 9 nínú ìwé Kíyè sí Àsọtẹlẹ Dáníẹlì ! , tí Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , tẹ jáde .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 5    Èèyàn gbọdọ fura gidigidi sí ọrọkọrọ tí ẹnì kàn tó ń ṣi agbára lò . . . bá sọ nípa ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá .   ÒPÌTÀN MICHAEL STANFORD LÓ SỌ BẸẸ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Olú Ọba Nero   Credit Line   Roma , Musei Capitolini   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ní gbogbo ìran ni  ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ    Àwọn Credit Line    The Conquerors ,  látọwọ Pierre Fritel .  Títí kan  láti apá òsì sí ọtún  : Ramses Kejì , Attila , Hannibal , Tamerlane , Julius Caesar  láàárín  , Napoléon Kìíní , Alẹkisáńdà Ńlá , Nebukadinésárì , àti Charlemagne .  Látinú ìwé The Library of Historic Characters and Famous Events , Ìdìpọ Kẹta , 1895 ; àwọn ọkọ òfuurufú : fọtò USAF  Bíbélì  Ṣó Yẹ Ká Gba Àwọn Ìtàn Inú Rẹ Gbọ ?  WỌN bá àwọn alákòóso wí .  Wọn na àwọn àlùfáà ní patiyẹ ọrọ .  Àwọn èèyàn gbáàtúù ò sì lọ lọfẹẹ fún ìwà ibi tí wọn hù .  Kódà , wọn kò fi àléébù tiwọn alára àti ẹṣẹ wọn bò .  Wọn wá wọn kiri wọn sì ṣenúnibíni sí wọn , wọn tiẹ pa àwọn kan lára wọn fún sísọ òtítọ àti kíkọ ọ sílẹ .  Àwọn wo tiẹ ni ?  Àwọn wòlíì inú Bíbélì ni , tí púpọ nínú wọn ní ipa tí wọn kó nínú kíkọ Ìwé Mímọ .  Mátíù 23 : 35 - 37 .  Nínú ìwé rẹ tó pè ní The Historian and History , Page Smith kọwé pé :  Bí wọn  àwọn Hébérù  ò ṣe fọrọ sábẹ ahọn sọ nípa àwọn tó jẹ èèyànkéèyàn láàárín wọn ni wọn ò ṣe fọrọ sábẹ ahọn sọ nípa àwọn tó jẹ alágbára nínú wọn , sí ara wọn àtàwọn tó jẹ ọtá wọn , nítorí pé Ọlọrun ń kíyè sí bí wọn ti ń ṣe àkọsílẹ náà , dípò kí wọn sì jèrè ohun kan tí wọn bá fi òtítọ pa mọ , àdánù ńlá gbáà ló máa jẹ tiwọn .   Smith tún kọwé pé  láìdàbí ìtòlẹsẹẹsẹ tí ń súni nípa àwọn ọjọ ìṣẹlẹ àwọn ọba tó jẹ jagunjagun ní Síríà tàbí ní Íjíbítì , àkọsílẹ nípa ìpọnjú àti ìṣẹgun àwọn ènìyàn tí Ọlọrun yàn . . . jẹ ìtàn kan tí ń gbádùn mọni .  Ọwọ àwọn òpìtàn Hébérù ti ba ohun ṣíṣe pàtàkì jù lọ nínú kíkọ ìṣẹlẹ pàtàkì sílẹ  ìyẹn ni sísọ nípa àwọn èèyàn tó gbé ayé lóòótọ , pẹlú gbogbo àṣìṣe àti àbààwọn tí wọn ní .   Àwọn òǹkọwé Bíbélì yìí tún lo ìṣọra gidigidi ní rírí sí i pé ohun tí àwọn kọ sílẹ péye .  Lẹyìn tí òǹkọwé Werner Keller ti fi àlàyé ẹkọ ìtàn àti ìwalẹpìtàn ṣe ìfọsíwẹwẹ Bíbélì , ó sọ nínú ọrọ tó fi ṣíde ìwé rẹ tó pè ní The Bible as History pé :  Lójú ọpọ jaburata ẹrí tó ṣeé gbára lé tó sì jẹ ojúlówó tó wà lárọọwọtó báyìí , . . . gbólóhùn kan yìí ṣì máa ń wá sí mi lọkàn ṣáá pé :  Nígbẹyìngbẹyín , Bíbélì tọnà !    Ìwé Ìtàn Gbígbéṣẹ Tó Ní Àwọn Ẹkọ Tó Lágbára  Èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn òǹkọwé Bíbélì ló jẹ àwọn ọkùnrin gbáàtúù  àwọn àgbẹ , olùṣọ àgùntàn , apẹja .  Síbẹ , ohun tí wọn fi nǹkan bí ẹgbẹjọ  1,600  ọdún kọ ti nípa lórí àwọn èèyàn ju bí ìwé èyíkéyìí mìíràn ti ṣe lọ , ì báà jẹ tàtijọ tàbí tòde òní .  Síwájú sí i , gbogbo ọnà ni wọn ti gbógun ti àwọn àkọsílẹ wọn , àmọ ìyẹn ò tu irun kan lára rẹ .  Lónìí , Bíbélì ni a lè kà bóyá lódindi tàbí lápá kan ní nǹkan bí ẹgbọkànlá  2,200  èdè  ìyẹn ju ti ìwé èyíkéyìí mìíràn lọ !  Kí ló mú Bíbélì tayọ lọlá tó bẹẹ ?  Àwọn ìtọka tó tẹ lé e yìí á ṣèrànwọ láti dáhùn ìbéèrè yẹn .   Gbogbo Ìwé Mímọ ni Ọlọrun mí sí , ó sì ṣàǹfààní fún kíkọni , fún fífi ìbáwí tọni sọnà , fún mímú àwọn nǹkan tọ , fún bíbániwí nínú òdodo , kí ènìyàn Ọlọrun lè pegedé ní kíkún , tí a mú gbára dì pátápátá fún iṣẹ rere gbogbo .   2 Tímótì 3 : 16 , 17 .   Gbogbo ohun tí a ti kọ ní ìgbà ìṣáájú ni a kọ fún ìtọni wa , pé nípasẹ ìfaradà wa àti nípasẹ ìtùnú láti inú Ìwé Mímọ , kí a lè ní ìrètí .   Róòmù 15 : 4 .   Nǹkan wọnyí ń bá a lọ ní ṣíṣẹlẹ sí wọn  àwọn ọmọ Ísírẹlì  gẹgẹ bí àpẹẹrẹ , a sì kọwé wọn kí ó lè jẹ ìkìlọ fún àwa  Kristẹni  tí òpin àwọn ètò àwọn nǹkan dé bá .   1 Kọríńtì 10 : 11 .  Bẹẹ ni o , Bíbélì jẹ ìwé táa gbé ga ju gbogbo àwọn ìwé yòókù lọ , nítorí pé ó jẹ àkọsílẹ tí Ọlọrun mí sí tó sì pa mọ nípa àwọn èèyàn tó wà láyé nígbà kan  àwọn kan tó múnú Ọlọrun dùn àtàwọn tí kò ṣe bẹẹ .  Kì í ṣe ìwé tó jẹ pé àwọn òfin ṣe èyí àti má ṣe èyí ló kúnnú rẹ , bẹẹ sì ni kì í ṣe àkójọ ìtàn dídùn láti dá àwọn ọmọdé lára yá .  Òótọ ni pé àwọn èèyàn ni Ọlọrun lò láti kọ ọ , àmọ ńṣe lèyí túbọ fi kún iyì Bíbélì , ó túbọ jẹ kó fani mọra , ìyẹn sì ti mú kó wọ àwọn tó ń kà á lọkàn láti ìrandíran .  William Albright tó jẹ awalẹpìtàn sọ pé :  Òye jíjinlẹ nípa ìwà rere àti nípa tẹmí tó wà nínú Bíbélì ṣì jẹ òtítọ lónìí gẹgẹ bó ti jẹ ní ẹgbẹrún ọdún méjì sí mẹta sẹyìn , èyí tó wá di ìṣípayá aláìlẹgbẹ tí Ọlọrun fún ènìyàn nípa lílo ìrírí ẹdá ènìyàn fúnra rẹ .   Láti ṣàpèjúwe bí Bíbélì ṣe wúlò ní gbogbo ìgbà , ẹ jẹ ká padà lọ sí ìbẹrẹpẹpẹ ìtàn ènìyàn  ibi tó jẹ pé Bíbélì nìkan ló lè mú wa débẹ  ká sì wá gbé àwọn ẹkọ pàtàkì kan yẹ wò látinú ìwé Jẹnẹsísì .  Àwọn Ẹkọ Àríkọgbọn Tó Bágbà Mu Látinú Ìtàn Ìgbàanì Kan  Lára àwọn ohun tí ìwé Jẹnẹsísì ṣí payá ni bí ìdílé aráyé ṣe bẹrẹ  orúkọ wọn , àtàwọn nǹkan mìíràn nípa wọn .  Lórí kókó yìí , kò tún sí ìwé ìtàn mìíràn tó tún sọ ojú abẹ níkòó bẹẹ .  Àmọ o wá lè béèrè pé ,  àǹfààní wo ló wà nínú mímọ nípa orírun wa ?   Àǹfààní tó ní pọ , nítorí Jẹnẹsísì jẹ ká mọ pé gbogbo ènìyàn  láìka àwọ ara wọn , ẹyà wọn , tàbí orílẹ - èdè tí wọn ti wá sí  gbogbo wọn ṣẹ látọdọ àwọn òbí kan , ìwé yẹn tipa bẹẹ mú ìpìlẹ èyíkéyìí tó lè wà fún ẹtanú ẹyà ìran kúrò .  Ìṣe 17 : 26 .  Jẹnẹsísì tún pèsè ìtọsọnà lórí ìwà rere .  Ó ní àkọsílẹ nípa Sódómù , Gòmórà , àtàwọn ìlú tó yí wọn ká , tí Ọlọrun pa wọn run nítorí ìṣekúṣe lílékenkà àwọn èèyàn tó ń gbé inú wọn .  Jud Ẹsẹ ìkeje ìwé Júúdà nínú Bíbélì sọ pé :  Sódómù àti Gòmórà àti àwọn ìlú ńlá tí ó yí wọn ká , lẹyìn tí  wọn  . . . ti ṣe àgbèrè lọnà tí ó pọ lápọjù , tí wọn sì ti jáde tọ ẹran ara lẹyìn fún ìlò tí ó lòdì sí ti ẹdá , a gbé wọn ka iwájú wa gẹgẹ bí àpẹẹrẹ akini - nílọ .   Ọlọrun kò fún àwọn èèyàn Sódómù àti Gòmórà ní òfin kankan lórí ìwà rere ; àmọ Ọlọrun fún wọn ni agbára ẹrí ọkàn gẹgẹ bó ti fún gbogbo ẹdá tó kù .  Ìdí rèé tí Ọlọrun fi lẹtọọ láti mú káwọn èèyàn náà jíhìn fún ohun tí wọn ṣe .  Bákan náà ni lónìí , Ọlọrun yóò mú kí gbogbo ẹdá ènìyàn dáhùn fun ohun tí wọn ṣe , yálà wọn tẹwọ gba Bíbélì Mímọ tí í ṣe Ọrọ rẹ tàbí wọn kọ láti ṣe bẹẹ .  2 Tẹsalóníkà 1 : 8 , 9 .  Kíkẹkọọ Látinú Ìtàn Àwọn Tó Là Á Já  Ère gbígbẹ kan tó wà lórí Ọwọn Bìrìkìtì ti Títù ní Róòmù ṣàpèjúwe bí àwọn ọmọ ogun Róòmù ṣe ń kó àwọn ohun èlò mímọ jáde nínú tẹńpìlì ní Jerúsálẹmù lẹyìn ìparun ìlú náà ní ọdún 70 Sànmánì Tiwa .  Ó lé ní mílíọnù kan àwọn Júù tí wọn pa .  Bó ti wù kó rí , àwọn Kristẹni tó jẹ onígbọràn là á já o , ọpẹlọpẹ ìkìlọ tí Jésù ti fún wọn ṣáájú pé :  Nígbà tí ẹ bá rí tí àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun adótini bá yí Jerúsálẹmù ká , nígbà náà ni kí ẹ mọ pé ìsọdahoro rẹ ti sún mọlé .  Nígbà náà ni kí àwọn tí ń bẹ ní Jùdíà bẹrẹ sí sá lọ sí àwọn òkè ńlá , kí àwọn tí wọn sì wà ní àárín rẹ fi ibẹ sílẹ , kí àwọn tí wọn sì wà ní àwọn ibi ìgbèríko má ṣe wọ inú rẹ ; nítorí pé ìwọnyí jẹ àwọn ọjọ fún pípín ìdájọ òdodo jáde .   Lúùkù 21 : 20 - 22 .  Dípò tí ìpọnjú tó wá sórí Jerúsálẹmù yìí ì bá fi wulẹ jẹ apá kan ìtàn lásán , ó jẹ ara òjìji ìpọnjú títóbi jù lọ tó máa bo gbogbo ayé mọlẹ pátápátá .  Àmọ o , bí i ti ìṣáájú , àwọn olùlàájá yóò wà .  Àwọn wọnyí ni a pè ní  ogunlọgọ ńlá . . . láti inú gbogbo àwọn orílẹ - èdè àti ẹyà àti ènìyàn àti ahọn .   Wọn  jáde wá láti inú ìpọnjú ńlá náà  nítorí ìgbàgbọ tí wọn ní nínú ẹjẹ Jésù tí a ta sílẹ  ìyẹn jẹ ìgbàgbọ kan tó dúró gbọn - in - gbọn - in tí wọn gbé ka àwọn ìṣẹlẹ tó ti kọjá tí wọn rí nínú Bíbélì àti àsọtẹlẹ .  Ìṣípayá 7 : 9 , 14 .  Àwọn Ìṣẹlẹ Inú Ìtàn Tí Kò Ní Padà Ṣẹlẹ Mọ Láé  Lónìí , a ń gbé ní àkókò tí Agbára Ayé Gẹẹsì òun Amẹríkà ń ṣàkóso , èyí tó gbẹyìn nínú àwọn agbára ayé tí Bíbélì sọ àsọtẹlẹ wọn .  Nípa yíyẹ àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá wò , a rí i pé ohun tó ṣẹlẹ sáwọn ti ìṣáájú ń bọ wá ṣẹlẹ sóun náà , ó gbọdọ wá sópin .  Àmọ lọnà wo ?  Gẹgẹ bí Bíbélì ti sọ , ó dájú pé ọnà tí agbára ayé yìí máa fi wá sópin kò ní aláfijọ .  Ní títọka síwájú sí ọdún 1914 Sànmánì Tiwa , Dáníẹlì 2 : 44 sọ nípa àwọn agbára òṣèlú náà , tàbí àwọn  ìjọba  yẹn pé :  Ní ọjọ àwọn ọba wọnyẹn , Ọlọrun ọrun yóò gbé ìjọba kan kalẹ èyí tí a kì yóò run láé .  Ìjọba náà ni a kì yóò sì gbé fún àwọn ènìyàn èyíkéyìí mìíràn .  Yóò fọ ìjọba wọnyí túútúú , yóò sì fi òpin sí gbogbo wọn , òun fúnra rẹ yóò sì dúró fún àkókò tí ó lọ kánrin .   Dájúdájú , Ìjọba Ọlọrun  ìyẹn ìṣàkóso tọrun tí Kristi Jésù jẹ aṣáájú rẹ  yóò mú gbogbo àpá èyíkéyìí ti ìṣàkóso aninilára ẹdá ènìyàn kúrò ní Amágẹdọnì , ìyẹn á jẹ òtéńté fún  ìpọnjú ńlá  táa mẹnu kàn níṣàájú .  Lẹyìn ìgbà yẹn , Ìjọba yìí ni  a kì yóò gbé fún àwọn ènìyàn èyíkéyìí mìíràn ,  èyí tó túmọ sí pé a kò ní ṣẹgun rẹ láé tàbí mú un kúrò .  Àgbègbè ìṣàkóso rẹ yóò jẹ  dé òpin ilẹ ayé .   Sáàmù 72 : 8 .  Nígbẹyìngbẹyín , ìwà òǹrorò tó máa ń ṣẹlẹ léraléra nítorí ìjẹgàba ìsìn èké , ètò ìṣèlú agbonimọlẹ , àti ètò ìṣòwò oníwọra yóò dópin .  Sáàmù 72 : 7 ṣèlérí pé :  Olódodo yóò rú jáde , àti ọpọ yanturu àlàáfíà títí òṣùpá kì yóò fi sí mọ .   Ìfẹ tó jẹ ànímọ títayọ tí Ọlọrun ní ni yóò gba ayé kan , kì í ṣe ìmọtara - ẹni - nìkan àti ìgbéraga .  Jésù sọ pé :  Ẹ nífẹẹ ara yín .   Nígbà tí òpìtàn Will Durant ń sọrọ nípa èyí , ó ní :  Àbárèbábọ ohun tí mo rí kọ nínú àwọn àlámọrí ènìyàn rí gẹlẹ pẹlú ọrọ Jésù . . . .  Ìfẹ ni ohun tó dára jù lọ nínú ayé .   Ìfẹ tí Ọlọrun ní fún ẹdá ènìyàn ló sún un láti mí sí kíkọ Bíbélì .  Bíbélì nìkan ló tànmọlẹ sí ohun to ti ṣẹlẹ kọjá , tó ń ṣẹlẹ lọwọ , àti èyí tí yóò ṣẹlẹ lọjọ iwájú .  Dákun , jọwọ , tẹwọ gba ìsọfúnni tí ń fúnni ní ìyè tó wà nínú rẹ nípa wíwá àkókò láti fi kẹkọọ Bíbélì .  Kí èyí lè ṣeé ṣe , àti ní ìgbọràn sí àṣẹ Jésù , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń wàásù  ìhìn rere ìjọba  Ọlọrun fáwọn aládùúgbò wọn .  Láìpẹ , ìhìn rere yìí kò tún ní jẹ àsọtẹlẹ mọ , yóò di ara ìtàn tó ti ṣẹlẹ kọjá .  Mátíù 24 : 14 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 9    Nígbẹyìngbẹyín , Bíbélì tọnà !   WERNER KELLER   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 11    Òye jíjinlẹ nípa ìwà rere àti nípa tẹmí tó wà nínú Bíbélì . . . ṣì jẹ òtítọ lónìí gẹgẹ bó ti jẹ ní ẹgbẹrún ọdún méjì sí mẹta sẹyìn .   WILLIAM ALBRIGHT TÓ JẸ AWALẸPÌTÀN   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Òkúta Móábù : Àkọsílẹ Ọba Méṣà nípa ìjà tó ṣẹlẹ láàárín Móábù àti Ísírẹlì wà lára rẹ , ó ní oríṣiríṣi orúkọ àwọn ibi tí Bíbélì dárúkọ , àti orúkọ Ọlọrun tí wọn fi lẹtà Hébérù ìgbàanì kọ .   Credit Line   Musée du Louvre , Paris .  Owó dínárì onífàdákà : Ẹdà rẹ tí wọn mú jáde ní ère àti àkọlé Késárì Tìbéríù lára .  Ìwé Ìtàn Nábónídọsì : Àkọsílẹ tí wọn fín sára òkúta tó ń jẹrìí sí ìṣubú Bábílónì sọwọ Kírúsì lójijì .   Credit Line   Iléeṣẹ British Museum ló fún wa láṣẹ láti ya fọtò yìí .  Ẹlà òkúta : Ó ní orúkọ Pọńtíù Pílátù ní èdè Látìn .   Credit Line   Fọtò  Israel Museum , Jerúsálẹmù ; nípasẹ ìyọǹda onínúure Israel Antiquities Authority .  Àkájọ Ìwé Òkun Òkú ló wà lẹyìn wọn : Àyẹwò àyọkà kan nínú ìwé Aísáyà fi hàn pé ìwé yìí wà digbí láìsí ìyípadà kankan fún ẹgbẹrún ọdún tí wọn ti ń fi ọwọ ṣe àdàkọ rẹ .   Credit Line   Shrine of the Book , Israel Museum , Jerúsálẹmù .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ère gbígbẹ kan tó wà lórí Ọwọn Bìrìkìtì ti Títù jẹrìí sí ìparun Jerúsálẹmù ní ọdún 70 Sànmánì Tiwa   Credit Line   Soprintendenza Archeologica di Roma  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Máa Lọ Sáwọn Ìpàdé Ìjọ ?   MO MÁA ń lọ sí ṣọọṣì tẹlẹ , àmọ ń kìí lọ mọ báyìí .    Kò dìgbà téèyàn bá lọ sí ṣọọṣì kó tó lè sin Ọlọrun , o lè sìn ín níbikíbi tó bá wù ọ .    Mo gba Ọlọrun àti Bíbélì gbọ , àmọ mi ò gbà pé ó pọndandan kéèyàn lọ sí ṣọọṣì .   Ṣé ìwọ náà ti gbọ àwọn gbólóhùn bí èyí rí ?  Ńṣe ni iye àwọn èèyàn tí wọn ń sọ irú gbólóhùn báwọnyí túbọ ń pọ sí i , pàápàá jù lọ nílẹ aláwọ funfun .  Àwọn èèyàn tí wọn máa ń lọ sí ṣọọṣì tẹlẹ kò rò pé ó tún pọndandan láti lọ mọ .  Kí tiẹ ni Bíbélì sọ nípa lílọ sí ṣọọṣì ?  Ọrọ náà  ṣọọṣì  àti  àwọn ìjọ  ni a lò níye ìgbà tó ju àádọfà lọ nínú ìtumọ Bíbélì King James Version .  Àwọn Bíbélì mìíràn sì tún lo àwọn gbólóhùn wọnyí .  Ọrọ Gíríìkì náà tí a túmọ sí  ìjọ  láìlábùlà túmọ sí  kíké síni ,  tàbí , lédè mìíràn àwọn ènìyàn tó péjọ .  Fún àpẹẹrẹ , ìwé Ìṣe 7 : 38 , Bibeli Mimọ sọ pé Mósè  wà ninu ijọ ni ijù ,  ìyẹn ni pé ó wà láàárín orílẹ - èdè Ísírẹlì tó péjọ .  Ìwé Mímọ tún sọ níbòmíràn pé  inunibini nla kan dide si ijọ ,  èyí tó ń tọka sí àwùjọ àwọn Kristẹni tí wọn wà ní Jerúsálẹmù .  Nínú ọkan lára àwọn lẹtà tí Pọọlù kọ , ó kí  ìjọ inu ile  Fílémónì  ,  ìyẹn ìjọ tó ń pàdé pọ níbẹ .  Fílémónì 2 , Bibeli Mimọ .  Ó hàn gbangba pé , ọrọ náà  ìjọ  gẹgẹ bí a ti lò ó nínú Bíbélì dúró fún àwùjọ àwọn olùjọsìn , kì í ṣe ibi ìjọsìn .  Clement ti Alẹkisáńdíríà tó jẹ olùkọni nípa ẹsìn ní ọrúndún kejì kín èyí lẹyìn , ó kọwé pé :  Ohun tí èmi ń pè ní Ìjọ kì í ṣe ibi tí àwọn ènìyàn péjọ sí bí kò ṣe àwọn ènìyàn àyànfẹ tí wọn péjọ .   Bọràn bá tiẹ rí bẹẹ , ṣé dandan ni pé káwọn Kristẹni péjọ sí ibì kan ní pàtó tàbí sínú ilé kan kí Ọlọrun tó lè tẹwọ gba ìjọsìn wọn ?  Bí Wọn Ṣe Ń Jọsìn ní Orílẹ Èdè Ísírẹlì  Òfin Mósè béèrè pé kí gbogbo àwọn ọkùnrin Júù máa kóra jọ pọ síbì kan pàtó fún ayẹyẹ mẹta ọtọọtọ lọdọọdún .  Ọpọ àwọn obìnrin àtàwọn ògo wẹẹrẹ sì máa ń pésẹ pẹlú .  Àwọn àkókò kan wà tí àwọn àlùfáà àti àwọn ọmọ Léfì kọ àwọn ènìyàn tó péjọ lẹkọọ , tí wọn sì ka Òfin Ọlọrun fún wọn .   Wọn ń làdí rẹ , wọn sì ń fi ìtumọ sí i ; wọn sì ń mú kí ìwé kíkà náà yéni .   Ìlànà tí Ọlọrun fi lélẹ nípa àwọn ọdún Sábáàtì ni pé :  Pe àwọn ènìyàn náà jọpọ , àwọn ọkùnrin àti àwọn obìnrin àti àwọn ọmọ kéékèèké àti àtìpó tí ó wà nínú àwọn ẹnubodè rẹ , kí wọn bàa lè fetí sílẹ àti kí wọn bàa lè kẹkọọ , bí wọn yóò ti máa bẹrù Jèhófà Ọlọrun yín , kí wọn sì kíyè sára láti mú gbogbo ọrọ òfin yìí ṣe .   Diutarónómì 31 : 12 .  Inú tẹńpìlì tó wà ní Jerúsálẹmù nìkan lèèyàn ti lè rú ẹbọ sí Ọlọrun kónítọhún sì tún gba ìtọni látọdọ àwọn àlùfáà .  Nígbà tó yá , wọn ṣètò àwọn ilé mìíràn téèyàn ti lè jọsìn ní Ísírẹlì , ìyẹn làwọn sínágọgù .  Àwọn wọnyí jẹ ibi téèyàn ti lè ka Ìwé Mímọ tó sì tún lè ti gbàdúrà .  Pẹlú gbogbo èyí , tẹńpìlì tó wà ní Jerúsálẹmù ni olórí ibi ìjọsìn .  Ohun tí òǹkọwé Bíbélì náà Lúùkù kọ jẹ ká lóye èyí .  Ó sọ nípa obìnrin arúgbó kan tórúkọ rẹ ń jẹ Ánà , ẹni tó jẹ pé  kì í pa wíwà ní tẹńpìlì jẹ , tí ń ṣe iṣẹ ìsìn ọlọwọ lóru àti lọsàn - án pẹlú ààwẹ àti ìrawọ ẹbẹ .   Ṣíṣe ìjọsìn tòótọ pẹlú àwọn ẹlòmíràn ni Ánà gbájú mọ nínú ìgbésí ayé rẹ .  Ipa ọnà kan náà yìí sì ni àwọn Júù mìíràn tí wọn bẹrù Ọlọrun tẹ lé .  Ìjọsìn Tòótọ Lẹyìn Tí Kristi Kú  Àwọn ọmọlẹyìn Jésù ò sí lábẹ Òfin Mósè mọ lẹyìn tí Jésù ti kú , bẹẹ sì ni kò jẹ dandan pé kí wọn lọ jọsìn ní tẹńpìlì mọ .  Síbẹ , wọn ṣì ń kóra jọ pọ láti gbàdúrà àti láti kẹkọọ Ọrọ Ọlọrun .  Kò sí pé wọn kọ àwọn ilé fàkìà - fakia fún ìjọsìn , kàkà bẹẹ àwọn ilé àdáni àti àwọn ibi tí èrò pọ sí ni wọn ń lò .  Kò sí àṣà àtọwọdọwọ tàbí ṣekárími aláyẹyẹ ìsìn nínú àwọn ìpàdé táwọn Kristẹni ọrúndún kìíní ṣe , kàkà bẹẹ wọn jẹ kí ọnà tí wọn gbà ṣe wọn rọ àwọn èèyàn lọrùn .  Pẹlú bí ìwà táwọn èèyàn ń hù ní Ilẹ Ọba Róòmù ṣe burú jáì tó , ńṣe làwọn ìlànà Bíbélì táwọn Kristẹni ń kọ ní àwọn ìpàdé wọn mú wọn yàtọ gédégbé sí àwọn èèyàn mìíràn .  Kódà , ńṣe làwọn aláìgbàgbọ tí wọn wá sípàdé náà fún ìgbà àkọkọ polongo pé :  Ọlọrun wà láàárín yín ní ti tòótọ .   Bẹẹ ni , Ọlọrun wà láàárín wọn ní tòótọ .   Nítorí náà , ní tòótọ , àwọn ìjọ ń bá a lọ ní fífìdímúlẹ gbọn - in nínú ìgbàgbọ àti ní pípọ sí i ní iye láti ọjọ dé ọjọ .   Ìṣe 16 : 5 .  Ǹjẹ Kristẹni kan nígbà yẹn ì bá ti rí ìtẹwọgbà Ọlọrun ká sọ pé inú àwọn tẹńpìlì àwọn kèfèrí ló ti ń jọsìn tàbí kó jẹ pé ńṣe ló ń jọsìn fúnra rẹ ?  Bíbélì fúnni ní ìtọsọnà tó ṣe kedere lórí ọràn yìí : Àwọn olùjọsìn tí a tẹwọ gbà gbọdọ di apá kan ṣọọṣì tòótọ kan ṣoṣo náà , tàbí ìjọ , ìyẹn àwọn olùjọsìn tòótọ tó jẹ  ara kan .   Àwọn wọnyí ni àwọn ọmọlẹyìn Jésù tòótọ , tí a mọ sí àwọn Kristẹni .  Éfésù 4 : 4 , 5 ; Ìṣe 11 : 26 .  Lóde Òní Ńkọ ?  Dípò tí Bíbélì ì bá fi gbà wá níyànjú láti jọsìn nínú ìjọ , ohun tó sọ fún wa ni pé ká jọsìn pẹlú ìjọ ,  ìjọ Ọlọrun alààyè ,  àwọn ènìyàn tí wọn ń  jọsìn ní ẹmí àti òtítọ .   Àwọn ìpàdé ìsìn tí Ọlọrun fọwọ sí gbọdọ kọ àwọn ènìyàn ní  ìṣe ìwà mímọ àti àwọn iṣẹ ìfọkànsin Ọlọrun .   Wọn ní láti ran àwọn tó bá péjọ lọwọ láti di Kristẹni tó dàgbà dénú , tó lè  fi ìyàtọ sáàárín ohun tí ó tọ àti ohun tí kò tọ .   Hébérù 5 : 14 .  Àpẹẹrẹ àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní ni àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń tiraka láti tẹ lé .  Àwọn ìjọ wọn tí iye rẹ lé ní ọkẹ mẹrin ààbọ ó lé egbèje  91,400  máa ń péjọ déédéé láti kẹkọọ Bíbélì kí wọn sì fún ara wọn níṣìírí lẹnì kìíní - kejì , wọn ń ṣe èyí láwọn Gbọngàn Ìjọba , ní ilé àdáni , àtàwọn ibòmíràn tí wọn lè kóra jọ sí .  Ohun tí wọn ń ṣe yìí wà ní ìbámu pẹlú ọrọ tí àpọsítélì Pọọlù sọ pé :  Ẹ sì jẹ kí a gba ti ara wa rò lẹnì kìíní - kejì láti ru ara wa sókè sí ìfẹ àti sí àwọn iṣẹ àtàtà , kí a má máa kọ ìpéjọpọ ara wa sílẹ .   Hébérù 10 : 24 , 25 .   Wọn Yóò Fi Idà Wọn Rọ Abẹ Ohun Ìtúlẹ   Nígbà Wo ?  ÈRE kan tí igba ojú mọ tó wà lójúde àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ní Ìlú New York , ń ṣàpèjúwe ọkùnrin kan tó ń fi idà rọ abẹ ohun ìtúlẹ .  Ère yìí dá lórí àsọtẹlẹ Bíbélì tó wà nínú ìwé Aísáyà orí kejì , ẹsẹ kẹrin , àti Míkà orí kẹrin , ẹsẹ kẹta .  Àmọ báwo àti ìgbà wo ni àwọn ọrọ wọnyí máa ní ìmúṣẹ ?  Láìpẹ yìí , ìròyìn kan nínú ìwé ìròyìn The New York Times gbé àkọlé kan rù tó sọ pé ,  Ohun Èèlò Ìjà Ogun Tí A Ń Tà Lágbàáyé Tí Ròkè Lálá Dórí Ọgbọn Bílíọnù Dọlà  !  Ní ọdún 1999 , àwọn wo ni òléwájú nínú títa àwọn ohun èèlò ìjà ogun tó pọ jàńtìrẹrẹ yìí ?  Orílẹ Èdè Amẹríkà ló ṣáájú , ó ta èyí tí owó rẹ lé ní bílíọnù mọkànlá dọlà .  Orílẹ - èdè Rọṣíà ló ṣe ipò kejì , òun ta ohun tó dín sí ìlàjì iye tí Amẹríkà tà .  Síbẹ , iye tí Rọṣíà tà yìí fẹrẹẹ tó ìlọpo méjì iye tó tà ní ọdún 1998 .  Lẹyìn èyí ló kan orílẹ - èdè Jámánì , China , ilẹ Faransé , ilẹ Gẹẹsì , àti Ítálì .  Ìròyìn náà ń báa lọ pé :  Gan - an gẹgẹ bó ṣe máa ń rí tẹlẹ , nǹkan bí ìdá méjì nínú ìdá mẹta àwọn èèlò ìjà ogun tí wọn tà yìí ló jẹ pé àwọn orílẹ - èdè tí wọn ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà ni wọn tà wọn fún .   Lẹyìn ogun àgbáyé méjì ọtọọtọ àtàwọn ogun pàtàkì mìíràn tó ti wáyé ní ọrúndún ogún , tó jẹ pé ọgọrọọrún mílíọnù èèyàn ló kú tí ọpọ sì fara pa , èyí mú kéèyàn béèrè pé ,  Ìgbà wo làwọn orílẹ èdè máa tó bẹrẹ sí lépa àlàáfíà dípò ogun jíjà ná ?   Bíbélì jẹ kó yé wa pé lílépa àlàáfíà yìí yóò jẹ ní  apá ìgbẹyìn àwọn ọjọ .   Ká sọ tòótọ , àsọtẹlẹ yìí ti ń ní ìmúṣẹ lọwọlọwọ , níwọn bí èyí tó fẹrẹẹ tó mílíọnù mẹfà àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti di ẹni  tí a kọ láti ọdọ Jèhófà .   Àbájáde rẹ sì ni pé wọn ní  àlàáfíà tó pọ yanturu .   Aísáyà 54 : 13 .  Láìpẹ , Jèhófà yóò fòpin sí gbogbo ohun èèlò tí wọn fi ń jagun , ogun àtàwọn arógunyọ yóò dópin , nítorí pé Jèhófà yóò  run àwọn tí ń run ilẹ ayé .   Bóo bá fẹ láti mọ púpọ sí i nípa ìyípadà àgbàyanu yìí , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ tàbí kí o kọwé ránṣẹ sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí táa tò sí ojú ewé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .  Ìṣípayá 11 : 18 .  Ìgbádun Tó Wà Nínú Wíwo Ẹyẹ  AYÉ ì bá má dùn tó báyìí ká ní kò sáwọn ẹyẹ !  Bí wọn ṣe máa ń súfèé , bí wọn ṣe máa ń kọrin , bí wọn ṣe láwọ oríṣiríṣi àti bí wọn ṣe máa ń fò  gbogbo èyí fi kún oríṣiríṣi àwọn ohun tó mú kí ìgbésí ayé lẹwà .  Ṣùgbọn , ẹẹmelòó la tiẹ máa ń dúró láti fetí sí wọn ká sì wò wọn ?  Bó bá jẹ ìgboro lò ń gbé , tí kòó - kòó jàn - án jàn - án ìgbésí ayé ojoojúmọ àti ariwo ojú pópó yí ọ ká , o tiẹ lè máà ṣàkíyèsí àwọn ẹyẹ tí wọn wà ládùúgbò rẹ .  Ká tiẹ ní ìgbèríko lo ń gbé pàápàá , ó rọrùn láti fojú pa wọn rẹ .  Àmọ ṣé wàá fẹ láti túbọ wo àwọn ẹyẹ tí wọn wà lágbègbè rẹ dáadáa sí i ?  O lè rí wọn wò dáadáa bóo bá gbé ohun tí wọn fi ń fẹyẹ lóúnjẹ sẹyìnkùlé rẹ , kó má jìnnà sójú fèrèsé o .  Lẹyìn náà , gbogbo ohun tóo nílò kò ju awò awọnàjíjìn àti kámẹrà tó lè fa nǹkan sún mọ tòsí , kóo sì wá fara balẹ díẹ !  Rí i pé o ní ọpọ fíìmù tí agbára ìyàwòrán wọn pọ lárọọwọtó àti ìwé tó ṣàpèjúwe oríṣiríṣi ẹyẹ kóo ba lè dá wọn mọ .  Lẹyìn náà , máa wò wọn , fetí sí wọn , kóo sì gbádùn wọn !  Wíwo Ayé  Àwọn Ògo Wẹẹrẹ Àtàwọn Ajá  Gẹgẹ bí ìròyìn kan tó wà nínú ìwé ìròyìn El Universal ti Ìlú Mẹsíkò ṣe sọ , àwọn ògo wẹẹrẹ tí wọn bá fi sílẹ láìsí àbójútó níbi tájá wà , wà nínú ewu kí ajá bù wọn jẹ .  Ìròyìn náà sọ pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ pé àwọn ọmọdé ló máa ń fa ìgbéjàkò náà ní gbogbo ìgbà , tí ajá náà yóò sì jà láti gbèjà ara rẹ .   Láàárín ọdún márùn - ún tó kọjá , ilé ìwòsàn kan ní Mẹsíkò tọjú àwọn ọmọdé mẹrìndínlọgbọn lé nírínwó  426  tí ajá bù jẹ .  Ìdá méjìlá nínú ọgọrùn - ún lára àwọn ọmọdé tí ajá bù jẹ yìí ló jẹ pé àpá tí ajá náà dá sí wọn lára kò lè parẹ láéláé .  Ìròyìn náà wá rọ àwọn òbí láti jẹ káwọn ọmọ wọn mọ àwọn ohun pàtàkì tí ajá kórìíra , ìyẹn ni pé : Má ṣe fọwọ kan àwọn ohun ìṣeré ajá , má ṣe fọwọ kan ilé wọn tàbí kóo máa fi ohun tí wọn fi ń jẹun ṣeré ; má ṣe sún mọ ajá nígbà tó bá ń jẹun tàbí tó bá ń sùn ; má fà á nírù tàbí gùn ún bí ẹṣin .  Ìṣòro Gbígbẹmí Ara Ẹni ní Japan  Ọpọ àwọn ará Japan ló ń sọ pé ,  ó dà bí ẹni pé ilẹ Japan ò rọwọ mú mọ  kò sì tún  mọ ohun tó ń ṣe mọ ,  bóyá ètò ọrọ ajé tí kò rí bó ṣe yẹ kó rí ló fà á .  Ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé ohun tó ṣẹlẹ yìí ti mú káwọn èèyàn máa  gbẹmí ara wọn lọ ràì láti nǹkan bí ọdún mẹwàá sẹyìn .   Ìwé ìròyìn náà fi kún un pé :  Ní àwùjọ kan tí nǹkan tètè máa ń ti èèyàn lójú , àìníṣẹlọwọ tó gogò ti sọ ọpọ ọkùnrin dẹni tó soríkọ , wọn ti joyè alárìnká , tí wọn sì máa ń kúrò nílé látàárọ dalẹ káwọn èèyàn lè rò pé wọn níṣẹ gidi kan lọwọ .   Nígbà táwọn kan bá ṣàníyàn títí tí ìtìjú sì mú wọn , wọn á wá bẹrẹ sí ronú pé ikú yá ju ẹsín lọ , káwọn kúkú gbẹmí ara àwọn .  Ọmọwé Yukio Saito sọ pé :  Àwọn èèyàn ò nírètí .  Wọn ò ní nǹkankan tí wọn ń lépa pé kọwọ àwọn tẹ lọjọ iwájú , bí ìgbà tí gbogbo nǹkan sì túbọ ń dojú rú lọrọ jọ lójú wọn . . . .  Gbígbẹmí ara ẹni ti wá ń gbèèràn bíi pápá tí ń jó nígbà ọyẹ .   Kíkó sẹnu ọkọ ojú irin ti wá wọpọ bí eléèmọ .  Ọnà àtikápá ìṣòro yìí ló mú kí ilé iṣẹ ọkọ ojú irin kan lọ fi ọdà aláwọ ewé kun àwọn ojú irin tí ọkọ rélùwéè máa ń gbà kọjá , láti lè mú kí ẹni tó fẹ gbẹmí ara rẹ náà yí èrò rẹ padà , bákan náà ni ilé iṣẹ yìí tún ri àwọn dígí sí ẹgbẹ méjèèjì ọnà ojú irin tí ọkọ rélùwéè máa ń gbà láti lè mú kí ẹnì kan tó fẹ fò jánà láti pa ara rẹ dúró díẹ kí ó sì tún orí rẹ rò .  Ilé iṣẹ yìí tún ti gé gbogbo ẹka igi àti ewé tó wà lẹbàá ọnà ọkọ rélùwéè kẹni tó fẹ gbẹmí ara rẹ náà máa baà ríbi sá pa mọ sí .  Àmọ o , àwọn ògbógí ti sọ pé láìjẹ pé ètò ọrọ ajé orílẹ èdè náà bá kọfẹ padà , pàbó ni gbogbo akitiyan yìí máa já sí .  Èdè Àìyedè àti Ìgbéyàwó  Ìwé ìròyìn Time sọ pé ìwádìí tuntun kan tí Andrew Christensen ti Yunifásítì California tó wà ní Los Angeles ṣe fi hàn pé  àwọn tọkọtaya tí wọn kò bá le koko mọra wọn jù tó sì jẹ pé ìtùnbí - ìnùbí ni wọn fi ń yanjú èdè àìyedè tí wọn bá ní , ni ìgbéyàwó wọn máa ń kẹsẹ járí jù lọ .   Nígbà tó jẹ pé ńṣe ni iyàn jíjà túbọ máa ń mú kí èdè àìyedè túbọ le sí i .  Máa Sùn Dáadáa  Ọgbẹni Stanley Coren , tó jẹ afìṣemọrònú ní Yunifásítì British Columbia sọ pé :  Àwùjọ tiwa yìí jẹ ọkan ti a fi oorun dù lọnà tó léwu .   Àìsun oorun tó bó ṣe yẹ wà lára ohun tó fa jàǹbá runlérùnnà tó ṣẹlẹ ní Erékùṣù Three Mile , òun náà ló sì tún fa ti ọkọ ojú omi agbépo Exxon Valdez , tí epo tó gbé tú dànù .  Ìwé ìròyìn Macleans ti Kánádà sọ pé , iye jàǹbá ọkọ tí títòògbé ń fà ní Àríwá Orílẹ - Èdè Amẹríkà lọdọọdún lé ní ọkẹ márùn - ún  100,000  .  Ògbógí kan nípa oorun sísùn ní Yunifásítì Stanford , Dókítà William Dement wá kìlọ pé :  Àwọn èèyàn ò mọ ní ti gidi bó ṣe yẹ kí oorun tí wọn máa sùn pọ tó .   Béèyàn bá fẹ máa sùn dáadáa , àwọn olùṣèwádìí dámọràn pé : Máà jẹ kí jíjẹ oúnjẹ alẹ rẹ dín ní wákàtí mẹta sígbà tóo máa lọ sùn .  Máa sùn kóo sì máa jí ní àkókò kan náà lójoojúmọ .  Má ṣe gbé tẹlifíṣọn tàbí ẹrọ kọǹpútà sínú iyàrá tí o ń sùn .  Má ṣe mu kaféènì , ọtí líle , tàbí tábà .  Wọ ìbọsẹ kí àtẹlẹsẹ rẹ lè móoru nígbà tóo bá sùn .  Fi omi tó lọ wọọrọwọ ṣanra kóo tó lọ sùn .  Máa ṣe eré ìmárale lójoojúmọ  kì í ṣe nígbà tóo bá ti fẹ sùn ṣá o .  Ìwé ìròyìn Maclean wá sọ ní paríparì rẹ pé :  Bí o kò bá rí oorun sùn , dìde kóo wá nǹkankan ṣe .  Bóo bá rí i pé ó ti wá rẹ ọ dáadáa , ìgbà náà ni kóo padà lọ sùn , kóo sì dìde ní àkókò tóo máa ń jí tẹlẹ .   Ìmọtótó Ilé Ìdáná Ń Borí Àrùn  Ìwé ìròyìn The Vancouver Sun ti Kánádà sọ pé ,  omi ìṣídọtí ni ọgbàgbà tó lè gbà ọ  lọwọ àwọn kòkòrò àrùn tí wọn máa ń fara pamọ sí ilé ìdáná táa ń lò déédéé .  Ìwé ìròyìn ọhún fúnni láwọn àbá tó tẹ lé e yìí : Po ọgbọn mìlílítà omi ìṣídọtí mọ lítà mẹrin omi lílọwọọrọ , kì í ṣe gbígbóná o .  Bóo bá lo omi gbígbóná , ńṣe ló máa mú kí omi ìṣídọtí náà bá ooru jáde .  Ki aṣọ tó mọ tónítóní sínú omi tí o ti pò yìí kí o sì fi nu orí ibi ti o ti ń dáná .  Jẹ kí atẹgùn fẹ sí ilé ìdáná náà kó bàa lè gbẹ .  Bóo bá jẹ kí atẹgùn fẹ sí omi ìṣídọtí tóo fi nu ilé ìdáná rẹ yìí , yóò jẹ káwọn kòkòrò púpọ sí i kú .  Fi omi gbígbóná tóo ti po ọṣẹ mọ fọ àwọn àwo rẹ , lẹyìn náà kóo rẹ wọn sínú omi tóo ti pò pẹlú omi ìṣídọtí láti lè pa àwọn kòkòrò wọn .  Kò sí ràlẹrálẹ kẹmíkà kankan tó máa ṣẹ kù lára àwọn àwo yẹn lẹyìn tí wọn bá ti gbẹ .  Máa fọ kànrìnkàn , aṣọ tóo fi ń nu àwo , àtàwọn búrọọṣì tóo fi ń fọ nǹkan lójoojúmọ , sì fi àpòpọ omi ìṣídọtí àti omi tó lọ wọọrọ ṣàn wọn .  Máa fọ ọwọ rẹ dáadáa , pàápàá abẹ àwọn èékánná kí o lè dín ewu fífi ọwọ ara rẹ kó àìsàn sínú oúnjẹ rẹ kù .  Àwọn Èdè Táa Ń Wu Léwu  Ní gbogbo Amẹríkà , Mẹsíkò nìkan làwọn èèyàn tó pọ jù lọ ti ń sọ èdè àbínibí .  Ní àfikún sí i , báa bá ti mú Íńdíà àti China , Mẹsíkò ló ṣe ipò kẹta báa bá ka àwọn èdè àbínibí táwọn èèyàn tó pọ jù lọ ṣì ń sọ lágbàáyé .  Ìwé ìròyìn The News ti ìlú Mẹsíkò sọ pé , púpọ lára àwọn èdè wọnyí ló ti ń parẹ .  Rafael Tovar y de Teresa tó jẹ olùdarí Ìgbìmọ Tó Wà fún Àṣà àti Ohun Ìṣẹǹbáyé ṣàlàyé pé , nínú èdè ìbílẹ tó fi díẹ dín sí ọgọrùn - ún táwọn èèyàn ń sọ ní Mẹsíkò níparí ọrúndún kọkàndínlógún , ìwọnba méjìlélọgọta péré ló ṣẹ kù báyìí .  Mẹrìndínlógún lára ìwọnba tó ṣẹ kù yìí ló sì jẹ pé iye àwọn èèyàn tó ń sọ wọn kò tó ẹgbẹrún .  Ohun kan tó ń dáyà foni ni pé , bí àwọn èdè yìí bá lọ láú , kò sẹni tó máa mọ orúkọ tí wọn ń pe àwọn igi lédè ìbílẹ mọ , yóò sì wá di pé kò sẹni tó máa mọ bí wọn ṣe ń fi àwọn igi wọnyí wo àìsàn .  Bóo Bá Fẹ Lúwẹẹ , Má Mutí O  Gẹgẹ bí Dókítà Klaus Wilkens tó jẹ ààrẹ Ẹgbẹ Agbẹmílà ti Jámánì ṣe sọ , ní ọdún 1998 , èyí tó pọ jù lọ lára àwọn tó kú sómi ní Jámánì ló jẹ pé  ńṣe ni wọn mu ọtí líle kọjá ààlà .   Ìwé ìròyìn nípa ìlera tó ń jẹ Apotheken Umschau náà tún sọ pé ní ọdún 1998 , irínwó ó lé mẹtàdínlọgọrin  477  jàǹbá àwọn tó kú sómi ló ṣẹlẹ ní orílẹ èdè Jámánì .  Mímu ọtí líle àti lílọ lúwẹẹ léwu , nítorí pé ọtí líle ò ní jẹ kéèyàn lè ṣàkóso ara rẹ àtàwọn iṣu ẹran ara dáadáa , bákan náà láá jẹ kéèyàn máa ronú pé òun lè ṣe àwọn nǹkan tágbára rẹ ò ká .  Èyí ló mú kí ẹgbẹ agbẹmílà ṣe kìlọkìlọ pé :  Bóo bá fẹ lúwẹẹ , má mutí o !   Pa Kòkòrò Kóo Gbowó  Ìwé ìròyìn The Times of India sọ pé ẹka tó ń bójú tó igbó ìjọba ní ìpínlẹ Uttar Pradesh lórílẹ - èdè Íńdíà , ti ké gbàjarè sáwọn èèyàn láti gbógun ti àwọn kòkòrò hoplo oníyẹẹ tí wọn ò gùn ju sẹǹtímítà méjì àtààbọ lọ , tí wọn fẹ ba igbó kan tí igi sal tó wà nínú rẹ tó nǹkan bí ọkẹ méjìlélọgbọn ó lé ẹgbàárùn - ún  650,000  jẹ .  Pẹlú bí àwọn kòkòrò yìí ṣe pọ sí i lẹnu àìpẹ yìí , àfàìmọ kí wọn má run ẹyà igi yìí o .  Ńṣe làwọn kòkòrò yìí máa ń lu ihò fóó - fòò - fó sára èèpo àti ìtì igi yìí , tí èyí yóò sì mú kí igi náà gbẹ , kó sì kú .   Pańpẹ onígi  ni ẹka tó ń bójú tó igbó ìjọba náà ń lò báyìí láti mú àwọn kòkòrò wọnyí .  Wọn máa ń da èèpo ẹyìn ọdọ igi sal yìí káàkiri ibi tí àwọn kòkòrò náà bá wà .  Omi tó ń sun jáde lára àwọn èèpo igi yìí máa ń fa àwọn kòkòrò náà mọra ó sì máa ń pa wọn bí ọtí , èyí á wá jẹ kó rọrùn láti mú wọn .  Wọn ti gba àwọn ọmọdékùnrin láti ṣe iṣẹ táa ń wí yìí , bí ẹnì kan bá sì ti pa kòkòrò kan , wọn yóò san paisa márùndínláàádọrin  nǹkan bíi sẹǹtì méjì  fún un .  Ìṣòro Tó Ń Bá Àwọn Tó Ti Fẹyìn Tì Lẹnu Iṣẹ Fínra  Gbígbà láti tètè fẹyìn tì lẹnu iṣẹ lè ní àwọn àǹfààní kan , àmọ ó tún lè ṣe ìpalára ńlá fún bí o ṣe ń hùwà .  Ìwé ìròyìn Diário de Pernambuco ti Brazil sọ pé , àwọn tí wọn ń ṣe iṣẹ ìjọba tẹlẹ máa ń ṣàròyé pé àwọn ìṣòro bí  àìnítẹẹlọrùn , ìkanra , àìláàbò , àti pípàdánù àwọn ànímọ wọn máa ń bá àwọn fínra títí kan ìsoríkọ , tó sì máa wá dà bí ẹni pé ayé àwọn ti rún jégé .   Gẹgẹ bí Guido Schachnik tó jẹ onímọ ipò ọjọ ogbó ṣe sọ ,  ó wọpọ gan an pé káwọn ọkùnrin tí wọn tètè fẹyìn tì lẹnu iṣẹ máa mutí kiri , tí àwọn obìnrin náà á sì wá di ẹni tó ń kó oògùn jẹ ràì .   Afìṣemọrònú kan tó ń jẹ Graça Santos sọ pé , kí gbogbo àwọn tó bá ń ronú àtifẹyìn tì lẹnu iṣẹ  ṣọra fún wíwọ oko gbèsè , kí wọn wá nǹkan mìíràn ṣe , kí wọn sì gba ìmọràn lórí bí wọn kò ṣe ni kọrùn bọ gbèsè tí wọn ò ní lè san .   Àrùn Éèdì àti Iṣẹ Àgbẹ ní Zambia  Bí àrùn éèdì ṣe ń fojoojúmọ gbilẹ ní orílẹ - èdè Zambia kò jẹ kí iṣẹ àgbẹ rí bó ṣe yẹ kó rí mọ o .  Ìwé ìròyìn Zambia Daily Mail sọ pé lára àwọn ohun tá ò gbọdọ kóyán ẹ kéré nínú ọrọ iṣẹ àgbẹ ni iṣẹ àṣekára táwọn àgbẹ àtàwọn olùrànlọwọ wọn máa ń ṣe .  Àmọ èyí tó pọ nínú àwọn agbo òṣìṣẹ yìí ni àrùn éèdì ń lù pa .  Ìwé ìròyìn Daily Mail sọ pé :  Bí àwọn àgbẹ bá kú , kì í sẹni tó máa ṣiṣẹ mọ nínú oko tí èyí á sì wá mú kí àwọn nǹkan tó ń ti oko jáde lọ sílẹ gidi gan an .  Èyí ló sì ń fà á táwọn ìdílé kì í rí oúnjẹ tó tó jẹ , tá wá di pé ipò òṣì á gbòde kan .   Gẹgẹ bí Daniel Mbepa tó jẹ alákòóso ẹkùn Mansa ní Zambia ṣe sọ , ohun tó lè yanjú ọràn yìí ò ju pé kí àwọn àgbẹ wọnyí má ṣe ní ìbálòpọ pẹlú ẹlòmíràn yàtọ sí ìyàwó wọn .  Ó ní :  Ó ṣeé ṣe láti kápá ìṣòro àrùn éèdì báwọn èèyàn bá yé ṣe ìṣekúṣe kiri .   Àìṣègbè Jí ! Wú U Lórí  ỌJỌGBỌN YUNIFÁSÍTÌ KAN ní Sípéènì kọwé sí ẹka ọfíìsì Watch Tower Society tó wà ní orílẹ èdè ọhún láti fi ìmọrírì rẹ hàn fún Jí !  Ó sọ pé :   Mo gba méjì lára ẹdà ìwé ìròyìn Jí !  lẹnu àìpẹ yìí .  Mo rí i pé oríṣiríṣi àpilẹkọ tó lárinrin ló wà nínú wọn .  Èmi ò sí lára àwùjọ ìsìn èyíkéyìí ní tèmi o , àmọ mo mọrírì àìṣègbè ìwé ìròyìn náà .  Ọnà tí ẹ gbà gbé àwọn àwòrán inú ẹ kalẹ kò lẹgbẹ , bó sì ṣe jíròrò àwọn kókó tó wà nínú rẹ fi hàn pé kò ṣojúsàájú , ó tún bá ìlànà sáyẹǹsì mu pàápàá .  Ẹ káre láé fún akitiyan yín .   Nínú àwọn àpilẹkọ tó wà nínú rẹ , ńṣe ni Jí !  máa ń ṣàkójọ onírúurú àwọn ẹrí láti inú oríṣiríṣi ìmọ sáyẹǹsì láti ran àwọn tí yóò kà á lọwọ kí wọn ba lè rí ohun kan tó ṣe gúnmọ kọ .  Ọnà kan náà yìí la gbà kọ ìwé pẹlẹbẹ olójú ìwé 32 náà , Ki Ni Ète Igbesi - Aye ?  Bawo Ni Iwọ Ṣe Le Rí I ?  Fún àpẹẹrẹ , ohun tí ìwé náà sọ gẹlẹ lábẹ àwọn àkọlé kékeré bí  Iwalaaye Ha Pilẹṣẹ Nipasẹ Èèṣì Bi ?   àti  Ìṣètò Ń Beere Fun Olùṣètò Kan  ni àwọn gbajúgbajà ọmọràn ní ẹka ìmọ ìjìnlẹ sánmà , ẹkọ nípa ohun alààyè tíntìntín , àti ẹkọ físíìsì kín lẹyìn .  O lè rí ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ náà Ki Ni Ète Igbesi - Aye ?  Bawo Ni Iwọ Ṣe Le Rí I ?  gbà tóo bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí táa tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 32   Ìṣùpọ ìràwọ : Nípasẹ ìyọǹda onínúure Anglo - Australian Observatory , David Malin ni olùyàwòrán  Ọnà Tí Wọn Ń Gbà Jagun Lóde Òní  KÍÁKÍÁ , wọn ti ṣètò ibùdó kan fún bíbójú tó ẹẹdẹgbẹjọ lé méjìdínláàádọta  1,548  àwọn tógun lé nílùú , tí wọn sá dé lójijì láti orílẹ - èdè kan tí kò jìnnà nílẹ Áfíríkà .  Wọn fi kakí aláwọ búlúù àti àwọ ìyeyè ta àwọn àgọ tó fìdí múlẹ sórí ilẹ ẹlẹrẹ tí wọn ṣán oko rẹ nínú igbó kan tí ọpẹ kún fọfọ .  Kò sí iná mànàmáná tàbí aṣọ tí wọn lè tẹ sùn , bẹẹ ni kò sómi ẹrọ tàbí ilé ìgbọnsẹ .  Òjò ń rọ .  Àwọn tí ogun lé dé náà fi igi la ọnà fún ọgbàrá kí omi má baà ya kúnnú àwọn àgọ náà .  Bẹẹ làwọn ẹgbẹ aṣèrànwọ méjì ọtọọtọ ń sá sókè - sódò láti rí i pé àwọn mú kí gbígbé níbẹ wọn rọrùn díẹ .  Ṣáájú ìgbà yẹn , àwọn tógun lé nílùú yìí ti rọnà wọ ọkọ ojú omi kan tó ti di jẹkúrẹdí , láti bọ lọwọ ogun abẹlé tó ti fọ orílẹ - èdè wọn túútúú fún ọpọ ọdún .  Kì í ṣe ọkọ ogun alágbàá ni wọn fi jagun ọhún bẹẹ ni wọn ò lo ẹrọ ajubọǹbù o .  Gbogbo ẹ bẹrẹ nígbà tí nǹkan bí àádọjọ  150  sójà tí wọn dìhámọra pẹlú ìbọn àgbéléjìká já wọ inú orílẹ - èdè náà .  Láàárín àwọn ọdún tó tẹ lé e , àwọn sójà náà bẹrẹ sí í lọ láti abúlé kan sí òmíràn , tí wọn ń fipá gbowó lọwọ àwọn aráàlú , tí wọn ń sọ àwọn èèyàn di sójà , pípa ni wọn sì ń pa ẹnikẹni tí kò bá jẹ kí wọn rójú ṣe tiwọn .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , wọn kápá gbogbo orílẹ - èdè náà .  Ọṣọọrọ obìnrin kan tó ń jẹ Esther wà lára àwọn tí ogun lé dé náà .  O sọ pé :  Ohun tó burú jù lọ tí mo tíì rí rí láyé mi ni bí mo ṣe pàdánù ọkọ mi nínú ogun yìí .  Ńṣe ni wọn yìnbọn pá a .  Inú ìbẹrù la máa ń wà .  Báa bá gbọ tẹnì kan pariwo , ńṣe la máa rò pé àwọn tó fẹ pa wá ló dé .  Ìgbàkigbà téèyàn bá rí ẹnì kan tó gbébọn , olúwarẹ á rò pé ó fẹ pa òun ni .  Ara mi kì í lélẹ nígbà kankan .  Ibùdó ìsádi níbí nìkan ni mo ti ń róorun sùn lóru .  Nígbà tí mo wà nílé , n kì í lè sùn .  Bi ọmọ kékeré tí kò mọ nǹkankan ni mo ṣe ń sùn níbí .   Òǹkọwé Jí !  béèrè pé ,  Ṣé nínú àgọ tó rẹ fún omi yìí náà ?   Esther bú sẹrìn - ín .  O sọ pé :  Bó bá tiẹ jẹ pé inú ilẹ ẹlẹrẹ yìí ni màá sùn sí , màá ṣì sùn gbádùn ju bí mo ṣe ń sùn níbi tí mo ti wá lọ .   Ambrose , tó jẹ ọmọ ọdún mẹwàá , ti lo èyí tó pọ jù lọ nínú ìgbésí ayé ẹ ní sísá kúrò lágbègbè ogun kan sí òmíràn pẹlú ìdílé rẹ .  O sọ pé :  Ó wù mí kí àlàáfíà dé kí n lè padà sí iléèwé .  Ó ṣe tán , mo ti ń dàgbà .   Ọmọ ọdún mẹsàn - án ni Kpana , ẹlẹyinjú ẹgẹ .  Wọn béèrè lọwọ ẹ pé kí lohun tó rántí nígbà tó ṣì kéré gan an , kò tiẹ rò ó lẹẹmejì tó fi dáhùn pé :  Ogun ni !  Ìjà ṣáá !   Irú ogun táwọn èèyàn wọnyí sá fún ti di èyí tó wọpọ láwọn ọdún àìpẹ yìí .  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé kan sọ , nínú ogun ńlá mọkàndínláàádọta tí wọn jà láti ọdún 1990 , mẹrìndínláàádọta nínú ẹ ló jẹ pé àwọn ohun ìjà tó rọrùn láti lò ni wọn fi jà wọn .  Láìdàbí idà tàbí ọkọ tó jẹ pé ó ń béèrè fún kíkọ bí wọn ṣe ń lò wọn dáadáa nínú ìjà , tó sì tún ń béèrè fún okun , àwọn nǹkan ìjà kéékèèké ti mú kógun jíjà ṣeé ṣe fáwọn kòmọkan àtàwọn tó tún mọṣẹ ọhún bákan náà .   Ọpọ ìgbà ni wọn máa ń lo àwọn ọdọlangba àtàwọn ọmọdé láti jà , wọn sì máa ń fipá mú wọn kó ẹrù ẹlẹrù , kí wọn sọ àwọn èèyàn daláàbọ ara , kí wọn sì tún máa pààyàn .  Ọpọ lára àwọn ìjà yìí ló jẹ pé kì í ṣe láàárín orílẹ - èdè kan sí òmíràn ló ti ń ṣẹlẹ , àmọ láàárín àwọn èèyàn tó jẹ ọkan náà ni .  Lọpọ ìgbà , kì í ṣe àwọn sójà tí wọn dá lẹkọọ lójú ogun ló máa ń ja àwọn ìjà yìí , bí kò ṣe àwọn ará ìlú ńlá , ìlú kékeré àtàwọn ará abúlé .  Nítorí pé kì í ṣe àwọn tí wọn dá lẹkọọ ló ń ja púpọ nínú àwọn ìjà yìí , kì í fi bẹẹ sí ìbẹrù láti má ṣe rú àwọn òfin tó wà nídìí iṣẹ ológun .  Ìdí nìyẹn tí gbígbógun tàwọn ọkùnrin tí kò ní nǹkan ìgbèjà , àwọn obìnrin , àtàwọn ọmọdé fi wọpọ níbi gbogbo .  A gbọ pé nínú àwọn ogun òde òní , ohun tó lé ní ìpín àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn tí wọn ń pa ló jẹ pé ará ìlú ni wọn .  Nínú irú àwọn ogun yẹn , àwọn ohun ìjà kéékèèké àtèyí tó rọrùn láti lò ń kó ipa tó pọ jù nínú wọn .  A mọ pé , ìbọn ò lè fúnra ẹ dá ìjà sílẹ  nítorí pé kí ẹtù ìbọn tiẹ tó dé làwọn èèyàn ti ń jà .  Àmọ , ìbọn tí wọn tò jọ pelemọ lè fún ogun jíjà ní ìṣírí dípò wíwá ọnà bí aáwọ ṣe máa yanjú .  Àwọn nǹkan ìjà lè máà jẹ kógun parí bọrọ kí ó sì mú kí pípa àwọn èèyàn nípakúpa túbọ pọ sí i .  Nígbà tó jẹ pé àwọn ohun ìjà tí wọn ń lò nínú àwọn ogun òde òní rọrùn ún lò , ohun tó ti tìdí wọn yọ burú jáì .  Láàárín àwọn ọdún 1990 , àwọn èèyàn tí irú àwọn ohun ìjà bẹẹ pa lé ní mílíọnù mẹrin .  Àwọn tó lé lógójì mílíọnù ti di yálà ẹni tí ogun lé nílùú tàbí tí wọn ṣí lọ síbòmíràn .  Àwọn nǹkan ìjà kéékèèké yìí ti sọ ètò ìṣèlú , ẹgbẹ - òun - ọgbà , ètò ọrọ - ajé , àti àyíká àwọn àwùjọ tógun ti fà ya yìí di aláìlágbára mọ .  Owó tó sì ń ná àwọn orílẹ - èdè tó wà láyìíká láti pèsè ìrànwọ pàjáwìrì , títọjú àwọn tógun lé nílùú , pípẹtù síjà , àti kíkó àwọn ológun lọ láti dá sí ọràn náà kọjá iye owó táa lè finú rò lọ .  Kí wá ló fà á tó jẹ pé àwọn ohun ìjà kéékèèké ló wá di ohun tí wọn ń lò jù lọ nínú ìjà òde - òní ?  Ibo ni wọn ti ń rí wọn ?  Kí ni wọn lè ṣe láti dín wọn kù tàbí mú iṣẹ oró tí wọn ń ṣe kúrò ?  Àwọn ìbéèrè wọnyí ni a óò gbé yẹ wò nínú àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé e .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Gbólóhùn náà  àwọn ohun ìjà kéékèèké  ń tọka sáwọn ìbọn àgbéléjìká àtàwọn ìbọn ìléwọ  ìyẹn làwọn nǹkan ìjà tẹnì kan ṣoṣo lè mú dání ; ọrọ náà  àwọn ohun ìjà tó rọrùn ún lò  kan àwọn ọkọ ogun tí wọn ṣe ìbọn mọ , àwọn ìbọn arọjò ọta , àtàwọn ohun àfọwọjù abúgbàù , tó jẹ pé kò gbà ju èèyàn méjì péré nígbà míì láti lò wọn .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 15   FỌTÒ UN 186797  J .  Isaac  Ohun Ìjà Kéékèèké , Ìṣòro Ńláńlá  FÚN ọpọ ẹwádún , orí ohun ìjà ọgbálẹgbáràwé lọrọ bí nǹkan ìjà ṣe máa kásẹ ńlẹ dá lé .  Èyí ò sì fi bẹẹ ya èèyàn lẹnu , níwọn bí ẹyọ bọǹbù kan ti lè pa odindi ìlú ńlá kan run .  Bó tilẹ rí bẹẹ , láìdàbí àwọn ohun ìjà kéékèèké , ó ti lé ni àádọta ọdún báyìí tí wọn ti lo àwọn ohun ìjà alágbára ńlá yẹn gbẹyìn nínú ogun .  John Keegan , òpìtàn ológun kan tá ò lè fọwọ rọ sẹyìn kọwé pé :  Àwọn ohun ìjà ọgbálẹgbáràwé kò tíì pa ẹnì kankan látọjọ kẹsàn - án oṣù Kẹjọ , ọdún 1945 wá .  Àádọta mílíọnù àwọn tó ti kú nínú ogun látìgbà yẹn wá ló jẹ pé àwọn ohun ìjà tí ò lówó lórí , tí wọn ṣe jáde ní yanturu , àtàwọn ọta kéékèèké tówó wọn ò fi bẹẹ wọn ju tàwọn rédíò àtẹbàpò àti bátìrì wọn lọ , tó ti kúnnú ayé báyìí ló ń pa wọn .  Nítorí pé àwọn ohun ìjà olówó pọọkú kì í fi bẹẹ gbẹmí àwọn èèyàn láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà , àyàfi láwọn ibì kọọkan tí títa oògùn olóró àti ìpayà ọrọ òṣèlú ti wọpọ , nítorí bẹẹ , àwọn orílẹ - èdè ọlọrọ yìí kò fi bẹẹ mọ ẹrùjẹjẹ ohun tí lílo àwọn irinṣẹ panipani yìí ti dá sílẹ lẹnu ìgbà tí wọn ti mú wọn jáde .   Kò sẹni tó lè sọ pé iye báyìí làwọn ohun ìjà kéékèèké àtèyí tó rọrùn láti lò tó wà lọwọ àwọn èèyàn , àmọ àwọn ògbógi fojú díwọn rẹ pé , àwọn ìbọn bí i ti ológun lè máa lọ sí ẹẹdẹgbẹta  500  mílíọnù .  Láfikún síyẹn , àìmọye àràádọta ọkẹ àwọn ìbọn àgbéléjìká àtàwọn ìbọn ìléwọ àgbélérọ làwọn aráàlú tún ní lọwọ .  Síwájú sí i , wọn ò dáwọ ṣíṣe àwọn ohun ìjà yìí dúró o , bẹẹ ni wọn sì ń kó wọn wá sọjà fún títà lọdọọdún .  Àwọn Ohun Ìjà Táwọn Èèyàn Yàn Láàyò  Kí ló mú káwọn ohun ìjà kéékèèké di èyí táwọn èèyàn yàn láàyò nínú àwọn ogun lọọlọọ ?  Ìjà tó ń ṣẹlẹ àti ipò òṣì wà lára àwọn ìdí tó fà á .  Èyí tó pọ jù lọ lára àwọn ogun tí wọn jà láwọn ọdún 1990 ló jẹ pé láwọn orílẹ - èdè to tòṣì ni wọn ti jà wọn  tí wọn tòṣì débi pé wọn ò lágbára láti ra ohun ìjà ìgbàlódé .  Àwọn ohun ìjà kéékèèké àtàwọn tó rọrùn láti lò kò fi bẹẹ wọn .  Fún àpẹẹrẹ , àádọta mílíọnù dọlà , tó jẹ pé òun ló máa tó ra ọkọ ogun òfuurufú kan ti tó láti ra ọkẹ mẹwàá  200,000  ìbọn àgbéléjìká fáwọn tó fẹ jagun .  Nígbà míì , èèyàn máa ń rí àwọn ohun ìjà kéékèèké àtàwọn tó rọrùn láti lò yìí rà lọpọkúyọkú .  Ọpọ jaburata àwọn ohun ìjà yìí ló jẹ pé àwọn ológun kan tó ń dín ẹgbẹ ọmọ ogun wọn àtàwọn ohun ìjà wọn kù kàn máa ń fi tọrẹ , tàbí kẹ káwọn èèyàn máa tún wọn lò látinú ogun kan sí òmíràn .  Láwọn ilẹ kan , àwọn nǹkan ìjà yìí pọ débi pé , dọlà mẹfà péré ni wọn ń tà wọn , wọn sì lè fi ewúrẹ kan , adìyẹ , tàbí àpò aṣọ kan tó ti gbó rà wọn .  Síbẹ , láìfi ti bí owó wọn kò ṣe wọn àti bí wọn ṣe wà káàkiri pè , àwọn ìdí kan tún wà tó mú káwọn ohun ìjà kéékèèké ọhún gbayì bẹẹ .  Olóró ni wọn .  Tí wọn bá ṣíná ìbọn àgbéléjìká kan bolẹ , ó lè yin ọgọrọọrún ọta láàárín ìṣẹjú kan láìdáwọdúró .  Ó tún rọrùn láti lò àti láti ṣètọjú wọn .  Wọn lè kọ ọmọ ọdún mẹwàá kan ní bí wọn ṣe ń tú ìbọn àgbéléjìká kan palẹ àti bí wọn ṣe ń dè é padà .  Ọmọ kékeré kan tún lè tètè mọ bí wọn ṣe ń na ìbọn sáàárín èrò kó sì yìn ín .  Nǹkan mìí tó tún mú káwọn ìbọn yìí wọpọ ni pé , ẹmí wọn máa ń yi , wọn sì lè máa ṣiṣẹ lọ fún ọpọ ọdún .  Wọn ṣì ń lo àwọn ìbọn àgbéléjìká irú bíi AK - 47 àti M16 táwọn jagunjagun lò nígbà Ogun Vietnam nínú àwọn ogun tí wọn ń jà lónìí .  Àwọn ìbọn kan tí wọn ń lò ní Áfíríkà ló jẹ pé àtìgbà Ogun Àgbáyé Kìíní ni wọn ti ṣe wọn .  Láfikún sí i , ó rọrùn láti kó ìbọn láti ibì kan sí ibòmíràn àti láti fi wọn pa mọ .  Ẹṣin kan tí wọn di ìbọn rù dáadáa lè kó bíi méjìlá lọ síbi táwọn ọmọ ogun wà nínú igbó kìjikìji kan tàbí lórí òkè jíjìnnà kan .  Ọwọ àwọn ẹṣin kan sì lè kó ìbọn tó máa tóó lò fún ẹgbẹ ọmọ ogun kan .  Àjọṣe Tó Wà Láàárín Ìbọn , Oògùn Líle , àti Dáyámọńdì  Iṣẹ ńlá gbáà ni iṣẹ kíkó ìbọn kiri lágbàáyé jẹ .  Wọn máa ń kó ọpọ ìbọn láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn lọnà tó bófin mu .  Lẹyìn tí Ọtẹ Abẹlẹ parí ní Ìlà Oòrùn àti Ìwọ Oòrùn ayé , àwọn ìjọba dín àwọn ológun wọn kù , ni wọn bá bẹrẹ sí fi àwọn nǹkan ìjà wọn tó pọ lápọjù tọrẹ fáwọn tí wọn fẹràn tàbí kí wọn tà á fún wọn .  Gẹgẹ bí ohun tí òǹkọwé kan ní Ilé Ẹkọ fún Wíwá Àlàáfíà tó wà ní Oslo , lórílẹ - èdè Norway kọ , láti ọdún 1995 , Orílẹ - Èdè Amẹríkà nìkan ṣoṣo ti fi àwọn ìbọn àgbéléjìká , ìbọn ìléwọ , ẹrọ arọjò ọta , àtàwọn bọǹbù àfọwọjù tó lé ní ọkẹ mẹẹẹdógún  300,000  tọrẹ .  Wọn ronú pé fífi àwọn ohun ìjà yìí tọrẹ kò lè ná àwọn lówó tó káwọn ṣẹṣẹ máa tú wọn palẹ tàbí máa kó wọn pa mọ , káwọn sì tún máa dáàbò bò wọn .  Àwọn tó ṣe ìfọsíwẹwẹ ẹ fojú díwọn rẹ pé , ó ṣeé ṣe kí owó àwọn ohun ìjà kéékèèké àtèyí tó rọrùn láti lò tó ń gba ẹnubodè kọjá lọdọọdún , tó sì jẹ lọnà tó bófin mu tó bílíọnù mẹta dọlà .  Àmọ o , èyí tí wọn ń tà lọnà tí kò bófin mu tiẹ tún lè pọ jùyẹn lọ fíìfíì .  Títà ni wọn sábà máa ń ta àwọn ohun ìjà tí wọn bá fi fàyàwọ kó wọlé .  Nínú àwọn ogun kan tí wọn jà nílẹ Áfíríkà , kì í ṣe owó làwọn ẹgbẹ ológun fi ra àwọn ohun ìjà kéékèèké àtèyí tó rọrùn láti lò tówó wọn tó ọpọ mílíọnù dọlà o , àwọn dáyámọńdì tí wọn jí kó lágbègbè tí wọn ti ń wà á ni wọn fi rà á .  Ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé :  Níbi táwọn olùṣàkóso bá ti ń hùwà ìbàjẹ , àwọn ọmọ ogun ọlọtẹ kì í lójú àánú , bẹẹ náà ló sì ṣe máa ń rọrùn tó láti gba àwọn ẹnubodè kọjá . . .  Dáyámọńdì ti wá di ohun tó fa ìsìnrú , ìpànìyàn , gígé ẹyà ara èèyàn , àìrílégbé tó pọ jáǹrẹrẹ àti ètò ìṣòwò tó ti wógbá .   Ẹ ò ri pé ohun ẹgàn gbáà ni pé , òkúta iyebíye kan tí wọn fi san owó ìbọn àgbéléjìká ni wọn tún wá ń tà lówó gọbọi nínú ṣọọbù ohun ọṣọ láti lò ó gẹgẹ bí ohun àmì fún ìfẹ tí kò lópin !  Àjọṣe kan tún wà láàárín àwọn ohun ìjà àtàwọn oògùn líle tí wọn ń tà láìbófinmu .  Kì í ṣe nǹkan tuntun láti rí àwọn àjọ ọdaràn kí wọn máa ṣe fàyàwọ oògùn líle kí wọn sì máa fi ṣe pàṣípààrọ fún ìbọn .  Ìyẹn ti fẹrẹẹ sọ àwọn ohun ìjà di owó tí wọn fi ń ra oògùn líle .  Ibi Táwọn Ohun Ìjà Ń Kẹyìn sí Lẹyìn Ogun  Bógun bá ti parí , ọwọ àwọn ọdaràn làwọn ìbọn tí wọn lò nínú ogun sábàá máa ń balẹ sí .  Ìwọ wo ohun tó ṣẹlẹ lórílẹ - èdè kan lápá gúúsù Áfíríkà , tó jẹ pé bí wọn ṣe bọ nínú wàhálà òṣèlú tán ni wọn tún kó sí tàwọn ọdaràn .  Ìwà ipá òṣèlú gbẹmí àwọn èèyàn bí ẹgbẹrún mẹwàá  10,000  láàárín ọdún mẹta péré .  Nígbà tí wàhálà yẹn dópin , ni ìwà ipá tàwọn ọdaràn bá di èyí tó búrẹkẹ .  Ìbáradíje láàárín àwọn awakọ takisí yọrí sí  ogun takisí ,  ni wọn bá bẹrẹ sí i háyà àwọn jàǹdùkú láti máa yìnbọn pa àwọn èrò ọkọ àtàwọn awakọ iléeṣẹ tí wọn ń bára wọn díje ọhún .  Wọn ò bojú wẹyìn bí wọn ti ń lo àwọn ìbọn àgbéléjìká ti àwọn ológun fún ìdigunjalè àtàwọn ìwà ọdaràn mìíràn .  Lọdún àìpẹ yìí , iye àwọn tí wọn fìbọn pa wọ ẹgbẹrún mọkànlá  11,000  , ìyẹn ni iye tó ṣì ga jù lọ ṣìkejì láwọn orílẹ - èdè tí wọn ò jagun tí wọn sì ń para wọn bẹẹ .  Mímọ pé àwọn ọdaràn máa ń dìhámọra tí wọn sì jẹ eléwu máa ń kó ìbẹrù àti jìnnìjìnnì báwọn èèyàn .  Láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , inú odi ni ká kúkú sọ pé àwọn ọlọrọ ibẹ ń gbé , tí wọn á mọ ògiri tòun ti fẹǹsì tí iná mànàmáná wà lára ẹ yíra wọn ká , tí wọn á sì tún máa ṣọ ọ tọsántòru .  Àwọn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà náà kò túra sílẹ o .  Bọrọ sì tún ṣe rí pàápàá nìyẹn láwọn ibi tí ogun kò tíì bẹrẹ sí í jà .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé àti ilẹ tí ogun wà àti èyí tí ogun  kò sí  ni ìbọn ti ń dá kún àìsí ìfọkànbalẹ .  Kò sẹdàá èèyàn náà tó lè díwọn bí iṣẹ ibi tí ìbọn ń ṣe ti pọ tó ; bẹẹ ni a kò sì lè mọ bí iye àwọn tó ti kú , àwọn tó ti ṣèṣe , àwọn tí ọfọ ti ṣẹ , àtàwọn tí ìbọn ti fọ ìgbésí ayé wọn yángá ṣe pọ tó .  Síbẹ , a mọ pé dẹmúdẹmú làwọn nǹkan ìjà kúnnú ayé , tí iye wọn sì túbọ ń ròkè sí i .  Ńṣe làwọn tó ń pariwo pé kí wọn wá nǹkan ṣe sọrọ ọhún túbọ ń pọ sí i .  Àmọ kí ni wọn lè ṣe sí i ?  Kí ni wọn yóò ṣe ?  Àwọn ìbéèrè wọnyí ni a óò gbé yẹ wò nínú àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Oníjà Tẹlẹ Rí Kan Rí I Pé  Ìwà Ẹgọ Pátápátá Gbáà  Lòún Hù  Ọmọdékùnrin kan tó jẹ sójà , tó jà nínú ogun tó sọ àwọn táa sọrọ wọn nínú àpilẹkọ àkọkọ dẹni tó sá kúrò nílùú , ṣàdédé rí ara rẹ tó dẹni tí kò ríkan - ṣèkan mọ tí kò sì ní kọbọ lọwọ nínú ìlú tó ti bá wọn jà láti gbà .  Pẹlú ìbànújẹ kíkorò ló fi ń sọ nípa rírí tó rí ọmọ aṣáájú rẹ kan tó ń gun alùpùpù olówó gegere kiri ìlú , táwọn tó sì jẹ ọgá nínú ìjà náà nígbà yẹn náà ń jẹ ara wọn lẹsẹ nítorí agbára , tí wọn sì bára wọn díje láti dọgá .  Oníjà náà sọ pé :  Nígbà tí mo ronú nípa ọdún márùn - ún tí mo lò nínú igbó , tí mo ń pa àwọn èèyàn tí wọn sì ń yìnbọn sí mi , mo rí i pé ìwà ẹgọ pátápátá gbáà ni mo hù .  A wulẹ ń lo ìgbésí ayé tiwa lásán fáwọn tó jẹ pé tó bá dọla , wọn ò ní rántí bí wọn ṣe dépò tí wọn wà ni .    Credit Line   Ọmọdékùnrin tó jẹ sójà : Nanzer  Sipa Press   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20    Kò Síbi Tóo Lè Sá Pa Mọ Sí   Bó ti wá wù káwọn ohun ìjà tí wọn ń lò lóde òní lóró tó , ó níbi tágbára wọn mọ .  Ọta nìkan ni wọn ń yìn jáde .  Wọn ò lè pa àwọn èèyàn tí wọn sá sẹyìn ògiri lílágbára tàbí sẹyìn odi .  Tí jìnnìjìnnì ìjà bá sì mú sójà kan , ìbọn ẹ lè má ṣe déédéé ibi tó nà án sí .  Ká tiẹ ní kò sí nǹkankan tó dí i lọwọ , gbogbo ibi tí ọta yẹn lè rìn dé kò ju ọtà lé nírínwó  460  mítà lọ .  Ẹgbẹ ológun Orílẹ - Èdè Amẹríkà ti wá ojútùú sírú  àwọn ìṣòro  yẹn  ìbọn àgbéléjìká tuntun kan , tí wọn fọgbọn iṣẹ ẹrọ gíga ṣe , tí kò sóhun tí kò lè ṣe tí wọn pe orúkọ rẹ ní Ohun Ìjà Tó Kóhun Gbogbo Já  OICW  ti dé báyìí o .  Ó fúyẹ débi pé sójà kan ṣoṣo lè lò ó , kì í ṣe ọta nìkan ni OICW ọhún ń yìn o , ó tún máa ń yin àwọn nǹkan onímìlímítà ogún tó ń bú gbàù  ìyẹn àwọn bọǹbù kéékèèké .  Ohun àrà tí kò lẹgbẹ kan tó tún lè ṣe nìyí : Ó lè pa ọtá tó sá pa mọ sẹyìn odi .  Gbogbo ohun tí sójà náà á ṣe kò ju kó na ìbọn rẹ sókè tàbí sẹgbẹẹ ibi tẹni tó fẹ yìn ín fún dúró sí .  Fúnra ìbọn yẹn ló máa wọnà dé ọdọ ẹni yẹn , tí yóò to àwọn nǹkan tín - tìn - tín abánáṣiṣẹ sínú àwọn bọǹbù kéékèèké náà , táá sì wá bú nígbà tó yẹ gan an , ní dídáná àwọn bọǹbù náà bo ẹni yẹn .  Ẹnì kan tó jẹ aṣojú fún iléeṣẹ tó ń ṣiṣẹ lórí ohun ìjà náà sọ pé :  Agbára aláìlẹgbẹ tó ní yìí yóò jẹ kó ṣeé ṣe fún ẹgbẹ ọmọ ogun Orílẹ - Èdè Amẹríkà láti kàn máa yìnbọn síbikíbi tó bá wù wọn ni .   Awò ojú lílágbára tí ohun ìjà náà tún ní á jẹ kó lè ṣiṣẹ dáadáa kódà nínú òkùnkùn pàápàá .  Àwọn tó ṣe é fi ìyangàn sọ pé , ní ti ìbọn yìí o ,  kò síbi tóo lè sá pa mọ sí ,  wọn tún sọ pé ìlọpo márùn - ún ni ohun ìjà yìí fi lóró ju M16 lọ , tó sì fi ìlọpo méjì ju ti ìbọn ajubọǹbù M203 lọ .  Àwọn sójà tó ń lò ó kò ní láti bẹrù bóyá kò ní ṣe déédéé ibi tí àwọn nà án sí ; kí wọn ṣáà ti wo inú awò ojú yẹn kí wọn sì yìn ín láti dáná ọta àti bọǹbù inú ẹ bolẹ ni .  Tí gbogbo nǹkan bá lọ níbàámu pẹlú ètò wọn , wọn á lo OICW yìí fún ìgbà àkọkọ ní ọdún 2007 .  Àmọ , àwọn olùṣelámèyítọ wá ń béèrè àwọn ìbéèrè kan o : Báwo làwọn sójà ṣe máa lè lo ìbọn yìí láàárín èrò ládùúgbò kan táwọn ọtá tí wọn ń bá jà ti dàpọ mọ àwọn aráàlú tí kò mọwọ mẹsẹ ?  Kí ló máa ṣẹlẹ nígbà tí wọn bá bẹrẹ sí í ta OICW náà fáwọn ológun jákèjádò ayé , táwọn ìyẹn sì lè kọjú ẹ sáwọn èèyàn tiwọn fúnra wọn ?  Àti pé kí lò máa tún ṣẹlẹ tí ohun ìjà náà bá lọ bọ sọwọ àwọn akópayàbáni àtàwọn ọdaràn ?   Credit Line   Alliant Techsystems   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Wọn sábà máa ń ta àwọn ohun ìjà kéékèèké ní pàṣípààrọ fún dáyámọńdì àti oògùn olóró  Ìrètí Wo Ló Ń bẹ Pé A Óò Kápá Ohun Ìjà ?  LÁWỌN ọdún àìpẹ yìí , àwọn ìjọba jákèjádò ayé ti jíròrò àwọn ọnà láti ṣẹpá títa àwọn nǹkan ìjà lọnà tí kò bófin mu .  Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin Gbogbo Gbòò Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ti gbé kókó ọrọ yìí yẹ wò .  Oríṣiríṣi ìròyìn ni wọn ti kọ , wọn dá onírúurú àbá , ọpọ ìpinnu ni wọn sì ti mú lò .  Àmọ àwọn olùṣelámèyítọ jẹ kí wọn mọ pé tó bá jẹ àwọn tó ń ṣe fàyàwọ ẹ nìkan ni wọn dájú sọ , á jẹ pé àwọn tó ń fi nǹkan ìjà ọhún ṣòwò ní pẹrẹu  ìyẹn àwọn ìjọba fúnra wọn  bọ lọwọ àyẹwò nìyẹn .  Ká sòótọ , nǹkan kan ṣì wà láàárín títa ohun ìjà lọnà tó bófin mu àti lọnà tí kò bófin mu tí kò tíì ṣe kedere sáráyé .  Ọpọ ohun ìjà tí wọn sọ pé kò bófin mu ni wọn ti tà lọnà tó bófin mu rí .  Àwọn ohun ìjà táwọn èèyàn sábàá máa ń jí tí wọn sì ń tà ní fàyàwọ ló jẹ pé owó làwọn ẹka ológun àti ẹka ọlọpàá ti kọkọ fi rà wọn .  Síwájú sí i , kì í ṣohun àjèjì láti tún àwọn ohun ìjà tà fún ẹlòmíràn láìjẹ pé ẹni tó kọkọ rà á mọ nípa rẹ tàbí pé wọn gba àṣẹ lọwọ rẹ .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé àtìgbàdégbà náà , Arms Control Today sọ pé :  Àwọn ìjọba àpapọ gbọdọ ṣe ju kìkì gbígbégbèésẹ lórí títa àwọn ohun ìjà tó rọrùn láti lò , àwọn fúnra wọn gbọdọ wo ipa tí wọn ń kó nínú ṣíṣe òwò ohun ìjà tí wọn sọ pé ó bófin mu ní lọọlọọ .   Bó tilẹ jẹ pé ọpọ ló ń retí pé bó pẹ bó yá àwọn orílẹ - èdè á ṣe nǹkan kan sọrọ títa àwọn ohun ìjà kéékèèké , akọròyìn kan sọ pé :  Níbi tó jẹ pé àwọn márùn - ún tó jẹ òpómúléró nínú mẹńbà ìgbìmọ  aláàbò ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè  ló ń ta ohun ìjà tó ju ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún gbogbo ohun ìjà tí wọn ń tà lágbàáyé , ẹ máà jẹ ká fọkàn sí i pé wọn máa ṣe nǹkan kan sí i .   Ohun tó tún ń dá kún àìlèṣẹpá àwọn ohun ìjà kéékèèké tó túbọ ń pọ sí i ni pé , ó rọrùn láti ṣe irú àwọn ohun ìjà bẹẹ jáde .  Nígbà tó jẹ pé kìkì orílẹ - èdè bíi méjìlá péré ló ń pèsè àwọn nǹkan ìjà dídíjú bí ọkọ ogun alágbàá , ọkọ ogun òfuurufú àti tojú omi , nǹkan bí àádọta orílẹ - èdè ló ní àwọn tó lé lọọọdúnrún  300  tí ń ṣe ohun ìjà kéékèèké jáde .  Kì í ṣe pé báwọn tó ń pèsè ohun ìjà yìí ṣe ń pọ sí i túbọ ń dá kún títò táwọn ìjọba ń to àwọn ohun ìjà jọ pelemọ nìkan ni o , àmọ , ńṣe ni wọn túbọ ń fún àwọn ẹgbẹ ológun , àwọn ẹgbẹ ọlọtẹ , àtàwọn àjọ ọdaràn láǹfààní láti máa rí àwọn nǹkan ìjà yìí lò .  Ọràn Tó Di Awuyewuye Ńlá  Títí débi táa dé yìí , lílo àwọn ohun ìjà kéékèèké ní àwọn orílẹ - èdè tógun ti ń jà ló gbà wá lọkàn .  Síbẹsíbẹ , kíkápá ìbọn ti di awuyewuye ńlá láwọn orílẹ - èdè tí kò fi bẹẹ sí wàhálà , tógun ò sí .  Àwọn tó jẹ abẹnugan nídìí òfin fún kíkápá ìbọn ń tẹnu mọ ọn pé , ńṣe ni ìbọn púpọ ń yọrí sí ìpànìyàn púpọ .  Wọn sojú abẹ níkòó pé ní Orílẹ - èdè Amẹríkà , níbi tí wọn ò ti fọwọ gírí mú ọràn lílo ìbọn tí ìbọn sì pọ rẹpẹtẹ , ìpíndọgba ìpànìyàn lórí ẹnì kọọkan ga sókè , àmọ , ní ilẹ Gẹẹsì , níbi tí wọn ò ti gba gbẹrẹ lórí ọràn lílo ìbọn , ìpíndọgba ìpànìyàn níbẹ lọ sílẹ .  Kíá làwọn tí kò fẹ kí wọn ṣòfin láti kápá ìbọn takò wọn pé ní ilẹ Switzerland , èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn èèyàn ibẹ ló láǹfààní láti lo ìbọn , àmọ ìpànìyàn kò tó nǹkan kan níbẹ .  Kí ọràn ọhún lè túbọ dojú rú sí i , àwọn ìwádìí tí wọn ṣe fi hàn pé Orílẹ - èdè Amẹríkà gan an ló wá ní ìpíndọgba tó ga sókè nínú ikú tí kì í ṣe ti ìbọn ju ti gbogbo ikú tó kù lápapọ nínú ọpọ àwọn orílẹ - èdè Yúróòpù .  Síbẹ náà , àwọn orílẹ - èdè míì wà , tí ikú tí kì í ṣe ti ìbọn ti ga ju ti gbogbo ikú tó ń ṣẹlẹ ní Orílẹ - èdè Amẹríkà lápapọ .  Ó jẹ àṣà tó wọpọ pé káwọn èèyàn máa lo àkọsílẹ oníṣirò tàbí kí wọn ṣì í lò láti fi ti èrò wọn lẹyìn .  Ní ti ọràn kíkápá ìbọn yìí , àfi bí ẹni pé kò sí àlàyé kan tí wọn máa ṣe nípa rẹ tí kò tún ní sí àlàyé mìí tó máa takò ó , táá sì dà bí ẹni pé kéèyàn gbà á gbọ .  Ọràn dídíjú gbáà lọràn ọhún .  Àmọ o , ibi táwọn ògbógi fẹnu kò sí ni pé , ọpọ nǹkan ló ń fa ìpànìyàn àti ìwà ọdaràn tí ń lọ sókè sí i yàtọ sí níní ìbọn lọwọ .  Ńṣe ni Ẹgbẹ Oníbọn Ti Ìjọba Orílẹ - Èdè Amẹríkà tó jẹ ẹgbẹ tẹnu ẹ tólẹ ṣáà ń tẹnu mọ ọn pé :  Ìbọn kì í fúnra ẹ pààyàn ; àwọn èèyàn ló ń pààyàn .   Táa bá wò ó lọnà yìí , bó tilẹ jẹ pé wọn ṣe ìbọn láti pààyàn ni , kò lè fúnra ẹ pààyàn .  Èèyàn kan gbọdọ yìn ín , yálà kó mọọmọ tàbí kó ṣèèṣì .  Àmọ ká sòótọ , àwọn kan á ṣì jiyàn pé , ńṣe ni ìbọn túbọ mú kí pípààyàn rọrùn fáwọn èèyàn .  Fífi Idà Rọ Abẹ Ohun Ìtúlẹ  Gẹgẹ bí ohun tí Bíbélì sọ , kì í ṣe wíwulẹ gba ìbọn lọwọ àwọn tó jẹ pé èrò láti pààyàn ló wà lọkàn wọn ló máa yanjú ìṣòro kéèyàn máa para wọn .  Ìṣòro àwùjọ ènìyàn ni ìwà ọdaràn jẹ , kì í wulẹ ṣe ọrọ níní ohun ìjà lọwọ .  Ojútùú ẹ gan an ni pé , àwọn èèyàn fúnra wọn gbọdọ yí ìwà wọn àti èrò ọkàn wọn padà .  Ọlọrun mí sí wòlíì Aísáyà láti kọwé pé :  Dájúdájú ,  Ọlọrun  yóò ṣe ìdájọ láàárín àwọn orílẹ - èdè , yóò sì mú àwọn ọràn tọ ní ti ọpọlọpọ ènìyàn .  Wọn yóò ní láti fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ , wọn yóò sì fi ọkọ wọn rọ ọbẹ ìrẹwọ - ọgbìn .  Orílẹ - èdè kì yóò gbé idà sókè sí orílẹ - èdè , bẹẹ ni wọn kì yóò kọṣẹ ogun mọ .   Aísáyà 2 : 4 .  Eléyìí kì í ṣe alá kan tí kò lè ṣẹ báwọn èèyàn kan ṣe rò o .  Lónìí , àsọtẹlẹ Aísáyà ń ní ìmúṣẹ láàárín àwọn Kristẹni tòótọ jákèjádò ayé .  Yíyí àwọn ohun ìjà wọn padà sí ohun èlò àlàáfíà lọnà ìṣàpẹẹrẹ ń fi ìfẹ jíjinlẹ tí wọn ní láti múnú Ọlọrun dùn hàn , àti láti gbé lálàáfíà pẹlú àwọn èèyàn mìíràn .  Láìpẹ , lábẹ Ìjọba Ọlọrun olúkúlùkù ẹni tó ń bẹ lórí ilẹ ayé yóò máa gbé nínú ojúlówó àlàáfíà àti ìfọkànbalẹ .  Ìbọn kò ní pààyàn mọ .  Àwọn èèyàn kò ní pa ara wọn mọ .  Irinṣẹ ikú kò ní sí mọ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22    Wọn yóò fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ   Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Màá Ṣe Sọ fún Un Pé Mi Ò Ṣe ?   Arákùnrin kan bẹrẹ sí í fìfẹ hàn sí mi nínú ìjọ wa nígbà ẹẹrùn yìí .  Mi ò fìgbà kan gba tiẹ .  Ìṣòro tí mo wá ní ni pé , mi ò mọ bí mo ṣe lè sọ fún un pé mí ò ṣe láìní bà á lọkàn jẹ .   Elizabeth .    ṢÉ MO lè mọ ẹ ju báyìí lọ ?   Ṣé ọdọkùnrin kan ti bi ẹ nírú ìbéèrè yẹn rí ?  Gẹgẹ bí ọdọbìnrin kan ,  inú ẹ lè kọkọ dùn kórí ẹ sì wú  kóo tiẹ yọ ṣẹṣẹ !  Àmọ o , ó tún lè dà ẹ lọkàn rú débi pé oò ní mọ ohun tí wàá fi fèsì padà .  Tí ẹnì kan bá sọ fún ẹ pé òun nífẹẹ rẹ , ó lè mú onírúurú èrò wá sí ẹ lọkàn .  Èyí lè túbọ rí bẹẹ tó bá lọ jẹ pé o ti dàgbà tẹni tí ń lọkọ , tíyẹn sì wá mú kóo wà nípò láti dáhùn sí irú àfiyèsí bẹẹ !   Síbẹsíbẹ , ọnà tí wàá gbà dáhùn sinmi púpọ lórí irú ẹni tó bi ẹ ní ìbéèrè ọhún .  Tó bá jẹ ẹni tó mọ nǹkan tó ń ṣe ni , tí ọkàn rẹ sì tún fà sí i , ó lè má ṣòro fún ọ láti fún un lésì .  Ká wá ní ó lọ jẹ ẹni tó hàn gbangba pé kò láwọn ànímọ tó máa mú un kó jẹ ọkọ gidi ńkọ ?  Tàbí kẹ , ká tiẹ ní pé pẹlú gbogbo àwọn ànímọ dídára tó ní , ńṣe ni kò kàn tiẹ wù ẹ ńkọ ?  Tún wo ọràn ọdọbìnrin kan tó ti ń bá ẹnì kan ròde fún ìgbà díẹ , àmọ tó wá rí i pé kì í ṣe irú ẹni yẹn lòún máa fẹ láti lo ìyókù ìgbésí ayé òun pẹlú rẹ .  Dípò kó jáwọ nínú àjọṣe yẹn , ńṣe ló ṣáà ń tẹ lé e kiri .  Ó wá ń bi ara rẹ pé :  Báwo ni mo ṣe fẹ sọ fún un pé mi ò ṣe mọ ?   Bí Ìfẹ Ẹnì Kan Kò Bá Sí Lọkàn Ẹ  Láyé àwọn baba ńlá , ó hàn gbangba pé ẹni táwọn òbí bá ti yàn làwọn èèyàn ń fẹ .  Láwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn , èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn Kristẹni ló lómìnira láti yan ẹni tí wọn máa fẹ fúnra wọn .  Òté kan tí Bíbélì kàn fi lé e ni pé  Kristẹni kan gbọdọ gbéyàwó  kìkì nínú Olúwa .   1 Kọríńtì 7 : 39 .  Ṣé eléyìí wá túmọ sí pé dandan ni kóo fẹ ẹnikẹni tó bá ṣáà ti jẹ onígbàgbọ ẹlẹgbẹ rẹ tó sọ pé òún nífẹẹ rẹ tàbí tóo ti bá dájọ àjọròde fúngbà díẹ ?  Ó dára , wo àpẹẹrẹ ọdọbìnrin kan nínú Bíbélì , tó wá láti ìgbèríko kan ní Àárín Ìhà Ìlà Oòrùn Ṣúnémù .  Sólómọnì tó jẹ ọba rẹ rí i , ìfẹ rẹ sì kó wọ Sólómọnì lọkàn gidigidi .  Àmọ nígbà tó ń gbìyànjú láti máa lé e kiri , kì í ṣe pé ọdọbìnrin náà kọ fún un nìkan ni àmọ ó tún bẹ àwọn obìnrin tó ń ṣiṣẹ ní àgbàlá ọba náà pé :  Ẹ má gbìyànjú láti jí tàbí ru ìfẹ sókè nínú mi , títí yóò fi ní ìtẹsí láti ru sókè .   Omidan ọlọgbọn yìí kò fẹ káwọn ẹlòmíràn ti òun lọ ṣe ìpinnu kan nítorí ìgbónára lásán .  Ìfẹ Sólómọnì kò kàn tiẹ sí lọkàn rẹ ni , nítorí ó ti nífẹẹ olùṣọ àgùntàn kan tí kò fi bẹẹ ní lọwọ .  Ẹkọ pàtàkì lèyí jẹ fún àwọn tó ń wọnà láti ṣègbéyàwó lónìí : Ìfẹ kì í ṣọràn ẹni o rí o bá lọ .  Nítorí náà , àní lẹyìn tí obìnrin kan bá tiẹ ti ń dájọ àjọròde pẹlú ẹnì kan , ó lè rí i pé ìfẹ ẹni náà kò sí lọkàn òun .  Ó lè jẹ pé àwọn èrò rẹ dá lórí àwọn ìṣesí kan tó kù díẹ káàtó tí ó rí nínú ìwà ẹni náà .  Bóyá kẹ ńṣe ni kò kàn tiẹ wù ú .  Ìwà òmùgọ ló máa jẹ láti fọwọ rọ irú àwọn èrò bẹẹ tì sẹgbẹẹ kan .  Pé o kàn rọ irú àwọn èrò bẹẹ tì kò túmọ sí pé wọn máa lọ .   Tamara sọ nípa ẹnì kan tó ti ń fẹ rí pé :  Àìmọye nǹkan ló ń ṣe mí níyèméjì nípa rẹ .  Kì í kàn í ṣe àwọn èrò pẹẹpẹẹpẹ o , àmọ àwọn tó ń dà mí láàmú débi pé tí mo bá wà pẹlú rẹ ọkàn mi kì í balẹ .   Ó wá rí i pé , nítorí àwọn iyèméjì yìí , ohun tó dára jù lọ ni kóun fòpin sí àjọṣe náà .  Ohun Tó Máa Ń Mú Kí Ó Ṣòro Láti Kọ  Síbẹ , kì í rọrùn rárá láti sọ fún ọdọkùnrin kan pé olúwarẹ kò ṣe .  Bíi ti Elizabeth táa mẹnu kàn ní ìbẹrẹ , ẹrù lè máa bà ọ pé o ò fẹ ṣe ohun tó máa bà á lọkàn jẹ .  Lóòótọ , ó yẹ ká bìkítà nípa ìmọlára àwọn ẹlòmíràn .  Bíbélì gba àwọn Kristẹni nímọràn láti  fi ìfẹni oníjẹlẹńkẹ ti ìyọnú wọ ara wọn láṣọ  kí wọn sì ṣe sáwọn ẹlòmíràn bí wọn ṣe máa fẹ kí wọn ṣe sáwọn náà .  Àmọ ṣé èyí wá túmọ sí pé kóo wá máa díbọn torí pé o ò fẹ já ọdọkùnrin yìí kulẹ tàbí pé o ò fẹ ṣe ohun tó máa bà á lọkàn jẹ ?  Bópẹ bóyá , ó dájú pé ọdọkùnrin náà á mọ ohun tóo ń rò lọkàn , ńṣe ni àìsọ òótọ lásìkò àti sísún tí o ń sún ọjọ tóo fẹ sọ ohun tó wà lọkàn rẹ fún un síwájú á wulẹ tún dá kún ìrora yẹn .  Èyí tó máa wá burú jù ni pé kóo lọ fẹ ọdọkùnrin yìí nítorí pé àánú rẹ ń ṣe ọ .  Ṣíṣègbéyàwó pẹlú ẹnì kan nítorí pé àánú rẹ ń ṣe ọ jẹ ìpìlẹ burúkú láti kọ ìgbéyàwó lé .  Ó sì lè jẹ pé àwọn èrò kan wà tó ń jà gùdù lọkàn ẹ pé ,  Tí mi ò bá fẹ ẹni yìí , mo mà lè máà rí ẹlòmíràn mọ .   Gẹgẹ bí àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn Teen ṣe sọ ọ , ọdọbìnrin kan lè máa ronú pé :  Kì í ṣe  irú ọkùnrin yẹn lẹni tó wù mí láti fẹ ,  àmọ òun lẹni tí mo rí ní báyìí  ìwọ sì rèé , o ò fẹ láti dá wà .   Kó sírọ níbẹ pé ìfẹ láti ní alábàákẹgbẹ máa ń lágbára .  Àmọ , títẹ ìfẹ yìí lọrùn lọnà tó bójú mu ju wíwulẹ fẹ ọdọkùnrin èyíkéyìí .  Ó kan rírí ẹnì kan tí wàá lè nífẹẹ rẹ ní tòótọ tó sì dáńgájíá láti mú àwọn ohun àìgbọdọmáṣe tí Ìwé Mímọ béèrè fún nínú ìgbéyàwó ṣẹ .  Nítorí náà , má fìkánjú ṣe ìpinnu láti fẹnì kan !  Ọpọ ló ti kábàámọ fífi ìkánjú ṣe ìgbéyàwó .  Síbẹ , àwọn kan ṣì lè máa fẹ ọdọkùnrin kan lọ kódà lẹyìn tí wọn ti mọ pé ó láwọn ìwà kan tí kò dára rárá .  Wọn á ní  bí mó bá fún un lákòókò díẹ sí i , ó ṣì lè yí padà .   Ṣé èyí bọgbọn mu lóòótọ ?  Ó ṣe tán , àwọn ìwà tí kò dára àti ìṣesí burúkú sábà máa ń dìídì jẹ apá kan èèyàn ni tó sì máa ń ṣòro púpọ láti yí wọn padà .  Ká tiẹ wá sọ pé ó ṣe àwọn ìyípadà kan lójijì àti ní kíákíá , ṣe ó dá ọ lójú lóòótọ pé bẹẹ ni yóò ṣe máa báa lọ ?  Irú ipò kan bí èyí ló mú kí ọdọbìnrin kan tó ń jẹ Karen fi ọgbọn pinnu láti jáwọ lọrọ fífẹ ọdọkùnrin kan nígbà tó rí i pé góńgó àwọn kò bára mu .  Ó jẹwọ pé  kò rọrùn rárá , nítorí ìrísí rẹ fà mí mọra gan - an ni .  Àmọ mo mọ pé ohun tó tọ fún mi láti ṣe nìyẹn .   Fọgbọn Ṣe É  Kò sí àní - àní pé kì í ṣe ohun tó rọrùn ni láti sọ fún ẹnì kan pé o ò ṣe .  Ńṣe ló dà bí ẹrù kan tí ohun tó lè fọ wà nínú ẹ , o gbọdọ fọgbọn ṣe é .  Àwọn àbá kan rèé tó lè ṣèrànwọ .  Jíròrò ọrọ náà pẹlú àwọn òbí rẹ tàbí ẹlòmíràn tó dàgbà dénú nínú ìjọ .  Wọn lè ràn ọ lọwọ láti mọ bóyá ojú ẹ ló wà lókè jù .  Sọrọ lọnà tó ṣe kedere kí o sì sojú abẹ níkòó .  Má ṣe jẹ kí ọdọkùnrin náà ní iyèméjì kankan lọkàn nípa bọràn náà ti rí lára rẹ .  Kìkì sísọ pé  Rárá , mi ò ṣe  ti tó láti mú kí ẹni yòówù tó ń wá ìyàwó jáwọ .  Bó bá pọndandan , là á mọlẹ pé o ò ṣe , o lè sọ pé ,  Ẹ má bínú o , àmọ , mi ò fibì kankan nífẹẹ sí àjọṣe yìí .   Ṣọra , kí o má lọ ṣe ohun kan tó máa fi hàn pé tó bá rọ ẹ díẹ sí i , o lè yíhùn padà .  Jíjẹ kó ṣe kedere pé ìfẹ rẹ kò sí lọkàn rẹ ti tó láti jẹ kí ohun tí o ń sọ yé e kí ìyẹn sì túbọ mú un rọrùn fún un láti borí ìjákulẹ rẹ .  Bóo ti ń sọ òótọ inú rẹ , fọgbọn ṣe é .  Òwe 12 : 18 sọ pé :  Ẹnì kan wà tí ń sọrọ láìronú bí ẹni pé pẹlú àwọn ìgúnni idà .   Bó tilẹ jẹ pé ó ṣe pàtàkì láti sọ ojú abẹ níkòó , ohun tí Bíbélì sọ ni pé àwọn ọrọ ẹnu wa gbọdọ jẹ  pẹlú oore ọfẹ , tí a fi iyọ dùn .   Kólósè 4 : 6 .  Má yẹ ìpinnu rẹ .  Àwọn ọrẹ rẹ tí wọn lérò rere , tó jẹ pé wọn lè má fi bẹẹ mọ àwọn ohun tó mú kóo ṣèpinnu tóo ṣe lè bẹrẹ sí i rọ ọ pé kóo tún gbìyànjú ẹ wò lẹẹkan sí i .  Àmọ o , níkẹyìn , ìwọ àti ìpinnu tóo bá ṣe ló máa kù  kì í ṣe àwọn ọrẹ tí wọn rò pé dáadáa rẹ làwọn ń wá .  Jẹ kí ìṣesí rẹ bá ọrọ rẹ mu .  Tẹlẹtẹlẹ , ẹyin méjèèjì lè ti jẹ ọrẹ tímọtímọ , ìwà ẹdá sì ni pé kí ẹ ṣì fẹ kí nǹkan máa bá a lọ bẹẹ .  Ṣùgbọn lọpọ ìgbà , ìyẹn kì í ṣe ohun tó gbéṣẹ tàbí tó lè ṣeé ṣe mọ .  Ìwà rẹ sí ọ ti mú ọrọ ìfẹ lọwọ .  Ṣé ó wá yẹ kí o rò pé ó lè wulẹ gbàgbé àwọn èrò yẹn kó sì ṣe bí ẹni pé kò sí nǹkan kan ?  Nítorí náà , nígbà tó jẹ pé ó dára lóòótọ kẹyìn méjèèjì fún ara yín lọwọ , àfàìmọ ni sísọrọ papọ ṣáá lórí tẹlifóònù tàbí lílo ọpọ àkókò papọ ní ẹyin nìkan kò fi ní dá kún wàhálà rẹ .  Ìyẹn lè dà bí ẹni pé ńṣe lo ń fi ìmọlára rẹ ṣeré , èyí kò sì ní fi àánú hàn .  Àpọsítélì Pọọlù rọ àwọn Kristẹni láti máa  sọ òtítọ  pẹlú ara wọn .  Ṣíṣe bẹẹ lè ṣòro , àmọ ó lè ran ẹyin méjèèjì lọwọ láti máa bá ìgbésí ayé yín nìṣó .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ọdọbìnrin la darí àpilẹkọ yìí sí ní tààràtà , àwọn ìlànà inú rẹ wúlò fáwọn ọdọkùnrin pẹlú .  Àwọn ewu tó wà nínú dídájọ - àjọròde nígbà téèyàn ṣì kéré gan an la jíròrò nínú ìtẹjáde ti February 8 , 2001 .  Wo àpilẹkọ náà  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Kí Awa Pínyàsọtọọtọ Ni ?   tó jáde nínú Jí ! ti January 22 , 1989 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 13   Ìfẹ kì í ṣọràn ẹni o rí o bá lọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Sọ èrò ọkàn rẹ jáde lọnà to ṣe kedere kí o sì sojú abẹ níkòó  Wọn Lè Jí Ohun Ìdánimọ Rẹ Lọ !  ỌDỌBÌNRIN náà bẹrẹ sí í gba àwọn ìsọfúnni kòbákùngbé látọdọ oríṣiríṣi ọkùnrin lórí ẹrọ tẹlifóònù rẹ .  Kò pẹ lẹyìn náà ni ọkùnrin kan tún bá a sọrọ lórí tẹlifóònù pé , nítorí àwọn ìkéde pálapàla tó ṣe sórí Íńtánẹẹtì lòún ṣe tẹ ẹ láago .  Àmọ obìnrin yìí ò tiẹ lóhun tó ń jẹ kọǹpútà .  Ó ṣe díẹ kó tó mọ pé ẹnì kan ló ń lo orúkọ òun lórí Íńtánẹẹtì tó sì wá ń fi àwọn ìkéde náà sórí Íńtánẹẹtì .  Kì í ṣe ìyẹn nìkan o , ńṣe ni afàwọrajà náà tún ń sọ àdírẹsì obìnrin náà , béèyàn ṣe lè dé ilé rẹ , àní ó tiẹ tún pèsè ìmọràn lórí béèyàn ṣe lè fọgbọn wọlé obìnrin náà kí aago tó máa ń dún tí jàǹdùkú bá wọlé má sì pariwo !  Ọpọ jù lọ wa ni kì í fọwọ gidi mú àwọn ohun ìdánimọ wa .  A mọ ẹni tí a jẹ , tẹnì kan bá sì bi wá lẹjọ , a lè ṣàlàyé ara wa .  Àmọ , àwọn ohun táa máa ń lò bí ẹrí ìdánimọ wa  àwọn bí ìwé ẹrí ọjọ ìbí , nọńbà ìdánimọ ,  ìwé ìwakọ , ìwé àṣẹ ìrìn àjò , káàdì ìdánimọ , àti bẹẹ bẹẹ lọ ti túbọ ń di ohun tó rọrùn láti ṣe ayédèrú wọn tàbí kí wọn jí wọn , débi pé ìwà ọdaràn tuntun kan ti ṣẹṣẹ yọjú tí wọn ń pè ní  jíjí ohun ìdánimọ .   Jìbìtì Tó Gbalẹ Kan  Irú ìwà ọdaràn táa ń sọ yìí díjú o , ó kún fún àyínìke , ó sì ṣeé ṣe kó ba tèèyàn jẹ .  Àwọn tó bá kó sí wọn lọwọ á kàn ṣàdédé rí i pé ẹnì kan ti ń gba owó rẹpẹtẹ nínú àkáǹtì wọn , tí wọn á jẹ gbèsè gọbọi sí wọn lọrùn , tí wọn á sì ṣe àwọn jàǹbá mìí lórúkọ wọn .  Àwọn ilẹ kan wà níbi tí òfin ti dáàbò bo irú àwọn tó kó sọwọ àwọn ọdaràn wọnyí pé kí wọn má san nǹkan kan padà , àmọ orúkọ wọn lè ti bà jẹ kí gbèsè sì ti di gọbọi sí wọn lọrùn .  Àwọn agbófinró , àwọn iléeṣẹ tó ń rí sí káàdì ìrajà àwìn , àtàwọn ẹgbẹ alájẹṣẹkù ti jẹrìí sí i gbangba - gbàǹgbà pé jíjí ohun ìdánimọ máa ń fa àdánù ọpọ bílíọnù dọlà lọdọọdún .  Kò sí báa ṣe lè mọ ní pàtó báwọn èèyàn tí wọn ń lù ní jìbìtì nípa jíjí ohun ìdánimọ wọn ṣe pọ tó .  Èyí tó burú jù lọ nínú ìṣòro ọhún ni pé , ọpọ oṣù lè ti kọjá kéèyàn tó mọ pé wọn ti jí ohun ìdánimọ òun .  Àwọn agbèfọba kan pe jíjí ohun ìdánimọ ní ìwà ọdaràn tó ń yara gbilẹ jù lọ ní Orílẹ - èdè Amẹríkà .  Àwọn orílẹ - èdè míì náà sọ irú nǹkan tó jọ bẹẹ .  Ohun tó túbọ mú kí ọrọ náà burú sí i ni pé , àwọn olè mọ pé lílu jìbìtì ohun ìdánimọ ṣòro láti wádìí ẹ , òfin kì í sì í sábàá ṣe nǹkan kan sí i .  Akíkanjú aṣèwádìí kan , Cheryl Smith sọ pé :  Àwọn ọdaràn ka jíjí ohun ìdánimọ sí ìwà ọdaràn tí kò pa ẹnì kan lára ní pàtàkì .  Àwọn tó ń kó sí wọn lọwọ lè jẹ báńkì tàbí ilé ìtajà .  Wọn kì í ronú pé ẹnì kan wà tí àwọn ń fi kó bá .   Fífi Orúkọ Rẹ Lu Jìbìtì  Àwọn olè tó ń jí ohun ìdánimọ sábàá máa ń jí ohun kan tàbí àwọn nǹkan pàtàkì míì tó ní í ṣe pẹlú ìsọfúnni rẹ , irú bíi nọńbà ìdánimọ tàbí ìwé ìwakọ .  Wọn á wá lọ lò ó bí ẹni pé àwọn gangan ni ọ tí wọn á sì forúkọ rẹ ṣí ìwé gbèsè .  Síbẹ , inú àdírẹsì tiwọn ni wọn máa ní kí wọn darí àwọn ìwé tó ní í ṣe pẹlú rẹ sí .  Wọn á ná owó rẹ bí wọn bá ṣe lè ná an tó àti ní kíákíá .  Ìwọ ò ní mọ pé nǹkan kan ń ṣẹlẹ àfìgbà táwọn àjọ tó ń gba owó padà bá bẹrẹ sí í pè ọ .  Báwo làwọn oníwàkiwà ẹdá yìí ṣe ń rí irú àwọn ìsọfúnni àdáni bẹẹ jí ?  Kò ṣòro rárá .  Ó sábàá máa ń bẹrẹ pẹlú kíkó àwọn ìsọfúnni táwọn èèyàn máa ń kọ sínú ìwé tí wọn fi ń gba káàdì ìrajà àwìn jọ tàbí tí wọn fún àwọn tó ń tajà lórí tẹlifóònù .   Títú ibi ìdalẹsí  ni iṣẹ àwọn kan lára àwọn ọdaràn yìí  wọn á máa tú ibi tóò ń kó ìdọtí sí láti wá ìwé ìfowópamọ , ìwé owó èlé , tàbí àwọn ìwé ìrajà àwìn rẹ .  Ńṣe làwọn kan á sì lọ dábùú àwọn lẹtà rẹ tó ní í ṣe pẹlú owó kí wọn tó dé inú àpótí ìfìwéránṣẹ rẹ .   Àwọn agbéjìká - garùn  làwọn olè tó ń lo kámẹrà tàbí awò - awọnàjíjìn láti fi wo nọńbà táwọn tí wọn fẹ lù ní jìbìtì ń tẹ sórí ẹrọ tó ń gbowó tó sì ń sanwó ní báńkì  ATMs  tàbí láwọn ìdí tẹlifóònù àdúgbò .  Láwọn orílẹ - èdè kan , ó rọrùn púpọ láti rí ọpọ ìsọfúnni nípa àwọn èèyàn ní ilé ẹjọ , nínú àwọn àkọsílẹ gbogbo gbòò , tàbí lórí Íńtánẹẹtì .  Jíjí Orúkọ Rere Rẹ  Tọwọ ọdaràn náà bá ti lè tẹ nọńbà ìdánimọ rẹ , ó tún lè nílò àwọn ìsọfúnni mìíràn fún ìdánimọ , irú bí ọjọ ìbí rẹ àti àdírẹsì rẹ àti nọńbà tẹlifóònù rẹ .  Pẹlú àwọn ìsọfúnni yìí , bóyá pẹlú ìwé ìwakọ kan tí kì í ṣe ojúlówó tí fọtò rẹ wà lára rẹ , olè yìí lè bẹrẹ ìwà ọdaràn rẹ .  Kíákíá ni olè yìí máa béèrè fún ọjà àwìn , ó lè lọ fúnra rẹ tàbí kó kọwé ránṣẹ sí wọn , tí á sì ṣe bí ẹni pé ìwọ ni .  Lọpọ ìgbà , àdírẹsì tiẹ ló máa fi sílẹ , á ní òun ti kó kúrò níbi tí òun ń gbé tẹlẹ .  Níbi táwọn tó ń ṣàyẹwò rírajà àwìn sì ti ń kánjú , kì í ṣe gbogbo ìgbà ni wọn máa ń wò ó bóyá àwọn ìsọfúnni tàbí àwọn àdírẹsì yẹn jẹ òótọ .  Nítorí náà , tí afàwọrajà náà bá ti lè ṣí àkáǹtì àkọkọ , ó lè wá máa lo àkáǹtì tuntun yìí pẹlú àwọn ìsọfúnni pẹẹpẹẹpẹ fún ìdánimọ tó ní láti túbọ fi ara rẹ hàn bí ẹni tó ṣeé fọkàn tán .  Èyí á wá túbọ mú kó rọrùn fun un láti máa bá lílu jìbìtì náà lọ ràì .  Ọnà ti ṣí sílẹ fún ọdaràn náà báyìí láti di ọlọrọ o , bó sì ti ń ṣe èyí ló ń ba iyì àti orúkọ rere tiẹ jẹ .  Kì í rọrùn láti tún àwọn ohun tó ti bà jẹ ṣe , ó máa ń gba àkókò , ó tún máa ń múnú bíni .  Mari Frank tó jẹ agbẹjọrò kan láti California mọ bí ọràn yìí ṣe nira tó nígbà tí afàwọrajà kan kó o sí gbèsè tó ń lọ sí bí ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn ún dọlà nípa lílo orúkọ rẹ .  Ó sọ pé :  Mo ní láti kọ àádọrùn ún lẹtà tí mo sì lo ẹẹdẹgbẹta  500  wákàtí láti lè fọ orúkọ mi mọ .  Ó jẹ ìjàkadì kan láti tún orúkọ rẹ ṣe kó má sì dà ọ lórí rú . . . .  Lọpọ ìgbà , o ò ní mọ ẹni tó ń ṣe é , bẹẹ sì ni ọwọ kì í tẹ àwọn ọdaràn náà .   Ohun Tóo Lè Ṣe  Ká ní ìwọ lo bọ sọwọ àwọn olè tí ń jí ohun ìdánimọ , àwọn ìgbésẹ díẹ wà tóo lè gbé .  Àkọkọ pàá , a dáa lábàá pé kóo kàn sí ẹka ìjọba tó ń rí sí jìbìtì lílù tó wà ládùúgbò rẹ láti fi tó wọn létí .  Lẹyìn náà kọ ọ sí ìwé , kóo sì bẹ wọn pé wàá fẹ kí wọn fojú kàn ọ kí wọn tó ṣí àkáǹtì ìrajà àwìn tuntun fún ọ .  Lẹyìn èyí , lọ fi tó àwọn ọlọpàá létí .  Rí i dájú pé o ní ẹdà àkọsílẹ àwọn ọlọpàá lọwọ nítorí o lè lọ nílò rẹ láti jẹ káwọn tó ń tajà àwìn fún ọ mọ nípa rẹ .  O tún gbọdọ jẹ káwọn báńkì àti iléeṣẹ ìrajà àwìn tí ò ń bá ṣòwò pọ gbọ nípa rẹ .  Kódà , ká tiẹ ní olè náà lo àwọn ìsọfúnni tó jí láti fi gba káàdì ìrajà tuntun , yóò jẹ ààbò gidi fún ọ bóo bá tún gbogbo káàdì ìrajà àwìn rẹ gbà padà .  Bákan náà , táwọn olè bá ti bẹrẹ sí í lo ìwé tóo fi ń gbowó àtèyí tóo fi ń sanwó , ó lè pọndandan pé kóo ṣí àwọn tuntun míì .  Láfikún sí i , ó tún lè pọndandan pé kóo gba káàdì tuntun fún ATM àti nọńbà ìdánimọ tuntun .  Ǹjẹ Ojútùú Kan Yóò Wà Láìpẹ ?  Àwọn ìjọba , àwọn agbófinró , àtàwọn àjọ ayánilówó ti ń sá sókè - sódò láti wá ọnà láti dáwọ jíjí ohun ìdánimọ dúró .  Láwọn àdúgbò kan , wọn ṣe àwọn òfin kan síta tó sọ ìwà yìí di ìwà ọdaràn ńlá , wọn sì tún ṣe àwọn kan tó túbọ dáàbò bo ìsọfúnni àwọn èèyàn .  Àwọn ìgbésẹ ọlọgbọn iṣẹ - ẹrọ gíga míì wà tí wọn tún gbé .  Èyí kan àwọn káàdì tó dá òǹtẹ ìka ọwọ mọ , káàdì ATM tó ń dá ìlà àtẹlẹwọ tàbí ohùn ẹni mọ , àwọn káàdì oníkọǹpútà tó lè gba àwọn ohun ìdánimọ bí irú ẹjẹ ẹnì kan àti ìlà ọwọ sílẹ , àtàwọn káàdì tó ní ibi ìbuwọlù tí kò ṣeé parẹ .  Yàtọ fún àwọn ọnà dídíjú yìí láti ṣèdíwọ ìwà yìí , àwọn ohun gbígbéṣẹ kan wà tóo lè ṣe láti dáàbò bo ara rẹ .   Wo àpótí náà ,  Bí O Ṣe Lè Dáàbò Bo Ara Rẹ Lọwọ Olè Tí Ń Jí Ohun Ìdánimọ .    Nípa ríronú ṣáájú àti mímúrasílẹ dáadáa , ó lè dín ewu àwọn olè tó ń jí ohun ìdánimọ kù !   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ní ọpọ orílẹ - èdè wọn máa ń fún àwọn ọmọ onílẹ àtàwọn tó bá wá gbé ibẹ láwọn nọńbà kan fún ìdánimọ .  Kì í ṣe ìdánimọ nìkan ni wọn lè lò ó fún àmọ wọn tún ń lò ó fún sísan owó orí àti gbígba ìtọjú ìṣègùn .  Ní Orílẹ - èdè Amẹríkà , wọn máa ń fún àwọn aráàlú ní ohun tí wọn ń pè ní nọńbà Jíjẹ Oníǹkan .  Bí wọn ṣe ń pe àwọn nọńbà ìdánimọ yìí yàtọ láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 28   Bí O Ṣe Lè Dáàbò Bo Ara Rẹ Lọwọ Olè Tí Ń Jí Ohun Ìdánimọ   Ìgbà tó bá pọndandan nìkan ni kóo sọ nọńbà ìdánimọ rẹ .   Má ṣe kó káàdì ìrajà àwìn , nọńbà ìdánimọ rẹ , ìwé ẹrí ọjọ ìbí , tàbí ìwé àṣẹ ìrìn àjò sínú àpamọwọ tàbí àpò rẹ , àyàfi tó bá pọndandan .   Ya àwọn fọọmù tóo fi gba káàdì ìrajà àwìn tóo ti lò tàn tí wọn sì ti buwọ lù sí wẹwẹ kóo tó kó wọn dà nù .  Tún ya àwọn ìwé báńkì tí o kò lò mọ , ìwé tóo fi sanwó fóònù , àwọn ìwé tóo fi sanwó káàdì ìrajà àwìn rẹ , àti bẹẹ bẹẹ lọ pẹlú .   Tóo bá ń lo ẹrọ ìsanwó ní báńkì tàbí tóo ń lo káàdì tẹlifóònù láti fi pe ọnà jíjìn , lo ọwọ rẹ láti fi bò wọn .  Àwọn  agbéjìká - garùn  lè wà nítòsí pẹlú awò - awọnàjíjìn tàbí kámẹrà .   Máa lo àpótí lẹtà tó ṣeé tì láti dín jíjí lẹtà kù .   Lọ fọwọ ara rẹ gba ìwé sọwédowó ní báńkì dípò tí wàá fi ní kí wọn fi ránṣẹ sí ọ .   Máa ṣàkọsílẹ tàbí kí o ní ẹdà gbogbo nọńbà àkáǹtì ọjà tóo rà láwìn lọwọ , kóo sì fi wọn pa mọ síbi tí kò séwu .   Má ṣèèṣì sọ nọńbà káàdì ìrajà àwìn rẹ tàbí àwọn ìsọfúnni mìíràn nípa ara rẹ lórí tẹlifóònù àyàfi tí iléeṣẹ náà bá jẹ èyí tóo fọkàn tán tàbí pé ìwọ lo pè wọn lórí tẹlifóònù .   Mọ ọrọ tóo fi ń ṣí kọǹpútà rẹ sórí .  Má ṣe fi ibi tóo kọ àwọn ọrọ tó fi ń ṣí kọǹpútà sí sínú àpamọwọ tàbí àpò rẹ .   Rí i pé o ń gba ẹdà èsì àwìn ọjà tóo rà déédéé tó bá ṣeé ṣe .   Ní kí wọn yọ orúkọ rẹ kúrò níbi tí wọn to orúkọ àti àdírẹsì àwọn tó ń ra káàdì ìrajà àwìn sí èyí táwọn iléeṣẹ náà àtàwọn tó fàyè tó gùn sílẹ fún ọjà àwìn máa ń gbé jáde .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27    Àwọn agbéjìká - garùn  máa ń ṣọ àwọn tí wọn fẹ lù ní jìbìtì bí wọn ti ń tẹ àwọn nọńbà níbi tẹlifóònù àdúgbò tàbí nídìí ẹrọ tó ń gbowó tó sì ń sanwó ní báńkì   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28    Àwọn tó ń tú ibi ìdalẹsí  máa ń ṣe bẹẹ láti jí ìsọfúnni àwọn èèyàn  Àràádọta Ọkẹ Yóò Lọ Síbẹ  Ṣé Ìwọ Náà Á Lọ ?  Níbo ni wọn ń lọ ?  Síbi ayẹyẹ ọdọọdún ti ìrántí ikú Jésù Kristi ni .  Lọdún 2000 , àròpọ mílíọnù mẹrìnlá , ọkẹ mẹtàlélógójì ó lé ẹgbàafà àti mẹrìndínláàádọrùn - ún  14,872,086  ló péjọ jákèjádò ayé .  Èé ṣe tàwọn èèyàn fi ń lọ ?  Nítorí ohun tí ikú Kristi túmọ sí fún ìran ènìyàn ni .  Ó túmọ sí ìtura tó ti sún mọlé báyìí kúrò lọwọ àìsàn , ìyà , àti ikú .  Kódà , àwọn olólùfẹ tó ti kú ni a óò jí dìde sínú Párádísè ilẹ ayé .  Báwo ni ikú Jésù ṣe máa mú irú àwọn ìbùkún bẹẹ wá ?  A ké sí ọ láti wá mọ ọn .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láyọ láti rí ọ kí o dára pọ mọ wọn fún àṣeyẹ pàtàkì yìí .  Lọ sí Gbọngàn Ìjọba tó sún mọ ilé rẹ jù lọ .  Ọjọ tó bọ sí lọdún yìí ni Sunday , April 8 , lẹyìn tí oòrùn bá ti wọ .  Wádìí àkókò tí a óò bẹrẹ gan - an lọwọ àwọn Ẹlẹrìí tó wà ládùúgbò rẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  April 8 , 2001  Kí Ló Fa Ìṣòro  Àwọn Ìlú Ńlá ?  Ńṣe làwọn èèyàn ń rọ wìtìwìtì lọ sáwọn ìlú ńlá .  Àmọ , wàhálà àtibójútó àwọn èèyàn yìí ti kó ọpọ ìlú ńlá sínú ìyọnu .  3  Àwọn Ìlú Ńlá Ń kún Sí I   4 Kí Ló Fa Ìṣòro  Àwọn Ìlú ńlá ?  8 Báwo Lọjọ Iwájú Àwọn Ìlú Ńlá Ṣe Máa Rí O ?  11 Ǹjẹ O Mọ ?  12 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Màá Ṣe Sọ fún Un Pé Mi Ò Ṣe ?  15 Ọnà Tí Wọn Ń Gbà Jagun Lóde Òní  17 Ohun Ìjà Kéékèèké , Ìṣòro Ńláńlá  21 Ìrètí Wo Ló Ń bẹ Pé A Óò Kápá Ohun Ìjà ?  29 Wíwo Ayé  31 Sísọ Aṣálẹ Di Ilẹ Eléso  32 Àràádọta Ọkẹ Yóò Lọ Síbẹ  Ṣé Ìwọ Náà Á Lọ ?  Ojú Ìwòye Bíbélì 24  Ṣé Ìsọfúnni Látọdọ Ọlọrun Ni Àlá Jẹ ?  Wọn Lè Jí Ohun Ìdánimọ Rẹ Lọ 26  Ṣọra fún ìwà ọdaràn kan tó ti gbalé gbòde báyìí  jíjí ohun ìdánimọ !  Báwo lo ṣe lè dáàbò bo ara rẹ kúrò lọwọ rẹ ?   Àwọn Ìlú Ńlá Ń kún Sí I    Aráyé ń ṣí kiri lọwọ táa wà yìí ju ti ìgbàkígbà rí lọ , èyí tó sì pọ jù lọ nínú àwọn tó fẹ gbé ìgbésí ayé tó rọṣọmù ló ń ṣí lọ sí ìlú ńlá .   OHUN TÍ ìwé Foreign Affairs sọ nìyẹn nínú ọrọ tó fi ṣáájú àpilẹkọ kan tí àkọlé rẹ jẹ  Àwọn Ìlú Ńlá Tó Ń Kún Sí I Láwọn Orílẹ - Èdè Tó Ṣẹṣẹ Ń Gòkè Àgbà .   Àpilẹkọ náà sọ pé ọpọ àwọn èèyàn ló jẹ pé  àwọn iná tó ń tàn yinrin - yinrin láwọn ìlú ńlá ló fà wọn mọra , tàbí kó jẹ pé rìgbòrìyẹ òṣèlú àti ti ètò ọrọ ajé , iye àwọn èèyàn tó pọ lápọjù , àti àyíká tó bàjẹ ló mú àwọn kan ṣí lọ sí ìlú ńlá .   Báwo làwọn ìlú ńlá ṣe ń yára kún sí i tó ?  Àwọn kan fojú díwọn rẹ pé , àwọn èèyàn ń ya wìtìwìtì wọ àwọn ìlú ńlá lọnà tó ń múni kọ háà ní iye tó lé ní mílíọnù kan lọsẹ !  Ní lọọlọọ , ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , àwọn ìlú ńlá tí wọn lé ní igba ló jẹ pé iye èèyàn tó ń gbé inú wọn lé ní mílíọnù kan .  Àwọn bí ogún ló jẹ pé iye èèyàn inú wọn tó mílíọnù mẹwàá !  Kò sì sí ọràn pé iye yẹn máa lọ sílẹ .  Wo ìlú Èkó tó wà ní Nàìjíríà bí àpẹẹrẹ .  Ìròyìn kan tí Ẹka Tí Ń Rí sí Ọràn Àgbáyé gbé jáde sọ pé ,  tó bá fi máa di ọdún 2015 , iye àwọn èèyàn tó máa fi ìlú Èkó ṣe ilé lè fẹrẹẹ tó mílíọnù mẹẹẹdọgbọn , èyí á jẹ kí ìlú Èkó tó wà ní ipò kẹtàlá nínú àwọn ìlú tó léèyàn jù lọ lágbàáyé wá sí ipò kẹta .   Ọpọ ògbógi ló sọ pé ohun tó ń ṣẹlẹ yìí kì í ṣe nǹkan tó dára fún ọjọ iwájú .  Federico Mayor , tó jẹ olùdarí àgbà fún Àjọ Ètò Ẹkọ , Ìmọ Ìjìnlẹ , àti Àṣà Ìbílẹ ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè nígbà kan rí sọ pé tó bá fi máa di ọdún 2035 ,  ẹgbẹrún mẹta mílíọnù àwọn èèyàn mìíràn ni wọn máa tún kún iye àwọn tó ń gbé ìlú ńlá tó wà lónìí .   Láti lè bójú tó àwọn ènìyàn tí iye wọn pọ yamùrá yìí ,  ó máa di pé ká tẹ ẹgbẹrún kan ìlú ńlá dó títí ogójì ọdún tó ń bọ tí mílíọnù mẹta èèyàn á sì máa gbé inú ọkọọkan , ìyẹn túmọ sí títẹ ìlú ńlá mẹẹẹdọgbọn dó lọdún kan .   Bákan náà làwọn ògbógi onímọ tún sọ pé bí àwọn ìlú ńlá ṣe ń yára kún bámúbámú yìí ń ṣàkóbá tó pọ fún àwọn ìlú ńlá níbi gbogbo káàkiri àgbáyé .  Èyí ò sì yọ àwọn ìlú ńlá tó wà láwọn orílẹ - èdè tó ti rí já jẹ ní ti ọrọ ajé sílẹ .  Àwọn ìṣòro wo làwọn ìlú ńlá ń bá fínra , báwo lèyí sì ṣe lè nípa lórí ìwọ pẹlú ?  Ṣé ọnà àbáyọ ń bẹ ?  Àwọn àpilẹkọ tó tẹ lée yóò ṣàyẹwò àwọn ọràn ṣíṣekókó yìí .  Kí Ló Fa Ìṣòro  Àwọn Ìlú ńlá ?   Ó yá !  Ẹ jẹ kí a tẹ ìlú ńlá kan dó fún ara wa kí a sì tún kọ ilé gogoro tí téńté rẹ dé ọrun , . . . kí a má bàa tú ká sórí gbogbo ilẹ ayé .   Jẹnẹsísì 11 : 4 .  ÀWỌN ọrọ wọnyí , tí wọn sọ ní ohun tó lé ní ẹgbẹrún mẹrin ọdún sẹyìn ni wọn fi kéde kíkọ ìlú ńlá tó ń jẹ Bábélì .  Bábélì tó di Bábílónì níkẹyìn ni wọn tẹ dó sí pẹtẹlẹ Ṣínárì tó jẹ ilẹ ọlọràá nígbà kan rí , tí ó wà ní Mesopotámíà .  Ìlú ńlá yìí kọ ni àkọkọ tí a ṣàkọsílẹ rẹ nínú Bíbélì bí ọpọ ti rò .  Ní ti gidi , àwọn ìlú ńlá ti wà ṣáájú Ìkún Omi ọjọ Nóà .  Kéènì apààyàn ló tẹ ìlú ńlá àkọkọ tó wà lákọọlẹ dó .  Bóyá ìlú ńlá náà , tí wọn pè ní Énọkù kàn lè fi díẹ tóbi ju ibùdó tàbí abúlé lọ ni .  Àmọ ìlú tó tóbi gan - an ni Bábélì ní tiẹ , òun sì ni ojúkò ìjọsìn èké tí ilé ìsìn tó ga fíofío kan sì wà níbẹ .  Ṣùgbọn , ńṣe ni Bábélì àti ilé gogoro rẹ tó lórúkọ burúkú náà takò Ọlọrun lọnà tó bùáyà .  Nítorí náà , gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , Ọlọrun dá sọrọ náà ó sì da àwọn kọlékọlé ọhún lédè rú , èyí ló fòpin sí ète ọkan wọn láti di olókìkí nínú ọrọ ẹsìn .  Jẹnẹsísì 11 : 5 - 9 , sọ pé Ọlọrun  tú wọn ká kúrò níbẹ sórí gbogbo ilẹ ayé .   Kò yani lẹnu nígbà náà pé títú táwọn èèyàn tú káàkiri yìí ló mú káwọn ìlú ńlá bẹrẹ sí tàn kálẹ .  Ṣé bí ìlú bá kúkú tóbi , ó máa ń pèsè ààbò báwọn ọtá bá gbógun dé .  Àwọn ìlú ńlá máa ń pèsè àyè fún àwọn àgbẹ láti kó àwọn irè oko sí kí wọn sì tún ríbi tà wọn .  Ọrọ kárà - kátà tó sì dé ti jẹ kí ọpọ àwọn tó ń gbé ìlú ńlá bẹrẹ sí ṣe àwọn nǹkan mìíràn yàtọ sí iṣẹ àgbẹ láti gbọ bùkátà ara wọn .  Ìwé The Rise of Cities sọ pé :  Táwọn olùgbé ìlú ńlá bá ti lè bọ lọwọ ìgbésí ayé akúṣẹẹ tí wọn ń gbé , wọn lè bẹrẹ sí ṣe onírúurú iṣẹ ọwọ bíi : híhun apẹrẹ , mímọkòkò , rírànwú , híhunṣọ , fífi awọ dárà , ṣíṣe iṣẹ káfíńtà àti bíríkìlà  èyíkéyìí tó bá ti máa mówó wọlé .   Ibi téèyàn ti lè ta irú àwọn nǹkan bẹẹ làwọn ìlú ńlá jẹ .  Gbé àkọsílẹ Bíbélì nípa ìyàn ńlá kan tó ṣẹlẹ ní Íjíbítì yẹ wò .  Jósẹfù tó jẹ igbá kejì ọba rí i pé ó máa dáa káwọn èèyàn náà tẹdó sáwọn ìlú ńlá .  Kí ló dé ?  Ó hàn gbangba pé èyí yóò mú kí ìpínkiri oúnjẹ tó kù túbọ gbéṣẹ sí i .  Jẹnẹsísì 47 : 21 .  Àwọn ìlú ńlá tún mú kí ètò ìbánisọrọ àti àjọṣe láàárín àwọn èèyàn túbọ gbéṣẹ sí i lákòókò tí ohun ìrìnnà kì í fi bẹẹ yára tí kò sì pọ .  Èyí mú kí ìyípadà tó wáyé nínú ọràn ẹgbẹ òun ọgbà àti àṣà ìṣẹdálẹ yára kánkán .  Àwọn ìlú ńlá wá di ibi tí wọn ti ń hùmọ iṣẹ ẹrọ tí wọn sì ń gbé ìdàgbàsókè rẹ lárugẹ .  Bí àkọtun èrò ṣe ń jẹ yọ , bẹẹ náà làwọn èèyàn bẹrẹ sí ṣe àwọn nǹkan lọtun - lọtun nínú ìmọ sáyẹǹsì , ìsìn , àti ìmọ ọgbọn orí .  Ibi Tí Wọn Fojú Sí , Ọnà Ò Gbabẹ  Àwọn ìlú ńlá ṣì ń báa lọ lóde òní láti pèsè àwọn àǹfààní tó pọ bí irú èyí .  Abájọ , nígbà náà tó fi jẹ pé àìmọye mílíọnù èèyàn , àgàgà láwọn orílẹ - èdè tí ìgbésí ayé ò ti dẹrùn ni wọn máa ń fẹ lọ sáwọn ìlú ńlá .  Àmọ ṣá , èyí tó pọ jù lọ lára àwọn tó ṣí lọ sáwọn ìlú ńlá ló jẹ pé ọwọ wọn kì í tẹ ìgbésí ayé tó sàn jù tí wọn fojú sọnà fún .  Ìwé Vital Signs 1998 sọ pé :  Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí Àjọ Tó Ń Rí sí Iye Ènìyàn ṣe , irú ìgbésí ayé táwọn èèyàn ń gbé ní ọpọ ìlú ńlá tó wà láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà lónìí ló jẹ pé ó burú ju èyí táwọn tó wà láwọn ìgbèríko ń gbé lọ .   Kí ló mú kí ọràn náà rí bẹẹ ?  Henry G .  Cisneros sọ nínú ìwé náà The Human Face of the Urban Environment pé :  Nígbà táwọn èèyàn tí kò rí já jẹ bá kórí jọ sí àgbègbè kan , ńṣe nìṣòro wọn á túbọ máa bùyààrì sí i . . . .  Bí iye àwọn tí kò rí já jẹ ṣe ń pọ sí i , pàápàá jù lọ àwọn tí kò gbajúmọ ti jẹ kí àìríṣẹṣe ròkè lálá , iye èèyàn tó gbára lé àwọn ilé iṣẹ afẹdàáfẹre wá pọ rẹpẹtẹ tó sì jẹ fún àkókò gígùn , ìṣòro àìlera gba ìlú kan , èyí tó sì ń múni ta gìrì níbẹ ni ìwà ọdaràn tó gbalẹ kan .   Ohun kan náà ni ìwé Mega - city Growth and the Future sọ pé :  Rírọ táwọn èèyàn ń rọ gìrọgìrọ lọ sáwọn ìlú ńlá ló máa ń fa ìṣòro àìríṣẹṣe tó kọjá kèrémí , tí àwọn mìíràn ò sì ríṣẹ tó pójú owó ṣe nítorí pé iye àwọn èèyàn tó ń wáṣẹ pọ ju iṣẹ tó wà níta lọ .   Ńṣe làwọn ọmọdé tí wọn ti dọmọ asùnta ń pọ sí i lọnà tó ń bani nínú jẹ , èyí sì jẹ ẹrí pé ipò òṣì tó wà láwọn ìlú ńlá ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà kò ṣeé fẹnu sọ .  Àwọn kan fojú bù ú pé nǹkan bí ọgbọn mílíọnù ọmọ asùnta ló wà lágbàáyé !  Ìwé Mega - city Growth and the Future sọ pé :  Ipò òṣì àtàwọn ìṣòro mìíràn ti já okùn àjọṣe tó wà láàárín ìdílé tó fi di pé àwọn ọmọdé tí wọn di ọmọ asùnta ní láti lọ wá bí wọn ṣe máa tọjú ara wọn .   Ó di pé káwọn ọmọ wọnyí máa ṣa nǹkan kiri lórí àkìtàn , kí wọn máa ṣagbe , tàbí kí wọn máa ṣe àwọn iṣẹ pẹẹpẹẹpẹ kan lọjà kí wọn bàa lè máa gbé ìgbésí ayé òṣì àti àre wọn nìṣó .  Àwọn Nǹkan Mìíràn Tí Kò Dùn - Ún Gbọ  Ipò òṣì lè fa ìwà ọdaràn .  Ní ìlú ńlá kan tó ní àwọn ilé mèremère àtàwọn nǹkan tó jojú ní gbèsè ní Gúúsù Amẹríkà , ìwà jàǹdùkú ti wọpọ débi pé gádígádí làwọn èèyàn ń fi irin dí ojú fèrèsé àti ẹnu ọnà wọn .  Ńṣe làwọn aráàlú , látorí àwọn tó lówó bíi ṣẹkẹrẹ títí kan àwọn tí wọn tòṣì jù lọ , bẹrẹ sí ṣe ọgbà onírin láti dáàbò bo ara wọn àti dúkìá wọn .  Èyí ti sọ wọn di ẹlẹwọn ọsán gangan .  Káwọn mìíràn tiẹ tó kọ ilé wọn tán ni wọn ti ṣe ọgbà onírin yí i ká .  Síwájú sí i , bí iye èèyàn tó wà ní ìlú ńlá kan bá pọ gan an , èyí kò ní jẹ kí irú ìlú ńlá bẹẹ lágbára láti pèsè àwọn ohun kòṣeémánìí bí omi àti ìmọtótó tó péye .  Àwọn kan fojú díwọn rẹ pé ní ìlú ńlá kan tó wà ní ilẹ Éṣíà , wọn nílò ọkẹ mẹẹẹdọgbọn  500,000  ilé ìgbọnsẹ gbogbo gbòò .  Àmọ ṣá , ìwádìí kan tí wọn ṣe lẹnu àìpẹ yìí fi hàn pé kìkì igba péré ni ilé ìgbọnsẹ tó ń ṣiṣẹ níbẹ !  A ò gbọdọ gbójú fo ipa tí kò dára tí àpọjù èèyàn ń ní lórí àyíká .  Bí ààlà àwọn ìlú ńlá ṣe ń gbòòrò sí i , bẹẹ náà làwọn ilẹ tí wọn fi ń dáko ń pòórá .  Olórí Àjọ Ètò Ẹkọ , Ìmọ Ìjìnlẹ , àti Àṣà Ìbílẹ ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè nígbà kan rí , Federico Mayor sọ pé :  Ohun àmúṣagbára táwọn ìlú ńlá ń lò pọ kọjá wẹrẹwẹrẹ , gbogbo ìpèsè omi ni wọn á lò tán pátápátá , tí wọn á sì jẹ gbogbo oúnjẹ tán àtàwọn ohun èèlò . . . .  Gbogbo ilẹ tó wà láyìíká wọn ló ti ṣá pátápátá tí kò lè pèsè ohun táwọn èèyàn nílò tàbí ibi tí wọn lè da àwọn nǹkan tí ò wúlò sí .   Àwọn Ìṣòro Ìlú Ńlá Ní Àwọn Orílẹ - Èdè Ìwọ - Oòrùn Ayé  Ipò nǹkan ní àwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé lè má fi bẹẹ burú , síbẹ yánpọnyánrin tó máa ń ṣẹlẹ láwọn ìlú ńlá ṣì wà ńbẹ .  Fún àpẹẹrẹ , ìwé náà The Crisis of Americas Cities sọ pé :  Ìwà jàǹdùkú tó gàgaàrá ló kún inú àwọn ìlú ńlá lórílẹ - èdè Amẹríkà lónìí . . . .  Ìwà jàǹdùkú láwọn ìlú ńlá orílẹ - èdè Amẹríkà náà pọ débi pé , àwọn ìwé ìròyìn ìṣègùn ti bẹrẹ sí fàyè kan sílẹ nínú ìwé ìròyìn yìí láti fi kọ àwọn ìròyìn nípa ìwà jàǹdùkú gẹgẹ bí ọkan lára àwọn ọràn ìlera pàtàkì ti ọjọ wa .   Òtítọ hán - ún ni pé ìwà jàǹdùkú jẹ ìṣòro kan tó ń bá ọpọ ìlú ńlá fínra káàkiri àgbáyé .  Bí ìgbésí ayé ní ìlú ńlá ṣe ń polúkúrúmuṣu sí i ló fà á tí àwọn agbanisíṣẹ ò fi fẹràn ìlú ńlá mọ .  Ìwé The Human Face of the Urban Environment sọ pé :  Wọn ti kó okòwò lọ sí àrọko tàbí lọ sókè òkun , àwọn ilé iṣẹ ti di èyí tí wọn tì pa , kìkì  ilẹ tí wọn ti ṣe níṣekúṣe ló kù   àwọn ilé tó ṣófo ló wà lórí ilẹ tí wọn ti sọ di eléèérí , pẹlú àwọn èròjà onímájèlé tí wọn rì mọlẹ , gbogbo ìwọnyí ò sì lè jẹ kí ìdàgbàsókè wà .   Àbájáde rẹ ni pé , ní ọpọ ìlú ńlá , ibi táwọn èèyàn tí kò rí já jẹ pọ sí jù ni àwọn àgbègbè  tàwọn èèyàn ò ti kọbiara sí ìṣòro ìbàyíkájẹ  àwọn ibi tí kò sẹni tó ń bójú tó àwọn pàǹtí ẹlẹgbin ; tómi tó mọ gaara kò tó ; táwọn eku àtàwọn kòkòrò ti máa ń tan àkìtàn tí wọn á sì tún gba ibi tí wọn ń gbé kan ; táwọn ọmọ kéékèèké ti ń jẹ òjé inú ọdà tí wọn fi kun àwọn ilé tó ti di ẹgẹrẹmìtì . . . níbi tó ti jẹ pé kóńkó jabele ni , kálukú ló ń ṣe tiẹ .   Ní irú àyíká bí èyí , ìwà jàǹdùkú , ìwà ipá , àti àìnírètí máa ń pọ gan - an .  Kò tán síbẹ o , kò rọrùn fáwọn ìlú ńlá ní orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé láti pèsè àwọn ohun amáyédẹrùn fáwọn èèyàn .  Lọdún 1981 , Pat Choate àti Susan Walter tí wọn jẹ òǹkọwé kọ ìwé kan tí wọn fún ní àkọlé tó gbàfiyèsí náà America in Ruins  The Decaying Infrastructure .  Wọn sọ nínú ìwé náà pé :  Àwọn ìpèsè amáyédẹrùn lórílẹ - èdè Amẹríkà ń yára bàjẹ sí i ju bí wọn ṣe ń tètè tún wọn ṣe lọ .   Àwọn òǹkọwé yìí figbe bọnu nípa àwọn afárá tó ń dípẹtà , àwọn títì tó ń bàjẹ , àti bí wọn ò ṣe bójú tó àwọn ìdọtí mọ láwọn ìlú ńlá .  Ogún ọdún lẹyìn náà , àwọn ìlú ńlá bíi New York ṣì ní àwọn ìpèsè amáyédẹrùn tó ti dìdàkudà .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn New York Magazine sọrọ nípa iṣẹ gbígbẹ Ihò Omi Kẹta .  Wọn ti dáwọ lé e láti nǹkan bí ọgbọn ọdún sẹyìn báyìí òun ni wọn sì pè ní  ohun amáyédẹrùn tó hẹrẹǹtẹ kan ṣoṣo tí wọn tíì dáwọ lé ní Ìwọ Oòrùn Ìlàjì Ayé .   Owó tí wọn ti run sórí ẹ ti tó nǹkan bíi bílíọnù márùn - ún dọlà .  Bí wọn bá parí ẹ , ihò omi yìí á máa pèsè bílíọnù mẹta lítà omi fún New York City lójúmọ .  Òǹkọwé náà sọ pé :  Ohun tó mú kí wọn máa gbẹ ihò àgbẹkúdórógbó yìí ò ju láti pèsè ihò omi táwọn èèyàn á máa lò nígbà tí wọn bá ń ṣàtúnṣe èyí tó ti wà tẹlẹ fún ìgbà àkọkọ látìgbà tí wọn ti ṣe wọn ní ìbẹrẹ ọrúndún ogún .   Gẹgẹ bí àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn The New York Times ṣe sọ , ó máa ná wọn tó àádọrùn - ún bílíọnù dọlà láti ṣàtúnṣe àwọn ohun amáyédẹrùn tó kù tó ti di kọǹdẹ nínú ìlú ńlá náà , àwọn bí àwọn ọnà abẹlẹ , àwọn páìpù tí ń gbé omi kiri , títì , àtàwọn afárá .  Kì í ṣe ìlú New York nìkan ló níṣòro pípèsè àwọn ohun kòṣeémánìí fáwọn aráàlú .  Ní ti gidi , ọpọlọpọ nǹkan ló fà á tí àwọn ìlú ńlá tó pọ fi ń dìdàkudà .  Ní February ọdún 1998 , ṣìbáṣìbo bá ìlú Auckland ní New Zealand fún ohun tó lé ní ọsẹ méjì gbáko nítorí pé wọn mú iná mànàmáná lọ .  Àwọn èèyàn tó ń gbé ní Melbourne ní Ọsirélíà , ni wọn ò rí omi gbígbóná lò fún odindi ọjọ mẹtàlá nígbà tí wọn ti gáàsì pa nítorí ìjàǹbá tó ṣẹlẹ nílé iṣẹ kan tí wọn ti ń ṣe àwọn nǹkan jáde .  Ìṣòro kan tún wà o , tó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo ìlú ńlá ló kàn , ìyẹn ni súnkẹrẹ - fàkẹrẹ ọkọ .  Moshe Safdie tó jẹ ayàwòrán ilé sọ pé :  Ìforígbárí tó lágbára , tí kò dára rárá ń bẹ láàárín àwọn ìlú ńlá àti ètò ìrìnnà inú wọn . . . .  Ó ti wá di pé káwọn ìlú ńlá tí wọn ti wà látọjọ pípẹ wá tún àwọn àgbègbè ìṣòwò wọn kọ lọnà tó fi máa láyè tí ó tó fún ètò ìrìnnà ọkọ èyí tí wọn ò tiẹ ronú kàn nígbà tí wọn ń kọ àwọn ilé náà tẹlẹ .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The New York Times ṣe sọ ,  ojoojúmọ ayé  ni súnkẹrẹ - fàkẹrẹ ọkọ máa ń wáyé láwọn ìlú ńlá bíi Cairo , Bangkok , àti São Paulo .  Pẹlú gbogbo àwọn ìṣòro tó pọ bí ilẹ bí ẹní yìí , àwọn èèyàn ò mà yéé rọ gìrọgìrọ lọ sáwọn ìlú ńlá o .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn The UNESCO Courier sọ pé ,  ó dáa o , kò dáa o , ó jọ pé ìlú ńlá ń mú káwọn èèyàn gbérí kí wọn sì lómìnira , ó ń fún wọn láǹfààní , ó sì ń fa àwọn èèyàn mọra púpọpúpọ .   Àmọ báwo lọjọ iwájú àwọn ìlú ńlá lágbàáyé ṣe máa rí ?  Ǹjẹ ojútùú kankan tiẹ wà sáwọn ìṣòro wọn ?  Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 5    Rírọ táwọn èèyàn ń rọ gìrọgìrọ lọ sáwọn ìlú ńlá ló máa ń fa ìṣòro àìríṣẹṣe tó kọjá kèrémí , táwọn mìíràn ò sì ríṣẹ tó pójú owó ṣe    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ọpọ ìlú ńlá ni súnkẹrẹ - fàkẹrẹ ọkọ ń bá fínra   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ọpọ mílíọnù àwọn ọmọ asùnta ló jẹ pé fúnra wọn ni wọn ń wá bí wọn á ṣe tọjú ara wọn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ibi tí ọpọ àwọn tó ń gbé ìlú ńlá fojú sí , ọnà ò gbabẹ  Báwo Lọjọ Iwájú Àwọn Ìlú Ńlá Ṣe Máa Rí O ?   BÍ A bá yẹ àwọn ìlú ńlá wa wò , ọjọ ọla wa là ń yẹ wò yẹn .   Ohun tí Ismail Serageldin ti Báǹkì Àgbáyé sọ nìyẹn .  Àmọ pẹlú gbogbo nǹkan táa ti rí títí di àkókò yìí , ọjọ ọla ọhún kò dà bí ẹni pé á dára .  Inú wa dùn pé , akitiyan ńláǹlà ń lọ lọwọ láti mú kí ìgbésí ayé rọṣọmù láwọn àgbègbè ìgboro .  Láìpẹ yìí ní New York City , wọn parí ṣíṣàtúnṣe Gbàgede Times tó wà ní Manhattan .  Tẹlẹ , kò sẹni tí kò mọ gbàgede yìí mọ àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè , egbòogi olóró , àti ìwà ọdaràn .  Ní báyìí , àwọn ibi ìtajà àti ibi ìwòran ló kún òpópó náà  ńṣe ló ń fa ẹgbẹẹgbẹrún àwọn olùṣèbẹwò mọra .  Naples , ní Ítálì , gẹgẹ bí ìwé ìròyìn National Geographic ṣe sọ , jẹ  ìlú mèremère kan , tó lajú dáadáa , àní tó tiẹ fìgbà kan jẹ ẹgbẹ pẹlú London àti Paris  àmọ ó di ahoro nígbà Ogun Àgbáyé Kejì .  Naples , di ibi táà bá kúkú máa pè nílùú ìwà ọdaràn àti ìdàrúdàpọ .  Àmọ ṣá , nígbà tí wọn yan ìlú ńlá yẹn gẹgẹ bí ibi àpérò ètò ìṣèlú lọdún 1994 , ńṣe ló wá dà bí ẹni pé wọn ṣẹṣẹ tẹ ẹ dó , nítorí àwọn àtúnṣe ńláǹlà tí wọn ṣe sígboro ìlú náà .  Dájúdájú , àwọn ìlú ńlá tó láàbò , tó sì mọ tónítóní kò ní ṣàì náni ní ohun kan .  Kí ààbò tó gbé pẹẹlí tó lè wà , àwọn ọlọpàá gbọdọ pọ sí i .  Ohun mìíràn tó tún lè náni ni àìlè fi àṣírí ẹni pa mọ .  Àwọn àgbègbè kan wà tó jẹ pé tọsántòru làwọn kámẹrà àtàwọn ọlọpàá tí kò wọṣọ iṣẹ máa ń ṣọ ibẹ .  Bí o ṣe ń gba ọgbà ìtura kan kọjá , tóò ń kọjá lẹgbẹẹ àwọn orísun omi àtọwọdá , àwọn ère gbígbẹ , tàbí lẹgbẹẹ àwọn ọgbà tí wọn gbin òdòdó sí , o lè máa lọ ní tìẹ láìmọ pé àwọn kan ń yẹ ọ wò .  Mímú ipò nǹkan sunwọn sí i nígbà míì máa ń kó àwọn mẹkúnnù sí ìnáwó ńlá .  Ronú nípa ohun táwọn ìdílé kan tówó gọbọi ń wọlé fún máa ń ṣe  wọn á kó lọ sádùúgbò táwọn mẹkúnnù máa ń gbé .  Ohun tó sì máa ń fa èyí ni ètò ọrọ ajé tí ò dúró sójú kan  nígbà tó jẹ pé  iṣẹ táwọn èèyàn ń fọwọ ṣe tẹlẹ ti di èyí tí ẹrọ ń ṣe .    Gentrification of the City , tí Neil Smith àti Peter Williams kọ  Báwọn iṣẹ tí wọn ń fọwọ ṣe ṣe ń di èyí tí ò sí mọ , tó wá di pé àwọn tó mọṣẹ dunjú àtàwọn tó lóye iṣẹ dáadáa layé tún nílò ti mú kó di dandan láti máa kọ àwọn ilé táwọn olówó ń gbé .  Ọpọ àwọn amọṣẹdunjú tí wọn ń gbowó rẹpẹtẹ ló tẹ lọrùn láti tún àwọn ilé ṣe níbi táwọn mẹkúnnù ń gbé dípò tí wọn á fi máa gbé lágbègbè ìlú ńlá .  Òótọ ni pé èyí máa ń mú kí ìdàgbàsókè bá àwọn àdúgbò wọnyí .  Ṣùgbọn báwọn àdúgbò ṣe ń dàgbà sókè , bẹẹ náà làwọn nǹkan ṣe ń gbówó lórí .  Ó wá di pé àwọn mẹkúnnù ò rówó tí wọn lè fi gbé láwọn àdúgbò tí wọn ti ṣiṣẹ tí wọn sì ti wà fún ọpọ ọdún !  Ṣe Àwọn Ìlú Ńlá Yóò Túká Ni ?  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ńṣe làwọn ìlú ńlá ṣẹṣẹ bẹrẹ sí mọ àwọn ìyípadà tí ìmọ iṣẹ ẹrọ mú wá .  Bí ọpọ èèyàn ṣe bẹrẹ sí lo Íńtánẹẹtì láti rajà kí wọn sì tún fi ṣòwò lè ní àbájáde tó gbàfiyèsí .  Ìmọ iṣẹ ẹrọ tuntun ti jẹ kó rọrùn fún àwọn okòwò kan láti fìdí kalẹ sáwọn ẹyìn odi ìlú ńlá , ọpọlọpọ òṣìṣẹ ló sì ń lọ síbẹ .  Bí fífi kọǹpútà rajà àti fífi ṣiṣẹ ṣe wá di ohun tó gbajúmọ , ó ṣeé ṣe kí àwọn èèyàn má nífẹẹ mọ sí lílọ sáwọn àgbègbè okòwò táwọn èèyàn ti pọ pìtìmù .  Ìwé náà Cities in Civilization sọ pé :  A ń fojú inú wò ó pé ó máa ṣeé ṣe fáwọn òṣìṣẹ tí àkókò iṣẹ wọn kì í yí padà , pàápàá àwọn tó ń ṣiṣẹ àbọọṣẹ láti máa ṣe gbogbo iṣẹ tí wọn fẹ ṣe látinú ilé wọn tàbí láwọn ilé iṣẹ tó wà ládùúgbò wọn , . . . èyí kò ní jẹ kí ojú títì kún ju bó ṣe yẹ lọ .   Moshe Safdie tó jẹ ayàwòrán ilé sọ bákan náà pé :  Pẹlú ìdàgbàsókè tuntun yìí , ọgọrọọrún àwọn abúlé lè wà káàkiri àgbáyé , a ó sì lo kọǹpútà àti Íńtánẹẹtì láti fún gbogbo wọn lẹnìkọọkan ní ìgbádùn táwọn ará ìgboro ń jẹ àti ọrọ táwọn ará ìlú ńlá ní .   Báwo Lọjọ Iwájú Àwọn Ìlú Ńlá Ṣe Máa Rí O ?  Ọpọ àwọn èèyàn gbà pé ká tiẹ yọ ti ìmọ iṣẹ ẹrọ kúrò , àwọn ìlú ńlá ń pèsè àwọn ohun kan àtàwọn àǹfààní kan tí yóò ṣì máa fa àwọn èèyàn mọra .  Ohun yòówù kọjọ iwájú jẹ , àwọn ìlú ńlá òde òní wà nínú wàhálà ní lọọlọọ !  Kò sì sí ìrètí pé a óò rí ojútùú láìpẹ sáwọn ìṣòro tó pọ bí eléèmọ nípa ilé gbígbé àti ìmọtótó tó ń dojú kọ àràádọta ọkẹ àwọn tálákà tí wọn wà nígboro .  Bẹẹ sì ni kò tíì sí ẹnì kan tó tíì rí ọnà láti mú ìwà jàǹdùkú , bíba àyíká jẹ , tàbí sísọ ìgboro deléèérí kúrò .  Àwọn kan lè sọ pé bí ìjọba bá ná owó gọbọi sáwọn ìlú ńlá àbùṣe - bùṣe .  Ṣùgbọn báa bá ṣàyẹwò àkọsílẹ àṣeyọrí tí ọpọ ìjọba ní nípa bí wọn ṣe ń bójú tó àwọn nǹkan tí wọn ní , ṣé a wá lè sọ pé wọn lówó tí ó tó láti mú káwọn ìṣòro tó wà láwọn ìlú ńlá dàwátì ?  Láwọn ọdún bíi mélòó kan sẹyìn , ìwé náà , The Death and Life of Great American Cities sọ pé :  A máa ń tan ara wa jẹ pé ká ní a lówó tó pọ tó ni . . . , gbogbo àwọn àdúgbò játijàti wa la máa mú kúrò . . .  Àmọ wo ohun tó ti jẹ àbárèbábọ bílíọnù bíi mélòó kan táa ti ná sórí títún àdúgbò ṣe : Àwọn ilé tí kò gbówó lórí àmọ tí wọn ti wá di ibùdó ìwà ìpáǹle , ìwà bàsèjẹ àti àwùjọ ẹdá ènìyàn tó ti di aláìnírètí dípò àwọn àdúgbò játijàti táa retí pé kí wọn rọpò .   Àwọn ọrọ wọnyí ṣì jẹ òótọ dọla .  Àmọ bówó ò bá lè yanjú ìṣòro ọhún , kí wá lójútùú rẹ ?  A ò gbọdọ gbàgbé pé àwọn èèyàn ló wà láwọn ìlú ńlá , kì í kàn ṣe ilé àti òpópónà nìkan .  Nítorí náà , ní àbárèbábọ , àwọn èèyàn ló gbọdọ yí padà báa bá fẹ kí ìgbésí ayé nílùú ńlá sunwọn sí i .  Lewis Mumford sọ nínú ìwé The City in History pé :  Ohun tó lè mú kí ìlú kan dára láyé yìí ni bí àwọn èèyàn bá ṣe bìkítà tí wọn sì ń hùwà dáadáa sí .   Báa bá sì fẹ mú ìwà ìjoògùnyó , iṣẹ aṣẹwó , ìbàyíkájẹ , sísọ ìgboro deléèérí , àìsí ẹtọ ọgbọọgba , ìwà bàsèjẹ , kíkọ ìkọkúkọ sára nǹkan , àti bẹẹ bẹẹ lọ kúrò , ohun táa nílò ju mímú kí iye àwọn ọlọpàá pọ sí i tàbí títún àwọn ilé kùn lọdà lọ .  Àwọn èèyàn gbọdọ rí ìrànwọ gbà láti ṣe àwọn ìyípadà tó pabanbarì nínú bí wọn ṣe ń ronú àti bí wọn ṣe ń hùwà .  Àkóso Gbọdọ Yí Padà  Ó hàn gbangba pé ṣíṣe irú ìyípadà bẹẹ ti kọjá agbára ẹdá ènìyàn .  Nítorí náà , gbogbo akitiyan láti yanjú ìṣòro àwọn ìlú ńlá lónìí  bó ti wù kí wọn dára tó  pàbó ni yóò máa já sí .  Bó ti wù ó rí , ìrètí ń bẹ fáwọn akẹkọọ Bíbélì , nítorí wọn mọ pé àwọn ìṣòro tó wà nígboro lónìí tún jẹ àpẹẹrẹ kan sí i tó fi hàn pé èèyàn ò lágbára láti bójú tó ayé wa dáadáa .  Ńṣe làwọn ìlú ńlá wa òde òní tí kò rí bó ṣe yẹ kó rí , tó kún fún ìdàrúdàpọ jẹ ìmúṣẹ ohun tó wà nínú Bíbélì nínú ìwé Jeremáyà 10 : 23 pé :  Ọnà ará ayé kì í ṣe tirẹ .  Kì í ṣe ti ènìyàn tí ń rìn àní láti darí àwọn ìṣísẹ ara rẹ .   Akitiyan ènìyàn láti ṣe olórí ara rẹ ti yọrí sí ọpọ rẹpẹtẹ ìbànújẹ  àwọn ìṣòro tó jẹ pé ńṣe láwọn ìlú ńlá wa wulẹ jẹ ká rí wọn dáadáa .  Àwọn tó ń gbé ìlú ńlá káàkiri àgbáyé lè rí ìtùnú nínú ìlérí Bíbélì tó wà nínú Ìṣípayá 11 : 18 , pé Ọlọrun yóò  run àwọn tí ń run ilẹ ayé .   Dípò tí ì bá fi sọ pé nǹkan ò lè dáa , ńṣe ló ń tọka sí ọjọ iwájú kan tó dára fún ìran ènìyàn .  Ó ṣèlérí pé Ọlọrun yóò lo Ìjọba kan láti ṣàkóso ayé wa .  Ọpọ mílíọnù àwọn èèyàn ò tún ní wà ní ipò òṣì tó kọjá sísọ mọ , a ò ní dù wọn ní ilé tó dára àti ìmọtótó , a ó máa fi ọwọ tiwọn wọ wọn , a kò sì ní fi ohun ayọ dù wọn mọ .  Lábẹ ìṣàkóso ìjọba Ọlọrun , àwọn èèyàn á gbádùn aásìkí nípa tara , ìlera tó jí pépé , àti ilé tó dára .  Aísáyà 33 : 24 ; 65 : 21 - 23 .  Ayé tuntun yìí ni ojútùú kan ṣoṣo tòótọ tó wà fún àwọn ìṣòro táwọn ìlú ńlá ń kojú lónìí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Ìsapá gidi ń lọ lọwọ láti mú kí ìgbésí ayé láwọn àgbègbè ìgboro sunwọn sí i  Naples , Italy  Ìlú Ńlá New York , Orílẹ - èdè Amẹríkà  Sydney , Ọsirélíà   Credit Line   SuperStock   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ayé tuntun Ọlọrun pèsè ojútùú fún àwọn ìṣòro tó ń bá àwọn tó ń gbé ìlú ńlá fínra lónìí  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣé Ìsọfúnni Látọdọ Ọlọrun Ni Àlá Jẹ ?  AGBỌ pé nípasẹ àlá ni Elias Howe fi rí iṣẹ ọnà tó lò láti ṣe maṣíìnì ìránṣọ .  Mozart tó jẹ kọrinkọrin sọ pé ojú àlá lòún ti rí púpọ lára àwọn àkọlé tí òun fún ohùn orin òun .  Bákan náà ni Friedrich August Kekule von Stradonitz sọ pé ojú alá kan tí òun lá lòún ti rí bí èérún benzene á ṣe rí .  Irú àwọn ìṣẹlẹ bẹẹ kì í ṣohun tétí ò gbọ rí .  Jálẹ ìtàn , ọpọ àṣà ìṣẹdálẹ ló ka àlá sí nǹkan tí kì í ṣe ojú lásán .  Àwọn kan gbà pé bí ojúmọ tó ń mọ ṣe jẹ òótọ náà ni àlá ṣe jẹ òótọ .  Bíbélì ní àwọn àkọsílẹ bíi mélòó kan nínú tó fi àlá hàn gẹgẹ bí orísun ìsọfúnni pàtàkì  ìyẹn ọnà kan tí Ọlọrun ń gbà bá èèyàn sọrọ .  Fún àpẹẹrẹ , Ọlọrun bá Ábúráhámù , Jékọbù , àti Jósẹfù sọrọ lójú àlá .  Nebukadinésárì , ọba Bábílónì pẹlú rí àwọn àlá alásọtẹlẹ gbà látọdọ Ọlọrun .  Nítorí náà , ǹjẹ kò bọgbọn mu nígbà náà láti gbà gbọ pé , lónìí sẹ , àwọn àlá kan wà tí wọn jẹ ìsọfúnni látọdọ Ọlọrun ?  Àwọn Àlá Tó Wá Látọdọ Ọlọrun  Nínú Bíbélì , ìdí kan pàtó ló máa ń fa àwọn àlá tó wá látọdọ Ọlọrun .  Lóòótọ , àwọn ìgbà míì wà tẹni tó lá àlá náà kò ní mọ ohun tó túmọ sí lẹsẹkẹsẹ .  Àmọ , lọpọ ìgbà ,  Olùṣí àwọn àṣírí payá  fúnra rẹ máa ń pèsè àlàyé kó má bàa sí iyèméjì nípa ìtumọ àlá náà .  Àwọn àlá tó wá látọdọ Ọlọrun kì í rúni lójú bíi tàwọn àlá tí a máa ń lá .  Nígbà míì , Ọlọrun máa ń lo àlá láti fi dáàbò bo àwọn èèyàn tí wọn ṣe pàtàkì nínú mímú ète rẹ ṣẹ .  Kò fi dandan túmọ sí pé àwọn tó rí irú àlá bẹẹ gbà jẹ ìránṣẹ Ọlọrun .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn awòràwọ tó lọ bẹ Jésù ọmọdé náà wò kò padà sọdọ Hẹrọdù apààyàn yẹn gẹgẹ bó ṣe sọ pé kí wọn ṣe .  Kí nìdí ?  Wọn ti gba ìkìlọ lójú àlá .  Èyí fún Jósẹfù , tó jẹ alágbàtọ Jésù ní àkókò tí ó tó láti sá lọ sí Íjíbítì pẹlú ìdílé rẹ , gẹgẹ bí àṣẹ tóun náà rí gbà lójú àlá .  Èyí dá ẹmí ọmọdé náà , Jésù sí .  Mátíù 2 : 13 - 15 .  Ọpọ ọrúndún ṣáájú ìgbà yìí , Fáráò ọba Íjíbítì lá àlá kan níbi tó ti rí àwọn ṣírí ọkà jíjọjú méje àti àwọn màlúù sísanra méje tí ìrísí wọn yàtọ sí ti àwọn ṣírí ọkà méje tó ti gbẹ àtàwọn màlúù méje tí wọn rù hangogo .  Pẹlú ìrànlọwọ Ọlọrun , Jósẹfù túmọ àlá náà lọnà tó ṣe rẹgí : Ilẹ Íjíbítì yóò gbádùn ọdún méje ọpọ tí ọdún méje ìyàn yóò sì tẹ lé e .  Mímọ èyí ṣáájú jẹ kó ṣeé ṣe fáwọn ará Íjíbítì láti múra sílẹ kí wọn sì kó oúnjẹ jọ pelemọ .  Èyí ṣiṣẹ gẹgẹ bí ọnà láti dá àwọn àtọmọdọmọ Ábúráhámù sí àti láti mú wọn wá sí Íjíbítì .  Jẹnẹsísì , orí 41 ; Ge 45 : 5 - 8 .  Ọba Nebukadinésárì ti Bábílónì náà lá àlá kan .  Ó sọ àsọtẹlẹ ìdìde àti ìṣubú àwọn agbára ayé tó ń bọ lọjọ iwájú èyí tí yóò nípa ní tààràtà lórí àwọn èèyàn Ọlọrun .  Lẹyìn náà , ó tún lá àlá mìíràn tó sọ àsọtẹlẹ ìṣubú òun fúnra rẹ , bí yóò ṣe ya wèrè àti bí yóò ṣe sàn padà lẹyìn náà .  Àlá alásọtẹlẹ yìí ní ìmúṣẹ gbígbòòrò , ó tọka sí ìgbékalẹ Ìjọba Mèsáyà , èyí tí Ọlọrun yóò lò láti mú ìfẹ rẹ ṣẹ .  Dáníẹlì 4 : 10 - 37 .  Lónìí Ńkọ ?  Òótọ ni pé Ọlọrun lo àlá láti bá àwọn kan sọrọ .  Àmọ Bíbélì fi hàn pé èyí ṣọwọn gidigidi .  Àlá kò fìgbà kankan jẹ ọnà pàtàkì kan tí Ọlọrun ń lò láti bá àwọn ènìyàn sọrọ .  Ọpọ àwọn ìránṣẹ Ọlọrun olóòótọ ló wà tí wọn kò gba ìsọfúnni kankan rí lójú àlá látọdọ Ọlọrun .  Lílò tí Ọlọrun lo àlá láti bá èèyàn sọrọ lá lè fi wéra pẹlú bí Ó ṣe pín Òkun Pupa níyà .  A mọ pé ẹẹkan ló ṣe bẹẹ , àmọ , ó dájú pé kì í ṣe báyẹn ló ṣe ń bá àwọn ènìyàn rẹ lò nígbà gbogbo .  Ẹkísódù 14 : 21 .  Àpọsítélì Pọọlù gbà pé oríṣiríṣi ọnà àgbàyanu ni ẹmí Ọlọrun ń gbà ṣiṣẹ lára àwọn ìránṣẹ rẹ .  Pọọlù sọ pé :  A fi ọrọ ọgbọn fún ẹnì kan nípasẹ ẹmí , a fún òmíràn ní ọrọ ìmọ gẹgẹ bí ẹmí kan náà ti fúnni , a fún òmíràn ní ìgbàgbọ nípasẹ ẹmí kan náà , a fún òmíràn ní àwọn ẹbùn ìmúniláradá nípasẹ ẹmí kan ṣoṣo náà , síbẹ , a fún òmíràn ní ọnà ìṣiṣẹ àwọn iṣẹ agbára , a fún òmíràn ní ìsọtẹlẹ , a fún òmíràn ní fífi òye mọ àwọn àsọjáde onímìísí , a fún òmíràn ní onírúurú ahọn àjèjì , a sì fún òmíràn ní ìtumọ àwọn ahọn àjèjì .   Bó tilẹ jẹ pé a ò dìídì mẹnu kan àlá tó wá látọdọ Ọlọrun , àwọn Kristẹni kan wà tó hàn gbangba pé Ọlọrun fi àlá bá wọn sọrọ gẹgẹ bí ọkan lára àwọn ẹbùn ẹmí ní ìmúṣẹ àsọtẹlẹ Jóẹlì 2 : 28 .  Ìṣe 16 : 9 , 10 .  Bó ti wù kó rí , àpọsítélì náà sọ nípa àwọn ẹbùn pàtàkì yìí pé :  Yálà àwọn ẹbùn ìsọtẹlẹ wà , a óò mú wọn wá sí òpin ; yálà àwọn ahọn àjèjì wà , wọn yóò ṣíwọ ; yálà ìmọ wà , a óò mú un wá sí òpin .   Ẹrí fi hàn pé lára àwọn ẹbùn tí yóò  wá sí òpin  ni onírúurú ọnà tí Ọlọrun ń gbà báni sọrọ .  Lẹyìn ikú àwọn àpọsítélì , Ọlọrun kò tún fún àwọn ìránṣẹ rẹ ní àwọn ẹbùn pàtàkì yìí mọ .  Lónìí , àwọn ògbógi ṣì ń gbìyànjú láti mọ bí àlá ṣe ń ṣiṣẹ , àti pé bóyá ó ní nǹkan kan tó wúlò fún tàbí kò ní .  Bíbélì kò tan ìmọlẹ kankan sórí irú àwọn ọràn bẹẹ .  Àmọ o , Bíbélì kìlọ fún àwọn tó rin kinkin mọ ọn pé àwọn ń wá kí Ọlọrun báwọn sọrọ nínú àlá .  Ní Sekaráyà 10 : 2 , ó sọ pé  Àwọn woṣẹwoṣẹ , . . . àlá tí kò ní láárí ni wọn ń rọ .   Ọlọrun tún kìlọ pé a ò gbọdọ máa wá àwọn àmì .  Lójú àwọn ìkìlọ wọnyí , àwọn Kristẹni lónìí kò jẹ retí láti gba ìtọsọnà látọdọ Ọlọrun nínú àwọn àlá wọn .  Kàkà bẹẹ , wọn wo àlá bí ohun kan tó kàn ń ṣẹlẹ nígbà téèyàn bá sùn .  Mo Gbé Àlàáfíà Lárugẹ Dípò Ogun  BÍ DOROTHY HORLE ṢE SỌ Ọ  Ní 1919 , wọn bí mi sínú ìdílé ará Ítálì kan tó jẹ ẹlẹsìn Kátólíìkì ní Wilmington , Delaware , Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Àwọn òbí mi ò dé ṣọọṣì jọsìn rí , àmọ wọn máa ń sọ fún èmi àtàwọn arábìnrin mi méjì pé kí á lọ .  Bí ṣọọṣì ṣe máa ń rí kẹǹkẹ - kẹǹkẹ àti ọnà àràbarà tí wọn gbà kọ wọn , pẹlú ère inú wọn àtàwọn pẹpẹfúúrú tí wọn ń ṣe níbẹ máa ń mórí mi wú .  BỌDÚN ti ń gorí ọdún , ìfẹ tí mo ní nínú ẹsìn Kátólíìkì pòórá .  Ṣọọṣì kì í fi bẹẹ sọ nípa Bíbélì , èyí tí bàbá mi bọwọ fún tó sì máa ń kà déédéé .  Ìwé àtìgbàdégbà ṣọọṣì tí wọn má ń to orúkọ àwọn tó dáwó àti iye tí wọn dá sínú ẹ máa ń kọ mí lóminú .  Àìmọye àhesọ ni mo tún gbọ nípa àwọn àlùfáà oníwàkiwà .  Nígbà tí màá fi di ọmọ ọdún mẹẹẹdógún , mi ò fi gbogbo ara ṣẹsìn Kátólíìkì mọ .  Èyí ló túbọ fún mi láyè láti lépa ìdálẹkọọ nínú iṣẹ ọnà .  Fífi Iṣẹ Ọnà Ṣiṣẹ Ṣe  Ní 1940 , nígbà tí mo pé ọdún mọkànlélógún , mo fẹ William Horle , ọdọmọkùnrin kan tó gbádùn yíya ohunkóhun tó bá ṣáà ti jẹ mọ togun , bí ọkọ òfúúrufú , sójà , àti ọkọ òkun .  Inú Bill dùn pé mo jẹ ayàwòrán , ó sì ra ọwọ àwọn ọdà tí màá kọkọ ní fún mi .  Mo bẹrẹ sí í kọ bí mo ṣe lè di ọgá nínú yíya nǹkan .  Lẹyìn bí ọdún méjì táa ṣègbéyàwó , Bill bẹrẹ sí fi òjé ṣe àwọn nǹkan kéékèèké tó jẹ mọ tológun .  Ṣé àwọn sójà tọmọdé máa ń fi ṣeré ?  Rárá o !  Fífi iṣẹ ọnà ṣe àwọn nǹkan tó jẹ ojúlówó lohun tó wà lọkàn rẹ .  Àwọn oníṣẹ ọnà kan máa ń lo ike , igi , tàbí ẹfun , àmọ òjé tí Bill ń lò fún tiẹ dáa gan - an ni , nítorí ó gba ìdálẹkọọ lórí bó ṣe lè fẹrọ ṣe é .  Á kọkọ ya àwòrán , á wá ṣe ère rẹ , lẹyìn èyí lá wá yọ òjé lé e .  Kò pẹ rárá tó fi dọgá nínú títo ẹyà ara ère , jíjó wọn pọ , fífá ara wọn , àti mímú kí wọn máa dán gbinrin .  Nígbà tó yá , kò lo ẹfun mọ àwọn àpòpọ kan tó le bí eyín ló wá ń lò .  Ìyẹn túbọ wá mú kí iṣẹ rẹ gbayì gan - an .  Lẹyìn tó bá ti fi mẹtáàlì ṣe nǹkan kan tán , iṣẹ tèmi ni láti parí ìyókù .  Nípa ṣíṣe ọpọlọpọ ìwádìí , a mọ bí aṣọ àwọn ológun ayé àtijọ ṣe ń rí , títí kan bí bọtìnnì wọn ṣe rí , okùn tí wọn ń gbà , báàjì tó ń fi ipò wọn hàn àti irú àwọ tí wọn ní .  Nípa lílo nǹkan tó máa ń sọ àwòrán di ńlá , màá fi ọdà tí wọn dìídì ṣe fún mẹtáàlì kùn wọn .  Èyí ló túbọ máa wá gbé ògo àwọn ère wa kéékèèké yọ .  Látinú yàrá kékeré táa ń gbé ní Filadẹfíà , Pennsylvania , la ti ń ṣe ère àwọn Àmẹríńdíà , àwọn sójà tó ja Ogun Abẹlé , àwọn Ọmọ Ogun Abẹ Omi ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà , àwọn ẹṣin àtàwọn ẹlẹṣin bíi Napoleon , Mamluks ti Íjíbítì , Zouaves ti Algeria , àtàwọn mìíràn .  Láìpẹ lẹyìn náà , Ẹka Ológun kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ké sí Bill láti wá ṣe àwòrán àwọn agẹṣin - jagun àkọkọ tí wọn kọkọ rán jáde ṣáájú 1939 ní Peking  tó ti di Beijing báyìí  ní ilẹ China .  A ò sùn a ò wo nítorí iṣẹ yìí , nígbà tó sì di 1954 , a fà á lé Àjọ Smithsonian ti Washington , D.C . lọwọ .  Ọdún díẹ lẹyìn náà , Ààrẹ Lyndon Johnson béèrè bóyá wọn lè ko o lọ sí Ilé Ìjọba Àpapọ .  Tọkàntara la fi gbà .  A ò ta àwọn àwòrán wa rí , àmọ ńṣe ni Bill fi ọgọrọọrún wọn tọrẹ .  Níre - níre ni wọn ń sọrọ wa nínú àwọn ìwé tó ní àwòrán àwọn sójà nínú .  Wọn pàtẹ iṣẹ wa níbi Ìpàtẹ Àgbáyé lọdún 1965 ní Flushing Meadow , ní Queens , ìlú New York .  Wọn tún béèrè fún àwọn àwòrán wa láti kó wọn sáwọn ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí .  Bruce Catton , tó jẹ òpìtàn nípa Ogun Abẹlé , lo bí mélòó kan lára àwọn ère wa àti àwòrán wa kéékèèké láti fi ṣe àwọn ìwé rẹ lọṣọọ .  Àwọn Ìbéèrè Nípa Ìgbésí Ayé Túbọ Ń Rú Yọ  Nígbà tí mo fi máa pé ẹni ogójì ọdún , nǹkan bẹrẹ sí í yí padà fún mi .  Mo bẹrẹ sí i ṣe kàyéfì nípa Ọlọrun .  Lọjọ Kérésìmesì kan , àwọn ọmọ ìjọ Kátólíìkì márùn ún jóná ráúráú sínú ilé nígbà táwọn òbí wọn wà ní ṣọọṣì .  Mo wá rò ó pé ,  Báwo ni Ọlọrun ṣe lè gbà irú nǹkan bẹẹ láyè kó ṣẹlẹ lọjọ ìbí rẹ ?   Mo rí ìwé kan tó ṣàlàyé lẹsẹẹsẹ nípa ìwà ìkà bíburú jáì tó wáyé nígbà tí wọn pa àwọn Júù nípakúpa .  Àwọn ìṣẹlẹ burúkú yìí àtàwọn míì tó ń ṣẹlẹ nínú ayé wá mú mi béèrè pé ,  Ibo ni Ọlọrun wà ?  Kò ṣe ohun tó yẹ kó ṣe rárá !   Látinú àpẹẹrẹ bàbá mi tí mo rí nígbà tí mo kéré , mo ronú pé ó yẹ kí ìdáhùn wà nínú Bíbélì .  Mo bá lọ síbi táwọn àlùfáà Kátólíìkì ń gbé nítòsí ilé wa ní Filadẹfíà mo sì sọ fún àlùfáà kan pé màá wá pàdé ẹ ká lè jọ jíròrò Bíbélì .  Mó dúró dúró , àmọ mi ò rí i kó yọjú .  Fún ọsẹ mẹrin gbáko ni mo fi ń lọ síbẹ lọsọọsẹ , ṣùgbọn èmi àti àlùfáà yìí kò jọ sọrọ lẹẹkan rí .  Nírọlẹ ọjọ kan , pẹlú ìbànújẹ ńlá , mó gbójú mi sókè ọrun , mo sì gbàdúrà pé :  Mi ò mọ ẹ .  Mi ò mọ èwo gan - an ni ìsìn tóo fara mọ , àmọ mo mọ pé o wà .  Jọọ , jẹ kí n mọ ẹ !   Kò pẹ rárá sígbà yẹn làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wá sẹnu ọnà mi .  Mo ti máa ń rí àwọn Ẹlẹrìí lẹẹkọọkan tẹlẹ , tí wọn máa páàkì ọkọ wọn , tí wọn á jáde nínú ẹ tí wọn á sì máa lọ sẹnu ọnà ilé kiri .  Bó tilẹ jẹ pé mi ò mọ nǹkan kan nípa wọn tàbí ìdí tí wọn fi máa ń wá , ohun tí wọn ńṣe máa ń jọ mí lójú .  Lọjọ táwọn Ẹlẹrìí wá yẹn ní 1961 , inú mi ò dùn rárá nítorí pé mi ò tíì rí Ọlọrun òtítọ tí mò ń wá .  Obìnrin kan báyìí tí kò dàgbà púpọ , tórúkọ rẹ ń jẹ Marge Brion gòkè wá bá mi níbi tí mo ti ń fọ ilẹkùn iwájú ilé mi , ó sì kí mi .  Mi ò kọkọ bojú wẹyìn láti wo ẹni tó ń sọrọ .  Àmọ bó ṣe sọrọ dórí pé ayé máa di párádísè ẹlẹwà , mo bẹrẹ sí í fọkàn sí ọrọ tó ń sọ lọkọọkan .  Níkẹyìn , ó béèrè pé ,  Ǹjẹ ò ń gbọ mi ?   Gbogbo ohun tó sọ pátá ni mo tún sọ fún un , títí kan ẹsẹ Bíbélì tó ṣàyọlò rẹ látinú Aísáyà 55 : 11 .  Ni mo bá yíjú padà , mo gbá a lápá mú mo sì sọ pé ,  Ó yá , wọlé wá !   Ó fún mi ní Bíbélì tí màá kọkọ ní àti ìwé ìkẹkọọ Bíbélì tó ń jẹ , Lati Paradise Ta Sọnu Si Paradise Ta Jere - Pada .  Ó tún máa ń wá bá mi jíròrò Bíbélì déédéé  irú ìkẹkọọ tí mò ń retí gan - an pé kí Ìjọ Kátólíìkì fún mi .  Mi ò fi ìkẹkọọ mi jáfara torí pé ẹẹmejì ni mo ń kẹkọọ Bíbélì lọsẹ .  Kò pẹ rárá tó fi hàn kedere pé mo ti rí òtítọ .  Mímọ orúkọ Ọlọrun , Jèhófà , jẹ ohun tó ru ìmọlára mi sókè gidigidi .  Rò ó wò ná , Ọlọrun tí mo ti ń yán hànhàn láti mọ látìgbà kékeré mi nìyí !  Mo tún kẹkọọ pé Ọmọ rẹ , Jésù Kristi , kì í ṣe apá kan ọlọrun ẹlẹni mẹta tó jẹ àdììtú .  Kò pẹ kò jìnnà , mo bẹrẹ sí í lọ sáwọn ìpàdé Kristẹni ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó sì ń wù mí gan - an láti di olùpòkìkí ìhìn Bíbélì alákòókò kíkún .  Ṣíṣe Àwọn Yíyàn Pàtàkì  Ìṣòro mi tó tóbi jù lọ ti wá dé báyìí o .  Ṣé màá wá fòpin sí iṣẹ ọnà tí William àti Dorothy Horle ti jọ ń pawọ pọ ṣe ni ?  Báwo ni mo sì ṣe lè sọ pé mo ń sin Ọlọrun àlááfíà àti Ọmọ rẹ , Aládé Àlàáfíà , nígbà tí mo bá ń fi iṣẹ ọnà gbé ogun lárugẹ ?  Ǹjẹ Jèhófà kò ṣèlérí pé òun máa mú kí  ogun kásẹ nílẹ títí dé ìkángun ilẹ ayé  ?  Kí wá ló dé tó jẹ pé nǹkan tí Ọlọrun máa kásẹ rẹ nílẹ ni màá máa ṣe nìṣó ?  Àbí ṣé Aísáyà náà kò sàsọtẹlẹ pé àwọn èèyàn Ọlọrun yóò fi  idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ  tí wọn kò sì ní kọ ogun jíjà mọ ?  Mó ronú púpọ nípa rẹ mo sì gbàdúrà kíkankíkan .  Ìpinnu mi ni pé ,  Mi ò ní kùn wọn mọ !   Ní April 25 , 1964 , mo fi ẹrí ìyàsímímọ mi sí Jèhófà Ọlọrun hàn nípasẹ ìrìbọmi nínú omi .  Bill ti máa ń sọ tẹlẹ pé ó ń dun òun gan - an pé , ọjọ kan á jọkan tíkú á yà wá .  Nígbà tí mo bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì , mo máa ń sọ fún un pé :  Wò ó Bill , a lè gbé títí láé nínú ayé tuntun Ọlọrun !   Àfi bíi pé orí mi ti dàrú ló jọ lójú ẹ .  Nígbà tí mo wá ṣàlàyé fún un pé ẹrí ọkàn mi kò lè gbà mí láyè mọ láti máa kun àwòrán ológun , orí ẹ kanrin ó sì halẹ pé òun máa fi mí sílẹ .  Ó ṣe bẹẹ nígbà tó yá .  Bill ń dá ṣe àwọn ère ológun kéékèèké yẹn fún ọpọ ọdún .  Àmọ ibi tó kó lọ kò jìnnà , ìgbà gbogbo ló sì máa ń ṣètìlẹyìn fún èmi àti ọmọkùnrin wa , Craig , táa bí ní 1942 .  Ní 1988 , Bill padà wá , a sì jọ wà pa pọ fún ọdún mẹwàá kó to di pé ó kú .  Ní báyìí ná , láti 1966 , ọwọ mi ti tẹ góńgó mi ti dídi aṣáájú ọnà .  Látìgbà náà wá , mi ò bojú wẹyìn .  Mo ní àǹfààní láti kẹkọọ Bíbélì pẹlú ẹgbọn mi obìnrin .  Ó tẹwọ gba àwọn ẹkọ rẹ , Ẹlẹrìí tó ń ṣe déédéé sì ni títí dòní .  Bàbá mi tẹtí sí ìsọfúnni tó wà nínú Bíbélì , àárín ọsẹ méjì péré ló sì bẹrẹ sí í lọ sáwọn ìpàdé ní Gbọngàn Ìjọba .  Ó ṣe batisí lẹni ọdún márùndínlọgọrin , ó sì ń báa lọ láti jẹ olóòótọ sí Ọlọrun títí tó fi kú ní ẹni ọdún mọkànlélọgọrin .  Màmá mi náà tẹwọ gba Jèhófà ní Ọlọrun rẹ , bó tilẹ jẹ pé kò tíì ṣe ìyàsímímọ rẹ tó fi kú .  Ó ti fẹrẹẹ tó ẹni ọdún mẹrìnléláàádọrùn - ún nígbà náà .  Bọdún ti ń gorí ọdún , Jèhófà , Ọlọrun àlàáfíà ti bù kún mi rẹpẹtẹ .  Ní báyìí , tí mo ti pé ọdún mọkànlélọgọrin , mo ṣì jẹ aṣáájú ọnà síbẹ , bó tilẹ jẹ pé , kò rọrùn fún mi láti rìn káàkiri .  Bíi ti àpọsítélì Pọọlù lọrọ rí lára mi , ẹni tó kọwé pé :  Mo kún fún ìmoore sí Kristi Jésù Olúwa wa , ẹni tí ó fi agbára fún mi , nítorí tí ó kà mí sí olùṣòtítọ nípa yíyan iṣẹ òjíṣẹ kan lé mi lọwọ .   Iṣẹ ìsìn ológo gbáà ló jẹ !  Ọpọ àwọn tí mo bá kẹkọọ Bíbélì ló ti yááfì àwọn ohun kan láti sin Ọlọrun wa aláàánú .  Ó dùn mí gan - an pé kì í ṣe gbogbo mẹńbà ìdílé mi ló tẹwọ gba òtítọ Bíbélì .  Bóyá ọpọ á ṣì ṣe bẹẹ bí àkókò ti ń lọ .  Àmọ àwọn ọrọ Jésù ti já sí òtítọ fún mi pé , àwọn ọmọ ẹyìn rẹ yóò  gba ìlọpo ọgọrùn - ún nísinsìnyí ní sáà àkókò yìí , àwọn ilé àti àwọn arákùnrin àti àwọn arábìnrin àti àwọn ìyá àti àwọn ọmọ .   Àní , Jèhófà ti sọ mí di ọlọrọ .  Ọlá àti ayọ ló mà jẹ fún mi o , láti fi Ọlọrun àti àlàáfíà rọpò òkìkí àti ogun !   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Èmi àti Ọgágun L .  C .  Shepherd , Kékeré ní 1954   Credit Line   Fọtò Ẹka Aláàbò  Marine Corps    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13    Bí wọn ṣe rí gangan    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Lẹni ọdún mọkànlélọgọrin , mo ti ń ṣe aṣáájú ọnà fún ohun tó lé lọgbọn ọdún  Wíwo Ayé  Ìyà Àìsíwèé Ń Jẹ Ibi Ìkówèésí Tuntun ní Alẹkisáńdíríà  Arabarìbì ibi ìkówèésí ní Alẹkisáńdíríà ni ìwé ìròyìn The Wall Street Journal sọ pé  ó lókìkí fún níní gbogbo ìwé tó ní í ṣe pẹlú ìmọ ènìyàn pátá lákòókò Kristi , . . . àmọ iná jó o kanlẹ lọdún 47 Ṣáájú Sànmánì Tiwa tó sì wá dàwátì yán - án - yán lọdún 7 Sànmánì Tiwa .   Pẹlú ìrànlọwọ látọdọ àwọn orílẹ - èdè Áráàbù mìíràn àti látọdọ Àjọ Ètò Ẹkọ , Ìmọ Ìjìnlẹ , àti Àṣà Ìbílẹ ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , ilẹ Íjíbítì ti kọ ibi ìkówèésí tuntun míì sí Alẹkisáńdíríà èyí tó retí pé yóò gbayì ju tàkọkọ lọ .   Ìsàlẹ ilẹ ni àjà mẹrin àkọkọ wà .  Ìkùdu omi tó ń dán yinrin yí ibi ìkówèésí yìí ká , ó ní ẹrọ agbéniròkè mẹtàdínlógún , ó ní àwọn fèrèsé tó ń fọ ara wọn mọ àti ètò ààbò kan tó lágbára débi pé tíná bá jó , ó lè pa á láìsí pé ó ń fi ẹkán omi kan sílẹ lára ìwé kankan .   Àmọ o , ìwé ìròyìn The Wall Street Journal náà ń báa lọ pé ,  nǹkan pàtàkì kan wà tó bu ilé ìkówèésí yìí kù .  Ìyẹn ni ìwé .   Ìwé ìròyìn náà fi kún un pé lẹyìn tí wọn ti ná ọpọ mílíọnù dọlà láàárín ọpọ ọdún tí wọn fi kọ ọ ,  owó tí wọn yà sọtọ fún ríra ìwé sínú ibi ìkówèésí tuntun náà kéré débi pé , . . .  Mohsen Zahran tó jẹ ọgá ibẹ ní láti lọ máa tọrọ ìwé tó jẹ pé kìkì iyì tí wọn ní kò ju pé ọfẹ ni wọn fún wọn lọ .   Ọgbẹni Zahran sọ pé àwọn ò wulẹ wá alábòójútó fún ibi ìkówèésí náà nítorí pé  apá  àwọn  kò ní ká sísanwó oṣù ẹni náà .   Ibi ìkówèésí náà ní àyè tó pọ tó láti gba ìdìpọ ìwé tó jẹ mílíọnù mẹjọ .  Ìrora Láìsọgbẹ  Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé :  Àwọn èèyàn tí ẹsẹ wọn kán tàbí tí apá wọn ti gé kúrò sábàá máa ń ní ìrora lílekoko tó jọ pé ó ń wá látinú ẹsẹ tàbí apá tí kò sí mọ náà , tàbí kí wọn mọ ọn lára tẹnì kan bá fọwọ kan ojú ẹsẹ tàbí apá tó ti gé kúrò náà .   Ìwé ìròyìn náà ṣàlàyé pé :  Bí ojú ibi tó gé náà bá ti kú tàìtai  nítorí gígé tí wọn gé e kúrò tàbí pé jàǹbá ti ṣẹlẹ sí okùn ògóóró ẹyìn  àwọn iṣan tó wà nítòsí á bẹrẹ sí i ṣiṣẹ lọ sápá ibẹ , tí wọn á sì gba iṣẹ ibẹ ṣe .   O fi kún un pé :  Èyí ló sábàá máa ń mú káwọn èèyàn máa nímọlára bíi pé ẹsẹ tàbí apá tó gé náà ṣì wà níbẹ , tàbí kí wọn máa jẹrora ìgbà gbogbo .   Iṣẹ Ń Bọ Lọwọ Àwọn Tẹnu Wọn Ń Rùn  Ana Cristina Kolbe tó jẹ olùtọjú eyín sọ nínú ìwé ìròyìn nípa ọrọ ajé ti ilẹ Brazil náà , Exame pé :  Kì í ṣe àsọdùn o láti sọ pé  ẹnu rírùn  máa ń ṣàkóbá fún ọpọ iṣẹ .   Leandro Cerdeira tó jẹ agbanisíṣẹ fi kún un pé :  Láwọn tọràn tiwọn burú gan an , wọn máa ń pàdánù iṣẹ kan tẹ lé òmíràn láìmọ ohun pàtó tó ń fà á .   Nínú ìwádìí kan tí wọn ṣe ní ìlú ńlá méjì ní ilẹ Brazil , ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn ènìyàn tí wọn yẹ wò ni ẹnu rírùn ń bá fínra .  Lára àwọn ohun tó ń fà á jù lọ ni másùnmáwo àti oúnjẹ tí kò ṣara lóore .  Láti lè dín bí ó ti ń ṣeni kù , Dókítà Kolbe dámọràn pé káwọn tó níṣòro náà lọ fún ìsinmi ọlọjọ díẹ kí wọn sì jẹ kí ẹfọ tí wọn ń jẹ túbọ pọ sí i .  Fún ìtọjú kíákíá tó jẹ fún àkókò díẹ , àwọn òṣìṣẹ tẹnu wọn ń rùn lè máa fi oògùn apakòkòrò tí wọn fi omi lú yọnu ṣùkùṣùkù kí wọn sì dì í sẹnu fúngbà díẹ .  Iye Èèyàn Tó Ń Sọrètí Nù Ń Pọ Sí I  Ìwé ìròyìn ilẹ Faransé náà , Le Monde sọ pé , láàárín ọdún 1950 sí 1995 , níbàámu pẹlú ìròyìn tó wá látọdọ Àjọ Ìlera Àgbáyé  WHO  tí wọn ṣe ní orílẹ - èdè márùnlélọgọrùn - ún , ìpíndọgba ìpara - ẹni láwọn orílẹ - èdè náà ti fi ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún ròkè láàárín ọdún 1950 sí 1995 .  Dókítà José - Maria Bertolote tó jẹ olùṣekòkárí ní ẹka ìlera ọpọlọ ti Àjọ Ìlera Àgbáyé fojú díwọn rẹ pé , mílíọnù kan àwọn èèyàn ló máa fọwọ ara wọn pa ara wọn lọdún 2000 tí àwọn bíi mílíọnù mẹwàá sí ogún á sì gbìyànjú rẹ .  Àmọ o , iye tó jẹ lóòótọ lè jù bẹẹ lọ dáadáa .  Níbàámu pẹlú ìròyìn náà , àwọn tó ń fi ọwọ ara wọn para wọn lọdọọdún pọ ju àwọn tó kú nínú gbogbo ogun tó ti jà lágbàáyé lọ .  Ìfọwọ - ẹni - para - ẹni láàárín àwọn tọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹẹẹdógún sí márùndínlógójì  ti wá di ọkan lára ohun mẹta pàtàkì tó ń fa ikú ,  gẹgẹ bí Dókítà Bertolote ti sọ .  Àwọn Tí Wọn Fipá Bá Lòpọ Ní Gúúsù Áfíríkà  Ìwé ìròyìn World Press Review sọ pé :  Lọdọọdún , ìfipábánilòpọ tó tó mílíọnù kan ló ń ṣẹlẹ ní Gúúsù Áfíríkà .  Èyí túmọ sí pé ìfipábánilòpọ kan máa ń ṣẹlẹ ní gbogbo ààbọ ìṣẹjú .  Àpilẹkọ náà sọ pé  Gúúsù Áfíríkà ni ìfipábánilòpọ tó ga jù lọ lágbàáyé ti ń ṣẹlẹ tó tún jẹ pé pípa ni wọn ń pa àwọn tí wọn bá bá lòpọ náà .   Ìlọpo méjìlá ni iye yẹn fi ga ju ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà tó pọwọ lé e lọ , bó tilẹ jẹ pé gbogbo àwọn tó ń gbé ní Gúúsù Áfíríkà yìí kò ju ogójì mílíọnù lọ .  Àpilẹkọ náà fi kún un pé :  Láwọn orílẹ - èdè míì , àwọn èèyàn lè fipá báni lòpọ , kí wọn fipá gba nǹkan , tàbí kí wọn pààyàn .  Àmọ ní Gúúsù Áfíríkà , ńṣe làwọn èèyàn máa kọkọ fipá báni lòpọ kí wọn tó pa ẹni náà , kìkì nítorí pé ọwọ ba ẹni ọhún .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ńṣe ni ìfipábánilòpọ àtàwọn ìwà ọdaràn míì jọ máa ń rìn pọ .   Bákan náà ,  fífipá báni lòpọ ti wá di ara ààtò fáwọn tó bá ṣẹṣẹ dara pọ mọ àwọn ọmọ ìta ,  tí wọn á sì wá pa àwọn tó bá kó sí wọn lọwọ .  Ara àwọn ohun tó ń fà á tí àpilẹkọ náà mẹnu kan ni híhùwà àìdáa sọmọdé tó ti wá gogò àti èrò náà tó gbòde kan pé ìwàláàyè kò jẹ nǹkankan .  Ní àfikún sí i , nínú ìwádìí kan tí wọn ṣe ní ìlú Johannesburg ní 1998 , àpilẹkọ náà sọ pé ìwádìí náà  fi hàn pé àwọn ọdọkùnrin gbà pé àwọn obìnrin máa ń gbádùn kí wọn fipá bá wọn lòpọ àmọ wọn kì í fẹ sọ ọ jáde , àti pé tóo bá gbé ọmọbìnrin kan ròde , o lẹtọọ àti bá a sùn .   Iṣẹ Abẹ Láìlo Ẹjẹ Ní Gúúsù Áfíríkà  Ìwé ìròyìn The Mercury ti Gúúsù Áfíríkà sọ pé :  Àkọsílẹ tó ń ròkè lọnà bíbanilẹrù nípa àrùn Éèdì ti mú kí ọkan lára àwùjọ ilé ìwòsàn àdáni pàtàkì ní Gúúsù Áfíríkà yàn láti yíjú sí  ìtọjú àti iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ .    Dókítà Efraim Kramer tó jẹ olùdarí ìṣègùn fún ìtòlẹsẹẹsẹ náà sọ pé :  Èròǹgbà wa ni láti fún ẹgbẹ oníṣègùn lápapọ níṣìírí láti máa fún àwọn aláìsàn nítọọjú àti iṣẹ abẹ tí kò la lílo ẹjẹ táa fi tọrẹ lọ .   Bó tilẹ jẹ pé ẹgbẹrin dókítà ó kéré tán ní Gúúsù Áfíríkà ló ti ń fúnni ní ìtọjú tí wọn sì ń ṣe iṣẹ abẹ láìlo ẹjẹ , ìgbà àkọkọ rèé tí àwùjọ ilé ìwòsàn kan máa pinnu láti máa lo irú ìtòlẹsẹẹsẹ bẹẹ tí odindi orílẹ - èdè pawọ pọ ṣe .  Dókítà Kramer sọ pé àwọn dókítà dáhùn padà lọnà  tó wúni lórí gan an  ni .  Ìwé ìròyìn The Mercury wá sọ pé :  Ní pàtàkì , nítorí ohun táwọn àjọ ẹlẹsìn bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń béèrè , tí wọn kì í gbà ìtọjú tó la lílo ẹjẹ ẹlòmíì lọ , a ti ṣàwárí àwọn ọnà ìtọjú gbígbéṣẹ tí kò ní lílo ẹjẹ nínú .   Kápúsù Fitami C Àdánidá  Fífẹ azarole , tí a tún mọ sí àgbálùmọ ẹgàn kò ju sẹǹtímítà méjì lọ .  Síbẹ , èso tó ládùn tó sì tún korò yìí ní fitami C tó ju ti ọsàn lọ ní ìlọpo àádọta tó sì ju ti ọsàn wẹwẹ lọ ní ọgọrùn ún ìgbà .  Ìwádìí tí wọn ṣe ní San Martín State University ti Tarapoto ní Peru fi hàn pé , ọgọrùn - ún gíráàmù ṣákítí tó wà nínú ọsàn wẹwẹ tó kan jù lọ ní fitami C mílígíráàmù mẹrìnlélógójì nínú , nígbà tí azarole tó jẹ iye kan náà ní ẹgbẹtàlélógún  4,600  mílígíráàmù fitami C nínú .  Kìkì  kápúsù  àdánidá mẹrin yìí ti tó láti pèsè fitami C tí ara àgbàlagbà kan nílò lójúmọ .  Níbàámu pẹlú ohun tí ìwé ìròyìn El Comercio sọ , akitiyan ti ń lọ lọwọ láti rí i bóyá wọn lè máa gbin azarole tó jẹ  èso tó tètè máa ń bàjẹ  láti máa tà á láti fi rọpò coca .  Ìmọràn Tó Léwu  Ìwé ìròyìn Psychology Today sọ pé :  Ilé iṣẹ agbéròyìnjáde àtàwọn afìṣemọrònú ń gbé èrò  títú   ìbínú  jáde lárugẹ .  Àmọ ewu tó wà nínú ìmọràn yìí pọ ju ìwúlò rẹ lọ .   Níbàámu pẹlú ohun tí Brad Bushman tó jẹ afìṣemọrònú ní Yunifásítì ti Ìpínlẹ Iowa sọ ,  títú ìbínú jáde máa ń mú kéèyàn túbọ fínràn sí i ní ti gidi .   Àwọn tí wọn lò fún ìwádìí , tí  wọn tú ìbínú wọn jáde  nípa kíkan àpò tí wọn fi ń ṣeré ìmárale lẹṣẹẹ fi ìwà ìfínràn àti ìwà òǹrorò hàn ní ìlọpo méjì ju àwọn tí kò tú ìbínú wọn jáde lọ .  Àpilẹkọ náà sọ pé kódà  àwọn èèyàn tí wọn ka ìwé nípa àwọn àǹfààní tó wà nínú títú ìbínú ẹni jáde kí wọn tó lọ kan àpò náà lẹṣẹẹ ló ṣeé ṣe pé kí wọn tún fẹ láti kan èèyàn lẹṣẹẹ ju àwọn mìíràn lọ .   Bushman wá sọ pé :  Dípò gbígbìyànjú láti sinmẹdọ , kúkú jáwọ nínú ìbínú náà pátápátá .  Ka ení , èjì dórí ẹẹwàá , tàbí dórí ọgọrùn ún tó bá gbà bẹẹ  ìbínú náà á sì wábi gbà .   Ihò Ozone Tó Tíì Tóbi Jù Lọ  Ní September ọdún 2000 , sátẹláìtì àjọ NASA tó ń yẹ ozone wò ti fi ihò tó tíì tóbi jù lọ nínú ìpele ozone hàn lágbègbè Antarctic .  Ohun tí ìwé ìròyìn Clarín ti Buenos Aires ní orílẹ - èdè Ajẹntínà sọ nìyẹn .  Ihò yìí fara hàn lágbègbè tó tó nǹkan bíi mílíọnù méjìdínlọgbọn ó lé ẹgbẹrún lọnà ọọdúnrún  28,300,000  kìlómítà , èyí fi ohun tó lé ní mílíọnù kan kìlómítà ju èyí tí wọn kọkọ ṣàkọsílẹ rẹ lọ .  Ìyàlẹnu ni ihò tó gbòòrò lọnà kíkàmàmà yìí jẹ fáwọn onímọ sáyẹǹsì o .  Ọmọwé Michael Kurylo tó ń ṣiṣẹ ní NASA yìí sọ pé àwọn àkíyèsí wọnyí  túbọ dá kún àníyàn nípa ipò ẹlẹgẹ tí ayé wà nínú ìpele ozone .   Rubén Piacentini tó jẹ onímọ físíìsì tó wà nínú Ìgbìmọ Tó Ń Rí sí Ìgbòkègbodò Gbalasa Òfuurufú ní Ajẹntínà ṣàlàyé pé , bó tilẹ jẹ pé lókè Antarctica , níbi tẹnì kankan kì í gbé ni ihò náà ṣì wà báyìí ,  ó ṣeé ṣe kó kọjá lọ sí àgbègbè ìhà gúúsù  Ajẹntínà  .   Ìwé ìròyìn Clarín sọ pé ozone máa ń ṣiṣẹ gẹgẹ bí ohun ààbò kan nípa dídín ipa búburú tó ṣeé ṣe kó wá látinú ìtànṣán olóró gíga tó ń wá látinú oòrùn kù .  Sísọ Aṣálẹ Di Ilẹ Eléso  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN Jí !  NÍ ÍŃDÍÀ  Báwo làwọn àgbègbè aṣálẹ Ladakh , àdúgbò kan níhà àríwá Íńdíà ṣe lè di èyí tó túbọ ń méso jáde ?  Ìbéèrè yìí ló gba Tsewang Norphel , ẹnjiníà kan tó ti fẹyìn tì lọkàn .  Omi tó ń ṣàn wá látinú ìṣàn yìnyín tó wà lórí Òkè Ńlá Himalaya máa ń bẹrẹ dídà ní oṣù June , kì í dà lóṣù April nígbà tí òjò kì í fi bẹẹ rọ táwọn àgbẹ sì nílò omi láti bomi rin oko wọn .  Norphel bá wọn rí ojútùú kan tó gbéṣẹ : Ìyẹn ni pé kí wọn kọ ìṣàn yìnyín àtọwọdá kan sí apá ìsàlẹ ibi tí yìnyín ti máa ń kọkọ bẹrẹ sí í yòrò ní ìbẹrẹ ọdún .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn ilẹ Íńdíà náà The Week ṣe sọ , Norphel àtàwọn alájọṣiṣẹ rẹ bẹrẹ iṣẹ dídarí omi orí òkè ńlá kan gba ojú odò àtọwọdá kan tó gùn ní igba mítà tó sì ya sí àádọrin ọnà .  Látibẹ lomi yìí ti rọra ń ṣàn lọ gba gẹrẹgẹrẹ òkè ńlá náà ní ìwọn tó ṣeé darí , tí yóò sì ti dì kí ó tó dé ibi ògiri tí wọn mọ láti dá a dúró nísàlẹ gẹrẹgẹrẹ òkè ńlá náà .  Díẹdíẹ , yìnyín yìí á gbára jọ di ìṣàn yìnyín àtọwọdá , tí yóò sì wá bo ògiri náà mọlẹ níkẹyìn .  Níwọn bó ti jẹ pé abẹ òjìji òkè ńlá náà ni ìṣàn yìnyín yìí wà , ó dìgbà tí ìwọn ooru bá lọ sókè ní oṣù April kí ó tó yòrò , táá sì wá pèsè omi tí wọn nílò gidigidi láti fi bomi rinlẹ lásìkò yẹn .  Ǹjẹ èròǹgbà kíkọ ìṣàn yìnyín àtọwọdá náà yọrí sí rere ?  Ká sọ tòótọ , èrò Norphel yìí ṣiṣẹ gan an ni , débi pé , lọwọlọwọ báyìí , irú àwọn ìṣàn yìnyín bẹẹ mẹwàá ni wọn ti kọ sí Ladakh , iṣẹ sì tún ń lọ lọwọ láti kọ sí i .  Irú ìṣàn yìnyín yìí kan tí wọn kọ bẹẹ , tí gíga rẹ jẹ ẹgbẹrún kan , ọọdúnrún ó lé mọkànléláàádọrin  1,371  mítà ń pèsè omi tó tó nǹkan bíi mílíọnù mẹrìnlélọgbọn lítà .  Kí ló sì ná wọn ?  Ìwé ìròyìn The Week sọ pé :  Ṣíṣe ìṣàn yìnyín àtọwọdá kan máa ń gba nǹkan bí oṣù méjì , tó sì ń náni ní ọtàlélẹgbẹsán  1,860  dọlà , èyí tó pọ jù lọ nínú owó yìí ló jẹ owó táa san fáwọn òṣìṣẹ .   Ó dájú pé ọgbọn ìhùmọ ènìyàn , nígbà tí wọn bá lò ó lọnà tó tọ lè ṣàǹfààní .  Ìwọ tiẹ wo ohun tó kàmàmà tí aráyé yóò gbé ṣe lábẹ ìdarí Ìjọba ọrun ti Ọlọrun !  Bíbélì ṣèlérí pé :  Aginjù àti ẹkùn ilẹ aláìlómi yóò yọ ayọ ńláǹlà , pẹtẹlẹ aṣálẹ yóò sì kún fún ìdùnnú , yóò sì yọ ìtànná gẹgẹ bí sáfúrónì . . . .  Omi yóò ti ya jáde ní aginjù , àti ọgbàrá ní pẹtẹlẹ aṣálẹ .   Ohun ìdùnnú gbáà ló máa jẹ o láti kópa nínú sísọ ilẹ ayé wa di ẹlẹwà !   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 31   Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc .  Arvind Jain , Ìwé Ìròyìn The Week  Ilẹ Soviet Gbógun Ti Ìsìn  WỌN dá Orílẹ - èdè Olómìnira Àjùmọni Soviet sílẹ ní 1922 , tí Rọṣíà sì jẹ èyí tó tóbi jù lọ tó sì tún tayọ jù lọ nínú àwọn orílẹ - èdè olómìnira mẹrin àkọkọ .  Kẹrẹkẹrẹ , ó gbòòrò di orílẹ - èdè olómìnira mẹẹẹdógún tí wọn sì gba ojú ilẹ tó fẹrẹẹ tó ìdá kan nínú mẹfà àyè tí ilẹ ayé ní .  Ṣùgbọn lọdún 1991 , wọn tú Soviet Union ká lójijì .   O gbani láfiyèsí pé , òun ni Ìjọba tó máa kọkọ gbìyànjú láti pa ìgbàgbọ nínú Ọlọrun rẹ lọkàn àwọn ènìyàn rẹ .  Ọmọ ẹyìn Karl Marx , tó pe ìsìn Kristẹni ni nǹkan ìnira ni Vladimir Lenin , tó jẹ olórí àkọkọ fún Soviet Union .  Marx pe ìsìn ní  ohun tó ń pa àwọn ènìyàn lọbọọlọ ,  lẹyìn náà ni Lenin wá polongo pé :  Èrò èyíkéyìí tó ní í ṣe pẹlú ìsìn , tàbí tó ní í ṣe pẹlú ọlọrun èyíkéyìí , . . . jẹ ohun aláìníláárí tó kọjá àfẹnusọ .   Nígbà tí Tikhon , Olórí Ìsìn Ọtọdọọsì ilẹ Rọṣíà kú ní 1925 , wọn ò fún ṣọọṣì náà láyè láti yan olórí mìíràn .  Ṣíṣe àtakò sí ìsìn tó tẹ lé e yọrí sí bíba èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ṣọọṣì jẹ tàbí yíyí wọn padà fún ìlò iṣẹ ajé .  Wọn rán àwọn àlùfáà lọ sáwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ , níbi tí ọpọ wọn ṣègbé sí .  Ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica sọ pé :  Lábẹ ìṣàkóso Joseph Stalin , nígbà tí ọdún 1920 àti ọdún 1930 ń parí lọ , wọn ṣe inúnibíni sí ṣọọṣì tó bẹẹ gẹẹ tí ẹgbẹẹgbẹrún fi gbẹmìí mì .  Nígbà tó máa fi di 1939 , kìkì bíṣọọbù Ọtọdọọsì mẹta tàbí mẹrin àti ọgọrùn ún kan ṣọọṣì ló ṣẹ kù tí wọn láṣẹ láti máa báṣẹ lọ .   Àmọ , ọsán - kan - òru - kan ni ìyípadà pípabanbarì kan ṣàdédé ṣẹlẹ .  Ogun Àgbáyé Kejì àti Ìsìn  Ní 1939 , ìjọba Násì ti Jámánì tó jẹ alájọṣe Soviet Union nígbà náà kọ lu Poland , ni Ogun Àgbáyé Kejì bá bẹrẹ .  Láàárín ọdún kan péré , Soviet Union ti gba mẹrin tó kẹyìn lára orílẹ - èdè olómìnira mẹẹẹdógún rẹ  ìyẹn Latvia , Lithuania , Estonia , àti Moldavia .  Bó ti wù kó rí , ní June 1941 , Jámánì gbógun gbígbóná janjan ti Soviet Union , èyí sì bá Stalin lábo pátápátá .  Nígbà tọdún yẹn á fi parí , àwọn ọmọ ogun Jámánì ti dé ààlà Moscow , ó sì dà bí ẹni pé ìṣubú Soviet Union ti rọ dẹdẹ .  Ṣìbáṣìbo bá Stalin , ló bá wọnà láti múra orílẹ - èdè náà sílẹ fún ogun , èyí táwọn ará Rọṣíà pè ní Ogun Ìfọkànsìn Orílẹ - Èdè Ẹni Tó Hẹrẹǹtẹ .  Stalin rí i pé tóun bá máa rí ìtìlẹyìn àwọn èèyàn gbà fún akitiyan ogun náà , ó di dandan kóun dá àwọn ẹtọ kan padà fún ṣọọṣì , nítorí pé àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn ṣì fọwọ dan - in dan - in mú ọrọ ẹsìn .  Kí ló jẹ àbájáde yíyí tí Stalin yí èrò rẹ nípa ìsìn padà lọnà tó jọni lójú bẹẹ ?  Pẹlú ìfọwọsowọpọ ṣọọṣì , wọn múra àwọn èèyàn ilẹ Rọṣíà sílẹ fún jíja ogun náà , nígbà tó sì máa fi di 1945 , Soviet ṣẹgun àwọn ará Jámánì lọnà kíkàmàmà .  Lẹyìn tí Soviet ti gbé ìgbógunti ìsìn tì sẹgbẹẹ kan , iye ṣọọṣì Ọtọdọọsì lọ sókè sí ẹgbẹrún mẹẹẹdọgbọn  25,000  , tí iye àwọn àlùfáà sì ròkè dé ẹgbẹrún mẹtàlélọgbọn  33,000  .  Ìgbóguntì Tún Bẹrẹ Lákọtun  Àní sẹ , góńgó àwọn aṣáájú Soviet láti pa èrò nípa Ọlọrun rẹ kúrò lọkàn àwọn èèyàn wọn kò tíì yí padà o .  Ìwé gbédègbẹyọ The Encyclopædia Britannica sọ pé :  Nikita Khrushchev tó jẹ Olórí Ìjọba bẹrẹ ìgbésẹ tuntun ti títako ìsìn lọdún 1959 sí 1964 , tí ìyẹn sì dín iye àwọn ṣọọṣì tó lómìnira kù sí ẹgbẹrún mẹwàá .  Ní 1971 , wọn yan Pimen gẹgẹ bí olórí ìsìn Ọtọdọọsì lẹyìn ikú Alexis , àti pé , bó tilẹ jẹ pé àràádọta ọkẹ ló ṣì fi ìdúróṣinṣin wọn hàn fún ṣọọṣì , ohun tó máa jẹ ọjọ iwájú rẹ kò yé ẹnì kan .    A ṣì ń bọ wá jíròrò bí ṣọọṣì Ọtọdọọsì ilẹ Rọṣíà ṣe jàjàbọ lọwọ ìgbóguntì tuntun tí Soviet ṣe .  Àmọ báwo ni nǹkan ti rí fáwọn ìsìn mìíràn ní Soviet Union ?  Èwo lára wọn ní wọn wá dájú sọ nínú ìgbóguntì náà , kí ló sì fà á ?  Èyí la ó jíròrò nínú àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn orílẹ - èdè mẹẹẹdógún oníjọba - ara - ẹni tí wọn fìgbà kan jẹ ara orílẹ - èdè olómìnira Soviet nìwọnyí : Armenia , Azerbaijan , Belarus , Estonia , Georgia , Kazakhstan , Kyrgyzstan , Latvia , Lithuania , Moldova , Russia , Tajikistan , Turkmenistan , Ukraine , àti Uzbekistan .  Nígbà míì , wọn máa ń pe orúkọ àwọn olórí ìsìn Ọtọdọọsì ilẹ Rọṣíà , Alexis Kìíní tó jẹ olórí láti ọdún 1945 sí 1970 àti Alexis Kejì , tó jẹ olórí láti 1990 títí di àkókò yìí ní Alexy , Aleksi , Aleksei , àti Alexei .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Lenin pe  èrò èyíkéyìí nípa Ọlọrun ní ohun aláìníláárí tó kọjá àfẹnusọ    Credit Line   Musée dHistoire Contemporaine  BDIC  Ìsìn Tí Ilẹ Soviet Dojú Àtakò Kọ  ILẸ Soviet kò jẹ kí ṣọọṣì rímú mí láìfi àwọn ẹtọ náà pè , èyí tó ní òun fún Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà nítorí àtiṣẹgun nínú Ogun Àgbáyé Kejì .  Nípa bẹẹ , gẹgẹ bí ìwé The Sword and the Shield tí wọn kọ ní 1999 , tó dá lórí ìtàn KGB  Ìgbìmọ Aláàbò fún Ìjọba Soviet  ṣe sọ ,   ìgbòkègbodò tó lè dojú ìjọba dé  táwọn Kristẹni tí KGB ò lágbára láti darí ní tààràtà ń ṣe kó ìdààmú bá a lọpọlọpọ .   Àwùjọ àwọn ẹlẹsìn wo làwọn wọnyí ?  Ìjọ Kátólíìkì Gíríìkì ti Ukraine ló tóbi jù lọ nínú wọn , èyí tó ti wá di Ìjọ Kátólíìkì àwọn ará Ukraine báyìí .  Ó ní àwọn mẹńbà tó tó nǹkan bíi mílíọnù mẹrin .  Gẹgẹ bí The Sword and the Shield ṣe sọ ,  gbogbo àwọn bíṣọọbù rẹ mẹwàá , yàtọ sáwọn méjì kan , pẹlú ẹgbẹẹgbẹrún àlùfáà àtàwọn onígbàgbọ ni wọn kú sínú àgọ ìṣẹniníṣẹẹ ní Siberia nítorí ìgbàgbọ wọn .   Àwọn mìíràn tí ìgbìmọ KGB tún halẹ mọ ni àwọn ṣọọṣì Pùròtẹsítáǹtì tí wọn ò lórúkọ lábẹ òfin , tó jẹ pé kì í ṣe Ìjọba ló ń darí àwọn náà ní tààràtà .  Bí àwọn ọdún 1950 ti ń parí lọ , ìgbìmọ KGB ọhún fojú díwọn rẹ pé , àwọn àwùjọ Pùròtẹsítáǹtì lápapọ ní tó nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn ún  100,000  mẹńbà .  Ara àwùjọ Pùròtẹsítáǹtì ni ìgbìmọ KGB ka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mọ , tí wọn fojú bu iye wọn ní 1968 pé wọn á máa lọ sí bí ẹgbẹrún lọnà ogún  20,000  ní Soviet Union .  Títí di ìgbà ìbẹrẹ Ogun Àgbáyé Kejì ní 1939 , iye àwọn Ẹlẹrìí kéré gan an .  Nípa bẹẹ , wọn ò fi bẹẹ pe àfiyèsí sí wọn .  Àmọ bìrí ni ipò nǹkan yí nígbà tí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn Ẹlẹrìí ṣàdédé fojú hàn ní Soviet Union .  Báwo ni èyí ṣe ṣẹlẹ ?  Ìbísí Pípabanbarì Bẹrẹ  Walter Kolarz , nínú ìwé rẹ tó pè ní Religion in the Soviet Union tó ṣe jáde ní 1961 sọ ohun méjì pàtàkì tó fa ìbísí pípabanbarì yìí .  Ọkan lára rẹ , gẹgẹ bó ṣe sọ ni ,  àwọn ìpínlẹ tuntun tí Soviet Union sọ di apá kan ara rẹ ní ọdún 1939 sí 1940   àwọn ni Latvia , Lithuania , Estonia , àti Moldavia  tí wọn ní ọpọ  àwùjọ Ẹlẹrìí Jèhófà onítara .   Láfikún sí i , àwọn apá ibì kan lára ìlà oòrùn Poland àti Czechoslovakia tó ní àwọn Ẹlẹrìí tó lé lẹgbẹrún kan tún wà lára àwọn tí Soviet Union gbà mọra , tí wọn sì di apá kan Ukraine .  Bẹẹ ló di pé , ọsán - kan - òru - kan ni gbogbo àwọn Ẹlẹrìí wọnyí rí ara wọn tí wọn dẹni tó ń gbé ní Soviet Union .  Kolarz kọwé pé ,  bó tilẹ jẹ pé èyí lè dún létí bí ohun tí kò ṣeé gbà gbọ  ìbísí tún wá látinú  àwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ Jámánì .   Ìjọba Násì ti kó ẹgbẹẹgbẹrún àwọn Ẹlẹrìí dà sẹwọn fún kíkọ tí wọn kọ láti ti Hitler àti ogun tó fọwọ ara rẹ fà lẹyìn .  Kolarz ṣàlàyé pé àwọn ọmọ ilẹ Rọṣíà tó jẹ ẹlẹwọn nínú àwọn àgọ yìí  ti kíyè sí ìgboyà àti ìdúróṣinṣin àwọn  Ẹlẹrìí  náà , ó sì wú wọn lórí , ó lè jẹ ìyẹn ló wá mú kí ìlànà ìsìn wọn fà wọn mọra .   Àbájáde rẹ ni pé , ọpọ àwọn ọdọ ọmọ ilẹ Rọṣíà tó jáde látinú àwọn àgọ náà ló padà sí Soviet Union pẹlú ìgbàgbọ tuntun nínú Jèhófà Ọlọrun àtàwọn àgbàyanu ète rẹ fún ilẹ ayé .  Sáàmù 37 : 29 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Nítorí irú àwọn kókó bẹẹ , kíá làwọn Ẹlẹrìí tó wà ní Soviet Union ti di ẹgbẹẹgbẹrún .  Nígbà tó fi máa di ìbẹrẹ ọdún 1946 , ó kéré tán , wọn ti di ẹgbẹjọ , nígbà tó sì máa fi di ìparí ẹwádún náà , wọn ti lé lẹgbẹrún mẹjọ dáadáa .  Ìbísí yìí kó ìdágìrì bá ìgbìmọ KGB , torí pé , gẹgẹ bí a ti sọ níṣàájú , wọn ń ṣàníyàn gidigidi nípa  ìgbòkègbodò àwọn Kristẹni tí wọn ò lágbára láti darí ní tààràtà .   Àtakò Bẹrẹ  Láìka ti pé iye àwọn Ẹlẹrìí tó wà ní Soviet Union kò fi bẹẹ pọ sí , kò pẹ rárá tí ìgbòkègbodò iṣẹ ìwàásù onítara wọn fi dojú kọ àtakò àwọn aláṣẹ Soviet .  Ní Estonia , àtakò náà bẹrẹ ní August 1948 nígbà tí wọn fàṣẹ ọba mú àwọn márùn - ún tó ń mú ipò iwájú nínú iṣẹ náà tí wọn sì jù wọn sẹwọn .  Lembit Toom tó jẹ Ẹlẹrìí ará Estonia sọ pé :  Kò pẹ tó fi hàn gbangba sí wa pé gbogbo wa pátá làwọn ìgbìmọ KGB yìí fẹ fàṣẹ ọba mú .   Bọrọ ti jẹ nìyẹn níbikíbi tí wọn bá ti rí àwọn Ẹlẹrìí ní ilẹ Soviet Union .  Soviet ṣàpèjúwe àwọn Ẹlẹrìí gẹgẹ bí àwọn ọdaràn tó burú jù lọ àti pé wọn jẹ ewú ńlá fún Ìjọba ilẹ Soviet tí kò gbà pé Ọlọrun wà .  Nítorí náà , wíwá ni wọn bẹrẹ sí í wá wọn kiri , tí wọn ń fàṣẹ ọba mú wọn , tí wọn sì ń sọ wọn sẹwọn .  Ìwé The Sword and the Shield sọ pé :  Ó dà bí pé dídájú tí àwọn aṣáájú ìgbìmọ KGB dájú sọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà jẹ àpẹẹrẹ gígajù tó ń fi hàn pé wọn kò mọ ohun tó ṣe pàtàkì nígbà tí wọn bá ń bójú tó ohun tí kò ṣeé fúnka mọ .   Dídájú tí wọn dájú sọ wọn yìí túbọ wá hàn gbangba nínú àtakò kan tí wọn wéwèé rẹ mọránmọrán tí wọn sì gbé jáde sáwọn Ẹlẹrìí ní April 1951 .  Lẹnu bí ọdún méjì sẹyìn , ìyẹn ní 1999 , Ọjọgbọn Sergei Ivanenko , ọmọwé akẹkọọjinlẹ ọmọ ilẹ Rọṣíà kan táa bọwọ fún , sọ nínú ìwé rẹ tó pè ní The People Who Are Never Without Their Bibles pé níbẹrẹ oṣù April ọdún 1951 ,  ó lé lẹgbẹrún márùn - ún ìdílé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láti Ukraine , Byelorussia , Moldavia , àtàwọn orílẹ - èdè olómìnira ti Baltic Soviet tí wọn kó lọ sí  ibùgbé àrèmábọ  ní Siberia , Ìlà Oòrùn Siberia Jíjìnnà , àti Kazakhstan .   Ohun Tó Yẹ Ká Máa Rántí Ni  Ṣé o lè fojú inú wo òpò tí wọn ṣe nítorí àtakò náà  tí wọn fi ọjọ kan palẹ ẹgbẹẹgbẹrún ìdílé àwọn Ẹlẹrìí mọ ráúráú kúrò ní gbogbo àgbègbè tó fẹ tó bẹẹ yẹn ?  Ronú ohun tó ná wọn láti kó ọgọrọọrún , bí kì í bá ṣe ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn jọ fún iṣẹ ọhún , àkọkọ , wọn ní láti dá àwọn Ẹlẹrìí náà mọ , lẹyìn náà , wọn á wá fòru dúdú bojú lọ sílé wọn , wọn á sì kó gbogbo wọn lójijì nínú ilé wọn .  Lẹyìn náà , wọn á tún kó àwọn èèyàn náà sínú kẹkẹ ẹṣin , ọkọ akẹrù , àtàwọn ọkọ míì ; tí wọn á kó wọn lọ sáwọn ibùdó ọkọ ojú irin ; ibẹ ni wọn á sì ti kó wọn dà sínú ọkọ ojú irin .  Tún wá ronú ìyà tó jẹ àwọn tí wọn kó náà .  Ǹjẹ o lè ronú bó ṣe máa rí láti fipá mú èèyàn rìnrìn àjò ẹgbẹẹgbẹrún kìlómítà  fún bí ọsẹ mẹta tàbí jù bẹẹ lọ , nínú ọkọ ojú irin tó kún àkúnya , tí kò dára fún ìlera , tó jẹ pé korobá kan ni wọn ní gẹgẹ bí ilé ìyàgbẹ ?  Tún ronú nípa kí wọn kàn já èèyàn sílẹ nínú aginjù Siberia , ní mímọ pé béèyàn ò bá sán ṣòkòtò ẹ dáadáa láti wá nǹkan tó máa jẹ lágbègbè tó gbẹ táútáú yẹn , ikú yá nìyẹn .  Oṣù táa wà yìí ni àyájọ àádọta ọdún tí wọn kó àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lọ sígbèkùn , ìyẹn ní April 1951 .  Káwọn tó làá já lè sọ ìtàn nípa bí wọn ṣe dúró ṣinṣin láìka àwọn ẹwádún tí wọn fi ṣe inúnibíni sí wọn sí , àwọn ìrírí wọn ní a ti gbà sílẹ sínú fídíò .  Àwọn ìrírí yìí fi hàn pé  àní gẹgẹ bó ṣe rí pẹlú àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní  ó dájú pé pàbó ni gbogbo ìgbìdánwò láti dí àwọn èèyàn lọwọ láti jọsìn Ọlọrun yóò máa já sí .  Ohun Tí Ìkólọsígbèkùn Náà Mú Jáde  Kò pẹ táwọn ará Soviet fi mọ pé yóò ṣòro kọjá báwọn ṣe rò láti dí àwọn Ẹlẹrìí lọwọ láti sin Jèhófà .  Láìkọbi ara sí àtakò tí àwọn tó kó wọn ń ṣe , ńṣe làwọn Ẹlẹrìí náà ń kọrin ìyìn sí Jèhófà bí wọn ti ń fipá kó wọn lọ sígbèkùn tí wọn sì gbé àmì kan kọ sára àwọn ọkọ ojú irin náà tó sọ pé :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà Ló Wà Nínú Ọkọ Ojú Irin Yìí .   Ẹlẹrìí kan ṣàlàyé pé :  Báa ti ń dé àwọn ibùdó ojú irin tó wà lọnà , bẹẹ la ń pàdé àwọn mìíràn tí wọn ń kó lọ sígbèkùn táa sì rí àwọn àmì táwọn náà gbé kọ sára àwọn ọkọ ojú irin wọn .   Ìṣírí ńlá gbáà lèyí jẹ fún wa !  Nítorí náà , dípò tínú àwọn tí wọn ń kó lọ sígbèkùn náà ì bá fi máa bàjẹ , irú ẹmí táwọn àpọsítélì Jésù ní ni wọn gbé yọ .  Bíbélì sọ pé lẹyìn tí wọn ti nà wọn tí wọn sì pàṣẹ fún wọn láti dáwọ wíwàásù dúró ,  wọn . . ń báa lọ láìdábọ ní kíkọni àti pípolongo ìhìn rere nípa Kristi náà .   Àní sẹ , gẹgẹ bí ohun tí Kolarz sọ nípa ìkólọsígbèkùn náà ,  èyí kọ lòpin àwọn  Ẹlẹrìí  ní Rọṣíà o , àmọ ó wulẹ jẹ ìbẹrẹ tuntun míì ni nínú ìgbòkègbodò wọn ti yíyí àwọn ènìyàn lọkàn padà .  Àní wọn tiẹ tún gbìyànjú láti tan ìgbàgbọ wọn kálẹ nígbà tí wọn bá dúró láwọn ibùdó ojú irin lójú ọnà wọn lọ sí ìgbèkùn .   Nígbà táwọn Ẹlẹrìí náà dé ibi tí wọn ń lọ tí wọn sì já wọn jù sílẹ , wọn mọ wọn fún ìwà rere wọn gẹgẹ bí àwọn tó jẹ onígbọràn àti òṣìṣẹ kára .  Síbẹ , ní títẹlé àpẹẹrẹ àwọn àpọsítélì Kristi , ohun tí wọn tipa bẹẹ sọ fún àwọn aninilára wọn ni pé :  Àwa kò lè dẹkun sísọrọ nípa Ọlọrun wa .   Ọpọ fetí sóhun táwọn Ẹlẹrìí ń kọni wọn sì dara pọ mọ wọn nínú sísin Ọlọrun .  Àbájáde rẹ kò yàtọ rárá sí ohun tí Kolarz sọ , pé :  Ńṣe ni Ìjọba Soviet wulẹ ràn wọn lọwọ láti tan ìgbàgbọ wọn kálẹ nípa lílé wọn kúrò nílùú .  Ńṣe ni kíkó tí wọn kó àwọn  Ẹlẹrìí  kúrò lábúlé àdádó wọn tẹlẹ rí  ní ìwọ oòrùn orílẹ - èdè olómìnira Soviet  mú wọn wá sójútáyé , kódà ká tiẹ ní ibẹ jẹ àgọ ìṣẹniníṣẹẹ àti àgọ ìsìnrú tó tíì burú jù lọ .   Àwọn Ìsapá Láti Dí Ìdàgbàsókè Wọn Lọwọ  Bí àkókò ti ń lọ , àwọn ará Soviet tún gbìyànjú oríṣiríṣi ọnà mìíràn láti pa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lẹnu mọ .  Níwọn bí inúnibíni rírorò kò ti ṣàṣeyọrí ohun tí wọn ń fẹ , ni wọn bá dágbá lé ìpolongo èké ti irọ pípa tí wọn wéwèé rẹ mọràn - ìn - mọran - in .  Kò sóhun tí wọn ò gbìyànjú ẹ  wọn lo ìwé , wọn lo fíìmù , wọn tún lo ìtòlẹsẹẹsẹ orí rédíò  títí kan àwọn amí tí wọn ti dá lẹkọọ dáadáa nínú ìgbìmọ KGB láti yọ wọ àárín ìjọ .  Ọrọ ìbanilórúkọjẹ tí wọn tàn kálẹ yìí mú kí ọpọ èèyàn máa fi àṣìṣe wo àwọn Ẹlẹrìí bí àwọn ẹni téèyàn ń bẹrù àti bí àwọn tí kò ṣeé gbẹkẹ lé , gẹgẹ bí èyí ti fara hàn nínú àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn Readers Digest ti August 1982 , ìtẹjáde ti Kánádà .  Ọmọ ilẹ Rọṣíà kan tó ń jẹ Vladimir Bukovsky tí wọn yọǹda fún láti wá máa gbé ní ilẹ Gẹẹsì ní 1976 ló kọ ọ .  Ó kọ ọ pé :  Ní ìrọlẹ ọjọ kan ní London , mo bá rí pákó ìsọfúnni kan lára ilé kan , ohun tí wọn kọ sára ẹ ni : ÀWỌN ẸLẸRÌÍ JÈHÓFÀ . . .  Mí ò lè kà jùyẹn lọ , ẹrù bà mí débi pé jìnnìjìnnì fẹrẹẹ mú mi .   Vladimir ṣàlàyé ìdí tí ìbẹrù tí kò nídìí fi mú òun , ó ní :  Àwọn wọnyí ni ẹgbẹ òkùnkùn táwọn aláṣẹ ní orílẹ - èdè wa máa ń lò láti fi dún kùkùlajà mọ àwọn ọmọdé . . .  Ní U.S.S.R . , kìkì inú ẹwọn àtàwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ lẹ ti lè rí àwọn ògidì  Ẹlẹrìí .   Òun ni mó wá bára mi níwájú ilé kan yìí tí ohun tí wọn kọ sí i fi hàn pé àwọn ló wà níbẹ .  Ó wá béèrè pé :  Ṣé wọn á dẹ rẹnì kankan tó máa wọbẹ láti yọjú sí wọn báyìí ?    Láti lè tẹnu mọ ìdí fún igbe ìbòòsí tó fi bọnu , Vladimir kádìí ọrọ rẹ pé :  Tìbínú - tìbínú ni wọn fi máa ń lé àwọn  Ẹlẹrìí  dà nù lórílẹ - èdè wa bí wọn ṣe máa ń lé àwọn Ẹgbẹ Ọdaràn lórílẹ - èdè tí wọn bá wà , àwọn èèyàn ò sì lóye àwọn méjèèjì .   Síbẹ , láìka inúnibíni rírorò àti ìpolongo èké yìí sí , àwọn Ẹlẹrìí ń bá a nìṣó , bẹẹ ni iye wọn sì ń pọ sí i .  Àwọn ìwé ilẹ Soviet irú bíi The Truths About Jehovahs Witnesses , tí iye tí wọn tẹ jáde lédè Rọṣíà lọdún 1978 ń lọ sí bí ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún ẹdà , dámọràn pé ó yẹ kí wọn jára mọ ìpolongo èké lòdì sí àwọn Ẹlẹrìí .  V .  V .  Konik tó jẹ òǹkọwé náà , ẹni tó ṣàpèjúwe bí àwọn Ẹlẹrìí ṣe ń bá ìwàásù wọn lọ lójú ìkálọwọkò lílekoko , dámọràn pé :  Ó yẹ káwọn tó ń ṣèwádìí nípa ìsìn ní ilẹ Soviet túbọ lọ kọ nípa ọnà gbígbéṣẹ tí wọn lè fi ṣẹpá ẹkọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .   Kí Ló Mú Kí Wọn Dájú Sọ Wọn ?  Láìdéènà pẹnu , nítorí pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣàfarawé àwọn ọmọlẹyìn Jésù ìjímìjí ló mú kí ilẹ Soviet dìídì dojú àtakò kọ wọn .  Ní ọrúndún kìíní , wọn pa á láṣẹ fáwọn àpọsítélì  láti má ṣe máa kọni nípa orúkọ  Jésù  .   Síbẹ , àwọn tó ṣe inúnibíni sí wọn tún ráhùn lẹyìn náà pé :  Wò ó !  ẹ ti fi ẹkọ yín kún Jerúsálẹmù .   Àwọn àpọsítélì náà kò sẹ pé àwọn ti ń bá a lọ láti máa wàásù láìka àṣẹ tí wọn fún wọn láti má ṣe bẹẹ sí , àmọ , dípò bẹẹ , wọn dáhùn pẹlú ìrẹlẹ pé :  Àwa gbọdọ ṣègbọràn sí Ọlọrun gẹgẹ bí olùṣàkóso dípò àwọn ènìyàn .   Ìṣe 5 : 27 - 29 .  Bákan náà lónìí , ọwọ dan - in - dan - in làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fi mú àṣẹ tí Jésù pa fáwọn ọmọlẹyìn rẹ  láti wàásù fún àwọn ènìyàn àti láti jẹrìí kúnnákúnná .   Maurice Hindus , nínú ìwé rẹ tó pè ní The Kremlins Human Dilemma sọ pé  ìtara tí kò ṣeé paná ẹ  táwọn Ẹlẹrìí ní  fún ìwàásù  ló sọ wọn di  oníjọngbọn lọdọ ìjọba Moscow tó sì  ń mú  wọn forí gbárí pẹlú àwọn ọlọpàá ilẹ Soviet nígbà gbogbo .   Ó fi kún un pé :  Kò sóhun tó lè pa wọn lẹnu mọ .  Bí wọn bá tẹ wọn rì níbì kan , wọn á tún rú yọ níbòmíì .   Sergei Ivanenko , òpìtàn ilẹ Rọṣíà kọwé pé :  Níbi tó yé mi dé o , ètò àjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nìkan ni ẹgbẹ onísìn tí iye wọn ń pọ sí i ní USSR láìka ìfòfindè àti inúnibíni tí wọn ń ṣe sí wọn sí .   Lóòótọ , àwọn ìsìn mìíràn náà kò jáwọ , títí kan èyí tó jẹ òléwájú nínú gbogbo wọn , ìyẹn Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà .  Yóò gbádùn mọ ọ láti mọ nípa bí ṣọọṣì àtàwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe bọ lọwọ àtakò ìjọba ilẹ Soviet .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 14    Ẹgbẹ Onísìn Tí Wọn Ṣe Inúnibíni Rírorò sí Jù Lọ   Ìwé gbédègbẹyọ náà , A Concise Encyclopædia of Russia ti 1964 sọ pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  kò kẹrẹ rárá nínú iṣẹ ká yíni lọkàn padà  àwọn náà sì tún ni  ẹgbẹ onísìn tí wọn ṣe inúnibíni rírorò sí jù lọ ní ilẹ Soviet Union .    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Ó JẸ ỌKAN LÁRA ẸGBẸẸGBẸRÚN WỌN  Fyodor Kalin Ṣàpèjúwe Ìkólọsígbèkùn Ìdílé Rẹ  Abúlé Vilshanitsa lápá ìwọ oòrùn Ukraine ni ìdílé wa ń gbé .  Ilẹ kò tíì mọ rárá lówùúrọ April 8 , 1951 nígbà táwọn ọlọpàá tó kó ajá dání dé , wọn jí wa , wọn sì sọ fún wa pé àwọn ń kó wa lọ sí Siberia níbàámu pẹlú àṣẹ tó wá látọdọ ìjọba ní Moscow .  Àmọ táa bá lè fọwọ sí ìwé kan tó sọ pé a kì í ṣe Ẹlẹrìí Jèhófà mọ , ó ṣeé ṣe fún wa láti dúró .  Ìdílé wa ẹlẹni méje , ìyẹn àwọn òbí mi àtàwa ọmọ wọn pinnu láti máa bá a lọ ní jíjẹ Ẹlẹrìí .  Ọmọ ọdún mọkàndínlógún ni mí nígbà yẹn .  Ọkan lára àwọn ọlọpàá náà sọ fún wa pé :  Ẹ jẹ kó ẹwà , ọkà , ìyẹfun , oúnjẹ tó ṣeé fi pa mọ , àti cabbage dání  àbí báwo lẹ ṣe máa rí oúnjẹ fún àwọn ọmọ yín ?   Wọn tún fún wa láyè kí á pa àwọn adìyẹ díẹ àti ẹlẹdẹ kan ká sì kó wọn dání .  Wọn kó àwọn ọkọ ẹrù méjì tí ẹṣin ń fà wá , wọn di gbogbo ẹrù wa sínú wọn , wọn sì kó wa lọ sí ìlú Hriplin .  Níbẹ , wọn fún àwa bí ogójì sí àádọta pọ sínú ọkọ ojú irin akẹrù kan , wọn sì tilẹkùn pa .  Ọkọ náà ní àwọn pákó bíi mélòó kan táa lè sùn lé àmọ kò tó fún gbogbo wa  ó tún ní sítóòfù kan àti èédú tòun ti igi díẹ .  Sítóòfù yẹn la fi ń dáná , táa sì ń lo àwọn nǹkan ìgbọúnjẹ táa kó dání .  Àmọ kò sílé ìyàgbẹ  korobá kan la kàn ń lò .  Nígbà tó yá , a gbẹ ihò róbótó kan sílẹ ọkọ náà , a ki korobá náà bọ ọ , a sì fi àwọn aṣọ ìbora bò ó yíká kó lè bo ẹni tó bá wà níbẹ .  Gádígádí la há mọ inú ọkọ ojú irin náà bí a ti ń rìnrìn àjò ẹlẹgbẹẹgbẹrún kìlómítà náà lọ díẹdíẹ síbi tí a kò mọ .  Níbẹrẹ , ìbànújẹ fẹ dorí wa kodò .  Àmọ báa ti ń kọ àwọn orin Ìjọba pa pọ pẹlú ìtara , débi pé a fẹrẹẹ má lè sọrọ mọ lẹyìn náà  ńṣe layọ kún ọkàn wa .  Ọgá tó wà níbẹ á ṣí ilẹkùn á sì sọ fún wa pé ká dákẹ , àmọ bí a ò kọ orin náà tán , a ò ní panu mọ .  Nígbà táa bá dúró láwọn ibùdó ọkọ ojú irin , ọpọ ló ń mọ pé wọn ń kó àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lọ sígbèkùn .  Níkẹyìn , lẹyìn táa ti lo bí ọjọ mẹtàdínlógún sí méjìdínlógún nínú ọkọ ojú irin yẹn , wọn já wa dà sílẹ ní Siberia nítòsí Adágún Baikal .   Àwòrán   Èmi ni mo dúró nílà ẹyìn yẹn , lápá ọtún   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   ARMAGEDDON  Fíìmù Tí Ilẹ Soviet Fi Ṣe Ìpolongo Èké  Ilẹ Soviet ṣe fíìmù kan jáde tí wọn pe orúkọ rẹ ní Armageddon nínú akitiyan wọn láti bẹtẹ lu àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ó jẹ ìtàn àròsọ tó dá lórí ọrọ ìfẹ láàárín ọdọmọkùnrin kan tó wà nínú ẹgbẹ ológun ilẹ Soviet àti ọdọmọbìnrin kan táwọn Ẹlẹrìí tàn jẹ láti di ara wọn .  Ní ìparí fíìmù ọhún , ọmọdébìnrin kékeré kan tó jẹ àbúrò ọdọmọbìnrin náà kú nínú jàǹbá kan tí alábòójútó kan lára àwọn Ẹlẹrìí fà , ẹni tí wọn ṣàpèjúwe rẹ gẹgẹ bí ẹni tí ilẹ Amẹríkà ń lò láti ṣe amí .  Nígbà tí ìwé ìròyìn ilẹ Ukraine The Red Flag ti May 14 , 1963 ń sọ nípa fíìmù náà , èyí tó ru ìmọlára gbogbo àwọn tó wò ó sókè , ó sọ pé :  Ní irú ọnà yẹn , ìpolongo èké àwọn tí kò gbà pé Ọlọrun wà máa ń gbéṣẹ , ó ń yíni lérò padà , wọn sì tún lè lò ó láwọn abúlé míì lórílẹ - èdè yìí níbi tí wọn bá ti ṣàfihàn irú fíìmù náà .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Wọn fi ọkọ ojú irin kó ẹgbẹẹgbẹrún lọ sí Siberia  Bí Ìsìn Ṣe Jàjàyè  NÍGBÀ tó máa fi tó àsìkò tí ìjọba Násì ti Jámánì gbógun ti Rọṣíà ní June 1941 , ńṣe ni ká kúkú sọ pé ìjọba Soviet ti pa Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà run ráúráú .  Àmọ nígbà tó di pé ìjọba Násì gbógun dé , ni ìjọba Soviet bá bẹrẹ sí í yí bó ṣe ń ṣe sí ìsìn tẹlẹ padà .  Kí ló fà á ?  Richard Overy tí í ṣe ọjọgbọn nínú ìtàn òde òní ti ilé ẹkọ gíga Kings College nílùú London , sọ nínú ìwé rẹ tó pè ní Russias War  Blood Upon the Snow pé :  Bíṣọọbù Àgbà , Sergei , tó jẹ olórí Ṣọọṣì , bẹ àwọn onígbàgbọ lọjọ náà gan - an tí Jámánì gbógun dé pé , kí wọn ṣe gbogbo ohun tí wọn bá lè ṣe láti ṣẹgun .  Láàárín ọdún méjì tó tẹ lé e , lẹtà tó kọ kò dín ní mẹtàlélógún , èyí tó fi ń pe àwọn ọmọ ìjọ rẹ láti jà fún ìlú aláìlọlọrun tí wọn ń gbé .   Gẹgẹ bí Overy ti ń bá ọrọ rẹ lọ , fún ìdí yìí ,  Stalin fún ìsìn láyè kí ó tún gbèrú padà .   Ní 1943 , Stalin gbà níkẹyìn láti fara mọ ohun tí Ṣọọṣì Ọtọdọọsì fẹ nípa yíyan Sergius sípò gẹgẹ bíi bíṣọọbù tuntun fún ìjọ náà .  Overy sọ pé :  Àwọn aláṣẹ Ṣọọṣì dáhùn nípa gbígba owó jọ lọwọ àwọn ọmọ ìjọ láti fi ti àwọn ọmọ ogun Soviet tó máa ń wà nídìí ọkọ ogun lẹyìn .  Àwọn àlùfáà àtàwọn bíṣọọbù gba àwọn ọmọ ìjọ wọn níyànjú láti má ṣe jẹ kí ìgbàgbọ wọn nínú Ọlọrun àti Stalin yẹ .   Nígbà tí Sergei Ivanenko tó jẹ ọmọwé akẹkọọjinlẹ nídìí ọràn ẹsìn ilẹ Rọṣíà ń sọ bí nǹkan ti rí lásìkò yìí nínú ìtàn ilẹ Rọṣíà , ó kọwé pé :  Ìwé ìròyìn The Journal of the Moscow Patriarchate tí Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà ń tẹ jáde , gbóríyìn fún Stalin gẹgẹ bí aṣáájú àti olùkọ tí kò lẹlẹgbẹ ní orílẹ - èdè èyíkéyìí , ẹni tí Ọlọrun rán láti gba orílẹ - èdè náà lọwọ ìnira , lọwọ àwọn onílẹ , àtàwọn olówò bòńbàtà .  Ó wá rọ gbogbo àwọn onígbàgbọ pé ohun tí ìjà náà bá gbà ni kí wọn fún un kí wọn lè gba orílẹ - èdè USSR lọwọ àwọn ọtá rẹ , kí wọn má sì bojú wẹyìn láti rí i pé ètò ìjọba Kọmúníìsì gòkè àgbà .    KGB Kò Kóyán Wọn Kéré Rárá   Kódà lẹyìn tí Ogun Àgbáyé Kejì parí ní 1945 , Ṣọọṣì Ọtọdọọsì ṣì wúlò fún ìjọba Kọmúníìsì .  Ìwé The Soviet Union : The Fifty Years , látọwọ Harrison Salisbury tú àṣírí yìí nígbà tó sọ pé :  Bógun ṣe parí báyìí , bẹẹ làwọn aṣáájú ṣọọṣì dara pọ mọ Stalin nínú ohun tó ń béèrè nínú àkọsílẹ ìlànà bíbá ilẹ òkèèrè lò nígbà Ọtẹ Abẹlẹ .   Ìwé The Sword and the Shield tí wọn ṣe jáde láìpẹ yìí sọ nípa bí àwọn aṣáájú ṣọọṣì ṣe ṣiṣẹ fún ire ilẹ Soviet .  Ó tún sọ pé Bíṣọọbù Alexis Kìíní , tó rọpò Sergius ní 1945 ,  dara pọ mọ Àjọ Àlàáfíà Àgbáyé , ìyẹn àjọ bojúbojú kan tí ilẹ Soviet dá sílẹ lọdún 1949 .   Ìwé ọhún tún sọ pé :  KGB  Ìgbìmọ Aláàbò Ìjọba Soviet  kò kóyán  òun àti Nikolai tí í ṣe Bíṣọọbù Àgbà  kéré rárá gẹgẹ bí àwọn tí ìjọba ń rí lò lábẹlẹ .   Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ ní 1955 nígbà tí Bíṣọọbù Alexis Kìíní kéde pé :  Gbágbáágbá ni Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà wà lẹyìn àkọsílẹ ìlànà alálàáfíà fún bíbá ilẹ òkèèrè lò èyí tí ìjọba wa dágbá lé , kì í ṣe nítorí òmìnira tí wọn sọ pé Ṣọọṣì kò ní , àmọ ó jẹ nítorí pé ìlànà ìjọba ilẹ Soviet dára , ó si bára mu pẹlú àwọn ìlànà Kristẹni èyí tí Ṣọọṣì ń wàásù rẹ .   Wọn fa ọrọ àlùfáà ìjọ Ọtọdọọsì , Georgi Edelshtein tí kò fara mọ àwọn yòókù yọ nínú ìwé ìròyìn The Guardian tìlú London , ní ilẹ Gẹẹsì , ìtẹjáde ti January 22 , 2000 pé :  Ńṣe ni wọn fara balẹ ṣa gbogbo àwọn bíṣọọbù náà kí wọn bàa lè fọwọ sowọ pọ pẹlú ìjọba soviet .  Amí ni gbogbo wọn jẹ fún àwọn òṣìṣẹ KGB .  Kò sẹni tí kò mọ pé ìgbìmọ KGB ló yan Bíṣọọbù Alexy sípò lábẹ orúkọ oyè Drozdov tó jẹ ẹlẹkọọ ìsìn nígbà kan .  Lónìí , wọn ṣì wà nídìí òṣèlú tí wọn ṣagbátẹrù rẹ ní ogún ọdún sí ọgbọn ọdún sẹyìn .   Irinṣẹ Ìjọba Soviet  Nígbà tí ìwé ìròyìn Life ti September 14 , 1959 ń sọ nípa àjọṣe tó wà láàárín Ṣọọṣì Ọtọdọọsì àti ìjọba Soviet , ó sọ pé :  Stalin fún ìsìn láwọn ẹtọ kan , ni ṣọọṣì bá ń gbé e gẹgẹ bíi pé olú ọba ni .  Ẹka ìjọba kan tí òjíṣẹ kan ń darí ló ń rí sí i pé mìmì kò ní mi àjọṣe onísìn náà , àtìgbà náà sì ni ìjọba Kọmúníìsì ti ń lo ṣọọṣì gẹgẹ bí irinṣẹ ìjọba Soviet .   Matthew Spinka , tó mọnúmòde àwọn ọràn tó ní i ṣe pẹlú ṣọọṣì ilẹ Rọṣíà jẹrìí sí àjọṣe tímọtímọ tó wà láàárín Ṣọọṣì àti Ìjọba nínú ìwé The Church in Soviet Russia èyí tó ṣe jáde ní 1956 .  Ó kọ ọ pé :  Bíṣọọbù Alexei tó jẹ lọwọlọwọ ti mọọmọ sọ Ṣọọṣì rẹ di irinṣẹ ìjọba .   Àní sẹ , nítorí pé Ṣọọṣì Ọtọdọọsì sọ ara rẹ di irinṣẹ Ìjọba ló mú kó jàjàyè .  O lè wá béèrè pé ,  Kí wá ló burú nínú ìyẹn ?   Ó dára , ronú ná nípa irú ojú tí Ọlọrun àti Kristi fi wo ọràn náà .  Jésù Kristi sọ nípa àwọn tó jẹ ọmọ ẹyìn tòótọ pé :  Ẹ kì í ṣe apá kan ayé , ṣùgbọn mo ti yàn yín kúrò nínú ayé .   Ọrọ Ọlọrun tún ṣe ṣàkó nígbà tó béèrè pé :  Ẹyin panṣágà obìnrin , ẹ kò ha mọ pé ìṣọrẹ pẹlú ayé jẹ ìṣọtá pẹlú Ọlọrun ?   Bí ṣọọṣì ṣe sọ ara rẹ di aṣẹwó gẹgẹ bí Bíbélì ṣe pè é nìyẹn , ẹni tí  àwọn ọba ilẹ ayé bá ṣe àgbèrè .   Ó ti sọ ara rẹ di apá kan ohun tí Bíbélì pè ní  Bábílónì Ńlá , ìyá àwọn aṣẹwó àti ti àwọn ohun ìríra ilẹ ayé .   Ìṣípayá 17 : 1 - 6 .  Bí Àwọn Ẹlẹrìí Ṣe Jàjàyè  Ní ìyàtọ sí èyí , Jésù Kristi sọ ohun tí wọn máa fi dá àwọn ọmọlẹyìn òun tòótọ mọ , ó sọ pé :  Nípa èyí ni gbogbo ènìyàn yóò fi mọ pé ọmọ ẹyìn mi ni yín , bí ẹ bá ní ìfẹ láàárín ara yín .   Ìfẹ yìí ni ohun pàtàkì tó mú káwọn Ẹlẹrìí là á já lásìkò ìjọba Soviet Union àtijọ , gẹgẹ bí ìròyìn tó tẹ lé e yìí látinú ìwé The Sword and the Shield ṣe sọ .   Àwọn Oní - Jèhófà náà ṣe onírúurú ìrànwọ fún gbogbo àwọn mẹńbà ìsìn wọn tó wà nínú àwọn àgọ  ìṣẹniníṣẹẹ  tàbí ní ìgbèkùn lórílẹ - èdè wọn , wọn ń fún wọn lówó , oúnjẹ àti aṣọ .   Lára àwọn  oúnjẹ  tí wọn pèsè fáwọn tó wà lẹwọn ni oúnjẹ tẹmí  ìyẹn Bíbélì àtàwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì .  Bíbélì ní  àwọn àsọjáde Ọlọrun  nínú , èyí tí Jésù sọ pé a nílò láti máa wà láàyè nípa tẹmí .  Inú ewu ńláǹlà làwọn tó ń kó Bíbélì wọnú àwọn àgọ náà wà , níwọn bó ti jẹ pé ìyà tó gbópọn ni wọn máa fi ń jẹ ẹnikẹni tọwọ bá tẹ pé ó ṣe bẹẹ .  Wọn ju Helene Celmina , tó jẹ ará Latvia sẹwọn nínú àgọ ìfìyàjẹni tó wà ní Potma ní ilẹ Rọṣíà látọdún 1962 sí 1966 .  Ó kọ ìwé tó ń jẹ Women in Soviet Prisons , nínú èyí tó ti ṣàlàyé pé :  Ọpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni wọn dájọ ẹwọn ọdún mẹwàá pẹlú iṣẹ àṣekára fún kìkì nítorí pé wọn bá àwọn ìwé ìròyìn Ilé Ìṣọ bíi mélòó kan nínú ilé wọn .  Ohun tó ń mú kí àwọn aláṣẹ máa ṣàníyàn kí agara sì máa dá wọn ni pé bí wọn ṣe ń kó àwọn tó ní ìwé yìí tó , bẹẹ ni ìwé náà ṣì ń rọnà wọnú àgọ .   Ó dájú hán - ún pé , fífi òmìnira àti ààbò ara ẹni sínú ewu nítorí àtipèsè ìrànwọ tẹmí jẹ ẹrí ìfẹ Kristẹni !  Àmọ , bí èyí tilẹ jẹ ohun pàtàkì tó mú káwọn Ẹlẹrìí jàjàyè , ohun kan tó tún ṣe pàtàkì jù yẹn lọ ṣì wà .  Helene Celmina sọ pé :  Kò sẹni tó yé bí àwọn ìwé ìkẹkọọ tí wọn fòfin dè ṣe rọnà wọ ibi tó jẹ pé kìkìdá wáyà onírin ṣóńṣó ni wọn fi yí ibẹ ká , tí wọn kì í fi bẹẹ fún èèyàn láyè láti bá ẹnikẹni sọrọ .   Ó dà bí ohun tí kò ṣeé ṣe , níwọn bó ti jẹ pé gbogbo àwọn tí wọn bá wọnú ẹwọn náà ni wọn máa ń yẹ wò fínnífínní .  Òǹkọwé yìí sọ pé :  Ńṣe ló dà bíi pé àwọn áńgẹlì máa ń fò wá lóru tí wọn á sì dà á sílẹ .   Ní tòótọ , Ọlọrun ṣèlérí pé òun kò ní fi àwọn èèyàn òun sílẹ , tàbí kí òun pa wọn tì .  Nítorí náà , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní ilẹ Soviet Union àtijọ fi gbogbo ara gbà pẹlú onísáàmù inú Bíbélì náà pé :  Wò ó !  Ọlọrun ni olùrànlọwọ mi .   Láìsí àní - àní , ìrànwọ rẹ yìí ni pàtàkì ohun tó mú káwọn Ẹlẹrìí tó wà ní ilẹ Soviet Union àtijọ jàjàyè !  Bí Ipò Nǹkan Ṣe Yí Padà  Ní March 27 , 1991 , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà di ètò àjọ tí ilẹ Soviet Union kà sí èyí tó bófin mu nígbà tó fọwọ sí ìwé òfin ẹgbẹ wọn èyí tó ní ìkéde yìí nínú :  Ète tí Ètò Ẹsìn yìí wà fún ni láti máa ṣe iṣẹ ẹsìn wọn ti sísọ orúkọ Jèhófà Ọlọrun àti àwọn ète rẹ onífẹẹ nípasẹ Ìjọba rẹ ọrun ní ọwọ Jésù Kristi di mímọ fún aráyé .   Lára àwọn ọnà tí wọn là lẹsẹẹsẹ sínú ìwé òfin náà fún ṣíṣe iṣẹ ẹsìn náà nìṣó ni wíwàásù ní gbangba àti bíbẹ àwọn ènìyàn wò nínú ilé wọn , kíkọ àwọn tí wọn ṣe tán láti fetí sílẹ ní àwọn òtítọ Bíbélì , ṣíṣe ìkẹkọọ Bíbélì lọfẹẹ pẹlú wọn nípa lílo àwọn ìtẹjáde ìkẹkọọ Bíbélì àti pínpín Bíbélì kiri .  Látìgbà tí wọn ti buwọ lu ìwé yẹn ní ohun tó lé lọdún mẹwàá sẹyìn , Soviet Union ti tú ká , bẹẹ sì ni ipò nǹkan ti yí padà lọnà tó jọni lójú láwọn orílẹ - èdè olómìnira mẹẹẹdógún ti ilẹ Soviet àtijọ yẹn .  Kí lóhun táa lè sọ pé ó máa ṣẹlẹ sí ìsìn lọjọ iwájú níbẹ àti láwọn ibi yòókù lágbàáyé ?   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 19   Bí Ṣọọṣì Ṣe Lẹdí Àpò Pọ Pẹlú Ìjọba Soviet  Nínú ìwé rẹ , Russia Is No Riddle tó ṣe jáde lọdún 1945 , Edmund Stevens kọwé pé :  Ṣọọṣì rí i dájú pé òun ṣọra gidigidi láti má fojú ẹni tó ń ṣe òun lóore gúngi .  Ó mọ dájú pé Ìjọba retí pé kí Ṣọọṣì ti Ìjọba ilẹ Soviet lẹyìn gbágbáágbá ní ìsanpadà fún oore tó ṣe é , bẹẹ sì ni àwọn ààlà kan wà tí kò gbọdọ ré kọjá .   Stevens ń bá àlàyé rẹ lọ pé :  Ohun tó ti máa ń ṣẹlẹ fún ọpọ ọrúndún nínú ẹsìn Orílẹ - èdè ti rídìí múlẹ nínú Ṣọọṣì Ọtọdọọsì , ìdí sì rèé tó fi jẹ pé pẹlú ìrọrùn ló fi tẹwọ gba ipò tuntun ti lílẹdí àpò pọ pẹlú Ìjọba ilẹ Soviet .   Ilé Ẹkọ Ìṣèwádìí ti Keston , ṣèwádìí kínníkínní nípa kùrùkẹrẹ tó wà láàárín Ìjọba Soviet àti Alexis Kejì , tó jẹ bíṣọọbù Ṣọọṣì Ọtọdọọsì ti ilẹ Rọṣíà lọwọlọwọ .  Ìròyìn rẹ parí báyìí pé :  Bí Aleksi ṣe lẹdí àpò pọ kì í ṣe nǹkan tuntun o  ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo àwọn aṣáájú ẹsìn tí ìjọba fàṣẹ sí ìsìn wọn ni wọn jẹ amí fún àwọn KGB  títí kan àwọn Kátólíìkì , àwọn Onítẹbọmi , àwọn Ẹlẹkọọ Ọjọ Ìsinmi , àwọn Mùsùlùmí àtàwọn ẹlẹsìn Búdà .  Kódà , ìròyìn ọdọọdún tó ṣàlàyé bí wọn ṣe yan Aleksi tún mẹnu kan ọgọọrọ àwọn mìíràn tí wọn yàn ṣe aṣojú , àwọn kan lára wọn wà nínú Ṣọọṣì Luther ti Estonia .    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Bíbá Àwọn Tó Wà Nínú Àgọ Sọrọ  Inú àgọ ìṣẹniníṣẹẹ Mordovian tó jẹ nǹkan bí irínwó kìlómítà lápá gúúsù ìlà oòrùn Moscow ni Viktors Kalnins , tó jẹ akọròyìn ọmọ ilẹ Latvia ti ṣe èyí tó pọ jù lọ nínú ẹwọn ọdún mẹwàá  1962 sí 1972  tí wọn dá fún un .  Nínú ìfọrọwáni - lẹnuwò kan pẹlú akọròyìn Jí !  ní March 1979 , wọn bi Kalnins léèrè pé :  Ǹjẹ àwọn Ẹlẹrìí tó wà láhàámọ tiẹ mọ nǹkan tó ń lọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà níbí àti láwọn orílẹ - èdè mìíràn nípa ohun tó ní í ṣe pẹlú ètò àjọ wọn ?   Kalnins fèsì pé :  Wọn mọ ọn , ìyẹn sì jẹ nípasẹ àwọn ìwé ìkẹkọọ tí wọn ń rí gbà . . . .  Wọn tiẹ fi àwọn ìwé ìròyìn wọn hàn mí .  Ibi tí wọn ń kó àwọn ìwé náà pa mọ sí kò yé mi ; ìgbà gbogbo ni wọn máa ń yíwọ ẹ padà .  Àmọ kò sẹni tí kò mọ pé àwọn ìwé ìkẹkọọ yẹn wà nínú àgọ . . . .  Bí eku àti ológbò làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà àtàwọn ẹṣọ ṣe ń ṣe , bí wọn ti ń gbìyànjú láti fi àwọn ìwé náà pa mọ láwọn yẹn náà ń gbìyànjú láti wá a rí !   Nígbà tí wọn bi í léèrè pé ,  Ǹjẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tiẹ gbìyànjú láti bá ẹ sọrọ nípa àwọn ohun tí wọn gbà gbọ ?   Kalnins dáhùn pé :  Bẹẹ ni o !  Gbogbo èèyàn ló mọ wọn dáadáa .  A mọ ohun tó ń jẹ Amágẹdọnì . . .  Wọn ò yéé sọ pé àìsàn máa dópin .    Àwòrán   Àwọn Ẹlẹrìí ní àwọn àgọ Mordovia fi tìgboyàtìgboyà ṣàjọpín àwọn òtítọ Bíbélì   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Wọn kó ìdílé Vovchuks lọ sí Irkutsk , Siberia , ní 1951 wọn sì ń bá a lọ ní jíjẹ Kristẹni adúróṣinṣin títí dòní   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Nítorí ìtìlẹyìn tí ṣọọṣì fún ìjọba lákòókò Ogun Àgbáyé Kejì , Stalin gba ìsìn láyè láti máa báṣẹ lọ fúngbà díẹ   Credit Line   U.S .  Army photo   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Bíṣọọbù Alexis Kìíní  1945 sí 1970  sọ pé :  Èròǹgbà ìjọba Soviet ṣe gẹlẹ pẹlú àwọn ìlànà Kristẹni tí Ṣọọṣì ń wàásù rẹ    Credit Line   Látinú Central State Archive nípa àkọsílẹ fíìmù  fọtò  ẹrọ giramafóònù ti Saint - Petersburg  Kí Ló Ń dúró De Ìsìn Lọjọ Iwájú ?  Ọ NÀ tó jọni lójú gbáà ni ìsìn tún fi gbérí padà láwọn orílẹ - èdè Soviet Union àtijọ .  Nílẹ Rọṣíà nìkan ṣoṣo , ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn tó ń gbébẹ ló pe ara wọn ní ẹlẹsìn Ọtọdọọsì báyìí , tí àràádọta ọkẹ sì ń ṣe àwọn ẹsìn míì .  Ẹsìn Ìsìláàmù , ẹsìn àwọn Júù àti ẹsìn Búdà wà lára àwọn tọjọ wọn ti pẹ , ó sì ti pẹ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà náà ti wà níbẹ .  Tipẹtipẹ sẹyìn ní ọdún 1891 , àwọn aṣojú fún Àwọn Akẹkọọ Bíbélì , gẹgẹ báa ṣe mọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣáájú ọdún 1931 , bẹ ìlú Kishinev ní ilẹ Rọṣíà ,  táa wá mọ báyìí sí Chisinau , Moldova  wò .  Wọn ṣèpàdé pẹlú àwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ wọn níbẹ .  Ní 1928 , George Young , tó jẹ aṣojú pàtàkì fún Àwọn Akẹkọọ Bíbélì pàdé pọ pẹlú àwọn aláṣẹ Soviet ní Moscow , ilẹ Rọṣíà , láti gba àṣẹ láti máa tẹ àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì ní Soviet Union .  Ohun tó wá mú àwọn Ẹlẹrìí gbajúmọ lẹyìn náà ni gbígbìyànjú tí ìjọba Soviet gbìyànjú láti tẹ wọn rì .  Nígbà tí wọn tú ilẹ Soviet Union ká lójijì ní ohun tó fẹrẹẹ tó ọdún mẹwàá sẹyìn , àwọn èèyàn bẹrẹ sí í ṣe kàyéfì pé ,  Ki lohun tó tiẹ fà á tí ìjọba Soviet fi gbìyànjú láti mú ìsìn kúrò ?   Ọpọ àwọn tí wọn ti fi ẹkọ kòsọlọrun kọ fún ọpọ ẹwádún wá bẹrẹ sí tọpinpin bóyá ìsìn láǹfààní kan tó tiẹ lè ṣe fún wọn .  Àbí ó ṣeé ṣe kí Bíbélì , ìwé tí wọn ti gbẹsẹ lé pé ẹnì kankan ò gbọdọ kà ní ìdáhùn sáwọn ìṣòro tó ń kojú aráyé ni ?  Bẹẹ làwọn ará Rọṣíà bẹrẹ sí wádìí fúnra wọn .  Ìṣòro Mìíràn Lórí Ọràn Ẹsìn  Ìfẹ tí ọpọ èèyàn bẹrẹ sí í ní nínú Bíbélì dá ìṣòro mìíràn nípa ìsìn sílẹ ní ilẹ Soviet Union àtijọ .  Lọdún tó kọjá , ìwé ìròyìn Guardian ti ìlú London , ilẹ Gẹẹsì sọ pé :  À bá sọ pé  ogun nípa Ọlọrun  ti parí , àmọ lóhun tí kò ju ẹwádún kan péré lẹyìn ìṣubú adójútini tó ṣẹlẹ sí orílẹ - èdè tó kọkọ sọ pé kò sí Ọlọrun , ọtẹ abẹlẹ lórí ọràn ẹsìn ní Rọṣíà ṣẹṣẹ bẹrẹ lákọtun ni .   Kí lohun tí wọn pè ní ọtẹ abẹlẹ lórí ọràn ẹsìn tí ìwé ìròyìn náà ń tọka sí ?  Gẹgẹ bí a ti sọ nínú àpilẹkọ wa ìṣáájú , wọléwọde ni Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà ń ṣe pẹlú àwọn aṣáájú ilẹ Soviet kí ó lè ráyè jàjàyè kó sì rí àwọn àǹfààní kan gbà .  Ìwé ìròyìn The Guardian sọ nípa bí àjọṣe yẹn ṣe ń bá a lọ pé :  Láàárín ọdún mẹwàá tó kọjá , ṣọọṣì tún ti dá àjọṣe tó kọni lóminú sílẹ láàárín òun àti ìjọba kìígbọkìígbà , tó ti kọkọ tẹ ẹ rì nígbà kan , ìgbà gbogbo sì ni ṣọọṣì ń ti ìjọba Rọṣíà lẹyìn  irú bí Bíṣọọbù ṣe fọwọ sí ogun tó wáyé ní Chechnya  tó sì ń kópa tó jọjú nínú ìṣèlú ní ìsanpadà .   Nígbà tí ìwé ìròyìn Los Angeles Times ti February 10 , 1999 ń sọrọ lórí Òfin Òmìnira Ẹrí Ọkàn àti Àwọn Ẹgbẹ Ẹlẹsìn , ó pe àfiyèsí sí agbára òṣèlú tí ṣọọṣì ń lò .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé òfin yìí , tí Ààrẹ ìgbà náà , Boris Yeltsin fọwọ sí ní September 1997 , ni  Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà ṣagbátẹrù rẹ .   Òfin náà fún ṣọọṣì yẹn ní ipò tó ń wá , ìyẹn ni jíjẹ ìsìn  àdáyébá ,  òun àti ìsìn Ìsìláàmù , ìsìn àwọn Júù , àti Ìsìn Búdà .  Lára àwọn ohun mìíràn tí òfin náà béèrè ni pé kí àwọn ètò ẹsìn tó wà ní Rọṣíà tún orúkọ wọn fi sílẹ .  Ìwé ìròyìn The New York Times ti February 11 , 1999 , ròyìn pé lẹyìn tí wọn gbé òfin yìí jáde ,  Ṣọọṣì Ọtọdọọsì bẹrẹ sí í fúngun mọ àwọn ẹsìn mìíràn .   Ìwé ìròyìn Times fi kún un pé :  Ní oṣù August ọdún tó kọjá , Aleksei Kejì tó jẹ Bíṣọọbù Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà sọ pé kí wọn fòfin de àwọn ìsìn tó ń yí àwọn èèyàn lọkàn padà , pàápàá jù lọ àwọn tó máa ń gbìyànjú láti tan àwọn èèyàn kúrò nínú  àwọn ìsìn baba ńlá wọn .    Àtìgbà yẹn ni akitiyan ti ń lọ láti fòfin de àwọn ìsìn tí wọn pè ní ìsìn ayínilọkànpadà , ìyẹn sì ti yọrí sí ohun tí wọn pè ní  ọtẹ abẹlẹ lórí ọràn ẹsìn .   Ọkan Lára Àwọn Tí Wọn Dájú Sọ  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà jẹ ọkan pàtàkì lára àwọn tí wọn dojú àtakò tí Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà dá sílẹ kọ .  Ní June 20 , 1996 , ilé ẹjọ Moscow kan bẹrẹ sí ṣàyẹwò ẹjọ táwọn kan tó ń gbogun ti ẹgbẹ òkùnkùn pè , ìyẹn Ìgbìmọ Tó Ń Dáàbò Bo Àwọn Ọdọ Lọwọ Ìsìn Èké .  Bó tilẹ jẹ pé dákú - dájí lọràn ẹjọ ọhún nítorí àìsí ẹrí pé àwọn Ẹlẹrìí hùwà ọdaràn kankan , kò sígbà tí wọn kì í gbé e dìde .  Láàárín àkókò náà , ìpolongo èké tó pọ jaburata ni wọn ń ṣe nípa àwọn Ẹlẹrìí .  Komsomolskaya Pravda , ìwé ìròyìn kan lédè Rọṣíà tí ìpíndọgba rẹ tó ọgọta ọkẹ  1,200,000  , sọ nínú ìtẹjáde rẹ ti November 21 , 1998 pé :  Láàárín ọdún méjì péré , Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà ṣe ìwé tó lé ní mẹwàá , ìwé pẹlẹbẹ , àtàwọn ìwé ìléwọ  nítorí  àwọn Oní - Jèhófà .   Kí ló dé tó jẹ títàbùkù àwọn Ẹlẹrìí ni ṣọọṣì náà gbájú mọ ?  Ìwé ìròyìn Komsomolskaya Pravda ń bá a lọ pé :  Ó ṣeé ṣe kó jẹ nítorí pé láàárín ọdún méje péré tó kọjá , iye mẹńbà ètò àjọ yẹn ti ròkè ní ìlọpo mẹwàá , Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà sì rèé , kò fẹ káwọn kankan bá òun dupò gẹgẹ bó ti máa ń rí pẹlú àjọ tó bá ń ṣàkóso ẹsìn .   Nígbà tí wọn tún ṣíṣọ lójú ẹsùn tí wọn fi kan àwọn Ẹlẹrìí níbẹrẹ ọdún 1999 , gbogbo ayé ló gbọ nípa rẹ .  Àkọlé kan nínú ìwé ìròyìn New York Times ti February 11 kà pé :  Ilé Ẹjọ Moscow Ń Gbé Ọràn Ìfòfinde Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà Yẹ Wò .   Àpilẹkọ náà sọ pé :  Ẹjọ ọhún tó ti dé iwájú ilé ẹjọ gbogbo gbòò báyìí ní Moscow , èyí tí wọn ti kọkọ gbọ ní yàrá ìgbẹjọ kékeré kan , tí wá di èyí tí àwọn ẹgbẹ onísìn àti ti ẹtọ ọmọnìyàn ń pé wò gẹgẹ bí ìgbìyànjú pàtàkì àkọkọ láti lo  Òfin Òmìnira Ẹrí Ọkàn àti Àwọn Ẹgbẹ Ẹlẹsìn  láti fi fòfin de ìjọsìn .   Lyudmila Alekseyeva , tó jẹ ààrẹ Ẹgbẹ Ìparapọ ti Helsinki ṣàlàyé ìdí tí gbogbo ayé fi ń wo ibi tí ẹjọ àwọn Ẹlẹrìí máa jálẹ sí .  Ó sọ pé , táwọn tó ń gbìyànjú láti tẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà rì  bá fi kẹsẹ járí nínú ẹjọ yìí ,  a jẹ  pé wọn á lómìnira nìyẹn láti tún gbógun ti àwọn àwùjọ mìíràn  tí wọn tún kà sí ìsìn tí kì í ṣe àdáyébá .  Bó ti wù kó rí , ní March 12 , 1999 , wọn tún sún ẹjọ yẹn síwájú .  Àmọ lóṣù tó tẹ lé e , ní April 29 , Ilé Iṣẹ Ètò Ìdájọ Ilẹ Rọṣíà fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ìwé ẹrí ìforúkọsílẹ fún  Ibùdó Ìdarí Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Rọṣíà .   Láìka bí ìjọba ti fọwọ sí wọn sí , gbígbógun tàwọn Ẹlẹrìí àtàwọn ẹsìn mìíràn tí kò gbajúmọ kò dópin ní Rọṣíà àtàwọn orílẹ - èdè olómìnira ilẹ Soviet àtijọ mìíràn .  Lawrence Uzzell , olùdarí Ilé Ẹkọ Keston nílùú Oxford , ilẹ Gẹẹsì sọ pé ,  ó dára kéèyàn máa wo àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  nítorí pé  àmì kan tó ń ṣèkìlọ ṣáájú  lohun tó bá ṣẹlẹ sí wọn máa ń jẹ .  Ká sòótọ , òmìnira ìsìn , èyí tó ṣe pàtàkì fún ọpọ àràádọta ọkẹ èèyàn wà nínú ewu !  Àtakò Wọn Kò Lẹsẹ Ńlẹ  Ní ọrúndún kìíní , àwọn olórí àlùfáà àtàwọn aṣáájú ìsìn ṣe inúnibíni sáwọn ọmọlẹyìn Jésù .  Èyí mú káwọn èèyàn sọ nípa ìsìn Kristẹni pé :  Lóòótọ , ní ti ẹya ìsìn yìí , a mọ pé níbi gbogbo ni wọn ti ń sọrọ lòdì sí i .   Nítorí náà , kò yẹ kó yà wá lẹnu pé wọn á ba àwọn Kristẹni tòótọ lórúkọ jẹ lónìí , bí wọn ti ṣe sáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Síbẹ , lẹyìn tí Gàmálíẹlì tó jẹ Farisí olókìkí àti olùkọ Òfin ti yẹ ẹsùn tí wọn fi kan àwọn Kristẹni ìjímìjí wò , ó ṣe kìlọkìlọ pé :  Ẹ má tojú bọ ọràn àwọn ọkùnrin wọnyí , ṣùgbọn ẹ jọwọ wọn jẹẹ ;  nítorí pé , bí ó bá jẹ pé láti ọdọ ènìyàn ni ìpètepèrò tàbí iṣẹ yìí ti wá , a ó bì í ṣubú ; ṣùgbọn bí ó bá jẹ pé láti ọdọ Ọlọrun ni , ẹ kì yóò lè bì wọn ṣubú ;  bí bẹẹ kọ , a lè wá rí yín ní ẹni tí ń bá Ọlọrun jà ní ti gidi .   Ìṣe 5 : 38 , 39 .  Lónìí náà , àwọn olùṣelámèyítọ ti fẹsọ ṣe àyẹwò àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Pẹlú àbájáde wo ?  Sergey Blagodarov , tóun fúnra rẹ jẹ ẹlẹsìn Ọtọdọọsì sọ nínú ìwé ìròyìn Komsomolskaya Pravda pé :  Fún ohun tó ju ọgọrùn - ún ọdún lọ , kò sí ẹyọ orílẹ - èdè kan lágbàáyé tó lè rí ẹsùn ìwà ọdaràn fi kan àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tàbí ìdí tí wíwà wọn fi jẹ aláìbófinmu .   Báwo Lọjọ Iwájú Ìsìn Ṣe Máa Rí ?  Bíbélì sọrọ nípa  ìsìn mímọ ,  tàbí  ìjọsìn tí ó mọ , tí ó sì jẹ aláìlẹgbin .   Gẹgẹ bí a ti sọ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú , Bíbélì ṣàpèjúwe ilẹ ọba ìsìn èké àgbáyé gẹgẹ bí  aṣẹwó ńlá . . . ẹni tí àwọn ọba ilẹ ayé bá ṣe àgbèrè .   Ìsìn táa pè ní aṣẹwó lọnà àpèjúwe yìí  ìyẹn  Bábílónì Ńlá   ni a sọ pé ó  mu ẹjẹ àwọn ẹni mímọ àti ẹjẹ àwọn ẹlẹrìí Jésù ní àmupara .   Ìṣípayá 17 : 1 - 6 .  Ẹ ò ri pé wẹkú ni àpèjúwe yìí bá ìsìn mu nítorí ó ti ń ṣe wọléwọde pẹlú àwọn aṣáájú òṣèlú ayé kí àǹfààní tó ń rí jẹ má bàa bọ !  Síbẹ , a ti fi èdìdì di ọjọ iwájú aṣẹwó ńlá tó dúró fún ìsìn yìí .  Bíbélì sọ pé :  Ní ọjọ kan ṣoṣo , àwọn ìyọnu àjàkálẹ rẹ , ikú àti ọfọ àti ìyàn yóò dé , a ó sì fi iná sun ún pátápátá , nítorí pé Jèhófà Ọlọrun , ẹni tí ó ṣèdájọ rẹ , jẹ alágbára .   Abájọ tí ìkìlọ áńgẹlì náà fi jẹ kánjúkánjú pé :  Ẹ jáde kúrò nínú rẹ . . . bí ẹ kò bá . . . fẹ gbà lára àwọn ìyọnu àjàkálẹ rẹ  !  Ìṣípayá 18 : 4 , 7 , 8 .  Nígbà tí ọmọ ẹyìn náà , Jákọbù ń sọ bí  ìsìn mímọ  ṣe máa rí , ó ní yóò  pa ara  rẹ  mọ láìní èérí kúrò nínú ayé .   Kò tán síbẹ o , Jésù Kristi sọ nípa àwọn ọmọlẹyìn rẹ tòótọ pé :  Wọn kì í ṣe apá kan ayé , gan - an gẹgẹ bí èmi kì í ti í ṣe apá kan ayé .   Ṣé o wá rí ìdí náà báyìí táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fi ń pa ara wọn mọ kúrò nínú ẹgbin ọràn òṣèlú ayé tó lè kó èérí bá wọn ?  Ìgbọkànlé wọn tí kì í yẹ nínú ìlérí Bíbélì ló ń mú kí wọn ṣe bẹẹ , èyí tó sọ pé :  Ayé ń kọjá lọ , bẹẹ sì ni ìfẹkúfẹẹ rẹ , ṣùgbọn ẹni tí ó bá ń ṣe ìfẹ Ọlọrun ni yóò dúró títí láé .   1 Jòhánù 2 : 17 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Ìgbẹjọ tí wọn ṣe ní Moscow ní February 1999 .  Àwọn olùjẹjọ  lọwọ òsì  , onídàájọ  láàárín  , àtàwọn olùpẹjọ  lọwọ ọtún    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Bíbélì sọ bí ọjọ iwájú gbogbo ìsìn ṣe máa rí  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Èé Ṣe Tó Fi Yẹ Kí N Sún Mọ Àwọn Òbí Mi Àgbà ?   Nígbà témi àti mọmì mi ò gbọra wa yé , Màmá àgbà ló bá wa yanjú ẹ .   Damaris .   DÓKÍTÀ Arthur Kornhaber sọ nínú ìwé rẹ Grandparent Power !  pé :  Látọjọ táláyé ti dáyé la ti mọ pé a kò lè kóyán àwọn òbí àgbà kéré tọràn bá kan ti pé ká mú ìdílé wà níṣọkan ká sì tún kọ àwọn ògo wẹẹrẹ láwọn àṣà ìdílé .   Ó fi kún un pé :  Bí wọn ṣe jẹ olùkọ àti alátìlẹyìn àwọn òbí , asọtàn ìdílé àti olùṣìkẹ , olùgbaninímọràn àti adánilárayá , ipa tí wọn ń kó ní ti ìrònú òun ìhùwà , àjọṣe láàárín àwùjọ , àti ní ti ọràn tẹmí ṣe pàtàkì gan an ni .  Ó yà mí lẹnu bí àwùjọ wa ṣe wá bẹrẹ sí sọ ohun pàtàkì táwọn òbí àgbà ń ṣe yìí sígbó .   Lọjọun àná , àwọn òbí àgbà ni ìpìlẹ ìgbésí ayé ìdílé , pàápàá jù lọ láàárín àwọn olùjọsìn Jèhófà Ọlọrun .  Bíbélì pàṣẹ fáwọn ọmọ Ísírẹlì pé kí wọn bọwọ fáwọn àgbàlagbà kí wọn sì buyì fún wọn .  Wọn mọ pé àwọn òbí àgbà kanlẹ yẹ lẹni táa ń bọlá fún .  1 Tímótì 5 : 4 .  Ó bani nínú jẹ pé ìgbà ti yí padà .  Lọpọ ìgbà , àwọn mẹńbà ìdílé máa ń gbé níbi tó jìn síra , èyí kì í jẹ kí ọpọ èwe rí àwọn òbí wọn àgbà .  Ìwà náà ti yí padà .  Níbi púpọ lágbàáyé , wọn kì í fọwọ wọ àwọn àgbàlagbà mọ  títí kan àwọn ìbátan pàápàá .  Ẹmí kóńkó jabele táwọn èwe máa ń ní sáwọn àgbàlagbà tẹlẹ tún ti wá légbá kan .  Ọpọ àwọn èwe ni wọn ka àwọn òbí wọn àgbà sí arúgbó lásánlàsàn tí ò mọ nǹkan tó bóde mu .  Wọn ò ní i lọkàn pé àwọn àgbàlagbà wọnyí lè lóye àwọn pákáǹleke àti ìṣòro táwọn èwe dojú kọ lónìí .  Bó bá jẹ èrò rẹ nìyẹn , múra tán láti tún ọràn náà gbé yẹ wò !  Nítorí pé àǹfààní ńláǹlà ń bẹ níbẹ bóo bá sún mọ àwọn òbí rẹ àgbà  pàápàá bí wọn bá jẹ olùbẹrù Ọlọrun .  Bí o ò bá tíì sún mọ wọn , àǹfààní ńláǹlà lo ń sọnù yẹn o .  Báwo ló ṣe jẹ bẹẹ ?  Orísun Ọgbọn Òun Ìmọràn  Ọpọ àwọn èwe ló ti wá rí i pé àwọn òbí àgbà lè dáàbò boni láàárín àwọn ọdún onípákáǹleke ti ìgbà èwe .  Ìwé ìròyìn Seventeen sọ pé :  Àwọn òbí àgbà sábà máa ń ṣèrànwọ láti kojú àwọn ìṣòro ju àwọn ọgbà rẹ tẹẹ jọ ń kojú àníyàn kan náà torí pé wọn ti ní ìrírí fún ọpọ ọdún tí wọn ti wà láyé .  Ìyípadà àkọkọ nínú ìgbésí ayé ni ìwọ àtàwọn ojúgbà rẹ ń bá yí ; àwọn òbí rẹ àgbà sì ti la àìmọye irú ìyípadà bẹẹ já .  Ọgbọn kún inú wọn bẹẹ sì ni ìmọ ń bẹ lágbárí wọn .   Ìmọràn yìí wulẹ jẹ àtúnsọ ohun tí Bíbélì sọ ní ọpọ ọrúndún sẹyìn ni , pé :  Orí ewú jẹ adé ẹwà nígbà tí a bá rí i ní ọnà òdodo .   Òwe 16 : 31 .  Lóòótọ , ipò àwọn nǹkan nígbà táwọn òbí rẹ àgbà wà léwe lè yàtọ pátápátá sí bó ṣe rí lásìkò tìrẹ .  Àmọ jẹ kó dá ọ lójú pé nígbà kan rí , àwọn náà ti ní irú ìmọlára tóo ń bá fínra ní lọọlọọ .  Nígbà tó jẹ pé ìwọ kò tíì nírìírí tó pọ tó láti kójú irú ìmọlára wọnyẹn , àwọn òbí rẹ àgbà ti kọ béèyàn ṣe lè kojú wọn nínú ìgbésí ayé .  Ọkùnrin olódodo náà Jóòbù béèrè pé :  Ọgbọn kò ha wà láàárín àwọn àgbàlagbà àti òye nínú gígùn àwọn ọjọ ?   Bẹẹ ni , ìdí nìyẹn táwọn òbí àgbà fi wúlò gidi gan an nígbà tí èwe kan bá nílò ìmọràn tó ṣe déédéé , ìṣírí , tàbí ìtìlẹyìn .  Fún àpẹẹrẹ , ìyá tó bí ìyá ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Damaris , ń gbé ilé kan náà pẹlú Damaris àti ìyá rẹ .  Damaris sọ pé :  Nígbà témi àti mọmì mi ò gbọra wa yé , Màmá àgbà ló bá wa yanjú ẹ .  Ó máa ń fi béèyàn ṣe ń fojú tó yàtọ wo ọràn hàn mí .   Bọràn Alexandria náà ṣe rí nìyẹn nígbà tí ìdílé rẹ ṣí lọ , tó sì di pé ó ní láti kúrò nílé ẹkọ tó ń lọ tẹlẹ .  Alexandria sọ pé :  Olùkọ mi tuntun le gan an ó sì sábà máa ń gbaná jẹ .  Ó ṣòro púpọ fún Alexandria kí ilé ẹkọ rẹ tuntun tó mọ ọn lára .  Àmọ ṣá , ìyá rẹ àgbà ṣèrànwọ fún un ó sì tì í lẹyìn .  Ó ran Alexandria lọwọ tí ilé ẹkọ fi wá gbádùn mọ ọn nípa fífún un níṣìírí láti fọkàn balẹ pé nǹkan á ṣì dára .  Alexandria sọ pé :  Mo ti wá fẹràn ilé ẹkọ àti tíṣà mi báyìí .   Ọdọmọkùnrin kan ní Brazil tó ń jẹ Rafael rántí ìrànlọwọ táwọn òbí rẹ àgbà ṣe fún un nígbà tó lọ kàwé sí i lẹyìn tó jáde ilé ẹkọ gíga , ó sọ pé :  Wọn fún mi nímọràn tó pọ nípa ẹgbẹ kíkó àti bí mo ṣe lè yẹra fún ìṣòro oògùn líle .   Rafael ń sìn ní lọọlọọ gẹgẹ bí òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Ẹnì kan tí ń jẹ Eda LeShan , tó jẹ ìyá àgbà , sọ ìrírí òun fúnra rẹ nínú ìwé rẹ , Grandparenting in a Changing World .  Ó kọ ọ pé :  Ọmọ - ọmọ mi pè mí lọjọ kan ó sì sọ pé ,  Màmá àgbà , ẹ ràn mí lọwọ nípa ohun tí mo lè ṣe sí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe .   Àwọn ọmọ kíláàsì rẹ kan ti ń sọ fún un pé kó máa bá àwọn ọmọkùnrin ròde , lára wọn sì ti ń pè é lórí tẹlifóònù .   Nítorí pé ọmọ - ọmọ rẹ béèrè fún ìrànlọwọ , ó ṣeé ṣe fún ìyá àgbà náà láti pèsè ìmọràn tó nílò fún un láti tì í lẹyìn .  Ìwọ náà lè rí i pé fífọrọ jomitoro ọrọ pẹlú òbí àgbà kan tóo nífẹẹ lè jẹ orísun ìtìlẹyìn ìwà rere ní ti gidi .  Lọpọ ìgbà , àwọn òbí àgbà máa ń ṣèrànlọwọ dáadáa lákòókò tí ìdílé bá wà nínú ìṣòro , irú bí àìsàn tàbí ikú .  Lẹyìn tí àìsàn líle kan pa bàbá ọmọdébìnrin kan tó ń jẹ Lacey , ìyá bàbá rẹ ló ràn án lọwọ láti fara dà á .  Lacey sọ pé :  A ti wá sún mọra gan an kódà ju ti tẹlẹ lọ .   Ìdè Ìfẹ Pàtàkì  Ó ṣeé ṣe káwọn pákáǹleke tó máa ń wáyé lẹẹkọọkan láàárín àwọn èwe àtàwọn òbí wọn máà sí láàárín ìwọ àti òbí rẹ àgbà .  Èé ṣe ?  Lákọọkọ , àwọn òbí àgbà máa ń gbádùn ìdè pàtàkì pẹlú àwọn ọmọ - ọmọ wọn lọpọ ìgbà .  Bíbélì sọ pé :  Àwọn arúgbó a máa fi àwọn ọmọ - ọmọ wọn yangàn .   Òwe 17 : 6 , Todays English Version .  Àmọ tún rántí pé , àwọn òbí rẹ gan an ni wọn ni ojúṣe wíwúwo náà láti tọ ọ dàgbà  nínú ìbáwí àti ìlànà èrò orí Jèhófà  kì í ṣe àwọn òbí rẹ àgbà .  Àwọn òbí rẹ àgbà lè má rinkinkin nípa rẹ bíi tàwọn òbí rẹ , ó ṣe tán díẹ ni ipa tiwọn nínú títọ ọ .  Síwájú sí i , ẹrù iṣẹ àti wàhálà ojoojúmọ ti bíbójútó ìdílé kì í sábàá pá àwọn òbí àgbà lórí .  Nítorí pé àwọn wàhálà yìí kì í fi bẹẹ sí lọrùn wọn , ó lè rọrùn fún wọn láti tètè ráyè gbọ tìẹ tàbí fún ọ láfiyèsí .  Tom ọmọ ọdún mẹtàdínlógún rántí báwọn òbí rẹ àgbà ṣe fún un láfiyèsí .  Wọn máa ń fi  ẹbùn ránṣẹ sí i nítorí pé èsì ìdánwò rẹ dára  ; wọn tiẹ tún sanwó ẹkọ rẹ tó kọ nípa bí wọn ṣe ń tẹ dùrù .  Òtítọ ni pé , kì í ṣe gbogbo àwọn òbí àgbà ló lágbára láti fún èèyàn nírú àwọn ẹbùn bẹẹ , àmọ wọn ṣì lè fi hàn pé àwọn fẹràn rẹ , bóyá nípa yíyìn ọ kí wọn sì fún ọ níṣìírí tàbí nípa títẹtí bẹlẹjẹ sí ọ nígbà gbogbo .  Èyí lè jẹ kẹẹ bára yín rẹ gan an .  Damaris sọ nípa ìyá rẹ àgbà pé :  Kò fayé ni mí lára , mo lè lọ sọdọ rẹ nígbàkigbà kí n sì bá a sọrọ nítorí ó ṣe tán láti gbọ tèmi nígbà yòówù ó jẹ , kódà kó tiẹ jẹ ìrégbè lásán ni mo ń wí .   Bákan náà ni ọdọ kan tó ń jẹ Jônatas gbádùn òmìnira ọrọ sísọ àti àǹfààní láti jíròrò àwọn kókó ọrọ tó ṣe pàtàkì pẹlú àwọn òbí rẹ àgbà .  Bù - fún - Mi - N - Bù - fún - Ọ Ni O  Bó ti jẹ pé o lè kọgbọn lọdọ àwọn òbí àgbà kí wọn sì fi ìfẹ hàn sí ọ , àwọn náà lè jàǹfààní nínú agbára ọdọ tóo ní àti ìbákẹgbẹ rẹ .  Báwo ?  Tóò , àwọn ọnà bíi mélòó kan wà tóo fi lè ran àwọn òbí rẹ àgbà lọwọ kóo sì tì wọn lẹyìn .  Ọpọ ìgbà ni wọn kì í fi bẹẹ lágbára mọ .  Tàbí kí àìlera máa bá wọn fínra .  Ó dájú pé ara wọn á yá gágá bóo bá lọ bá wọn ra nǹkan tóo sì bá wọn ṣe àwọn iṣẹ inú ilé .  Ọpọ àwọn òbí àgbà ló jẹ pé ọkọ tàbí aya wọn ti kú tí wọn sì máa ń nímọlára ìnìkanwà nígbà mìí .  Nípa fífi ìfẹ hàn sí wọn , o lè ràn wọn lọwọ gan an láti kojú ìmọlára ìnìkanwà kí wọn sì máa ri ògidì ayọ nínú ìgbésí ayé .  Ṣíṣe èyí jẹ ọnà kan láti tẹ lé àṣẹ Bíbélì pé  kí  o  sì máa san àsanfidípò yíyẹ fún àwọn òbí  rẹ  àgbà , nítorí tí èyí ṣe ìtẹwọgbà lójú Ọlọrun .   1 Tímótì 5 : 4 .  Ó dájú pé sísún mọ àwọn òbí rẹ àgbà yóò mú kí ìgbésí ayé tìrẹ àti tiwọn túbọ dùn sí i !  Bóyá o ṣì ń sára fún wọn di báa ṣe ń wí yìí .  Ó sì lè jẹ pé o fẹ ṣàtúnṣe àmọ o ò mọ ibi tóo ti máa bẹrẹ .  Ó lè jẹ pé ibi táwọn òbí rẹ àgbà ń gbé jìnnà tàbí pé àwọn òbí rẹ ti pínyà tí èyí sì ti mú kí ibi tóo wà jìnnà sáwọn òbí rẹ àgbà .  Àpilẹkọ kan lọjọ iwájú yóò fún ọ ní àwọn àbá tó gbéṣẹ lórí ohun tóo lè ṣe bọràn bá rí bẹẹ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Àwọn òbí àgbà máa ń tẹtí bẹlẹjẹ wọn sì lè jẹ orísun ìmọràn àti ìtìlẹyìn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Máa ran àwọn òbí rẹ àgbà lọwọ  Bí Mo Tilẹ Dití tí Mo Tún Fọjú , Mo Rí Ààbò  GẸGẸ BÍ JANICE ADAMS ṢE SỌ Ọ  Ká kúkú sọ pé etí mi ti fẹrẹẹ di tán nígbà tí wọn bí mi , síbẹ mo ti kọ bí mo ṣe lè ṣe nǹkan láàárín àwọn tó gbọràn .  Nígbà tó yá , tí mo wà nílé ẹkọ gíga , jìnnìjìnnì bò mí nígbà tí mo gbọ pé mo ṣì máa di afọjú .  Agbaninímọràn ní ilé ẹkọ mi tó nífẹẹ mi fún mi ní àpilẹkọ kan nípa béèyàn ṣe lè gbé láìríran àti láìgbọràn .  Kíá , ojú mi lọ síbì kan tó sọ pé àwọn tó dití tí wọn tún fọjú làwọn èèyàn tó dá wà jù lọ láyé .  Ńṣe ni mo bú sẹkún gbẹẹ .  WỌN BÍ mi ní Des Moines , Iowa , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ní July 11 , 1954 , èmi lọmọ kan ṣoṣo tí Dale àti Phyllis Den Hartog bí .  Àwọn òbí mi ò mọ rárá pé àwọn méjèèjì ló ní nǹkan tó máa ń yọrí sí àrùn Usher tó máa ń fa kí etí èèyàn di kójú ẹni yẹn sì máa fọ díẹdíẹ lára .  Àwọn òbí mi ò kọkọ fura pé mo ní ìṣòro kankan .  Bóyá nítorí pé mo ṣì lè gbọ àwọn ìró kan tí mo sì máa ń dáhùn padà nígbà míì .  Àmọ nígbà tí mo tẹni tí ń sọrọ tí mi ò sọrọ , wọn mọ pé nǹkan mìíràn ti wọ ọ .  Dókítà ló wá ṣàwárí níkẹyìn pé adití ni mí nígbà tí mo wà ní ọmọ ọdún mẹta .  Ibi tọrọ yìí bọ sí lára àwọn òbí mi ò dáa .  Síbẹ , wọn pinnu pé àwọn á rí i pé mo kẹkọọ débi tó bá ṣeé ṣe .  Wọn fi mí sí ilé ìwé jẹlé - ó - sinmi dídára jù lọ fáwọn tí kò fi bẹẹ gbọràn .  Àmọ bó ti jẹ pé ńṣe ni ká kúkú sọ pé adití ni mí , òdo ni mo ń gbà wálé .  Nígbà míì tọkàn mi bá gbọgbẹ , ńṣe ni màá máa la orí mi mọ ògiri .  Wọn Mú Mi Lọ Sílé Ẹkọ Àkànṣe  Àwọn òbí mi yàn láti fi mí sí Àkànṣe Ilé Ẹkọ fún Àwọn Adití  CID  ní ìlú St .  Louis , Missouri .  Láìka ìnáwó bàǹtàbanta tó wà nídìí ẹ àti ẹdùn ọkàn fífi mí sílẹ lọmọ ọdún márùn - ún sí , wọn ronú pé ìrètí mi dídára jù lọ nìyẹn láti ṣoríire àti láti láyọ ní ìgbésí ayé .  Èmi àtàwọn òbí mi ò lè bára wa sọrọ rárá nígbà yẹn .  Mo ń wo màmá mi bó ti ń di àwọn aṣọ mi sínú àpótí .  Ńṣe ni ìrìn - àjò nínú ọkọ ayọkẹlẹ yẹn dà bíi pé kò ní tán .  Nílé ẹkọ CID , mó rántí bí mo ṣe rí àwọn ọmọdébìnrin kéékèèké tí ìyá wọn ò sí níbẹ mo sì ronú pé ,  Ó tiẹ dáa , èmi ò ní dúró síbí torí mo ní mọmì àti dádì .   Nígbà tí àkókò tó fáwọn òbí mi láti máa lọ , wọn ṣàlàyé pé àwọn á padà wá lóṣù díẹ sí i .  Mo sunkún sunkún tí mo sì so mọ wọn pinpin , àmọ ìyá ilé náà já mi kúrò lára wọn kí wọn lè lọ .  Bí ẹni pé wọn pa mí tì ló rí lára mi .  Bí mo ti dá wà pẹlú àwọn ọmọdébìnrin tó kù ní alẹ àkọkọ ní ilé ìwé yẹn , mó gbìyànjú láti rẹ ọmọ kan tó ń ké lẹkún , tí mo ń ṣe bi ẹni tó lè sọrọ , bó tilẹ jẹ pé mi ò lè sọrọ rárá nígbà yẹn .  Ìyá ilé náà bá mi wí gan an ó sì fi pákó kan pààlà sáàárín wa ká má bàa lè bára wa sọrọ mọ .  Wọn ò gbé pákó yẹn kúrò látìgbà náà .  Ìnìkanwà náà kó ìbànújẹ ńláǹlà bá mi .  Díẹdíẹ mo bẹrẹ sí í rí i pé aìlègbọràn ló mú gbogbo wa wà níbẹ .  Ó jọ pé àwọn òbí mi nífẹẹ mi o jàre , àmọ mo ronú pé ẹbi mi ni bí mo ṣe fìdí rẹmi níléèwé jẹlé - ó - sinmi .  Mo pinnu pé lọtẹ yìí o , màá rí i pé mo ṣàṣeyege kí n lè padà sọdọ àwọn òbí mi lọjọ kan .  Ọnà tí wọn gbà ń kọni ní CID ò lẹgbẹ .  Bó tilẹ jẹ pé wọn ò gbà ká lo èdè àwọn adití , wọn fún ẹnì kọọkan wa ní ọpọlọpọ ìtọni nípa báa ṣe lè máa wo ẹnu àwọn èèyàn ká sì mọ ohun tí wọn ń sọ àti báa ṣe lè mọrọọ sọ .  Gbogbo ohun tí wọn ń kọ láwọn ilé ìwé gbogbo gbòò ni wọn tún ń kọ wa dáadáa .  Bí mo tilẹ mọ pé ọpọ àwọn ọmọ tó jẹ adití ni fífi ètè wíwò mọ ohun tí à ń sọ kò ṣiṣẹ fún dáadáa , ó ṣiṣẹ fún èmi , mo sì mọ pé mo ṣàṣeyọrí .  Nípa lílo ohun èlò àfigbọròó mi , mo kọ ìtumọ ọrọ nípa wíwo bí ètè àwọn èèyàn ṣe ń jì àti pípe ohun tí wọn bá sọ sínú .  Ọpọ jù lọ àwọn tétí wọn ò di wá bẹrẹ sí í lóye ọrọ mi bó tilẹ jẹ pé kò tíì dáa tó .  Inú àwọn òbí mi àtàwọn ará ilé ẹkọ mi dùn gidigidi fún àṣeyọrí mi yìí .  Síbẹsíbẹ , rororo lojú mi wà nílé .  Ìgbàkigbà táa bá gba ìsinmi ìgbà ẹẹrùn ni mo máa ń bẹ àwọn òbí mi pé kí wọn jẹ kí n dúró sílé kí n sì máa lọ síléèwé ní Iowa , àmọ irú ètò ẹkọ bẹẹ kò sí lágbègbè náà .  Lẹyìn tí mo bá padà dé iléèwé , ojoojúmọ ni màmá mi máa ń kọ lẹtà sí mi táá sì fi ṣingọọmù kan sínú rẹ .  Ṣingọọmù yẹn mà jọ mí lójú o , nítorí pé ó jẹ àmì ìfẹ !  Dípò kí n jẹ ẹ , ńṣe ni mo máa ń tọjú wọn níkọọkan , mo sì máa ń mọyì wọn gan - an nígbà tí ìbànújẹ bá sorí mi kodò .  Mo Padà Sílé , àmọ Ìṣòro Tún Dé  Níkẹyìn , nígbà tí mo pé ọmọ ọdún mẹwàá , àwọn òbí mi mú mi wálé .  Inú mi dùn gidigidi mo sì nímọlára ààbò bí mo ṣe wà pẹlú ìdílé mi !  Mo bẹrẹ iléèwé àkànṣe fáwọn adití lágbègbè Des Moines .  Níkẹyìn , wọn fi mí sí kíláàsì àwọn ọmọ tó gbọrọ nítorí pé mo mọ bí wọn ṣe ń wo ètè ẹni tó ń sọrọ láti mọ ohun tó ń sọ mo sì ti lè sọrọ káwọn èèyàn sì lóye rẹ .  Síbẹ , ipò mi tuntun yìí kò ṣàì mú ọpọ ìṣòro wá .  Nínú ilé elérò púpọ tí mo ń gbé ní CID , ọpọ ojúgbà mi tó jẹ adití ló gba tèmi .  Àmọ báyìí , táwọn tó ń sọrọ ti ju ẹyọ kan lọ tí wọn sì ń yára sọrọ , wíwo ètè wọn nìkan kò tó fún mi láti mọ nǹkan tí wọn ń sọ dáadáa .  Ni wọn á bá pa mí tì .  Èmi sì ń fẹ kí wọn gba tèmi lójú méjèèjì !  Èyí sún mi dédìí wíwá ojú rere àwọn ọmọkùnrin tó jẹ ọdọlangba , tó sì yọrí sí lílọwọ nínú àwọn ìwà tí kò tọ .  Mi ò tún mọ bí wọn ṣe ń sọ pé rárá .  Nígbà tí mo di ọmọ ọdún mẹrìnlá , wọn fipá bá mi lò pọ ; ṣùgbọn mi ò sọ fẹnì kankan .  Bó tilẹ jẹ pé gbogbo ìgbà làwọn òbí mi ń ṣàníyàn nípa mi tí wọn sì ń fìfẹ hàn sí mi , ńṣe ló dá bíi pé mi ò lálábàárò .  Nípa lílo ohun èlò àfigbọròó mi , ó ṣeé ṣe fún mi láti gbádùn orin díẹ , àmọ irú orin tí mo yàn láàyò jẹ èyí tí ń kọni lóminú .  Orin rọọkì aláriwo bíi tàwọn tó ti joògùn yó ni mo máa ń gbọ .  Mo tún dẹni tó ń mugbó nígbà gbogbo tí mo sì túbọ ń ya ara mi kúrò láàárín àwọn èèyàn .  Mo ṣì máa ń kábàámọ gan an tí n bá rántí àwọn ohun tí mo ṣe láàárín àwọn ọdún onírúkèrúdò yẹn àti ìbànújẹ tó kó bá èmi àti ìdílé mi .  Àwọn Ìsapá Láti Mú Káyé Mi Sàn Sí I  Ní gbogbo àsìkò yìí , mo nífẹẹ sí kíkọ àwọn nǹkan gan an kí n sì máa fọwọ ara mi ṣe wọn .  Mo máa ń kàwé ṣáá , mo máa ń kun nǹkan , mo ń ránṣọ , mo sì tún ń fabẹrẹ ṣọnà sára aṣọ .  Mo fẹ kí ìgbésí ayé mi lọjọ iwájú dára ju tàwọn ọrẹ mi tí wọn kò mọ ju jíjoògùnyó lọ .  Ni mo bá forúkọ sílẹ ní ilé ẹkọ gíga kan nítòsí ilé wa kọwọ mi lè tẹ ìfẹ tí mo ní sí iṣẹ ọnà .  Láàárín àkókò yìí , mo pinnu láti kọ èdè àwọn adití nítorí bí àwọn èèyàn ṣe pa mí tì kò múnú mi dùn .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , mó bọ sí Ilé Ẹkọṣẹ Iṣẹ Ọwọ Ìjọba Fáwọn Adití ní Rochester , New York láti di ògbóǹtagí nínú lílo amọ fún iṣẹ ọnà .  Bó tilẹ jẹ pé ojú mi ti ń di bàìbàì díẹdíẹ , mi ò kọbiara sí i , gbogbo èrò mi sì ni pé ayé mi ti ń dáa wàyí .  Àmọ , ìgbà yìí gan an ni agbaninímọràn ni ilé ẹkọ gíga náà wá sọ ojú abẹ níkòó fún mi pé , láìpẹ màá di afọjú .  Kò sọnà tí ilé ẹkọ yìí fi lè bojú tó ipò mi , nítorí náà mo ní láti fibẹ sílẹ .  Kí ni màá ṣe báyìí ?  Bó tilẹ jẹ pé mímọ pé mo máa tó di afọjú kó ìbànújẹ bá mi , mo pinnu láti wá ọnà tí màá fi gbé láìsí pé mo ń dara dé ẹnì kankan kí ọrọ mi má lọ dà bí ohun tó wà nínú àpilẹkọ tí agbaninímọràn náà fún mi pé màá  di ọkan lára àwọn èèyàn tó dá wà jù lọ láyé .   Mo padà sílé ní Iowa láti kọ bí wọn ṣe ń ka Ìwé Àwọn Afọjú àti bi mo ṣe lè máa lo igi láti rìn .  Mo Kó Lọ sí Ìlú Washington , D.C .  Yunifásítì Gallaudet ní Washington , D.C . nìkan ni ilé ẹkọ náà lágbàáyé tó ń pèsè àpapọ ẹkọ fún àwọn adití , ó tún ní àkànṣe ẹkọ fún àwọn akẹkọọ tó jẹ adití tí wọn tún fọjú .  Mo kọjá síbẹ , mo sì gboyè jáde lọdún 1979 .  Lẹẹkan sí i , inú mi tún dùn pé mo lè ṣàṣeyọrí nínú ìmọ ẹkọ .  Síbẹ , ńṣe ló ṣì ń dà bíi pé mi ò bẹgbẹ mu .  Bó tilẹ jẹ pé ojú mi ń fọ lọ , mo lọ kọ èdè àwọn adití mo sì bẹrẹ sí í ní èrò pé mo ń bá àwùjọ kan mu , ìyẹn àwọn tó jẹ Adití .  Èdè táwọn adití mìíràn ń lò lèmi náà ń lò .  Àmọ , nígbà tọrọ mi wá di pé mo gbọdọ fi ọwọ mi kan tiwọn kí n tó lè lóye wọn , làwọn adití kan bá pa mí tì nítorí pé ó nira fún wọn .  Mo bẹrẹ sí ṣe kàyéfì bóyá àwọn èèyàn kankan tún wà tó lè tẹwọ gbà mí .  Wíwá Ìsìn Tòótọ Kiri  Ìsìn kò fún mi ní ìtùnú ní gbogbo ìgbà tí mo ń dàgbà .  Nílé ẹkọ gíga sì rèé , bó tilẹ jẹ pé mo ṣe ẹka ẹkọ kan nípa ìsìn , mi ò rí ìdáhùn rí sí ọpọ ìbéèrè tí mo ní .  Lẹyìn tí mo gboyè jáde nílé ẹkọ gíga , mo ń bá a lọ láti máa wá ìdáhùn .  Láàárín àkókò yìí inú mi ò dùn sí bí àjọṣe èmi àtàwọn èèyàn ṣe rí , ni mo bá bẹrẹ sí í gbàdúrà sí Ọlọrun pé kó tọ mi sọnà .  Ní 1981 , mo tún padà sí Yunifásítì Gallaudet láti gba oyè ìjìnlẹ nínú ìgbaninímọràn amúnibọsípò .  Síbẹ mi ò jáwọ gbígbàdúrà pé kí n rí ṣọọṣì tó jẹ òótọ .  Àwọn èèyàn bíi mélòó kan ní àwọn á mú mi lọ sí ṣọọṣì wọn , àmọ fún ìdí kan tàbí òmíràn , wọn ò ṣe bẹẹ .  Kò pẹ sígbà yẹn , mo pàdé Bill , ó gbọràn dáadáa ní tiẹ ó sì ń kẹkọọ láti gboyè sí i .  Ó ṣèèṣì mọ pé mo nífẹẹ sí Bíbélì bíi tòun , ó sì sọ fún mi pé òun ń kọ oríṣiríṣi nǹkan àgbàyanu lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Èrò tí mo kọkọ ní nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni pé ẹgbẹ òkùnkùn Júù ni wọn , ìyẹn sì jẹ èrò tí mo rí i pé ó wọpọ láàárín ọpọ àwọn èèyàn tó jẹ adití .  Bill mú un dá mi lójú pé wọn kì í ṣèèyàn bẹẹ , ó sọ pé ọnà tó dára jù lọ láti mọ nípa wọn ni láti lọ sí ọkan lára àwọn ìpàdé wọn .  Kò wù mí láti lọ rárá , àmọ mo rántí àdúrà mi .  Mo gbà bẹẹ bẹẹ , lórí àdéhùn pé ọwọ ẹyìn la máa jókòó ká lè tètè rọnà jáde tí wọn bá fẹ fagbára mú wa .  Pẹsẹ Lára Tù Mí  Ara mi ò balẹ báa ti ń wakọ lọ sí ìpàdé náà .  Jí - ǹ - sì aláwọ búlúù làwa méjèèjì wọ pẹlú ṣẹẹtì olówùú .  Inú mi dùn pé a pẹ díẹ ká tó débẹ nítorí ìyẹn ò jẹ ká bá ẹnikẹni sọrọ ṣáájú ìpàdé náà .  Bill túmọ gbogbo nǹkan tí mi ò lè rí tí mi ò sì lè gbọ fún mi lẹkùn - ún rẹrẹ .  Bo tilẹ jẹ pé kì í ṣe gbogbo ohun tó ń ṣẹlẹ ló yé mi dáadáa , nǹkan méjì ló wú mi lórí : Ìgbà gbogbo ni alásọyé náà ń lo Bíbélì , bẹẹ sì làwọn ọmọdé tí wọn jókòó lẹgbẹẹ àwọn òbí wọn kópa gan - an nínú ìpàdé náà .  Nígbà tí ìpàdé náà parí , wọn ò fagbára mú wa rárá , kàkà bẹẹ wọn fi tayọtayọ kí wa káàbọ láìka ti aṣọ wa àti ẹyà wa tó yàtọ sí .  Àwa méjì yìí nìkan la jẹ aláwọ funfun nínú Gbọngàn Ìjọba náà .  Bó tilẹ jẹ pé mi ò mọ tẹlẹ pé mo ní ẹtanú èyíkéyìí sáwọn adúláwọ , ara mi kò kọkọ balẹ láti wà níbẹ .  Àmọ o , ìsọfúnni nípa òtítọ Bíbélì lágbára gan - an ju kí n gba àìfararọ mi láyè láti dá mi dúró .  A bẹrẹ sí lọ sáwọn ìpàdé déédéé .  Ìṣòro ńlá tí mo tún ní ni pé kò sáwọn èèyàn tó jẹ adití nínú ìjọ yẹn .  Nítorí náà , nígbà táa gbọ pé ìjọ kan wà táwọn adití díẹ máa ń wá , a bẹrẹ sí lọ síbẹ .  Nínú ìjọ tuntun yìí , àwa nìkan tún ni aláwọ funfun tó ń wá síbẹ .  Síbẹ , wọn mú kára tù wá gan an ni .  A gbà láti kẹkọọ Bíbélì .  Níkẹyìn , mo bẹrẹ sí rí ìdáhùn sáwọn ìbéèrè mi .  Ń kì í lóye àwọn ìdáhùn náà lẹsẹkẹsẹ , àmọ mo mọ pé wọn bá Ìwé Mímọ mu .  Nípa ṣíṣe ìwádìí sí i àti ṣíṣàṣàrò , àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , òye òtítọ Bíbélì wá yé mi .  Fún ìgbà àkọkọ ní ìgbésí ayé mi , mo rí i pé mo túbọ sún mọ Jèhófà bí Ọlọrun òtítọ .  Ìgbà yìí kan náà lèmi àti Bill tún wá di ọrẹ tímọtímọ sí i .  Mo mọ pé ó fẹràn mi , àmọ ó yà mí lẹnu nígbà tó sọ pé kí n fẹ òun .  Pẹlú ìdùnnú ni mo fi gbà .  Kò pẹ lẹyìn ìgbéyàwó wa ni Bill ṣèrìbọmi , oṣù díẹ lẹyìn náà , ìyẹn ní February 26 , 1983 , èmi náà ṣèrìbọmi .  Rírí Ààbò Tí Mo Ti Ń Wá  Ẹrù kọkọ ń bà mí pé màá nìkan wà nítorí kìkì adití méjì péré ló wà nínú ìjọ wa , wọn ò sì fi bẹẹ mọ bí wọn ṣe ń bá ẹni tó jẹ adití tó tún fọjú sọrọ .  Mo lè sọ pé ìjọ wa nífẹẹ , ara wọn sì yọ mọni , síbẹ kò ṣeé ṣe fún mi níbẹrẹ láti bá wọn sọrọ ní tààràtà .  Èyí bà mí lọkàn jẹ .  Ọpọ ìgbà ni ìrẹwẹsì á mú mi táá sì dà bíi pé mo nìkan wà .  Àmọ , ìwà rere arákùnrin kan tàbí arábìnrin tẹmí kan máa ń wọ mí lọkàn ó sì tún ń mú ara mi yá gágá .  Bill náà tún fún mi níṣìírí pé kí n tẹra mọ iṣẹ òjíṣẹ mi kí n sì máa gbàdúrà pé kí Jèhófà túbọ mú àwọn èèyàn tó jẹ adití wá sínú ìjọ náà .  Mo pinnu láti ní ajá kan tó máa ń tọ afọjú sọnà kí n lè túbọ máa dá ṣe àwọn nǹkan fúnra mi .  Ajá náà ti ṣèrànwọ láti jẹ kí èrò ìnìkanwà mi dàwátì .  Tí Bill bá lọ síbi iṣẹ , mo lè rìn lọ sí Gbọngàn Ìjọba láti lọ pàdé pọ pẹlú àwọn tó péjọ láti kópa nínú iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni .  Bọdún ti ń gorí ọdún , mo ti ní àwọn ajá afinimọnà mẹrin , ọkọọkan wọn ló sì dà bí apá kan ìdílé wa .  Bó tilẹ jẹ pé ajá afinimọnà ń ṣèrànwọ , níní ìfararora sí i pẹlú àwọn èèyàn ló jẹ mí lọkàn .  Bí àkókò ti ń lọ , Jèhófà bù kún ìsapá wa láti mú ìfẹ fún ìkẹkọọ Bíbélì dàgbà láàárín àwọn adití .  Ìfẹ náà dàgbà débi pé wọn dá ìjọ kan tó ń sọ èdè adití sílẹ ní Washington , D.C .  Nígbẹyìn - gbẹyín , ó wá ṣeé ṣe fún mi láti bá mẹńbà kọọkan nínú ìjọ sọrọ !  Bill tóótun láti sìn bí alàgbà wọn sì yàn án gẹgẹ bí alábòójútó olùṣalága ìjọ tó ń sọ èdè adití náà .  Ìtẹlọrùn tí mo ń rí nínú kíkọ àwọn adití àtàwọn tó dití tó sì tún fọjú lẹkọọ Bíbélì kọyọyọ , ọpọ nínú wọn ló sì ń fi òtítọ ọkàn sin Jèhófà báyìí .  Mo tún kọ àwọn arábìnrin tí wọn kì í ṣe adití ní èdè àwọn adití kí wọn lè túbọ gbéṣẹ nínú iṣẹ òjíṣẹ wọn láàárín àwọn adití .  Àkókò Ìdánwò  Ní 1992 , ìsoríkọ lílekoko , èyí tó ní í ṣe pẹlú ìwà àìdáa tí wọn hù sí mi nígbà tí mo wà lọdọọ bò mí pátápátá .  Fún odindi ọdún méjì , ìgbésí ayé kò rọrùn fún mi .  Ó dà bí ìgbà tí mi ò lé dá ohunkóhun ṣe mọ  kì í ṣe nítorí pé mo jẹ adití tàbí afọjú  àmọ nítorí wàhálà lílekoko tó bá èrò inú mi ni .  Ọpọ ìgbà ni màá rò pé ara mi ò gbà á láti lọ sípàdé tàbí jáde nínú iṣẹ òjíṣẹ , ni màá bá bẹ Jèhófà pé kó jọọ kó fún mi lágbára láti pa ìwà títọ mọ .  Àbájáde rẹ ni pé , ṣàṣà ní ìgbà tí mo pa ìpàdé jẹ , bẹẹ sì ni mi ò jẹ kí jíjáde mi nínú iṣẹ òjíṣẹ já létí láàárín àwọn ọdún líle koko yẹn .  Mátíù 6 : 33 .  Ní 1994 , a kó lọ sí Vancouver , British Columbia , ní Kánádà , láti lọ ṣèrànwọ láti dá ìjọ mìíràn tó ń sọ èdè àwọn adití sílẹ .  Kíkó lọ yìí kò rọrùn rárá .  Mo fi ìlú tí mo ti mọ bí ẹni mowó àtàwọn ọrẹ ọwọn sílẹ .  Bó tilẹ jẹ pé n kò tíì bọ lọwọ ìsoríkọ àti hílàhílo mi , ayọ rírí ìjọ tuntun tí a dá sílẹ ní Vancouver mú kí gbogbo ìrúbọ náà tó bẹẹ kó jù bẹẹ lọ .  Mo ti wá ní àwọn ọrẹ tó ṣọwọn nínú ìjọ tuntun náà , débi pé , bí ilé ló ṣe rí lára mi báyìí .  Baba Wa Onífẹẹ Bù Kún Wa  Ní 1999 , èmi àti ọkọ mi àtàwọn Ẹlẹrìí méjì mìíràn ṣèbẹwò sí Haiti fún ọsẹ mẹfà láti ṣèrànwọ nínú iṣẹ òjíṣẹ láàárín àwọn adití .  Ní ṣíṣiṣẹ papọ pẹlú ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà níbẹ , a kọ àwọn tó jẹ mẹńbà ìjọ náà ní èdè àwọn adití táa sì wàásù pẹlú wọn ní ìpínlẹ àwọn adití táa lè sọ pé wọn ò tíì ṣe rí .  Láàárín ọsẹ díẹ , ó lé ní ọgbọn ìkẹkọọ Bíbélì táa bẹrẹ pẹlú àwọn adití tó fìfẹ hàn !  Mo padà sílé pẹlú àkọtun okun tẹmí tí mo sì bẹrẹ iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún gẹgẹ bí aṣáájú ọnà ní September 1999 .  Pẹlú ìrànlọwọ Jèhófà , àti tọkọ mi ọwọn , pẹlú ìjọ tí wọn ò fi mí sílẹ , ìsoríkọ tó ń yọjú kò rí ayọ mi já gbà .  Bí ọdún ti ń gorí ọdún , mo ti nírìírí bí Jèhófà ti jẹ onífẹẹ lọnà jẹlẹńkẹ .  Ó bìkítà fún gbogbo àwọn èèyàn rẹ  àmọ ní pàtàkì jù lọ , àwọn tó ní àkànṣe àìní .  Nípasẹ ètò àjọ rẹ , ó ti ṣeé ṣe fún mi láti ní Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun pẹlú ọpọ àwọn àrànṣe ìkẹkọọ Bíbélì mìíràn ní Èdè Àwọn Afọjú .  Mo ń gbádùn àwọn ìpàdé àgbègbè àti ti àyíká ní èdè àwọn adití .  Ìjọ sì tún ń fi tìfẹtìfẹ ṣèrànwọ fún mi nípa fífi ìfọwọ - kanwọ bá mi sọrọ , tó fi jẹ pé mo máa ń kópa ní kíkún nínú gbogbo àwọn ìpàdé .  Láìka ti àléébù ara méjì ọtọọtọ sí , mo ti rí ààbò láàárín àwọn ènìyàn Jèhófà .  Kì í ṣe pé mo ń gbà nìkan ni , àmọ èmi náà tún lè fi fúnni , èyí sì ń fún mi láyọ rẹpẹtẹ .  Ìṣe 20 : 35 .  Mo ń fojú sọnà fún ìgbà tí màá fetí mi gbọràn tí màá sì fojú mi ríran nínú ayé tuntun Jèhófà .  Ní báyìí ná , mi ò sí lára àwọn èèyàn tó dá wà jù lọ láyé , àmọ mo jẹ ara ìdílé àgbáyé kan tó ní àràádọta ọkẹ arákùnrin àti arábìnrin tẹmí .  Fún gbogbo èyí , Jèhófà lọpẹ yẹ , ẹni tó ti ṣèlérí pé òun kò jẹ fi mí sílẹ tàbí kọ mí sílẹ .  Bẹẹ ni , lójú gbogbo àwọn ìṣòro wọnyí , mo lè sọ pé :  Jèhófà ni olùrànlọwọ mi ; èmi kì yóò fòyà .   Hébérù 13 : 5 , 6 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Fífi ìfọwọ - kanwọ bá mi sọrọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Èmi pẹlú Bill ọkọ mi lónìí  Àkúnya Omi Ní  Mòsáńbíìkì Bí Àwọn Kristẹni Ṣe Bójú Tó Àwọn Tí Àjálù Náà Bá  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ MÒSÁŃBÍÌKÌ  NÍ ÌBẸRẸ ọdún tó kọjá , ó dun àwọn tó ń wo tẹlifíṣọn wọra láti rí àwọn èèyàn Mòsáńbíìkì tí wọn dìrọ mọ àwọn ẹka igi bí àkúnya omi ti ń fẹ gbé wọn lọ .  Wọn rí obìnrin kan tó bímọ lórí igi tí hẹlikóbítà kan sì gbé òun àti ọmọ rẹ lọ síbi tí kò séwu .  Àmọ ẹgbẹẹgbẹrún wà níbẹ fún ọpọ ọjọ , táwọn kan tiẹ ń bá ejò gbé kó tó di pé omi náà rọlẹ tàbí kí hẹlikóbítà tó wá gbé wọn kúrò níbẹ .  Àjálù ọhún bẹrẹ nígbà tí òjò ńlá kan bẹrẹ sí rọ ní Maputo tí í ṣe olú - ìlú Mòsáńbíìkì .  Láàárín wákàtí díẹ , gbogbo àgbègbè náà ti di alagbalúgbú omi .  Àwọn ibì kan wà tí omi kún dé orí àwọn òrùlé .  Àwọn ojú pópó yí padà di odò tó ń ta omi lókìtì .  Omi ti gbẹ kòtò jíjìn káàkiri , bẹẹ ló tún gbá àwọn ilé , ọkọ ayọkẹlẹ , àti ọpọ nǹkan míì lọ .  Àṣé ohun tó wà lẹyìn ọfà ṣì ju òje lọ .  Òjò yìí rọ - rọ - rọ kò dáwọ dúró o , ó bo gbogbo àgbègbè gúúsù orílẹ - èdè náà mọlẹ pátápátá .  Òjò tún rọ láwọn orílẹ - èdè tò wà nítòsí bíi Gúúsù Áfíríkà , Zimbabwe , àti Botswana .  Nítorí pé àwọn odò Incomati , Limpopo , àti Zambezi máà ń ṣàn láti àwọn orílẹ - èdè wọnyí tí wọn sì máa ń gba Mòsáńbíìkì kọjá lọ sínú òkun , ọpọ àgbègbè gbígbòòrò ní Mòsáńbíìkì ló bà jẹ nígbà táwọn odò náà kún àkúnya .  Bí àwọn Kristẹni ṣe bójú tó ara wọn lásìkò ìṣẹlẹ búburú yìí jẹ ìtàn tí ń fún ìgbàgbọ lókun .  Ṣíṣírò Iye Àdánù Ìbẹrẹ  Ní February 9 ọdún tó kọjá , àwọn aṣojú méjì láti ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Maputo lọ ṣèbẹwò sí àríwá orílẹ - èdè náà .  Ní nǹkan bí aago mẹsàn án òwúrọ , wọn gba ìlú Xinavane kọjá , níbi tí Odò Incoluane ti kún àkúnya .  Ni wọn bá pinnu láti máa lọ sí Xai - Xai , tí í ṣe olú ìlú fún ẹkùn Gaza .  Àmọ , wọn wòye pé kò sí àmì wàhálà ládùúgbò Chókwè , níbi tí omíyalé tó burú jáì ti máa ń ṣẹlẹ lákòókò ìjì .  Nítorí náà , wọn pinnu láti padà sí Maputo .  Àmọ , bí wọn ti ń sún mọ Xinavane nígbà tí wọn ń padà bọ , àwọn ọlọpàá dá wọn dúró .  Àwọn ọlọpàá náà kìlọ fún wọn pé :  Àkúnya omi tó ń bọ láti Gúúsù Áfíríkà ti dé , ó sì ti ba títì tó so orílẹ - èdè náà pa pọ jẹ .  Kò sí bọọsì tàbí ọkọ akẹrù tó lè kọjá .   Ọnà kan náà tí wọn gbà kọjá láàárọ lomi ti wá bò mọlẹ pátápátá yìí !  Níwọn bí àwọn odò tó wà ní apá àríwá ti tún bẹrẹ sí í kún , àgbègbè náà ti ya kúrò lára ìyókù orílẹ - èdè náà .  Àwọn arákùnrin méjì náà pinnu láti sùn sí Macia tó wà nítòsí .  Nígbà tó dòru ọràn náà burú sí i .  Gbogbo ìlú Xinavane lómi bò pátápátá tàwọn èèyàn sì pàdánù gbogbo ohun tí wọn ní ráúráú .  Wọn ṣètò láti ran àwọn Ẹlẹrìí tó wà lágbègbè náà lọwọ láti dé ibi Gbọngàn Ìjọba kan ní Macia , níbi tí wọn ṣètò àgọ ìsádi fìdí - hẹ sí .  Kíá , àwọn Ẹlẹrìí lọ sáwọn ibi ìkóúnjẹsí wọn sì ra àwọn ohun tó ṣe kókó bí ìrẹsì , ẹwà , ìyẹfun , àti epo .  Wọn wá bẹrẹ sí ṣàníyàn nípa àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ wọn tó wà ní Chókwè àtàwọn ìlú àgbègbè rẹ .  Àwọn alábòójútó tó wà nínú àwọn ìjọ ní Chókwè pàdé pọ wọn sì ṣètò bí wọn ṣe máa kó gbogbo wọn kúrò .  Wọn tan ìsọfúnni náà yíká pé :  Ẹ gbéra kíá , ẹ máa lọ sí Macia !   Àmọ kò pẹ tí wọn mọ pé púpọ àwọn tó wà ní Xinavane ni kò tíì dé .  Ni wọn bá rán àwọn Ẹlẹrìí láti lọ wò wọn .  Wọn tún gbọ pé Kristẹni alàgbà kan ti kú sómi nínú ilé rẹ .  Wọn ṣètò ìsìnkú rẹ , wọn sì wá àwọn Ẹlẹrìí yòókù rí , orí òrùlé làwọn kan wà wọn sì ràn wọn lọwọ láti dé Macia .  Lẹyìn tí wọn ti parí àwọn ètò yìí , làwọn aṣojú láti ẹka náà wá lọ sí Bilene , ìlú kékeré kan tó wà létíkun , níbi tí wọn ti háyà ọkọ òfuurufú kan lọ sí Maputo .  Gbogbo ibi táwọn arìnrìn àjò náà yíjú sí lómi lọ rẹrẹẹrẹ .  Ìròyìn sọ pé lẹkùn Gaza nìkan , ó lé ní ọgbọn ọkẹ  600,000  ènìyàn tí wàhálà náà bá .  Nǹkan Tún Burú Sí I  Láàárín ọjọ díẹ tó tẹ lé e , òjò ọhún túbọ ń dà wàràwàrà , gbogbo àwọn ibi pàtàkì ní ẹkùn Mòsáńbíìkì ló sì bà jẹ .  Kò pẹ lẹyìn náà ni ìjì ńlá kan tí wọn ń pè ní Eline gbára jọ .  Ní February 20 ó rọ òjò abàmì kan ní ẹkùn Inhambane , Sofala , àti Manica .  Ìyẹn sì tún fa àkúnya , ikú àti òfò púpọ sí i .  Nígbà tí oṣù February ń parí lọ , omi bo ìlú Chókwè àti gbogbo àgbègbè tó yí i ká lọnà tí wọn kò tíì rí irú rẹ rí .  Ní Saturday , February 26 , ni nǹkan bí ọgànjọ òru , àkúnya omi rọ dé gììrì , gbogbo ohun tó rí ló sì gbá lọ .  Luis Chitlango , Ẹlẹrìí ẹni ọdún méjìlélọgbọn sọ pé :  Ariwo tí aládùúgbò wa kan ń pa láti ojú fèrèsé ló jí wa .   Chitlango ṣàlàyé pé :  Báa ṣe bẹ kúrò lórí bẹẹdì , a ń gbọ bí omi náà ti ń pariwo gan an .  Ọpọlọpọ ejò la rí lọnà báa ti ń sá lọ .  Láago mẹfà òwúrọ , a dé ibì kan tó ga sókè díẹ , àmọ nígbà tó máa fi di ìyálẹta , tí omíyalé náà sì pọ sí i ní gbogbo àyíká , a ní láti gun orí igi lọ .  Àwa èèyàn ogún la wà níbẹ .   Àwọn ọkùnrin ló kọkọ gun igi .  Lẹyìn náà làwọn obìnrin gbé àwọn ọmọ fún wọn tí wọn sì so wọn mọ àwọn ẹka igi .  Àwọn obìnrin gùn ún tẹ lé wọn pẹlú àwọn ọmọ wọn lẹyìn .  Gbogbo ìgbà la ń sọkalẹ lọ sọkalẹ bọ látorí igi láti wá ẹpà lábẹ omi , èyí táa mọ pé wọn ń gbìn ní àdúgbò náà .   Lẹyìn ọjọ mẹta , a pinnu pé kí gbogbo wa máa fẹsẹ rìn lọ sí Chókwè .  Omi mù wá dé àyà , bẹẹ sì ni ìgbì omi ń rọ lù wá .  Báa ti ń lọ la ń rí àwọn èèyàn lórí igi àti lórí àwọn òrùlé .  Lọjọ kejì , àkúnya omi náà ti rọlẹ débi táwọn ọkọ akẹrù fi lè dé ìlú kí wọn sì kó àwọn èèyàn lọ sí Macia .   Àgọ Ìsádi Àwọn Ẹlẹrìí  Ní March 4 , ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà háyà ọkọ òfuurufú kan wọn sì gbé àwọn aṣojú lọ síbi ìṣẹlẹ náà .  Púpọ nínú àwọn ènìyàn náà ti sá lọ sí Macia , èyí tó ti wá di àgọ ńlá fáwọn olùwá - ibi - ìsádi .  Ọpọ àwọn tí wàhálà ìkún omi náà bá ni àrùn gágá , àìjẹunrekánú , ibà , àtàwọn ìpọnjú mìíràn kọ lù .  Bí ojú ogun ni ìran náà rí .  Àwọn hẹlikóbítà tí wọn fi ránṣẹ láti onírúurú orílẹ - èdè kún ojú òfuurufú ìlú náà wọn sì balẹ sáwọn ibi tí wọn rí láti já àwọn ẹrù tí wọn kó wá sílẹ .  Nígbà táwùjọ àwọn Ẹlẹrìí tó kó nǹkan ìrànwọ dé sí Macia , kì í ṣe pé wọn kàn ṣètò fífún àwọn èèyàn lóúnjẹ nìkan ni àmọ wọn tún ṣètò ibi ìtọjú aláìsàn kan .  Àmọ ṣáájú ohunkóhun , wọn kọkọ gba ìyọǹda lọwọ àwọn aláṣẹ àdúgbò , àwọn yẹn sì yìn wọn fún ìdánúṣe wọn .  Ní ibùdó àwọn Ẹlẹrìí láràárọ , ibùdó tó ní ẹẹdẹgbẹrin  700  àwọn Ẹlẹrìí àtàwọn mìíràn nínú , wọn máa ń ṣàyẹwò ẹsẹ Bíbélì kan ní aago mẹfà ààbọ òròòwúrọ .  Nígbà tí àwọn Kristẹni arábìnrin bá ti se oúnjẹ tán , wọn á pe orúkọ àwọn olórí ìdílé .  Ẹnì kọọkan á sì na ìka sókè láti sọ iye abọ oúnjẹ tó fẹ , wọn á wá gbé oúnjẹ náà fún wọn .  Wọn ṣètò apá kọọkan ìgbésí ayé inú àgọ náà dáadáa .  Wọn yan iṣẹ oúnjẹ rírà fún àwọn kan ; tàwọn mìíràn sì rèé , láti rí sí i pé omi mímú wà ní mímọ tónítóní , láti tọjú àwọn ilé ìgbọnsẹ , àti bẹẹ bẹẹ lọ .  Àwọn aláṣẹ ìjọba ò ṣàì rí ìṣètò dídára yìí o , wọn sọ pé :  Ó mà dáa kéèyàn wà níbí o .  Kò sẹni tí kò róúnjẹ jẹ , bẹẹ ni kò sí aáwọ .   Aláṣẹ àdúgbò kan sọ pé :  Gbogbo èèyàn ló yẹ kó yọjú sí àgọ àwọn Ẹlẹrìí láti rí bí nǹkan ṣe yẹ kó rí .   Lọjọ kan , ìgbìmọ aṣèrànwọ náà pe àwọn Kristẹni alàgbà jọ wọn sì sọ fún wọn pé ẹka ọfíìsì náà ti ṣètò fún títún àwọn ilé àtàwọn Gbọngàn Ìjọba kọ títí kan pípèsè àwọn ohun ṣíṣe kókó fáwọn tó kàgbákò omi náà .  Láàárọ ọjọ kejì , nígbà tí wọn ń ṣàyẹwò ẹsẹ Bíbélì fún ọjọ náà , wọn ṣe ìfilọ nípa ìṣètò yìí .  Wọn fẹrẹẹ má dáwọ àtẹwọ dúró .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn aláṣẹ fún wọn ní tẹǹtì méjì , síbẹ , ọpọ àwọn tó wà ní ibùdó náà ṣì ń sùn ní gbangba ìta .  Nítorí náà , wọn ṣètò àwùjọ kan lára àwọn tí wàhálà omi náà bá láti kọ Gbọngàn Ìjọba ńlá kan sórí ilẹ tó jẹ ti ìjọ àdúgbò náà .  Esùsú àti páànù ni wọn fi kọ ọ  èyí jẹ lọnà ti àwọn ará Mòsáńbíìkì , ó sì gba igba èèyàn .  Ọjọ méjì péré ni wọn fi parí ẹ !  Wíwá Àwọn Tó Wà Ní Àdádó Rí  Ní báyìí ná , ní March 5 , lẹyìn tí omi yẹn ti lọ sílẹ díẹ , wọn ṣètò àwùjọ aṣèrànwọ kan láti lọ sí ìlú Aldeia da Barragem tó wà ní àgbègbè tí àkúnya náà ti kọkọ ṣẹlẹ .  Ó ní ìjọ kan tí nǹkan bí àádọrùn - ún Ẹlẹrìí wà , wọn ò sì tíì gbúròó wọn rárá .  Níbi tí wọn ti ń lọ , àwùjọ ọhún kọjá ní Chihaquelane , àgọ ìsádi títóbi kan tó ní ọkẹ márùn - ún  100,000  èèyàn .  Ní ẹgbẹ méjèèjì ọnà náà , tómi ti ru àwọn ibì kan lára ẹ lọ , gbogbo ibi téèyàn lè gbójú sí ládùúgbò yẹn lomi lọ rẹrẹ .  Ọkan lára àwọn àwùjọ náà sọ pé :  Nígbà táa dé Chókwè , gbogbo ibẹ ló bà jẹ .  Ọpọ ilé tó wà lábàáwọ ìlú náà lomi ṣì mù dé orí òrùlé .  Èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ilé náà wà lábẹ omi .  Ilẹ ti ń ṣú , bẹẹ sì rèé a ṣì máa rin kìlómítà mẹẹẹdọgbọn ká tó dé Aldeia da Barragem .   Níkẹyìn , ní òru , àwùjọ náà dé ibi tí wọn ń lọ .  Ọkan lára wọn sọ pé :  A dúró a sì ń ronú ohun táa lè ṣe .   Bẹẹ làwọn èèyàn jáde , tí wọn sì ń pariwo :  Ẹyin ará !   bẹẹ lariwo ẹrín ayọ gba ibẹ kan .  Bí wọn ti rí iná ọkọ méjèèjì náà , kíá làwọn Ẹlẹrìí náà ti ronú pé ó lè jẹ àwọn arákùnrin wọn ni , wọn sì sọ fún àwọn ẹlòmíràn .  Orí àwọn tó ń wò wọn wú , wọn sọ pé :  Àwọn èèyàn yìí mà nífẹẹ gan an o .  Wọn gbé oúnjẹ wá kódà wọn tún wá wò wọn !   Pípèsè Ìtọjú Tí Kò Dáwọ Dúró  Wọn ran àwọn arákùnrin tó wá láti Aldeia da Barragem lọwọ láti dé ibùdó ní Macia , níbi tí wọn ti fún wọn lóúnjẹ , ibi tí wọn máa gbé , àti ìtọjú .  Bí àkókò ti ń lọ , ipò nǹkan bẹrẹ sí í le ní Macia .  Oúnjẹ , oògùn , àti epo bẹrẹ sí í wọn , níwọn bó ti jẹ pé ọkọ òfuurufú ni wọn fi ń kó wọn wá .  Ó wá di kánjúkánjú láti wá ọnà títì tó máa dé Maputo .  Wọn ṣe èyí ní March 8 .  Omi ti bo ìlú ńlá Xai - Xai mọlẹ pátápátá .  Ohun táwọn ibi kan ní ọgangan ìlú náà fi jìn sábẹ omi tó mítà mẹta !  Àwọn Ẹlẹrìí náà ṣètò ìgbìmọ aṣèrànwọ kan láti bójú tó àwọn arákùnrin wọn tó wà níbẹ .  Láfikún sí i , wọn dá àwọn ìgbìmọ sílẹ láti bójú tó àwọn tó nílò ìrànwọ láwọn ẹkùn Sofala àti Manica .  Ìpèsè ìrànwọ tún wá látọdọ àwọn Ẹlẹrìí ní àwọn orílẹ - èdè míì .  Fún àpẹẹrẹ , ẹka iléeṣẹ ní Gúúsù Áfíríkà ṣètò fún kíkó àìmọye aṣọ , bùláńkẹẹtì , àtàwọn ẹrù mìíràn wá .  Bẹẹ sì ni oríléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lágbàáyé ní Brooklyn , New York , gbé owó kalẹ láti fi tọjú àwọn tí àjálù náà kàn .  Nígbà tómi náà ti lọ sílẹ dáadáa tí wọn sì ti ṣírò iye àwọn tí wọn pàdánù ilé wọn , iṣẹ títún àwọn ilé àtàwọn Gbọngàn Ìjọba kọ bẹrẹ .  Wọn dá ìgbìmọ atúnlékọ kan sílẹ , ọpọ àwọn olùyọǹda ara ẹni sì kọwọ tì wọn , tí wọn sì bẹrẹ iṣẹ náà ní kíákíá .  Látìgbà náà wá , wọn ti ṣàtúnkọ àwọn ilé tó ju àádọrin lé rúgba  270  lọ àti Gbọngàn Ìjọba márùn ún ó kéré tán .  Nígbà tí àwọn ilé táwọn Ẹlẹrìí tó yọǹda ara wọn kọkọ kọ , bẹrẹ sí í fara hàn , àwọn èèyàn kíyè sí i .  Aládùúgbò kan sọ pé :  Ọlọrun tó wà láàyè lẹ ń sìn .  Àwọn pásítọ wa ò rántí àwọn àgùntàn wọn tí ìyà ń jẹ .  Àmọ , ẹyín ń rí àwọn ilé tó lẹwà wọnyí gbà .   Ní irú àwọn àdúgbò bẹẹ , ọpọ ti ń fetí sí ìhìn Ìjọba táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń wàásù rẹ , wọn sì ti bẹrẹ ọpọ ìkẹkọọ Bíbélì .  Mátíù 24 : 14 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ Ẹlẹrìí ló pàdánù gbogbo ohun ìní wọn nípa tara , kò sẹni tó pàdánù ìgbàgbọ rẹ .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ni ìgbàgbọ wọn nínú Jèhófà Ọlọrun àti nínú ìbákẹgbẹpọ pẹlú àwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ wọn kárí ayé túbọ lókun sí i .  Wọn kún fún ìmoore fún ẹgbẹ ará wọn onífẹẹ lágbàáyé , èyí tó dáhùn padà ní kánmọ sí àjálù burúkú yìí .  Wọn ti fúnra wọn rí àbójútó onífẹẹ látọdọ Jèhófà àti ààbò rẹ , títí ayé ni wọn yóò sì máa rántí ọrọ Bíbélì náà pé :  Jèhófà tóbi .   Sáàmù 48 : 1 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24 , 25   Omi ẹlẹrẹ bo ìlú Xai - Xai bámúbámú   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Wọn fi ọkọ òfuurufú kó àwọn ìpèsè ìrànwọ wọlé   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àwùjọ Ẹlẹrìí aṣèrànwọ ṣe ibi ìtọjú aláìsàn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Wọn ò dáwọ kíkọlé tuntun dúró   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àgọ ìsádi títóbi jù lọ gba ọkẹ márùn - ún  100,000  èèyàn  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  May 8 , 2001  Ṣé Àwọn Ẹlẹwọn Lè Yí Padà ?  Lọpọ ìgbà , ọgbà ẹwọn wulẹ jẹ ibi tí wọn ti ń kọ láti hùwà ọdaràn tó túbọ rinlẹ sí i .  Àmọ , kà nípa bí a ṣe ran àwọn ẹlẹwọn kan lọwọ láti ṣe ojúlówó àyípadà .  3 Ìṣòro Dé Bá Àwọn Ọgbà Ẹwọn  4 Àbí Ohun Táa Pè Lójútùú Ló Ń Dá Kún Ìṣòro ?  8 Ṣé ó Ṣeé Ṣe  Lóòótọ Láti Yí Àwọn Ọdaràn Padà ?  11 Ilẹ Soviet Gbógun Ti Ìsìn  12 Ìsìn Tí Ilẹ Soviet Dojú Àtakò Kọ  17 Bí Ìsìn Ṣe Jàjàyè  21 Kí Ló Ń dúró De Ìsìn Lọjọ Iwájú ?  27 Wọn Ń Lo Abala  Wíwo Ayé  Ní Ilé Ẹkọ  30 Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Tó Wáyé Nígbà Ìjọba Násì Ṣé Ó Ṣì Tún Lè Ṣẹlẹ ?  32  Ó Ń kọni Lẹkọọ , Ó Ń pèsè Ìsọfúnni   Èé Ṣe Tó Fi Yẹ Kí N Sún Mọ Àwọn Òbí Mi Àgbà ? 24  Wọn sábàá máa ń pa àwọn obí àgbà tì .  Ìdí wo ló fi ṣe pàtàkì pé kí á kà wọn sí ?  Ṣé Ọlọrun Ẹyà Júù Ni Jèhófà ?  28   Báwo la ṣe mọ pé Ọlọrun èèyàn gbogbo orílẹ - èdè ni Jèhófà jẹ ?  Ìṣòro Dé Bá Àwọn Ọgbà Ẹwọn   Kíkọ ọgbà ẹwọn sí i láti yanjú ìṣòro ìwà ọdaràn wulẹ dà bíi kíkọ itẹ òkú sí i láti kápá àìsàn gbẹmígbẹmí .   ROBERT GANGI , ÒGBÓǸKANGÍ NÍNÚ ÈTÒ ÌYÍWÀPADÀ .  NÍNÚ ayé kan tí a ti máa ń fi àdàpè ọrọ bàṣírí àwọn nǹkan tá ò nífẹẹ sí yìí , ńṣe làwọn èèyàn máa ń lo àdàpè ọrọ fún  ọgbà ẹwọn  nítorí pé nǹkan ìtìjú ni .  Ó tẹ àwọn èèyàn kan lọrùn láti pè é ní  ọgbà ìyínipadà  níbi tí wọn ti ń  kọni ní iṣẹ ọwọ  àti  iṣẹ tó lè ṣe gbogbo èèyàn láǹfààní .   Orúkọ àdàpè tẹ àwọn kan lọrùn ju kí wọn pè é ní  ẹlẹwọn  lọ .  Àmọ bóo bá baralẹ wò ó dáadáa , wàá rí i pé ìṣòro ńlá ti dé bá àwọn ọgbà ẹwọn báyìí , irú bí ìgasókè nínú owó tí wọn fi ń bójú tó àwọn ọdaràn àti àbájáde ìfinisẹwọn èyí tó ti wá yàtọ pátápátá sí ohun tí wọn torí ẹ fi àwọn èèyàn sẹwọn .  Àwọn kan tiẹ sọ pé àwọn ọgbà ẹwọn kò múná dóko mọ .  Wọn kíyè sí i pé pẹlú bí iye àwọn ẹlẹwọn kárí ayé ṣe ròkè kọjá mílíọnù mẹjọ , ìwà ọdaràn ní ọpọ orílẹ - èdè kò torí ẹ lọọlẹ .  Kò tán síbẹ o , pẹlú pé àwọn oògùn tí kò bófin mu ló sọ èyí tó pọ jù lára àwọn ẹlẹwọn dèrò ẹwọn , oògùn olóró ṣì pọ bí eléèmọ káàkiri , èyí sì ń kópayà báni .  Síbẹsíbẹ , tàgbà tèwe ló gbà pé ìfinisẹwọn ni ọnà ìfìyà jẹni tó tọ .  Bí wọn bá ju ọdaràn kan sẹwọn , wọn ti gbà pé ìyà tó tọ sí i ló ń jẹ yẹn .  Akọròyìn kan ṣàpèjúwe ìtara fífi àwọn ọdaràn sẹwọn , ó pè é ní  ẹmí ẹ - gbé - wọn - jù - sẹwọn .   Ìdí mẹrin pàtàkì ni wọn fi ń kó àwọn arúfin sẹwọn :  1  láti fìyà jẹ àwọn ọdaràn ,  2  láti dáàbò bo àwùjọ ,  3  láti má ṣe jẹ kí ìwà ọdaràn ṣẹlẹ lọjọ iwájú , àti  4  láti yí àwọn ọdaràn padà , ní kíkọ wọn láti ṣègbọràn sófin kí wọn sì tẹpá mọṣẹ bí wọn bá jáde lẹwọn .  Ẹ jẹ ká wò ó bóyá àwọn ọgbà ẹwọn ń kẹsẹ járí nínú àwọn nǹkan wọnyí .  Àbí Ohun Táa Pè Lójútùú Ló Ń Dá Kún Ìṣòro ?   Títàbùkù àwọn ẹlẹwọn àti ṣíṣe wọn níṣekúṣe kọ ló máa mú kí wọn di ọmọlúwàbí bí wọn bá jáde lẹwọn .   ỌRỌ OLÓÒTÚ NÍNÚ ÌWÉ ÌRÒYÌN THE ATLANTA CONSTITUTION .  ÌKÁLỌWỌKÒ ni ọgbà ẹwọn wà fún  fúngbà díẹ sì ni .  Bí wọn bá dá ẹlẹwọn kan sílẹ , ṣé lóòótọ ló ti jìyà ìwà ọdaràn tó hù ?  Àwọn tó ṣe lọṣẹ tàbí àwọn èèyàn wọn ńkọ ?  Nígbà tí wọn dá ẹni tó pa ọmọ rẹ ọlọdún mẹrìndínlógún sílẹ lẹyìn tó ṣẹwọn ọdún mẹta péré , Rita , ìyá ọmọ náà sọ fún tẹwọndé náà pé ,  Èmi ni ìyá ọmọ tóo pa .  Jọọ fara balẹ kóo sì rò ó wò ná .  Ṣóo mọ bọràn ọhún ṣe rí lára mi ?   Bí ọràn Rita ṣe fi hàn , ìbànújẹ ṣì máa ń wà lọkàn àwọn èèyàn fún ọpọ àkókò lẹyìn tí ilé ẹjọ ti parí ẹjọ táwọn ìwé ìròyìn sì ti gbàgbé ọrọ náà .  Kì í ṣe kìkì àwọn tí ìwà ọdaràn ti pa lára nìkan lọràn yìí kàn o , ó tún kan gbogbo èèyàn .  Ó ṣe tán , yálà ẹlẹwọn kan ti yí padà tàbí pé ńṣe ló túbọ dìdàkudà lọgbà ẹwọn lè nípa lórí ìbàlẹ ọkàn rẹ kódà ó lè nípa lórí ààbò rẹ pàápàá .  Ọgbà Ẹwọn Di Ibi Táwọn Ọdaràn Ti Ń Gbokùn  Ọgbà ẹwọn kì í fìgbà gbogbo yí ìwà àwọn ọdaràn padà pátápátá .  Jill Smolowe kọ ọ nínú ìwé ìròyìn Time pé :  Bí wọn bá ń run owó lórí kíkọ ọgbà ẹwọn púpọ sí i dípò tí wọn ì bá fi tún orúkọ búburú tí ẹlẹwọn ti ṣe fún ara rẹ ṣe , ọpọ ìgbà lèyí máa yọrí sí ìwà ipá púpọ sí i  tó tiẹ tún burú jáì pàápàá .   Peter ,  tó ti lo ọdún mẹrìnlá lọgbà ẹwọn kín ọrọ yẹn lẹyìn .  Ó sọ pé :  Ọpọ lára àwọn ẹlẹwọn ẹgbẹ mi ló jẹ pé ìwà ọdaràn pẹẹpẹẹpẹ ni wọn fi bẹrẹ , wọn wá jingíri dórí kí wọn máa jí ohun ìní , tí wọn sì wá gboyè nínú híhu àwọn ìwà ọdaràn tó burú jáì sáwọn èèyàn .  Lójú wọn , ńṣe ni ọgbà ẹwọn dà bí ilé ẹkọ òwò .  Tí wọn bá fi máa jáde , wọn á ti di ògbóǹkangí nínú ìwà búburú .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn ọgbà ẹwọn lè mú àwọn ọdaràn kúrò ládùúgbò fúngbà díẹ , ó dà bí pé kò sí ohun tí wọn lè ṣe láti mú ìwà ọdaràn kúrò fún ìgbà pípẹ .  Àwọn ọmọdékùnrin àtàwọn tó ti dàgbà díẹ nígboro ìlú ńlá máa ń wo lílọ sẹwọn bí ohun kan tó ń sọ èèyàn di ọkùnrin .  Lọpọ ìgbà ni wọn á wá di kúrá nínú ìwà ọdaràn .  Larry tó jẹ pé bí wọn ti ń tú u sílẹ ni wọn tún ń gbé e jù sẹwọn fún ìgbà púpọ nínú ìgbésí ayé rẹ sọ pé :  Ọgbà ẹwọn kò yí èèyàn padà rárá .  Báwọn èèyàn yìí bá kúrò lọgbà ẹwọn , ohun kan náà tí wọn torí ẹ dèrò ẹwọn ni wọn á tún mú ṣe .   Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , àádọta nínú ọgọrùn - ún ìwà ọdaràn tó burú gan an ló jẹ nǹkan bí ìdá márùn ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ọdaràn tó ti fẹwọn jura rí ló hù wọn tí wọn á sì tún padà sẹwọn .  Ìwé ìròyìn Time sọ pé :  Nígbà tọwọ àwọn ẹlẹwọn bá dilẹ , wọn á máa ronú bí wọn ṣe lè túbọ jáfáfá sí i nínú ìwà ibi , bẹẹ ni wọn á tún kọ oríṣiríṣi ọgbọn ẹwẹ tí wọn á máa lò láti hùwà ọdaràn nígbà tí wọn bá jáde lẹwọn .   Kì í ṣe Orílẹ - Èdè Amẹríkà nìkan lọràn ti rí bẹẹ o .  John Vatis , tó jẹ oníṣègùn ní ọgbà ẹwọn àwọn ológun ní Gíríìsì sọ pé :  Àwọn ọgbà ẹwọn wa ti dọgá nínú kíkọ àwọn èèyàn láti di eléwu , oníwà ipá , àti ẹni tó ń mú àwọn èèyàn bínú .  Nígbà tí wọn bá dá àwọn ẹlẹwọn sílẹ , ọpọ jù lọ wọn ló máa ń fẹ  gbẹsan  ohun tó ṣẹlẹ sí wọn lára àwọn èèyàn .   Iye Tó Ń Ná Àwùjọ  Ìṣòro ọgbà ẹwọn kan ìṣúnná owó tìẹ náà .  Wọn fojú díwọn rẹ pé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , bí àpẹẹrẹ , àwọn tó ń sanwó orí ń ná nǹkan bí ẹgbẹrún mọkànlélógún dọlà sórí ẹlẹwọn kọọkan lọdọọdún .  Àwọn ẹlẹwọn tí wọn ti lé lọgọta ọdún lè ná ìlọpo mẹta iye yẹn .  Àwọn ohun mìíràn wà tí kò jẹ káwọn èèyàn tún fi bẹẹ fọkàn tán ọnà ìfìyà jẹ àwọn ọdaràn mọ lọpọ orílẹ - èdè .  Àwọn èèyàn ń ṣàníyàn nípa bí wọn ṣe máa ń dá àwọn ẹlẹwọn sílẹ láìtọjọ táwọn ọdaràn mìíràn kò tiẹ ní lọ sẹwọn rárá bí amòfin kan bá ti lè fi ọgbọn àlùmọkọrọyí dojú ọrọ náà dé .  Àwọn ọdaràn tí wọn dá sílẹ yìí tún lè lọ ṣe àwọn èèyàn kan náà lọṣẹ táwọn yẹn sì lè máà láǹfààní láti pẹjọ .  Àwọn Èèyàn Túbọ Ń Ṣàníyàn  Àwọn kan kò tún fi bẹẹ nígbẹkẹlẹ nínú ètò ọgbà ẹwọn mọ nítorí ìwà tí kò yẹ ọmọ èèyàn tí wọn ń hù sáwọn ẹlẹwọn , gẹgẹ bí àpótí tó wà nínú àpilẹkọ yìí ti ṣàlàyé .  Ó ṣòro fún àwọn ẹlẹwọn tí wọn ti hùwà àìdáa sí lọgbà ẹwọn láti yí ìwà wọn padà .  Láfikún sí i , ọpọ ẹgbẹ ajàfẹtọọ ọmọnìyàn ló ti ń kọminú nípa bí iye mẹńbà àwọn àwùjọ tí kò gbajúmọ tí wọn rí lọgbà ẹwọn ṣe pọ tó .  Wọn béèrè bóyá ó kàn ṣẹlẹ bẹẹ ni tàbí ọrọ kẹlẹyàmẹyà ló fà á .  Ìròyìn kan tí àjọ akọrọyìn Associated Press kọ lọdún 1998 pe àfiyèsí sí ìṣòro àwọn ẹlẹwọn tẹlẹrí kan ní Ọgbà Ẹwọn Holmesburg tó wà ní Pennsylvania , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , pé kí wọn fún àwọn ní owó gbà - máà - bínú nítorí pé wọn ti lo àwọn nílò ẹranko , tí wọn fi àwọn ṣe ìwádìí oníkẹmíkà nígbà táwọn wà lẹwọn .  Dídè tí wọn ń dè àwọn ẹlẹwọn mọra wọn tí wọn tún bẹrẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà yìí ńkọ o ?  Àjọ Adáríjini Lágbàáyé sọ pé :  Àwọn tí wọn ń dè pa pọ náà ní láti ṣiṣẹ , lọpọ ìgbà fún wákàtí mẹwàá sí méjìlá nínú oòrùn ganrín - ganrín , tí wọn á kàn fún wọn láyè díẹ láti mu omi , àti wákàtí kan fún oúnjẹ ọsán . . . .  Ohun kan ṣoṣo tí wọn ń lò bí ilé ìyàgbẹ ni póò kékeré kan tí wọn gbé sẹgbẹẹ pákó tí wọn fi dí gàgá iyàrá náà .  Orí ìdè làwọn ẹlẹwọn yìí máa wà nígbà tí wọn bá ń lò ó .  Bí póò kékeré yìí kò bá sì sí lárọọwọtó , wọn á ní kí wọn lóṣòó sí gbangba ìta .   Òótọ ni pé kì í ṣe gbogbo ọgbà ẹwọn lọràn ti rí bẹẹ .  Àmọ ṣá , àtúbọtán ṣíṣe wọn níṣekúṣe yìí kì í dára , àtàwọn ẹlẹwọn , àtàwọn tó ṣe wọn níṣekúṣe ló máa fara kááṣá rẹ .  Ṣé Ó Tiẹ Ń Ṣe Àwùjọ Láǹfààní ?  Ọkàn àwọn èèyàn máa ń balẹ tí wọn bá ti ju àwọn ọdaràn paraku sẹwọn .  Ọtọ sì lohun tó mú káwọn mìíràn nífẹẹ sí ọgbà ẹwọn .  Nígbà tí wọn fẹ ti ọgbà ẹwọn kan tó wà ní ìlú Cooma ní Ọsirélíà pa , àwọn èèyàn fárí gá .  Kí ló dé ?  Ìdí ni pé ọgbà ẹwọn náà jẹ káwọn ará àdúgbò náà tí ètò ọrọ ajé wọn ò ṣe dáadáa ríṣẹ ṣe .  Lẹnu àìpẹ yìí , àwọn ìjọba kan ti ta àwọn ọgbà ẹwọn wọn fún ilé iṣẹ aládàáni láti dín ìnáwó kù .  Ó ṣeni láàánú pé àwọn ẹlẹwọn púpọ sí i àti iye ọdún púpọ sí i tí wọn fi ń ṣẹwọn ti wá di ọràn ìṣòwò .  Nípa báyìí , ìdájọ ti dàpọ mọ ìṣòwò .  Bí a bá sọ ọ lọ , táa sọ ọ bọ , ògidì ìbéèrè náà ṣì wà níbẹ pé : Ṣé ọgbà ẹwọn máa ń yí àwọn ọdaràn padà ?  Bó tilẹ jẹ pé rárá o ni ìdáhùn sábàá máa ń jẹ , ó lè yà ọ lẹnu láti mọ pé a ti ran àwọn ẹlẹwọn kan lọwọ wọn sì ti yí padà .  Ẹ jẹ ká wo bó ṣe rí bẹẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé    A ti yí orúkọ àwọn kan nínú àpilẹkọ yìí padà .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6 , 7   Wíwo Ohun Tó Ń Ṣẹlẹ Lọgbà Ẹwọn Ní Ṣókí  ÀPỌJÙ ÈRÒ : Ìṣòro àwọn ọgbà ẹwọn ní ilẹ Gẹẹsì ni àpọjù èrò to ré kọjá ààlà , èyí kò sì kúkú yani lẹnu !  Orílẹ - èdè yẹn ló wà ní ipò kejì nínú àwọn tí wọn ní ìpín ẹlẹwọn tó pọ jù lọ ní gbogbo Ìwọ Oòrùn Yúróòpù .  Nínú ọkẹ márùn - ún  100 , 000  àwọn èèyàn ibẹ , márùnlélọgọfà  125  jẹ ẹlẹwọn .  Ní Brazil , wọn kọ ọgbà ẹwọn tó tóbi jù lọ ní São Paulo láti gba ẹẹdẹgbẹta ẹlẹwọn .  Dípò iye yìí , ẹgbàata ẹlẹwọn ló wà nínú rẹ .  Ní Rọṣíà , àádọrùn - ún sí àádọfà ẹlẹwọn ló ń wà nibi tó yẹ kí ẹlẹwọn méjìdínlọgbọn wà .  Ìṣòro yìí ti wá le débi pé ńṣe làwọn ẹlẹwọn ń pín oorun sùn .  Ní orílẹ - èdè Éṣíà kan , wọn há àwọn ẹlẹwọn mẹtàlá tàbí mẹrìnlá mọ inú iyàrá kan tí kò ju ṣókótó lọ .  Ní báyìí ná , ohun táwọn aláṣẹ ṣe ní Ìwọ Oòrùn Ọsirélíà láti kápá àìsí àyè tó fẹ tó ni fífi àwọn ẹlẹwọn sínú àpótí ìkẹrùránṣẹ onírin .  ÌWÀ IPÁ : Ìwé ìròyìn èdè Jámánì náà , Der Spiegel , sọ pé láwọn ọgbà ẹwọn Jámánì , àwọn ẹlẹwọn tí wọn rorò máa ń para wọn , wọn sì tún máa ń fìyà jẹ ara wọn nítorí  ogun táwọn tó ń figa - gbága nítorí òwò ọtí líle , oògùn apanilọbọlọ , ìbálòpọ , àti ìyánilówó èlé  ń jà .  Wàhálà ẹyà tún ń súnná sí ìwà ipá lọgbà ẹwọn .  Ìwé ìròyìn Der Spiegel sọ pé :  Èdè àìyedè àti àìgbọra ẹni yé tó ń yọrí sí ìwà ipá kò lè ṣe kó máà wáyé nítorí pé orílẹ - èdè méjìléláàádọrin ọtọọtọ làwọn ẹlẹwọn yìí ti wá .   Ní ọgbà ẹwọn kan níhà Gúúsù Amẹríkà , àwọn òṣìṣẹ ibẹ sọ pé ní ìpíndọgba , ẹlẹwọn méjìlá ló ń ríkú he lóṣooṣù .  Ìwé ìròyìn Ficial Times ti London sọ pé :  Àwọn ẹlẹwọn sọ pé iye náà fi ìlọpo méjì jù bẹẹ lọ .   FÍFIPÁBÁNI - LÒPỌ : Ìwé ìròyìn The New York Times sọ nínú àpilẹkọ náà  Wàhálà Ìfipábáni - Lòpọ Lọgbà Ẹwọn  pé , wọn fojú díwọn ẹ pé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ,  ohun tó lé ní ẹgbàá márùnlélógóje  290,000  ọkùnrin ni wọn ń fipá bá lòpọ lọgbà ẹwọn lọdọọdún .   Ìròyìn náà ń bá a lọ pé :  Ìrírí ajámọláyà ti ìbálòpọ oníwà ipá yìí kọjá ohun tó ń ṣẹlẹ lẹẹkan péré , ó ti di ojoojúmọ .   Ètò àjọ kan díwọn rẹ pé ní àwọn ọgbà ẹwọn Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ọkẹ mẹta  60,000  ìfipábáni - lòpọ ló ń ṣẹlẹ lójoojúmọ .  ÌLERA ÀTI ÌMỌTÓTÓ : Àkọsílẹ wà fún títàn tí àwọn àrùn tí ń ranni nípasẹ ìbálòpọ ń tàn kálẹ láàárín àwọn tó wà lẹwọn .  Ikọ ẹgbẹ láàárín àwọn ẹlẹwọn ní Rọṣíà àtàwọn orílẹ - èdè kan ní Áfíríkà ti di èyí tí gbogbo ayé mọ àti bí wọn kò ṣe kọbi ara sí ìtọjú ìṣègùn , ìmọtótó , àti oúnjẹ ní ọpọ ọgbà ẹwọn káàkiri ayé .   Àwòrán   Ọgbà ẹwọn kan tó kún àkúnya ní São Paulo , Brazil   Credit Line   Fọtò AP  Dario Lopez - Mills   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4 , 5   Ọgbà ẹwọn ńlá La Santé ní Paris , ilẹ Faransé   Credit Line   Fọtò AP  Francois Mori   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Àwọn obìnrin lọgbà ẹwọn ní Managua , Nicaragua   Credit Line   Fọtò AP  Javier Galeano  Ṣé ó Ṣeé Ṣe  Lóòótọ Láti Yí Àwọn Ọdaràn Padà ?   Kò sẹni tó lè fi ọranyàn mú ẹlòmíràn yí padà .  Ó gbọdọ wá látinú onítọhún fúnra rẹ kí ó sì fẹ yí padà .   VIVIEN STERN , A SIN AGA THE FUTURE  IMPRISONMENT IN THE WORLD .  KÓKÓ pàtàkì kan tó lè mú káwọn ẹlẹwọn yí padà lóòótọ dá lórí ẹkọ àti yíyí ìwà òun èrò padà .  Ó dájú hán - ún pé àwọn kan wà tí wọn ń ṣakitiyan tọkàntọkàn láti kọ àwọn ẹlẹwọn lẹkọọ kí wọn sì tún ràn wọn lọwọ .  Ọpọ ẹlẹwọn ló mọrírì iṣẹ aláǹfààní táwọn èèyàn náà ń ṣe .  Àwọn èèyàn kan á sọ pé ọgbà ẹwọn látòkèdélẹ ti kọjá àtúnṣe pé kò fi bẹẹ ṣeé ṣe fún àwọn ẹlẹwọn láti yí padà nírú àyíká bẹẹ .  Bó tilẹ jẹ pé òótọ ni pé ìfinisẹwọn nìkan kò ní kéèyàn bẹrẹ sí hùwà tó dáa , àwọn ìtọni Bíbélì ti ran àwọn kan lọwọ láti yí ìgbésí ayé wọn padà .  Èyí fi hàn pé ó ṣeé ṣe káwọn kan yí ìwà wọn padà .  Pẹlú ìrànlọwọ Bíbélì , àwọn ẹlẹwọn kan lónìí ń ṣe àwọn ìyípadà tó ń mú kí wọn ronú kí wọn sì hùwà lọnà tó dáa .  Báwo ?  Nípa ṣíṣègbọràn sí àṣẹ Bíbélì tó sọ pé :  Ẹ jáwọ nínú dídáṣà ní àfarawé ètò àwọn nǹkan yìí , ṣùgbọn ẹ para dà nípa yíyí èrò inú yín padà , kí ẹ lè ṣàwárí fúnra yín ìfẹ Ọlọrun tí ó dára , tí ó ṣe ìtẹwọgbà , tí ó sì pé .   Báwo ni wọn ṣe ń ṣe èyí ?  Ipa Tí Bíbélì Ń Kó  Ọpọ èèyàn ronú pé ìsìn lè kó ipa ribiribi nínú ríran àwọn ẹlẹwọn lọwọ láti ronú pìwà dà àwọn nǹkan tí wọn ṣe .  Lóòótọ , ìṣòro kan tó wà níbẹ ni pé ìyípadà èyíkéyìí tí ẹlẹwọn kan bá ṣe lọgbà ẹwọn lè pòórá ní gbàrà tí wọn bá dá a sílẹ .  Ẹlẹwọn kan sọ ọ lọnà yìí pé :  Ọpọ èèyàn ló ń sọ pé àwọn ti gba Kristi sáyé àwọn lọgbà ẹwọn , àmọ bí wọn bá ti dá wọn sílẹ báyìí , kò sóhun tó ń jẹ bẹẹ mọ !   Ìrírí ti fi hàn pé inú lọhùn - ún ni ojúlówó ìyípadà ti gbọdọ wá  látinú èrò àti ọkàn ẹlẹwọn náà ni ìyípadà tòótọ ti gbọdọ wá , ó sì gbọdọ jẹ lórí ìpìlẹ ìfitọkàntọkàn ronú pìwà dà .  Ìtòlẹsẹẹsẹ ẹkọ Bíbélì lè ran ẹnì kan lọwọ láti kọ nípa ojú tí Ọlọrun fi ń wo ìwà ibi àti ìdí tí kò fi dára .  Èyí lè fún un ní ìdí lílágbára tí kò fi ní í fẹ máa bá híhu irú ìwà bẹẹ nìṣó .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe irú ìtòlẹsẹẹsẹ ẹkọ Bíbélì bẹẹ ní ọpọ ọgbà ẹwọn káàkiri ayé , àbájáde rẹ sì ń yani lẹnu .   Wo ojú ìwé kẹwàá  Ẹlẹwọn kan sọ pé :  Wọn ti ràn wá lọwọ láti rí ohun tí Bíbélì sọ nípa ète ìgbésí ayé àti àwọn ìbùkún tó wà fún ìran ènìyàn lọjọ ọla .   Ó fi kún un pé :  Ẹkọ ọhún kẹjẹgbẹ !   Ẹlẹwọn mìíràn sọ pé :  Orí ìmọràn Ọlọrun là ń gbé ìpinnu táa bá ṣe kà . . . .  Àwa náà rí i pé a ti yí padà .  A mọ àwọn nǹkan tó yẹ kó ṣáájú nínú ìgbésí ayé .   Àmọ ṣá o , kì í ṣe inú ọgbà ẹwọn nìkan ni ìyípadà yẹn mọ sí .  Mímú àwọn nǹkan tó ń mú kí ọgbà ẹwọn di kòṣeémáàní kúrò ni ojútùú tòótọ sí àwọn ìṣòro ọgbà ẹwọn .  Ọkan lára àwọn òtítọ inú Bíbélì tó ti mú kí ọpọ ẹlẹwọn ronú wà nínú ìlérí Ọlọrun tó sọ pé :  Àwọn aṣebi ni a óò ké kúrò . . .  Àwọn olódodo ni yóò ni ilẹ ayé , wọn yóò sì máa gbé títí láé lórí rẹ .   Sáàmù 37 : 9 , 29 .  Nígbà tíyẹn bá rí bẹẹ , ìjọba kan tí kò lábàwọn , tó nífẹẹ tí kò sì gba gbẹrẹ , ìyẹn Ìjọba ọrun ti Ọlọrun lábẹ Kristi  ìjọba tí a kọ àwọn Kristẹni láti gbàdúrà fún ni yóò mú kí ìlànà Ọlọrun tó dára jù lọ fẹsẹ múlẹ .  Nínú ayé tuntun yẹn , gbogbo àwọn tó bá wà níbẹ ló máa yí padà nípa kíkẹkọọ àwọn òfin Ọlọrun tó dára jù lọ .  Nígbà náà ni ohun tí kò tíì ṣẹlẹ rí náà pé  ilẹ ayé yóò kún fún ìmọ Jèhófà bí omi ti bo òkun ,  yóò ní ìmúṣẹ .  Kí ni yóò wá tibẹ jáde ?  Àwọn olùgbé inú ayé tuntun náà tí wọn jẹ olùpa òfin mọ á wá  rí inú dídùn kíkọyọyọ nínú ọpọ yanturu àlàáfíà .   Sáàmù 37 : 11 .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Jíjẹ Kí Àwọn Ẹlẹwọn Rí Ìmọlẹ Ayọ  Ó ti lé lógún ọdún táwọn òjíṣẹ olùyọǹda ara ẹni ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ń ṣe ìtòlẹsẹẹsẹ ìkẹkọọ tó kẹsẹ járí tí a gbé karí Bíbélì ní ọgbà ẹwọn ìjọba àpapọ ní Atlanta , Georgia , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Àwọn ẹlẹwọn tó lé ní ogójì ni a ti ràn lọwọ láti di òjíṣẹ Ẹlẹrìí Jèhófà tó ti ṣèrìbọmi láàárín àkókò náà , àwọn tó sì ti jàǹfààní látinú ìkẹkọọ Bíbélì déédéé lé ní àádọrùn - ún .  Láìpẹ yìí ni Jí !  bá àwọn olùkọ bíi mélòó kan tí wọn ti yọọda ara wọn láti fi Bíbélì kọni nínú ọgbà ẹwọn yẹn sọrọ .   Èé ṣe tí ẹkọ Bíbélì fi gbéṣẹ gan an ní mímú kí àwọn ẹlẹwọn kan yí ìgbésí ayé wọn padà ?  David : Wọn kò fi ìfẹ hàn sí ọpọ àwọn ẹlẹwọn rí , kódà nígbà tí wọn wà lọmọdé .  Nígbà tí wọn wá mọ pé Ọlọrun nífẹẹ àwọn tí wọn sì sọ gbogbo nǹkan tó wà lọkàn wọn jáde fún un nínú àdúrà tí ó sì dáhùn àwọn àdúrà wọn , ó wá di ẹni gidi kan sí wọn .  Ọkàn wọn sún wọn láti nífẹẹ rẹ .  Ray : Wọn bá ọkan lára àwọn ẹlẹwọn tí mo bá ṣe ìkẹkọọ ṣèṣekúṣe nígbà tó wà lọmọdé .  Nígbà tí mo béèrè pé kí ló mú un nífẹẹ Jèhófà , ó dáhùn pé béèyàn bá kẹkọọ òtítọ Bíbélì , onítọhún á rí i pé Jèhófà lóye òun gidigidi .  Èyí ló mú kó fẹ láti kẹkọọ sí i nípa àkópọ ìwà Ọlọrun onífẹẹ náà .   Àwọn kan sọ pé kí àkókò táwọn ẹlẹwọn máa lò lọgbà ẹwọn lè dín kù tàbí kí àkókò lè fi tètè kọjá lọ ni wọn ṣe máa ń jára mọ ọrọ ẹsìn .  Kí ni ìrírí rẹ ti fi hàn ?  Fred : Bí àwọn ẹlẹwọn bá wá sí àwọn ìkẹkọọ wa , a kì í gbìyànjú láti kó sí wọn lórí .  Ká kàn ti kẹkọọ Bíbélì pẹlú wọn ni .  Kò sì pẹ táwọn náà fi mọ pé ẹkọ nípa Bíbélì la wá kọ wọn , pé gbogbo ohun táa ń ṣe kò jùyẹn lọ .  Àwọn ẹlẹwọn kan ti wá bá mi pé kí n ran àwọn lọwọ nípa ẹjọ wọn ní kóòtù .  N kì í bá wọn sọrọ nípa èyí .  Nípa bẹẹ , àwọn tó bá ń pésẹ pẹlú àwùjọ tó ń kẹkọọ tí wọn sì ń wá déédéé fún sáà kan fi hàn pé lóòótọ làwọn fẹ mọ ohun tí Bíbélì wí .  Nick : Ohun kan tí mo kíyè sí ni àwọn ìyípadà táwọn ẹlẹwọn kan ṣe nígbà tí wọn wà lẹwọn .  Lára wọn ti di òjíṣẹ tó tí ṣèrìbọmi , ojú wọn sì ti rí màbo lọwọ àwọn ẹlẹwọn tó kù .  Ó ni wọn lára gidigidi .  Ká sọ pé Bíbélì kò tí ì yí ọkàn wọn padà ni , wọn kò ní lè jẹ olóòótọ lábẹ àwọn ipò wọnyẹn .  Israel : Táa bá wò wọn lápapọ , èèyàn tó fẹ láti kẹkọọ nípa Jèhófà ni wọn , ọnà tí wọn sì ń gbà fi hàn ń wúni lórí .  O lè rí i pé ó tọkàn wọn wá .  Joe : Àwọn tó di Kristẹni tòótọ ti wá lóye ohun tó mú kí ìgbésí ayé wọn wọ .  Wọn sì ti tún mọ pé ìrètí wà láti ṣàtúnṣe , ìyẹn ni pé ìrètí ń bẹ fún wọn .  Ní báyìí wọn lè fi tọkàntọkàn wọnà fún ìmúṣẹ ìlérí Jèhófà fún ọjọ iwájú .   Kí ló dé tí ọgbà ẹwọn nìkan kò fi lè yí àwọn ọdaràn padà ?  Joe : Ète ọgbà ẹwọn kì í ṣe láti yí àwọn ọdaràn padà bí kò ṣe láti kó wọn kúrò láàárín àwùjọ .  Bí wọn ṣe ń ṣe àwọn ẹlẹwọn lọgbà ẹwọn gan an ni olórí ìṣòro ọhún .  Henry : Kò ṣeé ṣe fún ọgbà ẹwọn láti yí ọkàn àwọn ọdaràn padà .  Èyí tó pọ jù lọ lára àwọn èèyàn yìí ló tún máa hùwà ọdaràn bí wọn bá kúrò lẹwọn .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Ọpọ àwọn ẹlẹwọn la ti ràn lọwọ láti kẹkọọ òtítọ Bíbélì  Wọn Ń Lo Abala  Wíwo Ayé  Ní Ilé Ẹkọ  EDELMIRA , ọmọbìnrin ọlọdún mẹẹẹdógún kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà lo ìwé ìròyìn Jí !  lọnà tó gbéṣẹ nílé ẹkọ .  Nínú lẹtà rẹ sáwọn òǹṣèwé , ó kọ ọ pé :   Gbogbo ọjọ Friday la máa ń kọ ọrọ lórí ìṣẹlẹ lọọlọọ .  Mo ka Jí !  May 8 , 2000 mo sì sọ pé màá gbé ọrọ tèmi karí àkòrí náà ,  Ilé Iṣẹ Tábà Jẹwọ Pé Sìgá Mímu Ń Fa Àrùn Jẹjẹrẹ ,  èyí tó jáde nínú abala  Wíwo Ayé .   Mo kọ ọrọ nípa rẹ mo sì kà á fáwọn ọmọ kíláàsì .  Olùkọ àtàwọn akẹkọọ tẹtí bẹlẹjẹ .  Nígbà tí mo kà á tán , akẹkọọ ẹlẹgbẹ mi kan wá béèrè lọwọ mi níṣojú gbogbo ọmọ kíláàsì bóyá ó gbà mí lákòókò púpọ láti kó àwọn ọrọ tí mo kọ jọ .  Mo fún un ní Jí !  náà . Pẹlú ìháragàgà ló fi bẹrẹ sí kà á , ọmọkùnrin kan tó wà ní ìjọ wa sọ pé nígbà tóun rí ọmọbìnrin yìí ní kíláàsì mìíràn , ó ṣì ń ka ìwé náà .  Ní báyìí ọmọbìnrin náà sọ pé òun fẹ máa gba ìtẹjáde Jí !  àti èkejì rẹ Ilé Ìṣọ déédéé .   Ìrírí yìí jẹ kí ń máa yangàn pé mo jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ó kọ mi pé a ní ọpọlọpọ àǹfààní láti sọrọ nípa Jèhófà .   Edelmira parí lẹtà rẹ báyìí :  Mo kí i yín fún iṣẹ ribiribi tí ẹ ń ṣe láti pèsè àwọn ìwé ìròyìn wọnyí .  Ẹ jọwọ , ẹ má ṣe dáwọ títẹ abala  Wíwo Ayé  dúró o !   Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Tó Wáyé Nígbà Ìjọba Násì Ṣé Ó Ṣì Tún Lè Ṣẹlẹ ?  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ SWEDEN  NÍ January 26 sí 28 , 2000 , àwọn olórí Orílẹ - èdè àtàwọn aṣojú ìjọba méjìdínláàádọta kárí ayé kóra jọ sí olú ìlú ilẹ Sweden fún Àpérò Àgbáyé ti Stockholm Nípa Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Náà .  Àwọn ọrọ táwọn kan sọ látorí pèpéle fi hàn pé ẹrù ń ba àwọn aṣáájú ayé pé ètò ìjọba Nazi tún fẹ rú yọ .  Ehud Barak tó jẹ Olórí Ìjọba Ísírẹlì tẹlẹrí sọ pé :  Gbogbo ayé ni àpérò yìí ń bá sọrọ o , pé : Kò gbọdọ tún ṣẹlẹ mọ láé pé kí ẹnì kan , ní ibi yòówù kó wà lórí ilẹ ayé fàyè gba ìjọba láabi , ìṣìkàpànìyàn , àti kẹlẹyàmẹyà láàárín àwọn ènìyàn nítorí ẹsìn , ẹyà tàbí àwọ .   Kì Í Ṣàwọn Júù Nìkan Ló Ká Lára  Ọpọ èèyàn lágbàáyé ronú pé àwọn Júù nìkan ni  Ìpakúpa Rẹpẹtẹ  náà kàn .  Àmọ , ó tún kan àwọn mìíràn pẹlú .  Níbi ayẹyẹ ìrántí Ìpakúpa Rẹpẹtẹ àwọn Júù tí wọn kéde nílé lóko , èyí tó wáyé ní Sínágọgù Ńlá ti Stockholm nígbà àpérò náà , olórí ìjọba Sweden dábàá pé kí gbogbo wọn ṣèlérí pé wọn máa pèsè ìlàlóye nípa Ìpakúpa Rẹpẹtẹ náà fún gbogbo èèyàn láwọn ibi ìkówèésí káàkiri ayé .  Ó sọ pé :  Ẹ jẹ káwọn èèyàn mọ nípa bí wọn ṣe pa ẹyà Roma  àwọn Gypsy  run , bí wọn ṣe pa àwọn aláàbọ ara lọ ràì àti bí wọn ṣe ṣe inúnibíni sáwọn abẹyà - kannáà - lòpọ , àwọn tó yapa àtàwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí wọn sì ṣìkà pa wọn .   Ìjọba ilẹ Sweden ti ṣe ìwé kan tí wọn pe àkọlé rẹ ní Tell Ye Your Children lórí Ìpakúpa Rẹpẹtẹ náà , ọfẹ ni wọn pín in fún gbogbo agboolé táwọn ọmọ wà káàkiri orílẹ - èdè náà .  Ìtẹjáde yìí sọ pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  kọ láti búra pé àwọn máa ti Hitler àti ìjọba Násì ti Jámánì lẹyìn .  Irú kíkọ bẹẹ ṣàrà ọtọ nítorí ká ní wọn kàn fọwọ sí ìwé tó fi hàn pé wọn ti ìjọba yẹn lẹyìn ni , inúnibíni ọhún ì bá dópin  síbẹ ìwọnba díẹ ló ṣe bẹẹ .   Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Náà àti Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  Ní 1933 , nǹkan bí ẹgbẹrún mẹẹẹdọgbọn  25,000  àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló wà ní Jámánì .  Ẹgbẹẹgbẹrún lára wọn wà lára àwọn èèyàn tí wọn kọkọ jù sáwọn àgọ Násì àti ọgbà ẹwọn .  Gẹgẹ bíi Kristẹni , wọn jẹ káwọn èèyàn mọ pé kò sóhun tó kàn wọn kan oríṣiríṣi ìgbòkègbodò ìṣèlú àti ti ológun .  Wọn kò kókìkí Hitler .  Wọn kọ láti fara mọ èròǹgbà kẹlẹyàmẹyà ìjọba Násì wọn ò sì dára pọ mọ ètò òṣèlú àti ẹgbẹ ológun Hitler .  Nǹkan bí ẹgbẹrún méjì ló kú , nǹkan bí àádọta dín nírínwó lára àwọn wọnyí ni wọn yẹgi fún .  Kò tán síbẹ o , àwọn Ẹlẹrìí tó wà lẹwọn ran àwọn ẹlẹwọn bí i tiwọn lọwọ láti fara dà á , títí kan àwọn Júù àtàwọn mìíràn .  Wọn ṣe bẹẹ nípa gbígbin ìrètí tó wà nínú Bíbélì sí wọn lọkàn àti ṣíṣàjọpín ohunkóhun tí wọn bá ní pẹlú àwọn tára wọn ò yá àtàwọn tára wọn ò ṣe ṣámúṣámú , lọpọ ìgbà ni wọn ń fi gbogbo oúnjẹ tó kù lọwọ wọn tọrẹ .  Láàárín àwọn ọdún tí inúnibíni ìjọba Násì ṣẹṣẹ bẹrẹ , wọn dọgbọn fi àwọn ìsọfúnni ránṣẹ sáwọn àgbègbè tí kò sí lábẹ ìṣàkóso ìjọba Násì pé , àgọ ìṣẹniníṣẹẹ wà o , àwọn nǹkan báyìí - báyìí ló sì ń ṣẹlẹ níbẹ .  Látìgbà yẹn , wọn ti tẹ ọpọlọpọ àpilẹkọ lórí ìwà ìkà ìjọba Násì àti ìrírí àwọn tó là á já jáde nínú ìwé ìròyìn wọn Ilé Ìṣọ àti Jí ! tí wọn ń pín kárí ayé .  Ẹrí fi hàn pé àwọn tí wọn pésẹ síbi Àpérò Àgbáyé ti Stockholm nípa Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Náà ń kọminú pé ètò ìjọba Násì tún lè rú yọ .  Ọjọgbọn Yehuda Bauer tó jẹ olùdarí Ibùdó Ìwádìí Nípa Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Náà Lágbàáyé , èyí tó wà ní Ilé Ẹkọ Àwọn Júù Òde Òní ní Ísírẹlì sọ ọ báyìí pé :  Nítorí pé ó ti ṣẹlẹ lẹẹkan rí , ó tún lè ṣẹlẹ , kì í ṣe lọnà tó gbà ṣẹlẹ tẹlẹ , ó sì lè máà jẹ sáwọn èèyàn ti tẹlẹ , kì í ṣe àwọn tó fa ti tẹlẹ ló máa fà á , àmọ ó lè ṣẹlẹ sí ẹnikẹni , ẹnikẹni sì lè dá a sílẹ .  Irú rẹ kò ṣẹlẹ rí , àmọ èyí tó ṣẹlẹ ti wá di àpẹẹrẹ .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Àmì onígun mẹta aláwọ àlùkò ló fi àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà hàn yàtọ lọgbà ẹwọn   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30 , 31   Ìjọba Násì ló pa Julius Engelhardt , tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Brandenburg ní August 14 , 1944  Mẹta lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà gbọnà ilé lẹyìn tí wọn dá wọn sílẹ Sachsenhause lọdún 1945  Elsa Abt , Ẹlẹrìí kan tí wọn mú kúrò lọdọ ọmọ rẹ obìnrin kékeré tí wọn sì fi sẹwọn fún nǹkan bí ọdún mẹta   Credit Line   Nordrhein - West fälisches Hauptstaatsarchiv , Düsseldorf   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Àwọn Elẹrìí tí wọn rù ú là sọ ìtàn wọn sínú àwọn fídíò wọnyí  A Rìnrìn Àjò Lọ Sí Ọgbà Ẹranko Ní Gánà  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ GÁNÀ  BÍ ÒKÙNKÙN àti kùrukùru ti ń paradà tí ojúmọ ń mọ bọ , a fi pẹlẹpẹlẹ bẹrẹ ìrìn àjò wa ọlọgọrin kìlómítà lórí títí tí kò lọdà lọ sí Ọgbà Ìtura Mole Níhà Àríwá Gánà .  Koríko , igbó àtàwọn igi kúúkùùkú ló kún àyíká náà lọ salalu .  Lẹẹkọọkan , a ń kọjá ní àwọn abúlé kéékèèké tó láwọn ahéré tí wọn fi amọ kọ tí wọn sì fi koríko ṣe òrùlé wọn .  Ohun táa rí yàtọ pátápátá nígbà táa dé Damongo , ìlú kan tó wà ní àrọko tí àwọn èrò ń wọ lọ wọ bọ nínú rẹ , ó ní àwọn ṣọọbù , títì ọlọdà , àtàwọn ọkọ tó ń lọ tó ń bọ !  Àwọn ọmọdé tí wọn wọṣọ iléèwé aláwọ ìyeyè àti àwọ ilẹ ń lọ sí ilé ẹkọ .  Àwọn obìnrin tó wọṣọ oríṣiríṣi ru onírúurú ẹrù bí  igi ìdáná , oúnjẹ , àtàwọn nǹkan ìpọnmi tómi kúnnú wọn .  Àwọn ọkọ ayọkẹlẹ àtàwọn ẹrọ katakata ń han gan - anran , bẹẹ làwọn oníkẹkẹ náà ò láwọn ò sí níbẹ .  Ogún kìlómítà ṣì nibi táa ń lọ .  Lọgbà Ẹranko Mole  Níkẹyìn , a dé ọgbà ẹranko náà .  Níbàámu pẹlú ohun tí Zechariah tó mú wa káàkiri sọ , ọdún 1971 ni wọn dá Ọgbà Ẹranko Mole sílẹ , ó sì fẹ ní òjì lé lẹgbẹrìnlélógún  4,840  kìlómítà níbùú àti lóròó .  Àkọsílẹ tí wọn ṣe nípa ọgbà náà fi hàn pé ó ní irú ọwọ ẹranko afọmọlọmú mẹtàléláàádọrùn - ún , jomijòkè mẹsàn - án , àti afàyàfà mẹtàlélọgbọn .  Àwọn wọnyí ní nínú , kìnnìún , àmọtẹkùn , pẹnlẹpẹ , ológbò civet , erin , bongo , ẹfọn , ìmàdò , òtòlò , gìdìgìdì , genet , ìrá kùnnùgbá , mongoose , ìrò , oríṣiríṣi ọbọ , àgbáǹréré , òòrẹ , ọnì , àti ejò , títí kan òjòlá .  Yàtọ sáwọn yẹn , ó lé ní ọọdúnrún irú ọwọ ẹyẹ tí wọn ti rí níbẹ .  Báa ti ń fọwọ pa àwọn kòkòrò arebipa tó ń fò síwa lára nínú koríko tó gùn dórúnkún wa táa ń wọ lọ , kò pẹ táa fi dé tòsí àwọn ẹtu kan tó péjọ .  A ò kọkọ rí wọn , nítorí pé àwọ wọn ò yàtọ sí àyíká wọn .  Báa ṣe ń wò wọn làwọn náà tẹjú mọ wa roro , débi pé , a ò tiẹ wá mọ ẹni tó ń wora wọn nínú àwa àtàwọn .  Fọtò la ń yà lọwọ nígbà tí nǹkan kan fọnmú lọnà tí ń múni ta gìrì lápá ọtún wa .  Akọ òtòlò títóbi kan ló ń bínú pé a wá síbi ìkọkọ òun tó sì sá wọnú igbó tó wà níwájú wa .  Kò pẹ lẹyìn náà táa rí àwọn erin fàkìàfakia mẹrin kan lábẹ igi .  Wọn ń fi ọwọ ìjà wọn ya ẹka igi lulẹ tí wọn sì ń jẹ àwọn ọmùnú wọn .  A rìn sún mọ wọn , nígbà tó sì ku mítà mẹwàá péré ká dé ọdọ wọn , Zechariah ní a lè ya fọtò wọn .  Ó fọwọ gbá ìdí ìbọn rẹ , ìyẹn sì pariwo bí ìgbà téèyàn bá fi nǹkan lu páànù , èyí lé àwọn erin náà kúrò lábẹ igi yẹn a sì ráyè ya fọtò wọn dáadáa .  Ní tòsí ibẹ , àwọn erin náà rí ibi kan tí ẹrẹ wà ni wọn bá sọ ọ di omi ìwẹ .  Zechariah ṣàlàyé pé àwọ àwọn erin náà máa ń yí padà láti dúdú tó jẹ àwọ wọn gangan sí pupa tàbí àwọ ilẹ  ìyẹn sì sinmi lórí irú ẹrẹ tí wọn bá wẹ nínú ẹ .  A rìn síwájú díẹ a sì túbọ rí bí àyíká ilẹ ọgbà ẹranko náà ṣe rí dáadáa .  Àwọn igi bọn - ọn - ní àti igi ẹmi wà láàárín koríko ibẹ .  Nígbà táa ń padà bọ , a gba ibi táwọn erin yẹn gbà .  Wọn ṣì fi mítà díẹ jìnnà sí wa , àmọ ńṣe lèyí tó tóbi jù lọ nínú àwọn erin náà na etí rẹ wọnwọn tó múra ìjà , tó sì ń bọ lápá ọdọ wa .  Àbó fẹ jà ni ?  Zechariah sọ pé ká má mikàn o , àmọ lẹsẹ kan náà , ó gbé ìbọn rẹ kúrò léjìká ó sì mú wa gba ọnà míì tí kì í ṣe ibi táwọn erin náà gbà .  A ń rìn lọ , afinimọnà wa gbé ìbọn rẹ lọwọ , àwa náà gbé kámẹrà wa gbágbáágbá  táa ṣe tán láti lò ó .  Kò pẹ táa fi kúrò níbi tí erin náà ti lè rí wa .  Zechariah sọ fún wa pé èèyàn ò ṣàjèjì sáwọn erin inú ọgbà yìí àti pé àwọn kan tiẹ máa ń wá tòsí èèyàn .  Tó bá di pé àwọn afinimọnà ń rí àwọn erin náà déédéé , wọn máa ń fún wọn lórúkọ .  Wọn pe ọkan ní Oníkókó nítorí pé kókó ńlá kan wà lára rẹ .  Wọn sọ òmíràn ní Kògbérèégbè nítorí pé ó máa ń dẹrù ba àwọn arìnrìn - àjò afẹ .  A tún bá àwọn ìrò pàdé .  À ń wò wọn bí wọn ti ń rọ dirodiro lórí igi tàbí tí wọn ń sá kiri ilẹ .  Afinimọnà wa ní ká wo ìyá àwọn ìrò kan tó gbé ọmọ méjì dání , ó pọn ọkan sẹyìn ó sì gbé ìkan yòókù sí àyà .  Ó ní ìbejì ni wọn .  Ká sòótọ , àwọn ẹranko ìgbẹ táa ti rí lónìí kúrò ní díẹ .  Zechariah sọ fún wa pé téèyàn bá fẹ rí àwọn ẹranko ìgbẹ lásìkò ẹẹrùn , ìyẹn láàárín oṣù April sí June , kéèyàn sáà ti lọ dúró síbi táwọn ihò omi wà , nítorí pé àwọn ẹran náà á wá lọwọọwọ láti wá mu omi .  Ó tún sọ pé tó bá jẹ ọkọ arinkòtò - ringegele lèèyàn gbé lọ sínú igbó náà , èèyàn á tún rí ọpọ ẹranko mìíràn bí ẹfọn àti kìnnìún .  Àsìkò oúnjẹ ọsán ti tó báyìí .  Níbi táa ti ń jẹun lọwọ , ìrò ńlá kan jókòó sórí ibi pẹrẹsẹ kan lórí ọkọ akẹrù kékeré tó wà lẹgbẹẹ ọkọ ayọkẹlẹ wa ó sì ranjú mọ oúnjẹ mi láìbẹrù rárá .  Àwọn ìrò mìíràn tún kọjá , pẹlú àwọn ẹtu àti ìmàdò bíi mélòó kan , níkẹyìn erin mẹrin yọ lórí òkè kan nítòsí .  Ó jọ pé ibi táa wà yẹn fún wa láǹfààní láti ya fọtò àwọn ẹranko yìí !  Ní Àárín Ọjà  Àkókò táa lò ní Ọgbà Ẹranko Mole kò pọ rárá , la bá wa ọkọ wa lórí títì tí kò lọdà fún wákàtí méjì lọ sí Sawla , abúlé kan táwọn ẹyà Lobi tó jẹ àgbẹ ń gbé .  Àwọn obìnrin wọn ní àṣà yíyanilẹnu kan ti sísọ ètè wọn di ńlá .  Bó tilẹ jẹ pé lónìí , àṣà yẹn ti ń pòórá díẹdíẹ bí ọlàjú òde ìwòyí ti ń nípa lórí àwọn ọdọbìnrin , síbẹ , púpọ obìnrin ló ṣì gba ti kí ètè wọn tóbi .  Kódà , nǹkan ìwọsí ni wọn kà á sí pé kí ẹnì kan sọ fún obìnrin Lobi pé ètè ẹ kéré bíi tọkùnrin .  A dé abúlé kan a sì wọnú ọjà lọ .  Ẹka igi mẹta ni wọn fi ṣe àwọn àtíbàbà rẹ wọn sì fi koríko ṣe àwọn òrùlé rẹ .  Òyìnbó kan dúró sáàárín ọjà náà láàárín àwọn adúláwọ ọmọ Áfíríkà .  A sún mọ ọn , a sì wá rí i pé o ṣẹṣẹ dé síbí láti wá tú Bíbélì sí èdè Lobi ni .  Abúlé kan tó wà nítòsí ló ń gbé láàárín àwọn ẹyà Lobi kó lè mọ èdè wọn sọ dáadáa .  Ìyẹn rán mi létí Robert Moffat , tó bẹrẹ iṣẹ ìjíhìn láàárín àwọn èèyàn tó ń sọ èdè Tswana ní ìhà gúúsù Áfíríkà ní ọrúndún kọkàndínlógún tó sì túmọ Bíbélì sí èdè wọn .  Obìnrin àgbàlagbà kan tó jẹ ẹyà Lobi pẹlú ètè rẹ fífẹ jókòó lórí àga gbọọrọ kan lábẹ ọkan lára àwọn àtíbàbà ọjà náà .  Wọn ki àwọn igi pẹlẹbẹ funfun méjì tí ọkọọkan wọn tóbi tó èékánná àtàǹpàkò sínú ihò kan nínú ètè rẹ kọọkan .  Mo fẹ yà á ní fọtò , àmọ bí mo ṣe gbé kámẹrà mi sókè báyìí , ló bá yíjú síbòmíì .  Ọkan lára àwọn táa jọ ń lọ ló wá sọ fún mi pé àwọn ẹyà Lobi gbà gbọ pé tí ẹnì kan bá yà wọn ní fọtò , ó lè ṣe nǹkan tí kò dáa fún ọkàn wọn .  Báa ti ń padà sí Sawla níbi táa máa sùn sí , mo ronú nípa ọgbọn àti onírúurú nǹkan táa ti rí nínú ìṣẹdá Ọlọrun .  Ọgbọn ọnà tó fi dá àwọn ẹranko àtàwọn ènìyàn ga lọlá .  Ńṣe ló rí gẹlẹ bí onísáàmù náà ti kókìkí rẹ pé :  Àwọn iṣẹ rẹ mà pọ o , Jèhófà !  Gbogbo wọn ni o fi ọgbọn ṣe .  Ilẹ ayé kún fún àmújáde rẹ .   Sáàmù 104 : 24 .   Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 20 , 21    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   GÁNÀ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ìmàdò   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Pẹnlẹpẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Agbo àwọn ẹtu   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Erin   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Erinmi   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Ìyá àwọn ìrò tó gbọmọ méjì   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Ìrá kùnnùgbá   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Ibi ọjà  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣé Ọlọrun Ẹyà Júù Ni Jèhófà ?  NÍ ỌPỌ orílẹ - èdè lónìí , ètò àjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tòde òní làwọn èèyàn mọ orúkọ náà Jèhófà mọ .  Síbẹ , orúkọ yìí fara hàn nínú àwọn ìtumọ Bíbélì kan táwọn ìsìn míràn tí kì í ṣe Ẹlẹrìí Jèhófà ń lò .  Àní , fún ẹgbẹẹgbẹrún ọdún làwọn èèyàn ti ń lo orúkọ náà , Jèhófà tí Tetragrammaton dúró fún , ìyẹn lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fún orúkọ Ọlọrun .  Nígbà mìíràn , wọn máa ń pe Jèhófà ní  Ọlọrun Ísírẹlì .   Gbólóhùn yìí ti mú kí ọpọ rò pé ọlọrun ẹyà kan ló wulẹ jẹ , èyí táwọn Hébérù yá lò látinú àṣà ìṣẹdálẹ mìíràn tàbí kó jẹ pé ńṣe ni wọn kàn hùmọ ẹ fúnra wọn .  Karen Armstrong , ẹni tó kọ ìwé A History of God sọ pé :  Níbẹrẹ , ọlọrun oníjàgídíjàgan ti ẹyà àwọn ọmọ Ísírẹlì ni wọn gbà pé  Jèhófà  jẹ .  Nígbà tó yá , ní nǹkan bí ọrúndún keje àti ìkẹfà ṣááju Sànmánì Tiwa , àwọn wòlíì Ísírẹlì lo orúkọ Ọlọrun yìí láti dúró fún ẹni ẹmí tí kò ṣeé ṣe fún ẹdá ènìyàn láti ṣàpèjúwe rẹ .   Àwọn apìtàn ẹsìn bíi mélòó kan ti gbìyànjú láti tanlẹ ìpilẹṣẹ orúkọ náà Jèhófà padà sọdọ àwọn ará Kénáánì tàbí àwọn ará Íjíbítì .  Àwọn mìíràn jiyàn pé  orúkọ ẹyà kan ni tó sì ti pẹ  kò sì ní nǹkankan ṣe pẹlú irú Ọlọrun tí  Májẹmú Tuntun  ṣàpèjúwe rẹ .  Ṣé òótọ ni ?  Bí a bá fẹsọ ka Bíbélì , kí la máa rí ?  Jèhófà  Ọlọrun Gbogbo Èèyàn  Bíbélì jẹrìí sí i pé Jèhófà ní àjọṣe tímọtímọ pẹlú orílẹ - èdè Ísírẹlì .  Àmọ èyí kì í wá ṣe ìdí láti máa rò pé ọlọrun ẹyà kan lásán ló wulẹ jẹ .  Kristẹni àpọsítélì Pọọlù béèrè pé :  Àbí Ọlọrun àwọn Júù nìkan ni òun í ṣe ?  Òun kì í ha ṣe Ọlọrun àwọn ènìyàn àwọn orílẹ - èdè pẹlú bí ?   Kí ni ìdáhùn Pọọlù tó ṣe kedere ?   Bẹẹ ni , ti àwọn ènìyàn àwọn orílẹ - èdè pẹlú .   Ta ni Ọlọrun tí Pọọlù ń tọka sí ?  Ó dáa , nínú lẹtà kan náà yìí sáwọn ará Róòmù , orúkọ yẹn , Jèhófà , fara hàn nígbà mọkàndínlógún .  Nígbà tí àpọsítélì yìí ń fa ọrọ wòlíì Hébérù ìgbàanì Jóẹlì yọ , ó sọ pé  olúkúlùkù ẹni tí ó bá ń ké pe orúkọ Jèhófà ni a ó gbà là  kì í ṣe àwọn Júù nìkan .  Róòmù 10 : 13 ; Jóẹlì 2 : 32 .  Kì í ṣe àwọn ọmọ Ísírẹlì ló yan Jèhófà láti ṣe Ọlọrun wọn ; kàkà bẹẹ , Jèhófà ló yàn wọn kí ó lè mú ète rẹ ṣẹ  ìyẹn ni , láti tún ọnà ṣe de Mèsáyà náà .  Síwájú sí i , bọjọ iwájú ọlọrun ẹyà kan ṣe máa rí , ọjọ iwájú tàwọn èèyàn rẹ ló máa sọ ọ .  Bí wọn bá sì ṣẹgun ẹyà náà , ògo ọlọrun yẹn á wọmi .  Ọrọ ti Jèhófà kò rí bẹẹ .  Májẹmú tí Jèhófà bá Ábúráhámù dá , èyí tó ti wà lẹnu iṣẹ fún ọpọ ọrúndún ṣáájú sànmánì Kristẹni ní ìlérí ọpọ ìbùkún fún gbogbo àwọn ènìyàn orílẹ - èdè , ìyẹn sì ń fi ìfẹ tí Ọlọrun ní sí ìran ènìyàn hàn .  Dáfídì , ọba Ísírẹlì fi hàn pé kì í ṣe ilẹ Ísírẹlì nìkan ló jẹ ohun ìní Jèhófà :  Ti Jèhófà ni ilẹ ayé àti ohun tí ó kún inú rẹ , ilẹ eléso àti àwọn tí ń gbé inú rẹ .   Sáàmù 24 : 1 .  Lẹyìn náà , nígbà tí Sólómọnì ọmọ Dáfídì ya tẹńpìlì ìjọsìn kan sí mímọ fún Jèhófà , ó fi hàn pé ọnà kan wà táwọn èèyàn onírẹlẹ láti orílẹ - èdè èyíkéyìí fi lè sún mọ Jèhófà .  Nínú àdúrà ìyàsímímọ tí Sólómọnì gbà , ó sọ pé :  Pẹlúpẹlù , ọmọ ilẹ òkèèrè , tí kì í ṣe ara àwọn ènìyàn rẹ Ísírẹlì , tí ó sì ti ilẹ jíjìnnà wá . . . tí ó sì gbàdúrà síhà ilé yìí , kí ìwọ alára fetí sílẹ láti ọrun , ibi àfìdímúlẹ tí o ń gbé , kí o sì ṣe gẹgẹ bí gbogbo èyí tí ọmọ ilẹ òkèèrè náà ké pè ọ sí ; kí gbogbo ènìyàn ilẹ ayé lè wá mọ orúkọ rẹ , kí wọn lè máa bẹrù rẹ gẹgẹ bí àwọn ènìyàn rẹ Ísírẹlì ti ń ṣe .   1 Àwọn Ọba 8 : 41 - 43 .  Ó Kọ Ísírẹlì Sílẹ  Nígbà tí Ọjọgbọn C .  J .  Labuschagne ń sọ nípa àjọṣe tí orílẹ - èdè Ísírẹlì ní pẹlú Jèhófà , ó kọwé pé :  Jálẹ gbogbo ìtàn Ísírẹlì , léraléra ni orílẹ - èdè náà rí i pé Ọlọrun tí wọn pè ní  ti orílẹ - èdè  náà lè hùwà lọnà tó fi hàn pé òun kò nínú dídùn sí wọn àní kí ó tiẹ tún kẹyìn sí wọn pàápàá nígbà míì .   Nígbà tí Ísírẹlì kọ Mèsáyà sílẹ ní ọrúndún kìíní , Jèhófà kọ orílẹ - èdè náà sílẹ .  Àmọ , àwọn tó jẹ Kristẹni á ṣì máa bá a lọ ní lílo orúkọ Jèhófà .  Bí ìjọ Kristẹni ti ń dàgbà , àwọn mẹńbà rẹ wá ní àwọn ènìyàn látinú gbogbo orílẹ - èdè nínú .  Nígbà tí Jákọbù ọmọ ẹyìn tó jẹ Júù ń darí ìpàdé Kristẹni kan ní Jerúsálẹmù , ó sọ pé :   Ọlọrun  ti yí àfiyèsí rẹ sí àwọn orílẹ - èdè  tí kì í ṣe Júù  láti mú àwọn ènìyàn kan fún orúkọ rẹ jáde láti inú wọn .   Gẹgẹ bí ẹrí láti fi hàn pé a ti sàsọtẹlẹ èyí , Jákọbù fa àsọtẹlẹ kan yọ látinú ìwé Ámósì níbi tí orúkọ Jèhófà ti fara hàn .  Ìṣe 15 : 2 , 12 - 18 ; Ámósì 9 : 11 , 12 .  Ó Bìkítà Nípa Gbogbo Èèyàn , Ó Ń Bù Kún Wọn  Láti túbọ jẹrìí sí i pé Jèhófà jẹ Ọlọrun lórí gbogbo ayé , Pọọlù kọwé pé :  Kò sí ìyàtọ láàárín Júù àti Gíríìkì , nítorí Olúwa kan náà ní ń bẹ lórí gbogbo wọn , ẹni tí ó jẹ ọlọrọ sí gbogbo àwọn tí ń ké pè é .   Bẹẹ ni , gbogbo ìran ènìyàn tó bá ṣègbọràn ló lè rí ìbùkún Jèhófà gbà .  Jèhófà ṣèlérí ọjọ ọla ológo fún gbogbo ẹdá ènìyàn ọmọ rẹ tó bá ṣe olóòótọ àti onígbọràn , láìka orílẹ - èdè tàbí ẹyà wọn sí .  Ọrọ rẹ pe irú àwọn ènìyàn bẹẹ ní  àwọn ohun fífani - lọkàn - mọra tí ń bẹ nínú gbogbo orílẹ - èdè .   Àwọn ènìyàn wọnyí mọ nípa Jèhófà wọn sì wá nífẹẹ rẹ .  Ìwé tó kẹyìn nínú Bíbélì sọ nípa wọn pé :  Gbogbo àwọn orílẹ - èdè yóò wá , wọn yóò sì jọsìn níwájú rẹ  Jèhófà  , nítorí a ti fi àwọn àṣẹ àgbékalẹ rẹ tí ó jẹ òdodo hàn kedere .   Ìṣípayá 15 : 4 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Mósè níbi tó ti mú Òfin Mẹwàá dáni   Ó Ń kọni Lẹkọọ , Ó Ń pèsè Ìsọfúnni   Ọrọ òkè yìí ni ọkùnrin ẹni ọdún mẹrìndínlọgbọn kan tó ń gbé Ilẹ Olókè ní Papua New Guinea fi ṣàpèjúwe Jí !  Nínú lẹtà tó kọ sí ẹka ọfíìsì àdúgbò náà , ó sọ pé :  Mo yìn yín fún títẹ àwọn àpilẹkọ tó péye , tó ń sọ òkodoro òtítọ , tó ń kọni lẹkọọ , tó sì kún fún ìsọfúnni nípa àwọn kókó ẹkọ inú ìwé ìròyìn Jí !  yín tó gbajúmọ .   Ọkùnrin náà ṣàlàyé pé :  Bó tilẹ jẹ pé n kì í ṣe mẹńbà ìsìn Ẹlẹrìí Jèhófà , mó máa ń gbádùn kíka àwọn ẹdà ìwé ìròyìn Jí !  gan an ni , èyí tí mó máa ń yá lọwọ àwọn ọrẹ . . . .  Kò sígbà tí mo bá ka ẹdà kan tí kì í ṣe mí bíi ki ń kọwé sí i yín láti gbóríyìn fún iṣẹ takuntakun yín .  Àmọ bí mo bá ti fẹ kọ ọ báyìí , ni òmíràn á tún dé tí kò sì ní jẹ kí n ráyè mọ .   Òǹkàwé tó fi ìmọrírì hàn yìí parí ọrọ rẹ pé :  Lójú tèmi o , kòṣeémáàní ni Jí !  jẹ ní ti gidi fún ẹnikẹni tó bá mọwéé kà .  Mo dúpẹ lọwọ yín lọpọlọpọ pẹlú gbogbo ọkàn mi .   Jí !  ń pèsè ìlàlóye lórí ọpọlọpọ kókó ẹkọ .  Àmọ ní pàtàkì jù lọ , ó ń gbé ìgbọkànlé ró nínú ìlérí Ẹlẹdàá náà nípa ayé tuntun alálàáfíà kan tó máa rọpò ètò àwọn nǹkan ìsinsìnyí .  Ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé méjìlélọgbọn náà Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ?  tẹnu mọ ète Ọlọrun , nípa pípèsè ìsọfúnni látinú Bíbélì láti fi ohun táa gbọdọ ṣe hàn wá báa bá fẹ rí ojú rere rẹ .  O lè béèrè fún ẹdà kan nípa kíkàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sí ojú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Lájọṣe Tímọtímọ Pẹlú Àwọn Òbí Mi Àgbà ?   Bàbá bàbá mi àti bàbá ìyá mi fẹràn láti máa sọ ìtàn nípa ara wọn .  Ìtàn wọn máa ń ràn mí lọwọ láti lóye èrò tèmi fúnra mi .   Joshua .  ÌGBÀ kan wà tó wọpọ pé àwọn ìran tó wá látinú ìdílé kan náà máa ń gbé nítòsí ara wọn  ó sì sábà máa ń jẹ nínú ilé kan náà .  Ó jẹ àṣà nígbà yẹn pé káwọn èèyàn máa lájọṣe tímọtímọ pẹlú àwọn òbí wọn àgbà .  Lóde ìwòyí , nítorí ọnà jíjìn , àwọn èwe lè máà sí nítòsí àwọn òbí wọn àgbà .  Yàtọ síyẹn , àwọn ìdílé tí iye wọn túbọ ń pọ sí i ni ìkọsílẹ ń fọ yángá .  Ìwé ìròyìn The Toronto Star sọ pé  ìṣòro tí ìkọsílẹ ń fà lè kan àwọn òbí àgbà pẹlú , ó sì lè má ṣeé ṣe fún wọn láti rí àwọn ọmọ ọmọ wọn tí wọn fẹràn .   Láwọn ọràn mìíràn , ìṣòro náà ni pé ọpọ àwọn ọdọ ló ní èrò òdì nípa àwọn àgbàlagbà , wọn ń fojú ẹni tí kò mọ nǹkan tó ń lọ mọ wò wọn , pé èrò wọn , ohun tó jẹ pàtàkì sí wọn , àtàwọn ohun tí wọn nífẹẹ sí kò bá tàwọn mu rárá .  Kí ni àbájáde èyí ?  Ọpọ ọdọ ni kò sún mọ àwọn òbí wọn àgbà tó bó ṣe yẹ .  Èyí ò bójú mu rárá .  Gẹgẹ bí àpilẹkọ kan tó ṣáájú nínú ọwọ yìí ti fi hàn , kò sóhun tó dáa tó kéèyàn lájọṣe tímọtímọ pẹlú àwọn òbí àgbà  pàápàá tí wọn bá jẹ olùbẹrù Ọlọrun , ohun tó dáa ni , ó ṣàǹfààní , ó sì ń gbádùn mọni .   Ọdọbìnrin kan tí kò ì pé ogún ọdún tó ń jẹ Rebekah sọ nípa àwọn òbí rẹ àgbà pé :  Kò sígbà táa kì í jọ rẹrìn - ín .   Ọdọ kan tó ń jẹ Peter sọ ohun tó jọ bẹẹ pé :  Ẹrù kì í bà mí láti sọ bí nǹkan bá ṣe rí lára mi fún wọn tàbí àwọn ohun tí mo ń gbèrò láti ṣe .  Nígbà míì ara máa ń dẹ mí tí mo bá wà lọdọ wọn ju tí mo bá wà pẹlú àwọn òbí mi lọ .  Mo gbà pé kò sóhun tí mi ò lè bá àwọn òbí mi àgbà sọ .   Ìwọ náà ńkọ ?  Ó ṣeé ṣe kóo sún mọ àwọn òbí rẹ àgbà nígbà tóo ṣì kéré .  Àmọ ní báyìí tóo ti wá di ọdọlangba , ó lè jẹ pé o kò ṣe tó bó ṣe yẹ láti fún àjọṣe yẹn lókun ní lọwọlọwọ .  Bọrọ bá rí bẹẹ , níbí lo ti lè mú ìlànà tó wà nínú ìmọràn Bíbélì ní 2 Kọríńtì 6 : 11 - 13 lò dáadáa , ìyẹn ni láti  gbòòrò síwájú  nínú ìfẹ rẹ sí wọn .  Ìbéèrè ibẹ wá ni pé , Lọnà wo ?  Lílo Ìdánúṣe   Gbígbòòrò síwájú  ń béèrè fún lílo ìdánúṣe díẹ .  Ó ṣe tán , Bíbélì sọ pé :  Má fawọ ohun rere sẹyìn kúrò lọdọ ẹni tí ó yẹ kí o ṣe é fún , nígbà tí ó bá wà ní agbára ọwọ rẹ láti ṣe é .   Nígbà tóo wà lọmọdé , o lè máà ní  agbára  tó tó láti ṣe ohunkóhun nípa àjọṣe rẹ pẹlú àwọn òbí rẹ àgbà .  Àmọ ní báyìí tóo ti kúrò lọmọdé , bóyá tóo tiẹ ti dàgbà , ó lè wá rí i pé àwọn ìgbésẹ kan wa tó bójú mu kóo gbé .  Fún àpẹẹrẹ , ká ní tòsí làwọn òbí rẹ àgbà ń gbé , o lè sọ ọ dàṣà láti máa yọjú sí wọn déédéé .  Ṣé pé á sú ọ ?  Bóyá ó lè rí bẹẹ tóo bá kàn ń jókòó ṣáá láìsọ nǹkan kan .  Nítorí náà , wá ohun kan tẹẹ lè jíròrò rẹ !  Kí lohun tóo lè sọrọ nípa rẹ ?  Ìlànà Bíbélì tó wà ní Fílípì 2 : 4 wúlò .  Ó sọ fún wa pé ká  má ṣe máa mójú tó ire ti ara wa nìkan , ṣùgbọn ire ti àwọn ẹlòmíràn pẹlú .   Lédè míì , nífẹẹ ọkàn sáwọn òbí rẹ àgbà .  Rọ wọn láti sọrọ nípa àwọn ohun tó ṣe pàtàkì sí wọn .  Báwo ni nǹkan ṣe rí lára wọn ?  Kí ni wọn ti ń ṣe bọ látẹyìnwá ?  Sísọ nípa ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá lè gbádùn mọ wọn .  Nítorí náà , béèrè lọwọ wọn bí ìgbésí ayé ti rí nígbà tí wọn wà léwe .  Tàbí kẹ béèrè bí bàbá rẹ tàbí màmá rẹ ṣe rí nígbà tí ó wà lọdọọ ?  Táwọn òbí rẹ àgbà bá jẹ Kristẹni , béèrè pé kí ló mú kí òtítọ Bíbélì fà wọn mọra .  Àwọn òbí àgbà sábàá máa ń mọ púpọ nípa ìtàn ìdílé , ó sì dájú pé wọn á fẹ fi àwọn ìtàn fífani lọkàn mọra dá ọ lára yá .  Kódà , o tiẹ lè lo irú àwọn àǹfààní yẹn bí àkókò fún eré ìnàjú gbígbádùn mọni .  Gbìyànjú láti fọrọ wá àwọn òbí rẹ àgbà lẹnu wò , bóyá kóo tiẹ máa ṣàkọsílẹ ọrọ wọn tàbí kóo gbà á sílẹ sórí kásẹẹtì tàbí sínú fídíò .  Ká ní o kò mọ ohun tóo lè béèrè lọwọ wọn , sọ pé káwọn òbí rẹ bá ọ wá àwọn ìbéèrè bíbójú mu .  Kò sí àní - àní pé ọpọ nǹkan tó máa jẹ kóo túbọ lóye àwọn òbí rẹ àgbà , àwọn òbí rẹ , àti ìwọ alára ni wàá mọ .  Jóṣúà sọ pé :  Bàbá bàbá mi àti bàbá ìyá mi fẹràn láti máa sọ ìtàn .  Ìtàn wọn máa ń ràn mí lọwọ láti lóye àwọn èrò tèmi fúnra mi .   Àmọ , má wàá gbàgbé pé àwọn òbí rẹ àgbà náà á fẹ mọ nípa ìgbésí ayé rẹ àtàwọn ìgbòkègbodò rẹ .  Tóo bá sọ ohun tí o ń ṣe fún wọn , ńṣe lò ń pè wọn láti jẹ apá kan ìgbésí ayé rẹ .  Ó dájú pé èyí á túbọ jẹ kẹẹ sún mọra dáadáa .  Èwe kan láti France tó ń jẹ Igor sọ pé :  Èmi àti ìyá ìyá mi jọ máa ń lọ mu tíì nílé àrójẹ kan , tí a ó sì jọ sọrọ nípa àwọn ohun táa ṣe ní lọọlọọ .   Kí La Lè Ṣe Pa Pọ ?  Tẹẹ bá ti lè bẹrẹ sí í sọrọ pá pọ , bóyá ẹ tún lè lọ sórí jíjọ ṣe àwọn nǹkan díẹ pa pọ .  Tí o bá ronú nípa rẹ dáadáa , o lè rí onírúurú ìgbòkègbodò tẹẹ lè jọ lọwọ nínú rẹ .  Èwe kan tó ń jẹ Dara sọ pé :  Ìyá bàbá mi àti ìyá ìyá mi kọ mi ní oúnjẹ sísè , fífi oúnjẹ pamọ sínú agolo , ṣíṣe kéèkì , gbíngbin nǹkan , àti títọjú ọgbà .   Amy ní tiẹ ń dára pọ mọ àwọn òbí rẹ àgbà lásìkò tí ìdílé wọn bá ń ṣe àwẹjẹ - wẹmu àti lákòókò ìsinmi .  Ara àwọn òbí àgbà kan ṣì gbé kánkán , ìyẹn sinmi lórí ọjọ orí wọn ṣá .  Aaron máa ń gbádùn gbígbá bọọlù àfọpágbá pẹlú ìyá ìyá rẹ .  Jóṣúà ní tiẹ máa ń lọ pẹja pẹlú bàbá ìyá rẹ ó sì tún máa ń bá bàbá bàbá rẹ ṣe àwọn àtúnṣe tó yẹ láyìíká ilé .  Táwọn òbí rẹ àgbà bá wá lọ jẹ olùjọsìn Jèhófà , kíkópa pẹlú wọn nínú àwọn apá ìjọsìn Jèhófà á tún jẹ ohun tó ti lọ wà jù , irú bíi bíbá àwọn ẹlòmíràn sọrọ nípa Bíbélì .  Igor rìnrìn àjò pẹlú ìyá ìyá rẹ lọ sí àpéjọpọ àgbáyé ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Poland .  Ó sọ pé :  Ohun táa jọ gbádùn níbẹ kò ṣe é gbà gbé , ìgbàkígbà táa bá sì ti ń sọrọ nípa rẹ ni inú wa máa ń dùn .   Lóòótọ , kì í ṣe gbogbo òbí àgbà ló lè káàkiri bẹẹ yẹn .  Síbẹ , ó tó bẹẹ ó jù bẹẹ lọ láti lo àkókò pẹlú wọn .  Ogún Tẹmí  Lákòókò kíkọ Bíbélì , obìnrin kan tó ń jẹ Lọìsì kó ipa pàtàkì nínú ríran Tímótì ọmọ ọmọ rẹ lọwọ láti di ènìyàn Ọlọrun tó ta yọ .  Kò yani lẹnu pé ọpọ àwọn òbí àgbà tó jẹ Kristẹni ló ń kó irú ipa kan náà lónìí .  Jóṣúà sọ nípa àwọn òbí rẹ àgbà pé :  Mi ò tíì dáyé nígbà tí wọn ti ń sin Jèhófà , nítorí náà , mi ò kóyán wọn kéré rárá , kì í ṣe torí pé wọn jẹ òbí mi àgbà nìkan ni àmọ pé wọn jẹ olùpa ìwà títọ mọ .   Amy sọ pé :  Ìgbà gbogbo làwọn òbí mi àgbà máa ń sọ pé bí àwọn ṣe ń rí mi tí mò ń sin Jèhófà pẹlú ìṣòtítọ máa ń mórí àwọn wú ó sì ń múnú àwọn dùn .  Síbẹ , àpẹẹrẹ rere wọn àti ìtara wọn fún Jèhófà gẹgẹ bí aṣáájú ọnà  ajíhìnrere alákòókò kíkún  ti fún èmi náà níṣìírí láti máa bá a lọ nínú iṣẹ ìsìn aṣáájú ọnà .   Chris pe ìyá rẹ àgbà ní  ẹni tó fún mi níṣìírí jù lọ láti kẹkọọ àti láti dàgbà dénú .   Ó fi kún un pé :  Mi ò jẹ gbà gbé àwọn ọrọ rẹ pé  ká ṣe gbogbo ohun táa bá lè ṣe fún Jèhófà .    Àwọn òbí Pedro àgbà ti kó ipa ribiribi nínú ìdàgbàsókè rẹ nípa tẹmí .  Ó sọ pé :  Ìrírí wọn ti ràn mí lọwọ lọpọlọpọ .  Gbogbo ìgbà làwọn òbí mi àgbà máa ń mú mi lọ sóde ẹrí , mo sì mọrírì rẹ gidigidi .   Bẹẹ ni o , sísún mọ àwọn òbí àgbà tó bẹrù Ọlọrun lè ràn ọ lọwọ láti túbọ sin Ọlọrun ní kíkún sí i .  Àwọn Òbí Àgbà Tó Wà Lọnà Jíjìn  Ká sọ pé ọnà jíjìn làwọn òbí rẹ àgbà ń gbé ńkọ ?  Tó bá ṣeé ṣe , gbìyànjú àti máa bẹ wọn wò lóòrèkóòrè .  Láàárín ìgbà tí o ò tíì lọ rí wọn , ṣe ohun tóo bá lè ṣe kẹẹ lè máa gbúròó ara yín .  Ẹẹmẹta péré lọdún ni Hor ń rí àwọn òbí rẹ àgbà , àmọ ó ní :  Mo máa ń pè wọn lórí tẹlifóònù ní gbogbo ọjọ Sunday .   Dara , tóun náà ń gbé ibi tó jìnnà sáwọn òbí rẹ àgbà sọ pe :  Wọn nífẹẹ sí mímọ bí ìgbésí ayé mi ṣe ń lọ sí , ó sì fẹrẹẹ jẹ ọsọọsẹ la máa ń sọrọ lórí fóònù tàbí ká kọ lẹtà síra wa lórí kọǹpútà .   Fífi lẹtà ránṣẹ lórí kọǹpútà àti sísọrọ lórí tẹlifóònù kò burú , àmọ má fojú kéré ohun tí lẹtà àfọwọkọ èyí tó ti wà fún ìgbà pípẹ lè ṣe .  Ọpọ èwe ló yà lẹnu láti rí i pé ńṣe làwọn òbí wọn àgbà ń tọjú gbogbo lẹtà tí wọn kọ sí wọn látìgbà tí wọn ti wà ní kékeré .  Èèyàn lè ka lẹtà lákàtúnkà  kéèyàn sì ṣìkẹ rẹ .  Nítorí náà , rí i pé o ń kọ lẹtà !  Àwọn òbí àgbà sábàá máa ń nífẹẹ àwọn ọmọ ọmọ wọn lọnà àkànṣe .  Ọpọ ọnà lo lè fi ní àjọṣe tímọtímọ tí yóò wà pẹ pẹlú àwọn òbí rẹ àgbà ì báà jẹ tòsí ni wọn ń gbé tàbí ọnà jíjìn .  Dákun , ṣe gbogbo ohun tóo bá lè ṣe .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Èé Ṣe Tó Fi Yẹ Kí N Sún Mọ Àwọn Òbí Mi Àgbà ?   nínú ìtẹjáde wa ti May 8 , 2001 .  Wíwo Ayé  Pípààrọ Ẹsìn ní Ilẹ Gẹẹsì  Ìwé ìròyìn The Sunday Telegraph sọ pé , ìṣọwọ pààrọ ẹsìn àwọn ará Ilẹ Gẹẹsì ti wá kúrò ní kèrémí , pẹlú nǹkan bí ẹgbẹrún kan tó ń tinú ẹsìn kan bọ sí òmíràn lọsọọsẹ .  Ó ní :  Àwọn Áńgílíkà ń di Kátólíìkì , bẹẹ làwọn Kátólíìkì ń di Áńgílíkà , àwọn Júù ń di ẹlẹsìn Búdà , Mùsùlùmí ń di Áńgílíkà , àwọn Kátólíìkì sì ń di Júù .   Ẹsìn Ìsìláàmù , Búdà , àwọn Gba - Ohun - Tó Wù - Ẹ - Gbọ , àtàwọn abọgibọpẹ ló ń lọmọ ẹyìn jù lọ .  Ọmọwé Ahmed Andrews ti Yunifásítì Derby ní ilẹ Gẹẹsì tóun náà pààrọ ẹsìn sọ pé :  Àwọn aláwọ funfun tó di Mùsùlùmí lórílẹ - èdè yìí ń lọ sí ẹgbẹrún márùn ún sí mẹwàá , èyí tó sì pọ jù lọ nínú àwọn tí mo mọ ló jẹ pé Kátólíìkì ni wọn tẹlẹ .   Nínú àwọn tó yí padà sí ìsìn Búdà , ìpín mẹwàá sí ìpín ọgbọn nínú ọgọrùn ún ló jẹ Júù .  Báwọn Áńgílíkà ṣe ń yí padà sí ẹsìn Kátólíìkì tún lọ sókè sí i lẹyìn tí Ṣọọṣì Ilẹ England pinnu láti máa fi àwọn obìnrin joyè .  Gẹgẹ bí Jonathan Romain tó jẹ Rábì ti sọ ,  àwọn èèyàn rí i pé àwọn kò mọ nǹkan kan nípa tẹmí , ìyẹn ló jẹ kí wọn bẹrẹ sí í yẹ àwọn ìsìn mìíràn tó yàtọ séyìí tí wọn bí wọn sínú rẹ wò .   Báa Ṣe Ń Gbé Ìgbésí Ayé àti Àrùn Jẹjẹrẹ  Ìwé ìròyìn The Guardian ti London sọ pé :  Ìwádìí tí wọn ṣe fún àwọn ìbejì tó fẹrẹẹ tó ọkẹ mẹrin ààbọ  90,000  ti fi hàn pé ohun tó tóbi jù lọ tó ń fa àrùn jẹjẹrẹ ni ibi tóo wà , ohun tí o ń ṣe , àti ohun tó ṣẹlẹ nínú ìgbésí ayé rẹ dípò tí ì bá fi jẹ pé irú ẹni tóo jẹ ló fà á .   Dókítà Paul Lichtenstein ti Ilé Ẹkọ Swedens Karolinska ló ṣáájú àwùjọ tó ṣe ìwádìí yìí .  Ó sọ pé :  Àwọn kókó tó ní í ṣe pẹlú àyíká wa ló ṣe pàtàkì ju ti àwọn àbùdá wa lọ .   Àwọn onímọ sáyẹǹsì gbà pé sìgá mímu ló ń ṣokùnfà ìpín márùndínlógójì nínú ọgọrùn - ún àrùn jẹjẹrẹ , tó sì jọ pé irú oúnjẹ táa ń jẹ ló ń fa ìpín ọgbọn .  Àwọn ohun tí àbùdá ń fà náà ní ipa tí wọn ń kó nínú àrùn jẹjẹrẹ ẹyà ara tí ń sun omi jáde lókè àpò - ìtọ  prostate  , ti ìfun ńlá àti ti ọmú , àmọ Dókítà Tim Key tó ń bójú tó Owó Dídá fún Ìwádìí Àrùn Jẹjẹrẹ ti Ìjọba ní Oxford , ilẹ Gẹẹsì kìlọ pé :  Ká tiẹ ní o wá . . . láti ìdílé kan tẹni tó  lárùn jẹjẹrẹ  wà , bóo ṣe ń lo ìgbésí ayé rẹ loun tó ṣì ṣe pàtàkì jù lọ .  O kò gbọdọ mu sìgá , o gbọdọ ṣọ nǹkan tí o ń jẹ .  Àwọn ohun wọnyẹn lè dín ewu níní àrùn jẹjẹrẹ kù .   Lo Ọpọlọ Rẹ  Ìwé ìròyìn Vancouver Sun sọ pé :  Agbára ọpọlọ lè wà láìyingin jálẹ gbogbo ìgbésí ayé wa , níwọn ìgbà tá ò bá ti dáwọ lílò ó dúró .   Dókítà Amir Soas ti Ilé Ẹkọṣẹ Oògùn ní Yunifásítì Case Western Reserve ní Ohio , Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Máa kàwé , máa kàwé , máa kàwé .   Bóo bá fẹ kí agbára ọpọlọ rẹ ṣì wà digbí bóo ti ń dàgbà , yan ìgbòkègbodò àfipawọ tó máa jẹ kóo lo ọpọlọ rẹ dáadáa , kọ èdè tuntun , kọ bí wọn ṣe ń lo ohun èlò ìkọrin kan , tàbí kóo máa lọwọ nínú ìjùmọsọrọ tó ń runi sókè .  Dókítà Soas sọ pé :  Ohunkóhun tó bá ṣáà ti lè ru ọpọlọ sókè láti ronú .   Ó tún fúnni níṣìírí láti dín tẹlifíṣọn wíwò kù .  Ó sọ pé :  Nígbà tóo bá ń wo tẹlifíṣọn lọwọ , ńṣe ni ọpọlọ rẹ máa jókòó tẹtẹrẹ .   Ìwé ìròyìn Sun fi kún un pé ọpọlọ tó jí pépé tún nílò afẹfẹ ọsíjìn tí òpójẹ tó jíire ń gbé wá sínú rẹ .  Nípa bẹẹ , eré ìmárale àti oúnjẹ tó jíire , àwọn ohun kan náà tó ń dènà àrùn ọkàn àti àtọgbẹ , tún máa ń ran ọpọlọ lọwọ .  Àwọn Erin  Kì Í Gbàgbé Ọrẹ Wọn   Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé :  Àwọn erin kò gbàgbé àwọn ọrẹ wọn rí tàbí ká kúkú sọ pé wọn kì í gbàgbé .   Dókítà Karen McComb ti Yunifásítì Sussex , ní ilẹ Gẹẹsì gba ìró ohùn jẹjẹ tí àwọn abo erin ilẹ Áfíríkà fi máa  ń pe ara wọn  sílẹ ní Ọgbà Ẹranko Amboseli ní Kẹńyà , ó sì kíyè sí àwọn erin tó máa ń pàdé pọ déédéé àtàwọn tó jẹ àjèjì ara wọn .  Lẹyìn náà ló wá fi kásẹẹtì tó gba ìpè wọn sí sínú rédíò fún àwọn ìdílé erin mẹtàdínlọgbọn láti gbọ àti láti wo bí wọn ṣe máa ṣe .  Táwọn ẹranko náà bá mọ ẹni tó pè wọn dáadáa , kíá ni wọn máa dáhùn padà .  Tó bá jẹ pé wọn kò fi bẹẹ mọ ẹni tó pè wọn , wọn á tẹtí sílẹ àmọ wọn ò ní dáhùn , ohùn tí wọn ò bá mọ rárá máa ń kó ṣìbáṣìbo bá wọn tí wọn á sì múra láti jà .  Àpilẹkọ náà sọ pé :  Wọn lè fi ohùn dá àwọn mẹńbà ìdílé erin mẹrìnlá míì ó kéré tán mọ , èyí tó ń fi hàn pé erin kan lè rántí nǹkan bí ọgọrùn - ún erin tó ti dàgbà .   Àwọn erin tún lè rántí àwọn èèyàn pẹlú .  John Partridge , tó jẹ alábòójútó àwọn ẹranko afọmọlọmú ní Ọgbà Ẹranko Bristol ní Ilẹ Gẹẹsì sọ pé , erin kan tó wá láti ilẹ Éṣíà tóun bá ṣiṣẹ fún ọdún méjìdínlógún ṣì dá òun mọ nígbà tóun padà dé lẹyìn tóun ti lọ fún ọdún mẹta .  Àwọn Onífàyàwọ Oògùn Líle Tó Ń Lo Ọgbọn Iṣẹ Ẹrọ Gíga  Láyé ọjọun , inú ọkọ òfuurufú àti inú ọkọ òkun akérò làwọn onífàyàwọ ní Kòlóńbíà máa ń kó oògùn líle pamọ sí .  Àmọ , lẹnu àìpẹ yìí , háà ṣe àwọn aláṣẹ láti rí i pé àwọn onífàyàwọ ń ṣe ọkọ kan tó lè rìn lábẹ òkun tí ọgbọn iṣẹ ẹrọ rẹ díjú , tí ohun tí wọn sì lò fún ara rẹ jẹ ìlọpo méjì , ó gùn ju mítà mẹta lọ ní ìbú ó sì lè kó nǹkan bí igba tọọnù oògùn kokéènì .  Àwọn aládùúgbò tó fura ló mú àwọn ọlọpàá lọ sí  ilé ẹrù kan lóde ìlú Bogotá , tó jẹ ẹẹdégbèjìlá  2,300  mítà sí òkè Andes , tó sì fi ọọdúnrún kìlómítà jìnnà sí èbúté èyíkéyìí ,  gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The New York Times ti sọ .   Ńṣe ni ọkọ tó gùn ní ọgbọn mítà náà ì bá kàn gba orí okun kan kọjá , tí ì bá pẹ Miami tàbí àwọn ìlú míì tó wà létíkun sílẹ , táa sì lọ já ẹrù oògùn líle tó gbé láìjẹ kí ẹnikẹni mọ .   Bó tiẹ jẹ pé wọn ò ká ẹnì kankan mọbẹ tàbí rí ẹnikẹni gbá mú , wọn ronú pé ó ní láti jẹ iṣẹ ọwọ àwọn ọdaràn ilẹ Rọṣíà àti ti Amẹríkà , pẹlú ẹnjiníà kan tó jáfáfá nínú ìmọ ẹrọ ọkọ abẹ òkun .  Àwọn aláṣẹ sọ pé , ó ní láti jẹ ọkọ kan tó dà bí tírélà ló gbé ọkọ abẹ òkun náà wá sí etíkun ní ìpín mẹta .  Ó yà wọn lẹnu láti rí itú tàwọn onífàyàwọ oògùn líle ń pa láti lè kó ọjà wọn kọjá .  Ọkàn Àwọn Ẹranko Balẹ ní DMZ  Ìwé ìròyìn The Wall Street Journal sọ pé :  Látìgbà tí wọn ti dá DMZ  Àyíká Tógun Ò Gbọdọ Jà  sílẹ lẹyìn tí Ogun Kòríà parí ní 1953 , àwọn ìgbésẹ ààbò tí wọn gbé ti mú kí àyíká àdánidá yìí àtàwọn àgbègbè tó yí i ká wà láìsí ìyọnu .  Bó tilẹ jẹ pé ìdàgbàsókè ọrọ ajé ti ba èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ilẹ tó wà níbòmíràn ní ilẹ Kòríà méjèèjì jẹ , ẹnubodè yìí ti di ibi ààbò tó ṣe pàtàkì jù lọ ní orílẹ - èdè náà fún àwọn ẹranko .   Ó ti di ilé àwọn ẹyẹ àtàwọn ẹranko tó ṣọwọn àtàwọn tí a ń wu léwu .  Ó tún dà bíi pé àwọn ẹkùn àti àmọtẹkùn wà níbẹ pẹlú .  Àwọn onímọ nípa àyíká ti wá ń ṣàníyàn báyìí nípa akitiyan àlàáfíà tó ń lọ lọwọ láàárín Àríwá àti Gúúsù Kòríà pé ó lè pa DMZ tó jẹ ibi ààbò fún àwọn ẹranko náà run .  Nípa bẹẹ , wọn ti ní kí wọn fún wọn ní  ọgbà ẹranko kan tí wọn ò gbọdọ pa ẹran ibẹ  láti lè dáàbò bo àwọn ẹran ìgbẹ ibẹ kí wọn sì fún àwọn ẹran ìhà méjèèjì láyè láti jọ máa gùn .  Ìwé ìròyìn Journal náà sọ pé :  Ohun tó dá àwọn onímọ nípa àyíká náà lọkàn le ni ìgbàgbọ pé tí àlááfíà bá wà , ó lè ṣèrànwọ láti mú ìṣọkan wà láàárín àwọn ẹranko yìí lọnà kan náà tí wíwà ní àlááfíà fi mú àwọn mẹńbà ìdílé tó ti pínyà tipẹ tún wà papọ .   Kò Rọrùn Láti Ṣíwọ fún Oúnjẹ Ọsán  Ìwé ìròyìn Ficial Times ti London sọ pé :  Àwọn ahẹrẹpẹ èèyàn ló ń ráyè fún oúnjẹ ọsán ní Ilẹ Gẹẹsì tí kò gba gbẹrẹ , bí àwọn òṣìṣẹ tó ń ṣe àṣekúdórógbó iṣẹ ti ń pa oúnjẹ ọsán tì tí wọn sì ń fi jíjẹ ìpápánu nídìí iṣẹ rọpò rẹ .   Ìwádìí àìpẹ yìí fi hàn pé ìṣẹjú mẹrìndínlógójì péré lọpọ ọmọ ilẹ Gẹẹsì ń lò báyìí fún  wákàtí oúnjẹ ọsán .   Àwọn ògbógi oníṣègùn sọ pé ìsinmi ọsán máa ń dín másùnmáwo kù .  Àmọ àkókò oúnjẹ ọsán làwọn agbanisíṣẹ kan máa ń fi ìpàdé sí , tí kò sì ní sí ìsinmi rárá fáwọn òṣìṣẹ .  Àjọ aṣèwádìí tó kó ìròyìn náà jọ sọ pé :  Bí ọpọ ti bára wọn nínú àwùjọ kan tó ń fẹ káwọn òṣìṣẹ sáà máa ṣiṣẹ ṣáá tó sì ka àkókò sí nǹkan iyebíye , wọn ti wá ń fojú wo ṣíṣíwọ fún oúnjẹ ọsán bí ohun kan tí kò rọrùn .   Sarah Nunny tó ń ṣe ìfọsíwẹwẹ ìwádìí náà fi kún un pé :  A ń bára wa díje ní ọjà àgbáyé .  Kò tún ṣeé ṣe mọ láti sọ pé ,  màá ṣe é tó bá yá .   Mo gbọdọ ṣe é nísinsìnyí ló kù .   Tábà Mímu Di Bára Kú Ní Mẹsíkò  Gẹgẹ bí apá kan ìtòlẹsẹẹsẹ láti ṣèdíwọ fún sísọ tábà mímu di bára kú ní Mẹsíkò àti kíkápá rẹ , José Antonio González Fernández tó jẹ Akọwé Ìjọba fún Ètò Ìlera nígbà kan sọ pé , ó fẹrẹẹ tó ìpín méjìdínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn ará Mẹsíkò tó ń mu sìgá .  Ohun tó wá jẹ olórí àníyàn wọn ni pé , iye tó fẹrẹẹ tó àádọta ọkẹ àwọn amusìgá yìí ló jẹ àwọn tó wà lọjọ orí ọdún méjìlá sí mẹtàdínlógún .  Ọgbẹni González sọ pé ikú méjìlélọgọfà tí wọn fojú díwọn pé ó ń ṣẹlẹ lójúmọ ní Mẹsíkò tan mọ tábà mímu .  Ó dárò  iye ribiribi tí eléyìí dúró fún nínú ìdàgbàsókè ètò ọrọ ajé orílẹ - èdè náà , ìyẹn pípàdánù àwọn ọdún tó yẹ kí ẹdá fi ṣe nǹkan nínú ìgbésí ayé , . . . àti ewu táwọn tó ń mu sìgá láyìíká wa kó wa sí .   Ṣé Ìyẹn Ni Ojútùú sí Àìní Tẹmí ?  Ìwé ìròyìn Globe and Mail ti Kánádà sọ pé ,  wẹkú lèrò àwùjọ kan tó ti pa ètò ẹsìn tì  ri pẹlú gbígbilẹ táwọn tó ń gbé níní ìgbọkànlé nínú ara ẹni lárugẹ , mímọ báa ti ń ronú lọnà tó tọ àti àṣeyọrí ara ẹni túbọ ń gbilẹ sí i .   Ó wu àwọn èèyàn gan an láti jẹ ẹni tẹmí , àmọ ńṣe ni ìfẹ wọn nínú ibi tí wọn mọ pé àwọn ti lè rí i túbọ ń dín kù sí i .   Ìwádìí fi hàn pé bó tilẹ jẹ pé ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ará Kánádà ló sọ pé àwọn gba Ọlọrun gbọ , ìpín méjìlélógún nínú ọgọrùn - ún àwọn tó pera wọn ní Kristẹni lo ka ohun táwọn fúnra wọn gbà gbọ sí pàtàkì ju ohun tí ṣọọṣì èyíkéyìí lè fi kọni lọ .  Ìwé ìròyìn Globe pe ipò tẹmí ti àwọn tí wọn sọ pé èèyàn lè ran ara rẹ lọwọ ní  ohun kan tó máa túbọ fún ẹ níṣìírí láti máa bá a lọ ní lílépa àṣeyọrí ara ẹni kiri .   Wáá Gbọ Àsọyé fún Gbogbo Ènìyàn Lọfẹẹ   Àwọn Wo Ló Ń Fi Òtítọ Kọ Gbogbo Orílẹ - Èdè ?   Bíṣọọbù kan sọ nígbà kan rí pé :  Kò sẹnì kankan nínú wa tọwọ rẹ lè tẹ òtítọ tí kò lábùlà .   Ṣóòótọ lọrọ yẹn ?  Àbí orísun kan wà táa ti lè rí ojúlówó òtítọ ?  Ṣé ó máa ṣeé ṣe pé àkókò kan yóò dé tí gbogbo èèyàn á máa sọ òtítọ ?  Bẹrẹ lóṣù October , àsọyé tí àkọlé rẹ wà lókè yìí la óò gbọ láwọn Àpéjọpọ Àgbègbè mẹrìndínlógóje  136  tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà yóò ṣe jákèjádò ilẹ Nàìjíríà . Ẹṣin ọrọ Àpéjọpọ ọlọjọ mẹta yìí ni  Àwọn Olùkọni Ní Ọrọ Ọlọrun .   Àní , àsọyé yìí ni yóò jẹ lájorí ọrọ ní gbogbo ẹgbẹrún méjì àpéjọpọ irú rẹ tí yóò wáyé ní nǹkan bí àádọjọ orílẹ - èdè jákèjádò ayé .  Lára àwọn ìbéèré tí àsọyé náà yóò dáhùn ni : Ibo ni òtítọ ti ṣẹ wá ?  Báwo ni òtítọ ṣe ń fara hàn ?  Ìwé wo ló ṣe pàtàkì jù lọ tó ń fi òtítọ hàn ?  O lè gbọ àsọyé pàtàkì yìí ní àpéjọpọ kan tó sún mọ ibi tí o ń gbé .  Kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ládùúgbò rẹ , tàbí kóo kọwé sí àwọn tó ṣe ìwé ìròyìn yìí láti mọ èwo ló sún mọ ọ jù lọ .  Gbogbo ibi tí a óò ti ṣe àpéjọpọ yìí ní Nàìjíríà ni a tò sínú ìtẹjáde Ilé Ìṣọ May 1 , 2001 , tó jẹ èkejì ìwé ìròyìn yìí .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  June 8 , 2001  Ìlera fún Gbogbo Èèyàn Ǹjẹ ó Ṣeé Ṣe ?  Àjọ Ìlera Àgbáyé gbé góńgó  fífún gbogbo èèyàn lágbàáyé ní ìlera tó jọjú  kalẹ .  Ṣé ọwọ ìmọ ìjìnlẹ nípa ìṣègùn á lè tẹ góńgó yẹn láyé ńbí ?  3 Ìlera fún Gbogbo Èèyàn  Ṣé Góńgó Tó Ṣeé Lé Bá Ni ?  4 Ìṣègùn Òde Òní  Ibo Lagbára Rẹ mọ ?  9 Ìlera fún Gbogbo Èèyàn  Láìpẹ !  11 Bí Mo Tilẹ Dití tí Mo Tún Fọjú , Mo Rí Ààbò  16 Ǹjẹ O Mọ ?  20 A Rìnrìn Àjò Lọ Sí Ọgbà Ẹranko Ní Gánà  24 Àkúnya Omi Ní  Mòsáńbíìkì Bí Àwọn Kristẹni Ṣe Bójú Tó Àwọn Tí Àjálù Náà Bá  30 Wíwo Ayé   32 Ó Ń Ran Àwọn Èèyàn Lọwọ Láti Kojú Ìpèníjà  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  17 Báwo Ni Mo Ṣe Le Lájọṣe Tímọtímọ Pẹlú Àwọn Òbí Mi Àgbà ?  Ṣé Oríṣiríṣi Ọnà Tó Lọ Sọdọ Ọlọrun Ni Àwọn Ìsìn Jẹ ?  28  Ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn láá dáhùn pé bẹẹ ni .  Kí ni Bíbélì wí ?  Ìlera fún Gbogbo Èèyàn  Ṣé Góńgó Tó Ṣeé Lé Bá Ni ?  ǸJẸ O fẹ kí ìwọ àti ìdílé rẹ gbádùn ìlera tó jí pépé ?  Ó dájú pé ò ń fẹ bẹẹ .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn àìsàn pẹẹpẹẹpẹ máa ń bá ọpọ jù lọ lára wa fínra lẹẹkọọkan , àràádọta ọkẹ ni àìsàn ọlọjọ pípẹ tó ń roni lára ń bá fínra .  Síbẹsíbẹ , akitiyan ńláǹlà ń lọ lọwọ láti kápá àrùn .  Tiẹ wo Àjọ Ìlera Àgbáyé  WHO  , tó ń ṣiṣẹ lábẹ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ná .  Níbi ìpàdé àpérò kan tí WHO ṣagbátẹrù rẹ lọdún 1978 , àwọn èèyàn tó wá láti orílẹ - èdè mẹrìnléláàádóje àti àjọ mẹtàdínláàádọrin ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fohùn ṣọkan pé ìlera kì í wulẹ ṣe ọrọ òmìnira kúrò lọwọ àrùn .  Wọn polongo pé ìlera jẹ  ipò àlàáfíà pátápátá ní ti ara , ní ti èrò orí àti ti ẹgbẹ òun ọgbà .   Lẹyìn náà làwọn tó pésẹ wá gbé ìgbésẹ akọni ti pípolongo pé ìlera jẹ  ẹtọ ọmọnìyàn tó ṣe kókó  !  Àjọ WHO tipa báyìí gbé góńgó  fífún gbogbo èèyàn lágbàáyé ní ìlera tó jọjú  kalẹ .  Irú góńgó yẹn máa ń tuni lára , ó tiẹ ń wúni lórí pàápàá .  Àmọ báwo lọwọ á ṣe tẹ ẹ láyé ńbí ?  Nínú gbogbo nǹkan tọmọ ẹdá tíì gbé ṣe , ti ìṣègùn ti di èyí táa fọkàn tán jù lọ táa sì ń ṣe sàdáńkátà fún .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn ilẹ Gẹẹsì náà The European ṣe sọ , àwọn èèyàn láwọn orílẹ - èdè ìhà Ìwọ Oòrùn ayé ti gbọnjú mọ  èrò ìṣègùn àbáláyé ti ìtọjú  ajẹbíidán  : tó jẹ pé hóró oògùn kan péré ló ń wo àìsàn kan sàn .   Lédè mìíràn , fún gbogbo àìsàn , a retí pé kí ìmọ ìṣègùn pèsè ìtọjú lọwọ kan .  Ṣé lóòótọ ni iṣẹ ìṣègùn lè sọ ìfojúsọnà tó ga yìí di òótọ ?  Ìṣègùn Òde Òní  Ibo Lagbára Rẹ mọ ?  LÁTI kékeré làwọn ọmọdé ti ń mọ pé ńṣe làwọn máa gun èjìká ẹlẹgbẹ wọn bí wọn bá fẹ ká ọsàn tọwọ wọn kò tó .  Ohun kan náà ti ṣẹlẹ lágbo ìṣègùn .  Iwájú lọpá ẹbìtì àwọn olùṣèwádìí ìṣègùn ń ré sí nítorí pé wọn ti kẹkọọ lára àwọn ògbóǹkangí oníṣègùn tó wà nígbà kan rí .  Lára àwọn oníwòsàn ọjọun làwọn gbajúmọ ọkùnrin bíi Hippocrates àti Pasteur , àtàwọn bíi Vesalius àti William Morton wà  àwọn orúkọ tí ọpọ kò gbọ rí .  Ọnà wo làwọn wọnyí gbà gbọnwọ sáwo àṣeyọrí ìṣègùn lóde òní ?  Láyé àtijọ , ọrọ ìwòsàn kì í la ìmọ sáyẹǹsì lọ bí kò ṣe ìgbàgbọ nínú ohun asán àtàwọn ààtò ìsìn .  Ìwé The Epic of Medicine , látọwọ Dókítà Felix Marti - Ibañez , sọ pé :  Láti kápá àìsàn . . . , ńṣe làwọn ará Mesopotámíà bẹrẹ sí lo ìsìn àti ìṣègùn pa pọ , nítorí wọn gbà gbọ pé àwọn òrìṣà wọn ló ń fi àìsàn jẹ wọn níyà .   Orí ìsìn ni wọn tún gbé ìṣègùn tàwọn ará Íjíbítì tó dé lẹyìn náà kà .  Èyí fi hàn pé látọdún gbọnhan ni wọn ti ń fojú onísìn wo oníṣègùn .  Dókítà Thomas A .  Preston sọ nínú ìwé rẹ The Clay Pedestal , pé :  Ọpọ ìgbàgbọ àtayébáyé ṣì ń fara hàn nínú iṣẹ ìṣègùn tó ń bá a lọ dòní olónìí .  Ọkan lára ìgbàgbọ ọhún ni pé bí àìsàn bá kọlu ẹnì kan kò sọgbọn tí onítọhún lè ta sí i , agbára idán oníṣègùn nìkan ló lè mú un lára dá .   Fífi Ìpìlẹ Lélẹ  Bó ti wù kó rí , bí ọjọ ṣe ń gorí ọjọ , ìmọ sáyẹǹsì bẹrẹ sí wọ iṣẹ ìṣègùn lọnà tó kọyọyọ láti wo èèyàn sàn .  Òléwájú oníṣègùn òyìnbó ayé ọjọun ni Hippocrates .  Nǹkan bí ọdún 460 ṣáájú Sànmánì Tiwa ni wọn bí i ní erékùṣù Gíríìkì ti Kos , ọpọ èèyàn ló mọ ọn bí olùdásílẹ ìṣègùn Ìwọ Oòrùn ayé .  Hippocrates fi ìpìlẹ lélẹ fún fífi ojú tó tọ wo ìṣègùn .  Kò fara mọ èrò náà pé àwọn òrìṣà ló ń fi àìsàn jẹ èèyàn níyà , ó sì fi yé wọn pé ohun kan ló ń fà á .  Fún àpẹẹrẹ , ó ti pẹ tí wọn ti sọ pé àìsàn ẹsìn ni wárápá , nítorí wọn gbà gbọ pé àwọn òrìṣà nìkan ló lè wo àìsàn yìí .  Ṣùgbọn Hippocrates kọ ọ pé :  Ní ti àìsàn tí wọn sọ pé ó jẹ Mímọ yìí : lójú tèmi , kì í ṣe ọlọrun kankan ló ń fà á , kò sì jẹ mímọ ju àwọn àìsàn mìíràn lọ , ó ń dìídì ṣẹlẹ ni .   Hippocrates tún ni oníṣègùn àkọkọ tó ṣàwárí àwọn àmì oríṣiríṣi àrùn tó sì kọ wọn sílẹ káwọn èèyàn lè rí wọn lò lọjọ iwájú .  Ọpọ ọrúndún lẹyìn náà , Galen , oníṣègùn ọmọ ilẹ Gíríìsì tí a bí lọdún 129 Sànmánì Tiwa náà tún ṣe àwọn ìwádìí ìmọ sáyẹǹsì .  Galen ṣe ìwé kan jáde tó dá lórí ìwádìí kínníkínní tó ṣe nípa èèyàn àti ẹranko , ọgọrọọrún ọdún làwọn dókítà sì fi lo ìwé ọhún !  Andreas Vesalius tí wọn bí ní Brussels lọdún 1514 kọ ìwé kan lórí bí ara ẹdá enìyàn ṣe rí , èyí tó pè ní On the Structure of the Human Body .  Àwọn èèyàn ta ko ìwé náà , torí pé kò bá ọpọ ohun tí Galen sọ mu , àmọ ó fi ìpìlẹ lélẹ fún ìwádìí òde òní nípa bí ara ènìyàn ṣe rí .  Gẹgẹ bí ìwé náà , Die Grossen  Àwọn Ẹni Ńlá  ti sọ , Vesalius tipa bẹẹ di  ọkan lára àwọn olùṣèwádìí ìṣègùn tó ṣe pàtàkì jù lọ láàárín gbogbo èèyàn àti fún gbogbo ìgbà .   Nígbà tó yá , àbá èrò orí Galen nípa bí ẹjẹ ṣe ń káàkiri ara tún di èyí tí kò bóde mu mọ .   Ọpọ ọdún ni oníṣègùn ọmọ ilẹ Gẹẹsì náà William Harvey fi tú ẹyà ara àwọn ẹranko àti ẹyẹ wò fínnífínní .  Ó ṣàyẹwò nípa iṣẹ táwọn ihò inú ọkàn máa ń ṣe , ó díwọn iye ẹjẹ tó wà nínú ọkàn ó sì wá fojú bu iye ẹjẹ tó wà nínú ara .  Harvey tẹ ohun tó rí nínú ìwádìí rẹ jáde lọdún 1628 nínú ìwé tó pè ní On the Motion of the Heart and Blood in Animals .  Wọn ṣe lámèyítọ rẹ , wọn takò ó , wọn gbógun tì í , wọn sì bú u .  Àmọ ìyípadà ńláǹlà lohun tó ṣe jẹ lágbo ìṣègùn  ó ti ṣàwárí bí ẹjẹ ṣe ń káàkiri inú ara !  Gẹrungẹrun Tó Tún Ń Ṣiṣẹ Abẹ  Ìtẹsíwájú ribiribi tún wáyé lágbo ìṣègùn iṣẹ abẹ .  Láàárín Sànmánì Ìbẹrẹ Ọlàjú , àwọn gẹrungẹrun ló sábàá máa ń ṣiṣẹ abẹ féèyàn .  Kò yani lẹnu láti gbọ táwọn kan sọ pé ọgbẹni ará Faransé kan ní ọrúndún kẹrìndínlógún tó ń jẹ Ambroise Paré ló dá ìṣègùn iṣẹ abẹ òde òní sílẹ .  Aṣáájú onímọ iṣẹ abẹ ni , ọba ilẹ Faransé mẹrin ọtọọtọ ló sì sìn .  Paré tún ṣe àwọn ohun èèlò bíi mélòó kan tí wọn fi ń ṣiṣẹ abẹ .  Ọkan lára àwọn ìṣòro ńláǹlà tí oníṣègùn iṣẹ abẹ yìí ṣì ní ní ọrúndún kọkàndínlógún ni àìṣeé ṣe fún un láti mú ìrora iṣẹ abẹ kúrò .  Àmọ nígbà tó di 1846 , oníṣẹ abẹ eyín kan tó ń jẹ William Morton ló kọkọ lo oògùn apàmọlára tí wọn ń lò níbi gbogbo báyìí nínú iṣẹ abẹ .    Nígbà tí Wilhelm Röntgen , onímọ físíìsì ń fi iná mànàmáná ṣe àyẹwò kan ní 1895 , ó rí i pé àwọn ìtànṣán ń gba inú ẹran ara kọjá àmọ kò gba inú egungun .  Ìgbà tí kò kúkú mọ ibi tí àwọn ìtànṣán náà ti wá , kò mọ bó ṣe máa ṣàlàyé àwárí tó ṣe .  Gẹgẹ bí ìwé Die Großen Deutschen  Àwọn Èèyàn Ńlá Ilẹ Jámánì  ṣe sọ , Röntgen sọ fún ìyàwó rẹ pé :  Àwọn èèyàn á sọ pé :  orí Röntgen ti dàrú .    Àwọn kan kúkú sọ bẹẹ .  Àmọ àwárí rẹ mú ìyípadà bá ìṣègùn iṣẹ abẹ .  Ó ti ṣeé ṣe báyìí fáwọn oníṣẹ abẹ láti rí inú ara láìjẹ pé wọn là á .  Kíkápá Àwọn Àrùn  Tipẹtipẹ làwọn àrùn tó ń ran èèyàn , irú bí ìgbóná , ti ń gbèèràn bí iná ọyẹ , ti ń kó ìpayà báni , ọpọ ló sì ti pa .  Ar - Rāzī , ará Páṣíà kan tó gbé ayé ní ọrúndún kẹsàn - án , táwọn kan pè ní oníṣègùn tó dáńgájíá jù lọ láàárín àwọn ẹlẹsìn Mùsùlùmí lákòókò yẹn , ló kọkọ ṣàlàyé tó pé pérépéré nípa ìgbóná .  Àmọ ọpọ ọrúndún lẹyìn náà ni oníṣègùn ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tó ń jẹ Edward Jenner tóó ṣàwárí ọnà àtiwo àrùn yìí .  Jenner kíyè sí i pé béèyàn bá ti lè kó àrùn àléfọ ara màlúù  àrùn kan tí kì í ṣèèyàn ní jàǹbá  ìgbóná ò lè mú ẹni yẹn mọ .  Pẹlú àkíyèsí tó ṣe yìí , Jenner wá ha èépá ara ẹni tí àléfọ ara màlúù mú , ló bá fi ṣe abẹrẹ àjẹsára àrùn ìgbóná .  Ìyẹn jẹ lọdún 1796 .  Wọn kò ṣàì bẹnu àtẹ lu Jenner tí wọn sì tún ta kò ó gẹgẹ bí wọn ṣe ṣe sáwọn olùṣàwárí tó ṣáájú rẹ .  Àmọ àwárí tó ṣe nípa abẹrẹ àjẹsára yìí ló mú kó ṣeé ṣe láti kápá àrùn yìí níkẹyìn , ó sì fún ìmọ ìṣègùn ní ọnà tuntun láti gbéjà ko àrùn .  Abẹrẹ àjẹsára ni ọmọ ilẹ Faransé náà Louis Pasteur fi gbógun ti àìsàn dìgbòlugi àti àrun anthrax .  Ó tún sọ pé àwọn kòkòrò àrùn wà lára ọdádá tó ń dá àìsàn sílẹ .  Ní 1882 , Robert Koch ṣàwárí kòkòrò àrùn tó ń fa ikọ ẹgbẹ tí òpìtàn kan pè ní  àrùn panipani tó burú jù lọ ní ọrúndún kọkàndínlógún .   Ní nǹkan bí ọdún kan lẹyìn náà , Koch ṣàwárí kòkòrò tó ń fa àrùn onígbá méjì .  Ìwé ìròyìn Life sọ pé :  Akitiyan Pasteur àti Koch ló gbé ìmọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè tíntìntín dé , èyí sì ti jẹ kí ìlọsíwájú bá ìmọ nípa ìdènà àrùn , àti ìmọtótó , àwọn ohun wọnyí ti ṣe bẹbẹ láti mú kéèyàn túbọ pẹ láyé sí i ju ohun èyíkéyìí mìíràn tí ìmọ ìjìnlẹ tíì ṣe fún ẹgbẹrún ọdún tó kọjá lọ .   Ìmọ Ìṣègùn ní Ọrúndún Ogún  Níbẹrẹ ọrúndún ogún , ńṣe ni ìmọ ìṣègùn gun èjìká àwọn oníṣègùn yìí àtàwọn mìíràn tó tún ní ìmọ gidi gan an .  Látìgbà náà ni ìdàgbàsókè ti ń dé lọkan - ò - jọkan lọnà tó yára kánkán  wọn ń lo insulin fún àrùn àtọgbẹ , ìtọjú oníkẹmíkà fún àrùn jẹjẹrẹ , fífi omi ìsúnniṣe tọjú ẹṣẹ , oògùn agbógunti kòkòrò àrùn fún ikọ ẹgbẹ , chloroquine fún oríṣi àwọn ibà kan , àti ìtọjú fífọ ìdọtí inú ẹjẹ kúrò fún àrùn kíndìnrín , bákan náà ni iṣẹ abẹ ọkàn àti pípààrọ ẹyà ara àti bẹẹ bẹẹ lọ .  Àmọ ní báyìí tí a ti bẹrẹ ọrúndún kọkànlélógún yìí , báwo ni ìmọ ìṣègùn ti sún mọ ète rẹ tó , ìyẹn  fífún gbogbo èèyàn lágbàáyé ní ìlera tó jọjú  ?  Ṣé Àlá Tí Kò Lè Ṣẹ Ni ?  Àwọn ọmọdé mọ pé gígun èjìká àwọn ẹlẹgbẹ àwọn ò sọ pé kọwọ àwọn tó gbogbo ọsàn tó wà lórí igi kan .  Lára àwọn ọsàn tó lómi jù lọ ṣì wà lókè igi lọhùn ún , ọwọ wọn ò sì lè tó o .  Lọnà kan náà , onírúurú àṣeyọrí ni ìmọ ìṣègùn ti ṣe , òkè - òkè ló sì ń lọ .  Àmọ góńgó tó jẹ ẹ lọkàn jù , ìyẹn ìlera fún gbogbo ènìyàn ṣì wà lókè fíofío níbi tọwọ ò lè tó .  Abájọ tó jẹ pé , lẹyìn tí Àjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ní ọdún 1998 sọ pé  àwọn ará Yúróòpù kò tíì gbádùn irú ẹmí gígùn àti ìgbésí ayé tó lárinrin bẹẹ rí ,  ó tún fi kún un pé :  Ẹnì kan nínú márùn - ún ni yóò máa kú kí wọn tó pé ọmọ ọdún márùnlélọgọta .  Àrùn jẹjẹrẹ ló máa pa ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún lára àwọn wọnyí , àrùn òpójẹ máa pa ìdá ọgbọn . . .  Ìdáàbòbò tó péye sì gbọdọ wà nítorí àwọn àrùn tí á tún yọjú .   Ní November 1998 , ìwé ìròyìn ìlera ilẹ Jámánì náà Gesundheit sọ pé àwọn àrùn tó ń ran èèyàn irú bí onígbá méjì àti ikọ ẹgbẹ ti bẹrẹ síí dúnkookò mọ èèyàn .  Kí ló fà á ?  Àwọn oògùn agbógunti kòkòrò àrùn  kò gbéṣẹ bíi ti tẹlẹ mọ .  Ńṣe làwọn kòkòrò àrùn ń ya bóorán kalẹ ; àní oríṣi oògùn kan ò ran púpọ wọn mọ .   Kì í ṣe pé àwọn àìsàn tá ò gbúròó mọ tún ń padà wá nìkan ni , àmọ àwọn àrùn tuntun bí Éèdì tún ti dé .  Ìwé egbòogi ti ilẹ Jámánì náà Statistics  97 sọ pé :  Ìdá méjì nínú mẹta onírúurú àìsàn táa mọ la ò tíì rí ọnà láti wò , ìyẹn sì ń lọ sí bí ọkẹ kan àìsàn .   Ṣé Fífi Àbùdá Ṣe Ìtọjú ni Ojútùú Rẹ ?  Lóòótọ , ojoojúmọ ni wọn ń ṣàwárí ìtọjú lọtun - lọtun .  Fún àpẹẹrẹ , ọpọ ló rò pé yíyí àbùdá padà lè mú kéèyàn ní ìlera tó jí pépé .  Lẹyìn ìwádìí táwọn oníṣègùn bíi Dókítà W .  French Anderson ṣe láwọn ọdún 1990 , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , wọn sọ pé fífi àbùdá ṣètọjú èèyàn lohun tuntun tó ń  mórí ẹni yá jù lọ tó sì gbajúmọ jù lọ nínú ìwádìí ìmọ ìṣègùn .   Ìwé Heilen mit Genen  Fífi Àbùdá Ṣe Ìtọjú  sọ pé fífi àbùdá ṣe ìtọjú lè mú kí  ìmọ ìjìnlẹ nípa ìṣègùn sún mọ dídi aṣáájú nídìí ìtẹsíwájú .  Èyí ò sì lè ṣe kó má rí bẹẹ torí àwọn àìsàn tí kò gbóògùn tẹlẹ ló ti lóògùn báyìí .   Àwọn onímọ sáyẹǹsì ronú pé bí àkókò ti ń lọ á ṣeé ṣe fáwọn láti wo àwọn àrùn tó jẹ àjogúnbá nípa fífa àwọn àbùdá tó lè wo àrùn náà sàn sára aláìsàn .  Kódà , àwọn kòkòrò tín - tìn - tín inú ara tó lè pa ni lára , irú bí èyí tó ń fa àrùn jẹjẹrẹ ni wọn á mú kí wọn máa pa ara wọn .  Ó ti ṣeé ṣe ní lọọlọọ láti wo àbùdá èèyàn láti mọ irú àwọn àrùn tó lè kọlu irú ẹni bẹẹ .  Àwọn kan sọ pé mímú àwọn ohun ìtọjú bá àbùdá aláìsàn kan mu tún ni nǹkan mìíràn tí wọn máa ṣàwárí .  Gbajúgbajà olùwádìí kan sọ pé ọjọ kan á jọkan táwọn dókítà á lè  ṣàwárí àrùn tó ń ṣe àwọn èèyàn tí wọn á sì fún wọn ní ásíìdì DNA kín - ún láti wò wọn sàn .   Bó ti wù kó rí , kì í ṣe gbogbo èèyàn ló gbà pé fífi àbùdá ṣe ìtọjú ló máa jẹ ìtọjú  ajẹbíidán  ní ọjọ ọla .  Kódà , gẹgẹ bí ìwádìí ti fi hàn , àwọn èèyàn tiẹ lè máà fẹ kí wọn yẹ àbùdá wọn wò pàápàá .  Ọpọ ló tún ń bẹrù pé ó ṣeé ṣe kí fífi àbùdá ṣe ìtọjú ṣàkóbá fún ọnà táa gbà ṣẹdá èèyàn .  Àkókò ló máa fi hàn bóyá ìmọ ìjìnlẹ nípa àbùdá tàbí àwọn ọnà ọgbọn iṣẹ ẹrọ gíga mìíràn nípa iṣẹ ìṣègùn á lè mú ìlérí kàǹkà - kanka yìí ṣẹ .  Àmọ ṣá , ó yẹ ká ṣọra ká má ṣe fọkàn wa balẹ sórí òfo .  Ìwé The Clay Pedestal , ṣàpèjúwe ohun kan tí a mọ tó máa ń ṣẹlẹ léraléra báyìí :  Wọn ṣàwárí ọnà ìṣètọjú tuntun , wọn polówó rẹ ní ìpàdé àwọn oníṣègùn àti nínú ìwé ìròyìn .  Àwọn tó ṣàwárí rẹ á wá di gbajúgbajà nídìí iṣẹ ọhún , àwọn ilé iṣẹ agbéròyìnjáde á sì bẹrẹ sí ṣe sàdáńkátà fún àwárí náà .  Lẹyìn tí wọn bá ti dáwọọ ìdùnnú fún sáà kan tí ẹrí sì ti wà lákọọlẹ pé ajẹbíidán ni ìtọjú náà , làwọn èèyàn ò bá tún ní gba tiẹ mọ , wọn á sì gbàgbé rẹ tó bá fi máa di oṣù tàbí ẹwádún díẹ .  Lẹyìn èyí ni wọn á tún ṣàwárí ìtọjú mìíràn , lójú ẹsẹ ni wọn á pa ti tẹlẹ tì , wọn á ní kò wúlò mọ .   Kẹẹ sì máa wò ó , ọpọ ìtọjú tí ọpọ dókítà sọ pé kò gbéṣẹ mọ ló jẹ èyí tí wọn ni ó pójú owó léyìí tí kò pẹ sẹyìn .  Bó tilẹ jẹ pé wọn kì í fojú ẹlẹsìn tí wọn fi ń wo àwọn oníwòsàn láyé ọjọun wo àwọn dókítà òde òní , àwọn kan ṣì lè sọ pé agbára tó fẹrẹẹ dà bí ti òrìṣà làwọn oníṣègùn ń lò kí wọn sì máa ronú pé ìmọ sáyẹǹsì á wo gbogbo àrùn aráyé sàn .  Àmọ ṣá , ohun tó ń ṣẹlẹ fi hàn pé èrò yìí ò tọnà rárá àti rárá .  Dókítà Leonard Hayflick sọ nínú ìwé rẹ , How and Why We Age , pé :  Lọdún 1900 , ìpín márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún èèyàn ní United States ló ń kú kí wọn tó pé ọmọ ọdún márùnlélọgọta .  Lónìí , ọrọ ti yí padà : nǹkan bí ìpín àádọrin èèyàn ló ń lé lọmọ ọdún márùnlélọgọta kí wọn tó kú .   Kí ló mú kí ẹmí èèyàn wá gùn lọnà tó jọni lójú bẹẹ ?  Hayflick ṣàlàyé pé  ògidì ohun tó fà á ni bí àwọn ọmọ ọwọ ò ṣe ń kú bíi ti tẹlẹ mọ .   Ó dáa , ká wá sọ pé ìmọ ìjìnlẹ nípa ìṣègùn lè mú àwọn ohun tó sábàá ń fa ikú àwọn àgbàlagbà , bí àrùn ọkàn , àrùn jẹjẹrẹ , àti àrùn ẹgbà kúrò .  Ṣé ìyẹn á wá túmọ sí pé èèyàn ò ní kú mọ ?  Kò rí bẹẹ .  Dókítà Hayflick sọ pé bó bá tiẹ rí bẹẹ ,  ọpọ èèyàn lẹmí wọn ò ní gùn ju nǹkan bí ọgọrùn - ún ọdún lọ .   Ó fi kún un pé :  Àwọn tọjọ orí wọn bá pé ọgọrùn - ún ọdún á ṣì kú .  Àmọ kí ló máa pa wọn ?  Ńṣe ni wọn á kàn bẹrẹ sí di ahẹrẹpẹ títí wọn á fi kú .   Láìfi akitiyan tí ìmọ ìjìnlẹ nípa ìṣègùn ń ṣe pè , mímú ikú kúrò ṣì kọjá agbára ìmọ ìṣègùn .  Èé ṣe tó fi rí bẹẹ ?  Ṣé àlá tí ò lè ṣẹ wá ni lílépa ìlera fún gbogbo èèyàn jẹ ?   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ The World Book Encyclopedia ṣe sọ , Galen ronú pé ńṣe ni ẹdọ máa ń yí oúnjẹ tó bá ti dà padà sí ẹjẹ , táá wá ṣàn lọ sáwọn ibi tó kù nínú ara .  Wo àpilẹkọ náà ,  From Agony to Anesthesia ,  tí ó fara hàn nínú Jí ! Gẹẹsì ìtẹjáde November 22 , 2000 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 4    Ọpọ ìgbàgbọ àtayébáyé ṣì ń fara hàn nínú iṣẹ ìṣègùn tó ń bá a lọ títí dòní olónìí .   The Clay Pedestal   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4 , 5   Hippocrates , Galen , àti Vesalius ló fi ìpìlẹ ìṣègùn òde òní lélẹ   Àwọn Credit Line   Erékùṣù Kos , Gíríìsì  Nípasẹ ìyọǹda National Library of Medicine  Woodcut látọwọ Jan Steven von Kalkar ti A .  Vesalius , táa mú jáde látinú Meyers Encyclopedic Lexicon   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Aṣáájú onímọ iṣẹ abẹ ni Ambroise Paré , ó sì sin ọba ilẹ Faransé mẹrin ọtọọtọ  Ar - Rāzī oníṣègùn ará Páṣíà  lápá òsì  , àti oníṣègùn ọmọ ilẹ Gẹẹsì náà Edward Jenner  lápá ọtún    Àwọn Credit Line   Paré àti Ar - Rāzī : Nípasẹ ìyọǹda National Library of Medicine  Látinú ìwé Great Men and Famous Women   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Louis Pasteur ará Faransé fẹrí hàn pé àwọn kòkòrò tín - tìn - tín máa ń fa àrùn   Credit Line    Institut Pasteur   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Ká tiẹ sọ pé àwọn lájorí ohun tó ń fa ikú kò sí mọ , ọjọ ogbó á ṣì máa jẹ kéèyàn kú  Ìlera fún Gbogbo Èèyàn  Láìpẹ !  ÌWÉ ìròyìn Jámánì náà , Focus sọ pé :  Èrò pé èèyàn ò ní ṣàìsàn mọ láé . . . ti wá gbajúmọ báyìí bí ìṣáná ẹlẹẹta .   Èrò yìí kì í kúkú ṣe tuntun .  Nígbà tí Ẹlẹdàá ṣẹdá ènìyàn , kò ní i lọkàn pé kí ìran ènìyàn tiẹ ṣàìsàn páàpáà .  Oun tó ní lọkàn fún ìran ènìyàn kì í kàn ṣe  fífún gbogbo èèyàn lágbàáyé ní ìlera tó jọjú .    Ìkọwé wínníwínní jẹ tiwa .   Ara líle ni Ẹlẹdàá wa pète fún gbogbo èèyàn !  Kí ló fà á tí gbogbo wa fi ń ṣàìsàn tí àrùn sì ń kọ lù wá ?  Bíbélì sọ fún wa pé Jèhófà Ọlọrun dá àwọn òbí ìran ènìyàn , ìyẹn Ádámù àti Éfà , pé pérépéré .  Lẹyìn tó parí ìṣẹdá rẹ ,  Ọlọrun rí ohun gbogbo tí ó ti ṣe , sì wò ó !  ó dára gan - an ni .   Ẹlẹdàá wa onífẹẹ kò fìgbà kan ní i lọkàn pé kí àìsàn àti ikú kó hílàhílo bá ìgbésí ayé ọmọ ènìyàn .  Àmọ nígbà tí Ádámù àti Éfà pa ọnà ìwàláàyè tí a fi lélẹ fún wọn tì , wọn ṣubú sínú ẹṣẹ .  Ikú làbájáde ẹṣẹ Ádámù , ó sì tàn dé ọdọ gbogbo ènìyàn .  Jẹnẹsísì 1 : 31 ; Róòmù 5 : 12 .  Jèhófà ò pa ìran ènìyàn tì o .  Bẹẹ sì ni kò pa ète tó ní lọkàn fún wọn àti fún ilẹ ayé láti ìpilẹṣẹ tì .  Láti ìbẹrẹ dópin Bíbélì , ó ti jẹ ká mọ ète rẹ láti fún ìran ènìyàn onígbọràn ní ìlera pípé gẹgẹ bó ṣe wà níbẹrẹpẹpẹ .  Nígbà tí Jésù Kristi , Ọmọ Ọlọrun wà lórí ilẹ ayé , ó fi agbára Ọlọrun láti wo àìsàn hàn .  Fún àpẹẹrẹ , Jésù la ojú afọjú , ó wo àrùn ẹtẹ , ó mú kí adití gbọràn , ó wo àrùn ògùdùgbẹ , àrùn wárápá , àti àrùn ẹgbà sàn .  Mátíù 4 : 23 , 24 ; Lúùkù 5 : 12 , 13 ; 7 : 22 ; 14 : 1 - 4 ; Jòhánù 9 : 1 - 7 .  Láìpẹ , Ọlọrun yóò sọ fún Jésù Kristi , Mèsáyà Ọba , pé kó bẹrẹ sí darí gbogbo ìgbòkègbodò ìran ènìyàn .  Lábẹ àbójútó rẹ ni àsọtẹlẹ Aísáyà á ti ní ìmúṣẹ pé :  Kò sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .   Àwọn ènìyàn tí ń gbé ilẹ náà yóò jẹ àwọn tí a ti dárí ìṣìnà wọn jì wọn .   Báwo lèyí ṣe máa ṣẹlẹ ?  A óò rí i pé wòlíì náà kọwé nípa àwọn èèyàn táa ti  dárí ìṣìnà wọn jì .   Nítorí náà , ohun náà gan - an tó fa àìsàn , ìyẹn ẹṣẹ tí aráyé ti jogún , ni a óò mú kúrò .  Báwo ?  Ìran ènìyàn onígbọràn yóò jàǹfààní ẹbọ ìràpadà Jésù , nípa báyìí kò ní sí ohun tó ń fa àìsàn àti ikú mọ .  Ibi gbogbo lórí ilẹ ayé ni ipò tó tuni lára yóò wà .  Kristẹni àpọsítélì Jòhánù kọwé pé :   Ọlọrun  yóò sì nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .  Àwọn ohun àtijọ ti kọjá lọ .   Èyí yóò ṣẹlẹ láìpẹ !  Ìṣípayá 21 : 3 , 4 ; Mátíù , orí 24 ; 2 Tímótì 3 : 1 - 5 .  Wíwà Níwọntúnwọnsì  Lọwọ táa ṣì wà yìí , ọpọ mílíọnù èèyàn ló ń bá àìsàn yí .  Kò yẹ kó yani lẹnu nígbà náà láti rí àwọn èèyàn tí wọn ń ṣàníyàn nípa ìlera wọn àtàwọn èèyàn wọn .  Àwọn Kristẹni lónìí mọrírì akitiyan ìmọ ìṣègùn gidi gan an .  Wọn ń ṣe àwọn ohun tó bọgbọn mu láti rí i pé àwọn ní ìlera tó ṣe ṣámúṣámú .  Àmọ ṣá , ìlérí Bíbélì nípa ọjọ iwájú tí kò ti ní sí àìsàn ló ń jẹ ká wà níwọntúnwọnsì lórí ọràn yìí .  Ó dìgbà tí Mèsáyà Ọba bá bẹrẹ sí ṣàkóso ìran ènìyàn kí ara líle tó ṣeé ṣe .  Bí a ti rí i , pẹlú àwọn àwárí tó kàmàmà tí ìmọ ìṣègùn ti ṣe , ọwọ rẹ kò tíì tó ọsàn tó lómi nínú jù lọ tó wà lókè igi , ìyẹn ìlera fún gbogbo èèyàn .  Láìpẹ , ọwọ á tẹ góńgó  fífún gbogbo èèyàn lágbàáyé ní ìlera tó jọjú .   Àmọ kì í ṣe nípasẹ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè tàbí Àjọ Ìlera Àgbáyé , kì í ṣe àwọn elétò àyíká kò sì lè jẹ àwọn tó ń tún àwùjọ tò tàbí àwọn oníṣègùn .  Jésù Kristi nìkan ló lágbára láti ṣe é .  Ayọ ọhún á mà ti lọ ga jù o , pé nígbẹyìngbẹyín  a óò dá  ìran ènìyàn  sílẹ kúrò lọwọ ìsọdẹrú fún ìdíbàjẹ , yóò sì ní òmìnira ológo ti àwọn ọmọ Ọlọrun  !  Róòmù 8 : 21 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ìlera tó jí pépé yóò jẹ ti gbogbo ènìyàn nínú ayé tuntun Ọlọrun  Kàtídírà  Ọwọn Ìrántí fún Ọlọrun Ni àbí fún Èèyàn ?  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN Jí !  NÍ ILẸ FARANSÉ  NǸKAN kan tó dà bí àjíǹde ṣẹlẹ ní ìlú Moscow .  Kàtídírà ìjọ Kristi Olùgbàlà , tí Stalin wó lulẹ lọdún 1931 ni wọn ti kọ padà báyìí o , tí àwọn òrùlé rẹ rìbìtì - rìbìtì olómi góòlù sì ń dán yanran lójú òfuurufú Rọṣíà .  Ní ìlú Évry , tó wà nítòsí Paris , àwọn òṣìṣẹ ti parí àwọn nǹkan pẹẹpẹẹpẹ tó kù lára kàtídírà kan ṣoṣo tí wọn fi gbogbo ọrúndún ogún kọ ní ilẹ Faransé .  Èyí kò ju ọdún díẹ lọ lẹyìn tí wọn ya kàtídírà Almudena sí mímọ ní ìlú Madrid .  Bákan náà sì lọrọ rí ní New York City , kàtídírà kan ńbẹ tí wọn ń pè ní Jòhánù Mímọ Látọrun Wá .  Nítorí pé ó ti lé ní ọgọrùn - ún ọdún tí wọn ti ń kọ ọ tí wọn ò sì tíì kọ ọ tán , Kàtídírà Jòhánù Mímọ Àkọọkọtán làwọn èèyàn máa ń pè é .  Síbẹ , ọkan ló jẹ nínú àwọn kàtídírà tó tóbi jù lọ lágbàáyé , nítorí pé fífẹ rẹ ju ẹgbẹrún mọkànlá mítà lọ níbùú lóròó .  Káàkiri làwọn kàtídírà jìmàwòjimawo wà ní gbogbo ìlú táwọn ẹlẹsìn Kristi pọ sí .  Lójú àwọn tó gba ẹsìn lójú méjèèjì , àmì ìgbàgbọ nínú Ọlọrun ló jẹ .  Àwọn tó jẹ kèfèrí pàápàá lè máa wò wọn pé iṣẹ ọnà tó fakíki tàbí ọnà ìkọlé téèyàn ń fi ṣèran wò ni wọn jẹ .  Síbẹ , àwọn ilé títóbi jìmàwòjimawo , tí wọn run iyebíye owó lé lórí yìí gbé àwọn ìbéèrè pàtàkì kan dìde : Kí nìdí tí wọn fi kọ wọn àti báwo ni wọn ṣe kọ wọn ?  Kí ni wọn wà fún gan - an ?  Kí Ló Ń Jẹ Kàtídírà ?  Lẹyìn tí Kristi kú , àwọn ọmọ ẹyìn rẹ ṣètò ara wọn sí ìjọ - ìjọ , inú ilé àdáni sì lọpọ wọn ti ń pàdé .  Fún ọpọ ẹwádún ni  àwọn àgbà ọkùnrin  tí wọn jẹ ẹni tẹmí fi ń bójú tó àwọn ìjọ yìí .  Àmọ lẹyìn táwọn àpọsítélì kú tán , ìsìn Kristẹni di nǹkan míì .  Kò pẹ kò jìnnà , àwọn alàgbà kan bẹrẹ sí í gbéra wọn ga ju àwọn tó kù lọ wọn sì sọ ara wọn di bíṣọọbù tó ń bójú tó ìjọ , èyí sì lohun tí Jésù ti kìlọ tẹlẹ pé kò gbọdọ ṣẹlẹ .  Ọrọ náà  ṣọọṣì ,  tó jẹ pé àwọn Kristẹni fúnra wọn ló dúró fún tún wá di orúkọ tí wọn ń pe ibi tí wọn ti ń jọsìn , ìyẹn ilé náà fúnra rẹ .  Kò pẹ táwọn bíṣọọbù kan fi bẹrẹ sí í wá bí wọn ṣe máa ní àwọn ṣọọṣì tó máa bá ipò tí wọn wà mu .  Bí wọn ṣe wá ọrọ míì tí wọn á fi máa pe àwọn ṣọọṣì tó jẹ ti bíṣọọbù nìyẹn , wọn pè é ní kàtídírà .  Ọrọ yìí wá látinú ọrọ Gíríìkì náà kathedra , ó túmọ sí  ìjókòó .   Bí kàtídírà ṣe di ìtẹ àwọn bíṣọọbù nìyẹn o , èyí tó ń ṣàpẹẹrẹ bí agbára wọn ṣe tó láyé .  Àtinú kàtídírà yìí làwọn bíṣọọbù ti máa ń ṣàbójútó àgbègbè tó wà níkàáwọ wọn .   Ìgbà Tí Kàtídírà Ti Wà   Ní ọdún 325 Sànmánì Tiwa , Ìgbìmọ Niséà fọwọ sí kí àwọn bíṣọọbù máa wà láwọn ìlú ńláńlá .  Nítorí pé Ìjọba Róòmù wà lẹyìn àwọn bíṣọọbù , ni wọn bá gba ẹbùn ilẹ lọ rabidun lọwọ àwọn aláṣẹ .  Ọpọ ilé ìjọsìn àwọn kèfèrí ni wọn tún fi sábẹ àkóso ara wọn .  Nígbà tí Ìjọba Róòmù wó , ètò ṣọọṣì kò wó , ńṣe ló ń gbọrẹgẹjigẹ sí i tó sì di àràbà ńlá ní Sànmánì Ojú Dúdú .  Kò pẹ kò jìnnà , sànmánì yẹn di ohun tí òpìtàn ọmọ ilẹ Faransé náà , Georges Duby pè ní  Sànmánì Kàtídírà .   Láàárín ọrúndún keje sí ìkẹrìnlá , iye àwọn èèyàn tó wà ní Yúróòpù pọ sí i ní ìlọpo mẹta .  Àwọn ìlú ńlá ló jàǹfààní jù nínú bí àwọn èèyàn ṣe pọ sí i yìí .  Bẹẹ làwọn ìlú tó lọrọ gan - an táwọn bíṣọọbù sì wà nínú wọn di ibi tó bọ sí i gẹẹ láti kọ àwọn kàtídírà gìrìwò - gìrìwò sí .  Kí nìdí ?  Ìdí ni pé kìkì ibi tí owó bá ti ń rọ bí òjò nìkan ni kíkọ àwọn ilé àrágbáyamúyamù bẹẹ ti lè ṣeé ṣe !  Ohun mìíràn tó tún bu epo síná kíkọ àwọn kàtídírà yìí ni ìjọsìn Màríà Wúńdíá àti ti àwọn ẹni mímọ mìíràn , èyí tó gbòde kan nígbà yẹn .  Kò tíì sígbà kan tí ìjọsìn yìí gbayì tó gbẹyẹ tó ti ọrúndún kọkànlá àti ìkejìlá .  Làwọn bíṣọọbù bá bẹrẹ sí í fẹ ìjọsìn yìí lójú , wọn sì tipa bẹẹ mú kí àwọn kàtídírà wọn gbajúmọ sí i .  Àkókò yìí ni àkọlé náà , Notre - Dame  Ìyálóde Wa  bẹrẹ sí í hàn lára àwọn kàtídírà káàkiri ilẹ Faransé .  Ìwé gbédègbẹyọ Kátólíìkì náà , Théo , sọ pé :  Ìlú wo lẹ máa de tí wọn ò ti ní ya ṣọọṣì àtàwọn kàtídírà sí mímọ fún Màríà Wúńdíá ?   Ìyẹn náà ló mú wọn ya kàtídírà Saint - Étienne ti ìlú Paris sí mímọ fún Notre - Dame .  Ní gbogbo àríwá Yúróòpù , kò sí kàtídírà náà tó gbayì tó Notre - Dame , tó wà nílùú Chartres ní ilẹ Faransé .  Ìwé The Horizon Book of Great Cathedrals sọ pé :  Kò sí àwòrán kankan , kódà àwòrán Kristi Alára kò gba ọkàn àti ìgbésí ayé àwọn tó ń kọ kàtídírà kan tó àwòrán Màríà Wúńdíá .    A Máa Kọ Kàtídírà Kan Tá Á Tóbi Débi Pé . . .   Kí ló fà á ná tí ọpọ lára àwọn ilé yìí fi tóbi ràgàjìràgàjì bẹẹ ?  Àtìbẹrẹ ọrúndún kẹrin ni wọn ti ń kọ àwọn kàtídírà tó ń gbalẹ kan .  Irú rẹ wà nílùú Trier , lórílẹ - èdè Jámánì àti ní ìlú Geneva lórílẹ - èdè Switzerland , láìka ti pé ẹtahóró làwọn tó ń jọsìn níbẹ sí .  Ní ọrúndún kọkànlá , bí wọn bá kó gbogbo èèyàn tó ń gbé ìlú Speyer lórílẹ - èdè Jámánì sínú kàtídírà tó wà níbẹ , wọn ò kún un .  Ìyẹn ló mú ìwé The Horizon Book of Great Cathedrals parí ọrọ pé ,  títóbi táwọn  kàtídírà  tóbi tí wọn sì runwó lé wọn lórí fi hàn pé , àwọn ohun tó mú wọn kọ ọ kò jẹ mọ ti ìsìn rárá .   Lára rẹ ní  ìgbéraga tó ń yọ àwọn bíṣọọbù àtàwọn olórí ilé àwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé lẹnu , tó jẹ pé abẹ àkóso wọn ni kíkọ àwọn ilé náà wà .   Ní ọrúndún kejìlá àti ìkẹtàlá , àwọn kàtídírà máa ń gùn tó ọgọrùn - ún mítà níbùú àti lóròó , tó jẹ pé bí wọn ṣe gùn tó náà ni wọn ṣe ń ga tó .  Àwọn kan tí kò lẹlẹgbẹ ni kàtídírà ìlú Winchester ní ilẹ Gẹẹsì , tó gùn ní mítà mọkàndínláàádọsàn - án níbùú lóròó , àti Kàtídírà ìlú Milan ní Ítálì tó jẹ mítà márùnlélógóje níbùú àti lóròó .  Òṣìṣẹ ṣọọṣì ilẹ Sípéènì kan sọ ní ìlú Seville lọdún 1402 pé :  A máa kọ kàtídírà kan táá tóbi débi pé , tá a bá parí rẹ , àwọn tó bá rí i á rò pé a ya wèrè ni .   Lóòótọ , kàtídírà ìlú Seville yìí la gbọ pé ó tóbi ṣìkejì lágbàáyé , tí òrùlé rẹ nìkan sì wọ mítà mẹtàléláàádọta .  Òrùlé tí wọn kọ sórí kàtídírà ìlú Strasbourg ní ilẹ Faransé nìkan ga tó mítà méjìlélógóje , ìwọn kan náà pẹlú ilé ológójì àjà .  Ní ọrúndún kọkàndínlógún , òrùlé gogoro orí kàtídírà Gothic Münster ní ìlú Ulm , ilẹ Jámánì ga tó mítà mọkànlélọgọjọ , èyí tó mú kó jẹ ilé gogoro tí wọn fi òkúta kọ tó tíì ga jù lọ lágbàáyé .  Òpìtàn Pierre du Colombier sọ gbangba pé :  Kò sí ohun kan tí ìjọsìn ń béèrè lọwọ wa tó ṣètìlẹyìn fún kíkọ àwọn ilé ràgàjìràgàjì tí àṣejù ti wọ yìí .   Láàárín ọrúndún kejìlá sí ìkẹtàlá , àwọn onígbọwọ kàtídírà tún lo ohun mìíràn tí  kò bá ìsìn tan rárá ,  ìyẹn ni ìfẹ ìlú ẹni .  Encyclopædia Britannica sọ pé :  Ńṣe làwọn ìlú máa ń bára wọn díje láti kọ kàtídírà tó ga lọlá jù .   Àwọn alága ìlú , àwọn aláṣẹ àtàwọn ẹlẹgbẹjẹgbẹ wá sọ kàtídírà di àmì tó ń fi bí ìlú wọn ṣe tó hàn .  Bó Ṣe Ń Jẹ Owó Láyé Ọjọun Ló Ń Jẹ Owó Lóde Òní  Òǹkọwé kan fi kàtídírà kíkọ wé  àgbààná .   Ibo ni wọn ti ń rí owó ná sórí àwọn ilé yìí lásìkò yẹn , nígbà tó jẹ pé iye tí wọn ń fi bójú tó wọn lásìkò yìí gan - an kò kéré ?  Nígbà míì , àwọn àlùfáà máa ń ná owó ara wọn , irú bíi Maurice de Sully tó wà ní Paris .  Nígbà míì , àwọn alákòóso òṣèlú ló máa ń gbé bùkátà náà , irú bí Ọba James Aragon Kìíní .  Àmọ lọpọ ìgbà , owó tó ń wá láti àgbègbè tí bíṣọọbù kọọkan wà ni wọn fi ń kọ àwọn kàtídírà náà .  Owó orí tí wọn ń san nígbà ayé Ojú Dúdú àti owó tó ń wá látinú àwọn dúkìá tún wà lára owó yìí .  Kódà , ẹgbẹrún méjì ilẹ ni Bíṣọọbù ìlú Bologna ní Ítálì nìkan ní !  Èyí kò mọ owó tó ń wọlé fún wọn látọdọ àwọn ọmọ ìjọ o , ìyẹn owó ìdáríjì ẹṣẹ àtèyí táwọn èèyàn fi bẹbẹ fún ẹṣẹ wọn .  Ní ìlú Rouen , ilẹ Faransé , àwọn tó bá ra ẹtọ láti máa jẹ wàrà tó wá láti ara ẹran lásìkò ààwẹ Lẹǹtì máa ń san owó Ilé Gogoro Butter tó jẹ ti kàtídírà náà .  Àwọn kan wà tí wọn máa ń dáwó rẹpẹtẹ ní ṣọọṣì , wọn sì máa ń buyì fún wọn nípa yíya àwòrán wọn sára àwọn fèrèsé onígíláàsì tàbí kí wọn ya ère wọn .  Ó hàn kedere pé , wọn ti gbàgbé ìlànà tó sọ pé kí àwọn Kristẹni má fi ẹbùn wọn ṣe àṣehàn .  Nítorí pé iye tí wọn ń ná sábà máa ń kọjá iye tí wọn fojú bù , owó gbọdọ máa ya wọlé ni ní gbogbo ìgbà ṣáá .  Abájọ tí ìtara láti rí owó fi máa ń tì wọn láti bù ju iye tí wọn nílò lọ àti láti lu jìbìtì .  Bí àpẹẹrẹ , bí wọn bá fi ẹsùn àdámọ kan ẹnì kan , ńṣe ni wọn á gbẹsẹ lé nǹkan ìní ẹni náà .  Èyí ló jẹ kí wọn máa gba nǹkan ìní àwọn tí wọn sábà máa ń pè ní aládàámọ , irú bí ìjọ Cathar , èyí sì jẹ kí wọn rí owó láti kọ àwọn ṣọọṣì bíi mélòó kan .    Ká má déènà pẹnu , ló bá di kí ṣọọṣì máa pariwo owó ṣáá , kí owó lè máa wọlé .  Òdìkejì ọrọ làwọn òpìtàn kan sọ pé , owó táwọn èèyàn ń dá láti kọ àwọn ilé yìí wá látọkàn wọn .  Òpìtàn Henry Kraus sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé àwọn èèyàn nífẹẹ ìsìn gan - an nígbà ayé Ojú Dúdú , ṣọọṣì kíkọ kì í ṣe ohun tó wà lórí ẹmí wọn .   Ọpọ àwọn òpìtàn tipa bẹẹ bẹnu àtẹ lu àwọn àlùfáà ṣọọṣì fún ìná àpà wọn .  Ìwé The Horizon Book of Great Cathedrals sọ pé :  Owó tí àwọn àlùfáà ì bá fi bọ àwọn tí ebi ń pa kú lọ . . . tàbí kí wọn fi tún àwọn ọsibítù àtàwọn ilé ẹkọ ṣe , ṣọọṣì ni wọn fi ń kọ .  Nípa bẹẹ , a lè sọ pé àwọn kàtídírà dá kún gbígba ẹgbàágbèje ẹmí èèyàn .   Bí Wọn Ṣe Kọ Wọn  Àwọn kàtídírà fi bí èèyàn ṣe ní ọpọlọ tó hàn .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ pé ìwọnba ìmọ ẹrọ tó wà láyé ọjọun ni wọn lò láti kọ irú àwọn ilé kíkàmàmà bẹẹ .  Ńṣe ni wọn á kọkọ ya àwòrán ilé náà ní kíkún .  Níbi tí wọn ti ń fọ òkúta , wọn ní àwọn bátànì tí wọn ń lò láti rí i pé àwọn nǹkan tí wọn máa fi bu ẹwà kún ilé náà dọgba délẹ àti pé àwọn búlọọkù olókùúta náà bára mu rẹgí .  Wọn máa ń fi tìṣọratìṣọra ṣe àmì sí àwọn búlọọkù náà láti mọ apá ibi tí ọkọọkan máa wà lára ilé náà .  Kíkó wọn kúrò máa ń falẹ gan - an ni ó sì máa ń gbówó lórí , àmọ láìka gbogbo èyí sí , gẹgẹ bí ohun tí òpìtàn ọmọ ilẹ Faransé náà Jean Gimpel sọ ,  láàárín ọdún 1050 sí 1350 , òkúta tí ilẹ Faransé fọ láti kọlé ju ti gbogbo ilẹ Íjíbítì ìgbàanì lọ .   Téèyàn bá wá dé ibí tí ilé kíkọ náà ti ń lọ lọwọ , itú táwọn òṣìṣẹ ń pa kò kéré rárá .  Wọn ń lo irinṣẹ agbóhunròkè ti ayé ìgbà náà , ìyẹn àwọn ohun tó ń gbé nǹkan tó wúwo lọ sókè .  Ìlànà ìṣirò táwọn onímọ ẹrọ ń lò lóde òní kò tíì dáyé nígbà yẹn .  Ohun tí ọkàn àwọn kọlékọlé bá ní kí wọn ṣe àti ìrírí tí wọn ti ní tẹlẹ ni wọn máa ń tẹ lé .  Abájọ tí ọpọ aburú fi ṣẹlẹ .  Bí àpẹẹrẹ , lọdún 1248 , òrùlé gogoro tí wọn ṣe sórí kàtídírà ìlú Beauvais ní ilẹ Faransé ti tóbi jù , ló bá ya lulẹ .  Àmọ nígbà tí wọn wá jágbọn àwọn nǹkan bí irin ṣóńṣó , irin abẹ òrùlé , àtàwọn ìgbátí òrùlé , èyí jẹ kí àwọn kọlékọlé náà lè túbọ gbé àwọn nǹkan ribiribi ṣe .  Kíkọ àwọn ilé yìí máa ń gbà tó ogójì ọdún  bí i ti Salisbury , ilẹ Gẹẹsì  sí ọgọrọọrún ọdún .  Àwọn kan wà , irú bí àwọn kàtídírà ti ìlú Beauvais àti Strasbourg ní ilẹ Faransé , tí wọn ò tíì parí wọn dòní .   Wọn Ò Mọ Ohun Tó Yẹ Kí Wọn Kọkọ Mú Ṣe   Àtìbẹrẹ làwọn  ilé wọnyí , tó lẹwà , tó sì ń kówó mì ,  gẹgẹ bí Póòpù Honorius Kẹta ṣe pè wọn , ti ń fa arukutu .  Àwọn àlùfáà kan láwọn ò fara mọ kíkọ àwọn ilé yìí àti arabaríbí owó tó ń gbé mì .  Pierre le Chantre , bíṣọọbù Notre - Dame de Paris ní ọrúndún kẹtàlá kéde pé :  Nǹkan ẹṣẹ ni láti máa kọ ṣọọṣì bá a ṣe ń kọ ọ lónìí .   Kódà títí dòní làwọn èèyàn ṣì ń sọrọ lòdì sí kàtídírà tó wà ní ìlú Évry , ká kàn dárúkọ ẹyọ kan yẹn .  Gẹgẹ bí ìròyìn inú ìwé ìròyìn Le Monde ti ilẹ Faransé ṣe sọ , ọpọ èèyàn ló gbà pé ńṣe ni àwọn kàtídírà fi àwọn àlùfáà hàn bí ẹni tí  kò mọ ohun tó yẹ kí wọn kọkọ mú ṣe  àti pé  èèyàn àti iṣẹ ìhìn rere ló yẹ kí wọn ná owó lé lórí dípò tí wọn fi ń ná an sórí òkúta àti ọṣọ .   Kò sí àní - àní pé àwọn tó kọ àwọn ilé ràgàjìràgàjì yìí nífẹẹ Ọlọrun lóòótọ .  Ó dájú pé irú àwọn ẹni bẹẹ ní  ìtara fún Ọlọrun  ṣùgbọn  kì í ṣe ní ìbámu pẹlú ìmọ pípéye .   Jésù Kristi kò sọ fún àwọn ọmọlẹyìn rẹ rí pé kí wọn kọ àwọn ilé ìjọsìn àwòṣífìlà .  Ó rọ àwọn olùjọsìn tòótọ láti  jọsìn ní ẹmí àti òtítọ .   Láìka ẹwà wọn sí , àwọn kàtídírà gìrìwògiriwo tí àwọn ẹlẹsìn Krisiti ń kọ yìí , tako ìlànà yìí .  Wọn lè jẹ ọwọn ìrántí fún àwọn tó kọ wọn o , àmọ wọn kò mú ògo bá Ọlọrun .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Cathar  Kristian Ajẹrìíkú Ha Ni Wọn Bí ?   nínú ìtẹjáde Ilé Ìṣọ September 1 , 1995 , ojú ìwé 27 sí 30 tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Kàtídírà ìlú Santiago de Compostela , ní Sípéènì   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Òkè Pátápátá : Fèrèsé onígíláàsì Notre - Dame , ìlú Chartres , ní ilẹ Faransé tí wọn lo bátànì òdòdó róòsì fún  Òkè : Àwòrán afọkùúta kan , Notre - Dame , nílùú Paris   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Kàtídírà Notre - Dame ti ọrúndún kejìlá , nílùú Paris   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Bí kàtídírà Notre - Dame ṣe rí nínú , Amiens .  Òun ni ilé ìjọsìn tó tóbi jù lọ ní ilẹ Faransé , pẹlú àwọn òrùlé ṣóńṣó rẹ tó ga ní mítà mẹtàlélógójì  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣé Oríṣiríṣi Ọnà Tó Lọ Sọdọ Ọlọrun Ni Àwọn Ìsìn Jẹ ?  ÒǸKỌWÉ Marcus Borg sọ pé :  Mi ò gbà pé ìlànà ẹsìn kan péré ni Ọlọrun gbogbo ayé sọ pé kí wọn máa fi sin òun .   Desmond Tutu tó gba Ẹbùn Nobel Lórí Àlàáfíà sọ pé :  Kò sí ìsìn kankan tó lè sọ pé òun mọ gbogbo kúlẹkúlẹ àdììtú  nípa ìsìn .  Èrò tó wọpọ láàárín àwọn Híńdù ni  Jotto moth , totto poth ,  béèyàn bá kàn tú ọrọ yìí lọnà kan ṣá , ó túmọ sí pé gbogbo ìsìn wulẹ jẹ oríṣiríṣi ọnà tó lọ sí ibì kan náà .  Èròǹgbà àwọn ẹlẹsìn Búdà náà nìyẹn .  Àní , àràádọta ọkẹ èèyàn ló gbà gbọ pé ńṣe ni gbogbo ìsìn jẹ oríṣiríṣi ọnà tó lọ sọdọ Ọlọrun .  Òpìtàn Geoffrey Parrinder sọ pé :  Wọn máa ń sọ ọ nígbà mìíràn pé góńgó kan náà ni gbogbo ìsìn ní , tàbí pé ọnà kan náà téèyàn fi lè rí òtítọ ni gbogbo wọn jẹ , tàbí kẹ pé ẹkọ kan náà ni gbogbo wọn fi ń kọni .   Àwọn ẹkọ , ìrúbọ àtàwọn ọlọrun àjúbàfún àwọn ìsìn jọra lóòótọ .  Ọpọ jù lọ ìsìn ń sọrọ nípa ìfẹ , wọn sì ń kọni pé ìṣìkàpànìyàn , olè jíjà , àti irọ pípa kò dára .  Nínú ọpọ àwùjọ ìsìn , tọkàntọkàn làwọn kan fi ń sapá láti ran àwọn mìíràn lọwọ .  Nígbà náà , ṣé ẹsìn téèyàn ń ṣe tiẹ já mọ nǹkankan béèyàn bá ti ń fòótọ inú sin Ọlọrun tó sì ń gbé ìgbésí ayé tó mọ ?  Tàbí , ṣé gbogbo ẹsìn wulẹ jẹ oríṣiríṣi ọnà tó lọ sọdọ Ọlọrun ni ?  Ṣé Òótọ Inú Nìkan Ti Tó ?  Gbé ọràn ọkùnrin Júù ọrúndún kìíní tórúkọ rẹ ń jẹ Sọọlù , tó wá di Kristẹni àpọsítélì táa mọ sí Pọọlù yẹ wò .  Kò fọwọ yọbọkẹ mú ìsìn àwọn Júù rárá , èyí ló sì mú kó gbìyànjú láti fòpin sí ìjọsìn àwọn ọmọlẹyìn Kristi tó ronú pé kò bójú mu .  Ṣùgbọn , pẹlú àánú Ọlọrun , Sọọlù wá rí i pé àwọn tí kì í fọrọ ẹsìn ṣeré bíi tirẹ lè ní ìtara fún Ọlọrun , síbẹ , nítorí àìmọ bí ọrọ ṣe jẹ gan - an , wọn lè kùnà .  Nígbà tí Sọọlù kẹkọọ sí i nípa ìfẹ Ọlọrun àti ìbálò rẹ , ó yí padà ó sì bẹrẹ sí jọsìn pẹlú àwọn ẹni tó ti ń ṣe inúnibíni sí , ìyẹn àwọn ọmọlẹyìn Jésù Kristi .  1 Tímótì 1 : 12 - 16 .  Bíbélì ha sọ pé ọgọrọọrún ìsìn ló wà àti pé èyíkéyìí téèyàn bá yàn ni Ọlọrun máa tẹwọ gbà ?  Ìsọfúnni tí àpọsítélì Pọọlù gbà látọdọ Jésù Kristi tí a jí dìde yàtọ pátápátá sí èyí .  Jésù rán an lọ bá àwọn èèyàn orílẹ - èdè  láti la ojú wọn , láti yí wọn padà láti inú òkùnkùn sí ìmọlẹ àti láti inú ọlá àṣẹ Sátánì sí Ọlọrun .   Ó ṣe kedere pé yíyàn táa bá ṣe nípa ìsìn ṣe kókó .  Ọpọ lára àwọn tí a rán Pọọlù lọ bá ló ní ìsìn tí wọn ń ṣe tẹlẹ .  Àmọ inú  òkùnkùn  ni wọn wà .  Àní , tó bá jẹ pé gbogbo ìsìn wulẹ jẹ oríṣiríṣi ọnà tó lọ sí ìyè àìnípẹkun àti ojú rere Ọlọrun ni , Jésù kì bá tí kọ àwọn ọmọ ẹyìn rẹ ní iṣẹ sísọni di ọmọ ẹyìn tó pàṣẹ fún wọn láti ṣe .  Mátíù 28 : 19 , 20 .  Nínú Ìwàásù olókìkí tí Jésù ṣe Lórí Òkè , ó sọ pé :  Ẹ gba ẹnubodè tóóró wọlé ; nítorí fífẹ àti aláyè gbígbòòrò ni ojú ọnà tí ó lọ sínú ìparun , ọpọlọpọ sì ni àwọn tí ń gbà á wọlé ; nígbà tí ó jẹ pé , tóóró ni ẹnubodè náà , híhá sì ni ojú ọnà tí ó lọ sínú ìyè , díẹ sì ni àwọn tí ń rí i .   Bíbélì là á mọlẹ pé  ìgbàgbọ kan  péré ló wà .  Ó hàn gbangba pé ọpọ èèyàn tó wà ní ojú ọnà  gbígbòòrò  ní ìsìn tiwọn .  Àmọ wọn ò ní  ìgbàgbọ kan .   Níwọn ìgbà tó jẹ pé ọnà ìjọsìn tòótọ kan ṣoṣo ló wà , àwọn tí wọn fẹ láti rí ìgbàgbọ tòótọ yẹn ní láti máa wá a títí ọwọ wọn á fi tẹ ẹ .  Wíwá Ọlọrun Tòótọ Náà  Láti ìbẹrẹ ọmọ aráyé ni Ọlọrun ti sọ fún ẹdá ènìyàn ohun tó fẹ kí wọn ṣe .  Lóde òní , àwọn ohun tó ń béèrè fún ni a ṣàlàyé yékéyéké sínú Bíbélì .  Èyí mú kó ṣeé ṣe fún wa láti mọ ìyàtọ láàárín ìjọsìn tó tẹwọ gbà àti èyí tí kò tẹwọ gbà .  Àjogúnbá ni ìsìn tí àwọn ẹlòmíràn ń ṣe , àwọn míì sì rèé , ohun aráyé ń ṣe ni màá bá wọn ṣe lọrọ tiwọn .  Ọpọ ló jẹ pé ibi tí wọn bí wọn àti ìgbà tí wọn bí wọn ló pinnu ìsìn tí wọn ń ṣe .  Àmọ ṣá , ṣó wá yẹ kóo máa fòní - dónìí fọla - dọla nípa ìsìn tóo máa ṣe tàbí kó jẹ ẹnì kan ló máa sọ fún ọ irú ìsìn tí wàá ṣe ?  Ìsìn tóo bá máa ṣe gbọdọ jẹ èyí tóo ti fi Ìwé Mímọ wádìí ẹ dáadáa .  Kì í ṣe bí àwọn ọrọ tí àpọsítélì Pọọlù sọ ṣe dún létí ló jẹ kí àwọn ọmọwé kan ní ọrúndún kìíní gbà á gbọ .  Wọn  ń fẹsọ ṣàyẹwò Ìwé Mímọ lójoojúmọ ní ti pé bóyá bẹẹ ni nǹkan wọnyí rí .   Kí ló dé tíwọ náà ò ṣe bẹẹ ?  Bíbélì sọ pé àwọn tó máa jọsìn rẹ ní òtítọ ni Ọlọrun àgbáyé ń wá .  Jésù sọ gẹgẹ bó ti wà lákọọlẹ ní Jòhánù 4 : 23 , 24 , pé :  Bí ó tilẹ rí bẹẹ , wákàtí náà ń bọ , ìsinsìnyí sì ni , nígbà tí àwọn olùjọsìn tòótọ yóò máa jọsìn Baba ní ẹmí àti òtítọ , nítorí pé , ní tòótọ , irúfẹ àwọn ẹni bẹẹ ni Baba ń wá láti máa jọsìn òun .  Ọlọrun jẹ Ẹmí , àwọn tí ń jọsìn rẹ sì gbọdọ máa jọsìn ní ẹmí àti òtítọ .   Kìkì  ìjọsìn tí ó mọ , tí ó sì jẹ aláìlẹgbin ní ojú Ọlọrun àti Baba wa  ni ó tẹwọ gbà .  Ọlọrun ti bù kún ìwákiri tí ọpọ ti ṣe láti rí ọnà tóóró tó lọ sí ìyè .  Kò ní fún àwọn tí kò ka nǹkan sí ní ìyè àìnípẹkun , kàkà bẹẹ , àwọn tó jà fitafita láti rí ọnà tóóró náà tó ti là sílẹ tí wọn sì tọ ọ ló máa fún .  Málákì 3 : 18 .  A Kí I Yín Káàbọ sí Àpéjọpọ Àgbègbè  Àwọn Olùkọni Ní Ọrọ Ọlọrun  !  ÀRÀÁDỌTA ỌKẸ ÈNÌYÀN LÓ MÁA LỌ ní ọgọrọọrún ibi táa ti máa ṣe é kárí ayé .  Ní Nàìjíríà nìkan , àpéjọpọ àgbègbè mẹrìndínlógóje  136  la ṣètò .  Àkọkọ máa wáyé ní October 12 sí 14 , 2001 èyí tó sì gbẹyìn á jẹ ní January 18 sí 20 , 2002 .  Ó ṣeé ṣe kí ọkan lára àwọn àpéjọpọ ọlọjọ mẹta yìí , Friday sí Sunday , wáyé ní ìlú tí kò jìnnà síbi tóò ń gbé .  Ní ibi tó pọ jù lọ , wọn máa bẹrẹ ìtòlẹsẹẹsẹ náà ní aago mẹsàn - án ààbọ òwúrọ lójoojúmọ .  Lẹyìn ọrọ ìkíni káàbọ ní ọjọ Friday la máa gbọ àwọn àsọyé táa gbé àkòrí wọn karí Bíbélì ,  Kíkọ Àwọn Ẹlòmíràn Nípa Ìjọba Náà Ń Mú Èso Rere Jáde ,    Àwọn Ohun Ọlá Ńlá Ọlọrun  Ń Ru Wá Sókè Láti Ṣe Rere ,   àti  Ní Inú Dídùn Nínú Òdodo Jèhófà .   Lájorí àsọyé la máa fi parí ìtòlẹsẹẹsẹ òwúrọ , àkọlé rẹ ni ,  A Ti Mú Wa Gbára Dì fún Iṣẹ Olùkọni ní Ọrọ Ọlọrun .   Lẹyìn àsọyé àkọkọ lọsàn - án táa pe àkọlé rẹ ní  A Wẹ Wá Mọ Láti Jẹ Èèyàn fún Iṣẹ Rere ,  ló máa kan àpínsọ àsọyé alápá mẹta tó ní àkọlé náà  Báa Ti Ń Kọ Àwọn Ẹlòmíràn , Ẹ Jẹ Ká Máa Kọ Ara Wa .   Ó máa sọ fún wa bó ti ṣe pàtàkì tó kéèyàn máa fi ohun tó ń wàásù ṣèwà hù èyí tó kan ìwà rere , ìdákẹkọọ Bíbélì , àti bó ti ṣe kókó láti gbéjà ko ìsapá Èṣù láti ṣì wá lọnà .  Àsọyé náà  Ẹ Kórìíra Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Tó Ti Di Àjàkálẹ Àrùn Nínú Ayé  á sì tẹ lé e .  Ìjíròrò ìwé Aísáyà orí 60 ló máa kásẹ ìtòlẹsẹẹsẹ ọjọ náà nílẹ , àkọlé rẹ ni  Jèhófà Fi Ìmọlẹ Bu Ẹwà Kún Àwọn Èèyàn Rẹ .   Ní ọjọ Saturday , àwọn àsọyé wọnyí  Rírí Ìtura Lábẹ Àjàgà Kristi ,   Fara Wé Olùkọ Ńlá Náà ,  àti  Ṣé O Múra Tán Láti Sin Àwọn Ẹlòmíràn ?   máa ṣàlàyé ìdí tó fi ṣe pàtàkì pé ká tẹ lé àpẹẹrẹ Kristi .  Lọjọ Saturday kan náà , àwọn àpínsọ àsọyé oníwákàtí méjì gbáko yóò wà , àkọlé rẹ ni  Àwọn Òjíṣẹ Táwọn Ẹlòmíràn Ń Tipasẹ Wọn Di Onígbàgbọ  àti  Jàǹfààní Ní Kíkún Látinú Ẹkọ Tí Ọlọrun Ń Kọni .   Àpínsọ àsọyé ti òwúrọ yóò fún wa láwọn àbá nípa sísọ àwọn èèyàn di ọmọ ẹyìn , nígbà tí àsọyé tọsán yóò sọrọ lórí àwọn ọnà táa fi lè túbọ jàǹfààní látinú ìkẹkọọ Bíbélì àti lílọ sáwọn ìpàdé Kristẹni .  Ọrọ ìrìbọmi ló máa mú ìtòlẹsẹẹsẹ òwúrọ wá sópin , lẹyìn náà làwọn tó bá tóótun á láǹfààní láti ṣe ìrìbọmi .  Ọpọ yóò máa fojú sọnà láti gbọ àsọyé tó máa parí ìtòlẹsẹẹsẹ ọsán Saturday , àkòrí rẹ ni  Àwọn Ìpèsè Tuntun Tí Yóò Mú Wa Tẹ Síwájú Nípa Tẹmí .   Àpínsọ àsọyé alápá mẹta tó ṣàlàyé ìwé Málákì tó sì tún sọ bó ṣe bá àkókò táa wà yìí mu wà lára ìtòlẹsẹẹsẹ òwúrọ Sunday .  Lẹyìn èyí ni àá wá wo àwòkẹkọọ ìgbàanì tó dá lórí ìwà ọtẹ tí Kórà , Dátánì , àti Ábírámù hù sí àṣẹ tí Ọlọrun fún Mósè .  Àsọyé kan á wá tẹ lé e tó máa sọ àwọn kókó tó wà nínú àwòkẹkọọ náà .  Ìtòlẹsẹẹsẹ ọsán á ní àsọyé fún gbogbo èèyàn tó ní àkọlé náà ,  Àwọn Wo Ló Ń Fi Òtítọ Kọ Gbogbo Orílẹ - Èdè ?   Ó dájú pé ipò tẹmí rẹ á túbọ dára sí i tóo bá wà níbẹ ní gbogbo ọjọ mẹtẹẹta náà .  Bóo bá fẹ mọ ibi àpéjọpọ yìí tó sún mọ ọ jù lọ , kàn sí Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ tàbí kóo kọwé sáwọn tó ṣe ìwé ìròyìn yìí jáde .  Àdírẹsì gbogbo ibi tí a óò ti ṣe àpéjọpọ yìí ní Nàìjíríà la tò sínú Ilé Ìṣọ May 1 , 2001 .  Ṣé Omi Ń tán Lọ Láyé Ni ?   Rírí omi tó dára tí kò sì lẹgbin nínú fún mímu àti níní àwọn ibi táa ti lè rí wọn ní ànító àti àníṣẹkù jẹ kòṣeémánìí fún ìwàláàyè , wíwà lálàáfíà , àti ìdàgbàsókè ẹgbẹ òun ọgbà àti ètò ọrọ ajé gbogbo ẹdá lápapọ .  Àmọ ń ṣe là ń ṣe bí ẹni pé títí lọ kánrin lomi tó dára fún mímu á máa wà .  Kò sóhun tó jọ bẹẹ .   KOFI ANNAN , ỌGÁ ÀGBÀ FÚN ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ .  FÚN ẹgbẹrún ọdún sẹyìn ni kóòtù àkànṣe kan tó wà nílùú Valencia ní Sípéènì ti máa ń ṣe ìgbẹjọ ní gbogbo ọsán ọjọ Thursday .  Iṣẹ tó gbà ni pé kó máa yanjú aáwọ tọràn omi bá dá sílẹ .  Bíbomi rin ilẹ làwọn àgbẹ tó ń dáko ní ilẹ ọlọràá Valencia gbára lé , bẹẹ sì rèé , omi tí ìbomirinlẹ ń gbà ò kéré , omi ọhún kì í sì í tó ní àgbègbè yìí ní ilẹ Sípéènì .  Àwọn àgbẹ náà láǹfààní láti pẹjọ kòtẹmilọrùn sí kóòtù olómi náà nígbàkigbà tí wọn bá rí i pé wọn ò fún wọn tó bó ṣe yẹ .  Awuyewuye nítorí omi ò ṣẹṣẹ bẹrẹ o , àmọ , ó fẹrẹẹ má sígbà kan tí wọn rí ọrọ náà yanjú bíi ti Valencia .  Ó ń lọ sí bí ẹgbàajì  4,000  ọdún báyìí tí wàhálà rannto kan ṣẹlẹ láàárín àwọn olùṣọ àgùntàn kan , nípa ẹni tó ni kànga kan tó wà nítòsí Bíá - ṣébà ní Ísírẹlì .  Látìgbà náà wá , ìṣòro omi tí burú sí i ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé .  Ó kéré tán , méjì lára àwọn aṣáájú pàtàkì lágbègbè náà ló ti sọ pé ọràn omi jẹ ohun kan tó lè mú káwọn dìde ogun sí Orílẹ - èdè kan tó múlé gbè wọn .  Kì í ṣòní kì í ṣàná tọrọ omi ti ń kó ẹdùn ọkàn bá àwọn orílẹ - èdè kan lágbàáyé níbi tí òjò kì í ti í dunlẹ .  Ìdí tí èyí sì fi rí bẹẹ kò ṣòro láti mọ : Omi ṣe pàtàkì fún ìwàláàyè .  Kò tàsé ohun tí Kofi An sọ pé ,  omi ò lọtàá : láìsí omi a ò lè gbáyé .  Kò láàrọ : kò sóhun táa lè fi dípò rẹ .  Nǹkan sì tún tètè ń nípa lórí ẹ : ìgbòkègbodò ẹdá ń kópa tó jọjú lórí bí omi tó dára fún mímu tó wà lárọọwọtó á ṣe pọ tó àti bó ṣe máa jẹ ojúlówó sí .   Kò tíì sígbà kan tí ewu wu omi tó dára , tó ṣe é mu , tó sì tún pọ tó nínú ilẹ ayé wa bíi tọjọ òní .  Kò yẹ ká jẹ kí pípọ tómi pọ rẹpẹtẹ láwọn apá ibi tí nǹkan ti ṣẹnuure láyé tàn wá jẹ .  Omi Tó Wà Láyé Ń Dínkù  Igbákejì Ọgá Àgbà fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , Elizabeth Dowdeswell sọ pé :  Ọkan lára àwọn ohun ńlá tó takora nínú àbùdá ẹdá èèyàn ni pé , tí nǹkan ò bá sí mọ la máa ń mọyì ẹ .  Ìgbà tí kò bá sómi mọ la máa ń tó mọyì omi .  Bẹẹ kẹ rèé omi ti ń tán lọ , kì í ṣe láwọn àgbègbè tí ọdá ti ń ṣẹlẹ nìkan àmọ láwọn àdúgbò tí a kò mọ mọ ọwọn omi pàápàá .   Àwọn tí ìṣòro yìí yé jù lọ làwọn tó ń kojú ọwọn omi lójoojúmọ .  Asokan , tó ń ṣiṣẹ ní ọfíìsì nílùú Madras ní Íńdíà gbọdọ jí ní wákàtí méjì kílẹ tó mọ láràárọ .  Korobá márùn - ún ló máa ń kó lọwọ lọ sídìí omi ẹrọ àdúgbò , ìyẹn sì jẹ ìrìn ìṣẹjú márùn - ún sílé ẹ .  Nítorí pé àárín aago mẹrin sí mẹfà òwúrọ nìkan ni wọn máa ń ṣí omi , ó di dandan kó tètè lọ tò sórí ìlà .  Omi tó bá fi àwọn korobá rẹ pọn wá sílé ló máa lò ṣúlẹ ọjọ yẹn .  Púpọ àwọn ará Íńdíà bíi tiẹ àtàwọn bílíọnù kan èèyàn míì láyé ni kò tiẹ nírú àǹfààní yìí .  Wọn ò lómi ẹrọ , wọn ò lódò , bẹẹ ni kò sí kànga ní tòsí ilé wọn .  Ọkan lára irú wọn ni Abdullah , ọmọdékùnrin kan tó ń gbé lágbègbè Sahel ní Áfíríkà .  Pákó ìsọfúnni tó ń tọka sí ọnà abúlé rẹ kékeré sọ pé pápá oko tútù ni abúlé ọhún ; àmọ ọjọ pẹ tómi ti dàwátì níbẹ , eku káká lèèyàn sì fi lè fojú gán - án - ní igi kankan .  Iṣẹ Abdullah ni pé kó lọ máa pọn omi tí ìdílé rẹ máa lò wá látinú kànga kan tó jìnnà ju kìlómítà kan lọ sílé wọn .  Láwọn apá ibi kan láyé , omi tó mọ tó sì ṣeé mu táwọn èèyàn nílò lójú méjèèjì ti bẹrẹ sí kéré kọjá ohun tí wọn ń rí .  Ohun tó fà á kò fara sin : Ibi tí ọpọ jù lọ àwọn èèyàn ń gbé láyé jẹ àgbègbè tó ti gbẹ táútáú tàbí tí òjò kì í ti í dunlẹ , ti omi sì ti di ohun tó ṣọwọn .   Wo àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 15 .   Gẹgẹ bí Ilé Ẹkọ Nípa Àyíká ní Stockholm ti sọ , lọwọlọwọ , ìdá kan nínú ìdá mẹta àwọn èèyàn tó wà láyé ló ń gbé láwọn àgbègbè tí ìyà omi ti ń jẹ wọn díẹ tàbí tó ń jẹ wọn lójú méjèèjì .  Bẹẹ sì ni wíwá táwọn èèyàn ń wá omi ti fi ohun tó lé ní ìlọpo méjì ga ju bí iye àwọn olùgbé ayé ṣe ń pọ sí lọ .  Yàtọ síyẹn , omi tó wà kò pọ sí i .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn kànga tí wọn gbẹ jìn àtàwọn ibi tí wọn ń tọjú omi sí lè dín wàhálà náà kù níwọnba , àmọ kò sí ìyàtọ nínú iye òjò tó ń rọ sórí ilẹ àti iye omi tó wà lábẹ ilẹ .  Fún ìdí yìí , àwọn tó ń fi wíwo ojú ọjọ sọ àsọtẹlẹ sọ pé láàárín ọdún mẹẹẹdọgbọn sígbà táa wà yìí , iye omi tó máa wà fún ẹnì kọọkan láyé láti lò lè máà ju ìdajì ti ìsinsìnyí lọ .  Bó Ṣe Kan Ìlera àti Oúnjẹ  Ọnà wo ni àìtó omi fi ń nípa lórí àwọn èèyàn ?  Lákọọkọ , ó máa ń ba ìlera wọn jẹ .  Kì í kúkú ṣe pe òùngbẹ máa gbẹ wọn kú ; àmọ , omi tí kò mọ tí wọn fi ń gbọúnjẹ tí wọn sì ń mu lè kó àìsàn bá wọn .  Elizabeth Dowdeswell sọ pé  ẹgbin omi ló ń fa nǹkan bí ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún gbogbo àìsàn tó ń ṣe àwọn èèyàn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹsẹ ń gòkè àgbà àti ìdá kan nínú mẹta gbogbo ikú tó ń pa wọn .   Láwọn ilẹ tí òjò kì í rọ déédéé ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà yìí , ìgbà gbogbo ni ìgbẹ èèyàn tàbí ti ẹranko , oògùn apakòkòrò , ajílẹ , tàbí àwọn kẹmíkà tó ń wá láti àwọn ilé iṣẹ máa ń sọ omi wọn di ẹlẹgbin .  Ìdílé kan tí ìyà ń jẹ lè máà rí ọgbọn ta sí i ju pé kí wọn lo irú omi bẹẹ lọ .  Bí ara wa ṣe nílò omi láti fọ ìdọtí dànù , bẹẹ náà lomi gbọdọ pọ yanturu kí àyíká wa tó lè bọ lọwọ ẹgbin , omi ọhún ni kò sì wá sí ní àrọwọtó ọpọ èèyàn yìí .  Iye àwọn èèyàn tí kò ní ìmọtótó tó bó ṣe yẹ fò látorí ohun tó lé ní bílíọnù méjì àtààbọ ní 1990 sí ohun tó fẹrẹẹ tó bílíọnù mẹta ní 1997 .  Àwọn wọnyí fẹrẹẹ tó ìdajì gbogbo èèyàn tó ń gbé ilẹ ayé .  Bẹẹ sì rèé , ọrọ ìyè tàbí ikú ni ọrọ ìmọtótó jẹ .  Nínú ìwé kan táwọn àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè pawọ pọ kọ , Carol Bellamy àti Nitin Desai kìlọ pé :  Bí àwọn ọmọdé kò bá rí omi tó dára mú àti láti wà ní mímọ tónítóní , ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo ohun tó ní í ṣe pẹlú ìlera àti ìdàgbàsókè wọn ló máa wà nínú ewu .   Bí kò bá sómi , a ò lè mú oúnjẹ jáde .  Òótọ ni pé òjò ló ń pèsè omi fún ọpọ irè oko , àmọ bíbomirinlẹ lọnà àtọwọdá ti wá di ọnà pàtàkì tí wọn ń lò lẹnu àìpẹ yìí fún bíbọ àwọn olùgbé ayé tí iye wọn túbọ ń pọ sí i .  Lónìí , ìpín mẹrìndínlógójì nínú ọgọrùn - ún irè oko tí wọn ń kó lágbàáyé ló sinmi lórí bíbomirin oko .  Gbogbo àgbègbè iṣẹ ọgbìn tí wọn ń bomi rin lágbàáyé pọ dórí góńgó ní nǹkan bí ogún ọdún sẹyìn , àtìgbà náà ló sì ti ń dínkù láìdáwọdúró .  Ó lè ṣòro láti gbà gbọ pé omi tó máa tó aráyé lò ti ń tán lọ tó bá jẹ pé kọọkọọ lomi ń tú jáde nínú àwọn ẹrọ omi tó wà nínú ilé wa , táa sì tún ní ilé ìyàgbẹ tó mọ tónítóní táa sì ń rí omi fọ ìdọtí ibẹ ní fàlàlà .  Àmọ ó yẹ ká máa rántí pé ìpín ogún péré nínú ọgọrùn - ún àwọn tó ń gbé ayé ló ń jẹ irú ìgbádùn bẹẹ .  Ní ilẹ Áfíríkà , púpọ àwọn obìnrin ibẹ ló ń lo ohun tí kò dín sí wákàtí mẹfà lójúmọ fún wíwá omi , ọpọ ìgbà sì lomi ọhún á ti dìdàkudà .  Irú àwọn obìnrin yìí ni ìnira tó wà nídìí ọrọ yìí yé jù , pé : Omi tó mọ , tó ṣe é mu ṣọwọn , ńṣe ló sì túbọ ń ṣọwọn sí i .  Ṣé ìmọ iṣẹ ẹrọ lè rí ojútùú sí ìṣòro yìí ?  Ṣé ọnà wà táa fi lè túbọ ṣọ omi lò ?  Ibo tiẹ ni gbogbo omi ọhún lọ ná ?  Àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé e ló máa wá ìdáhùn sáwọn ìbéèrè wọnyí .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   IBI TÍ OMI TÓ DÁRA WÀ  Inú òkun ni nǹkan bí ìpín mẹtàdínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún gbogbo omi ilẹ ayé wà àmọ , ìyọ inú ẹ pọ kọjá ohun tó ṣe é mu , tó ṣe é dáko , àti fún ṣíṣe àwọn nǹkan jáde .  Kìkì nǹkan bí ìpín mẹta nínú ọgọrùn - ún omi tó wà láyé ló wúlò fún mímu .  Síbẹ , èyí tó pọ jù lọ nínú rẹ náà ni kò tún rọrùn láti rí , gẹgẹ bí àpèjúwe tó wà níhìn - ín ti fi hàn .   Àwòrán    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Omi àti ìrì tó dì gbagidi 68.7   Omi abẹ ilẹ 30.1   Yìnyín , tó dì gbagidi lábẹ ilẹ 0.9   Adágún , odò , àti irà 0.3    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 17   WÀHÁLÀ OMI   ÌSỌDÈÉRÍ Ní Poland kìkì ìpín márùn - ún péré nínú ọgọrùn - ún omi odò tó wà níbẹ ló wúlò fún mímu , ìpín márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún ló sì bàjẹ kọjá ohun tí wọn lè lò láwọn ilé iṣẹ ẹrọ .   OMI ÀÁRÍN ÌGBORO Ní Ìlú Mẹsíkò tó jẹ ìlú tó tóbi jù lọ ṣìkejì lágbàáyé , ọnà tí omi abẹlẹ tó ń pèsè ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún omi ìlú náà fi ń lọ sílẹ kúrò ní kèrémí .  Omi tí wọn ń fà jáde nínú rẹ fi ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún kọjá agbára tó ní láti pèsè òmíràn .  Wàhálà yìí kan náà ló ń kojú ìlú Beijing tí í ṣe olú - ìlú China .  Agbára rẹ láti ti omi sókè ti lọ sílẹ ju mítà kan lọ lọdún , ìdá kan nínú mẹta àwọn kànga rẹ ló sì ti gbẹ táútáú .   ÌBOMIRINLẸ Iyanrìn tó ń gba omi dúró lábẹ ilẹ nílùú Ogallala lórílẹ - èdè Amẹríkà ti lọ sílẹ débi pé àwọn ilẹ oko tí wọn máa ń bomi rin ní àríwá ìwọ oòrùn Texas ti fi ìdá kan nínú mẹta dín kù nítorí àìsí omi .  Ìṣòro kan náà ni Orílẹ - èdè China àti Íńdíà , tí wọn wà ní ipò kejì àti ìkẹta nínú àwọn tó ń pèsè oúnjẹ jù lọ láyé ń fojú winá .  Ní ìlú Tamil Nadu tó wà lápá gúúsù Íńdíà , bíbomirinlẹ ti mú kí iyanrìn tó ń gba omi dúró lábẹ ilẹ fi nǹkan tó ju mítà mẹtàlélógún lọ sílẹ láàárín ọdún mẹwàá .   ÀWỌN ODÒ TÓ Ń PÒÓRÁ Tó bá dìgbà ẹẹrùn , alagbalúgbú odò Ganges kì í ṣàn dé inú òkun mọ , nígbà tó jẹ pé ọtọ nibi tí gbogbo omi rẹ máa yà sí kó tó dé ibẹ .  Bákan náà lọrọ rí fún Odò Colorado tó wà ní Àríwá Amẹríkà .   Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 15    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ÀWỌN IBI TÍ OMI TI ṢỌWỌN  Àwọn àgbègbè tí omi kò ti tó  Ibo Ni Gbogbo Omi Ọhún lọ ?  ÌLÚ Cherrapunji ní Íńdíà jẹ ọkan lára àwọn ibi ti òjò ti máa ń rọ jù lọ lágbàáyé .  Nígbà òjò , gbingbin lomi máa ń rin àwọn òkè rẹ , èyí tó wà lápá ìsàlẹ Òkè Himalaya .  Àmọ o , bó ṣe lè yani lẹnu tó , ìyà omi mà tún ń jẹ ìlú Cherrapunji .  NÍTORÍ pé igbó tó wà níbẹ kò tó láti gba omi dúró mọ , kíá lomi máa ń ṣàn lọ bó bá ti ń dà látojú sánmà .  Oṣù méjì lẹyìn tí ìgbà òjò bá sì ti kọjá lomi á ti bẹrẹ sí í wọn .  Ní ọdún díẹ sẹyìn , nínú ìwé rẹ tó pè ní Water : The International Crisis , Robin Clarke pe ìlú Cherrapunji ní  aṣálẹ tí òjò ti ń rọ jù lọ lágbàáyé .   Apá ìsàlẹ ibi tí omi tó ń bọ láti Cherrapunji ń ṣàn gbà ni Bangladesh wà , orílẹ - èdè elérò púpọ kan tó wà lọwọ ìsàlẹ , tó sì ń forí fá èyí tó pọ jù lọ nínú wàhálà omi ìgbà òjò tó ń ṣàn wálẹ láti apá òkè ilẹ Íńdíà àti Nepal tí gbogbo igbó wọn ti parẹ .  Ní àwọn ọdún mìíràn , ìdá méjì nínú mẹta ìlú Bangladesh lomi ń bò mọlẹ .  Àmọ tí kíkún omi náà bá ti lè rọlẹ , ńṣe lomi Odò Ganges máa fà , ilẹ náà á sì gbẹ táú .  Ó ju ọgọrùn - ún mílíọnù èèyàn lọ tó ń ko ìṣòro ìkún omi òun ọdá tí ń hanni léèmọ yìí ní Bangladesh lọdọọdún .  Ohun tó tún wá mú ọrọ ọhún burú sí i ni pé , oògùn apakòkòrò arsenic ti kó èérí bá omi kànga wọn , àfàìmọ kó má sì ti kó májèlé ran àràádọta ọkẹ èèyàn .  Ní Nukus , Uzbekistan , èyí tí kò jìnnà sí Okun Aral , ìṣòro tiwọn kìí ṣe ti oògùn apakòkòrò arsenic , bí kò ṣe iyọ .  Ńṣe làwọn gẹdẹgẹdẹ funfun gígan paali bo igi òwú wọn ṣíbáṣíbá tí kò sì jẹ kí wọn ráyè dàgbà dáadáa .  Àtinú yanrìn abẹlẹ tomi ti rin gbingbin ni iyọ ọhún ti wá sókè .  Kì í ṣe ìgbà àkọkọ tí ìṣòro yìí máa ṣẹlẹ nìyí .  Irú ìṣòro yìí gan an ló mú iṣẹ àgbẹ àwọn ará Mesopotámíà jó rẹyìn ní ẹgbẹrún ọdún mẹrin sẹyìn .  Bíbomirinlẹ kọjá ààlà àti kí omi má rí ọnà jáde ló ń mú kí iyọ gbára jọ sókè eèpẹ .  Láti rí ohun gidi kórè lóko , omi tí kò níyọ ni wọn nílò .  Àmọ síbẹ náà , bópẹ bóyá , iyẹpẹ yẹn kò ní wúlò mọ fáwọn ìran tó ń bọ lẹyìn .  Ibo Ni Gbogbo Omi Ọhún Lọ ?  Ohun tó dunni ni pé , lọpọ ìgbà , yàà ni òjò máa ń da omi sílẹ .  Kì í ṣe pé èyí máa ń fa omíyalé nìkan ni o , àmọ ńṣe ló tún máa ń jẹ kí omi ṣàn kúrò lórí ilẹ ní kíákíá lọ sínú òkun .  Bẹẹ lòjò máa ń rọ ṣáá láwọn ibì kan tí kì í sì í tó láwọn ibòmíì .  Ó ti pẹ tí wọn ti mọ Cherrapunji fún níní àkọsílẹ tó ju ẹgbàá mẹtàlá  26,000  mìlímítà òjò lọ lọdún , bẹẹ sì rèé eku káká lòjò fi máa ń rọ lọdún míì ní Aṣálẹ Atacama tó wà ní àríwá Chile .  Láfikún sí i , ọpọ jù lọ àwọn èèyàn tó wà lórí ilẹ ayé wa yìí ló jẹ pé ibi tomi ò pọ tó ni wọn ń gbé .  Fún àpẹẹrẹ , èèyàn díẹ ló ń gbé láwọn àgbègbè tójò ti máa ń rọ gan an nílẹ olóoru Áfíríkà àti ní Gúúsù Amẹríkà .  Ìpín mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún ọgbàrá òjò tó ń ṣàn ní gbogbo ayé lọdọọdún ni Odò Amazon nìkan ń tú dà sínú Òkun Àtìláńtíìkì , àwọn èèyàn tó ń gbé lágbègbè náà ò kúkú pọ , ìwọnba omi díẹ ni wọn sì nílò .  Àmọ òdìkejì èyí ni ti ilẹ Íjíbítì níbi tójò kì í fi bẹẹ rọ , àwọn èèyàn tó ń lọ sí bí ọgọta mílíọnù ló ń gbébẹ , Odò Náílì tó ń gbẹ lọ nìkan ló sì ń pèsè omi fún wọn láti ṣe gbogbo ohun tí wọn bá fẹ fomi ṣe .  Láwọn ọdún tó kọjá , irú àìbáradọgba báyìí nínú ìpèsè omi kì í fa ìṣòro kan lọ títí .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan ṣe sọ , lọdún 1950 , kò sí àgbègbè kankan láyé tí ìyà omi ń jẹ bóyá níwọnba tàbí lójú méjèèjì .  Àmọ àkókò tí omi wà yámuyàmu bẹẹ ti yí padà o .  Láwọn àgbègbè tó gbẹ táútáú ní Àríwá Áfíríkà àti Àárín Gbùngbùn Éṣíà , ìwọn omi tó wà fún ènìyàn kan ti wá sílẹ sí ìdá kan nínú mẹwàá ohun tó jẹ lọdún 1950 .  Yàtọ sí pé àwọn èèyàn pọ sí i , tí òjò kì í sì í fi bẹẹ rọ láwọn àgbègbè téèyàn pọ sí jù lọ , àwọn ìdí mìí tún wà tó sọ omi di ọwọn .  Nínú ayé lónìí , láti lè ní ìtẹsíwájú àti aásìkí , omi gbọdọ wà lárọọwọtó .  Àwọn Èèyàn Ń Fẹ Omi Púpọ Sí i  Bó bá jẹ orílẹ - èdè onímọ iṣẹ ẹrọ lò ń gbé , kò sí àní - àní pé wàá ti ṣàkíyèsí pé ibi táwọn odò ńlá bá wà làwọn iléeṣẹ máa ń ṣù jọ sí .  Ìdí tí èyí fi rí bẹẹ kò ṣòroó mọ o .  Ó fẹrẹẹ máà sí ohun tí iléeṣẹ kan máa mú jáde tí kò ní la lílo omi lọ , látorí ẹrọ kọǹpútà títí dórí pín - ìn - nì tí wọn fi ń mú bébà pọ .  Omi táwọn iléeṣẹ tí ń ṣe oúnjẹ ń lò kì í ṣe kékeré .  Omi díẹ kì í tó àwọn iléeṣẹ amúnáwá ní tiwọn , ibi tí adágún tàbí odò bá sì wà ni wọn máa ń tẹdó sí .  Omi tí iṣẹ àgbẹ nílò tiẹ tún wá kọjá ìyẹn .  Ọpọ ibi ló jẹ pé òjò kì í fi bẹẹ rọ tàbí kó máà tóo gbára lé débi téèyàn lè máa retí irè oko tó dára , ìdí rèé tó jẹ pé bíbomirin oko ló dà bí ojútùú tó kù láti bọ aráyé tébi ń pa .  Nítorí pé bíbomirin oko làwọn èèyàn gbára lé fún iṣẹ ọgbìn , èyí tí iṣẹ àgbẹ ń gbà nínú omi ilẹ ayé ló pọ jù lọ .  Láfikún sí i , omi téèyàn ń lò nínú ilé tún ti pọ sí i .  Láàárín àwọn ọdún 1990 , òbítíbitì àwọn èèyàn tó jẹ ẹẹdẹgbẹrún  900  mílíọnù tó ṣẹṣẹ ń lọ gbé ní àwọn ìlú ńlá ló nílò ìmọtótó tó péye àti rírí omi tó dára lò .  Ibi táwọn èèyàn ti ń rí omi látayébáyé , ìyẹn àwọn òdo àti kànga kò tún tó fún àwọn aráàlú mọ .  Fún àpẹẹrẹ , Ìlú Mẹsíkò ní láti lọ máà fa omi wá báyìí láti ibi tó ju kìlómítà márùnlélọgọfà  125  lọ , kí wọn sì fà á gba orí àwọn òkè ńlá tó fi ẹgbẹfà  1,200  mítà ga ju ìlú náà lọ .  Dieter Kraemer sọ nínú ìròyìn rẹ tó pè ní Water : The Life - Giving Source , pé  gátagàta làwọn páìpù omi ọhún rí káàkiri .   Bọrọ ṣe dà nìyẹn o , tí iléeṣẹ , iṣẹ àgbẹ , àtàwọn ará ìgboro bẹrẹ sí wá omi lójú méjèèjì .  Ní báyìí ná , omi tí ilẹ ayé ní nípamọ , ìyẹn omi abẹlẹ , ni wọn ń lọ fà láti mú wàhálà yìí rọjú .  Inú ilẹ nísàlẹ lọhùn - ún jẹ ọkan lára ibi pàtàkì tí ilẹ ayé fi omi aláìníyọ pamọ sí .  Àmọ kò túmọ sí pé kò lè tán o .  Ńṣe làwọn omi tó wà nípamọ yẹn dà bí owó tóo fi pa mọ sí báńkì .  Ó ò kàn lè máa lọ gba owó ṣáá tí èyí tóo fi síbẹ kò bá pọ .  Ọjọ kan á jọkan tí ìwọ náà á fojú ara rẹ ri i pé o ti gbowó kan ìsàlẹ àpò .  Ìwúlò Omi Abẹlẹ àti Bí Wọn Ṣe Ń Ṣì Í Lò  Omi abẹlẹ la máa ń fà nígbà táa bá gbẹ kànga .  Ìròyìn tó wá látọdọ Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé tí wọn pè ní Groundwater : The Invisible and Endangered Resource ṣírò rẹ pé , ìdajì omi táa ń lò nínú ilé àtèyí táa fi ń bomi rin oko ló wá láti ibẹ .  Níwọn ìgbà tó sì jẹ pé omi abẹlẹ kì í fi bẹẹ lẹgbin bíi tòkè , òun náà ló ń pèsè púpọ lára omi táa ń mu , láàárín ìlú àti ní àrọko .  Tí wọn ò bá ki àṣejù bọ ọ , yámuyàmu lomi yìí á ṣì wà níbẹ , níwọn bó ti jẹ pé ìgbà gbogbo lomi òjò tó máa ń ro síbẹ máa ń ṣàlékún rẹ .  Àmọ fún ọpọ ẹwádún báyìí làwọn ọmọ aráyé ti ń lọ gbọn omi yìí lọnà tó kọjá ohun tí agbára rẹ gbé láti dá padà .  Àbárèbábọ rẹ ni pé téèyàn bá gbẹ kànga kì í tètè kan omi , téèyàn bá sì fẹẹ gbẹ ẹ kan omi ìfowóṣòfò àti lílo agbára dànù lásán ló máa jẹ .  Nígbà tómi kànga bá gbẹ , àdánwò ńlá ló máa ń dá sílẹ , ní ti ọràn ìnáwó àti fún àwọn èèyàn .  Irú àjálù yìí ti bẹrẹ sí í ṣẹlẹ ní ilẹ Íńdíà o .  Níwọn bó ti jẹ pé omi abẹlẹ ni wọn gbára lé fún mímú oúnjẹ jáde fún bílíọnù kan èèyàn tó ń gbé láwọn pẹtẹlẹ China àti Íńdíà , kò dà bí ẹni pé ọjọ iwájú á dára .  Sísọ omi yìí di eléèérí ló tún ń mú kó máa dínkù sí i .  Àwọn ajílẹ tí wọn ń lò fún iṣẹ ọgbìn , ìgbẹ ẹran àti tèèyàn , àti àwọn kẹmíkà tí wọn ń lò ní iléeṣẹ , gbogbo wọn pátá ló ń lọ sínú omi abẹlẹ náà .  Ìròyìn kan tí Àjọ Àgbáyé Tí Ń Wo Ojú Ọjọ Sàsọtẹlẹ tẹ jáde sọ pé :  Tí omi inú ilẹ lọhùn - ún bá ti lè di èyí táa kó èérí bá , àtitún un ṣe lè máà yá bọrọ , ó sì lè ná ni lówó gegere , ó tiẹ lè má ṣe é tún ṣe rárá .   Ẹbìtì gbáà  ni bí omi abẹlẹ ṣe ń di eléèérí díẹdíẹ yìí jẹ .  Ìgbàkigbà lẹbìtì ọhún lè ré mọ ìran ènìyàn .   Ohun tí ò wá dáa níbẹ ni pé , omi tí wọn fà jáde láti abẹ ilẹ tún lè padà wá ṣe ilẹ tí wọn fi ń bomi rin ní jàǹbá .  Ọpọ ilẹ tí wọn ń bomi rin láwọn orílẹ - èdè tó gbẹ táútáú tàbí tí òjò kì í ti í dunlẹ ni àpọjù iyọ ń dà láàmú báyìí .  Ní Íńdíà àti Orílẹ - Èdè Amẹríkà , tí wọn jẹ méjì lára àwọn orílẹ - èdè tó ń pèsè oúnjẹ jù lọ lágbàáyé , ìpín mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún ilẹ tí wọn ń bomi rin ló ti bàjẹ gan - an .  Má Fi Ṣòfò , Kóo Má Bàa Jìyà Rẹ  Pẹlú gbogbo ìṣòro yìí náà , ipò ọhún kì bá tí burú tó bẹẹ ká ní wọn ń ṣọ omi tó wà ní ilẹ ayé lò .  Àìbomi rinlẹ lọnà tó tọ sábàá máa ń fi ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún omi ọhún ṣòfò kó tó dé ibi táwọn nǹkan ọgbìn wà .  Àmọ bí wọn bá túbọ ń ṣe é lọnà tó dára , tí wọn ń lo ìmọ iṣẹ ẹrọ òde òní , ìyẹn lè dín omi táwọn iléeṣẹ ń lò kù sí ìdajì .  Kódà wọn lè dín omi tí wọn ń lò ní ìgboro kù pẹlú ìpín ọgbọn nínú ọgọrùn - ún ká ní lẹyẹ - ò - sọkà ni wọn máa ń tún àwọn páìpù tó bá fọ ṣe .  Bí omi bá máa di èyí táa ṣọ lò , àwọn èèyàn gbọdọ nífẹẹ láti ṣe bẹẹ a sì tún gbọdọ ṣàwárí ọnà tí a ó gbà ṣe é .  Ṣé àwọn ìdí gidi wà táa fi lè gbà pé a lè ṣọ omi tó wà nínú ilẹ ayé wa lò débi táwọn ìran tó ń bọ lẹyìn á fi rí i lò ?  Àpilẹkọ wa tó kẹyìn ló máa bójú tó ìbéèrè yìí .    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   KÒ SÓHUN TÁA LÈ ṢE LÁÌLO OMI  Ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo ohun tí wọn ń mú jáde láwọn iléeṣẹ ló ń gba ọpọlọpọ omi .   Ó lè gbà tó ọrìnlélúgba  280  tọọnù omi láti mú tọọnù irin kan ṣoṣo jáde .   Pípèsè bébà kìlógíráàmù kan ṣoṣo lè gbà tó ẹẹdẹgbẹrin  700  kìlógíráàmù omi  ìyẹn bí iléeṣẹ náà kò bá ń ṣàtúnlò omi wọn  .   Láti ṣe ọkọ ayọkẹlẹ kan jáde , wọn á lo omi tó jẹ ìwọn ọkọ ayọkẹlẹ náà ní ìlọpo àádọta .  Iṣẹ àgbẹ lè gba omi tó tóyẹn , àgàgà tí wọn bá ń sin ohun ọsìn láwọn àgbègbè tí òjò kì í ti í dunlẹ .   Láti lè mú ègé ẹran tó wọn kìlógíráàmù kan jáde ní ilé ẹran ní California , á gba lítà omi ẹgbàáwàá ó lé ẹẹdẹgbẹta  20,500  .   Á gbà tó omi lítà mẹrìndínlọgbọn láti lè fọ adìyẹ kan ṣoṣo mọ kí a tó gbé e sínú ẹrọ tó ń mú nǹkan dì .   Graph  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ÀWỌN IBO LA TI Ń LO OMI ?  Ibi iṣẹ àgbẹ 65   Iléeṣẹ 25   Inú ilé 10    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Ọkẹ àìmọye lítà omi ló ń ṣòfò nítorí àwọn páìpù omi tó ti fọ àtàwọn ẹrọ omi tí wọn ń ṣí dà sílẹ   Credit Line   Fọtò AP  Richard Drew  A Ń fẹ Omi Ìyè  NÍ OHUN tó lé lẹgbẹrún ọdún méjì sẹyìn , nǹkan ṣẹnuure fún ìlú kan ní Aṣálẹ Arébíà tó ní ẹgbàá mẹẹẹdógún  30,000  èèyàn nínú .  Láìka ti ojú ọjọ àgbègbè yìí tí kò dára rárá sí , níbi tó jẹ pé gbogbo òjò tó ń rọ lọdún kan kì í wọn ju àádọjọ mìlímítà lọ , àwọn èèyàn ìlú Petra kọ bí wọn ṣe lè ṣọ omi tí kò tó ǹkan lò .  Síbẹ , Petra di ọlọrọ àti aláásìkí .  Àwọn olùgbé Nabataea ní Petra kò ní ẹrọ oníná tó lè fa omi fún wọn .  Wọn ò ṣe àwọn adágún omi tó rí gìrìwò .  Àmọ wọn mọ bí wọn ṣe lè re omi jọ kí wọn sì ṣọ ọ lò .  Wọn fọgbọn ṣe àwọn ohun tó lè gba omi dúró , ibi tómi lè gbà kọjá , àtàwọn táǹkì abẹlẹ tó ń jẹ kí wọn lè darí omi tí wọn ti fọgbọn re jọ láti lọ sínú ìlú wọn kó sì lọ sórí àwọn ilẹ oko wọn kéékèèké .  Eku káká ni ẹkán kan fi lè ṣòfò .  Ọnà tí wọn gbà gbẹ àwọn kànga àtàwọn táǹkì abẹlẹ wọn dára débi pé , àwọn Lárúbáwá aláṣìíkiri tó ń gbébẹ lóde òní ṣì ń rí wọn lò .  Ọnà ìṣàbójútó omi náà ya ẹnjiníà oníṣẹ omi kan lẹnu tó fi sọ pé ,  ó jẹ ohun àgbàyanu ìlú Petra tá ò lè fojú rí .  Orí àwọn èèyàn náà pé púpọ .   Lẹnu àìpẹ yìí , àwọn ògbóǹkangí ọmọ ilẹ Ísírẹlì ti ń wá ọnà tí wọn fi lè rí kọ lára ọgbọn àkànṣe àwọn ara Nabataea náà , tí wọn tún dáko sí Negeb , níbi tó jẹ pé eku káká ni òjò tó ń rọ lódindi ọdún kan fi lè kọjá ọgọrùn - ún mìlímítà lórí ìwọn .  Àwọn onímọ nípa ilẹ ti lọ ṣàyẹwò àṣẹkù ẹgbẹẹgbẹrún oko kéékèèké ti àwọn ará Nabataea , tó jẹ pé àwọn tó ni wọn lo ọgbọn tó kàmàmà láti darí òjò tó ń rọ nígbà òtútù lọ sórí wọn .  Àwọn ẹkọ táwọn àgbẹ ìpínlẹ Sahel ní Áfíríkà tí ọdá ti hàn léèmọ kọ lára àwọn ará Nabataea ti ń ṣe wọn láǹfààní báyìí .  Bó ti wù kó rí , ọnà tí wọn fi ń ṣọ omi lò lóde òní náà lè ṣe irú ohun kan náà .  Ní Lanzarote , ọkan lára àwọn Erékùṣù Canary , èyí tó fara pẹ etíkun Áfíríkà , àwọn àgbẹ ti kọ bí wọn ṣe lè máa gbin èso àjàrà àti ọpọtọ láwọn ibi táa lè sọ pé òjò kì í ti í rọ rárá .  Wọn á gbìn wọn sísàlẹ àwọn ihò róbótó , wọn á wá kó eérú látinú òkè ayọnáyèéfín bo iyẹpẹ náà kí wọn má bàa gbẹ .  Ìyẹn á jẹ kí ìrì tó pọ tó ráyè dé ibi gbòǹgbò wọn láti lè mú irè oko tó dára jáde .  Ojútùú Tí Kò La Ìmọ Iṣẹ Ẹrọ Rẹpẹtẹ Lọ  A lè gbọ irú àwọn nǹkan tó jọ èyí káàkiri ayé nípa báwọn èèyàn ṣe mú ara wọn bá ipò ojú ọjọ gbígbẹ táútáú mu  irú bíi láàárín àwọn èèyàn Bishnoi tó ń gbé ní Aṣálẹ Thar ní Íńdíà ; àwọn obìnrin Turkana ní Kẹńyà ; àtàwọn Navajo Íńdíà ní Arizona ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà lọhùn - ún .  Àwọn ọnà tí wọn fi ń re omi òjò pa mọ , tí wọn ti kẹkọọ rẹ fún ọpọ ọrúndún wúlò gidigidi fún iṣẹ ọgbìn ju ojútùú tí ọgbọn iṣẹ ẹrọ gíga pèsè .  Gbígbẹ adágún omi làwọn èèyàn mú níbàádà ní ọrúndún ogún .  Wọn lo àwọn odò ńláńlá , wọn sì ṣàwárí àwọn ọnà ìbomirinlẹ tó hẹrẹǹtẹ .  Onímọ ìjìnlẹ kan fojú díwọn rẹ pé , dé àyè kan , wọn ti darí ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn omi àti odò tó wà láyé síbì kan tàbí síbòmíràn .  Bó tilẹ jẹ pé irú àwọn ètò bẹẹ mú àǹfààní díẹ wá , àwọn onímọ nípa ohun alààyè àti àyíká tọka sí ìpalára tó ti ṣe fún àyíká , kà má ṣẹṣẹ sọ ti ọpọ mílíọnù èèyàn tó pàdánù ilé wọn .  Láfikún sí i , láìka ti èrò rere tí wọn ní sí , eku káká làwọn àǹfààní tí ètò yìí ní fi lè dé ọdọ àwọn àgbẹ tó nílò omi ọhún lójú méjèèjì .  Nígbà tí Rajiv Gandhi tó jẹ Olórí Ìjọba nígbà kan ń sọ nípa ètò ìbomirinlẹ ní ilẹ Íńdíà , ó sọ pé :  Fún ọdún mẹrìndínlógún la fi gbọn owó dànù .  Àwọn èèyàn kò rí èrè kankan níbẹ , kò sí ètò fún ìbomirinlẹ , kò sómi , irè oko wọn kò torí ẹ pọ sí i , wọn ò rí ìrànlọwọ kankan gbà nínú ìgbésí ayé wọn ojoojúmọ .   Àmọ táa bá ni ká sọ nípa ti ojútùú tí kò la ìmọ iṣẹ ẹrọ rẹpẹtẹ lọ , ẹrí wà pé ó wúlò gan an ni bẹẹ ni kò sì fi bẹẹ ṣèpalára fún àyíká .  Àwọn adágún omi kéékèèké àti ìsédò táwọn ará àdúgbò ṣe ti kẹsẹ járí lọpọlọpọ ní China , níbi tó jẹ pé mílíọnù mẹfà irú ẹ ni wọn ti ṣe .  Ní ilẹ Ísírẹlì , àwọn èèyàn ti rí i pé nípa wíwá ọgbọn díẹ ta , àwọn lè lo omi kan fún fífọ nǹkan , kí àwọn tún lò ó fún ṣíṣe ìmọtótó , lẹyìn náà káwọn sì tún lo omi kan náà fún ìbomirinlẹ .  Ọnà míì tó tún gbéṣẹ ni fífi omi sídìí nǹkan ọgbìn nìkan , èyí kì í jẹ kí iyẹpẹ ṣòfò , omi tó sì ń gbà jẹ kìkì ìpín márùn - ún nínú ọgọrùn - ún omi tí ọnà ìbomirinlẹ àtayébáyé ń gbà .  Fífọgbọn lo omi tún ń béèrè fún gbígbin kìkì àwọn ohun tó bá àdúgbò tó gbẹ táútáú mu , irú bíi sorghum tàbí ọkà bàbà , dípò àwọn tó máa nílò ọpọlọpọ omi bí ìrèké tàbí àgbàdo .  Táwọn tó ń lo omi nílé àti ní iléeṣẹ bá lè sapá díẹ , àwọn náà lè dín omi tí wọn ń lò kù .  Fún àpẹẹrẹ , iléeṣẹ kan lè lo omi ìwọn lítà kan láti fi ṣe ìwọn bébà kan ká ní ó lè máa ṣàtúnlò omi rẹ , ìyẹn á fi ohun tó lé ní ìpín mọkàndínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún dín omi tó ń lò kù .  Ìlú Mẹsíkò ti yí àwọn ilé ìgbọnsẹ rẹ padà sí èyí tó ń lo kìkì ìdá mẹta omi tí àwọn tó wọpọ ń lò .  Ìlú yẹn tún ṣonígbọwọ ìkéde kan tó ń pe àfiyèsí sí dídín lílò omi kù lọnà tó ga .  Ohun Táa Nílò Láti Ṣàṣeyọrí  Káwọn èèyàn ṣàtúnṣe ìṣesí wọn ni ojútùú sí ìṣòro omi àti ọpọ jù lọ àwọn ìṣòrò àyíká .  Àwọn èèyàn ní láti fọwọ sowọ pọ kí wọn má sì jẹ onímọtara - ẹni - nìkan , kí wọn fi àwọn nǹkan kan du ara wọn láwọn ibi tó bá ti yẹ , kí wọn sì múra tán láti ṣètọjú ilẹ ayé de àwọn tó máa gbébẹ lọla .  Nígbà tí Sandra Postel ń sọ nípa èyí nínú ìwé rẹ tó pè ní Last Oasis  Facing Water Scarcity , ó sọ pé :  A nílò ìlànà lórí omi lílò , ìyẹn ohun tó lè tọ wa sọnà tó tọ nínú ṣíṣe àwọn ìpinnu tó lágbára nípa àwọn ohun àdánidá tí a kò mọ dáadáa tí a kò sì lè lóye dáadáa .   Ó dájú pé  ìlànà lórí omi lílò  yẹn kò mọ sí àdúgbò kan .  Àwọn orílẹ - èdè , títí kan àwọn tó jẹ aládùúgbò gbọdọ fọwọ sowọ pọ , níwọn bí àwọn odò kò kúkú ti dá ààlà orílẹ - èdè ẹnì kan mọ yàtọ sí ti ẹlòmíràn .  Nínú ìròyìn tí Ismail Serageldin kọ , tó pè ní Beating the Water Crisis , ó ní :  Wàhálà nípa omi tó dára àti bó ṣe pọ sí , èyí tí wọn ń fojú wò látẹyìnwá bí ọrọ ẹni àìmọrí ì báà kú , gbọdọ wá di èyí tí wọn ń wò bí ọrọ tó kan gbogbo àgbáyé báyìí .   Àmọ , gẹgẹ bí Kofi An tó jẹ Ọgá Àgbà fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè náà ti fara mọ ọn , láti sọ pé káwọn orílẹ - èdè bójú tó ọràn tó kan gbogbo ayé kì í ṣohun tó rọrùn rárá .  Ó sọ pé :  Nínú ayé òde òní tí kì í ṣe tẹnì kan , kò dájú pé ohun tó máa mú kí gbogbo ayé pawọ pọ wá nǹkan ṣe tíì dé .  Àkókò ti tó báyìí fún wa láti pa èrò pọ , kí  àwọn orílẹ - èdè pawọ pọ ṣọkan .    Bó tilẹ jẹ pé ó ṣe pàtàkì pé ká ní omi tó dára tó sì pọ tó , ó dájú pé kì í ṣe ìyẹn nìkan lohun táa nílò táa bá máa gbádùn ìgbésí ayé tó pegedé tó sì jẹ aláyọ .  Àwọn èèyàn gbọdọ kọkọ gbà pé ohun kan wà tí Ẹni náà tó pèsè àti omi , àti ìwàláàyè fúnra rẹ ń béèrè lọwọ wọn .  Dípò tí wọn ì bá sì fi àìronújinlẹ lo ayé àtàwọn ohun tó wà nínú rẹ ní ìlòkulò , ńṣe ló yẹ kí wọn  máa bójú tó o ,  gẹgẹ bí Ẹlẹdàá wa ti pàṣẹ fún àwọn òbí wa àkọkọ pé kí wọn ṣe .  Jẹnẹsísì 2 : 8 , 15 ; Sáàmù 115 : 16 .  Omi Tó Jomi Lọ  Níwọn bí omi ti ṣe pàtàkì gan an , kò yani lẹnu pé Bíbélì lò ó láti fi ṣe àpẹẹrẹ ohun pàtàkì .  Àní , táa bá fẹ gbádùn ìgbésí ayé lọnà tí Ọlọrun pète rẹ fún wa , a gbọdọ ka ẹni tó jẹ orísun omi ìṣàpẹẹrẹ yìí sí .  A tún gbọdọ kọ báa ṣe lè ní irú ẹmí obìnrin ọrúndún kìíní yẹn tó sọ fún Jésù Kristi pé :  Ọgá , fún mi ní omi yìí .   Ìwọ wo ohun tó ṣẹlẹ ná .  Jésù dúró síbi kànga jíjìn kan nítòsí Nablus ti òde òní , ìyẹn kànga kan náà táwọn èèyàn láti ibi gbogbo lágbàáyé máa ń lọ bẹ wò títí dọjọ òní .  Obìnrin ara Samáríà kan náà tún wá síbẹ .  Kò sí àní - àní pé , bíi ti ọpọ àwọn obìnrin ọrúndún kìíní , ìgbà gbogbo ló máa ń lọ sídìí kànga yìí kó lè pọn omi sílé .  Àmọ Jésù sọ pé òun lè fún un ní  omi ààyè ,  ìyẹn omi kan tí orísun rẹ kò lè gbẹ títí ayé .  Jòhánù 4 : 10 , 13 , 14 .  Kò yani lẹnu pé kíá ni ìfẹ obìnrin náà ru sókè .  Àmọ o , ó dájú pé  omi ààyè  tí Jésù ń sọ kì í ṣe omi lásán .  Ohun tí Jésù ní lọkàn ni àwọn ìpèsè tẹmí tó lè mú àwọn èèyàn wà láàyè títí láé .  Síbẹ , ìsopọ kan wà láàárín omi lásán àti omi ìṣàpẹẹrẹ , méjèèjì la nílò láti gbádùn ìgbésí ayé ní kíkún .  Ó ju ẹẹkan lọ tí Ọlọrun ṣe ọnà àbáyọ fún àwọn ènìyàn rẹ nígbà tí wọn kò rí omi .  Ó pèsè omi lọnà ìyanu fún òbítíbitì àwọn ọmọ Ísírẹlì nígbà tí wọn ń rìn la aṣálẹ Sínáì kọjá lójú ọnà sí Ilẹ Ìlérí .  Èlíṣà tó jẹ wòlíì Ọlọrun sọ kànga eléèérí kan di mímọ ní Jẹríkò .  Nígbà tí àṣẹkù àwọn ọmọ Ísírẹlì tó ronú pìwà dà padà dé láti Bábílónì sí ìlú ìbílẹ wọn , Ọlọrun ṣamọnà wọn lọ síbi  omi ní aginjù .   Aísáyà 43 : 14 , 19 - 21 .  Lónìí , omi tó máa wà títí lọ ni ilẹ ayé wa nílò lójú méjèèjì .  Níwọn bí Ẹlẹdàá wa , Jèhófà Ọlọrun , ti wá ojútùú sí ìṣòro omi láwọn àkókò tó kọjá , ǹjẹ kò tún ní ṣe bẹẹ lọjọ iwájú ?  Bíbélì jẹ kó dá wa lójú pé ó máa ṣe bẹẹ .  Nígbà tí Ọlọrun ń sọ bí ipò nǹkan ṣe máa rí lábẹ Ìjọba rẹ tó ṣèlérí , ó sọ pé :  Lórí àwọn òkè kéékèèké dídán borokoto , èmi yóò ṣí àwọn odò , àti ní àárín àwọn pẹtẹlẹ àfonífojì , èmi yóò ṣí àwọn ìsun .  Èmi yóò sọ aginjù di adágún omi tí ó kún fún esùsú , èmi yóò sì sọ ilẹ aláìlómi di àwọn orísun omi , . . . kí àwọn ènìyàn lè rí , kí wọn sì mọ , kí wọn sì kọbi ara sí i , kí wọn sì ní ìjìnlẹ òye lẹẹkan náà , pé ọwọ Jèhófà gan - an ni ó ṣe èyí .   Aísáyà 41 : 18 , 20 .  Bíbélì sọ pé nígbà tí àkókò yẹn bá tó ,  ebi kì yóò pa  àwọn èèyàn ,  bẹẹ ni òùngbẹ kì yóò gbẹ wọn .   A mà dúpẹ fún ọnà àbójútó tuntun yìí o fún ilẹ ayé , ọnà àbáyọ tó ṣe sàn - án yóò wà fún wàhálà omi .  Ìṣàbójútó yìí , ìyẹn Ìjọba tí Jésù kọ wa pé ká máa gbàdúrà fún yóò ṣàkóso  nípasẹ ìdájọ òdodo àti nípasẹ òdodo , láti ìsinsìnyí lọ àti títí dé àkókò tí ó lọ kánrin .   Àbájáde èyí ni pé , àwọn èèyàn káàkiri ayé yóò wá di aládùúgbò ara wọn ní tòótọ .  Sáàmù 72 : 5 , 7 , 8 .  Báa bá wá omi ìyè nísinsìnyí , àá lè máa wo iwájú de ọjọ náà nígbà tí omi tó tó máa wà fún gbogbo èèyàn .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Òkè : Àwọn ará Petra ọjọun mọ ọnà àti ṣọ omi lò  Ìsàlẹ : Ojú ọnà kan tómi ń gbà ní Nabataea , ní Petra   Credit Line   Garo Nalbandian   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Àwọn àgbẹ tó ń gbé ní ọkan lára àwọn Erékùṣù Canary ti kọ bí wọn ṣe lè gbin nǹkan níbi tí òjò kì í ti í rọ dáadáa   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Kí ni Jésù ní lọkàn nígbà tó ṣèlérí  omi ààyè  fún obìnrin yìí ?  Àwọn Òbí Kọ Mí Sílẹ  Ṣùgbọn Ọlọrun Nífẹẹ Mi  GẸGẸ BÍ BERNADETTE FINN ṢE SỌ Ọ  Mi ò tíì pé ọmọ ọdún mẹrin nígbà tí wọn kó èmi àti àwọn ẹgbọn mi obìnrin mẹta lọ sílé àwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé .  Birdie ọmọ ọdún méjìlá , Phyllis , ọmọ ọdún mẹjọ , àti Annamay , ọmọ ọdún méje rántí bí mo ṣe sunkún fún ọpọ ọsẹ láìdáwọdúró tí mo ń wá àwọn òbí mi .  Kí ló dé tí wọn fi kó wa lọ síbẹ ?  INÚ ìdílé ńlá kan tó jẹ ti ẹlẹsìn Kátólíìkì ni wọn bí mi sí ní May 28 , 1936 .  Inú ilé kékeré kan ní Duncormick , County Wexford ní Ireland làwa ọmọ kéékèèké ń gbé pẹlú àwọn òbí wa .  Èmi lọmọ kẹjọ , orí bẹẹdì ńlá kan ni mo sì ń sùn pẹlú àwọn arákùnrin mi àti arábìnrin mi méje .  Inú kọbọọdù aṣọ ni àbúrò mi ọkùnrin àtobìnrin tí wọn bí láìpẹ lẹyìn náà ń sùn .  Lébìrà háún - háún tó ń gbaṣẹ oko ṣe ni bàbá wa .  Owó tó ń rí kò tó nǹkan ; nítorí náà oúnjẹ kò fi bẹẹ ká ìdílé wa lẹnu .  Ṣàṣà ni ìgbà tí Màmá máa ń rí oúnjẹ díẹ gbé fún àwọn ẹgbọn mi lọ síléèwé .  Ipò òṣì tó gba gbogbo ilẹ Ireland kan àti ìjẹgàba oníkà ti Ìjọ Kátólíìkì ìgbà yẹn ló fà á tí ipò wa fi rí bẹẹ .  Ìdílé wa máa ń lọ sí ṣọọṣì déédéé , síbẹ Màmá ò torí ẹ nífẹẹ sí àwọn nǹkan tẹmí lọ títí .  Ṣùgbọn àwọn ẹgbọn mi obìnrin ṣì rántí pé àwọn máa ń rí i tó ń ka àwọn ìwé ẹsìn kan nígbà tó bá jókòó níwájú ààrò .  Ó máa ń gbìyànjú láti ṣàlàyé díẹ lára àwọn ohun tó kà fún wa .   Màmá Mi Dà ?   Mi ò jẹ gbàgbé ọjọ tí wọn mú mi lọ sílé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé láéláé .  Àwọn òbí mi dúró lọdẹdẹ wọn sì ń fi gbogbo ara bá obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé kan sọrọ , lèmí bá bẹrẹ sí bá àwọn ọmọbìnrin kéékèèké tó kù ṣeré ní tèmi , tínú mi ń dùn ṣìnkìn láìmọ ohun tí wọn ń sọ .  Mo kàn ṣàdédé wò yíká , sí ìyàlẹnu mi , Màmá àti Bàbá ti pòórá .  Ni mo bá lọgun tòò pé :  Màmá mi dà ?   Gẹgẹ bí mo ṣe sọ níbẹrẹ , ọpọ ọsẹ ni mo fi ké bẹẹ .  Ó kéré tán , àwọn ẹgbọn mi obìnrin mẹta tó wà níbẹ fún mi ní ìtùnú díẹ .  Ṣùgbọn nítorí pé apá ibòmíì làwọn wà nínú ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà , ń kì í fi bẹẹ rí wọn .  Nítorí pé wákàtí méjì lẹyìn táwa ọmọ wẹwẹ bá ti lọ sùn lálẹ làwọn ṣẹṣẹ máa ń lọ sùn , ń kì í sùn títí dìgbà tí màá fi gbúròó pé wọn ti fẹ lọ sùn .  Màá wá yọ kẹlẹkẹlẹ kúrò lórí bẹẹdì mi , màá sì gun àtẹgùn lọ sókè káwọn arábìnrin mi lè juwọ sí mi .  Ojoojúmọ ni mo máa ń retí pé kí wọn juwọ sí mi .  Ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé yìí kò fi bẹẹ fàyè gba pé kí àwọn òbí máa wá , nítorí náà a kì í fi bẹẹ rí àwọn òbí wa .  Ohun tí ìyapa yẹn dá sí mi lára kì í ṣe kékeré .  Àní sẹ , ẹẹkan ṣoṣo tí mo rántí pé àwọn òbí mi wá bẹ mí wò , mi ò sún mọ wọn bẹẹ làwọn náà ò wá sọdọ mi .  Àmọ àwọn ẹgbọn mi obìnrin ṣì lè rántí ìwọnba ìbẹwò tí wọn ṣe .  Nígbà tó yá , mo bẹrẹ sí í ka ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà sí ìdílé mi , ilé mi , àti gbogbo ìgbésí ayé mi .  Fún gbogbo ọdún méjìlá tí mo fi wà níbẹ , ẹẹmejì péré ni mo gbójúgbóyà jáde .  Ìrìn táa rìn jáde lọ sí àgbègbè àrọko yìí gbádùn mọ mi gan - an ni , nítorí a rí àwọn igi àtàwọn ẹranko .  Bí kò bá jẹ bẹẹ , àwa ọdọbìnrin kò rí ọkọ ayọkẹlẹ , bọọsì , tàbí àwọn ilé ìtajà rí láyé wa , àní , ekukáká lá fi máa ń rí àwọn ọkùnrin , àyàfi àlùfáà .  Bí Ìgbésí Ayé Ṣe Rí Nílé Àwọn Ajẹjẹẹ Ìnìkàngbé  Oríṣiríṣi ni ìgbésí ayé nílé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé , díẹ nínú wọn dáa , ọpọ ni kò sì sunwọn .  Obìnrin kan tó jẹ ọdọ tó níwà tó dáa gan - an kọ wa nípa Ọlọrun débi tó mọ ọn dé .  Ó sọ fún wa pé bàbá onífẹẹ ni Ọlọrun .  Ìyẹn dùn mọ mi nínú , mo sì pinnu láti ọjọ náà lọ pé màá máa wo Ọlọrun bíi bàbá mi torí ó nífẹẹ ó sì láàánú ju bàbá tó bí mi lọ .  Látìgbà náà lọ ni mo ti máa ń bá Ọlọrun sọrọ gan - an , lọnà jẹjẹ tọmọdé fi máa ń gbàdúrà .  Ó dùn mí gan - an nígbà tí obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà lọ .  Wọn kọ mi lẹkọọ ìwé tó pọndandan tó sì yè kooro , mo sì ṣọpẹ fún èyí .  Síbẹ mi ò gbàgbé àwọn tí wọn ń pè ní  àwọn ọmọbìnrin iléèwé àárọ  tí wọn máa ń ṣe ojúsàájú sí nígbà tí wọn bá wá síléèwé nílé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé .  Ìdílé ọlọrọ ni wọn ti wá , tí wọn bá sì ti dé , a gbọdọ fi yàrá ìkàwé sílẹ .  Gbogbo ìgbà làwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà máa ń rán wa létí pé ọmọ aláìlóbìí lásánlàsàn ni wá nítorí náà ká yáa mọwọn ara wa .  Àìmọye òfin ló wà nílé ajẹjẹẹ ìnìkàngbé .  Àwọn kan bọgbọn mu , ìyẹn jẹ kí ọpọ jù lọ wa lóye ìdí tí wọn fi wúlò .  Àwọn ẹkọ tó ń ṣeni láǹfààní lórí ìwà , ìṣesí , àti bẹẹ bẹẹ lọ wà .  Mi ò gbàgbé wọn rárá , wọn sì ti wúlò fún mi ni gbogbo ìgbésí ayé mi .  Àmọ àwọn òfin kan wà tí wọn ò fi bẹẹ ṣe pàtàkì tó sì dà bíi pé wọn ní ojúsàájú nínú , nígbà táwọn míì ń dani lọkàn rú tí wọn sì ń múnú èèyàn bà jẹ .  Ọkan lára irú àwọn òfin bẹẹ fàyè gba fífi ìyà jẹ ẹni tó bá tọ sílé lóru ; òmíràn fàyè gba fífìyàjẹni nítorí pé èèyàn fẹẹ lọ gbọnsẹ lóru .  Lọjọ kan , bí mo ti ń gun àtẹgùn lọ , mo ń bá ọmọbìnrin tó wà lẹgbẹẹ mi sọrọ .  Ni obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé kan bá pè mí ó sì fìyà jẹ mí fún pé mo ń sọrọ .  Irú ìyà wo ?  Aṣọ tí mo ń wọ lásìkò ooru náà ni màá wọ jálẹ gbogbo ìgbà òtútù tó máa ń mú burúkú burúkú ní Ireland !  Mo jẹ ọmọ tó máa ń ṣàìsàn gan - an , ìgbà gbogbo ni ikọ fée àti egbò ọnà ọfun sì máa ń hàn mí léèmọ .  Mo ṣàìsàn gidigidi ikọ ẹgbẹ sì kọ lù mí .  Ohun kan náà ló sì ṣe àwọn ọmọbìnrin mìíràn .  Bó tilẹ jẹ pé wọn kó wa sọtọ , wọn ò fún wa ní ìtọjú kankan , àwọn kan sì kú , ọrẹ mi tímọtímọ kan wà nínú wọn .  Ìyà ni wọn máa ń fi í ṣomi ọbẹ fún àwọn kan lára wa látàrí pé wọn rú kékeré lára àwọn òfin náà .  Nígbà kan tí gbogbo wa wà lórí ìlà , a ń wo ọmọbìnrin kan bí wọn ṣe ń nà án fún ohun tó ju wákàtí méjì lọ .  Ńṣe ni gbogbo wa ń bá a sunkún .  Àmọ ká sòótọ , kì í ṣe gbogbo àwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà ló kúkú rorò bẹẹ .  Síbẹ , ohun tó ṣì ń rú mi lójú títí dòní ni bí ẹnì kan ṣe lè ya òǹrorò tó bẹẹ sáwọn ọmọdé tí wọn ò lẹni tó lè gbà wọn sílẹ .  Kò lè yé mi láéláé .  Kò pẹ kò jìnnà , Birdie àti Phyllis kúrò nílé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà , ó wá ku èmi àti Annamay níbẹ .  A ò ní ẹlòmíì láyé kọjá àwa méjèèjì .  Annamay máa ń tù mí nínú pẹlú àwọn ọrọ tó máa ń sọ nípa báwọn òbí wa ṣe máa wá mú wa kúrò nílé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé lọjọ kan lọ síbi táwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ò ti ní rí wa láéláé .  Nígbà tí Annamay náà tún wá kúrò , ìbànújẹ fẹrẹẹ gbé mi mì .  Mo lo ọdún mẹta gbáko sí i níbẹ .  Kíkọ Láti Gbé Níta  Fífi ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé sílẹ nígbà tí mo di ọmọ ọdún mẹrìndínlógún da jìnnìjìnnì bò mí .  Mi ò mọ nǹkankan tó ń ṣẹlẹ láyé yìí kọjá ti ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé , ṣìbáṣìbo sì bá mi gbáà .  Nígbà tí mo wọ bọọsì , wọn béèrè owó lọwọ mi , àmọ mi ò mọ ohun tó ń jẹ pé wọn ń sanwó mọtò .  Nígbà tí mi ò sì kúkú lówó kankan lọwọ , kíá ni wọn lé mi bọọlẹ tí mo sì fẹsẹ mi rìn débi tí mo ń lọ .  Nígbà kan mo tún fẹ wọ bọọsì lọ síbì kan , ni bọọsì kankan kò bá wá .  Mi ò mọ pé ńṣe lèèyàn máa lọ sí ibùdókọ .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , mo ṣara gírí mi ò sì ṣe bi ẹni pé ẹrù ń bà mí , kẹrẹkẹrẹ , mo bẹrẹ sí í mọ ohun tó yẹ kí n ṣe .  Mo wá iṣẹ kan tó máa rọrùn fún mi láti ṣe , àmọ lẹyìn tí mo ṣe é fún oṣù bíi mélòó kan , mo pinnu láti padà sílé láti lọ rí màmá mi .  Nígbà tí mo débẹ , mo rí díẹ lára àwọn àbúrò mi tí mi ò rí rí , lásìkò yẹn , àwọn ẹgbọn àtàbúrò tí mo ní lápapọ jẹ mẹrìnlá .  Níwọn bí kò ti sí yàrá tí mo lè máa gbé pẹlú wọn , àwọn òbí mi ṣètò pé kí n lọ sí Wales láti lọ máa gbé pẹlú arábìnrin mi , Annamay .  Bàbá mi tẹ lé mi débẹ , àmọ ẹsẹkẹsẹ ló padà .  Mi ò ní gá , mi ò ní go , síbẹ mo ń bá a yí .  Lẹyìn ìgbà náà , ní 1953 , mo ṣí lọ sí London , nílẹ Gẹẹsì , níbi tí mo ti dara pọ mọ Ẹgbẹ Mary , ìyẹn ẹgbẹ afẹnifẹre kan ti Ìjọ Roman Kátólíìkì .  Ṣùgbọn , ìjákulẹ gbáà ni bíbá tí mo bá wọn ṣiṣẹ mú bá mi , níwọn bí mo ti retí pé kí ṣíṣiṣẹ pẹlú irú àwọn èèyàn bẹẹ mú nǹkan tẹmí lọwọ .  Mo fẹràn láti máa sọrọ nípa àwọn ohun tẹmí , àmọ kìkì ohun tayé ni iṣẹ tí mo ń bá Ẹgbẹ Mary ṣe dá lé , ó sì dà bíi pé kò sí àkókò kankan fún ìjíròrò tẹmí .  Nígbà tí mo ń gbé ní London , mo pàdé Patrick , ọrẹ àwọn ẹgbọn mi ọkùnrin .  A nífẹẹ ara wa gan - an a sì ṣègbéyàwó ní 1961 .  Ibẹ la bí àwọn ọmọ wa méjì àkọkọ , Angela àti Stephen sí .  Lẹyìn náà , ní 1967 , a ṣí lọ sí Ọsirélíà níbi táa ti bí Andrew , ọmọ wa kẹta .  Ìlú Bombala tí kò fi bẹẹ lajú ní New South Wales la tẹdó sí .  Oúnjẹ Tẹmí Nígbẹyìngbẹyín  Kò pẹ táa dé sí Ọsirélíà , Bill Lloyd kàn sí wa ní ìlú Bombala láti bá wa sọrọ nípa Bíbélì .  Inú mi dùn gan - an láti rí i pé tààràtà ló ń fi Bíbélì dáhùn gbogbo ìbéèrè mi .  Bó tilẹ jẹ pé mo mọ pé òtítọ wà nínú ohun tí Bill ń sọ , mo máa ń bá a jiyàn gan - an , kí n ṣáà lè dá a dúró kí n sì lè túbọ gbọ àlàyé sí i látinú Bíbélì .  Bill mú Bíbélì àtàwọn ìwé ìròyìn díẹ wá fún mi lẹyìn náà láti kà .  Mo gbádùn àwọn ìwé ìròyìn náà gan - an , àmọ ìyàlẹnu ló jẹ fún mi láti rí i pé àwọn èèyàn tó ṣe wọn ò gba Mẹtalọkan gbọ .  Ni mo bá kó àwọn ìwé ìròyìn náà pa mọ , kí kíkà wọn má bàa ba ìgbàgbọ Patrick jẹ .  Mo pinnu pé ńṣe ni màá kó wọn padà fún Bill tó bá ti dé , àmọ nígbà tó padà bẹ wá wò , ó fi hàn mí pé ẹkọ pé ẹni mẹta ló para pọ di Ọlọrun kan kò bá ohun tí Bíbélì fi kọni mu níbì kankan .  Kò pẹ tó fi ṣe kedere sí mi pé Ọmọ Ọlọrun ni Jésù jẹ , pé Jèhófà Ọlọrun tí í ṣe Bàbá rẹ ló dá a  nípa bẹẹ , ó ní ìbẹrẹ  àti pé Bàbá ju Jésù lọ .  Mátíù 16 : 16 ; Jòhánù 14 : 28 ; Kólósè 1 : 15 ; Ìṣípayá 3 : 14 .  Kò pẹ tí mo fi rí i pé àwọn nǹkan mìíràn tí wọn ti fi kọ mi gẹgẹ bí ẹlẹsìn Kátólíìkì kò tọnà .  Fún àpẹẹrẹ , Bíbélì kò kọni pé àwa ènìyàn ní ọkàn kan tí kì í kú tàbí pé ọrun àpáàdì kan wà níbi táa ti ń dá èèyàn lóró .  Ìtura ńlá gbáà ni mímọ tí mo mọ ìyẹn jẹ !  Lọjọ kan mo bẹrẹ sí í jó kiri nínú ilé ìgbọúnjẹ nítorí inú mi dùn pé nígbẹyìngbẹyín , mo rí Bàbá náà tí mo ti nífẹẹ tipẹ àmọ tí mi ò mọ .  Ebi tẹmí tó ń pa mí bẹrẹ sí lọ .  Ayọ mi tún wá kún sí i nígbà tí Patrick náà fi irú ìtara kan náà hàn fún ìgbàgbọ táa ṣẹṣẹ rí yìí .  Bill ní ká wá sí àpéjọpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kan ní Temora , tó wà ní ìlú mìíràn .  Bó tilẹ jẹ pé ọnà jìn , tayọtayọ la fi gba ìkésíni rẹ a sì dé sí Temora lọwọ ìrọlẹ ọjọ Friday .  Láàárọ Sátidé , àwọn èèyàn kóra jọ lọwọọwọ nínú gbọngàn àpéjọpọ náà láti lọ fún ìwàásù láti ilé dé ilé .  Inú èmi àti Patrick dùn báa ti ń dúró dé jíjáde lọ náà , nígbà tó kúkú jẹ pé ó ṣe díẹ táa ti ń fẹ láti ṣe bẹẹ .  Àmọ , Bill sọ pé a ò ní lè kópa nínú iṣẹ ìwàásù náà nítorí àwa méjèèjì la ṣì ń mu sìgá .  Síbẹ , bí Bill ṣe kúrò báyìí , lèmi àti Patrick bá dára pọ mọ àwùjọ mìíràn .  Wọn rò pé Ẹlẹrìí ni wá ni wọn bá mú wa lọ .  Kò pẹ lẹyìn náà táa wá mọ àwọn ohun tí Ìwé Mímọ ń béèrè láti lè tóótun fún kíkópa nínú ìwàásù ìhìn rere náà .  Níkẹyìn , a jáwọ sìgá mímu , èmi àti Patrick sì fi ẹrí ìyàsímímọ wa sí Jèhófà Ọlọrun hàn nípasẹ ìrìbọmi nínú omi ní October 1968 .  Ìdánwò Ìgbàgbọ Wa  Báa ti ń dàgbà nínú ìmọ Bíbélì àti nínú àjọṣe wa pẹlú Jèhófà , ìgbàgbọ táa ní nínú àwọn ìlérí Ọlọrun di èyí tó fẹsẹ múlẹ ṣinṣin .  Kò pẹ lẹyìn náà ni Patrick di alàgbà nínú ọkan lára ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nílùú Canberra , olú ìlú Ọsirélíà .  A ṣe gbogbo ohun táa lè ṣe láti tọ àwọn ọmọ wa dàgbà nínú ìlànà èrò orí Jèhófà , táa sì kojú gbogbo àwọn ìpèníjà tó ń wà nínú títọ àwọn èwe dàgbà .  Éfésù 6 : 4 .  Ó bà wá nínú jẹ pé , nígbà tí Stephen ọmọkùnrin wa pé ọmọ ọdún méjìdínlógún , ó kú nínú ìjàǹbá ọkọ ayọkẹlẹ kan .  Láìkà ti ìbànújẹ ọkàn wa sí , a rí ògidì ìtùnú nínú pé Stephen jẹ olùjọsìn Jèhófà .  A ń fojú sọnà láti tún padà rí i nígbà tí Jèhófà bá jí àwọn tó wà nínú ibojì ìrántí dìde .  Ní 1983 , ìyẹn ọdún tò tẹ lé e , mo dára pọ mọ Angela , ọmọbìnrin wa , nínú iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún , mò sì wà lẹnu iṣẹ òjíṣẹ yẹn di báa ṣe ń sọrọ yìí .  Ṣíṣàjọpín ìrètí wa táa gbé karí Bíbélì pẹlú àwọn ẹlòmíràn ti ràn mí lọwọ láti ní èrò tó tọ nípa ìgbésí ayé , ó sì tún ti ṣèrànwọ láti dín ìbànújẹ ọkàn mi kù .  Inú mi dùn gan - an láìpẹ yìí nígbà tí mo gbọ pé Annamay arábìnrin mi ti bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Wales .  Ní 1984 , àìsàn kan tó dà bí ohun tójú ò rí rí nígbà yẹn kọ lu Patrick .  Nígbà tó yá wọn ṣàwárí rẹ pé àmì àárẹ aṣeni - lemọlemọ ni .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ ó di pé kó fi iṣẹ oúnjẹ òòjọ sílẹ , ó sì pa sísìn bíi Kristẹni alàgbà tì .  A láyọ pé ara rẹ ti yá díẹ báyìí , ó sì ti ń padà sìn bí ìránṣẹ kan tí a yàn nínú ìjọ .  Ìgbà ọmọdé mi ti kọ mi láti mọwàá hù àti láti ní ẹmí ìfara - ẹni - rúbọ , ó tún kọ mi láti gbé ìgbésí ayé ìwọntúnwọnsì kí n sì nítẹẹlọrùn pẹlú ìwọnba nǹkan díẹ .  Àmọ ìdí tí wọn fi mú àwa ọmọbìnrin mẹrin lọ sílé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé tí wọn sì fi àwọn ọmọ mọkànlá yòókù sílẹ nílé kò tíì yé mi .  Ohun tí mo fi ń tu ara mi nínú ni pé àwọn òbí mi , tí wọn ti kú báyìí ní bí ọdún díẹ sẹyìn , ṣe gbogbo ohun tí wọn lè ṣe lábẹ ipò tí mi ò rò pé mo lè lóye rẹ lẹkùn - únrẹrẹ .  Àwọn àkókò yẹn kò rọrùn rárá , ó sì ń béèrè pé kí wọn ṣe àwọn ìpinnu líle koko .  Láìka èyí sí , mo dúpẹ lọwọ àwọn òbí mi fún ẹbùn ìwàláàyè tí wọn fún mi tí wọn sì bójú tó mi débi tí agbára wọn ká a dé .  Ju gbogbo rẹ lọ , mo dúpẹ lọwọ Jèhófà tó ṣe bàbá fún mi .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Ìgbà táa ṣẹṣẹ ṣègbéyàwó   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Nígbà táwọn ọmọ wa wà ní kékeré   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Èmi àti Patrick lónìí  Kòkòrò Ìrẹ , Olórin Ìfẹ  NÍTORÍ kíkéré ti kòkòrò ìrẹ kéré , ó lè dà bíi pé kò tó nǹkan téèyàn ń dúró wò .  Síbẹ , àgbọmálèlọ ni híhan ìrẹ jẹ fún àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn káàkiri ayé .  Báwo ni ẹdá kékeré yìí ṣe ń han , kí sì ni ète tó fi ń han ?  Ohun tó jọni lójú ni pé , nínú nǹkan bíi egbèjìlá  2,400  irú ọwọ ìrẹ tó wà , kìkìdá akọ inú wọn nìkan ló ń han .  Dípò tí wọn ì bá máa fi ẹnu han , ìyẹ apá wọn ni àwọn akọ ìrẹ yìí ń lò .  Ìwé gbédègbẹyọ kan sọ pé bí àwọn akọ ìrẹ ṣe máa ń han ni pé , wọn á fi ìyẹ ọwọ iwájú wọn kan ha àwọn ibi gọngọ tí ó tó bí àádọta sí àádọtalérúgba tó wà lára ìyẹ ọwọ iwájú kejì .  Bí híhan náà ṣe máa gùn tó sinmi lórí iye ìgbà tó bá fi àwọn ìyẹ náà ha àwọn ibi títa gọngọ yẹn láàárín ìṣẹjú àáyá kan .  Gbígbọn yìí ló máa wá mú kí híhan ìrẹ aláìlẹgbẹ náà gba gbogbo àyíká kan .  Àmọ ohun kan tó dájú ni pé , kì í ṣe torí àtidá àwọn èèyàn tó ń tẹtí sí i lárayá ló ń mú kí akọ ìrẹ han !  Nítorí ìyẹn kọ o !  Ẹni tí ìrẹ yìí ń torí ẹ kọrin ni ẹni tó ṣeé ṣe kó di olólùfẹ rẹ .  Ìwé Exploring the Secrets of Nature sọ pé :  Oríṣi híhan mẹta ọtọọtọ ni akọ ìrẹ tó jẹ aláròyé yìí máa ń han bó ṣe ń wá ẹni tó máa fẹ kiri : ọkan jẹ láti polongo pé òun ti dé o , òmíràn jẹ fún ìfẹrasọnà àti ọkan yòókù fún lílé àwọn tó bá fẹ bá a du ìyàwó wọgbó .   Àwọn ìrẹ kan kì í dákẹ híhan láti polongo pé àwọn ti dé títí dìgbà tí wọn bá rí abo ìrẹ tó gba tiwọn .  Bí èyí abo bá sì ti lè fetí ba orin ọhún nípasẹ  àwọn etí  tó wà lẹsẹ rẹ iwájú , kò ní dúró sọnà jíjìn mọ láti máa bá ìfẹsọnà náà lọ .  Bó ṣe ń sún mọ tòsí ibi tí orin náà ti ń wá , ni akọ ìrẹ náà á bá pohùn dà táá bẹrẹ kíkọ orin ìfẹ láìdáwọdúró .  Orin ìfẹ yìí ló máa fa abo náà mọ olólùfẹ rẹ , àwọn ìrẹ méjèèjì náà á sì bára wọn lòpọ .  Ní Ìlà Oòrùn Éṣíà , àwọn èèyàn kan máa ń sin akọ ìrẹ nítorí híhan rẹ tó máa ń fi dá wọn lára yá .  Àwọn kan sì yàn láti lọ máa gbádùn híhan yìí níbi tí ìrẹ sábàá máa ń gbé .  Ibi yòówù kó jẹ , káàkiri àgbáyé ni orin ìrẹ ti máa ń fa àwọn èèyàn tó ń fetí sí i mọra tó sì ń fi ìyìn fún Ẹlẹdàá rẹ .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Ọlọrun Máa Dáhùn Àdúrà Mi ?   Kò sóhun tí n kì í gbàdúrà nípa rẹ sí Jèhófà nítorí pé ọrẹ mi ni , mo sì mọ pé á ràn mí lọwọ tí mo bá níṣòro .   Andrea .  Ó DÁ Andrea tó jẹ èwe lójú gan - an pé Ọlọrun ń gbọ àwọn àdúrà rẹ .  Àmọ kì í ṣe gbogbo ọdọ ló ní irú ìdánilójú yẹn .  Àwọn kan rò pé àwọn ti jìnnà sí Ọlọrun jù , pé àwọn ò lè bá a sọrọ .  Wọn tiẹ lè máa ronú pé Ọlọrun kò bìkítà nípa wọn débi káwọn gbàdúrà sí i .  Kí tiẹ làṣírí àdúrà gan - an ?  Láìdéènà pẹnu , ó jẹ níní ojúlówó ìbádọrẹẹ pẹlú Ọlọrun .  Onísáàmù náà gbàdúrà pé :  Àwọn tí ó mọ orúkọ rẹ yóò sì gbẹkẹ lé ọ .   Ìwọ náà ń kọ ?  Ṣé o mọ Ọlọrun débi tóo fi lè gbàdúrà sí i pẹlú ìgbàgbọ pé yóò gbọ ọ ?  Kóo tó máa bá kíka ọrọ yìí lọ , jọwọ gbìyànjú láti dáhùn àwọn ìbéèrè inú àpótí tó ní àkọlé náà  Báwo Lo Ṣe Mọ Ọlọrun Dáadáa Tó ?   Mélòó nínú wọn lo lè dáhùn ?  BÁWO LO ṢE MỌ ỌLỌRUN DÁADÁA TÓ ?  Ìdáhùn wà lójú ewé 31 .  Kí lorúkọ Ọlọrun , kí sì ni ìtumọ rẹ ?  Kí ni Bíbélì fi hàn pé ó jẹ ànímọ mẹrin pàtàkì tí Ọlọrun ní ?  Kí ni ìfẹ títóbi jù lọ tí Ọlọrun fi hàn sí aráyé ?  Báwo la ṣe lè gbádùn bíbá Ọlọrun ṣọrẹ ?  Báwo ló ṣe yẹ ká ṣe táa bá ń gbàdúrà ?  Ṣé o lè dáhùn díẹ lára àwọn ìbéèrè náà nísinsìnyí , àní kí ó tiẹ tó di pé o ka ìyókù àpilẹkọ yìí ?  A jẹ pé o ti mọ díẹ nípa Ọlọrun ju ọpọ èèyàn lọ nìyẹn .  Ó sì lè jẹ pé ńṣe làwọn ìdáhùn rẹ fi hàn pé o ṣì ní láti kẹkọọ sí i nípa rẹ kóo baà lè túbọ mọ ọn dunjú - dunjú .  Pẹlú ìyẹn lọkàn , gbé díẹ yẹ wò lára àwọn ohun tí Bíbélì fi kọ wa nípa  Olùgbọ àdúrà  náà .  Sáàmù 65 : 2 .  Ẹni Gidi Ni Ọlọrun  Lákọọkọ ná , Bíbélì ràn wá lọwọ láti mọ pé Ọlọrun kì í ṣe agbára kan lásán tí kò sí níbì kankan .  Ó jẹ ẹnì kan , ó sì ní orúkọ kan , Jèhófà ni .   Alèwílèṣe  ni orúkọ yìí túmọ sí lédè Hébérù .  Ó lè ṣe ohunkóhun tó bá fẹ láti mú ète rẹ ṣẹ .  Agbára kan lásánlàsàn kò lè ṣe ìyẹn láé !  Nítorí náà , nígbà tóo bá ń gbàdúrà , jẹ kó dá ọ lójú pé kì í ṣe agbára kan tó ṣòro ó lóye lo ń gbàdúrà sí tàbí pé ńṣe lo kàn ń sọrọ dà sínú afẹfẹ .  Ẹnì kan lo ń bá sọrọ , ẹni tó lè gbọ àdúrà rẹ tí á sì tún dáhùn rẹ .  Éfésù 3 : 20 .  Èyí ló mú ọdọ kan tó ń jẹ Diana sọ pé :  Mo mọ pé ibikíbi tó wù kí n wà , Jèhófà á tẹtí gbọ mi .   Kóo tó lè ní irú ìdánilójú yẹn , Ọlọrun gbọdọ jẹ ẹni gidi sí ọ !  Bíbélì sọ pé :  Ẹni tí ó bá ń tọ Ọlọrun wá gbọdọ gbà gbọ pé ó ń bẹ .   Hébérù 11 : 6 .  Orísun Ọgbọn àti Agbára  Ní tòótọ , Ọlọrun lè ràn wá lọwọ nítorí àgbàyanu ni agbára rẹ .  Agbára yẹn kò ní ààlà , gẹgẹ bí a ti rí ẹrí èyí nínú bí àgbáálá ayé tó ṣeé fojú rí ti fẹ tó tó sì tún díjú tó .  Bíbélì sọ pé Jèhófà mọ orúkọ ìràwọ kọọkan , bó tilẹ jẹ pé àìlóǹkà bílíọnù ló wà !  Yàtọ síyẹn , òun náà tún ni orísun gbogbo agbára tó wà nínú àwọn ìràwọ yẹn .  Ǹjẹ àgbàyanu gbáà kọ lèyí ?  Síbẹ , bó ti wù káwọn òtítọ yìí yà wá lẹnu tó , Bíbélì sọ pé  eyi ni diẹ ninu ọnà rẹ  !  Jóòbù 26 : 14 , Bibeli Yoruba Atọka .  Tún gbé ọgbọn Jèhófà tí kò láàlà yẹ wò .  Bíbélì sọ pé àwọn ìrònú rẹ  jinlẹ gidigidi .   Òun ló dá ìran ènìyàn , nítorí náà ó mọ wá gan an ju bí a ṣe mọ ara wa lọ .  Nítorí pé ó ti wà  láti àkókò tí ó lọ kánrin títí dé àkókò tí ó lọ kánrin ,  ìrírí rẹ kò láàlà .  Kò sóhun tó ṣòro fún un láti lóye .  Aísáyà 40 : 13 , 14 .  Báwo ni Jèhófà ṣe ń lo gbogbo agbára àti ọgbọn yẹn ?  Ìwé 2 Kíróníkà 16 : 9 sọ pé :  Ní ti Jèhófà , ojú rẹ ń lọ káàkiri ní gbogbo ilẹ ayé láti fi okun rẹ hàn nítorí àwọn tí ọkàn - àyà wọn pé pérépéré síhà ọdọ rẹ .   Kò sí irú ìṣòro náà tí o lè ní tí Ọlọrun kò lè yanjú rẹ tàbí kó ràn ọ lọwọ láti kojú rẹ .  Kayla tó jẹ ọdọ sọ pé :  Lẹnu àìpẹ yìí , nígbà témi àti ìdílé mi wà nínú ìṣòro lílekoko kan , mo gbàdúrà sí Jèhófà , mo sì rí i pé ó ràn wá lọwọ láti fara dà á àti láti bọ lọwọ àwọn ipò ìṣòro , àtàwọn èrò tíì bá ti kọjá agbára wa .   Nígbà tóo bá bá Ọlọrun sọrọ , ọdọ ẹni tó jẹ orísun ọgbọn lo lọ yẹn .  Kò sóhun tó lè ṣàǹfààní fún ẹ jùyẹn lọ !  Ọlọrun Ìdájọ Òdodo àti Ìfẹ  Àmọ báwo lo ṣe lè mọ pé Ọlọrun fẹ láti ràn ẹ lọwọ ?  Ìdí ni pé kì í ṣe nípasẹ agbára rẹ kíkàmàmà tàbí ọgbọn rẹ àwámáridìí tàbí ìdájọ òdodo rẹ tí kì í yẹ ni Jèhófà fi fara rẹ hàn wá .  Kàkà bẹẹ , ohun pàtàkì táa fi mọ Jèhófà ni ànímọ rẹ ti ìfẹ .  Ìwé 1 Jòhánù 4 : 8 sọ pé :  Ọlọrun jẹ ìfẹ .   Ìfẹ ńlá tó ní yẹn ló fi wá lọkàn balẹ pé yóò dáhùn àwọn àdúrà wa .  Ọnà tó ga jù lọ tó gbà fi ìfẹ rẹ hàn sí wa ni fífi tó fi Ọmọ rẹ fún wa ní ẹbọ ìràpadà ká lè gbádùn ìyè àìnípẹkun .  Jòhánù 3 : 16 ; 1 Jòhánù 4 : 9 , 10 .  Nítorí pé Ọlọrun jẹ ìfẹ , kò yẹ kóo bẹrù rárá pé kò ní dá ẹ lóhùn tàbí pé kò ní ṣe dáadáa sí ẹ .  Diutarónómì 32 : 4 sọ pé ,  gbogbo ọnà rẹ jẹ ìdájọ òdodo .   Ìfẹ tí Ọlọrun ní sí ẹ ló máa jẹ kó dá ẹ lójú pé á tẹtí gbọ ẹ dáadáa .  Èyí jẹ kí ọkàn wa balẹ láti sọ èrò wa àtàwọn ohun tó ń dùn wá tá ò lè sọ fún àwọn ẹlòmíràn fún un .  Fílípì 4 : 6 , 7 .  Bíbá Ọlọrun Ṣọrẹ  Ní ti gidi , Jèhófà ń ké sí wa láti bá òun sọrọ .  Kò fẹ kóun jẹ àjèjì sí wa .  Kàkà bẹẹ , jálẹ gbogbo ìtàn aráyé ni Jèhófà ti ń ké sáwọn èèyàn láti jẹ ọrẹ òun .  Àwọn ọkùnrin àti obìnrin , ọmọdé àti àgbà wà lára àwọn tó gbádùn bíbá Ọlọrun ṣọrẹ , tí wọn tẹ ọkàn rẹ lọrùn .  Ábúráhámù , Dáfídì Ọba , àti Màríà tó jẹ ìyá Jésù wà lára irú àwọn èèyàn bẹẹ .  Aísáyà 41 : 8 ; Lúùkù 1 : 26 - 38 ; Ìṣe 13 : 22 .  Ìwọ náà lè di ọkan lára àwọn ọrẹ Jèhófà .  Ó dájú pé irú ìbádọrẹẹ bẹẹ kò túmọ sí pé wàá wá sọ Ọlọrun di iwin kan tó jẹ pé ìgbà tóo bá fẹ nǹkan kan tàbí tóo bá níṣòro nìkan ni wàá máa pè é .  Àdúrà wa kò gbọdọ dá lórí ohun táa nílò nìkan .  Táa bá fẹ kí Ọlọrun bá wa dọrẹẹ , a gbọdọ nífẹẹ sí ṣíṣe ìfẹ rẹ , kó máà jẹ tiwa nìkan , a sì gbọdọ ṣe ìfẹ Ọlọrun ní ti gidi .  Ìdí nìyẹn tí Jésù fi kọ àwọn ọmọ ẹyìn láti jẹ kí àdúrà wọn dá lórí àwọn ohun tó jẹ pàtàkì lójú Ọlọrun .  Ó sọ pé :  Nítorí náà , kí ẹ máa gbàdúrà ní ọnà yìí :  Baba wa tí ń bẹ ní ọrun , kí orúkọ rẹ di sísọ di mímọ .  Kí ìjọba rẹ dé .  Kí ìfẹ rẹ ṣẹ , gẹgẹ bí ti ọrun , lórí ilẹ ayé pẹlú .    Àwọn àdúrà wa tún gbọdọ kún fún ìyìn àti ìdúpẹ sí Ọlọrun !  Sáàmù 56 : 12 ; 150 : 6 .  Síbẹ , kò yẹ ká ronú pé àwọn ohun táa nílò tàbí àwọn ohun tó ń dà wá láàmú ti kéré jù , pé wọn ò tó ohun táa lè máa torí ẹ gbàdúrà .  Steve sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé mo máa ń gbìyànjú láti sọ bí nǹkan bá ṣe rí lọkàn mi fún Ọlọrun , àwọn ìgbà míì wà tí màá rò pé kó yẹ kí n da Ọlọrun láàmú lórí àwọn ohun kan tó jẹ tara .   Nígbàkigbà tí irú èrò yẹn bá ti bẹrẹ sí wá sí ẹ lọkàn , gbìyànjú láti rántí ohun tí Jésù kọ àwọn ọmọ ẹyìn rẹ pé :  Ológoṣẹ márùn - ún ni a ń tà ní ẹyọ owó méjì tí ìníyelórí rẹ kéré , àbí bẹẹ kọ ?  Síbẹsíbẹ , kò sí ọkan nínú wọn tí a gbàgbé níwájú Ọlọrun . . . .  Ẹ má bẹrù ; ẹ níye lórí ju ọpọ ológoṣẹ .   Ǹjẹ ìyẹn kò túbọ fini lọkàn balẹ ?  Ó rọrùn nígbà náà láti mọ pé , bóo bá ṣe túbọ ń mọ Jèhófà sí i tó , bẹẹ nìyẹn á ṣe máa sún ọ láti máa tọ ọ lọ nínú àdúrà tó , bẹẹ náà sì ni ọkàn rẹ á ṣe túbọ balẹ tó pé Jèhófà lè ràn ọ lọwọ àti pé yóò ṣe bẹẹ .  Nípa bẹẹ , báwo ló ṣe yẹ kóo ṣe tóo bá fẹ bá Ọlọrun sọrọ nínú àdúrà ?  Ó yẹ kóo fi ọwọ àti ẹmí ìrẹlẹ hàn , kóo sì jẹ aláìmọtara - ẹni - nìkan .  Ṣé o rò pé aláṣẹ kan tó wà ní ipò gíga nínú ayé á tẹtí gbọ ẹ tóo bá béèrè nǹkan kan lọwọ ẹ pẹlú ẹmí ìgbéraga tàbí lọnà tí kò fi ọwọ hàn ?  Kò yẹ kó yà ọ lẹnu nígbà náà pé , Jèhófà náà retí pé kóo bọwọ fún òun àti àwọn ìlànà òun kó tó lè dáhùn àwọn àdúrà rẹ .  Òwe 15 : 29 .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn èwe tó níbẹrù Ọlọrun ti kọ láti sọ gbogbo nǹkan tó wà lọkàn wọn fún Ọlọrun .  Brett sọ pé :  Nígbà tí Jèhófà bá dáhùn àwọn àdúrà mi , ìyẹn máa ń fún mi níṣìírí pé ó ṣì jẹ ọrẹ mi síbẹ .   Ìwọ náà ńkọ ?  Báwo lo ṣe lè bẹrẹ sí gbádùn irú ìbádọrẹẹ yẹn pẹlú Ọlọrun ?  Àwọn ọdọ méjì tó jẹ Kristẹni sọ àwọn ọrọ tó tẹ lé e yìí :  Rachel :  Mo mọ pé tí mo bá fẹ láti túbọ sún mọ Jèhófà , mo gbọdọ kẹkọọ Ọrọ rẹ jinlẹjinlẹ , mo sì ń gbìyànjú láti kọ bí màá ṣe ní ìyánhànhàn fún irú ìkẹkọọ bẹẹ .   1 Pétérù 2 : 2 .  Jenny :  Mo gbà pé bóo bá ṣe fi ara rẹ fún iṣẹ ìsìn Jèhófà tó , bẹẹ ni wàá ṣe rí i pé o túbọ ń sún mọ ọn tó .   Jákọbù 4 : 8 .  Ǹjẹ o ti ṣe kàyéfì rí pé bóyá àdúrà gbígbà tiẹ làǹfààní tó ń ṣe ?  Ọdọ kan tó jẹ Kristẹni sọ pé :  Mo mọ pé màá túbọ sún mọ Ọlọrun ká ní ó lè bá mi sọrọ tàbí kó fi ìsọfúnni ránṣẹ sí mi .   Àmọ nígbà tí a kì í gbóhùn Jèhófà tó bá ń dáhùn àdúrà wa , báwo gan an làdúrà ṣe ń ràn wá lọwọ ?  Èyí la máa jíròrò nínú ìtẹjáde tó ń bọ níwájú .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 31   Ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè tó wà ní ojú ewé 29  Jèhófà .  Ó túmọ sí  Alèwílèṣe .   Ìfẹ , agbára , ìdájọ òdodo , àti ọgbọn .  Ó rán Ọmọ bíbí rẹ kan ṣoṣo , Jésù , láti wá kú nítorí wa .  Nípa ṣíṣàìjẹ kí àwọn ohun tó jẹ àìní wa jẹ wá lọkàn jù , àmọ kí á nífẹẹ nínú ohun tí Ọlọrun fẹ àti ṣíṣe é .  A gbọdọ jẹ onírẹlẹ , ká fi ọwọ hàn , ká má sì jẹ onímọtara - ẹni - nìkan .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Kíkẹkọọ nínú Bíbélì àti lára ìṣẹdá á ràn ẹ lọwọ láti túbọ mọ Ọlọrun dáadáa  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  July 8 , 2001  Lílo Oògùn Olóró O Lè Jáwọ Ńbẹ !  Àwọn oògùn wo gan - an ni oògùn olóró ?  Kí ló fà á táwọn kan ò fi lè ṣàìlò ó ?  Ṣé ìṣòro yìí máa lójútùú tí á wà pẹ títí ?  3 Oògùn  Ta Ló Ń Lò Ó ?  6 Oògùn Olóró  Kí Ló Fà á Táwọn Èèyàn Fi Ń lò Ó ?  9 Lílo Oògùn Olóró  O Lè Jáwọ Ńbẹ !  15 Ṣé Omi Ń tán Lọ Láyé Ni ?  18 Ibo Ni Gbogbo Omi Ọhún lọ ?  22 A Ń fẹ Omi Ìyè  28 Kòkòrò Ìrẹ , Olórin Ìfẹ  29 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Ọlọrun Máa Dáhùn Àdúrà Mi ?  32 Ó Ń pèsè Ìtùnú Nígbà Téèyàn Ẹni Bá Kú  Mo Gbé Àlàáfíà Lárugẹ Dípò Ogun 12  Kọ nípa ohun tó mú kí oníṣẹ ọnà kan fi iṣẹ oúnjẹ òòjọ kan tó ń mówó wọlé sílẹ .  Ojú Ìwòye Bíbélì 26   Ǹjẹ Ó Burú Kéèyàn Máa Ṣọfọ ?  Oògùn  Ta Ló Ń Lò Ó ?  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ GÚÚSÙ AFÍRÍKÀ   GBOGBO èèyàn ló ń loògùn .   Wọn lè fi gbólóhùn tó gbajúmọ yìí tan ẹnì kan tí kò tíì tọ oògùn olóró wò rí láti ṣe bẹẹ .  Òótọ ọrọ kúkú ń bẹ nínú ọrọ yẹn , àmọ ó sinmi lórí irú  oògùn  táa ń sọrọ nípa rẹ .  Bí wọn ṣe ṣàpèjúwe  oògùn tó ń rani níyè  ni pé :  Ó jẹ kẹmíkà èyíkéyìí , ì báà jẹ àbáláyé tàbí èyí táwọn èèyàn ṣe tó bá ṣáà ti lè ra èèyàn níyè , tó lè yí ìmọlára èèyàn padà tàbí kó mú kéèyàn máa ròròkurò tàbí hùwàkiwà .   Àpèjúwe yẹn dára , ó sì bá àwọn oògùn tó máa ń nípa lórí ìrònú àti ìṣesí èèyàn mu , bó tilẹ jẹ pé kò kan ọpọ egbòogi tí wọn fi ń wo àìsàn .  Níbàámu pẹlú àpèjúwe yẹn , ọtí líle jẹ ọkan lára irú oògùn bẹẹ .  Ibi tí ewu wà ni lílò ó lálòjù , èyí tó jẹ ìṣòro kan tí ń gbèèràn lásìkò táa wà yìí .  Ìwádìí tí wọn ṣe láwọn kọlẹẹjì àtàwọn yunifásítì ní orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé kan fi hàn pé  ọtí àmuyíràá ni ìṣòro àṣìlò oògùn tó ga jù lọ láàárín àwọn ọmọ yunifásítì .   Ìwádìí náà fi hàn pé ìpín mẹrìnlélógójì nínú ọgọrùn - ún àwọn akẹkọọ ló ń mutí àmuyíràá .    Bí ọtí líle ṣe wà káàkiri ni tábà náà wà káàkiri , òfin ò sì kà á léèwọ bó tilẹ jẹ pé èròjà olóró tí wọn ń pè ní nicotine wà nínú rẹ .  Gẹgẹ bí Àjọ Ìlera Àgbáyé ti sọ , sìgá mímu ń pa nǹkan bí mílíọnù mẹrin èèyàn lọdún .  Síbẹ , àwọn tó lọrọ , táwọn èèyàn ń wárí fún láwùjọ ni bàbá ìsàlẹ nídìí òwò tábà .  Sìgá mímu tún máa ń yára di bára kú , kódà , ju àwọn oògùn mìíràn tí kò bófin mu lọ .  Láwọn ọdún àìpẹ yìí , ọpọ orílẹ - èdè ti fòfin de pípolówó tábà tí wọn sì ti ṣe àwọn òfin mìíràn .  Síbẹ , ọpọ èèyàn ṣì ń wo sìgá mímu bí ohun kan tó bẹgbẹ mu .  Àwọn ilé iṣẹ sinimá ń gbé sìgá mímu lárugẹ bí nǹkan tó gbayì .  Ìwádìí kan tí Yunifásítì California kan ní San Francisco ṣe lórí àwọn fíìmù tó mówó wọlé jù lọ láàárín ọdún 1991 sí 1996 fi hàn pé , ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọkùnrin tí wọn kó ipa pàtàkì nínú àwọn eré náà ni wọn mu sìgá .  Àwọn Oògùn Tó Bófin Mu Tó Sì Ń Ṣèèyàn Láǹfààní Ńkọ ?  Ó dájú pé àwọn egbòogi ti ṣe ọpọ láǹfààní , àmọ èèyàn lè ṣì wọn lò .  Nígbà mìíràn , àwọn dókítà lè yára fún èèyàn lóògùn tàbí kí aláìsàn fúngun mọ wọn tí wọn á fi ní kó lọ lo àwọn oògùn tí kò pọndandan .  Oníṣègùn kan sọ pé :  Àwọn dókítà kì í fìgbà gbogbo fara balẹ láti ṣàwárí ohun tó ń ṣe aláìsàn .  Ó rọrùn láti sọ pé ,  Gba oògùn yìí .   Àmọ ohun tó jẹ ìṣòro náà gan - an á ṣì wà níbẹ .   Kódà , béèyàn bá ṣi àwọn egbòogi pẹẹpẹẹpẹ tó ń pa ìrora bí aspirin àti paracetamol  Tylenol , Panadol  lò , ó lè yọrí sáwọn ìṣòro àìlera tó lágbára .  Ó lé ní ẹgbẹrún méjì èèyàn tó ń kú lọdọọdún nítorí ṣíṣi paracetamol lò .  Gẹgẹ bí àpèjúwe táa ṣe ṣáájú , èròjà kaféènì tó wà nínú tíì àti kọfí pẹlú máa ń nípa lórí iyè wa , bó tilẹ jẹ pé a kì í kà á sí ohun tó jọ bẹẹ nígbà táa bá ń mu tíì tàbí kọfí láàárọ .  Kò tiẹ ní bọgbọn mu ká máa fojú egbòogi olóró bí heroin wo tíì tàbí kọfí táwọn èèyàn ń lò déédéé .  Ńṣe ló máa dà bí kéèyàn máa fi ológbò inú ilé wé kìnnìún olóólà ijù .  Àmọ ṣá , gẹgẹ bí àwọn ògbóǹkangí nípa ìlera ti sọ , bóo bá ń mu ife kọfí márùn - ún tàbí ife tíì mẹsàn - án lójúmọ , ó lè pa ọ lára .  Síwájú sí i , ká ní iye tóo ń mu tẹlẹ pọ gan - an tóo wá dín - in kù lójijì , o lè bẹrẹ sí bì , kórí máa fọ ẹ gan - an , kí ìtànṣán ìmọlẹ sì máa dà ẹ láàmú bíi ti obìnrin kan báyìí tó dín iye tíì tó ń mu kù lójijì .  Lílo Àwọn Oògùn Olóró Ńkọ ?  Ọrọ tó tún ń fa awuyewuye báyìí ni ti lílo oògùn olóró lágbo eré ìdárayá .  Ìdíje Tour de France tó wáyé lọdún 1998 ló túbọ gbé èyí sáyé , nígbà tí wọn yọ àwọn agunkẹkẹ mẹsàn - án nínú ikọ kan tó ń gbégbá orókè bí ẹni yọ jìgá torí pé wọn lo oògùn olóró .  Onírúurú ọgbọn làwọn eléré ìdárayá ti hùmọ kọwọ má bàa tẹ wọn tí wọn bá ń ṣe àyẹwò fún wọn .  Ìwé ìròyìn Time sọ pé àwọn kan tiẹ ti báa débi pé wọn ṣe iṣẹ abẹ   ìpààrọ ìtọ ,  ìyẹn ni pé wọn á jẹ kí wọn fi rọbà fa ìtọ ẹnì kan tí kò loògùn olóró sínú àpòòtọ tiwọn , èyí sì máa ń mú ìrora dání lọpọ ìgbà .   A ò tíì mẹnu ba àwọn oògùn olóró tó ń dáyà foni táwọn èèyàn fi ń  ṣeré ìnàjú  o .  Àwọn bíi igbó  marijuana  , àti oríṣiríṣi àwọn oògùn líle mìíràn , àwọn oògùn amóríyá  bíi kokéènì àti amphetamines  , àtàwọn apaniníyè  bí egbòogi amárarọni  , àti heroin .  A ò sì gbọdọ gbàgbé àwọn kan tí wọn ń fà ságbárí , bíi glue àti gasoline , tó wọpọ láàárín àwọn èwe .  Òótọ ni pé wọn ò fòfin de àwọn tí wọn ń fà ságbárí yìí wọn sì wà káàkiri .  Èrò tó wọpọ pé ńṣe làwọn ajoògùnyó máa ń rù hangogo tí wọn á máa ki abẹrẹ oògùn olóró bọnú iṣan ara wọn nínú iyàrá jáujàu kan lè tanni jẹ .  Ìgbésí ayé ọpọ àwọn tí wọn ti sọ oògùn líle di bára kú ṣì máa ń dà bíi tàwọn èèyàn gidi , bó tilẹ jẹ pé kò sọgbọn kí oògùn líle tí wọn ń lò má nípa lórí ìgbésí ayé wọn dé àyè kan .  Síbẹ , a ò lè gbójú fo ọṣẹ tí oògùn olóró ń ṣe dá .  Òǹkọwé kan ṣàpèjúwe bí àwọn kan tó ń lo kokéènì ṣe  máa ń fa oògùn olóró sára wọn láìmọye ìgbà láàárín àkókò kúkúrú , tí wọn á ti fi abẹrẹ gún ara wọn ṣákaṣàka , tí gbogbo ara wọn á sì máa ṣẹjẹ .   Lẹyìn tí lílo oògùn tí kò bófin mu ti lọ sílẹ dáadáa lópin àwọn ọdún 1980 , ó tún ti bẹrẹ sí gbèèràn káàkiri ayé .  Ìwé ìròyìn Newsweek sọ pé :  Àwọn aláṣẹ ò mọ ohun tí wọn á ṣe sọràn fàyàwọ oògùn olóró tó ń ròkè sí i , àti báwọn èèyàn ṣe túbọ ń lò ó lóríṣiríṣi tí kò sì wá sí owó àti ìsọfúnni láti lè kojú rẹ .   Ìwé ìròyìn The Star ti Johannesburg , Gúúsù Áfíríkà , sọ pé ní ìbámu pẹlú ìṣirò tí ìjọba ṣe ,  ẹnì kan nínú mẹrin lára àwọn tó ń gbé ní Gúúsù Áfíríkà ló ti sọ ọtí líle tàbí oògùn olóró di bárakú .   Ilé Ẹkọ fún Ìdàgbàsókè Gbogbo Gbòò ti Ìparapọ Orílẹ - Èdè fi yéni pé  àwọn tó ń ṣe oògùn olóró àtàwọn tó ń ṣe fàyàwọ rẹ ti ṣètò ara wọn káàkiri ayé wọn sì ti fi iye tó jọjú lára owó tùùlù - tuulu tí wọn ń jèrè nínú òwò oògùn olóró pamọ sáwọn báńkì àtàwọn ilé iṣẹ ìdókòwò níbi tówó wọn á ti máa mú èrè tàbùà - tabua wọlé lábẹlẹ . . . .  Ẹrọ kọǹpútà ti mú kó ṣeé ṣe fáwọn onífàyàwọ oògùn olóró báyìí láti lo àkáǹtì àwọn báńkì láti gbé owó wọn láti ibì kan sí ibòmíràn láìní lùgbàdì òfin .   Ó fẹrẹẹ jọ pé ọpọ àwọn ará Amẹríkà ló ń fọwọ kan kokéènì lójoojúmọ , bó tilẹ jẹ pé wọn ò mọ .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn Discover ṣàlàyé pé èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn owó oníbébà ní Amẹríkà ló tọdọ àwọn olówò oògùn olóró jáde .  Òtítọ ibẹ ni pé lónìí , lílo egbòogi àti oògùn olóró , títí dórí àwọn oògùn tí kò bófin mu ti di ohun tí ọpọ ń gbà bí ẹni gba igbá ọtí , wọn kà á mọ ara ohun táa wáyé wá ṣe .  Béèyàn bá wá wo ọṣẹ táwọn oògùn tí kò bófin mu wọnyí , àti ohun tí tábà àti ọtí líle ti ṣe , ìbéèrè náà wá hàn gbangba pé , Kí ló dé táwọn èèyàn fi ń lò wọn ?  Báa ṣe ń ronú lórí ìbéèrè yìí , á dára táwa náà bá ronú nípa èrò wa lórí irú àwọn oògùn bẹẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wọn túmọ ọtí àmuyíràá sí  mímu ìgò ọtí márùn - ún tàbí jù bẹẹ níjokòó ẹẹkan fún àwọn ọkùnrin , àti mímu ìgò mẹrin tàbí jù bẹẹ lọ níjokòó ẹẹkan fún àwọn obìnrin .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Ọtí àmuyíràá jẹ ìṣòro ńlá ní ọpọ àwọn ilé ẹkọ gíga   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Ọpọ ka sìgá àti àwọn oògùn  tí wọn fi ń ṣeré ìnàjú  sí ohun tí kò lè pani lára  Oògùn Olóró  Kí Ló Fà á Táwọn Èèyàn Fi Ń lò Ó ?   ỌMỌ ọdún mẹtàlá ni mí nígbà yẹn , obìnrin kan tó jẹ ẹgbọn ọrẹ mi tímọtímọ sọ pé ká wá sílé àwọn lálẹ ọjọ kan .  Gbogbo èèyàn bẹrẹ sí mu igbó .  Mo kọkọ sọ pé mi ò mu , àmọ nígbà tí wọn fi lọ mí fúngbà bí mélòó kan , lèmi náà bá tọ ọ wò .   Bí Michael , láti Gúúsù Áfíríkà ṣe ṣàlàyé bó ṣe bẹrẹ sí lo oògùn olóró nìyẹn .   Inú ìdílé tó dára ni mo ti jáde , iṣẹ orin sì ni wọn ń ṣe lójú méjèèjì .  Mo ń bá ẹgbẹ olórin kan ṣeré , gbogbo ìgbà sì ni ọkan lára àwọn olórin náà máa ń mu igbó lásìkò ìsinmi .  Fún oṣù bíi mélòó kan ló fi rọ mí pé kí n tọ ọ wò .  Mo tọ ọ wò nígbà tó yá , èmi náà sì bẹrẹ sí lò ó déédéé .   Bí Darren , ọmọ ilẹ Kánádà , ṣe bẹrẹ sí lo oògùn olóró nìyẹn .  Àwọn méjèèjì yìí tún bá a débi lílo àwọn oògùn olóró mìíràn , bíi LSD , opium , àtàwọn èròjà amáragbépẹpẹ .  Nígbà tí wọn ronú nípa bí wọn ti ṣe lo oògùn olóró sẹyìn , wọn gbà pé àwọn ojúgbà wọn ló sún àwọn dédìí lílo oògùn olóró .  Michael sọ pé  Mi ò ronú pé màá loògùn olóró láyé mi , àmọ kìkìdá àwọn ọmọ yẹn ni mo ní lọrẹẹ , ohun táwọn ọrẹ bá sì ń ṣe lo máa bá wọn ṣe .   Lágbo Eré Ìnàjú  Ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ló ń mú kí ọpọ bẹrẹ sí lo oògùn olóró , àwọn èwe ló sì tètè máa ń kó sọfìn yìí .  Bákan náà , wọn ń rí àpẹẹrẹ àwọn òṣèré tí wọn fẹràn gan - an , àwọn wọnyí sì lágbára láti nípa lórí èrò àti ìṣe àwọn èwe tó nífẹẹ wọn .  Lílo oògùn olóró jẹ ìṣòro kan tó ń bá àwọn òṣèré fínra .  Lọpọ ìgbà làwọn kọrinkọrin tí wọn jẹ gbajúgbajà máa ń lo àwọn oògùn olóró tí wọn bá bá iṣẹ wọn dé àyè kan .  Ọpọ àwọn gbajúgbajà eléré orí ìtàgé ni kò lè ṣe kí wọn má lo oògùn olóró .  Àwọn òṣèré lè ṣàpọnlé oògùn líle títí á fi di ohun àrímáleèlọ fún àwọn èwe .  Ìwé ìròyìn Newsweek sọ lọdún 1996 pé :  Ńṣe ni pópó Seattle kún bámúbámú fáwọn ògo wẹẹrẹ tí wọn wá mu heroin , nítorí pé ọgbẹni  olórin rọọkì  tó ń jẹ Cobain ń mu ún .   Ńṣe làwọn ìwé ìròyìn , fíìmù , àti tẹlifíṣọn ń polówó oògùn líle bí ohun kan tó gbádùn mọni .  Bẹẹ náà làwọn gbajúgbajà aránṣọ kan máa ń gbádùn ríránṣọ fáwọn obìnrin tí wọn jẹ ọpẹlẹńgẹ , tí ìrísí wọn dà bí tàwọn ajoògùnyó .  Kí Ló Fà Á Táwọn Kan Fi Di Ajoògùnyó ?  Ọpọ nǹkan mìíràn ló mú kí lílo oògùn olóró máa ràn bí iná ọyẹ .  Lára wọn ni ìjákulẹ , ìdààmú ọkàn , àti kí ìgbésí ayé èèyàn máà nítumọ .  Àwọn ohun mìíràn tún ni ìṣòro ìṣúná owó , àìríṣẹṣe , àti káwọn òbí má fi àpẹẹrẹ tó péye lélẹ .  Ńṣe làwọn kan tí wọn ò mọ béèyàn ṣe ń lájọṣe pẹlú àwọn èèyàn ń lo oògùn olóró kára wọn lè balẹ láàárín ẹgbẹ .  Èrò wọn ni pé oògùn olóró á jẹ kí wọn túbọ láyà dáadáa , pé á jẹ kórí àwọn jí pépé káwọn èèyàn sì fẹràn wọn .  Ó sì rọrùn fáwọn míì láti joògùn yó ju kí wọn wá bí ìgbésí ayé wọn ṣe máa lójútùú lọ .  Sísú tí nǹkan máa ń sú àwọn èwe máa ń jẹ kí wọn lo oògùn olóró .  Ìwé The Romance of Risk  Why Teenagers Do the Things They Do sọrọ lórí sísú tí nǹkan máa ń sú wọn àti àìsí àbójútó òbí , ó sọ pé :  Bí ilé ìwé bá parí , àwọn ọmọ á wálé tí wọn ò sì ní rí àwọn òbí wọn .  Kò yani lẹnu pé , ńṣe ni wọn máa ń dá wà tí wọn ò sì fẹ bẹẹ .  Àwọn ọrẹ á wá bá wọn , síbẹ ó ṣì máa ń sú wọn lọpọ ìgbà .  Wọn á wo tẹlifíṣọn àwòòwòtán tí wọn á sì máa gbọ orin tàbí kí wọn bẹrẹ sí wá ohun tó máa múnú wọn dùn káàkiri orí Íńtánẹẹtì .  Wọn lè tipa bẹẹ bẹrẹ sí mu sìgá , kí wọn máa lo oògùn olóró , kí wọn sì máa mu ọtí .   Michael , táa mẹnu kàn ṣáájú , sọ nípa àìsí àbójútó òbí pé :  Ìdílé wa jẹ aláyọ .  A máa ń fara rora gan - an ni .  Àmọ àwọn òbí mi méjèèjì ló ń lọ síbi iṣẹ , kò sì sẹni tó ń mójú tó wa látàárọ ṣúlẹ .  Bákan náà , àwọn òbí wa fún wa lómìnira tó pọ gan - an ni .  Kò sí ìbáwí .  Àwọn òbí mi ò mọ pé mo ń loògùn olóró .   Bí ọpọ bá ti lè bẹrẹ sí loògùn olóró pẹnrẹn , wọn ò ní lè jáwọ mọ nítorí pé : Wọn máa ń gbádùn rẹ .  Michael , tó ń fojoojúmọ kóògùn jẹ sọ bó ṣe máa ń rí , ó sọ pé :  Ńṣe ló máa ń dà bí pé mo wà ní párádísè .  Gbogbo ohun tó ń dà mí lọkàn rú tẹlẹ á ti fò lọ .  Ohunkóhun kì í bà mí lẹrù .  Ohun gbogbo kàn ń lọ ní mẹlọmẹlọ ni .   Dick , tóun náà ń loògùn olóró tẹlẹ ní Gúúsù Áfíríkà , ṣàlàyé bí igbó ṣe máa ń ṣe é nígbà tó bẹrẹ sí lò ó lọmọ ọdún mẹtàlá , ó wí pé :  Mo kàn máa ń rẹrìn - ín wẹsìwẹsì ni .  Gbogbo nǹkan ló máa ń pa mí lẹrìn - ín .   Àwọn ìkìlọ nípa ìpalára tóògùn olóró lè ṣe kì í ba àwọn èwe lẹrù .  Ìwàa  kò - lè - ṣẹlẹ - sí - mi  ni wọn máa ń hù .  Ìwé Talking With Your Teenager sọ ohun tó fà á táwọn ọdọlangba kì í fi í kọbi ara sí ìkìlọ pé oògùn olóró ò dára fún ìlera , ó wí pé :  Bí ara wọn ṣe wà kanpe tókun sì ń bẹ nínú wọn kò jẹ kí wọn gbà pé ìlera wọn lè mẹhẹ .  Èrò pé  kò sóhun tó lè ṣe mi  yìí wọpọ láàárín àwọn èwe gan - an .  Ńṣe làwọn ọdọlangba máa ń ronú pé àwọn àgbàlagbà ló máa ń ní jẹjẹrẹ ẹdọfóró , àwọn ló ń mu ọtí nímukúmu , àwọn náà ló ń sọ oògùn olóró di bárakú , pé kì í ṣàwọn .   Bí oògùn líle tí wọn ń pè ní ecstasy ṣe gbòde kan fi hàn pé ọpọ ò tiẹ mọ ewu tó wà nínú lílo oògùn olóró .  Kí lewu ọhún ?  Oògùn Líle Ecstasy àti Ijó Rave  Oògùn líle MDMA tí wọn fi kẹmíkà amphetamine ṣe , tí wọn tún ń pè ní ecstasy ni wọn sábàá máa ń lò níbi ijó àjómọjú tí wọn ń pè ní raves .  Àwọn tó ń tà á máa ń fẹnu pọn ọn pé béèyàn bá lo oògùn lílé ecstasy , ńṣe ni inú rẹ á máa dùn ṣìnkìn àti pé ó máa lágbára láti jó mọjú kẹlẹlẹ .  Oògùn líle yìí máa ń jẹ káwọn oníjó ṣáà máa jó títí dìgbà tí  wọn ò ní lè ta pútú mọ ,  gẹgẹ bí ọgbẹni kan ṣe sọ .  Ọdọbìnrin kan ṣàlàyé bí oògùn líle ecstasy ṣe máa ń tan èèyàn , ó sọ pé :  Ọmọ ìka ẹsẹ rẹ ló ti kọkọ máa bẹrẹ sí gbádùn mọ ẹ , á wá bẹrẹ sí ṣe ọ wìnnìwìnnì táá sì máa dùn mọ ọ títí táá fi dé agbárí rẹ .   Ṣíṣe àyẹwò ọpọlọ àwọn tó ń lo oògùn líle ecstasy déédéé ti fi hàn kedere pé kì í ṣe oògùn tí kì í pani lára táwọn tó ń tà á pè é ló jẹ .  Dájúdájú , ńṣe ni oògùn líle ecstasy máa ń ba àwọn iṣan inú ọpọlọ jẹ .  Irú jàǹbá bẹẹ sì lè má ní àtúnṣe .  Bó bá yá , èyí lè yọrí sí àìfararọ tàbí iyè ríra .  A gbọ pé àwọn kan lára àwọn tó ń lo oògùn líle ecstasy ti dèrò sàréè .  Kò tán síbẹ o , lára àwọn tó máa ń ta oògùn olóró máa ń po ecstasy pọ mọ oògùn líle heroin káwọn oníbàárà wọn lè sọ ọ di bárakú .  Báwo Ló Ṣe Wọn Tó ?  Bí oògùn olóró ṣe ń wọ ọpọ orílẹ - èdè wìtìwìtì ti jẹ kí iye owó tí wọn ń tà á lọ sílẹ gan - an .  Lọnà kan , ìyípadà nínú ètò ìṣèlú àti ọrọ ajé ló fa èyí .  Àpẹẹrẹ kan ni ti Gúúsù Áfíríkà , níbi tí ìyípadà ètò òṣèlú ti mú kí ṣíṣòwò pẹlú àwọn orílẹ - èdè mìíràn ṣeé ṣe .  Èyí pẹlú ṣíṣàì fọwọ dan - indan - in mú àbójútó ẹnubodè ti mú kí àwọn tí ń ṣòwò oògùn olóró pọ sí i .  Pẹlú bí àìríṣẹṣe ti wá ń pọ sí i , ìdí títa oògùn olóró làìmọye èèyàn ti ń rówó .  Oògùn olóró àti ìwà ọdaràn bíburú jáì sì rèé , ọmọ ìyá ni wọn .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn kan ṣe sọ , ńṣe làwọn ọlọpàá ń ṣọ àwọn ọmọdé tó wà láwọn ilé ìwé Gauteng , ní Gúúsù Áfíríkà lójú méjèèjì nítorí oògùn olóró , àwọn míì ò sì ju ọdún mẹtàlá péré lọ .  Àwọn ilé ìwé bíi mélòó kan tiẹ ti bẹrẹ sí ṣe àyẹwò fáwọn akẹkọọ wọn láti mọ bóyá wọn ti ń lo oògùn olóró .  Kí Ni Kúlẹkúlẹ Ohun Tó Fà Á ?  Ó hàn gbangba pé ọpọ nǹkan ló ń mú káwọn èèyàn máa lo oògùn olóró .  Àmọ gbogbo ìwọnyí wulẹ jẹ àmì ìṣòro ńlá kan ni , ìyẹn ohun tó fà á gan - an .  Òǹkọwé Ben Whitaker mẹnu ba èyí , ó sọ pé :  Bí lílo oògùn olóró lọwọ táa wà yìí ṣe ń gbalẹ sí i jẹ àmì àìlera tó wà láwùjọ wa yàtọ sí ìnìkanwà àti àìsírètí tó wà : bí kì í bá ṣe bẹẹ , kí ló fà á táa fi ń bá ọpọ lára àwọn táa ń wárí fún nídìí oògùn olóró dípò tí wọn ì bá fi yanjú ìṣòro tó wà ńlẹ ?   Òdodo ọrọ gbáà nìbéèrè yìí , torí ó jẹ ká mọ pé àwùjọ wa tí kò mọ ju ọrọ lọ kì í pèsè àwọn ohun táa nílò ní ti ìmọlára àti tẹmí fún wa .  Kódà ọpọ ìsìn ni kò lè pèsè àwọn nǹkan wọnyẹn torí pé wọn kò yà sídìí ohun tó jẹ olórí ìṣòro ènìyàn .  Ká tó lè rí ojútùú sí ìṣòro oògùn olóró , a gbọdọ wá kúlẹkúlẹ ohun tó fà á láwàárí .  Èyí la máa gbé yẹ wò nínú àpilẹkọ tó tẹ lé e .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn gbajúgbajà máa ń polówó oògùn olóró bí ohun to dára nígbà míì   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Lílo oògùn olóró ló kúnnú orin òde òní fọfọ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Oògùn líle  ecstasy  sábàá máa ń wà ní agbo ijó  raves    Àwọn Credit Line   Fọtò AP  Greg Smith  Gerald Nino  U.S .  Customs  Lílo Oògùn Olóró  O Lè Jáwọ Ńbẹ !   ỌWỌ Àwọn Agbófinró Tẹ Kokéènì Rẹpẹtẹ Nínú Àwọn Ìgò Wáìnì .   Ohun tí wọn kọ sábẹ àkọlé yẹn nínú ìwé ìròyìn kan ṣàlàyé bí ọwọ ṣìkún àwọn ọlọpàá ní Johannesburg , ní Gúúsù Áfíríkà , ṣe tẹ àpótí ìkẹrùránṣẹ ńlá kan tí irínwó dín lẹgbàafà  11,600  ìgò ọtí wáìnì Gúúsù Amẹríkà wà nínú rẹ .  Wọn da nǹkan bíi àádọjọ sí ọgọsàn - án kìlógíráàmù kokéènì mọ wáìnì náà .  Wọn gbà pé èyí ni fàyàwọ oògùn olóró kokéènì tó tóbi jù lọ tó tíì wọ orílẹ - èdè ọhún .  Bí àwọn ọlọpàá ṣe rí oògùn olóró yìí gbà lè jẹ kéèyàn rò pé àjàyè logun tí wọn ń bá oògùn olóró jà , àmọ òótọ ibẹ ni pé kìkì ìpín mẹwàá sí mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún oògùn olóró lágbàáyé làwọn ọlọpàá máa ń rí gbà .  Ó mà ṣe o , ńṣe ló dà bí ìgbà tí àgbẹ kan kàn ń géko lórí .  Èrè tàbùà - tabua tí wọn ń rí nínú oògùn olóró kò jẹ kí ìjọba lè fòpin sí ṣíṣe táwọn èèyàn ń ṣe é tí wọn sì ń tà á .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà nìkan , àìmọye bílíọnù dọlà ni iye oògùn olóró tí wọn fojú díwọn rẹ pé wọn ń tà tí wọn sì ń rà níbẹ lọdọọdún .  Pẹlú owó tùùlù - tuulu tó wà nídìí rẹ yí , kò yani lẹnu pé àwọn agbófinró àtàwọn aláṣẹ ìjọba , àtàwọn mìíràn nípò jàǹkànjàǹkàn ń hùwà ìbàjẹ .  Alex Bellos ti iléeṣẹ ìwé ìròyìn náà , The Guardian Weekly ròyìn láti Brazil pé , gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe ní ilé ìgbìmọ aṣòfin ti fi hàn ,  àwọn aṣòfin mẹta , àwọn ọmọ ilé ìgbìmọ aṣòfin méjìlá àtàwọn olórí ìlú mẹta ni a to orúkọ wọn . . . nínú ìwé kan tó ní orúkọ àwọn èèyàn tó lé ní ẹgbẹrin tí wọn fẹsùn kàn pé wọn wà lára ẹgbẹ tó ń ṣètò ìwà ọdaràn tí wọn sì ń ṣe fàyàwọ oògùn olóró ní orílẹ - èdè Brazil .   Orúkọ  àwọn agbófinró , àwọn amòfin , àwọn oníṣòwò àtàwọn àgbẹ láti ìpínlẹ mẹtàdínlógún lára ìpínlẹ mẹtàdínlọgbọn tó wà níbẹ  tún wà nínú ìwé ọhún .  Ohun tí wọn rí yìí ló mú kí ọjọgbọn kan nípa òṣèlú ní Yunifásítì Brasília sọ pé :  Gbogbo ọwọ àwọn èèyàn tó wà ní Brazil pátá lohun tó ṣẹlẹ yìí nàka àbùkù sí .   A lè sọ ohun kan náà nípa àwọn àwùjọ tí oògùn olóró ti gbọrẹgẹjigẹ .  Báwọn èèyàn púpọ ṣe ń fẹ láti ta oògùn olóró táwọn púpọ sì múra tán láti rà á ló tún bu epo síná ìṣòro ọhún .  Nígbà táwọn òfin tí wọn ṣe láti fi dè é kò gbéṣẹ , làwọn kan bá sọ pé kí wọn ṣòfin tó máa fàyè gba àwọn oríṣi oògùn olóró kan .  Èròǹgbà gbogbo gbòò ni pé kí wọn fàyè gba olúkúlùkù láti ní díẹ táá máa lò lọwọ .  Wọn rò pé èyí á mú kí ìjọba lè káwọ rẹ táa sì dín èrè tabua àwọn àgbà ọjẹ nídìí oògùn olóró kù .  Àwọn Kan Ti Jáwọ Lílo Oògùn Olóró  Ìtọjú mímú májèlé oògùn olóró kúrò nínú ara lè kọkọ jẹ kí ẹnì kan fi oògùn olóró sílẹ kí ìlera rẹ sì gbé pẹẹlí sí i .  Èyí tó wá dunni níbẹ ni pé , bónítọhún bá ti padà síbi tóògùn olóró wà , ó ṣeé ṣe kó tún bẹrẹ sí í lò ó .  Òǹkọwé Luigi Zoja sọ ohun tó ń fà á , ó ní :  Ẹnì kan kò kàn lè fi ìwà rẹ sílẹ báyẹn láìjẹ pé èèyàn kọ ọ láti máa ronú lọnà mìíràn tó yàtọ pátápátá sí ti tẹlẹ    Èrò tuntun  tí Darren , táa mẹnu kàn nínú àpilẹkọ tó ṣáájú ní ló yí ìgbésí ayé rẹ padà .  Ó ní :  Aláìgbà - pọlọrun - wà ni mí tẹlẹ , àtàárọ ṣúlẹ ni mo sì fi máa ń joògùn yó kẹri , àmọ nígbà tó yá , mo wá ronú pé Ọlọrun gbọdọ wà .  Láàárín oṣù méjì sí mẹta , mo gbìyànjú láti jáwọ nínú oògùn olóró , àmọ àwọn ọrẹ mi kò jẹ kí n lè jáwọ .  Bó tilẹ jẹ pé mo ṣì ń lo oògùn olóró , mo bẹrẹ sí ka Bíbélì ní alaalẹ kí n tó sùn .  Mo bẹrẹ sí yẹra fáwọn ọrẹ mi wọnyí .  Lálẹ ọjọ kan èmi àtẹni táa jọ ń gbé yàrá ti joògùn yó kẹri .  Mo sọrọ nípa Bíbélì fún un .  Ló bá tẹ ẹgbọn rẹ ọkùnrin tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láago láàárọ ọjọ kejì .  Nìyẹn bá júwe Ẹlẹrìí kan tó ń gbé nílùú táa wà fún wa , mo sì forí lé ibẹ .   A sọrọ títí di aago mọkànlá òru , nǹkan bí oríṣi ìwé ìkẹkọọ Bíbélì méjìlá ni mo kó kúrò lọdọ rẹ .  Mo bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì lọdọ rẹ mo sì jáwọ lílo oògùn olóró àti mímu sìgá .  Ní nǹkan bí oṣù mẹsàn - án lẹyìn náà , mo ṣèrìbọmi láti di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .   Kò rọrùn láti jáwọ lílo oògùn olóró .  Michael , táa sọrọ rẹ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú sọ ohun tójú rẹ rí nígbà tó jáwọ lílo oògùn olóró lẹyìn ọdún mọkànlá tó ti ń lò ó , ó ní :  Mi ò lè jẹun , mo wá rù hangogo .  Ńṣe lára á máa já mi jẹ , òógùn á bò mí , ojú mi á sì máa ṣe bàìbàì bí mo bá wà láàárín àwọn èèyàn .  Ńṣe lọfun mi ń dá tòótòó láti tún lo oògùn olóró , àmọ sísún mọ Jèhófà nípa àdúrà àti kíkẹkọọ Bíbélì kò jẹ kí n padà sídìí rẹ mọ .   Àwọn tó ti ń lo oògùn olóró tẹlẹ rí yìí gbà pé ó ṣe pàtàkì pé kí àwọn yẹra fún ẹgbẹ tí wọn ń kó tẹlẹ .  Ohun Tó Mú Kí Akitiyan Ẹdá Ènìyàn Já Sófo  Lílo oògùn olóró kàn jẹ ọkan lára àwọn ìṣòro tó wà kárí ayé .  Gbogbo ayé ló wà lábẹ agbára tó ń súnni láti hùwà búburú , láti hùwà ipá àti ìwà òǹrorò .  Bíbélì sọ pé :  Gbogbo ayé wà lábẹ agbára ẹni burúkú náà .   Àpọsítélì Jòhánù tọka sí  ẹni burúkú náà  nínú Ìṣípayá 12 : 9 , tó sọ pé :  Bẹẹ ni a fi dírágónì ńlá náà sọkò sísàlẹ , ejò ìpilẹṣẹ náà , ẹni tí a ń pè ní Èṣù àti Sátánì , ẹni tí ń ṣi gbogbo ilẹ ayé tí a ń gbé pátá lọnà ; a fi í sọkò sísàlẹ sí ilẹ ayé , a sì fi àwọn áńgẹlì rẹ sọkò sísàlẹ pẹlú rẹ .   Yàtọ fún kùdìẹ - kudiẹ táwọn èèyàn ní , wọn tún ní láti máa bá ọtá tó lágbára yìí wọyá ìjà .  Sátánì ló kó bọwọbọwọ bọ ẹdá èèyàn lọwọ níbẹrẹ pàá .  Ó ń forí ṣe fọrùn ṣe láti túbọ sọ ìran ènìyàn dìdàkudà kó sì mú wọn fi Ọlọrun sílẹ .  Oògùn olóró táwọn èèyàn ń lò jẹ ọkan lára àwọn ohun tó ń lò .  Tìbínú - tìbínú ló fi ń ṣe gbogbo ohun tó ń ṣe torí ó mọ pé  sáà àkókò kúkúrú ni òun ní .   Ìṣípayá 12 : 12 .  Ojútùú Wo Ni Ọlọrun Pèsè ?  Bíbélì jẹ ká mọ ìpèsè onífẹẹ tí Ẹlẹdàá ti ṣe láti mú ìran ènìyàn kúrò nínú ipò ẹṣẹ wọn .  Nínú ìwé 1 Kọríńtì 15 : 22 , a sọ fún wa pé :  Gan - an gẹgẹ bí gbogbo ènìyàn ti ń kú nínú Ádámù , bẹẹ pẹlú ni a ó sọ gbogbo ènìyàn di ààyè nínú Kristi .   Jésù fínnúfíndọ wá sáyé ní ẹdá èèyàn tó pé , ó sì fi ìwàláàyè rẹ lórí ilẹ ayé rúbọ láti gba ìran ènìyàn kúrò lọwọ àtúbọtán ẹṣẹ àti ikú .  Mímọ táwọn kan mọ ohun tó ń fa ikú àti ojútùú sí ìṣòro ẹdá ènìyàn ti fún wọn ní ìgboyà , ó sì ti sún wọn láti jáwọ nínú oògùn olóró .  Ṣùgbọn ohun tí Bíbélì ṣe fún wa ju ríràn wá lọwọ láti kojú ìṣòro oògùn olóró nísinsìnyí lọ .  Ó sọ fún wa nípa àkókò tí gbogbo ìṣòro aráyé , tó fi dórí lílo oògùn olóró máa kúrò láú , ìyẹn nígbà tí Èṣù kò bá sí mọ .  Ìwé Ìṣípayá ṣàpèjúwe  odò omi ìyè kan , tí ń ṣàn jáde láti ibi ìtẹ Ọlọrun àti ti Ọdọ Àgùntàn náà .   Odò ìṣàpẹẹrẹ yìí dúró fún ohun tí Ọlọrun ti pèsè nípasẹ Jésù Kristi láti mú ẹdá èèyàn padà sí ìwàláàyè pípé nínú Párádísè ilẹ ayé .  Ìṣípayá ṣàpèjúwe àwọn igi ìyè tí wọn ń jà yọyọ lẹgbẹẹ odò náà , ó wá sọ pé :  Ewé àwọn igi náà sì wà fún wíwo àwọn orílẹ - èdè sàn .   Àwọn ewé ìṣàpẹẹrẹ wọnyẹn ṣàpèjúwe àwọn ìpèsè fún ìmúláradá tí Jèhófà ti ṣe láti mú kí ìran ènìyàn ní ìlera tó jí pépé nípa tara àti tẹmí .  Nígbẹyìngbẹyín , ẹdá èèyàn á wá bọ lọwọ oògùn olóró àti gbogbo wàhálà , àtàwọn ìṣòro mìíràn tó ń bá wọn fínra nínú ayé oníwà ìbàjẹ yìí !   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Ṣé Ó Léwu Kéèyàn Lo Igbó fún Ìtọjú ?  Àwọn orílẹ - èdè kan ń gbèrò láti gba igbó  marijuana  láyè lábẹ òfin , nítorí lílò ó fún egbòogi .  Wọn ní ó máa ń dín ìrìndọ tí ìtọjú oníkẹmíkà ń fà kù , ẹrí sì tún fi hàn pé ó máa ń mú káwọn tó ní àrùn éèdì lè jẹun .  Wọn tún ti fi ṣe oògùn apàrora .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn àbájáde ìwádìí tí wọn ṣe ṣì ń fa awuyewuye , àwọn àyẹwò tí ìwé ìròyìn New Scientist sọrọ nípa rẹ fi hàn pé àwọn ewu kan wà nínú mímu igbó .  Yunifásítì Havard ṣe àyẹwò kan fún àwùjọ kan tó máa ń mugbó lójoojúmọ àti àwùjọ kan tó máa ń mu ún lẹẹkọọkan .  Kò fi bẹẹ sí ìyàtọ nínú bí ọpọlọ wọn ṣe ń ṣiṣẹ sí .  Àmọ ṣá , nínú àyẹwò nípa agbára láti mú ara wọn bá ipò tuntun mu tí wọn ṣe fún wọn , àwọn tó ń mugbó lójú méjèèjì kò ṣe dáadáa .  Ó lé ní ọdún mẹẹẹdógún gbáko tí yunifásítì mìíràn fi ṣàyẹwò àwùjọ kan tó ń mugbó déédéé àti àwùjọ kan tó ń mu sìgá .  Àwọn tó ń mugbó náà sábàá máa ń mu ọpá mẹta tàbí mẹrin lójúmọ , tí àwọn tó ń mu sìgá sì ń mu ogún tàbí jù bẹẹ lọ .  Iye èèyàn kan náà làwọn tó ń wúkọ tí àrùn gbọfungbọfun sì ń bá jà nínú àwùjọ méjèèjì .  Àyẹwò ẹdọfóró fi hàn pé bákan náà ni àwọn nǹkan tín - tìn - tín inú ara àwọn àwùjọ méjèèjì ṣe bà jẹ tó .  Bó tiẹ jẹ pé àwọn tó ń mugbó kì í mu ún ní gbogbo ìgbà , àyẹwò fi hàn pé èéfín tó ń jáde nínú ọpá kan fi ìgbà mẹta ju ti ọpá sìgá kan lọ .  Kò tán síbẹ , ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé :  Àwọn tó ń mugbó máa ń fà á ságbárí gan - an ni , tí wọn sì máa ń séèémí fúngbà pípẹ ju ti àwọn amusìgá .   Láfikún sí i , wọn ti ríi pé àwọn kòkòrò tó ń dènà àrùn nínú ẹdọfóró àwọn tó ń mugbó kò lágbára láti kojú àrùn bíi tàwọn amusìgá .   Credit Line   U.S .  Navy photo   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 11    Ẹbi  Àwọn Òbí  Ọrọ olóòtú kan nínú ìwé ìròyìn Gúúsù Áfíríkà náà , Saturday Star , fi hàn bí ọrọ ṣe ká àwọn èèyàn lára lórí báwọn ọdọ ṣe túbọ ń loògùn olóró ní Gúúsù Áfíríkà , ó sọ pé :   Ẹbi àwa òbí àti àwùjọ lápapọ ló sábà máa ń jẹ pé àwọn ọmọ wa ń lo oògùn olóró .  Àṣekúdórógbó iṣẹ la máa ń ṣe nítorí owó kí nǹkan sì lè rọṣọmù .  Bẹẹ sì rèé , àwọn ògo wẹẹrẹ wa ń fẹ gbogbo èrò inú àti okun wa .  Lílo àkókò tó nítumọ pẹlú wọn ńkọ ?  Ká ṣáà ti tọwọ bọpò ká sì fún wọn lówó kí wọn lè jẹ ká ráyè ṣe tiwa là ń fẹ .  Èyí ló máa ń rọ wá lọrùn ju fífetí sílẹ sí wọn lọ , ká fara balẹ gbọ ìṣòro wọn , ìrètí wọn , àtàwọn ohun tó ń dà wọn lọkàn rú .  Lálẹ òní , báa bá jókòó táa ń gba fàájì nílé oúnjẹ kan tàbí nídìí tẹlifíṣọn kan , ǹjẹ a tiẹ máa mọ ohun tí wọn ń ṣe ?   Àní ká tún fi kún un , ǹjẹ a tiẹ máa mọ ohun tí wọn ń rò lọkàn ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   A ti sún ọpọ láti jáwọ nínú lílo oògùn olóró  Orúkọ Ọlọrun Ló Yí Ìgbésí Ayé Mi Padà !  GẸGẸ BÍ SANDY YAZZIE TSOSIE ṢE SỌ Ọ  ÈMI àtàwọn àbúrò mi sá sábẹ bẹẹdì , a ń rẹrìn - ín a sì ń fọwọ gbún ara wa báa ti ń sá fáwọn ẹlẹsìn Mormon tó ń kanlẹkùn ilé wa .   Nígbà tí mo jàjà dá wọn lóhùn , mo sọrọ lọnà ọyájú sí wọn pé Navajo pọńbélé ni wá a ò sì fẹ kí wọn sọ ohunkóhun fún wa nípa ìsìn àwọn aláwọ funfun .  Àwọn òbí wa ti lọ sọjà láti ra àwọn ohun táa nílò .  Ó sì dìrọlẹ kí wọn tó dé .  Nígbà tí wọn dé wọn gbọ pé mo ti hùwà ọyájú sáwọn ẹlẹsìn Mormon tó wálé wa .  Wọn bá mi wí gan - an pé mi ò gbọdọ rí ẹnikẹni fín mọ láé .  Wọn kọ wa láti fọwọ wọ àwọn èèyàn ká sì ní inú rere .  Mo rántí ọjọ kan tí àlejò tí a kò retí dé .  Àwọn òbí mi ti se oúnjẹ tán níta .  Ni wọn bá ní kí àlejò yìí kọkọ jẹun , ẹyìn náà làwá ṣẹṣẹ wá jẹun .  Gbígbé Lágbègbè Àdádó  Howell Mesa , ní Arizona là ń gbé , kìlómítà mẹẹẹdógún ni ibẹ sí apá àríwá ìwọ oòrùn Àdádó Íńdíà , ibẹ sì jìnnà gan - an sáwọn ìlú ńláńlá táwọn èèyàn kúnnú wọn bìbà .  Èyí jẹ ní gúúsù ìwọ oòrùn Orílẹ - Èdè Amẹríkà , níbi táwọn àrímáleèlọ aṣálẹ wà , táwọn òkìtì òkúta pupa kan sì wà nínú wọn káàkiri .  Ojú ilẹ ibẹ kò bára mu , àwọn ibì kan ga , àwọn mìíràn sì lọọlẹ .  A lè tibẹ rí àwọn àgùntàn wa tó ń jẹko ní kìlómítà mẹjọ sílé .  Mo mà fẹràn bí ìgbèríko yìí ṣe parọrọ o , ibi táa bí mi sí rèé !  Nígbà tí mo wà nílé ẹkọ gíga , mo sún mọ àwọn ìbátan mi kan tí wọn ń gbárùkù ti Ẹgbẹ Àwọn Àmẹríńdíà gan - an .   Mo máa ń yangàn pé mo jẹ Àmẹríńdíà mo sì máa ń sọ ohun tó jẹ èrò mi jáde nípa àwọn aláwọ funfun nítorí ọpọ ẹwádún tí wọn fi ni wá lára , èyí tó dá mi lójú pé Ẹka Ilé Iṣẹ Àwọn Íńdíà ló fà á .  Àmọ mi ò jẹ kí ìkórìíra mi hàn sójútáyé bíi tàwọn ìbátan mi .  Inú mi lọhùn - ún ló wà .  Ìyẹn ló mú kí n kórìíra ẹnikẹni tó bá ṣáà ti ní Bíbélì lọwọ .  Èrò mi ni pé Bíbélì ló jẹ káwọn òyìnbó aláwọ funfun wá gba ilẹ wa àtàwọn ẹtọ wa àti òmìnira táa ní láti ṣe ìsìn tó bá wù wá !  Mo tiẹ ṣarúmọjẹ ọnà tí bàbá mi ń gbà buwọ lùwé kí n má bàa kópa nínú ayẹyẹ àwọn Pùròtẹsítáǹtì àti tàwọn Kátólíìkì nígbà tí wọn fi ọranyàn mú wa lọ sí ṣọọṣì lákòókò tí mo wà ní ilé ẹkọ .  Ńṣe làwọn ilé ẹkọ wọnyẹn fẹ ká gbàgbé gbogbo àṣà ìbílẹ Íńdíà pátápátá .  Wọn ò tiẹ jẹ ká sọ èdè wa rárá ni !  A nífẹẹ sí ìṣẹdá àti àyíká lọpọlọpọ .  Àràárọ la máa ń kọjú sí ìhà ìlà oòrùn , a máa ń gbàdúrà , á óò sì fọn lẹbú àgbàdo mímọ táa fi máa ń ṣàdúrà káàkiri .   Bí wọn ṣe kọ mi gan - an nìyí láti ṣe ìsìn lọnà tàwọn Navajo , pẹlú inú dídùn ni mo sì fi máa ń ṣe é .  Ìgbàgbọ táwọn Kirisẹńdọmù ní pé èèyàn á lọ sọrun kò tiẹ wù mí páàpáà , bẹẹ ni mi ò gbà pé èèyàn ń joró nínú iná lọrun àpáàdì .  Gbígbé lórí ilẹ ayé lohun tó wà lọkàn mi .  Lákòókò ìsinmi , mo máa ń gbádùn àjọṣe tímọtímọ tí ìdílé mi ní .  Iṣẹ mi ojoojúmọ ni kí n mú kí ahéré táa ń gbé wà ní mímọ tónítóní , kí n hunṣọ , kí n sì tọjú àwọn àgùntàn wa .  Ọjọ ti pẹ táwa Navajo ti ń ṣètọjú àgùntàn .  Gbogbo ìgbà tí mo bá ń tún ahéré táa ń gbé ṣe  wo fọtò tó wà nísàlẹ  , ni mo máa ń rí ìwé pupa kékeré kan tó ní Sáàmù àti ọpọlọpọ ìwé  Májẹmú Tuntun  nínú .  Mo kàn máa ń fẹsẹ gbá a síbí sọhùn - ún ni , mi ò fìgbà kan rí ronú nípa ohun tó lè wà nínú rẹ àti ìtumọ rẹ .  Àmọ mi ò sọ ọ nù ṣá o .  Ẹtàn àti Ìjákulẹ Gbáà Ni Ìgbéyàwó Jẹ fún Mi  Lẹyìn tí mo jáde ilé ẹkọ gíga , mo ronú pé kí n lọ sí ilé ẹkọ ẹkọṣẹ ọwọ ní Albuquerque , New Mexico .  Àmọ mi ò tíì lọ tí mo fi pàdé ẹni tó di ọkọ mi .  Mo padà sí àgbègbè àdádó táa ń gbé , láti lọkọ .  Àwọn òbí mi ti ṣègbéyàwó fún ọpọ ọdún .  Mo sì fẹ ṣe bíi tiwọn , lèmi náà bá ṣègbéyàwó .  Mo fẹràn títọjú ilé , mo sì gbádùn bí ìdílé wa ṣe rí , àgàgà ìgbà táa bí ọmọkùnrin wa , Lionel .  Ilé ayọ àti ẹrín ni ilé wa , àfìgbà tó di ọjọ kan tí mo gbọ ìròyìn abani - lọkàn - jẹ kan !  Ọkọ mi ní ìyàwó mìíràn síta !  Ìwà àìṣòótọ tó hù yìí ló tú ìgbéyàwó wa ká .  Ìbànújẹ bá mi mo sì kórìíra ọkọ mi burúkú burúkú .  Ó ṣe mí bíi pé kí n gbẹsan !  Àmọ ní gbogbo àkókò yánpọnyánrin nípa ta ló máa mú ọmọ sọdọ àti ọràn ìtìlẹyìn nípa ìṣúnná owó nígbà táa bá kọra wa sílẹ , inú mi kàn ń bà jẹ ni , ó wá dà bíi pé mi ò já mọ nǹkankan mọ tí kò sì sí ìrètí .  Mo máa ń sáré ọpọ kìlómítà láti fi tu ara mi nínú .  Gbogbo ìgbà ni mo ń sunkún àsun - ùn - dákẹ mi ò sì lè jẹun .  Ó wá dà bíi pé mi ò lálábàárò .  Nígbà tó yá , mo bẹrẹ sí fẹ ọkùnrin kan tóun náà níṣòro ìgbéyàwó bíi tèmi .  Àwa méjèèjì la ní ìbànújẹ ọkàn .  Ó fìfẹ hàn sí mi ó sì fún mi ní ìtìlẹyìn tí mo nílò .  Gbogbo ohun tó wà nínú mi pátá àti èrò mi nípa ìgbésí ayé ni mo rò fún un .  Ó fara balẹ gbọ mi , èyí sì jẹ kí n gbà pé ó ṣèèyàn .  A ṣètò láti ṣègbéyàwó .  Lẹyìn náà ni mo rí i pé aláìṣòótọ lòun náà !  Mo fòpin sí àjọṣe wa bó tilẹ jẹ pé èyí ṣòro gan - an ó sì dùn mí púpọ .  Ayé sú mi , ìbànújẹ sì dorí mi kodò .  Inú wá ń bí mi gan - an , mo di ẹlẹmìí ìgbẹsan , mo sì fẹ para mi .  Ìgbà méjì ọtọọtọ ni mo gbìyànjú láti gbẹmí ara mi .  Ó ṣáà ń dà bí ẹni pé kí n kú ni .  Ìgbà Àkọkọ Tí Mo Mọ Díẹ Nípa Ọlọrun Tòótọ  Pòròpòrò lomi máa ń dà lójú mi tí mo bá ń gbàdúrà sí Ọlọrun bó tilẹ jẹ pé mi ò mọ ọn .  Síbẹ , mo gbà gbọ pé Ẹni Gíga Jù Lọ kan wà tó ṣẹdá àgbáálá ayé tó kàmàmà yìí .  Àtiwọ oòrùn tó máa ń jojú ní gbèsè ru mí lọkàn sókè mo sì ronú lórí bí Ẹni tí mi ò mọ rí yẹn ṣe jẹ àgbàyanu tó , tó fi gbà wá láyè láti gbádùn àwọn ohun àrà wọnyí .  Mo bẹrẹ sí nífẹẹ ẹni yẹn bó tilẹ jẹ pé mi ò mọ ọn .  Mo wá ń sọ fún un pé :  Ọlọrun , tó bá jẹ lóòótọ lo wà , ràn mí lọwọ , tọ mi sọnà , wáá fayọ sáyé mi .   Ní gbogbo àkókò yìí , ọkàn ìdílé mi ò balẹ , àgàgà bàbá mi .  Àwọn òbí mi lọ gba àwọn babaláwo láti wò mí sàn .  Bàbá mi sọ pé ojúlówó oníṣègùn kò jẹ béèrè owó lọwọ rẹ láé , ohun tó bá sì sọ ló máa ṣe .  Ọpọ ìgbà ni mo lọwọ nínú ààtò ẹsìn Ọnà Ìbùkún Àwọn Navajo , láti múnú àwọn òbí mi dùn .  Ọpọlọpọ ọjọ ni mo lò nínú ahéré lémi nìkan , àfi rédíò kan tó tún wà lẹgbẹẹ bẹẹdì mi .  Ńṣe ninú ń bí mi bí mo ti ń gbọ tí àlùfáà ṣọọṣì kan ń gégùn - ún nítorí pé mi ò gbà gbọ nínú Jésù .  Ṣe ni inú mi ń ru gùdù !  Kò tún sóhun tó kàn mí kan ẹsìn àwọn aláwọ funfun mọ àti tèmi gan - an pàápàá !  Mo pinnu lọkàn mi pé màá wá Ọlọrun lọnà tó bá ti wù mí .  Nígbà tí mo dá wà nínú ahéré yẹn , mo tún ṣàkíyèsí ìwé pupa náà lẹẹkan sí i .  Mo wá rí i pé apá kan Bíbélì ni .  Nígbà tí mo ka Sáàmù , mo rí ìjìyà Ọba Dáfídì àti ìsoríkọ tó bá a , èyí sì tù mí nínú .  Ṣùgbọn nítorí pé mo máa ń ronú pé mo sàn ju àwọn aláwọ funfun lọ , kíákíá ni mo mú ọkàn mi kúrò nínú gbogbo nǹkan tí mo kà .  Mo ní mi ò jẹ gba ẹsìn àwọn aláwọ funfun .  Pẹlú bí ìbànújẹ ṣe dorí mi kodò , mo tiraka láti tọjú ọmọ mi .  Ó wá di orísun ìṣírí fún mi .  Mo bẹrẹ sí wo àwọn ètò ìsìn tó ń gbàdúrà tí wọn máa ń fi hàn lórí tẹlifíṣọn .  Ni mo bá ki tẹlifóònù mọlẹ mo sì tẹ nọńbà kan tí mo rò pé mo ti lè rí ìrànlọwọ gbà .  Tìbínú - tìbínú ni mo fi gbé fóònù jù sílẹ nígbà tí wọn sọ fún mi pé mo gbọdọ ṣèlérí pé màá san àádọta tàbí ọgọrùn - ún dọlà !  Ìgbẹjọ kóòtù nípa ìkọsílẹ wa kó ìrònú bá mi gan - an , pàápàá bó ṣe jẹ pé irọ ni ọkọ mi kàn ń pa kùrà fún adájọ tó ń gbọ ẹjọ náà .  Ó pẹ kí ọrọ ìkọsílẹ wa tó forí tì síbì kan nítorí wàhálà lórí ẹni tó máa mú ọmọ wa tira nínú àwa méjèèjì .  Àmọ ọdọ mi ló já sí .  Tìfẹtìfẹ ni bàbá mi fi tì mí lẹyìn gbágbáágbá lákòókò ìgbẹjọ náà , bó tilẹ jẹ pé kò pariwo rẹ síta .  Ó mọ pé ibi tọràn náà bọ sí lára mi kò dáa .  Ìgbà Àkọkọ Tí Mo Pàdé Àwọn Ẹlẹrìí  Mo pinnu pé màá fi ara mi lọkàn balẹ bí mo ti ń gbé ìgbésí ayé mi .  Lọjọ kan , mo rí i táwọn Navajo kan ń bá àwọn aládùúgbò mi sọrọ .  Ni mo bá ń fọgbọọgbọn yọjú wò wọn .  Iṣẹ ilé - dé - ilé ni àwọn àlejò wọnyí ń ṣe .  Wọn dé ilé tèmi náà .  Sandra , tó jẹ Navajo sọ pé òun jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Orúkọ náà Jèhófà ló ta mí kìjí .  Mo ní :  Ta ló ń jẹ Jèhófà ?  Ẹsìn rẹ yìí ẹsìn tuntun ni .  Kí ló dé tí wọn ò kọ mi ní orúkọ Ọlọrun ní ṣọọṣì mi ?   Ó fẹsọ ṣí Bíbélì rẹ sí Sáàmù 83 : 18 , tó kà pé :  Kí àwọn ènìyàn lè mọ pé ìwọ , ẹni tí orúkọ rẹ ń jẹ Jèhófà , ìwọ nìkan ṣoṣo ni Ẹni Gíga Jù Lọ lórí gbogbo ilẹ ayé .   Ó ṣàlàyé fún mi pé Ọlọrun ní orúkọ kan àti pé Ọmọkùnrin rẹ , Jésù Kristi , jẹ ẹlẹrìí fún Jèhófà .  Ó sọ pé òun máa kọ mi lẹkọọ nípa Jèhófà àti Jésù ó sì fún mi ní ìwé Otitọ ti Nsinni Lọ si Iye Aiyeraiye .   Inú mi dùn gan - an , mo sì sọ pé :  Kò burú .  Màá fẹ dán ẹsìn tuntun yìí wò !   Kíákíá ni mo ka ìwé náà tán .  Àwọn nǹkan tó wà nínú rẹ ṣàjèjì sí mi wọn sì yàtọ .  Ó ṣàlàyé pé ìgbésí ayé ní ète , àti pé ohun tí mo nílò rèé láti tún lè nífẹẹ sí ìgbésí ayé padà .  Mo bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì , inú mi sì dùn pé púpọ lára àwọn ìbéèrè mi ni mo rí ìdáhùn sí látinú Bíbélì .  Gbogbo ohun tí mo kẹkọọ pátá ni mo gbà gbọ .  Ó lọgbọn nínú , ó sì ní láti jẹ òtítọ !  Mo bẹrẹ sí fi òtítọ inú Bíbélì kọ Lionel nígbà tó wà lọmọ ọdún mẹfà .  A jọ máa ń gbàdúrà pọ .  A máa ń gbara wa níyànjú pé Jèhófà bìkítà nípa wa , pé ó yẹ ká gbẹkẹ lé e .  Gbogbo nǹkan máa ń fẹ pin mí lẹmìí nígbà mìíràn .  Àmọ , ọwọ rẹ kéékèèké tó fi máa ń gbá mi mọra , pẹlú ọrọ afúnninírètí tó máa ń sọ pé ,  Ẹ má sunkún mọ , Mọmì , Jèhófà á tọjú wa ,  máa ń tù mí lára gan - an ni .  Kódà , ó tù mí nínú gan - an ó sì mú kí n pinnu pé dandan mi ò ní jáwọ kíka Bíbélì !  Gbogbo ìgbà ni mo ń gbàdúrà fún ìtọsọnà .  Ipa Táwọn Ìpàdé Kristẹni Kó  Ìmọrírì táa ni fún Jèhófà sún wa láti rìnrìn àjò òjìlérúgba  240  kìlómítà ní àlọ àtàbọ láti lọ sí ìpàdé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Ìlú Tuba .  Ẹẹméjì lọsẹ la máa ń lọ nígbà ẹẹrùn , a sì máa ń wà níbẹ látàárọ ṣúlẹ lọjọ Sunday lásìkò òtútù nítorí ojú ọjọ tí kò bára dé .  Nígbà kan tí ọkọ wa bà jẹ , ńṣe la bẹ àwọn onímọtò tó ń kọjá lọ pé kí wọn dákun gbé wa dé Gbọngàn Ìjọba .  Ìrìn àjò náà ń mú kó rẹ èèyàn gan - an , àmọ ọrọ tí Lionel ti sọ pé a ò gbọdọ pa ìpàdé jẹ àyàfi táa bá ń ṣàìsàn tó le gan - an ti jẹ kí n fi sọkàn pé ó ṣe pàtàkì láti má ṣe máa fi ọwọ dẹngbẹrẹ mú ìtọni nípa tẹmí tó ń wá látọdọ Jèhófà .  Ńṣe lomi máa ń dà lójú mi nínú ìpàdé táa bá ń kọ orin Ìjọba tó sọ pé a máa wà láàyè títí láé láìsí pákáǹleke nínú ìgbésí ayé .  Mo rí ìtùnú àti ìṣírí gbà lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Wọn mọ aájò àlejò ṣe gan - an ni , wọn á pè wá sílé wọn ká lè bá wọn jẹ oúnjẹ ọsán àti ìpápánu , a tún máa ń ṣe ìkẹkọọ Bíbélì ìdílé pẹlú wọn .  Wọn nífẹẹ wa wọn sì tẹtí sí wa .  Ipa táwọn alàgbà kó kò kéré , wọn máa ń fi ọràn wa ro ara wọn wò wọn sì túbọ jẹ kó dá wa lójú pé Jèhófà Ọlọrun kò fi wá sílẹ .  Inú mi dùn gan - an pé mo rí àwọn ọrẹ gidi .  Wọn tù mí lára púpọpúpọ , kódà , wọn bá mi sunkún nígbà tí mo ronú pé ẹmí mi kò fẹ gbé e mọ .  Mátíù 11 : 28 - 30 .  Ìpinnu Pàtàkì Méjì  Àkókò tọkàn mi ti wá balẹ sórí àwọn ìpèsè Jèhófà ni ẹni tí mo ń fẹ tẹlẹ dé pé ká parí ìjà .  Mi ò lè sọ pé rárá nítorí mo ṣì nífẹẹ rẹ .  A ṣètò láti ṣe ìgbéyàwó .  Èrò mi ni pé òtítọ á yí i padà .  Ìyẹn ni àṣìṣe tó burú jù lọ tí mo ṣe láyé mi !  Inú mi ò dùn rárá .  Ẹrí ọkàn mi ń dà mí láàmú gidi gan - an .  Sí ìyàlẹnu mi , kò fẹràn òtítọ rárá .  Mo finú han alàgbà kan .  Ó bá mi fọrọ jomitoro ọrọ nínú Ìwé Mímọ , ó sì gbàdúrà pẹlú mi lórí ìpinnu tí mo ṣe .  Mo wá fi sọkàn pé Jèhófà nìkan ni kò lè bà mí nínú jẹ tàbí kó fìyà jẹ mí , àwọn èèyàn aláìpé lè ṣe bẹẹ bó ti wù ká pọn wọn lé tó .  Àní , mo wá rí i pé kò sí ààbò nínú ìgbéyàwó téèyàn kò ṣe lábẹ òfin .  Ni mo bá ṣe ìpinnu .  Kò rọrùn rárá ó sì kó ìdààmú bá mi láti fòpin sí àjọṣe náà .  Ó di dandan kí n fi gbogbo ọkàn mi gbẹkẹ lé Jèhófà , bó tilẹ jẹ pé màá níṣòro ìṣúnná owó .  Mo nífẹẹ Jèhófà mo sì pinnu láti sìn ín .  Ní May 19 , 1984 , mo fàmì ìyàsímímọ ìgbésí ayé mi fún Jèhófà Ọlọrun hàn nípa ṣíṣe ìrìbọmi .  Ọmọ mi náà , ìyẹn Lionel , ti di Ẹlẹrìí Jèhófà tó ti ṣèrìbọmi .  Ìdílé mi àti ọkọ mi tẹlẹ ṣe inúnibíni sí wa gan - an , àmọ a ò yéé gbára lé Jèhófà .  Kò sì já wa kulẹ .  Lẹyìn ọdún mọkànlá gbáko , àwọn òbí mi fọwọ wọnú wọn sì fi wá sílẹ jẹẹ .  Mo fẹràn wọn gan - an , ohun tí mo sì fẹ ni pé káwọn náà kọ nípa Jèhófà kí wọn bàa lè láyọ pẹlú .  Bàbá mi tó ti ronú nígbà kan rí pé ìsoríkọ á mú kí n gbẹmí ara mi wà lẹyìn mi gbágbáágbá .  Inú rẹ dùn gan - an pé mi ò banú jẹ mọ .  Mo wá rí i pé gbígbàdúrà sí Jèhófà , lílọ sípàdé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , àti fífi Ọrọ Ọlọrun sílò ṣe kókó láti mú kí ìdààmú ọkàn lọ .  Ìrètí Ọjọ Iwájú  Mo ń retí ìgbà tí gbogbo ìjìyà , àìpé , àìṣòótọ , àti ìkórìíra máa lọ tèfètèfè .  Mo ń fojú inú wo bí koríko , igi peach àti apricot tó wà ní ilẹ Navajo ṣe máa hù lọ súà .  Mo ń fojú inú wo bí ìdùnnú náà á ṣe tó nígbà tí oríṣiríṣi ẹyà bá ń lo omi odò àti òjò láti sọ ibi tí wọn ń gbé , tó gbẹ táútáú tẹlẹ di ibi ọgbà ẹlẹwà .  Mo ń wo bó ṣe máa rí nígbà táwa àtàwọn Hopi aládùúgbò wa , àtàwọn ẹyà mìíràn kò tún ní fìjà pẹẹta bíi ti àìpẹ yìí mọ , àmọ tí a óò jọ máa ṣe wọléwọde .  Mo wá rí i báyìí bí Ọrọ Ọlọrun ṣe ń so gbogbo ẹyà , èdè , àti àwùjọ pa pọ .  Nígbà àjíǹde lọjọ iwájú , mo máa rí àwọn ìdílé àtàwọn ọrẹ , tí wọn á tún wà pa pọ pẹlú àwọn èèyàn wọn tó ti kú tẹlẹ .  Àkókò ayọ ńláǹlà ló máa jẹ , tí wọn á sì máa gbé títí láé .  Mi ò rò pé a lè rí ẹnì kan tí kò ní fẹ kẹkọọ nípa àǹfààní tó gadabú yìí .  Mímú Iṣẹ Ìjọba Ọlọrun Gbòòrò ní Ilẹ Àwọn Navajo  Inú mi dùn gan - an láti rí Gbọngàn Ìjọba kan ní Ìlú Tuba àti láti wo bí ìjọ mẹrin ọtọọtọ ṣe ń gbòòrò sí i lágbègbè àdádó Navajo àti Hopi   ìjọ Chinle , Kayenta , Ìlú Tuba , àti Keams Canyon .  Ìgbà àkọkọ pàá tí mo ṣiṣẹ ní Ilé Ẹkọ Iṣẹ Òjíṣẹ Ìjọba Ọlọrun ní 1983 , mo ń rò ó lọkàn pé ọjọ kan á ṣáà jọkan tí wọn á fi èdè Navajo darí ilé ẹkọ náà .  Bẹẹ gan - an ló sì wá rí .  Láti ọdún 1998 ni wọn ti bẹrẹ sí fi èdè Navajo darí ilé ẹkọ náà .  Sísọ fún àwọn ẹlòmíràn pé Ọlọrun ní orúkọ kan ti mú àwọn ìbùkún tó pọ wá .  Ẹnu mi kò gba ìròyìn nípa bó ṣe rí lára mi nígbà tí mo bá kà á fáwọn èèyàn tí mo sì ń sọ àwọn ọrọ tó ń fún ìgbàgbọ lókun fún àwọn èèyàn ní èdè ìbílẹ wa gẹgẹ bó ṣe wà nínú àwọn ìwé pẹlẹbẹ , Nihookáági Hooláágóó liná Bahózhoóodoo !   Gbádùn Iwalaaye lori Ilẹ Ayé Titilae !  , Haátfíísh éí God Nihá yee Hoola  ?   Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ?  , àti èyí tó dé gbẹyìn náà , Ni Éí God Bikis Dííleelgo Áté !   Ìwọ Lè Di Ọrẹ Ọlọrun !   Mo dúpẹ dúpẹ lọwọ ẹgbẹ ẹrú olóòótọ àti olóye fún ṣíṣagbátẹrù iṣẹ ìkọnilẹkọọ Bíbélì yìí kí gbogbo orílẹ - èdè àti ẹyà àti èdè lè jàǹfààní , tó fi dórí àwọn Àmẹríńdíà , ìyẹn àwọn Diné .  Mátíù 24 : 45 - 47 .  Mo ń ṣiṣẹ látàárọ ṣúlẹ láti gbọ bùkátà ara mi àmọ mo máa ń gbádùn ṣíṣe aṣáájú ọnà olùrànlọwọ déédéé .  Mo mọrírì bí mo ṣe wà láìlọkọ mo sì fẹ sin Jèhófà láìsí ìpínyà ọkàn .  Inú mi dùn ara mi sì yá gágá láti sọ fáwọn èèyàn mi àtàwọn mìíràn , àgàgà àwọn tí wọn ò nírètí pé  Jèhófà sún mọ àwọn oníròbìnújẹ ní ọkàn - àyà ; ó sì ń gba àwọn tí a wó ẹmí wọn palẹ là .   Sáàmù 34 : 18 .  Mi ò ka Bíbélì sí ìwé àwọn aláwọ funfun mọ .  Bíbélì tó jẹ Ọrọ Ọlọrun wà fún gbogbo ẹni tó bá fẹ kẹkọọ kó sì fi sílò .  Bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bá bẹ ọ wò , jẹ kí wọn fi bóo ṣe lè rí ìdùnnú tòótọ hàn ọ .  Ìhìn rere nípa orúkọ Ọlọrun , Jèhófà , ni wọn mú wá bá ọ , orúkọ tó yí ìgbésí ayé mi padà !   Aoo ,  Diyin God bízhi  Jiihóvah wolyé .    Bẹẹ ni , Jèhófà ni orúkọ Ọlọrun .    Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún ìsọfúnni ní kíkún nípa ìsìn Mormon , wo Jí ! , November 8 , 1995 .  Ẹgbẹ Àwọn Àmẹríńdíà jẹ àjọ tó ń rí sí ẹtọ gbogbo gbòò tí Àmẹríńdíà kan dá sílẹ lọdún 1968 .  Òun àti Ẹka Ilé Iṣẹ Àwọn Íńdíà tí ìjọba sọ pé òun dá sílẹ lọdún 1824 láti mú kí ìgbésí ayé àwọn Íńdíà sunwọn sí i kì í sì í fẹ gbọ ọrọ ara wọn sétí rárá .  Ńṣe ni ilé iṣẹ yìí máa ń fi àwọn ohun àlùmọnì inú ilẹ , omi , àtàwọn nǹkan mìíràn tó wà níbi àdádó náà háyà fún àwọn tí kì í ṣe ọmọ Íńdíà .  World Book Encyclopedia .  Wọn ka lẹbú àgbàdo sóhun mímọ kan , wọn sì ń fi ṣàdúrà àti àwọn ààtò mìíràn , ó dúró fún ìwàláàyè àti ìsọdọtun .  Àwọn Navajo gbà gbọ pé béèyàn bá gba ojú ọnà tí wọn fi lẹbúlẹbú yìí wọn , ara onítọhún á di mímọ .  The Encyclopedia of Native American Religions .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló tẹ ẹ jáde , àmọ wọn ò tẹ ẹ jáde mọ .  Fún ìsọfúnni síwájú sí i wo ọwọ àpilẹkọ náà  Àwọn Amerind  Kí Ni Ìrètí Wọn fún Ọjọ Ọla ?   tó wà nínú ìtẹjáde Jí ! September 8 , 1996 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Bí ahéré àwọn Navajo ṣe máa ń rí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Èmi àti ọmọ mi , Lionel   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Èmi àtàwọn ọrẹ láti Rọṣíà ní àpéjọpọ àgbáyé ní Moscow ní 1993   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Èmi àtàwọn ìdílé mi nípa tẹmí ní ìjọ Kayenta , tó wà ní Arizona  Ó Ń pèsè Ìtùnú Nígbà Téèyàn Ẹni Bá Kú  Ní ọdún bíi mélòó kan sẹyìn , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ ìwé pẹlẹbẹ kan jáde tó sọrọ lórí bó ṣe máa ń ṣòro tó láti kojú àdánù èèyàn wa tó kú .  Láìpẹ yìí , a gba lẹtà kan látọdọ obìnrin kan tó mọrírì kíkà á ní Orílẹ - Èdè Olómìnira Yugoslavia , ohun tó kọ rèé :  Gbogbo ọkàn mi ni mo fi ń dúpẹ lọwọ yín fún ìwé pẹlẹbẹ náà Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú .  Gbogbo kúlẹkúlẹ nípa béèyàn ẹni bá kú ló tú yẹbẹyẹbẹ .   Obìnrin náà sọ pé :  Nígbà tí ẹgbọn mi ọkùnrin kú nínú jàǹbá ọkọ , ìwé pẹlẹbẹ náà fún mi ní  ìrànlọwọ tí mo nílò lójú méjèèjì .   Abala  Àwọn Àbá Gbígbéṣẹ Mélòókan ,  lójú ìwé 18 tù mí nínú púpọpúpọ .  Àmọ lẹyìn oṣù mẹrin , gbogbo ara bẹrẹ sí dùn mí ọkàn mi sì ń fà sẹni tó kú náà lójú méjèèjì .  Ẹrú bà mí pé ìbànújẹ yìí lè sọ mí dolókùnrùn .   Ni mo bá tún mú ìwé pẹlẹbẹ náà kà , mo sì rí i lábẹ àkòrí náà  Ọnà Ìgbà Kẹdùn ,  nínú àpótí tó wà lójú ìwé 9 pé béèyàn bá fẹ mọkàn kúrò níbi àdánù náà , èèyàn á máa nímọlára ìbànújẹ , àárò ẹni náà á sì máa sọ ọ .  Ó tù mí nínú gan - an ni .  Ẹ ṣeun fún àánú oníjẹlẹńkẹ tí ẹ fi hàn nínú ìwé pẹlẹbẹ yìí .   Ó ṣeé ṣe kí ìwọ náà tàbí ẹnì kan tóo mọ rí ìtùnú nínú kíka ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé 32 yìí .  Bí ìwọ náà bá fẹ ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ yìí , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kóo sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ sínú fọọmù náà , tàbí kí o fi ránṣẹ sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí táa tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Burú Kéèyàn Máa Ṣọfọ ?   JÙ BẸẸ LỌ , ẸYIN ARÁ , A KÒ FẸ KÍ Ẹ ṢE ALÁÌMỌ NÍPA ÀWỌN TÍ Ń SÙN NÍNÚ IKÚ ; KÍ Ẹ MÁ BÀA KÁRÍSỌ GẸGẸ BÍ ÀWỌN YÒÓKÙ TÍ KÒ NÍ ÌRÈTÍ TI Ń ṢE PẸLÚ .   1 TẸSALÓNÍKÀ 4 : 13 .  BÍBÉLÌ pèsè ìrètí kan fún àwọn tó ti kú .  Jíjí tí Jésù jí àwọn òkú dìde àtàwọn ẹkọ rẹ ń tọka sí àkókò kan tí àwọn òkú á padà wá sí ìyè .  Báwo ló ṣe yẹ kí ìrètí yìí nípa lórí wa ?  Ọrọ àpọsítélì Pọọlù táa fà yọ lókè fi hàn pé ìrètí yìí lè tù wá nínú nígbà téèyàn wa kan bá kú .  Téèyàn rẹ kan bá ti kú rí , ó dájú pé wàá ti mọ bí ọràn ìbànújẹ yìí ṣe máa ń rí lára .  Theresa , tí ọkọ rẹ tó ti ń bá gbé fún ọdún méjìlélógójì kú ní gbàrà tí wọn ṣe iṣẹ abẹ ọkàn fún un tán , sọ pé :  Jìnnìjìnnì kò tíì bò mí tó bẹẹ rí !  Ńṣe làyà mi kọkọ pami .  Ẹyìn náà ni ìbànújẹ tó gogò wá dorí mi kodò tó sì ń bá a lọ bọjọ ti ń gorí ọjọ .  Ńṣe ni mo ń sunkún ṣáá .   Ṣé ṣíṣe bẹẹ wá túmọ sí pé èèyàn kò nígbàgbọ nínú ìlérí Jèhófà láti jí àwọn òkú dìde ni ?  Ṣé ohun tọrọ Pọọlù túmọ sí ni pé ó burú kéèyàn máa ṣọfọ ?  Àpẹẹrẹ Àwọn Tó Ṣọfọ Nínú Bíbélì  A lè rí ìdáhùn sáwọn ìbéèrè yẹn nípa ṣíṣàyẹwò àpẹẹrẹ àwọn tó ṣọfọ nínú Bíbélì .  Ní ọpọ ibi tó ti ṣẹlẹ , ó ní sáà àkókò kan tí wọn sábàá máa ń fi ṣọfọ ikú mẹńbà kan nínú ìdílé .  Ẹdùn ọkàn tó sì máa ń bá ọfọ náà rìn máa ń lágbára gan an ni .  Ṣàyẹwò bí àwọn ọkùnrin ìgbàgbọ kan ṣe ṣọfọ ikú àwọn èèyàn wọn kan .  Fún àpẹẹrẹ , Ábúráhámù ní ìgbàgbọ tó dúró gbọn - in pé Ọlọrun lè jí àwọn òkú dìde .  Àmọ pẹlú ìdánilójú tó ní yìí , nígbà tí Sárà , ìyàwó rẹ kú , ó  wọlé láti pohùn réré ẹkún àti láti sunkún lórí rẹ .   Nígbà táwọn ọmọkùnrin Jékọbù purọ fún un pé Jósẹfù , ọmọkùnrin tó jẹ ààyò rẹ ti kú , Jékọbù  gbọn aṣọ àlàbora rẹ ya ,  ó  . . . sì ń bá a lọ láti sunkún nítorí rẹ .   Àní sẹ , ìrònú ikú ọmọkùnrin rẹ ọwọn yìí ṣì kó ìdààmú bá Jékọbù gan - an fún ọpọ ọdún lẹyìn náà !  Dáfídì Ọba pẹlú bara jẹ lọpọlọpọ nígbà táwọn ọmọ rẹ ọkùnrin méjì , Ámínónì àti Ábúsálómù kú .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn méjèèjì ti kó ìrora ọkàn bá Dáfídì àti ìdílé rẹ , síbẹ , ọmọ rẹ ṣì ni wọn , ikú wọn sì kó ìbànújẹ púpọ bá a .  2 Sámúẹlì 13 : 28 - 39 ; 18 : 33 .  Nígbà míì , gbogbo orílẹ - èdè Ísírẹlì lápapọ ló máa ń ṣọfọ , gẹgẹ bí wọn ṣe ṣe nígbà tí Mósè kú .  Diutarónómì 34 : 8 sọ fún wa pé àwọn ọmọ Ísírẹlì sunkún fún ọgbọn ọjọ nítorí ikú rẹ .  Ní paríparí , a tún ní àpẹẹrẹ ti Jésù Kristi .  Lásárù , ọrẹ rẹ tímọtímọ kú .  Nígbà tí Jésù rí bí àwọn arábìnrin Lásárù , Màtá àti Màríà àtàwọn ọrẹ wọn ṣe ń sunkún ,  ó kérora nínú ẹmí , ó sì dààmú .   Bó tilẹ jẹ pé ó mọ pé láìpẹ sígbà yẹn òun á mú ọrẹ òun padà sí ìyè , síbẹ ó  bẹrẹ sí da omijé .   Jésù nífẹẹ àwọn ọrẹ rẹ ọwọn , Màtá àti Màríà .  Nítorí náà ara rẹ kò gbà á mọ nígbà tó rí ìbànújẹ tó bá wọn nítorí ikú arákùnrin wọn .  Jòhánù 11 : 33 - 36 .  Ábúráhámù , Jékọbù , Dáfídì , àti Jésù , gbogbo wọn pátá ló ní ìgbàgbọ nínú àwọn ìlérí Jèhófà , síbẹ wọn bọkàn jẹ .  Ṣé pé bí wọn ṣe ṣọfọ yẹn túmọ sí pé wọn ní àìlera tẹmí ?  Ṣé pé àìní ìgbàgbọ nínú àjíǹde ló mú wọn bọkàn jẹ bẹẹ ?  Kò sóhun tó jọ bẹẹ rárá !  Ṣíṣọfọ jẹ ọnà tí a máa ń gbà fi ìbànújẹ hàn bí èèyàn wa kan bá kú , kò sì sóhun tó burú nínú rẹ rárá .  Ìdí Táa Fi Ń Ṣọfọ  Kì í ṣe ète Ọlọrun rárá pé kí ìran ènìyàn máa kú .  Ète Jèhófà ní ìbẹrẹpẹpẹ gẹgẹ bó ṣe sọ ọ fún Ádámù àti Éfà ni pé kí ilẹ ayé di Párádísè ẹlẹwà , tí ìdílé onífẹẹ àti aláyọ kún inú rẹ .  Àyàfi tí tọkọtaya àkọkọ bá ṣàìgbọràn sí Jèhófà ni ikú fi lè ṣẹlẹ .  Ó mà ṣe o , Ádámù àti Éfà ṣàìgbọràn ,  ikú sì tipa báyìí tàn dé ọdọ gbogbo ènìyàn .   Nítorí náà , ikú jẹ ọtá rírorò tí kì bá tí sí rárá .  1 Kọríńtì 15 : 26 .  Nítorí náà , ó bọgbọn mu pé , nígbà tí ikú tí Ọlọrun kò dá mọ wa yìí bá pa ẹnì kan tó sún mọ wa , ó máa ń fa ìrora ńláǹlà bá àwọn tó kàn .  Òfò ńlá gbáà ló máa ń jẹ nínú ìgbésí ayé wọn .  Theresa , opó táa sọrọ bá lókè sọ nípa ọkọ rẹ pé :  Mo mọ dájú pé màá rí i nígbà àjíǹde , àmọ bí kò ṣe sí mọ yìí kò bá mi lára mu rárá .  Ìyẹn gan an lohun tó ń dùn mí ńbẹ .   Ikú òbí lè rán wa létí pé àwa náà lè kú lọjọ kan .  Ikú ẹnì kan tó bá jẹ ọdọ ló máa ń dùn wá jù nítorí ìbànújẹ náà pé ó kú ní rèwerèwe .  Aísáyà 38 : 10 .  Bẹẹ ni o , a kò dá ikú mọ wa .  Òun ni ìrora tó ń fà kò fi ṣàjèjì , Jèhófà kò sì wo ṣíṣọfọ bíi àìní ìgbàgbọ nínú àjíǹde .  Gẹgẹ bí a ti rí i nínú àpẹẹrẹ Ábúráhámù , Jékọbù , Dáfídì , orílẹ - èdè Ísírẹlì , àti Jésù , fífi ìbànújẹ wa hàn kì í ṣe ẹrí pé ìgbàgbọ wa kò tó .    Síbẹsíbẹ , nígbà tó jẹ pé àwa gẹgẹ bí Kristẹni máa ń ṣọfọ tí ikú bá ṣẹlẹ , a kì í kárí sọ  bí àwọn yòókù tí kò ní ìrètí ti ń ṣe .   A kì í banú jẹ kọjá ààlà nítorí kò sóhun tó rú wa lójú nípa ipò táwọn òkú wà .  A mọ pé wọn ò sí nínú ìrora tàbí ìbànújẹ ṣùgbọn wọn wà nínú ipò táa lè fi wé oorun àsùnwọra , oorun àlááfíà .  Ọkàn wa tún balẹ dẹdẹ pé Jésù , tí í ṣe  àjíǹde àti ìyè  yóò mú ìlérí rẹ ṣẹ láti mú  gbogbo àwọn tí wọn wà nínú ibojì ìrántí  padà sí ìyè .  Jòhánù 5 : 28 , 29 ; 11 : 24 , 25 .  Nítorí náà , ká ní o ń ṣọfọ lọwọlọwọ báyìí , jẹ kí mímọ pé Jèhófà lóye ohun tó ń bá ọ fínra fún ọ ní ìtùnú .  Ǹjẹ kí ìmọ yìí àti ìrètí rẹ nínú àjíǹde dín ìbànújẹ rẹ kù kó sì ràn ọ lọwọ láti fara da àdánù tó dé bá ọ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún ìrànwọ láti lè fara da ìbànújẹ , wo ojú ìwé 14 - 19 nínú ìwé pẹlẹbẹ náà , Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú , tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .  Ibi Gbogbo Ni Wọn Ti Ń Ran Àwọn Èèyàn Lọwọ  BAXTER , ọmọ ọdún mẹẹẹdógún , tó wà nílé ẹkọ gíga máa ń fi gbogbo ọsán Saturday rẹ ṣe nǹkan alárinrin kan .  Ó máa ń bẹ àwùjọ àwọn arúgbó kan wò nílé ìtọjú àwọn arúgbó , á feré dá wọn lára yá , á sì ní kí wọn máa kọrin tẹ lé òun .  Olùkọ Baxter sọ pé :  Ó máa ń dẹrìn - ín pa wọn , ó máa ń mórí wọn yá , ó sì ń fún wọn ní ìdùnnú nínú ìgbésí ayé wọn .   Lucille tó jẹ ẹni ọdún méjìdínlọgọrin náà ń ṣe irú iṣẹ àánú bẹẹ .  Ó máa ń pín oúnjẹ fáwọn aláìní ó sì máa ń bẹ àwọn aláìsàn tí kò ní alábàárò wò láwọn ọsibítù .  Ọrẹ Lucille kan sọ pé :  Tó bá rí i pé ibì kan wà tí òun ti lè ṣèrànwọ , á rí i pé òún débẹ .   Ohun Tí Yíyọǹda Ara Ẹni Túmọ Sí  Irú ọnà ìgbésí ayé yìí , ìyẹn  Kéèyàn wà lárọọwọtó níbi tí wọn ti nílò ìrànwọ  jẹ ohun tí àràádọta ọkẹ ènìyàn káàkiri ayé nífẹẹ sí .  Wọn ń ṣèrànwọ níbi iṣẹ ìkọlé àti ní ọfíìsì , ní iléeṣẹ , ní ilé ìtọjú àwọn arúgbó , ibùdó àwọn olùwá - ibi - ìsádi , ibùdó àwọn aláìrílégbé , iléeṣẹ panápaná , ibi táwọn èèyàn lè lọ tí wọn bá níṣòro , ibi ààbò fáwọn ẹranko , àti bẹẹ bẹẹ lọ .  Àní , kò síbi tí wọn kì í sí !  Wọn ń lo òye iṣẹ tí wọn ní láti ṣe àwọn ohun tó bẹrẹ látorí bíbá àwọn èèyàn kọ àká dórí ṣíṣe ìkówójọ àti látorí kíkó àwọn ọmọ ọwọ tí wọn ti pa tì mọra dórí títu àwọn tó wà lẹsẹ kan ayé ẹsẹ kan sàréè lára .  Àwọn táa ń sọrọ wọn làwọn olùyọǹda ara ẹni , ìyẹn àwọn tí ohun tí wọn ń ṣe ń mú àǹfààní wá fáwọn tí ìṣẹ ń ṣẹ .  Iṣẹ ìyọǹda ara ẹni ni wọn pè ní  níní èrò tó dára gan - an kéèyàn sì ṣiṣẹ lé e lórí .   Ó tún jẹ fífara ẹni jìn fún ète kan , fífi àwọn nǹkan kan du ara ẹni , ṣíṣe iṣẹ kan láìsí ìrètí ìsanpadà , àti ṣíṣàì dágunlá sí ìṣòro àwọn ẹlòmíràn .  Àwọn méjì kan tí wọn ti pẹ lẹnu iṣẹ yìí sọ pé :  Iṣẹ ìyọǹda ara ẹni jẹ fífi ara wa jìn : èyí tó ní nínú lílo àkókò wa , lílo tapátẹsẹ wa , èrò wa , àwọn ohun táa lè ṣe láti ran ẹlòmíràn lọwọ , àtàwọn ọnà táa mọ láti fi yanjú ìṣòro títí kan ìmọ iṣẹ táa dìídì kọ .   Ó dùn mọni pé , àwọn nǹkan táwọn olùyọǹda ara ẹni ń ṣe yìí tún ń ṣàǹfààní fáwọn náà .  Wo àpótí náà ,  Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni Pàápàá Ń Jàǹfààní .   Wọn Ń Pọ Sí I , Àmọ Ìṣòro Kò Dín Kù  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ọgọrùn - ún mílíọnù èèyàn ni wọn fojú bù pé wọn ń ṣe iṣẹ ìyọǹda ara ẹni , iye ọhún sì ń pọ sí i ni .  Kathleen Behrens , olùdarí àgbà fún àjọ ìyọǹda ara ẹni kan tó ń jẹ , New York Bìkítà sọ fún Jí !  láìpẹ yìí pé :  Ńṣe lẹgbẹ wa túbọ ń gbọrẹgẹjigẹ sí i .  Lọdún tó kọjá nìkan , ẹgbẹrún márùn - ún àwọn olùyọǹda ara ẹni tuntun ló dara pọ mọ wa .   Nílẹ Yúróòpù , ńṣe làwọn ẹgbẹ olùyọǹda ara ẹni náà ń ròkè sí i .  Fún àpẹẹrẹ , ní ilẹ Faransé , láti ogún ọdún sẹyìn ni iye àwọn olùyọǹda ara ẹni ti ń fi ìpín mẹfà nínú ọgọrùn - ún pọ sí i lọdọọdún .  Àmọ o , ohun táa torí ẹ nílò àwọn olùyọǹda ara ẹni kò torí ẹ dín kù .  Kàkà bẹẹ , Ẹgbẹ Olùyọǹda Ara Ẹni ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè  àjọ kan tó wà lábẹ àjọ UN  sọ pé táa bá fojú wo ipò náà yíká ayé ,  a nílò ìtìlẹyìn àwọn olùyọǹda ara ẹni lónìí ju ti ìgbàkígbà rí lọ .   Alábòójútó ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí kan sọ pé :  Ọpẹlọpẹ àwọn olùyọǹda ara ẹni tó ń bá wa mójú tó ibí yìí .   Síbẹ , ohun kan ṣì ń rúni lójú .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ olùdarí , ọgá ilé iṣẹ , àtàwọn alábòójútó tó ń bá àwọn olùyọǹda ara ẹni ṣiṣẹ ló ń sọ pé  iyán wọn kò ṣe é kó kéré rárá ,  ọpọ iṣẹ táwọn olùyọǹda ara ẹni ń ṣe yìí làwọn èèyàn kò kà sí .  Láti lè bẹrẹ sí í ṣàtúnṣe ọràn yìí ni Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fi pinnu láti lo ọdún 2001 bí àkókò fún dídarí àfiyèsí sí àwọn òṣìṣẹ tó ń yọǹda ara wọn .  Àpótí náà ,  Àyájọ Ọdún Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni  sọ díẹ lára àwọn nǹkan tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè retí pé kọwọ òun tẹ .  Ní báyìí ná , àwọn ìyípadà kan ń wáyé nínú iṣẹ yìí , èyí tó jẹ ìpèníjà fún àwọn olùyọǹda ara ẹni àtàwọn tó ń darí iṣẹ wọn .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ọpọ èèyàn ṣì wà káàkiri ayé tí wọn fẹ láti lo ara wọn fún àǹfààní àwọn ẹlòmíràn .  Kí ló ń sún wọn láti ṣe bẹẹ ?  Kí ni wọn ń ṣàṣeparí rẹ ?  Báwo ni wọn sì ṣe lè nípa lórí ìgbésí ayé rẹ ?   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni Pàápàá Ń Jàǹfààní  Michael , ẹni tó máa ń yọǹda ara rẹ lẹẹkọọkan , sọ pé :  Ríran àwọn ẹlòmíràn lọwọ ti ṣàǹfààní fún mi lọpọlọpọ àti lọnà jíjinlẹ , ó sì gbádùn mọ mi ju ohun tí mo lè rí nípa gbígbájúmọ kìkì iṣẹ oúnjẹ òòjọ mi lọ .   Michael nìkan kọ o .  Adarí àgbà fún Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , Sharon Capeling - Alakija , sọ pé :  Jákèjádò ayé , àwọn èèyàn tó . . . yọọda ara wọn mọ gbangba pé , àǹfààní kékeré kọ làwọn ń jẹ látinú ohun tí wọn ń ṣe yìí .   Dókítà Douglas M .  Lawson tó jẹ ògbógi nínú iṣẹ yíyọọda ara ẹni sọ pé , àwọn olùwádìí ti rí i pé  ọpọ ìgbà ni yíyọọda ara ẹni , àní fún kìkì wákàtí díẹ péré máa ń mú ìrònú ẹnì kan àti ìṣesí rẹ sáwọn èèyàn àti sí òun fúnra rẹ sunwọn sí i débi pé , wọn ti pe àbájáde yìí ní  Amárayágágá Fáwọn Olùyọǹda Ara Ẹni .    Èyí kì í sì í ṣe ohun kan tó ń tán lára ẹni .  Àwọn olùwádìí ní Yunifásítì Cornell ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà wádìí àwùjọ èèyàn kan fún ohun tó lé lọgbọn ọdún wọn sì rí i pé  àwọn tó ń yọǹda ara wọn ló láyọ jù tí ìlera wọn sì dára ju ti àwọn tí kì í ṣe bẹẹ lọ .   Abájọ , tí Bíbélì fi sọ pé :  Ayọ púpọ wà nínú fífúnni ju èyí tí ó wà nínú rírígbà lọ .   Ìṣe 20 : 35 ; Òwe 11 : 25 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Àyájọ Ọdún Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni  Ní November 20 , 1997 , Ẹgbẹ Olùṣàkóso Gíga Jù Lọ fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè kéde ọdún 2001 bí  Àyájọ Ọdún Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni ,   IYV 2001  .  Níbàámu pẹlú ohun tí Ẹgbẹ náà sọ , àwọn nǹkan mẹrin kan wà tí wọn fẹ kí ọwọ wọn tẹ láàárín ọdún yìí .  Títúbọ mọ wọn sí i Wọn rọ àwọn ìjọba láti máa fi ìmọrírì hàn fún àwọn tó ń yọǹda ara wọn nípa kíkíyèsí àwọn àṣeyọrí wọn àti ṣíṣe àkọsílẹ rẹ kí wọn sì máa fi ẹbùn dá àwọn olùyọǹda ara ẹni tí wọn bá dáńgájíá lọlá .  Kí òfin ṣe kóríyá fún iṣẹ ìyọǹda ara ẹni Gbogbo orílẹ - èdè ni wọn rọ láti fún ẹmí ìyọǹda ara ẹni níṣìírí , fún àpẹẹrẹ , kí wọn tẹwọ gba iṣẹ ìyọǹda ara ẹni bí àfidípò fún iṣẹ ológun tàbí kí wọn ní káwọn olùyọǹda ara ẹni yéé san oríṣi àwọn owó orí kan .  Gbígbé wọn jáde nínú ìròyìn Wọn rọ àwọn iléeṣẹ tó ń gbé ìròyìn jáde láti túbọ ṣèrànwọ ní pípolongo àṣeyọrí àwọn olùyọǹda ara ẹni .  Nípa bẹẹ , wọn á lè máa gbé àwọn ohun tí wọn ń ṣe jáde léraléra ,  tí kò sì ní ṣẹṣẹ jẹ pé àdúgbò kọọkan ni yóò máa wá ọnà bí wọn á ṣe ṣèyẹn .   Ìgbélárugẹ Wọn rọ àwọn àjọ tó wà fún iṣẹ ìyọǹda ara ẹni láti ṣètò àwọn ìpàtẹ tó máa jẹ kí àwọn ará ìlú mọ nípa àwọn àǹfààní tí àwùjọ ń jẹgbádùn rẹ látinú iṣẹ táwọn olùyọǹda ara ẹni ń ṣe .  Ìrètí Ìparapọ Àwọn Orílẹ Èdè ni pé , Àyájọ Ọdún Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni ti ọdún 2001 yóò túbọ sún àwọn èèyàn láti béèrè fún ìrànlọwọ àwọn olùyọǹda ara ẹni , yóò jẹ káwọn èèyàn túbọ mú ara wọn wà lárọọwọtó fún iṣẹ ìyọǹda ara ẹni , pé yóò yọrí sí ìpèsè owó àtàwọn ohun mìíràn táwọn àjọ olùyọǹda ara ẹni nílò láti kójú àwọn ìṣòro àwùjọ tó túbọ ń ga sí i .  Orílẹ - èdè mẹtàlélọgọfà ló ti dara pọ báyìí ní ṣíṣe onígbọwọ àwọn ohun tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fẹ kọwọ òun tẹ yìí .  Iṣẹ Ribiribi Làwọn Olùyọǹda Ara Ẹni Ń Ṣe  NÍ GBOGBO ọsán Friday , Sirley , olùkọ kan tó jẹ ẹni nǹkan bí àádọta ọdún ní Brazil máa ń sọ yàrá rẹ di kíláàsì tí wọn ti ń kẹkọọ .  Nǹkan bí aago méjì ọsán ni Amélia , ọkan lára àwọn akẹkọọ náà máa ń dé .  Kì í pa kíláàsì jẹ , ó sì ti mọwèé kà ju ọpọ ọmọ ilé ẹkọ gíga lọ .  Ẹni ọdún méjìlélọgọrin ni Amélia .  Àpẹẹrẹ àwọn aráàlú kan tí wọn ju ọgọta lọ tí wọn sì jẹ àgbàlagbà ni Amélia tẹ lé , tí wọn ti gboyè jáde láti kíláàsì mọọkọ - mọọkà ọfẹ tí Sirley ń darí ní ìlú rẹ .  Lẹnu àìpẹ yìí , wọn gbé iṣẹ ìyọǹda ara ẹni tí Sirley ń ṣe jáde nínú ìwé ìròyìn Brazil náà , Jornal do Sudoeste .  Lẹyìn tí àpilẹkọ inú ìwé ìròyìn yìí ti sọ pé Sirley ti  ṣiṣẹ takuntakun láti mú kí ìgbésí ayé àwọn ènìyàn àgbègbè náà túbọ ní láárí ,  ó tún sọ pé ọnà tí Sirley ń gbà kọ àwọn àgbàlagbà náà dára débi pé  lẹyìn wíwá sí kíláàsì fún ọgọfà wákàtí péré , wọn ti ń lè kọ lẹtà , wọn ti ń ka ìwé ìròyìn , wọn sì ti ń lè ṣe ìṣirò díẹdíẹ àtàwọn nǹkan míì téèyàn ń ṣe lójoojúmọ .   Àpilẹkọ náà fi kún un pé , ìwé kékeré kan tó ń jẹ Learn to Read and Write táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe jáde ni Sirley ń lò .    Ẹni Tí Ojú Ń Tì Tẹlẹ Tó Wá Dẹni Iyì  Dona Luzia , ẹni ọdún méjìdínláàádọrin tóun náà kẹkọọ lọdọ Sirley sọ pé , ojú máa ń ti òun láti bá àwọn èèyàn sọrọ nígbà tóun kò tíì mọọkọ tàbí mọọkà .  Àtilọ sọjà pàápàá , iṣẹ ni .  Ó sọ pẹlú ẹrín músẹ pé :  Báyìí mo ti ń kọ lẹtà sáwọn ẹbí mi tó wà nílùú mìíràn , mo sì mọ bí mo ṣe lè ṣọ owó mi ná .  Kò sí pé ẹni kan tún ń ṣẹ ṣéńjì mi mọka mọ .   Bákan náà ni Maria tó jẹ ẹni ọdún méjìdínláàádọrin sọ pé ńṣe lojú máa ń ti òun nígbà tóun bá ń tẹka sórí ìwé sọwédowó láti gba owó ìfẹyìntì òun .  Ó ní :  Ńṣe ló máa ń dà bíi pé aláìlera ni mí .   Àmọ ọpẹ ni fún kíláàsì mọọkọ - mọọkà , tìdùnnú - tìdùnnú ni Maria fi ń buwọ lùwé fúnra rẹ báyìí .  Ọrọ oríyìn tó ń wá látọdọ àwọn akẹkọọ Sirley àtàwọn tó ti kọ darí ti jẹ kí ìtòlẹsẹẹsẹ tó ń ṣe lọfẹẹ di èyí tó gbajúgbajà débi pé yàrá rẹ kò gbèrò mọ .  Kò ní pẹ mọ tó máa kó kíláàsì náà lọ síbi tó túbọ láyè dáadáa .  Ìtòlẹsẹẹsẹ Kan Tó Gba Ẹbùn  Sirley jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ó dájú pé iṣẹ ìkọnilẹkọọ Bíbélì táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe gẹgẹ bí iṣẹ ìyọǹda ara ẹni kì í ṣàjèjì sí ìwọ náà .  Àmọ Sirley nìkan kọ ló ṣàṣeyọrí o .  Kíláàsì mọọkọ - mọọkà tí wọn ń dárí nínú ọgọrọọrún Gbọngàn Ìjọba jákèjádò Brazil ti ran àwọn èèyàn tó lé ní ẹgbẹrún méjìlélógún  22,000  lórílẹ - èdè yẹn lọwọ láti mọọkọ àti láti mọọkà .  Irú àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ yìí táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe láwọn apá ibòmíràn láyé náà ti ṣàṣeyọrí .  Fún àpẹẹrẹ , ní Burundi , orílẹ - èdè kan ní Áfíríkà , inú Ọfíìsì Ìjọba fún Ẹkọ Àgbà  ẹka Ilé Iṣẹ Ètò Ẹkọ kan  dùn gan - an sí àbájáde ìtòlẹsẹẹsẹ mọọkọ - mọọkà táwọn Ẹlẹrìí ń ṣe débi pé ó fún mẹrin lára àwọn olùkọ tó ń mójú tó ìtòlẹsẹẹsẹ náà ní ẹbùn fún  iṣẹ taakuntaakun tí wọn ń ṣe láti kọ àwọn mìíràn láti mọwéé kà .   Ohun tó dùn mọ àwọn aláṣẹ nínú jù ni pé , ìpín márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn tó kọ láti kàwé kí wọn sì kọ ọ sílẹ jẹ àwọn obìnrin tí wọn ti dàgbà , àwọn tó jẹ pé irú wọn ló sábàá máa ń sá fún irú ìtòlẹsẹẹsẹ bẹẹ .  Ní Mòsáńbíìkì , ẹgbẹrún mẹrin èèyàn ló ń kẹkọọ báyìí láwọn kíláàsì mọọkọ - mọọkà ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , láàárín ọdún mẹrin tó sì kọjá , àwọn tó ti mọọkọ - mọọkà ti lé lẹgbẹrún márùn - ún .  Ẹnì kan tó ti kẹkọọ níbẹ nígbà kan kọwé pé :  Màá fẹ láti fi ìmọrírì mi àtọkànwá hàn .  Ọpẹlọpẹ iléèwé náà , mo ti lè kà kí n sì kọ báyìí .   Ìpèsè Ìrànwọ Tó  Gbéṣẹ Dípò Èyí Táa Kàn Ṣe Bẹẹ Bẹẹ   Ìpèsè ìrànwọ tún jẹ oríṣi iṣẹ ìyọǹda ara ẹni míì táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe .  Lẹnu àìpẹ yìí , ìgbòkègbodò bíbùáyà kan wáyé ní ilé ẹrù ńlá kan ní Paris ní ilẹ Faransé .  Àwọn olùyọǹda ara ẹni bí irínwó ló lo òpin ọsẹ wọn láti di àwọn páálí tó kún fún oúnjẹ , aṣọ , àti oògùn .  Nígbà tí òpin ọsẹ yẹn máa fi parí , àwọn àpótí ẹrù fàkìàfakia mẹsàn - án tó kún fún àwọn ẹrù ìrànwọ tówó wọn ń lọ sí bíi mílíọnù kan owó ilẹ Amẹríkà ló ti dúró wámúwámú , tó jẹ pé kí wọn máa gbé wọn lọ ló kù .  Kò pẹ lẹyìn náà ni àwọn ẹrù yìí gúnlẹ sáwọn orílẹ èdè tó wà ní Àárín Gbùngbùn Áfíríkà , níbi táwọn olùyọǹda ara ẹni tí wọn jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà ní àdúgbò náà ti pín wọn láìjáfara .  Bákan náà , àwọn Ẹlẹrìí ló dá èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ẹrù yìí jọ .  Ìwé ìròyìn ilẹ Congo  Kinshasa  kan gbóríyìn fún iṣẹ àánú táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe gẹgẹ bí ohun kan tó  gbéṣẹ dípò èyí táa kàn ṣe bẹẹ bẹẹ .   Bákan náà , àwọn tó ń ṣiṣẹ pẹlú Kọmíṣọnnà Àgbà fún Àwọn Olùwá - Ibi - Ìsádi ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè  UNHCR  sọ pé gbágbáágbá làwọn wà lẹyìn wọn .  Inú ọkan lára wọn ní Orílẹ - Èdè Olómìnira Ilẹ Congo dùn sí bí iṣẹ ìrànwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe wà létòlétò tó bẹẹ tó fi gbé ọkọ rẹ sílẹ pé kí àwọn olùyọǹda ara ẹni náà lò ó .  Ó tún mórí àwọn aládùúgbò wú pẹlú .  Nígbà táwọn tó ń wò wọn rí bí wọn ṣe ń gbé àwọn ìpèsè ìrànwọ náà dé ọdọ gbogbo àwọn tó wà nínú ìṣòro láìjáfara , tìyanutìyanu làwọn kan fi béèrè pé :  Báwo lẹ ṣe ṣètò ara yín débi pé ẹ kò yọ ẹnikẹni sílẹ ?   Méjì péré ni iṣẹ ìpèsè ìrànwọ àti ìtòlẹsẹẹsẹ ilé ẹkọ mọọkọ - mọọkà yìí jẹ lára àwọn iṣẹ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe káàkiri ayé láti ẹwádún wá .  Àmọ , iṣẹ ìyọǹda ara ẹni kan tún wà táwọn Ẹlẹrìí tún fi ara wọn fún , ìyẹn ni iṣẹ kan tí àǹfààní rẹ wà títí lọ gbére .  Àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò ṣàlàyé ìyẹn .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló ṣe ìwé kékeré náà , Learn to Read and Write  ó wà ní èdè mẹfà  àti Apply Yourself to Reading and Writing tó jáde láìpẹ yìí ,  ó wà ní èdè mọkàndínlọgbọn  .  Tóo bá fẹ ẹdà kan lọfẹẹ , kàn sí Gbọngàn Ìjọba tó wà ládùúgbò rẹ tàbí sí àwọn òǹṣèwé ìwé ìròyìn yìí .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20 , 21   Ìyípadà Ń Dé Bá Iṣẹ Ìyọǹda Ara Ẹni  Bí Julie bá ti ń bá ìrìn - àjò iṣẹ ajé rẹ káàkiri , ó máa ń gbìyànjú láti wá àyè díẹ fún iṣẹ ìyọǹda ara ẹni , bíi kó lo wákàtí díẹ níbí tàbí kó lo ọjọ kan níbòmíì .  Lẹnu àìpẹ yìí , nígbà tó wà ní Gúúsù Amẹríkà , ó fi ọsán ọjọ kan ṣèrànwọ ní ilé ìtọjú àwọn ọmọ aláìlóbìí tó wà ní ìlú Santiago , lórílẹ - èdè Chile .  Ó sọ pé rírin ìrìn àjò ń fún òun ní  àǹfààní tó pọ gan an  láti yọǹda ara òun .  Bíi ti Julie , àwọn olùyọǹda ara ẹni tó túbọ ń pọ sí i ń yọǹda àkókò wọn , àmọ lọnà tó túbọ ń kéré sí i .  Sara Meléndez tó jẹ ọgá àgbà fún àwùjọ tó ń wádìí tó sì ń ṣàkọsílẹ ìgbòkègbodò iṣẹ ìyọǹda ara ẹni sọ pé :  Àṣà tó ṣẹṣẹ dé nìyẹn .  Àwọn èèyàn ń yọǹda ara wọn lóòótọ , àmọ ó máa ń jẹ ní ìdákúrekú .   Àbájáde èyí ni pé , àwọn elétò náà ń jìyà ohun táwọn kan pè ní  ọwọngógó olùyọǹda ara ẹni ,  wọn sì ń làkàkà láti rí àwọn èèyàn tó máa bá wọn ṣe àwọn ohun tí wọn ní í ṣe .   Iṣẹ Ìyọǹda Ara Ẹni Bágbára - Ṣe - Mọ   Àwọn olùṣekòkáárí kan ronú pé àṣà tó ṣẹṣẹ yọjú yìí , ìyẹn káwọn olùyọǹda ara ẹni máa fi àkókò tó kéré sílẹ jẹ nítorí ìṣesí wọn tó yí padà .  Susan Ellis ẹni tí àwọn olùyọǹda ara ẹni máa ń kàn sí sọ pé :  O ò tún lè gbọ káwọn olùyọǹda ara ẹni sọ pé  mo wà fún yín lọjọkọjọ .   Àwọn èèyàn kò fẹ fara wọn jìn fún nǹkan mọ .   Eileen Daspin tó jẹ akọròyìn náà gbà pẹlú rẹ .  Lẹyìn tó ti fọrọ wá àwọn tó ń darí àwọn olùyọǹda ara ẹni bíi mélòó kan lẹnu wò nípa àìtó àwọn èèyàn , ó parí ọrọ rẹ pé ,  ìyà àìmúratán àwọn èèyàn láti yọǹda ara wọn di ìgbàkigbà ń jẹ iṣẹ ìyọǹda ara ẹni lójú méjèèjì .   Àmọ o , Kathleen Behrens , olùdarí ẹgbẹ tó ń jẹ New York Bìkítà , táa mẹnu kàn níbẹrẹ ọwọ yìí wòye pé , kì í ṣe pé àwọn tó ń yọǹda ara wọn fún ìwọnba àkókò díẹ kò fẹ ṣe jù bẹẹ lọ , àkókò tí wọn ò ní ló fà á .  Kò lè ṣeé ṣe rárá fáwọn èèyàn tó ń fi ohun tó lé ní àádọta wákàtí ṣiṣẹ lọsẹ , tí wọn á tún bójú tó ọmọ tàbí àwọn òbí àgbà láàárín ẹ láti máa yọǹda ara wọn ní gbogbo ìgbà .  Ó sọ pé :  Síbẹ náà , pé àwọn èèyàn tọwọ wọn dí yìí kàn tiẹ ń lò lára ìgbésí ayé wọn fún iṣẹ tó kan gbogbo èèyàn fi hàn pé wọn dìídì fẹ fara wọn jìn ni .   Behrens sọ pé , fún irú àwọn olùyọǹda ara ẹni tí àkókò kò yọ sílẹ fún yìí ,  iṣẹ ìyọǹda ara ẹni bágbára - ṣe - mọ  nìkan ni ọnà àbáyọ .  Ọpọ àjọ ìyọǹda ara ẹni ló ti fàyè gba ṣíṣe kódà iṣẹ ọjọ kan báyìí .   Èyí ń jẹ káwọn èèyàn lè yọǹda ara wọn lọnà tí wọn túbọ máa fi wúlò sí i tí yóò sì rọ wọn lọrùn láti máa ṣe bẹẹ lẹẹkan - lọgbọn .   Yàtọ síyẹn , ńṣe làwọn èèyàn tó ń yọǹda ara wọn látorí kọǹpútà wọn nínú ilé túbọ ń pọ sí i , tí wọn á gba ìsọfúnni sínú kọǹpútà tí wọn á sì ṣèwádìí lórí ẹ .  Ìwé ìròyìn The Wall Street Journal sọ pé :  Bóyá ni kì í ṣe iṣẹ ìyọǹda ara ẹni orí kọǹpútà lohun tó ṣàjèjì jù lọ , àwọn kan sì ti sọ pé òun ló máa ṣàṣeyọrí jù lọ táa bá ń sọ nípa ohun tí wọn ń pè ní  iṣẹ ìyọǹda ara ẹni bágbára - ṣe - mọ .    Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Wọn Lọ Ṣèrànwọ ní Kobe !  Ní January 1995 tí ìsẹlẹ kan sẹ ní ìlú Kobe elérò rẹpẹtẹ tó wà létíkun kan ní Japan , ìparun tó fà kò ṣe é fẹnu sọ .  Òun ni ìsẹlẹ tó tíì ṣekú pa àwọn èèyàn jù lọ ní Japan láti ọdún 1923 pẹlú ẹgbẹrún márùn - ún èèyàn tó kú .  Kíá làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Japan àti káàkiri àgbáyé bẹrẹ sí i ṣèrànwọ fáwọn tí ìsẹlẹ náà kàn .  Nígbà tí wọn bẹrẹ sí dá owó ìrànwọ náà , ó lé ní mílíọnù kan dọlà tí wọn dá láàárín ọjọ mẹta .  Ńṣe làwọn nǹkan ìrànwọ lóríṣiríṣi ń ya wọ Kobe .  Alàgbà Kristẹni kan tó kópa nínú iṣẹ pípèsè ìrànwọ náà rí i pé kò pẹ rárá tí Gbọngàn Ìjọba wọn fi kún pitimọ fún àwọn nǹkan ìrànwọ tó pọ kọjá ohun tí wọn lè lò .  Kí ni wọn máa wá fi ẹrù rẹpẹtẹ tó ṣẹ kù yìí ṣe ?  Ó dá a lábàá pé kí wọn fi díẹ tọrẹ fún ọsibítù kan tó wà nítòsí .  Làwọn Ẹlẹrìí bá di ọkọ ẹrù kan kún bámú wọn sì kọrí síbẹ láàárín àwọn àwókù ilé lọtùn - ún lósì .  Ọpọ wákàtí ni wọn fi rìnrìn náà dípò ìwọnba ìṣẹjú díẹ tó yẹ kó gbà .  Nígbà tí wọn dé ọsibítù ọhún , wọn fa àwọn nǹkan ìrànwọ náà lé dókítà àgbà lọwọ , tí àwọn nǹkan bíi bùláńkẹẹtì , matírẹẹsì , ìtẹdìí ọmọdé , èso , àtàwọn oògùn pẹẹpẹẹpẹ wà nínú wọn .  Pẹlú ìdùnnú ni dókítà náà fi sọ pé gbogbo nǹkan táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bá fẹ fún àwọn làwọn máa fi tayọtayọ gbà .  Àwọn èso inú rẹ ló dùn mọ wọn nínú jù , nítorí pé àwọn oúnjẹ eléso kò kárí gbogbo àwọn tó ń gbàtọjú náà .  Bí àwọn Ẹlẹrìí ti ń já àwọn ẹrù náà sílẹ , ńṣe ni dókítà náà kàn rọra dúró tó ń wò wọn ṣáá , láìka bí iṣẹ rẹ ṣe jẹ kánjúkánjú sí .  Ẹyìn náà ló wá fi tìrẹlẹtìrẹlẹ tẹrí ba tó sì dúpẹ lọwọ wọn .  Bí wọn ti ń wa ọkọ wọn kúrò níbẹ , kò yisẹ níbi tó dúró sí láti fi bó ṣe kún fún ọpẹ tó hàn .  Alàgbà tó kópa náà sọ pé , ọsibítù yẹn ti wá di èyí tó ń fọwọ sowọ pọ gan - an pẹlú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó bá lọ gbàtọjú níbẹ .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Iṣẹ Ìyọǹda Ara Ẹni  Tó Mú Èrè Ńlá Wá  Nígbà tí àwùjọ àwọn olùyọǹda ara ẹni kan ní Kabezi , ìlú kékeré kan ní Burundi , fẹ kọ Gbọngàn Ìjọba àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , aláṣẹ àdúgbò náà béèrè fún ohun kan tó ṣàrà ọtọ .  Ó béèrè bóyá àwọn Ẹlẹrìí náà á lè ṣàtúnṣe ọnà kan tó gba ẹgbẹ ibi tí wọn fẹ kọ ọ sí kọjá .  Tayọtayọ làwọn Ẹlẹrìí ọhún fi gbà láti tún ojú ọnà tó ti bà jẹ náà ṣe , ọwọ lásán ni wọn sì fi ṣe gbogbo iṣẹ náà .  Àwọn olùyọǹda ara ẹni náà ṣe iṣẹ ọhún dáradára débi pé , àwọn òṣìṣẹ àdúgbò náà sọrọ ìmọrírì wọn jáde fún iṣẹ takuntakun àti ẹmí ìmúratán tí wọn ní .  Ẹyìn ìgbà náà làwọn olùyọǹda ara ẹni náà wá bẹrẹ sí í kọ Gbọngàn Ìjọba wọn tí àwòrán rẹ wà lókè yìí .  Wọn ti ní ibì kan tó gbayì báyìí , èyí tó máa ṣèrànwọ fún gbígbé ẹkọ Bíbélì lárugẹ fún ọpọ ọdún lọjọ iwájú .  Kò sí àní - àní pé , iṣẹ ìyọǹda ara ẹni , irú èyí tó wù kó jẹ , lè mú àwọn èrè tó máa wà pẹ títí wá .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20 , 21   Sirley ń gbádùn kíkọ àwọn ẹlòmíràn láti mọwéé kà   Credit Line   Nelson P .  Duarte - Jornal do Sudoeste  Iṣẹ Ìyọǹda Ara Ẹni Tó Ní Àǹfààní Wíwà Pẹ Títí  ÌGBÀ gbogbo ni Jésù Kristi ń ṣàánú àwọn tíyà ń jẹ .  Fún àpẹẹrẹ , ó bọ àwọn tébi ń pa ó sì wo àwọn aláìsàn sàn .  Àmọ , iṣẹ wo gan an ló mú ní ọkúnkúndùn ?  Ohun tó ṣẹlẹ nígbà tí Jésù ṣẹṣẹ bẹrẹ iṣẹ òjíṣẹ rẹ dáhùn ìbéèrè yìí .  Àkọsílẹ yìí wà ní orí àkọkọ ìwé Ìhìn Rere Máàkù .  Nígbà tí Jésù wà ní Kápánáúmù , nítòsí Òkun Gálílì , wọn mú un lọ sí ilé Símónì , tàbí Pétérù .  Níbẹ , àrùn  ibà dá ìyá ìyàwó Símónì dùbúlẹ ,  Jésù sì wò ó sàn .  Lẹyìn ìgbà náà , lèrò rẹpẹtẹ , títí kan àwọn èèyàn  tí onírúurú àìsàn ń mú kí wọn ṣàmódi  bá bẹrẹ sí í péjọ sẹnu ọnà ilé Pétérù , Jésù sì wo àwọn náà sàn .  Nígbà tílẹ ṣú , oníkálùkù lọ sùn .  Láàárọ ọjọ kejì  nígbà tí ilẹ kò tíì mọ ,  Jésù rọra yọ dìde ó sì jáde nínú ilé náà lọ  sí ibi tí ó dá ,  níbi tó ti  bẹrẹ sí gbàdúrà .   Kò pẹ kò jìnnà , àwọn ọmọ ẹyìn rẹ náà jí , wọn wo ìta , wọn sì rí ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn tí wọn ń dúró lẹnu ọnà .  Kí ni wọn máa ṣe báyìí o ?  Wọn ò rí Jésù !  Kíá , Pétérù àtàwọn tó wà pẹlú rẹ wá Jésù rí wọn sì sọ fún un pé :  Gbogbo ènìyàn ń wá ọ .   Ńṣe ló dà bí ìgbà tí wọn bá ń sọ fún Jésù pé :  Èwo lò ń ṣe níbí yìí kẹ ?  Lálẹ àná , ó ṣàṣeyọrí ńláǹlà nínú iṣẹ ìwòsàn tóo ṣe fáwọn aláìsàn .  Lónìí báyìí , àǹfààní bàǹtàbanta tún ti ń dúró dè ọ !   Àmọ wo bí Jésù ṣe dáhùn ná :  Ẹ jẹ kí a lọ sí ibòmíràn , sí àwọn ìlú abúlé tí ó wà nítòsí , kí èmi lè wàásù níbẹ pẹlú .   Ọrọ ki sínú èsì tó fún wọn yìí o .  Jésù kò padà sí ilé Pétérù mọ láti tún lọ wo àwọn mìíràn sàn .  Ó fi ìdí tí èyí fi rí bẹẹ hàn nígbà tó sọ pé :  Nítorí fún ète yìí  ìyẹn láti wàásù  ni mo ṣe jáde lọ .   Kí ni Jésù ń sọ fún àwọn ọmọ ẹyìn rẹ ná ?  Ṣíṣe oore jẹ ohun tó ṣe pàtàkì lójú rẹ , àmọ wíwàásù àti kíkọni ní ọrọ Ọlọrun ni olórí iṣẹ táa rán Jésù .  Máàkù 1 : 14 .  Níwọn bí Bíbélì sì ti rọ àwọn Kristẹni láti  tẹ lé àwọn ìṣísẹ  Jésù  pẹkípẹkí ,  ìtọsọnà tó ṣe kedere wà fún àwọn Kristẹni tòótọ lóde òní nígbà tó bá kan èwo ló ṣe pàtàkì jù nínú iṣẹ ìyọǹda ara ẹni .  Bíi ti Jésù , wọn máa ń ran àwọn èèyàn tó wà nínú ìṣòro lọwọ  gẹgẹ bí àpilẹkọ tó ṣáájú èyí ti jẹ ká mọ .  Bákan náà bíi ti Jésù , iṣẹ kíkọni ní ìhìn Bíbélì nípa ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun ni wọn fi ṣíwájú .   Àmọ , ìdí wo ló fi yẹ kí yíyọǹda ara ẹni láti kọ àwọn ènìyàn lẹkọọ ohun tó wà nínú Bíbélì jẹ àkọkọ nínú àwọn iṣẹ ìyọǹda ara ẹni pàtàkì tó kù ?  Ìdí Tí Ẹkọ Bíbélì Fi Ṣàǹfààní àti Ọnà Tó Gbà Rí Bẹẹ  Òwe àwọn ará Éṣíà kan fúnni ní ìdáhùn náà .  Ó sọ pé :  Bóo bá ń wéwèé ohun tóo máa fi ọdún kan ṣe , lọ dáko .  Bó bá jẹ ọdún mẹwàá ni , igi ni kóo gbìn .  Bó bá jẹ ọgọrùn - ún ọdún ni , kọ àwọn èèyàn lẹkọọ .   Kò sí àní - àní pé , tó bá dọrọ ká pèsè ojútùú tó máa wà pẹ títí , pàtàkì ni ẹkọ jẹ , nítorí pé ó ń ran èèyàn lọwọ láti lè ṣe àwọn ìpinnu tó máa mú kí ìgbésí ayé rẹ sunwọn sí i .  Ìdí rèé o , tí àwọn olùyọǹda ara ẹni alákòókò díẹ àti alákòókò kíkún tó lé ní mílíọnù mẹfà fi ń lo àkókò wọn , okun wọn , àtàwọn ohun ìní wọn láti pèsè ẹkọ Bíbélì fún gbogbo èèyàn lọfẹẹ .  Iṣẹ ìyọǹda ara ẹni táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe yìí tí ẹrí sì fi hàn pé ó gbéṣẹ ń nípa lórí àwọn èèyàn yíká ayé .  Lọnà wo ?  Bí wọn ti ń ran àwọn èèyàn lọwọ láti ní òye Bíbélì kí wọn sì tẹ lé ìmọràn gidi inú rẹ , ó ń mú kí wọn lè túbọ kojú àwọn ìṣòro ìgbésí ayé .  Wọn ń rí okun gbà láti hùwà rere , ìyẹn ohun tí wọn nílò láti borí àwọn àṣà tó ń pani lára .  Nelson , ọdọ kan tó ń gbé ní Brazil tún sọ àǹfààní mìíràn tí ẹkọ Bíbélì ń fúnni , ó ní :  Àtìgbà tí mo ti bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni mo ti ń láyọ nítorí pé ìgbésí ayé mi ti wá nítumọ báyìí .   Ọrọ ẹgbàágbèje èèyàn mìíràn , lọmọdé lágbà , tí àwọn náà ti bẹrẹ ìkẹkọọ Ọrọ Ọlọrun lẹnu àìpẹ yìí kò tàsé ti Nelson .  Yàtọ sí pé ìhìn Ìjọba Ọlọrun máa ń ran àwọn akẹkọọ Bíbélì lọwọ láti mú kí ìgbésí ayé wọn nítumọ , ó tún ń fúnni ní ìrètí amóríyá nípa ọjọ ọla , ìyẹn ìrètí tó ń mú kí ìgbésí ayé wu èèyàn láti gbé , kódà ká tiẹ ní èèyàn wà nínú ipò tó le koko .  Wo àpótí náà ,  Àwọn Àǹfààní Tí Ìjọba Ọlọrun Á Mú Wá .   Nípa kíkọ àwọn èèyàn lẹkọọ Bíbélì , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe iṣẹ ìyọǹda ara ẹni kan tí àǹfààní rẹ máa wà pẹ títí .  Báwo ló ṣe máa pẹ tó ?  Ọrọ Ọlọrun sọ pé :  Èyí túmọ sí ìyè àìnípẹkun , gbígbà tí wọn bá ń gba ìmọ ìwọ , Ọlọrun tòótọ kan ṣoṣo náà sínú , àti ti ẹni tí ìwọ rán jáde , Jésù Kristi .   Ìwọ fojú inú wo kíkópa nínú iṣẹ kan tí àǹfààní rẹ jẹ títí ayérayé  lọwọlọwọ báyìí o , kò tún sí iṣẹ ìyọǹda ara ẹni mìíràn tó ṣàǹfààní ju ìyẹn lọ !  Ṣe ìyẹn kọ ni irú ìtòlẹsẹẹsẹ tí wàá túbọ fẹ mọ nípa rẹ ?  Bó bá jẹ bẹẹ , kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bí o bá ṣiṣẹ lórí ìkésíni yìí , o ò ní kábàámọ rẹ láé .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Irú ojú tí àpọsítélì Pọọlù fi wo iṣẹ wíwàásù làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà náà fi wò ó , pé ohun tó pọndandan ni fáwọn Kristẹni tòótọ .  Pọọlù sọ pé :  Wàyí o , bí mo bá ń polongo ìhìn rere , kì í ṣe ìdí kankan fún mi láti ṣògo , nítorí àìgbọdọmáṣe wà lórí mi .   Síbẹsíbẹ , iṣẹ ìwàásù wọn jẹ èyí tí wọn yọǹda ara wọn tinútinú láti ṣe nítorí pé fúnra wọn ni wọn yàn láti di ọmọ ẹyìn Kristi , wọn sì mọ dájú pé ẹrù iṣẹ wà nídìí àǹfààní yẹn .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 25    Bóo bá ń wéwèé ohun tóo máa fi ọdún kan ṣe , lọ dáko .  Bó bá jẹ ọdún mẹwàá ni , igi ni kóo gbìn .  Bó bá jẹ ọgọrùn - ún ọdún ni , kọ àwọn èèyàn lẹkọọ .    Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Ó Ń Ran Àwọn Èèyàn Lọwọ , Ó Tún Ń Fún Wọn Nírètí  Nadine , nọọsì ẹni ọdún mẹtàlélógójì kan láti ilẹ Faransé tó mọ ìtọjú àwọn àrùn tó wọpọ ní ilẹ olóoru ní àmọdunjú wà lára àwọn olùyọǹda ara ẹni tó ṣiṣẹ ní Àárín Gbùngbùn Áfíríkà .  Nígbà tí wọn fọrọ wá a lẹnu wò láìpẹ yìí , ó sọ pé :  Àwọn èèyàn máa ń bi mí léèrè pé kí lohun tó ń mú mi ṣe èyí .  Mo nígbàgbọ nínú Ọlọrun ; mo nífẹẹ àwọn èèyàn , mo sì fẹ lo ara mi láti ran àwọn èèyàn lọwọ .  Pé mo tún jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló ń sún mi láti máa ran àwọn tí ìyà ń jẹ lọwọ àti láti máa fún wọn nírètí .   Bí Nadine ti ń yọǹda ara rẹ ní Áfíríkà , ó tún ń lò lára àkókò rẹ fún iṣẹ ìpèsè ìrànwọ àti lílọwọ nínú iṣẹ ìkọnilẹkọọ Bíbélì táwọn Ẹlẹrìí tó wà níbẹ ń ṣe .   Àwọn àwòrán   Nadine ní Áfíríkà   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 26   Àwọn Àǹfààní Tí Ìjọba Ọlọrun Á Mú Wá  Jọwọ , ka àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ yìí nínú Bíbélì rẹ kóo sì rí bí Ọlọrun ṣe ṣèlérí pé òun á bójú tó ìṣòro ènìyàn láwọn apá ibi wọnyí :  Ìlera  Yóò sì nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .  Àwọn ohun àtijọ ti kọjá lọ .   Ìṣípayá 21 : 4 ; Aísáyà 33 : 24 ; 35 : 5 , 6 .  Ìmọ  Wọn kì yóò ṣe ìpalára èyíkéyìí , bẹẹ ni wọn kì yóò fa ìparun èyíkéyìí ní gbogbo òkè ńlá mímọ mi ; nítorí pé , ṣe ni ilẹ ayé yóò kún fún ìmọ Jèhófà bí omi ti bo òkun .   Aísáyà 11 : 9 ; Hábákúkù 2 : 14 .  Rírí Iṣẹ Ṣe  Dájúdájú , wọn yóò kọ ilé , wọn yóò sì máa gbé inú wọn ; dájúdájú , wọn yóò gbin ọgbà àjàrà , wọn yóò sì máa jẹ èso wọn .  Wọn kì yóò kọlé fún ẹlòmíràn gbé ; wọn kì yóò gbìn fún ẹlòmíràn jẹ . . . .  Wọn kì yóò ṣe làálàá lásán .   Aísáyà 65 : 21 - 23 .  Oúnjẹ  Dájúdájú , ilẹ ayé yóò máa mú èso rẹ wá ; Ọlọrun , tí í ṣe Ọlọrun wa , yóò bù kún wa .   Sáàmù 67 : 6 ; 72 : 16 ; Aísáyà 25 : 6 .  Ìṣòro Ẹgbẹ - Òun - Ọgbà  Jèhófà ti ṣẹ ọpá àwọn ẹni burúkú . . .  Gbogbo ilẹ ayé ti sinmi , ó ti bọ lọwọ ìyọlẹnu .   Aísáyà 14 : 5 , 7 .  Ìdájọ Òdodo  Wò ó !  Ọba kan yóò jẹ fún òdodo ; àti ní ti àwọn ọmọ aládé , wọn yóò ṣàkóso bí ọmọ aládé fún ìdájọ òdodo .   Aísáyà 11 : 3 - 5 ; 32 : 1 , 2 .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Àdúrà Ṣe Lè Ràn Mí Lọwọ ?   Àdúrà ló jẹ kí n lè tún ayé mi ṣe .   Brad .    ỌPỌ ọdọ máa ń gbàdúrà , kódà ju béèyàn ṣe rò lọ .  Ìwádìí Tí Gallup Ṣe Nípa Àwọn Ọdọ tọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹtàlá sí mẹtàdínlógún ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi hàn pé ìpín mẹrìndínlọgọta nínú ọgọrùn - ún wọn ló máa ń gbàdúrà kí wọn tó jẹun .  Ìwádìí tí wọn sì ṣe nípa àwọn tó dàgbà jù wọn lọ díẹ fi hàn pé ìpín méjìlélọgọta nínú ọgọrùn - ún wọn ló ń gbàdúrà lójoojúmọ .  Síbẹ , ọpọ ọdọ ni àdúrà kò jẹ nǹkan kan fún tàbí tí wọn kàn kà á sí ohun ṣákálá kan lásán .  Ìwọnba díẹ làwọn ọdọ tó ní ohun tí Bíbélì pè ní  ìmọ pípéye nípa Ọlọrun .   Ìdí nìyẹn tí Ọlọrun kò fi fi bẹẹ ṣe pàtàkì nínú ìgbésí ayé wọn .  Wọn béèrè lọwọ àwọn ọdọlangba nínú ìwádìí kan bóyá wọn tiẹ béèrè lọwọ Ọlọrun rí pé kó kọ wọn mọ ọn ṣe nígbà tí wọn fẹ ṣe ìpinnu pàtàkì kan .  Ọmọdébìnrin kan dáhùn pé :  Ìgbà gbogbo ni mo máa ń gbàdúrà sí Ọlọrun pé kó tọ mi sọnà kí n lè yan ipa ọnà tó tọ nínú ìgbésí ayé .   Síbẹ , ó jẹwọ pé :  Mi ò lè rántí ìpinnu èyíkéyìí tí mo kọkọ gbàdúrà kí n tó ṣe é .   Abájọ nígbà yẹn , tó jẹ pé ọpọ ọdọ ni kò dá lójú pé àdúrà ní agbára kankan tàbí pé á ṣiṣẹ fún wọn !  Àmọ o , bíi ti Brad táa fa ọrọ rẹ yọ lókè , ẹgbẹẹgbẹrún èwe ló ti fúnra wọn rí agbára tí àdúrà ní .  Tìrẹ náà lè rí bẹẹ !  Àpilẹkọ tó ṣáájú èyí jẹ ká rí ìdí táa fi lè fọkàn balẹ pé Ọlọrun máa gbọ àdúrà wa .   Ìbéèrè tó wá wà ńlẹ ni pé , Ọnà wo làdúrà lè gbà ràn ọ lọwọ ?  Lákọọkọ ná , jẹ ká wo ọnà tí Ọlọrun máa ń gbà dáhùn àdúrà wa .  Bí Ọlọrun Ṣe Máa Ń Dáhùn Àdúrà  Ní àsìkò tí a kọ Bíbélì , àwọn ọkùnrin ìgbàgbọ kan rí ìdáhùn tààràtà gbà sí àdúrà wọn , kódà lọnà iṣẹ ìyanu tún ni .  Fún àpẹẹrẹ , nígbà tí Hesekáyà Ọba mọ pé òun ti ń ṣàìsàn tó máa gbẹmí òun , ó bẹ Ọlọrun pé kó dá òun nídè .  Ọlọrun dá a lóhùn pé :  Mo ti gbọ àdúrà rẹ .  Mo ti rí omijé rẹ .  Kíyè sí i , èmi yóò mú ọ lára dá .   Àwọn ọkùnrin àtàwọn obìnrin mìíràn tí wọn bẹrù Ọlọrun kò ṣàì rí ìdáhùn gbà sí àdúrà tiwọn náà .  1 Sámúẹlì 1 : 1 - 20 ; Dáníẹlì 10 : 2 - 12 ; Ìṣe 4 : 24 - 31 ; 10 : 1 - 7 .  Àmọ o , ó ṣọwọn kí Ọlọrun dáhùn ní tààràtà , kódà lákòókò tí a kọ Bíbélì pàápàá .  Lọpọ ìgbà , kì í ṣe lọnà iṣẹ ìyanu ni Ọlọrun ń gbà dáhùn àdúrà àwọn ìránṣẹ rẹ , ṣùgbọn ó máa ń ràn wọn lọwọ láti jẹ kí wọn  kún fún ìmọ pípéye nípa ìfẹ rẹ nínú ọgbọn gbogbo àti ìfinúmòye ti ẹmí .   Bẹẹ ni , Ọlọrun ń ran àwọn ènìyàn rẹ lọwọ nípa fífún wọn lókun tẹmí àti agbára láti hùwà rere , ó ń fún wọn lọgbọn àti ìmọ láti ṣe àwọn ìpinnu tó mọgbọn dání .  Nígbà kan , tí àwọn Kristẹni wà nínú ìṣòro , kì í kúkú ṣe pé Ọlọrun mú wàhálà náà kúrò .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ló fún wọn ní  agbára tí ó ré kọjá ìwọn ti ẹdá  kí wọn bàa lè fara dà á !  2 Kọríńtì 4 : 7 ; 2 Tímótì 4 : 17 .  Lónìí bákan náà , ìdáhùn tóo máa rí gbà sí àdúrà rẹ lè máà wá lọnà àràmàǹdà .  Àmọ gẹgẹ bí Ọlọrun ti ṣe látẹyìnwá , ó lè fún ọ ní ẹmí mímọ rẹ kó sì fún ọ lókun láti kápá ipòkípò tóo bá dojú kọ .  Láti ṣàpèjúwe èyí , jẹ ká wo ọnà mẹrin ọtọọtọ tí àdúrà fi lè ràn ọ lọwọ .  Ó Lè Ràn Ọ Lọwọ Láti Ṣe Àwọn Ìpinnu  Karen ń fẹ ọdọmọkùnrin kan sọnà tó ṣe bí ẹni tó ń lépa àwọn ohun tẹmí tó ga .  Ó sọ pé :  Ìgbà gbogbo ló máa ń sọ fún mi pé òun fẹ láti di alàgbà nínú ìjọ .   Ó sì máa ń dùn mọ mi láti gbọ bẹẹ .  Àmọ  ó tún ti máa ń sọrọ jù nípa iṣẹ tó ṣẹṣẹ bẹrẹ àti gbogbo nǹkan tóun máa rówó rà fún mi .  Ara bẹrẹ sí í fu mí sí i .   Karen gbàdúrà nípa rẹ .  Ó ní :  Mo bẹ Jèhófà pé kó là mí lọyẹ kó sì jẹ kí n mọ àwọn ohun tó yẹ kí n mọ nípa rẹ .   Nígbà míì , kìkì gbígbà téèyàn gbàdúrà máa ń ṣàǹfààní , níwọn bó ti lè ràn ọ lọwọ láti fara balẹ wo ọràn náà lọnà tí Jèhófà á gbà wò ó .  Àmọ Karen tún nílò ìmọràn tó gbéṣẹ .  Ṣé pé ọnà ìyanu ló máa gbà rí ìdáhùn ?  Yẹ ohun kan tó ṣẹlẹ nínú Bíbélì nípa Dáfídì Ọba wò ná .  Nígbà tó gbọ pé Áhítófẹlì ọrẹ òun tímọtímọ ń fún Ábúsálómù ọmọ òun tó ti ya ọlọtẹ nímọràn , Dáfídì gbàdúrà pé :  Jọwọ , Jèhófà , sọ ìmọràn Áhítófẹlì di ti òmùgọ !   Àmọ Dáfídì tún gbégbèésẹ níbàámu pẹlú àdúrà rẹ .  Ó fa iṣẹ yìí lé Húṣáì ọrẹ rẹ lọwọ pé :  Nígbà náà ni kí o bá mi mú ìmọràn Áhítófẹlì já sí pàbó .   Nírú ọnà yìí kan náà , Karen gbégbèésẹ níbàámu pẹlú àdúrà rẹ , ó bá Kristẹni alàgbà kan tó mọ àfẹsọnà rẹ yìí dáadáa sọrọ .  Ìyẹn ló wá fìdí ẹrù tó ti ń bà á múlẹ : Àfẹsọnà rẹ kò ní ìtẹsíwájú kankan nípa tẹmí .  Karen sọ pé :  Ohun tó ṣẹlẹ yẹn jẹ kí n rí agbára tí àdúrà ní .   Ó bani nínú jẹ pé , àfẹsọnà rẹ tẹlẹ yìí lépa owó títí tí kò fi sin Ọlọrun mọ .  Karen ní :  Ká ni mo ti lọ fẹ ẹ ni , bóyá èmi nìkan ni ǹ bá máa wá sípàdé báyìí .   Àdúrà ran Karen lọwọ láti ṣe ìpinnu tó bọgbọn mu .  Ó Lè Ràn Ọ Lọwọ Láti Kápá Ìbínú Rẹ  Bíbélì sọ nínú Òwe 29 : 11 pé :  Gbogbo ẹmí rẹ ni arìndìn ń tú jáde , ṣùgbọn ẹni tí ó gbọn a máa mú kí ó pa rọrọ títí dé ìkẹyìn .   Ìṣòro ọhún ni pé ọpọ èèyàn lónìí ni wàhálà ńlá ń bá fínra tí wọn kò sì lè mú sùúrù , àtúbọtán rẹ nígbà míì kì í sì í dáa .  Brian tó jẹ ọdọ sọ pé :  Àárín èmi àti ẹnì kan táa jọ ń ṣiṣẹ kò gún .  Ló bá fa ọbẹ yọ lọjọ kan .   Tó bá jẹ ìwọ ni , kí lò bá ṣe ?  Brian gbàdúrà .  Ó ní :  Jèhófà ràn mí lọwọ láti mú sùúrù , mo sì pẹtù sí alábàáṣiṣẹ mi nínú tí kò fi lo ọbẹ náà .  Ó jù ú sílẹ ó sì bá tiẹ lọ .   Bí Brian ṣe ṣàkóso ìrònú ara rẹ ni kò jẹ kó fàbínú yọ , ó sì dà bíi pé ìyẹn ló dáàbò bò ẹmí rẹ .  O lè máà bára ẹ níbi tẹnì kan á ti yọ ọbẹ sí ọ .  Àmọ ọpọ nǹkan ló máa ṣẹlẹ nínú ìgbésí ayé rẹ táá béèrè pé kóo bomi sùúrù mu .  Àdúrà lè ràn ọ lọwọ láti fiyè dénú .  Ó Ń Ṣèrànwọ Nígbà Téèyàn Bá Ní Ìdààmú  Barbara ní òun rántí  ìgbà kan tí wàhálà bá òun  ní bí ọdún díẹ sẹyìn .  Ó ní :  Àti iṣẹ o , àti ìdílé o , àtàwọn ọrẹ o , kò tiẹ sí ọkankan tó jọ pé ó lójútùú .  Mi ò mọ ohun tí màá ṣe .   Ni Barbara bá ṣáà gbàdúrà fún ìrànlọwọ .  Àmọ ìṣòro kan wà níbẹ .  Ó sọ pé :  Mi ò mọ nǹkan tí màá ní kí Jèhófà ṣe fún mi .  Níkẹyìn , mo béèrè pé kó fún mi ní ìbàlẹ ọkàn .  Alaalẹ ni mo ń sọ fún un pé kó ràn mí lọwọ kí n yé ṣàníyàn nípa gbogbo nǹkan mọ .   Báwo làdúrà ṣe ràn án lọwọ ?  Ó ní :  Ọjọ díẹ lẹyìn náà , mo rí i pé , bó tilẹ jẹ pé ìṣòro mi kò tíì lọ , mi ò tún gbé e sọkàn mọ tàbí dààmú nípa rẹ mọ .   Bíbélì ṣèlérí pé :  Ẹ máa sọ àwọn ohun tí ẹ ń tọrọ di mímọ fún Ọlọrun ; àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ yóò sì máa ṣọ ọkàn - àyà yín àti agbára èrò orí yín nípasẹ Kristi Jésù .   Fílípì 4 : 6 , 7 .  Ó Lè Ranni Lọwọ Láti Sún Mọ Ọlọrun  Wo ohun tó ṣẹlẹ sí ọdọ kan tó ń jẹ Paul .  Ó ní :  Mo ṣẹṣẹ lọ ń gbé lọdọ ìdílé kan nígbà yẹn ni .  Lálẹ ọjọ kan , ìbànújẹ gbé mi mì pátápátá .  Kò tíì pẹ tí mo jáde iléèwé gíga , àárò gbogbo àwọn ọrẹ mi sì ń sọ mi .  Lálẹ ọjọ náà , ńṣe lomi ń dà lójú mi bí mo ti ń rántí àwọn àkókò alárinrin táa ti jọ gbádùn pa pọ .   Kí ni Paul máa ṣe ?  Fún ìgbà àkọkọ , ó fi taratara gbàdúrà .  Ó ní :  Mo sọ gbogbo ohun tó wà lọkàn mi fún Jèhófà mo sì ní kó fún mi ní okun àti ìbàlẹ ọkàn .   Kí ló tibẹ jáde ?  Paul sọ pé :  Láàárọ ọjọ kejì , bí mo ṣe jí , gágá ni ara mi yá lọnà tí mi ò rírú ẹ rí láyé mi .  Bí mo ṣe kúrò láti orí ìrònú tó ń roni lára bọ sórí  àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ  nìyẹn .   Ní báyìí tọkàn Paul ti wálẹ , ó wá ṣeé ṣe fún un láti wo àwọn nǹkan lọnà tó yàtọ sí ti tẹlẹ .  Kò sì pẹ tó fi wá rí i lẹyìn - ọ - rẹyìn pé ,  àwọn àkókò tó pè ní alárinrin  kì í ṣe alárinrin rárá .  Ká sòótọ ,  àwọn ọrẹ  tó ń dùn ún pé òun kò rí mọ kì í ṣe àwọn tó nípa tó dára lórí rẹ .  Èyí tó ṣe pàtàkì jù ńbẹ ni pé , Paul wá rí i fúnra rẹ pé Jèhófà bìkítà nípa òun .  Ó rí òtítọ tó wà nínú ọrọ Jákọbù 4 : 8 pé :  Ẹ sún mọ Ọlọrun , yóò sì sún mọ yín .   Àkókò ìyípadà ńlá gbáà lèyí jẹ nínú ìgbésí ayé Paul .  Ìyẹn sún un láti fi Jèhófà ṣáájú nínú gbogbo ohun tó ń ṣe ní ìgbésí ayé rẹ àti láti ya ara rẹ sí mímọ fún un .  Bá Ọlọrun Sọrọ !  Àwọn ìrírí tó ní àbájáde tó dára yìí pèsè ìdánilójú pé àdúrà lè ràn ọ lọwọ .  Àmọ o , àyàfi tóo bá mú mímọ Ọlọrun ní ọkúnkúndùn , tóo sì bá a dọrẹẹ nìkan nìyẹn fi lè ṣeé ṣe .  Ó wá ṣeni láàánú pé , ọpọ ọdọ ló ń gbé ṣíṣe bẹẹ tì sẹgbẹẹ kan .  Inú ìdílé Kristẹni ni wọn ti tọ Carissa dàgbà .  Àmọ ó jẹwọ pé :  Ó dà bí ẹni pé ẹnu ọdún àìpẹ yìí ni mo ṣẹṣẹ wá mọ ìjẹpàtàkì àjọṣe aláìlẹgbẹ táa ní pẹlú Jèhófà lẹkùn - ún rẹrẹ .   Wọn tọ Brad táa mẹnu kàn níbẹrẹ náà dàgbà gẹgẹ bíi Kristẹni , àmọ ó pa ìjọsìn tòótọ tì fún bí ọdún mélòó kan .  Ó sọ pé :  Ìgbà tí nǹkan tí mo gbé sọnù ṣẹṣẹ yé mi ni mo tó padà sọdọ Jèhófà .  Báyìí , mo ti wá mọ pé ìgbésí ayé kì í dùn bẹẹ sì ni kì í lárinrin láìsí àjọṣe pẹlú Jèhófà .   Bó ti wù kó rí , máà jẹ kó dìgbà tóo bá rí wàhálà kóo tó sún mọ Ọlọrun .  Bẹrẹ sí í bá a sọrọ báyìí , máa bá a sọrọ déédéé !   Tú ọkàn - àyà rẹ jáde níwájú rẹ .   Kò ní pẹ rárá tí wàá fi mọ pé lóòótọ ni àdúrà lè ràn ọ lọwọ !   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti pa àwọn orúkọ kan dà .  Wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Ọlọrun Máa Dáhùn Àdúrà mi ?   nínú ìtẹjáde Jí ! ti July 8 , 2001 .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Àdúrà Lè Ràn Ọ Lọwọ Láti   Ṣe àwọn ìpinnu tó túbọ dára   Ṣe sùúrù nígbà wàhálà   Rí ìtura kúrò nínú ìdààmú   Túbọ sún mọ Ọlọrun  Mo Ń Fara Da Ìbànújẹ Ńláǹlà Kan  GẸGẸ BÍ JAMES GIARRANO ṢE SỌ Ọ  Níní ọmọ - ọmọ jẹ ọkan lára ohun tó ń fún èèyàn láyọ jù lọ ní ìgbésí ayé .  Ara èmi àti Vicki ìyàwó mi ti wà lọnà gan - an báa ti ń retí ìbí ọmọ - ọmọ wa àkọkọ .  Ìbẹrẹ oṣù October 2000 ni ọmọbìnrin wa , Theresa , àti Jonathan ọkọ rẹ ń retí ìkókó wọn yìí .  Kò sóhun tó lè mú wa máa ronú láé pé ìbànújẹ tó ju ìbànújẹ lọ máa tó wọlé tọ wá .  ÈMI , ìyàwó mi , ọmọ wa ọkùnrin àti ìyàwó rẹ lọ fún ìsinmi ní Sátidé , September 23 .  A fẹ lọ pàdé àwọn ẹbí wa tó kù ká sì lo ọsẹ kan ní Erékùṣù Oníyanrìn ti North Carolina .  Theresa àti Jonathan ti sọ pé àwọn kò ní lè lọ fún ìsinmi náà nítorí oyún rẹ ti wọ oṣù kẹsàn - án ibi táa sì ń lọ jìnnà , yóò tó wákàtí mọkànlá láti ilé wa ní Ohio .  A kọkọ fẹ fi àkókò ìsinmi wa sígbà míì , àmọ Theresa ní dandan ká máa lọ .  Ó ní kò ní sí nǹkan kan .  Yàtọ síyẹn , dókítà rẹ ti sọ pé bóyá loyún ẹ máa kọjá oṣù mẹsàn - án , ọsẹ méjì sígbà yẹn sì nìrètí wà pé á bímọ .  Wednesday , September 27 , 2000 ti lọ wà jù fún wa , ó mú mi rántí ìdí tí ìdílé wa fi yan àgbègbè yìí fún ibi ìsinmi láti bí ọdún mélòó kan sẹyìn .  A ò mọ rárá pé ilẹ ọjọ yẹn ò ní ṣú tí ìgbésí ayé wa fi máa dorí kodò .   A Ò Rí Theresa !   Nírọlẹ ọjọ yẹn , àbúrò mi ọkùnrin pè mí lórí tẹlifóònù láti Ohio .  Kò mọ bó ṣe máa sọrọ rárá , bẹẹ lohùn rẹ sì ń gbọn .  Nígbà tó jàjà sọrọ , ló bá sọ pé :  A ò rí Theresa !   Ọrọ ti di tàwọn ọlọpàá nítorí ọnà tó fi dàwátì mú ìfura dání .  Nígbà tí Jonathan délé lọsàn - án ọjọ náà , kò bá ilẹkùn ní títì .  Oúnjẹ tó yẹ kí Theresa jẹ láàárọ ọjọ yẹn ṣì wà lórí tábìlì níbẹ , bẹẹ ni kò mú àpamọwọ rẹ lọ .  Ohun tó tún wá ṣeni ní kàyéfì ni pé : Bàtà kan ṣoṣo tó ṣeé wọ fún un látìgbà tí oyún rẹ ti wọ oṣù kẹsàn - án wà lẹnu ọnà níbẹ .  Jonathan ti kọkọ pè é lórí fóònù ní nǹkan bí aago mẹsàn - án ààbọ àárọ .  Theresa sọ fún un pé obìnrin kan pè lórí fóònù pé òun fẹ wá wo ọkọ ayọkẹlẹ wọn tí wọn fẹ tà .  Lẹyìn náà , Theresa á wá jáde lọ láti lọ ṣe àwọn nǹkan kan .  Lákòókò oúnjẹ ọsán , Jonathan fóònù ilé , àmọ kò rí i bá sọrọ .  Ní gbogbo ọsán ló ń pè , síbẹ kò gbọ nǹkan kan .  Nígbà tó délé láago mẹrin kọjá ìṣẹjú mẹẹẹdógún , ó rí i pé ọkọ ayọkẹlẹ náà kò sí níbẹ mọ .  Ó fóònù ọsibítù , torí o ń ronú pé bóyá ńṣe lọmọ ti bẹrẹ sí í mú Theresa .  Kò sí níbẹ náà .  Ó tún pe àwọn mẹńbà ìdílé míì , àmọ kò sẹni tó rí i .  Ojora bò ó , ló bá ké sí àwọn ọlọpàá .  Ní nǹkan bí aago mẹfà ìrọlẹ , àwọn ọlọpàá rí ọkọ ayọkẹlẹ náà níbì kan tí kò jìnnà sílé wọn .  Àmọ wọn ò rí Theresa .  Ìròyìn yìí kó ṣìbáṣìbo bá wa ní North Carolina lọhùn - ún .  Lèmi àti ìyàwó mi , pẹlú ọmọkùnrin wa àti ìyàwó rẹ bá palẹ ẹrù wa mọ , ó dilé .  Ìrìn - àjò yẹn gùn , kò sì rọrùn fún wa rárá .  A fi gbogbo òru rìn a sì délé ní Ohio láàárọ ọjọ kejì .  A Jàjà Gbọ Nǹkan Kan  Ní gbogbo ìgbà yẹn , Jonathan àtàwọn ẹbí wa kan , àwọn ọrẹ tó sún mọ wa , àtàwọn míì ti dara pọ mọ àwọn ọlọpàá ní wíwá Theresa , tòrutòru ni wọn sì fi ń wá a .  Ọjọ márùn - ún gbáko ni wọn fi ń bá wíwá yìí nìṣó .  Níkẹyìn , ní Monday , October 2 , la jàjà tó gbọ nǹkan kan .  Nígbà yẹn , àwọn ọlọpàá ti tọpasẹ ìkésíni tí Theresa gbà láàárọ ọjọ Wednesday yẹn .  Obìnrin kan tí ilé rẹ kò jìnnà sí wọn ló fi tẹlifóònù tí wọn máa ń mú rìn pè é .  Lẹyìn táwọn ọlọpàá ti fọrọ wá obìnrin náà lẹnu wò , wọn fura sí i .  Nígbà tó dìrọlẹ , àwọn ọlọpàá padà sílé obìnrin náà .  Àmọ bí wọn ti ń sún mọ ẹnu ọnà , wọn gbúròó ìbọn .  Bí wọn ṣe já wọlé , wọn bá obìnrin náà tó ti kú .  Ó ti yìnbọn para rẹ .  Ó yà wọn lẹnu láti rí ọmọkùnrin jòjòló kan tí wọn ṣẹṣẹ bí nínú iyàrá kan ní àjà kejì .  Ó ṣòroó gbà gbọ pé , láàárín gbogbo wàhálà yìí , ńṣe ló sùn lọ fọnfọn !  Síbẹ a ò rẹni tó jọ Theresa o .  Fún bíi wákàtí díẹ lẹyìn náà làwọn ọlọpàá fi tú gbogbo inú ilé náà láti rí nǹkan tó tiẹ máa fi hàn bóyá ó wá síbẹ .  Àárọ kùtù ọjọ Tuesday ni ìwákiri ọhún parí ní ilé ìgbọkọsí .  Wọn rí òkú Theresa nínú sàréè kan tí kò fi bẹẹ jìn .  Dókítà tó yẹ ẹ wò sọ pé , wọn fi nǹkan lù ú ni tí kò sì mọ nǹkan kan mọ , ẹyìn náà ni wọn wá yìnbọn fún un lẹyìn .  Ó kú lẹsẹkẹsẹ , lẹyìn náà ni wọn gbé ọmọ tó wà níkùn rẹ jáde .  Nígbà táa wò ó lọ wò ó bọ , ara tún tù wá díẹ pé kò japoró ikú .  Wọn gbé ọmọ ọwọ náà lọ sí ọsibítù , wọn sì ri í pé koko lara rẹ le , kò sí kinní kan tó ṣe é lára !  Àyẹwò tí wọn ṣe fún un fi hàn pé ọmọ - ọmọ wa ni lóòótọ .  Jonathan sọ ọ lórúkọ tóun àti Theresa ti ní lọkàn , ó pè é ní Oscar Gavin .  Lẹyìn ọjọ díẹ ní ọsibítù , wọn gbé ọmọ - ọmọ wa tó wọn kìlógíráàmù mẹrin fún bàbá rẹ ní Thursday , October 5 .  Inú wa dùn gan - an láti rí ọmọ - ọmọ wa , àmọ a ò lè sọ bí ọkàn wa ti bàjẹ tó pé Theresa kò sí níbẹ láti gbé e mọra .  Ipá Táwọn Èèyàn Sà  Pòròpòrò lomi ń bọ lójú èmi àti ìdílé mi nígbà táa rí báwọn èèyàn ṣe gbárùkù tì wá  àwọn tá ò mọ rí ló sì pọ jù nínú wọn .  Ní gbogbo ìgbà táa ń wá Theresa , ọgọrọọrún èèyàn ló yọǹda ara wọn láti bá wa wá a .  Ọpọ nínú wọn gbé owó kalẹ .  Àwọn ilé ìtajà kan tó ń ta àwọn ohun èlò ọfíìsì tẹ ẹgbẹẹgbẹrún ìwé ìléwọ fún wa lọfẹẹ láti fi bá wa wá a .  Àwọn tó yọǹda ara wọn sì bá wa pín in dé àwọn ibi tó fi ọpọ kìlómítà kọjá ilé Theresa .  Ọkan lára àwọn Kristẹni arábìnrin wa ń ṣiṣẹ lọdọ agbẹjọrò kan , nígbà tó sọ ohun tó ṣẹlẹ sí wa fún un , ó sọ pé òun á ṣèrànwọ .  A gbà , èyí sí já sí ìbùkún ńláǹlà fún wa .  Ó bá wa bójú tó ọràn tó jẹ mọ tàwọn oníròyìn àtàwọn ọràn òfin kan tó dìde .  Láfikún sí i , ó dábàá àwọn ọtẹlẹmúyẹ méjì kan fún wa tí wọn ràn wá lọwọ gidigidi nídìí ọràn náà .  Ojúlówó àníyàn tí wọn fi hàn sí wa jọ wá lójú gan - an ni .  Lẹyìn tí wọn gbé ọmọ - ọmọ wa fún wa tán , ìtìlẹyìn ọhún tún wa pọ sí i .  Àwọn ilé ìtajà kan fi oúnjẹ àtàwọn ohun èèlò inú ilé ránṣẹ sí wa .  Àwọn èèyàn tó fi aṣọ ta Oscar lọrẹ kò lóǹkà , títí kan àwọn ìtẹdìí àlòkósọnù , oúnjẹ ọmọdé , àtàwọn nǹkan ìṣeré .  Ohun táa gbà ju nǹkan tí Oscar lè lò lọ fíìfíì , la bá fi ìyókù tọrẹ fún ilé ìtọjú àwọn aláboyún kan ládùúgbò .  Nítorí pé àwọn oníròyìn gbé ìròyìn náà síta , ẹgbẹẹgbẹrún káàdì àti lẹtà la gbà , kì í wá ṣe látọdọ àwọn tó wà ládùúgbò wa nìkan o , àmọ yíká ayé ni .  Níbi ọrọ ìsìnkú Theresa , èyí tó wáyé ní Sunday , ọjọ kẹjọ , oṣù October , ni ìtìlẹyìn àwọn èèyàn ti fara hàn jù lọ .  A mọ tẹlẹ pé ọpọ èèyàn ló fẹẹ wá , àmọ ohun táa rí kọjá ohun táa lérò .  Gbọngàn àpéjọ ilé ẹkọ gíga àdúgbò kan la ṣètò fún lílò , àwọn èèyàn tó ju egbèje  1,400  lọ sì kún inú rẹ fọfọ .  Lára àwọn tó wá síbẹ ni àwọn ẹbí , ọrẹ , àwọn ọlọpàá , olórí ìlú àtàwọn mìíràn láti àgbègbè wa .  Àwọn òṣìṣẹ láti iléeṣẹ ìròyìn pésẹ , bẹẹ sì làwọn tẹlifíṣọn àdúgbò gbé àsọyé náà sáfẹfẹ , wọn sì tún fi hàn lórí Íńtánẹẹtì bí wọn ti ń sọ ọ lọwọ .  Yàtọ síyẹn , ọgọrọọrún èèyàn ló wà lórí ìdúró láwọn ibi tí àlejò máa ń dúró sí ní iléèwé náà táwọn mìíràn sì kóra jọ lábẹ agbòjò nínú òjò tó ń mótútù níta , tí wọn ń gbọrọ látinú àwọn gbohùngbohùn tó wà káàkiri .  Àsọyé náà fún ọpọ jaburata èèyàn ní ìjẹrìí nípa àwọn ohun táa gbà gbọ èyí táa gbé karí Bíbélì .  Lẹyìn náà , ọgọrọọrún àwọn èèyàn fi sùúrù tò lórí ìlà láti fi ìbákẹdùn wọn hàn .  Ó fẹrẹẹ tó wákàtí mẹta táa fi dúró , táa ń gbá gbogbo àwọn tó wá mọra táa sì ń kí wọn pé wọn kú ìdìde .  Lẹyìn tí ọrọ ìsìnkú parí , òtẹẹlì kan ládùúgbò fi inúrere pèsè oúnjẹ fún èyí tó lé lọọọdúnrún lára àwọn mọlẹbí wa , àwọn ọrẹ wa tímọtímọ , àtàwọn míì tí wọn ràn wá lọwọ láti ri ọmọ - ọmọ wa .  Ẹnu wa kò gbọpẹ fún nǹkan táwọn èèyàn ṣe láti ràn wá lọwọ , pàápàá jù lọ àwọn tá ò mọ rí .  Ohun tó ṣẹlẹ yìí mú ká túbọ pinnu ju tìgbàkigbà rí lọ láti kópa ní kíkún nínú iṣẹ ìsìn Kristẹni , nítorí ọpọ àwọn tó lẹmìí ìbánikẹdùn ló ṣì wà táa máa fẹ láti mú ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun dé ọdọ wọn .  Mátíù 24 : 14 .  Ohun Tí Ìjọ Ṣe  Àtìgbà tí wàhálà yìí ti bẹrẹ làwọn arákùnrin àti arábìnrin wa tí a jọ jẹ Kristẹni ti dúró tì wá gbágbáágbá .  Ìtìlẹyìn tí kò dáwọ dúró yìí wá látọdọ àwọn ará ìjọ wa tó jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà àtàwọn ìjọ tó wà yí wa ká .  Kódà , ká to dé sílé láti North Carolina làwọn alàgbà nínú ìjọ wa ti ṣètò bí wọn ṣe máa wá Theresa rí .  Ọpọ àwọn arákùnrin àti arábìnrin wa ló gbàyè lẹnu iṣẹ láti dara pọ mọ àwọn tó ń wá a .  Àwọn kan tiẹ sọ fáwọn agbanisíṣẹ wọn pé àwọn ò kọ káwọn pàdánù owó oṣù àwọn , àmọ wọn fún àwọn kan láyè wọn sì tún sanwó fún wọn .  Ní gbogbo ọjọ táa fi wá Theresa , ńṣe làwọn arákùnrin wa kan nípa tẹmí wá dúró ti Jonathan kó má báà ṣòun nìkan .  Àwọn arákùnrin àti arábìnrin díẹ tiẹ dìídì wá láti rí sí i pé ilé wa wà ní mímọ tónítóní .  Àwọn míì ṣèrànwọ láti pèsè oúnjẹ fáwọn tó yọǹda ara wọn , wọn sì bá wa gba ìpè lórí tẹlifóònù .  Ní nǹkan bí ọsẹ mẹfà lẹyìn ikú Theresa , iṣẹ wíwúwo kan dojú kọ ìyàwó mi àti Jonathan , ìyẹn pípalẹ àwọn nǹkan Theresa mọ kúrò nínú ilé .  Jonathan ní òun ò lè gbé inú ilé tí òun àti Theresa ti jọ ń gbé mọ , ló bá pinnu láti tà á .  Kò rọrùn fún wọn rárá láti kó àwọn ẹrù Theresa jọ , gbogbo ẹ pátá ló ń mú wọn rántí rẹ àti bí wọn ò ṣe rí i mọ .  Àmọ àwọn ará wa kò tún jẹ ká ṣe wàhálà nípa èyí náà .  Wọn bá wa di gbogbo nǹkan rẹ sínú àpótí , wọn tiẹ tún bá wa tún àwọn nǹkan tó bàjẹ nínú ilé náà ṣe kó lè wà ní sẹpẹ fún títà .  Èyí tó wá jẹ pàtàkì jù lọ ni pé , àwọn arákùnrin wa àtàwọn arábìnrin wa pèsè ìtìlẹyìn nípa tẹmí àwọn sì ni alábàárò fún ìdílé wa .  Wọn á pè wá lórí tẹlifóònù wọn á tún bẹ wá wò láti fún wa níṣìírí .  Ọpọ nínú wọn fí àwọn káàdì àtàwọn lẹtà tó ń wúni lórí ránṣẹ .  Ìtìlẹyìn onífẹẹ yìí kò dáwọ dúró láàárín àwọn ọjọ àti ọsẹ àkọkọ o , ó ń báa lọ fún ọpọ oṣù .  Àwọn mélòó kan lára àwọn arákùnrin wa àti arábìnrin wa sọ fún wa pé ká jẹ káwọn mọ táa bá nílò ẹnì kan láti fara balẹ gbọ wa , a sì ti tẹwọ gba ìpèsè onífẹẹ wọn yìí .  Ó mà ń tuni lára o , láti ní àwọn ọrẹ tóo nífẹẹ tóo sì fọkàn tán láti bá ẹ pín nínú ìbànújẹ rẹ !  Ká sòótọ , wọn ti fi àpẹẹrẹ ọrọ tó wà nínú òwe Bíbélì náà hàn , tó sọ pé :  Alábàákẹgbẹ tòótọ a máa nífẹẹ ẹni ní gbogbo ìgbà , ó sì jẹ arákùnrin tí a bí fún ìgbà tí wàhálà bá wà .   Òwe 17 : 17 ; 18 : 24 .  Ipa Tó Ní Lórí Ìdílé Wa  Báà bá ní tanra wa jẹ , kò rọrùn rárá fún èmi àti ìdílé mi láti ṣara gírí lórí ikú Theresa .  Ó ti yí ìgbésí ayé wa padà pátápátá gbáà .  Àwọn ìgbà míì wà tínú á bí mi pé mi ò rí i mọ .  Àárò bó ṣe máa ń dì mọ mi tó sì máa ń fẹnu kò mí lẹnu máa ń sọ mí .  Ìyàwó mi ló sún mọ Theresa jù lọ .  Ọjọ kan kò lọ rí kí wọn má jọ sọrọ .  Ọpọ wákàtí ni wọn sì ti fi jọ sọrọ nípa oyún Theresa .  Ṣe ni wọn jọ to yàrá tí ìkókó máa dé sí .  Vicki sọ bó ṣe rí lára rẹ , ó ní :  Òfò náà kúrò ní kékeré .  Mi ò lè jáde pẹlú rẹ nínú iṣẹ ìwàásù mọ .  A ò tún lè jọ lọ ra nǹkan lọjà mọ .  Èyí tó wá dùn mí jù lọ ni bi mi ò ṣe rí òun àti ọmọ rẹ pa pọ , ó dùn mí gan - an ni .  Mo mọ bó ṣe fẹràn Oscar tó kódà nígbà tí kò tíì bí i .  Ó ti mọ pé ọkùnrin lòún máa bí .  Nígbà tí mo ṣe bùláńkẹẹtì kan fún ọmọ rẹ tí mo sì mú un fún un , Theresa kọ káàdì yìí ránṣẹ sí mi :   Mọmì Mi Ọwọn ,  Ẹ ṣeun mo dúpẹ gan - an fún bùláńkẹẹtì rírẹwà tẹẹ ṣe .  Mo mọrírì iṣẹ takuntakun tẹẹ ṣe lórí rẹ .  Mo ń fẹ láti dúpẹ lọwọ yín lẹẹkan sí i fún gbogbo ìrànwọ àti ìṣírí tẹẹ fún mi láti la díẹ lára àwọn àkókò tó nira jù lọ nínú ìgbésí ayé mi já .  Gbogbo ìgbà ni màá máa rántí yín tí màá sì máa dúpẹ fún ìyẹn .  Mo ti máa ń gbọ tí wọn ń sọ pé ọjọ kan á jọkan téèyàn á mọ pé kò sẹni tó lè ṣe bí ìyá .  Tóò , mo ń dúpẹ lọwọ Jèhófà lójoojúmọ pé kò pẹ jù kí ń tó mọ pé òótọ ni .  Títí ni màá máa nífẹẹ yín .    Ó tún dùn wá gan - an láti rí ohun tí ojú ọkọ ọmọ wa kàn .  Ní gbogbo ìgbà tí Oscar wà ní ọsibítù , Jonathan ní láti ṣe nǹkan kan tó ṣòro tí kò ṣe rí láyé rẹ .  Níwọn ìgbà tó ti ní òun máa wá gbé lọdọ wa fúngbà díẹ , ó ní láti kó gbogbo ẹrù ọmọ tóun àti Theresa ti tò jọ ní sẹpẹ sínú ilé wọn kúrò .  Ó palẹ àwọn nǹkan ìṣeré bí ẹṣin , bẹẹdì ọmọ , àtàwọn ẹranko tí wọn fi aṣọ ṣe mọ kúrò , ó sì kó wọn wá sílé wa .  Ohun Tó Ràn Wá Lọwọ Láti Fara Dà Á  Nígbà tóo bá pàdánù èèyàn rẹ kan lọnà tó ń bani nínú jẹ bẹẹ , àìmọye ìbéèrè tó ń dani lọkàn rú àti onírúurú ìrònú ló máa dìde lọkàn rẹ .  Gẹgẹ bí alàgbà Kristẹni kan , àwọn àkókò kan wà tí mo ti gbìyànjú láti tu àwọn mìíràn tí irú àwọn ìbéèrè àti ìrònú bẹẹ ń dà láàmú nínú tí mo sì ràn wọn lọwọ .  Àmọ , tó bá jẹ pé ìwọ gan - an lọfọ ṣẹ , oríṣiríṣi èrò lè máà jẹ kóo ronú bó ti yẹ .  Fún àpẹẹrẹ , níwọn bí mo ti mọ ipò tí Theresa wà , tó sì jẹ pé a ò ní sí nílé fún ọsẹ kan , mo gbàdúrà pé kí Jèhófà dáàbò bò ó .  Àmọ , nígbà tó wá jẹ pé òkú ẹ la rí , mo gbọdọ jẹwọ pé ẹnu kọkọ yà mí ìdí tí Ọlọrun kò fi dáhùn àdúrà mi .  Lóòótọ , mo mọ dájú pé Jèhófà kò ṣèlérí láti dáàbò bo àwọn èèyàn rẹ lẹnì kọọkan lọnà iṣẹ ìyanu .  Mo ṣáà ń bá a lọ ní gbígbàdúrà pé kí Ọlọrun fún mi lóye .  Mímọ pé Jèhófà ń dáàbò bo àwọn èèyàn rẹ nípa tẹmí ti fún mi ní ìtùnú  pé , ó ń pèsè ohun táa nílò láti lè pa àjọṣe wa pẹlú rẹ mọ .  Irú ààbò yẹn ló sì dára jù lọ , nítorí ó lè nípa lórí ọjọ ọla wa ayérayé .  Lọnà yẹn , Jèhófà dáàbò bo Theresa ; títí tó fi kú ló ń fi ìdúróṣinṣin sìn ín .  Mímọ pé ìwàláàyè rẹ ọjọ iwájú wà lọwọ Ọlọrun onífẹẹ ti fi mí lọkàn balẹ .  Àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ bíi mélòó kan ti tù mí nínú lọnà tó ṣe pàtàkì .  Díẹ lára àwọn tó ti ràn mí lọwọ láti fara dà á nìyí :   Àjíǹde àwọn olódodo àti àwọn aláìṣòdodo yóò wà .   Ó pẹ tí mo ti nígbàgbọ nínú ìlérí Bíbélì nípa àjíǹde sínú párádísè orí ilẹ ayé , àmọ , ìrètí yẹn ti wá túbọ ṣe pàtàkì sí mi báyìí .  Kìkì mímọ pé yóò tún ṣeé ṣe fún mi láti gbá Theresa mọra lẹẹkan sí i ti fún mi lókun láti fara dà á jálẹ ọjọ kọọkan .   Jèhófà . . . kì í ṣe Ọlọrun àwọn òkú , bí kò ṣe ti àwọn alààyè , nítorí gbogbo wọn wà láàyè lójú rẹ .   Ìtùnú púpọ ló wà nínú mímọ pé  gbogbo  àwọn òkú tí a óò jí dìde lọjọ kan  wà láàyè  lójú Jèhófà , àní nísinsìnyí pàápàá .  Nítorí náà , lójú rẹ , Theresa wa ọwọn wà dáadáa .  Vicki náà á fẹ sọ díẹ lára àwọn ẹsẹ Bíbélì tó ti fún un lókun ní pàtàkì :    Kò ṣeé ṣe fún Ọlọrun láti purọ .   Nítorí pé Jèhófà kò lè purọ , mo mọ pé á mú ìlérí rẹ ṣẹ láti jí àwọn òkú dìde .    Kí ẹnu má yà yín sí èyí , nítorí pé wákàtí náà ń bọ , nínú èyí tí gbogbo àwọn tí wọn wà nínú ibojì ìrántí yóò gbọ ohùn  Jésù  , wọn yóò sì jáde wá .   Ọrọ náà  ibojì ìrántí  fi hàn pé Theresa wà ní ìrántí Jèhófà títí tó fi máa ní kí Ọmọ rẹ , Jésù Kristi , jí i dìde .  Mo mọ pé kò tún síbì kan tó bọ lọwọ ewu tó lè wà ju inú ìrántí Jèhófà pípé pérépéré lọ .    Nínú ohun gbogbo nípasẹ àdúrà àti ìrawọ ẹbẹ pa pọ pẹlú ìdúpẹ kí ẹ máa sọ àwọn ohun tí ẹ ń tọrọ di mímọ fún Ọlọrun ; àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ yóò sì máa ṣọ ọkàn - àyà yín àti agbára èrò orí yín nípasẹ Kristi Jésù .   Ní pàtàkì jù , mo máa ń gbàdúrà fún ẹmí Jèhófà láti fún mi lókun .  Nígbà tí ìbànújẹ bá dorí mi kodò , mo máa ń tọ Jèhófà lọ tí màá sì sọ fún un pé ,  mo nílò ẹmí mímọ rẹ sí i ,  ó sì máa ń ràn mí lọwọ jálẹ ọjọ kọọkan .  Ìgbà míì máa ń wà tí n kò ní mọ bí màá ṣe gbé ọrọ kalẹ , àmọ , ó máa ń fún mi lókun láti máa bá a nìṣó .   Dájúdájú , Jèhófà ti ràn wá lọwọ láti fara da ìbànújẹ ńláǹlà yìí .  Ó mà ṣe o , ikú Theresa wa ọwọn ṣì ń kó ìbànújẹ bá wa .  A mọ pé ìbànújẹ ọkàn wa kò lè tán pátápátá títí dìgbà táa máa fi gbá a mọra nínú ayé tuntun Jèhófà .  Títí ìgbà náà , a múra tán ju tìgbàkigbà rí lọ láti fi ìdúróṣinṣin sin Jèhófà .  Jonathan ti ṣe tán láti ṣe gbogbo ohun tó bá lè ṣe láti tọ Oscar dàgbà láti fẹràn Jèhófà àti láti sìn ín , èmi àti Vicki náà á sì ràn án lọwọ ní gbogbo ọnà tó bá ṣeé ṣe .  Ìfẹ wa àtọkànwá ni láti wà nínú ayé tuntun Ọlọrun láti kí Theresa káàbọ ká sì fi ọmọ tí kò ṣeé ṣe fún un láti gbé mọra hàn án .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Theresa , ọmọbìnrin wa , níbi tó ti ń tẹtí sí ìlùkìkì ọkàn ọmọ rẹ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Orí wa wú nígbà táa rí ọpọlọpọ èèyàn tí wọn gbárùkù tì wá níbi ọrọ ìsìnkú náà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Èmi àti ìyàwó mi , Vicki , níbi ìgbéyàwó Theresa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Oscar , ọmọ - ọmọ wa  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  August 8 , 2001  Bí A Ṣe Lè Fòpin sí Ìwà Ìkórìíra  Ojoojúmọ ni ìkórìíra ń fa rògbòdìyàn àti ìjà oníwà ipá .  Ibo ni ìkórìíra ti ṣẹ wá gan - an ?  Ṣé àá lè fòpin sí i báyìí ?  3 Ìkórìíra Gbòde Kan  4 Àwọn Ohun Tó Ń fa Ìkórìíra  8 Bí a Ṣe Lè Fòpin Sí Ìwà Ìkórìíra  17 Ibi Gbogbo Ni Wọn Ti Ń Ran Àwọn Èèyàn Lọwọ  20 Iṣẹ Ribiribi Làwọn Olùyọǹda Ara Ẹni Ń Ṣe  24 Iṣẹ Ìyọǹda Ara Ẹni Tó Ní Àǹfààní Wíwà Pẹ Títí  27 Mo Ń Fara Da Ìbànújẹ Ńláǹlà Kan  32 Àwọn Ọdọlangba Nìkan Kọ Ló Wà Fún  Ta Ni Aṣòdì sí Kristi ? 12  Láti ọpọ ọrúndún sẹyìn ni irú ẹni tí aṣòdì sí Kristi jẹ gan - an ti ń fa awuyewuye .  Kí ni ẹrí fi hàn ?   Báwo Ni Àdúrà Ṣe Lè Ràn Mí Lọwọ ?  14  Kà nípa agbára tó ju agbára lọ tó wà nínú bíbá Ọlọrun sọrọ .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   Fọtò AP  John Gillis  Ìkórìíra Gbòde Kan  ÈÈMỌ kan ti wọlú o , ìkórìíra ni wọn ń pè é .  Ó sì ti ń jà kárí ayé .  Ẹkùn ìpínlẹ kan wà lágbègbè Balkan tí kò tíì bọ lọwọ ràbọràbọ pípa ẹyà run tó wáyé lẹnu àìpẹ yìí .  Kèéta tó ti wà nílẹ lọjọ tó ti pẹ ti fa pípa èèyàn lọ bẹẹrẹ , ìfipábáni - lòpọ , líléni - kúrò - nílùú , jíjólé àti kíkẹrù ẹlẹrù , bíba irè oko jẹ àti pípa ohun ọsìn nípakúpa , àti ebi .  Àwọn ohun abúgbàù tí wọn rì mọlẹ ṣì pọ lọ jaburata .  Ní East Timor , Gúúsù Ìlà Oòrùn Asia , ọkẹ márùndínlógójì  700,000  èèyàn bá ẹsẹ wọn sọrọ nítorí ìpayà ìpànìyàn , ìluni , fífi ìbọn pani láìbìkítà , àti fífipá léni kúrò nílùú .  Àwọn ohun tó ṣẹ kù sílẹ jẹ kìkì ilẹ táwọn jagunjagun tó jẹ ọdàlúrú ti sọ dahoro .  Ọkan lára àwọn tó kàgbákò náà sọ pé :  Ńṣe ni mo dà bí ẹran tí wọn ń dọdẹ kiri .   Ní Moscow , àwọn apániláyà ju bọǹbù ńlá kan sínú ilé kan tó sì fọ ọ túútúú .  Ńṣe ni bọǹbù náà fọn òkú àwọn èèyàn mẹrìnléláàádọrùn - ún tó kàgbákò ọhún káàkiri , àwọn ọmọdé sì wà lára wọn .  Àwọn tó fara gbọgbẹ lé ní àádọjọ .  Lẹyìn tí ìṣẹlẹ amúnigbọnrìrì bí irú èyí bá ṣẹlẹ tán , àwọn èèyàn á wá bẹrẹ sí béèrè pé ,  Ta ni ọpọn máa sún kàn báyìí o ?   Ní Los Angeles , California , ọgbẹni kan tí kì í fẹ rí ẹyà mìíràn dàbọn bo àwọn ọmọ Júù kan tí wọn ń lọ sílé ẹkọ jẹlé - ó - sinmi ó sì pa ọgbẹni akólẹtà kan tó jẹ ará Philippines lẹyìn náà .  Kì í ṣe àsọdùn báa bá sọ pé àrùn kárí ayé ni ìkórìíra jẹ .  Ó fẹrẹẹ jẹ ojoojúmọ làwọn ìròyìn ń sọ ohun tó ń jáde láti inú kèéta ẹyà , ìran , tàbí ti ìsìn , pẹlú ìwà ta - ló - máa - mú - mi .  A ń rí àwọn orílẹ - èdè , àwọn àwùjọ , àtàwọn ìdílé tí wọn ń tú ká .  A ń rí àwọn orílẹ - èdè tí wọn kíra bọ pípa ẹyà run .  A kò ṣàìrí ìwà tí kò yẹ ọmọnìyàn tí wọn ń hù sáwọn kan kìkì nítorí pé wọn  yàtọ .   Bí a bá máa mú èèmọ tí wọn ń pè ní ìkórìíra yìí kúrò , a gbọdọ mọ ibi ti irú ìwà ipá bẹẹ ti ṣẹ wá .  Ṣé inú ẹjẹ ọmọ ènìyàn tiẹ ni ìkórìíra wà ni ?  Ṣé ohun téèyàn ń kọ ni ?  Ǹjẹ ó ṣeé ṣe láti fòpin sí ìwà ìkórìíra ?   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   Kemal Jufri  Sipa Press  Àwọn Ohun Tó Ń fa Ìkórìíra  ÌKÓRÌÍRA ti bẹrẹ láti kùtùkùtù ìtàn ìran ènìyàn .  Àkọsílẹ Bíbélì ní Jẹnẹsísì 4 : 8 sọ pé :  Ó wá ṣẹlẹ pé , nígbà tí wọn wà nínú pápá , Kéènì bẹrẹ sí fipá kọlu Ébẹlì arákùnrin rẹ , ó sì pa á .   Jòhánù tó jẹ òǹkọwé Bíbélì béèrè pé :  Nítorí kí ni ó sì ṣe fikú pa á ?  Nítorí pé àwọn iṣẹ tirẹ burú , ṣùgbọn àwọn ti arákùnrin rẹ jẹ òdodo .   Ọkan lára àwọn ohun tó sábàá máa ń fa ìkórìíra ló fa ikú Ébẹlì , ìyẹn ni owú .  Ìwé Òwe 6 : 34 , sọ pé :  Owú ni ìhónú abarapá ọkùnrin .   Lónìí , owú ti mú káwọn èèyàn máa jin ara wọn lẹsẹ lórí ipò tẹnì kan wà láwùjọ , nítorí ọrọ , àtàwọn ohun mèremère míì .  Àìmọkan àti Ìbẹrù  Àmọ ńṣe ni owú wulẹ jẹ ọkan péré lára àwọn nǹkan tó ń fa ìkórìíra .  Ìwà àìmọkan àti ìbẹrù ló tún máa ń súnná sí ìkórìíra lọpọ ìgbà .  Ọmọdékùnrin kan tó wà nínú ẹgbẹ oníjàgídíjàgan tí kì í fẹ ráwọn ẹyà míì sójú sọ pé :  Kí n tó bẹrẹ sí kórìíra àwọn èèyàn , ẹrù ló kọkọ máa ń bà mí .   Àìmọkan ló sì máa ń fa irú ìbẹrù bẹẹ lọpọ ìgbà .  Ìwé gbédègbẹyọ The World Book Encyclopedia , sọ pé ohun tó bá ti wà lọkàn àwọn ẹlẹtanú ni wọn máa ń ṣe ,  kò sóhun tó kàn wọn kan ẹrí tó fara hàn kedere . . . .  Gbogbo òkodoro òtítọ tó bá ti lè tako èrò wọn ni wọn á dorí rẹ kodò , wọn á ṣe é báṣubàṣu , wọn tiẹ lè gbà á sódì tàbí kí wọn máà kà á sí pàápàá .   Ibo làwọn èrò báyìí tiẹ ti ń wá gan - an ?  Ìsọfúnni kan lórí Íńtánẹẹtì sọ pé :  Àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ló ń fa àìmọye rògbòdìyàn àṣà ìṣẹdálẹ , àmọ bí wọn ṣe tọ wa dàgbà ló tún máa ń fa ọpọ ìkórìíra táa ní .   Fún àpẹẹrẹ , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , òwò ẹrú ló fa ẹtanú láàárín àwọn aláwọ funfun àtàwọn Adúláwọ  ẹtanú ọhún kò sì dẹwọ títí dòní olónìí .  Lọpọ ìgbà , àwọn òbí máa ń fi èròkérò nípa ẹyà mìíràn sọkàn àwọn ọmọ wọn .  Èyí ló mú kí aláwọ funfun kan tó fúnra rẹ jẹwọ pé òun kórìíra ẹyà mìíràn sọ pé  òun kò tiẹ tíì rí àwọn aláwọ dúdú rí  tóun ti kórìíra wọn burúkú burúkú .  Àwọn kan tún wà tí wọn gbà gbọ pé kò sóhun rere eléépìnnì lára àwọn èèyàn tó bá ti yàtọ sí wọn .  Èyí lè jẹ nítorí pé wọn ti wàákò lẹẹkan rí pẹlú ẹnì kan tí ó wá láti ẹyà kan tó yàtọ sí tiwọn .  Wọn á wá torí ìyẹn parí èrò sí pé oníwàkiwà ni gbogbo ẹni tó bá ti wá látinú ẹyà náà .  Nǹkan burúkú gbáà ni káwọn èèyàn lẹnì kọọkan máà fẹ gba èrò àwọn ẹlòmíràn , bó bá wá lọ di ti gbogbo èèyàn lórílẹ - èdè kan tàbí ẹyà kan , ó lè di pé kí òkú máa sùn lọ bẹẹrẹbẹ .  Èrò pé orílẹ - èdè èèyàn , àwọ , àṣà ìṣẹdálẹ , tàbí èdè ń mú kéèyàn sàn ju ẹlòmíràn lọ kì í jẹ kéèyàn lè gba èrò ẹlòmíràn , èèyàn kò sì ní fẹ rí àjèjì sójú pàápàá .  Àìfẹ gba tẹlòmíràn yìí ti yọrí sí ìwà ipá ní ọrúndún ogún .  Àmọ o , kì í ṣe ọrọ àwọ tàbí orílẹ - èdè nìkan ló ń fa ìkórìíra àti àìfẹ gba èrò ẹlòmíràn .  Clark McCauley , tó jẹ olùwádìí ní Yunifásítì Pennsylvania kọ ọ pé  pípín téèyàn ṣàdéédéé pín sí àwùjọ méjì ọtọọtọ lè mú káwọn kan nífẹẹ àwùjọ wọn ju èkejì lọ .   Ohun tí olùkọ kan ṣe nìyí nígbà tó ń ṣe àyẹwò pàtàkì kan .  Ó pín àwọn ọmọ kíláàsì rẹ sí àwùjọ méjì , ọkan jẹ tàwọn ọmọ tí wọn ní ẹyinjú aláwọ búlúù , èkejì sì jẹ tàwọn tí wọn ní ẹyinjú aláwọ ilẹ .  Kó tó pajú pẹẹ , gbúngbùngbún ti bẹrẹ láàárín àwùjọ méjèèjì .  Kódà ohun kékeré bí kéèyàn fẹràn ẹnì kan ju òmíràn lọ láàárín ẹgbẹ eléré ìdárayá kan náà lè tanná ran ẹtanú .  Èé Ṣe Tí Ìwà Ipá Fi Pọ Tó Bẹẹ ?  Kí ló fà á tó fi jẹ pé ìwà jàgídíjàgan lọnà táwọn èèyàn ń lò láti fi ẹtanú wọn hàn ?  Àwọn olùwádìí ti ṣèwádìí títí lórí àwọn ọràn yìí àmọ kìkì àbá lórí ohun tó lè fà á ni wọn kàn ń gbé kalẹ .  Clark McCauley ṣàkọsílẹ jàn - ànràn jan - anran lórí ìwádìí tó ṣe nípa ìwà ipá àti ìwà jàgídíjàgan táwọn èèyàn ń hù .  Ó tọka sí ìwádìí kan tó fi hàn pé  ogun jíjà àti ìjagunmólú ló ń fa ìwà ọdaràn tó burú jáì .   Àwọn olùwádìí náà rí i pé  àwọn orílẹ - èdè tí wọn ja Ogun Àgbáyé Kìíní àti Èkejì , àgàgà àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹgun túbọ ń pààyàn sí i lẹyìn tí ogun náà ti parí .   Àkókò ogun la wà yìí gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ .  Ǹjẹ àwọn ogun wọnyí kò ti pa kún onírúurú ìwà ipá tó ń pọ sí i yìí ?  Àwọn olùwádìí mìíràn fẹ fi ìmọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè ṣàlàyé ohun tó fa ìwà jàgídíjàgan téèyàn ń hù .  Ìwádìí kan tiẹ gbìyànjú láti sọ pé  àìtó bó ṣe yẹ àwọn ohun tín - tìn - tín kan nínú ọpọlọ  ló máa ń fa ìwà jàgídíjàgan .  Àbá mìíràn tó tún gbayì ni pé ìwà jàgídíjàgan jẹ àbùdá ènìyàn .  Ògbóǹkangí kan nínú ìmọ ìṣèlú tiẹ sọ pé :  Èèyàn lè jogún  ìkórìíra  .   Bíbélì fúnra rẹ sọ pé a bí ìwà búburú àti àbùkù mọ ẹdá ènìyàn aláìpé .  Lóòótọ , ẹdá èèyàn láwọn ọrọ wọnyẹn bá wí .  Àmọ kì í ṣe gbogbo èèyàn ló kàn máa ń kórìíra ẹlòmíràn bẹẹ .  Kíkọ ni wọn ń kọ ọ .  Èyí ló mú kí afìṣemọrònú táa mọ bí ẹni mowó náà Gordon W .  Allport , kíyè sí i pé àwọn ìkókó  kì í hùwà tó lè fi hàn pé a bí ìwà màdàrú mọ wọn . . . .  Àwọn ìkókó kì í ro ibi ro ẹnì kan , wọn kì í bá ẹnikẹni ṣọtá , gbogbo èèyàn ni wọn ń yọ mọ .   Irú àkíyèsí yìí kín in lẹyìn pé ìkórìíra jẹ ìwà téèyàn ń kọ !  Agbára téèyàn ní láti kọ ìkórìíra yìí làwọn tó ń fi kọni ń lò lójú méjèèjì .  Sísọ Èrò Inú Dìdàkudà  Àwọn aṣáájú ẹgbẹ ìkórìíra ló ń mú ipò iwájú , irú bí ẹgbẹ àwọn afáríkodoro alátakò ìjọba Násì àti ẹgbẹ ìmùlẹ Ku Klux Klan .  Àwọn ẹgbẹ wọnyí sábàá máa ń tan àwọn èwe tí ìdílé wọn kò tòrò láti dara pọ mọ ẹgbẹ wọn .  Àwọn èwe tó dà bí ẹni pé wọn kò láàbò tàbí pé wọn kò níláárí bí àwọn ẹgbẹ wọn lè rò pé àwọn ẹgbẹ ìkórìíra á ṣe alátìlẹyìn fún àwọn .  Àwọn kan ti tún lo Íńtánẹẹtì láti gbé ìkórìíra lárugẹ .  Gẹgẹ bí ìṣirò kan lẹnu àìpẹ yìí ṣe fi hàn , ó ṣeé ṣe kí àwọn ibi tí wọn ń kó ìsọfúnni tó ń gbé ìkórìíra lárugẹ sí lórí Íńtánẹẹtì tó ẹgbẹrún .  Ìwé ìròyìn The Economist sọ bí ọgbẹni kan tó ni ọkan lára àwọn ibi ìkósọfúnnisí yẹn ṣe ń fọnnu pé :  Íńtánẹẹtì ti fún wa láǹfààní láti jẹ káwọn èèyàn nílé lóko àti lẹyìn odi mọ nípa èrò wa .   Ibi tó ń kó ìsọfúnni tirẹ sí ní ibì kan tó wà fún  Kìkì Àwọn Èwe .   Nígbà táwọn ọdọlangba bá ń wá orin kiri lórí Íńtánẹẹtì , wọn lè ṣàdédé kan àwọn ibi tí orin tó ń gbé ìkórìíra lárugẹ wà .  Irú orin bẹẹ sábàá máa ń dún kíkankíkan á sì jẹ oníwà ipá , àwọn ọrọ inú rẹ gan - an máa ń gbé kíkórìíra ẹyà mìíràn lárugẹ .  Àwọn ibi tí wọn ń kó ìsọfúnni sí wọnyí tún máa ń fún èèyàn láǹfààní láti dé àwọn ibùdó ìròyìn , ibi ìfọrọwérọ orí kọǹpútà , tàbí àwọn ibi ìkósọfúnnisí mìíràn lórí Íńtánẹẹtì tó ń polówó ìkórìíra .  Àwọn ibùdó ìkósọfúnnisí kan wà tí wọn ní àwọn ibì kan láyè ọtọ fún eré ìdárayá àtàwọn ìgbòkègbodò mìíràn fáwọn ọdọ .  Ibi ìkósọfúnnisí kan tó jẹ ti ẹgbẹ àwọn olólùfẹ ìjọba Násì ti gbìyànjú láti fi Bíbélì ti ìwà ẹyà - tèmi - lọgá àti kíkórìíra àwùjọ àwọn Júù lẹyìn .  Ẹgbẹ yìí tiẹ tún ti ṣí ibùdó kan lórí Íńtánẹẹtì tó ní àwọn àdììtú tí ọrọ inú rẹ ń mú kéèyàn kórìíra ẹyà mìíràn nínú .  Kí ni ète rẹ ?   Láti jẹ káwọn aláwọ funfun tó jẹ ọdọ mọ ohun tí ẹgbẹ wa ń jà fún .   Àmọ kì í kúkú ṣe gbogbo àwọn tó ń gbé ogun lárugẹ ló jẹ ayírí .  Onímọ nípa ìbágbépọ ẹdá tó kọwé nípa rògbòdìyàn tó wáyé láìpẹ yìí ní àgbègbè Balkan sọrọ nípa àwọn òǹkọwé jàǹkàn - jàǹkàn kan àtàwọn kan tẹnu wọn tólẹ láwùjọ pé :  Kàyéfì ńlá gbáà ló jẹ fún mi láti rí bí wọn ṣe ń kọwé lọnà tó ń mú káwọn èèyàn máa hùwàkiwà , kí wọn máa kórìíra àwọn èèyàn gan - an , wọn ò sì wá ní lè ṣe ìpinnu tó dáa torí ohun tí wọn gbọ ni pé wọn kò gbọdọ sọ pé ìwà kan kò dára kìkì nítorí pé kò bá ìwà rere mu . . . , bẹẹ ni wọn tún ń dorí òdodo ọrọ kodò .   Níbi tọràn dé yìí , a ò gbọdọ gbójú fo ipa táwọn àwùjọ àlùfáà ń kó .  Òǹkọwé James A .  Haught ṣe àkíyèsí kan tó ń múni gbọn rìrì nínú ìwé rẹ Holy Hatred : Religious Conflicts of the  90  s , ó sọ pé :  Ohun tó tojú súni gan - an ní àwọn ọdún 1990 sí 1999 ni pé ìsìn  tó yẹ kó jẹ orísun inúure àti àjọṣe tó dán mọrán láàárín ẹdá  ló wá di baba ìsàlẹ fáwọn ohun tó ń fa ìkórìíra , ogun , àti ìpániláyà .   A ti wá rí i báyìí pé ohun tó ń fa ìkórìíra pọ lọ jàra ó sì díjú .  Ṣé èyí wá túmọ sí pé kò sọnà tọmọ ẹdá lè gbé e gbà láti jáwọ nínú ìwà ìkórìíra tó ti ń báa bọ látọjọ pípẹ yìí ni ?  Ṣé ohun kan wà táa lè ṣe lẹnìkọọkan tàbí lápapọ láti gbógun ti àìgbọra - ẹni - yé , àìmọkan , àti ìbẹrù tó bí ìkórìíra ?   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 6   Ńṣe lèèyàn ń kọ ìwà ẹtanú àti ìkórìíra o !   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4 , 5   A kò bí . . .  . . ìkórìíra àti àìfẹ gba èrò ẹlòmíràn mọ wa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn ẹgbẹ ìkórìíra máa ń lo Íńtánẹẹtì láti fa àwọn èwe wọnú ẹgbẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ọpọ ìgbà ni ìsìn ti súnná sí ogun   Credit Line   Fọtò AP  Bí a Ṣe Lè Fòpin Sí Ìwà Ìkórìíra    Ẹ  máa nífẹẹ àwọn ọtá yín .   MÁTÍÙ 5 : 44 .  ỌPỌ ọjọ làwọn olórí fún orílẹ - èdè méjì tí wọn jẹ ọtá fi jíròrò lórí ọnà àtiwá àlàáfíà .  Olórí orílẹ - èdè kan tí kò ṣeé fọwọ rọ sẹyìn nídìí ọrọ ajé bá wọn dá sọrọ ọhún , ó lo ipò rẹ àti ìmọ tó ní nípa ìṣèlú láti fi bá wọn yanjú làásìgbò tó ń bẹ láàárín wọn .  Àmọ kọ ni gbogbo làálàá tí wọn ṣe já sí .  Láàárín ọsẹ méjì péré , orílẹ - èdè méjèèjì tún ti wà á kò , ìwé ìròyìn Newsweek pè é ní  ìwà ipá tó burú jù lọ tó tíì wáyé láàárín wọn láti ogún ọdún sẹyìn .   Káàkiri ayé , ìkórìíra àti kèéta láàárín onírúurú ẹyà àti orílẹ - èdè kò dópin pẹlú gbogbo ìsapá ńláǹlà táwọn aṣáájú orílẹ - èdè ń ṣe .  Léraléra ni ìkórìíra ń fara hàn , ìwà àìmọkan , àìfẹ gba èrò ẹlòmíràn , àti ìpolongo èké ló máa ń súnná sí i .  Ńṣe làwọn aṣáájú òde òní ń dá oríṣiríṣi ọgbọn láti wá ojútùú sọràn náà , àmọ wọn ti gbàgbé pé nǹkan ògbólógbòó kan báyìí ni ojútùú tó dára jù lọ , nǹkan ọhún sì ti wà pẹ látìgbà Ìwàásù Lórí Òkè .  Nínú ìwàásù yẹn , Jésù Kristi rọ àwọn olùgbọ rẹ pé ọnà tí Ọlọrun ń gbà ṣe nǹkan ni kí wọn fi máa ṣe ohun tí wọn bá fẹ ṣe .  Ìgbà tó ń sọrọ yẹn ló sọ ọrọ táa fà yọ níbẹrẹ .  Ó ní ,   Ẹ  máa nífẹẹ àwọn ọtá yín .   Kì í ṣe pé ọrọ ìyànjú yẹn jẹ ojútùú sí ìṣòro ìkórìíra àti ẹtanú nìkan ni , àmọ òun tún ni ojútùú kan ṣoṣo tó wà !  Ńṣe làwọn oníyèméjì kàn ń fọwọ ti èrò pé kéèyàn nífẹẹ ọtá rẹ sẹgbẹẹ kan pé àlá tí kò lè ṣẹ ni àti pé kò tiẹ ṣe é mú lò .  Àmọ ṣá o , bí ìkórìíra bá jẹ ohun kan téèyàn kọ , ṣé kò wá bọgbọn mu nígbà náà láti gbà pé èèyàn lè kọ láti má ṣe kórìíra ni ?  Ìdí abájọ rèé táwọn ọrọ Jésù fi fún ọmọ aráyé ní ìrètí tó dájú .  Wọn jẹ ká mọ pé kódà , ó ṣeé ṣe láti fòpin sí kèéta tó ti wà ńlẹ látọdún gbọnhan .  Ronú nípa bí nǹkan ṣe rí láàárín àwọn Júù tí wọn tẹtí sí Jésù nígbà ayé rẹ .  Ẹyìnkùlé wọn làwọn ọtá wọn wà .  Àwọn ọmọ ogun Róòmù kò jẹ kí wọn rímú mí , wọn fagbára mú àwọn Júù sanwó orí rẹpẹtẹ , wọn ń fi ìṣèlú ṣe wọn báṣubàṣu , wọn ń lò wọn nílòkulò , wọn sì ń kó wọn nífà .  Àní ó tiẹ ṣeé ṣe káwọn kan ti sọ àwọn Júù ẹgbẹ wọn dọtá torí èdè àìyedè pẹẹpẹẹpẹ tí wọn ti fi sílẹ láìyanjú tó sì ti wá di ọràn ńlá .  Ṣó wá yẹ lóòótọ kí Jésù retí pé káwọn tóun ń bá sọrọ nífẹẹ àwọn tó ti pa wọn lára ?  Ohun Tí  Ìfẹ  Túmọ Sí  Kọkọ fi sọkàn pé nígbà tí Jésù dárúkọ  ìfẹ ,  kì í ṣe irú èyí tó máa ń wà láàárín àwọn ọrẹ kòríkòsùn ló ń sọ .  Ọrọ Gíríìkì táa lò fún ìfẹ nínú Mátíù 5 : 44 wá látinú ọrọ náà agaʹpe .  Ọrọ yìí túmọ sí ìfẹ tí ìlànà ń darí tàbí táa gbé karí ìlànà .  Kò fi dandan béèrè pé kó ní ìfẹni ọlọyàyà nínú .  Nítorí pé ìlànà òdodo ló ń darí rẹ , irú ìfẹ yẹn ń mú kéèyàn máa wá ire àwọn ẹlòmíràn , láìka ìwà tí wọn ì báà hù sí .  Ìfẹ agaʹpe lè tipa bẹẹ borí ìbára ẹni ṣọtá .  Jésù fúnra rẹ fi irú ìfẹ yìí hàn , dípò tí ì bá gbé àwọn ọmọ ogun Róòmù tó kàn án mọgi ṣépè , ńṣe ló gbàdúrà pé :  Baba , dárí jì wọn , nítorí wọn kò mọ ohun tí wọn ń ṣe .   Lúùkù 23 : 34 .  Ǹjẹ ó yẹ ká máa retí pé àwọn èèyàn á gbọ tí wọn á sì tẹ lé gbogbo ẹkọ Jésù pátápátá tí wọn á sì bẹrẹ sí nífẹẹ ara wọn lẹnì kìíní kejì ?  Rára o , torí Bíbélì fi hàn pé ńṣe layé yìí á máa burú sí i títí táá fi kàgbákò .  Ìwé 2 Tímótì 3 : 13 , sọ tẹlẹ pé :  Àwọn ènìyàn burúkú àti àwọn afàwọrajà yóò máa tẹ síwájú láti inú búburú sínú búburú jù .   Àmọ ṣá o , ẹnì kọọkan lè jáwọ nídìí ìwà ìkórìíra bí wọn bá fara balẹ kọ àwọn ìlànà òdodo nípa kíkẹkọọ Bíbélì .  Àkọsílẹ fi hàn kedere pé ọpọ ti kọ láti dènà ìwà ìkórìíra tó yí wọn ká lọtùn - ún lósì .  Gbé àwọn bíi mélòó kan tó ṣẹlẹ lóòótọ yẹ wò .  Kíkọ Láti Nífẹẹ  Àtìgbà tí José ti wà lọmọ ọdún mẹtàlá ló ti ń bá wọn jagun abẹlẹ torí pé ó wà nínú ẹgbẹ apániláyà .   Ohun tí wọn kọ ọ ni pé kó kórìíra àwọn èèyàn ti wọn fẹsùn kàn pé àwọn ló fa ìṣègbè tó wà káàkiri .  Ohun tó wà lọkàn rẹ ni pé tó bá ṣeé ṣe , kóun pa wọn dànù .  Rírí tí José rí ọpọ lára àwọn alábàákẹgbẹ rẹ tí wọn ń kú mú kí inú bẹrẹ sí bí i , ó sì fẹ gbẹsan .  Tó bá ń ṣe àwọn bọǹbù kéékèèké lọwọ , ó máa ń béèrè lọwọ ara rẹ pé ,  Èé ṣe tí ìrora fi pọ tó báyìí ?  Bí Ọlọrun bá wà , ṣé kì í róhun tó ń ṣẹlẹ ni ?   Àìmọye ìgbà ló máa ń bú sẹkún , tí ilé ayé á sú u , ìbànújẹ á sì dorí rẹ kodò .  Ní àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , José rí ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kan tó wà ládùúgbò rẹ .  Ìgbà àkọkọ tó lọ sípàdé ló ti rí bí ìfẹ ṣe jọba níbẹ .  Tọyàyàtọyàyà ni gbogbo èèyàn fi kí i .  Nígbà tó yá , ìjíròrò tó dá lórí kókó náà  Èéṣe Tí Ọlọrun Fi Fàyègba Ìwà Ibi ?   dáhùn àwọn ìbéèrè gan - an tó ń béèrè .    Nígbà tó yá , bí ìmọ tí José ń rí látinú Bíbélì ṣe ń pọ sí i mú kó ṣe àwọn àtúnṣe nínú ìgbésí ayé rẹ àti nínú ọnà tó ń gbà ronú .  Ó wá kẹkọọ pé  ẹni tí kò nífẹẹ dúró nínú ikú .  Olúkúlùkù ẹni tí ó bá kórìíra . . . jẹ apànìyàn , kò sí apànìyàn kankan tí ìyè àìnípẹkun dúró nínú rẹ .   1 Jòhánù 3 : 14 , 15 .  Ìpèníjà ńláǹlà ló jẹ fún un láti fi àwọn apániláyà ẹlẹgbẹ rẹ wọnyí sílẹ .  Gbogbo ìgbà tó bá ń lọ sí Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ní wọn máa ń gbá tọ ọ .  Díẹ lára wọn tiẹ wá sí ìpàdé bíi mélòó kan láti lóye ohun tó mú kí José yí padà lọsàn - án gangan bẹẹ .  Ṣùgbọn nígbà tí wọn rí i pé kì í ṣe pé ó fẹ dà wọn tàbí kó bá wọn , ni wọn bá fi í lọrùn sílẹ .  Nígbà tí José pé ọmọ ọdún mẹtàdínlógún , ó ṣèrìbọmi láti di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Kò sì pẹ tó fi bẹrẹ sí wàásù lójú méjèèjì .  Dípò tí ì bá fi máa gbèrò àti pààyàn , ọrọ nípa ìfẹ àti ìrètí ló kù tó ń mú tọ àwọn èèyàn lọ báyìí !  Pípa Ọrọ Ẹyà Tì Sẹgbẹẹ Kan  Ǹjẹ àwọn oríṣiríṣi ẹyà lè mú ìkórìíra tó ti pààlà sáàárín wọn kúrò ?  Ìwọ wo ti àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó ń sọ èdè Amharic ní London , ilẹ Gẹẹsì .  Àwọn èèyàn bíi márùndínlógójì ló wà nínú àwùjọ yìí , ogún lára wọn jẹ ará Etiópíà nígbà tí mẹẹẹdógún sì jẹ ará Eritrea .  Pẹlú àlàáfíà àti ìṣọkan ni wọn fi ń jọsìn pa pọ láìka ti pé àwọn ará Eritrea àti Etiópíà ja ogun tó gbóná janjan kan láìpẹ yìí ní Áfíríkà .  Ará Etiópíà kan tó jẹ Ẹlẹrìí ni ìdílé rẹ ti sọ fún nígbà kan rí pé :  Má ṣe gbẹkẹ lé àwọn ará Eritrea láéláé !   Àmọ ní báyìí , kì í ṣe pé ó gbẹkẹ lé àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ rẹ tí wọn jẹ ará Eritrea nìkan ni , ó tún ń pè wọn ní arákùnrin àti arábìnrin !  Bó tiẹ jẹ pé èdè Tigrinya làwọn ará Eritrea yìí ń sọ , wọn dìídì lọ kọ èdè Amharic , ìyẹn èdè àwọn arákùnrin wọn ọmọ ilẹ Etiópíà kí wọn ba lè jùmọ kẹkọọ Bíbélì .  Ẹ ò rí i pé ẹrí ńlá gbáà lèyí jẹ nípa agbára tí ìfẹ lọnà ti Ọlọrun ní , èyí tó jẹ  ìdè ìrẹpọ pípé  !  Kólósè 3 : 14 .  Ẹ Jẹ Ká Gbàgbé Ọrọ Àná  Àmọ ká wá sọ pé ẹnì kan ti hùwà àìtọ síni tẹlẹ ńkọ ?  Ṣé ohun kan burú nínú kéèyàn máa ṣe gbúngbùngbún sáwọn tó ń fìyà jẹni ?  Wo ti Manfred tó jẹ Ẹlẹrìí láti Jámánì .  Ọdún mẹfà gbáko ló lò nínú ọgbà ẹwọn Kọmúníìsì nítorí pé ó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ǹjẹ ó fìgbà kan ronú pé kóun kórìíra àwọn tó fojú òun rí màbo yìí tàbí pé kóun gbẹsan ?  Ó dáhùn pé ,  Bẹẹ kọ .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Jámánì náà Saarbrücker Zeitung ṣe sọ , Manfred ṣàlàyé pé :  Béèyàn bá ní òun fẹ hùwà àìdáa tàbí gbẹsan . . . látìgbàdégbà ni ohun téèyàn dá sílẹ wẹrẹ yẹn á máa yọrí sí àìdáa mìíràn .   Ó ṣe kedere pé àwọn ọrọ tó wà nínú Bíbélì pé :  Ẹ má ṣe fi ibi san ibi fún ẹnì kankan . . . .  Bí ó bá ṣeé ṣe , níwọn bí ó bá ti jẹ pé ọwọ yín ni ó wà , ẹ jẹ ẹlẹmìí àlàáfíà pẹlú gbogbo ènìyàn ,  ni Manfred ń fi sílò .  Róòmù 12 : 17 , 18 .  Ayé Kan Tí Kò Ní Sí Ìkórìíra !  Kì í ṣe pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń sọ pé àwọn làwọn gbọn tán táwọn mọ tán lórí ọrọ yìí o .  Ọpọ ìgbà làwọn náà máa ń rí i pé kì í rọrùn láti mú kèéta tó ti ń jà ràn - ìn tipẹ àti ìkórìíra kúrò .  Ó máa ń gba ìsapá àṣekára téèyàn á sì máa ṣe ní àṣetúnṣe láti fi àwọn ìlànà inú Bíbélì sílò nínú ìgbésí ayé .  Síbẹ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà jẹ àpẹẹrẹ tó fi hàn pé Bíbélì lágbára láti fòpin sí ìwà ìkórìíra .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń lo ìtòlẹsẹẹsẹ ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé láti ran ẹgbẹẹgbẹrún ènìyàn lọwọ lọdọọdún láti jáwọ nínú ìwà ẹyà tèmi lọgá àti ìwà àìfẹ gba èrò ẹlòmíràn .    Wo àpótí náà  Ìmọràn Bíbélì Ń Lé Ìkórìíra Lọ Ráúráú .    Àṣeyọrí ọhún ń ṣàpẹẹrẹ àbájáde ìtòlẹsẹẹsẹ ìkọnilẹkọọ kárí ayé tó máa tó mú ìkórìíra àti ohun tó ń fà á kúrò pátápátá .  Ìtòlẹsẹẹsẹ ìkọnilẹkọọ ọjọ iwájú yìí á wáyé lábẹ àbójútó Ìjọba Ọlọrun , tàbí ìjọba táá kárí gbogbo ayé .  Jésù kọ wa láti gbàdúrà fún Ìjọba yẹn nínú Àdúrà Olúwa , nígbà tó sọ pé :  Kí ìjọba rẹ dé .   Mátíù 6 : 9 , 10 .  Bíbélì ṣèlérí pé lábẹ àbójútó Ìjọba tó máa wà lọrun yìí ,  ṣe ni ilẹ ayé yóò kún fún ìmọ Jèhófà .   Ìgbà náà ni àwọn ọrọ wòlíì Aísáyà táa sábàá máa ń fà yọ á ní ìmúṣẹ ní gbogbo ayé pé :   Ọlọrun  yóò ṣe ìdájọ láàárín àwọn orílẹ - èdè , yóò sì mú àwọn ọràn tọ ní ti ọpọlọpọ ènìyàn .  Wọn yóò ní láti fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ , wọn yóò sì fi ọkọ wọn rọ ọbẹ ìrẹwọ - ọgbìn .  Orílẹ - èdè kì yóò gbé idà sókè sí orílẹ - èdè , bẹẹ ni wọn kì yóò kọṣẹ ogun mọ .   Ọlọrun fúnra rẹ á tipa báyìí fòpin sí ìkórìíra , a ò ní gbúròó rẹ mọ láéláé .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Kì í ṣe orúkọ rẹ gangan .  Wo orí kẹjọ ,  Èéṣe Tí Ọlọrun Fi Fàyègba Ìjìyà ?   nínú ìwé Ìmọ Tí Ń Sinni Lọ Sí Ìyè Àìnípẹkun , táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe jáde .  Bóo bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ládùúgbò rẹ , wọn lè ṣètò fún ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ tàbí kóo kọwé sáwọn tó ṣe ìwé ìròyìn yìí jáde .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 11   Ìmọràn Bíbélì Ń lé Ìkórìíra Lọ Ráúráú    Láti orísun wo ni àwọn ogun ti wá , láti orísun wo sì ni àwọn ìjà ti wá láàárín yín ?  Wọn kì í ha ṣe láti orísun yìí , èyíinì ni , láti inú àwọn ìfàsí - ọkàn yín fún adùn ìfẹkúfẹẹ ara èyí tí ń bá ìforígbárí nìṣó nínú àwọn ẹyà ara yín ?    Jákọbù 4 : 1  Báa bá kọ láti yàgò fún ìfẹ ìmọtara - ẹni - nìkan , wàhálà kò ní máa ṣẹlẹ láàárín àwa àtàwọn ẹlòmíràn .    Kí ẹ má ṣe máa mójú tó ire ara ẹni nínú kìkì àwọn ọràn ti ara yín nìkan , ṣùgbọn ire ara ẹni ti àwọn ẹlòmíràn pẹlú .    Fílípì 2 : 4  Ọnà mìíràn láti yàgò fún rògbòdìyàn ni láti máa fi ire àwọn ẹlòmíràn ṣáájú tara wa .    Jáwọ nínú ìbínú , kí o sì fi ìhónú sílẹ ; má ṣe gbaná jẹ kìkì láti ṣe ibi .    Sáàmù 37 : 8  Ó yẹ kí á ṣàkóso àwọn èrò tó lè ba nǹkan jẹ a sì gbọdọ ṣe bẹẹ .    Láti ara ọkùnrin kan ni  Ọlọrun  sì ti dá gbogbo orílẹ - èdè àwọn ènìyàn , láti máa gbé ní ojú gbogbo ilẹ ayé pátá .    Ìṣe 17 : 24 , 26  Kò bọgbọn mu kéèyàn máa rò pé òun sàn ju àwọn èèyàn ẹyà mìíràn lọ , torí pé mẹńbà ìdílé ẹdá ènìyàn kan náà ni gbogbo wa jẹ .    Má ṣe ṣe ohunkóhun láti inú ẹmí asọ tàbí láti inú ìgbéra - ẹni - lárugẹ , ṣùgbọn pẹlú ìrẹlẹ èrò inú , kí ẹ máa kà á sí pé àwọn ẹlòmíràn lọlá jù yín lọ .    Fílípì 2 : 3  Kò bójú mu rárá ká máa fojú tín - ínrín àwọn ẹlòmíràn , torí pé wọn máa ń láwọn ànímọ rere tiwọn wọn sì láwọn nǹkan tí wọn lè ṣe àmọ táwa kò lè ṣe .  Kò sí ẹyà kan tàbí àwùjọ kan tó gbọdọ sọ pé òun nìkan lòún ni gbogbo nǹkan tó bá ti dára .    Ní ti gidi , nígbà náà , níwọn ìgbà tí a bá ní àkókò tí ó wọ fún un , ẹ jẹ kí a máa ṣe ohun rere sí gbogbo ènìyàn .    Gálátíà 6 : 10  Fífi ìdánúṣe bá àwọn èèyàn ṣọrẹ àti ríràn wọn lọwọ láìka ẹyà tàbí àṣà ìṣẹdálẹ wọn sí lè ṣe púpọ láti mú kí ìjùmọsọrọ wà yóò sì tún mú èdè àìyedè kúrò .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Àwọn Ẹlẹrìí ará Etiópíà àti Eritrea jọ ń jọsìn pa pọ ní àlàáfíà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Manfred , tó jáde lọgbà ẹwọn Kọmúníìsì kò torí ẹ kórìíra àwọn èèyàn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Bíbélì lè bá wa mú ohun tó ń ya àwọn èèyàn sọtọọtọ kúrò  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ta Ni Aṣòdì sí Kristi ?   Ẹ TI GBỌ PÉ AṢÒDÌ SÍ KRISTI Ń BỌ .   1 JÒHÁNÙ 2 : 18 .  BÍ WỌN bá sọ fún ọ pé arúfin kan ń bọ lọnà ibi tóo ń gbé , kí lo máa ṣe ?  Ó ṣeé ṣe kóo fẹ wádìí kínníkínní nípa bó ṣe rí àti ọgbọn tó ń lò .  Ńṣe ni wàá wà lójúfò .  Bọràn ṣe rí lónìí nìyẹn .  Àwọn ọrọ àpọsítélì Jòhánù ti kìlọ fún wa pé :  Gbogbo àgbéjáde onímìísí tí kò bá jẹwọ Jésù kò pilẹṣẹ láti ọdọ Ọlọrun .  Síwájú sí i , èyí ni àgbéjáde onímìísí ti aṣòdì sí Kristi èyí tí ẹ ti gbọ pé ó ń bọ , nísinsìnyí ó ti wà ní ayé ná .   Ǹjẹ irú aṣòdì sí Kristi bẹẹ , tó jẹ ọtá Ọlọrun tó sì ń tan àwọn èèyàn jẹ , tí kò jẹ káráyé rímú mí tiẹ wà ?  Ìgbà márùn - ún ọtọọtọ ni Jòhánù lo ọrọ náà  aṣòdì sí Kristi  nínú méjì lára àwọn lẹtà rẹ .  Ó tọka sí ẹni tó ń tako ohun tí Bíbélì fi kọni nípa Jésù Kristi àti àwọn afàwọrajà tí wọn sọ ara wọn di Kristi tàbí tí wọn sọ pé òun ló rán wọn .  Bíbélì fún wa láwọn ìsọfúnni tó ṣe é gbára lé nípa aṣòdì sí Kristi .  Àmọ gẹgẹ bí ọràn àwọn ọdaràn ṣe máa ń rí nígbà mìíràn ni , dípò táwọn èèyàn ò bá fi wádìí òótọ nípa ẹni àràmàǹdà yìí àhesọ lásán ni wọn ń sọ .  Wọn Ń Fi Àtamọ Mọ Àtamọ  Látìgbà ayé àpọsítélì Jòhánù làwọn èèyàn ti ń sọ pé ẹnì kan pàtó làwọn ọrọ Jòhánù nípa aṣòdì sí Kristi ń tọka sí .  Oríṣiríṣi èèyàn ni wọn ti pè bẹẹ .  Ní ọpọ ọrúndún sẹyìn , ọpọ lérò pé Nero Olú Ọba Róòmù ni aṣòdì sí Kristi .  Nígbà tó yá , ìkórìíra tó légbá kan tòun ti ìpayà tí Adolf Hitler kó bá àwọn èèyàn mú kí ọpọ sọ pé òun ni aṣòdì sí Kristi náà .  Àní wọn tiẹ lo ọrọ ọhún fún ọlọgbọn èrò orí ọmọ ilẹ Jámánì náà Friedrich Nietzsche .  Àwọn mìíràn sì gbà gbọ pé aṣòdì sí Kristi kò tíì dé , pé olóṣèlú tí kò lójú àánú kankan ló máa jẹ , pé ńṣe ló máa dé wẹrẹ láti ṣàkóso gbogbo ayé .  Wọn rò pé ẹranko ẹhànnà tí Ìṣípayá orí kẹtàlá mẹnu kàn ń tọka sí aṣòdì sí Kristi tí Jòhánù sọ .  Wọn sọ pé àmì ẹẹfà , ẹẹfà àti ẹẹfà ló máa fi aṣáájú ìwà ibi yìí hàn .  Ohun tí gbogbo àwọn tó ní èrò yìí ń sọ ni pé aṣòdì sí Kristi kan péré ni Jòhánù sọ pé yóò wà .  Àmọ kí làwọn ọrọ tó sọ fi hàn ?  Ronú lórí 1 Jòhánù 2 : 18 , tó sọ pé :  Gẹgẹ bí ẹ ti gbọ pé aṣòdì sí Kristi ń bọ , nísinsìnyí pàápàá ọpọ aṣòdì sí Kristi ni ó ti wà .   Òdodo ọrọ ,  ọpọ aṣòdì sí Kristi ,  ló fa wàhálà tẹmí tó wáyé ní ọrúndún kìíní , kì í ṣe ẹyọ kan .  Lónìí , ọpọ àwọn aṣòdì sí Kristi ni wọn para pọ di ẹgbẹ aṣòdì sí Kristi , kì í ṣe ẹyọ kan ṣoṣo .  Lápapọ , wọn ti pa àwọn èèyàn lára nípa tẹmí lọnà tó bùáyà .  Àwọn wo ló tún para pọ jẹ aṣòdì sí Kristi ?  Ẹ jẹ ká wò ó bóyá ẹranko ẹhànnà inú ìwé Ìṣípayá orí kẹtàlá ni .  Àpọsítélì Jòhánù kọ ọ pé :  Ẹranko ẹhànnà tí mo rí dà bí àmọtẹkùn , ṣùgbọn ẹsẹ rẹ dà bí ti béárì , ẹnu rẹ sì dà bí ẹnu kìnnìún .   Kí làwọn ẹranko wọnyí dúró fún ?  Àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ nípa Bíbélì ti rí bí Ìṣípayá orí kẹtàlá ṣe bára mu pẹlú Dáníẹlì orí keje .  Ọlọrun fi ìran kan tó jẹ ti àwọn ẹranko ìṣàpẹẹrẹ han Dáníẹlì , tó ní nínú àwọn bí àmọtẹkùn , béárì , àti kìnnìún .  Báwo ni wòlíì Ọlọrun ṣe túmọ wọn ?  Ó kọ ọ pé àwọn ẹranko ẹhànnà wọnyẹn dúró fún àwọn ọba ayé , tàbí ìjọba .  A ò ṣì sọ nígbà náà táa bá sọ pé àwọn ìjọba ẹdá ènìyàn ni ẹranko ẹhànnà inú ìwé Ìṣípayá dúró fún .  Níwọn bí àwọn ìjọba wọnyí ti ń ṣòdì sí Ìjọba Ọlọrun , apá kan aṣòdì sí Kristi ni wọn .  Ta Tún Ni Aṣòdì sí Kristi ?  Nígbà tí Ọmọ Ọlọrun wá sáyé , àìmọye ọtá ló ní .  Pẹlú pé kò ṣeé fojú rí , ó ṣì láwọn ọtá lónìí .  Wo àwọn tó tún wà lára àwọn ọtá wọnyí .  Àpọsítélì Jòhánù sọ pé :  Ta ni òpùrọ bí kì í bá ṣe ẹni tí ó sẹ pé Jésù ni Kristi ?  Èyí ni aṣòdì sí Kristi , ẹni tí ó sẹ Baba àti Ọmọ .   Àwọn apẹyìndà àtàwọn aṣáájú ìsìn èké ti sọ àwọn ẹkọ Jésù tó yéni kedere di ẹtàn tí ìsìn gbé kalẹ .  Àwọn wọnyí kọ àwọn òtítọ Bíbélì sílẹ wọn sì bẹrẹ sí forúkọ Ọlọrun àti Kristi tan irọ kálẹ .  Wọn sẹ àjọṣe tó wà láàárín Bàbá àti Ọmọ nípa ẹkọ Mẹtalọkan wọn .  Nípa bẹẹ , àwọn náà wà lára aṣòdì sí Kristi .  Jésù ti kìlọ fáwọn ọmọlẹyìn rẹ nínú Lúùkù 21 : 12 , pé :  Àwọn ènìyàn yóò gbé ọwọ wọn lé yín , wọn yóò sì ṣe inúnibíni sí yín , ní fífà yín lé àwọn sínágọgù àti ẹwọn lọwọ . . . nítorí orúkọ mi .   Láti ọrúndún kìíní làwọn Kristẹni ti ń fara da inúnibíni tó gbóná janjan .  Kristi làwọn tó ń dáná inúnibíni bẹẹ ń takò .  Apá kan aṣòdì sí Kristi làwọn náà .   Ẹni tí kò bá sí ní ìhà ọdọ mi lòdì sí mi , ẹni tí kò bá sì kó jọ pẹlú mi ń tú ká .   Ohun tí Jésù ń sọ níbí ni pé gbogbo àwọn tó tako òun àtàwọn ète rẹ àtọrunwá wà lára àwọn aṣòdì sí Kristi .  Kí ló máa gbẹyìn àwọn wọnyí ?  Kí Ló Máa Gbẹyìn Àwọn Aṣòdì sí Kristi ?  Sáàmù 5 : 6 , sọ pé :   Ọlọrun  yóò pa àwọn tí ń purọ run .  Ẹni ìtàjẹsílẹ àti ẹni ẹtàn ni Jèhófà ń ṣe họọ sí .   Ṣé èyí kan àwọn aṣòdì sí Kristi ?  Bẹẹ ni .  Àpọsítélì Jòhánù kọwé pé :  Ọpọ ẹlẹtàn ti jáde lọ sínú ayé , àwọn tí kò jẹwọ Jésù Kristi pé ó wá nínú ẹran ara .  Èyí ni ẹlẹtàn àti aṣòdì sí Kristi .    2 Jòhánù 17  Nítorí irọ táwọn aṣòdì sí Kristi ń pa àti ìwà màkàrúrù wọn ni Ọlọrun Olódùmarè ṣe máa pa wọn run .  Bí àkókò ìdájọ yẹn ti ń sún mọ tòsí , àwọn Kristẹni tòótọ kò gbọdọ jẹ kí ìwà ẹtàn àti wàhálà látọdọ aṣòdì sí àwọn Kristẹni , pàápàá jù lọ látọdọ àwọn apẹyìndà sọ ìgbàgbọ wọn dòbu .  Ìkìlọ Jòhánù gba àfiyèsí kánjúkánjú , torí ó sọ pé :  Ẹ máa ṣọ ara yín , kí ẹ má bàa pàdánù àwọn ohun tí a ti ṣiṣẹ láti mú jáde , ṣùgbọn kí ẹ lè gba ẹkúnrẹrẹ èrè .   2 Jòhánù 8 .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 12   Nero ní ojú ewé 2 àti 12 : Lọlá àṣẹ Visitors of the Ashmolean Museum , Oxford  Àwọn Ọdọlangba Nìkan Kọ Ló Wà Fún  Jolanta , ọmọ ọdún mẹẹẹdọgbọn sọ nínú lẹtà kan tó kọ sí ọfíìsì ẹka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Poland pé , ìbànújẹ ti dorí òun kodò .  Aláàbọ ara ni kò sì lè rìn , ìyá rẹ àti ìyá ìyá rẹ tún kú láàárín oṣù mẹfà síra wọn .  Ìgbà yẹn ló bẹrẹ sí ka ìtẹjáde náà Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ .  Ó kọwé pé :   Àwọn ọdọlangba nìkan ni mo rò pé ìwé yìí wúlò fún kì í ṣe èmi .  Àmọ èrò mi yìí kò tọnà páàpáà !  Bí mo ṣe kẹkọọ orí kejìlá sí ìkẹrìndínlógún ìwé náà , mo rí ìdáhùn tó ṣe kedere sáwọn ìbéèrè mi bíi :  Kí ló dé tí ìbànújẹ fi máa ń dorí mi kodò táá sì dà bíi pé mo dá wà ?    Èé ṣe tí mi ò fi fẹràn ara mi ?   àti  Kí ló dé ti mo ṣì fi ń ṣọfọ gidigidi lẹyìn táwọn èèyàn mi kú ?    Ó tún sọ pé :  Àwọn kókó méjì tó wà lójú ìwé 130 wù mí gan - an , èyí tó sọ pé :  Mímọ pe ẹdùn ọkàn rẹ jẹ ohun kan ti o bojumu jẹ igbesẹ nla kan ní kikawọ rẹ .  Ṣugbọn o wulẹ ń mú ẹdùn ọkàn pọ siwaju ni lati maa baa lọ ní sísẹ ohun ti o jẹ otitọ gidi .   Àwọn ọrọ tí mo kà yìí fún ìgbàgbọ tí mo ní lókun pé mo máa rí àwọn tó ti sùn nínú ikú , èyí sì mú kí ìgbésí ayé mi túbọ nítumọ sí i .   Bóo bá fẹ borí ìbànújẹ tó dorí rẹ kodò kí ìgbésí ayé rẹ sì nítumọ , a lérò pé ìwọ náà á jàǹfààní nínú ìwé Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ .  O lè rí ẹdà kan ìwé yìí gbà tí o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bóo bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì táa kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ojú Tí Wọn Fi Ń Wo Àwọn Arúgbó Ń Yí Padà  ỌMỌ ọdún mélòó ni wàá jẹ kóo tó lè gbà pé o ti darúgbó ?  Ó jọ pé ìdáhùn yẹn sinmi lórí irú ẹni tóo bá bi léèrè .  Pẹlú ìdùnnú làwọn tí ò tíì pé ọmọ ogun ọdún máa fi sọ pé ẹnikẹni tó bá ti kọjá ọdún mẹẹẹdọgbọn ni .  Àmọ ní ti àwọn olórin orí ìtàgé , wọn kì í tètè mókè nígbèésí ayé àfi lẹyìn tí wọn bá ti dàgbà dáadáa .  Nígbà tí ìwé ìròyìn The Sun - Herald ti Ọsirélíà sì ń sọ nípa àwọn tí wọn máa ń fi dandan lé e pé àwọn gbọdọ dé ipò gíga , ó sọ pé :  Ohun tó gbòde kan báyìí ni pé , bí o ò bá tíì rọwọ mú tí o fi pé ọmọ ogójì ọdún , ó ò lè ri ṣe mọ láyé ẹ nìyẹn .   Èrò Tó Wọpọ  Àwọn kan lè máa rò pé jàǹbá kò jìnnà sáwọn àgbàlagbà , pé nǹkan kì í yé wọn bọrọ tó sì jẹ pé kíákíá ni ara wọn máa ń daṣẹ sílẹ .  Ǹjẹ ó tọ láti máa nírú èrò yẹn ?  Àmọ o , níbàámu pẹlú ìwádìí tí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe ,  ikú àwọn ọdọ tí kò tíì pé ọdún mẹẹẹdọgbọn ló kó ìdá kan nínú ìdá mẹta gbogbo ikú jàǹbá mọtò ní gbogbo àgbègbè Yúróòpù pátá .   Síwájú sí i , àárín ọjọ orí ọgbọn sí ogójì ni ìlera ara máa ń daṣẹ sílẹ jù lọ , kò sì sí ẹrí kankan tó fi hàn pé ńṣe ni òye téèyàn ní láti mọ nǹkan ń dín kù bó ṣe ń dàgbà sí i .  Èrò ti pé àwọn àgbàlagbà ò lè ṣe kí wọn má ṣàìsàn ńkọ ?  Ìwé àtìgbàdégbà náà , The Medical Journal of Australia sọ pé :  Àròsọ kan tó wọpọ ni pé bágbà bá ti ń dé làìsàn á máa yọjú .   Àmọ òótọ ibẹ ni pé , ọpọ arúgbó lára wọn dá ṣáṣá dé àyè kan tí wọn ò sí jẹ ka ara wọn sẹni tó ti dàgbà .  Bí òṣèlú ara Amẹríkà yẹn , Bernard Baruch làwọn kan lára wọn rí , ẹni tó sọ pé :  Tí mo bá fi ọdún mẹẹẹdógún ju bí mo ṣe wà lọ ni mo tó gbà pé mo dàgbà .   Kí wá ló dé nígbà yẹn tí wọn fi máa ń pa àwọn àgbàlagbà tì , tí wọn á tiẹ ta wọn nù pátápátá nígbà mìíràn ?  Ìdáhùn yẹn ní í ṣe ní pàtàkì pẹlú ojú táwọn èèyàn fi ń wo àwọn arúgbó .  Ojú Táwọn Èèyàn Fi Ń Wo Àwọn Arúgbó  Nínú ìwé ìròyìn The New York Times Magazine , Max Frankel sọ pé :  Ńṣe ni jíjẹ ọdọ máa ń pa àwọn ará Amẹríkà bí ọtí , ìyẹn ló fà á táwọn iléeṣẹ ìròyìn fi máa ń gbé ohun tí kò tọ jáde nípa àwọn arúgbó .   Ó dárò pé :  Gbogbo àwọn tọjọ wọn ti pẹ lẹnu iṣẹ ìròyìn ni wọn ti lé dànù .   Èyí lè jẹ ká lóye èrò òde òní kan tó takora tí ìwé ìròyìn The UNESCO Courier gbé jáde pé :  Kò tíì . . . sí àwùjọ kankan tó ṣe nǹkan tó tó báyìí fún àwọn arúgbó rẹ .  Wọn ń jàǹfààní ìpèsè owó àti àwọn ohun amáyédẹrùn , àmọ ojú tí wọn fi ń wò wọn láwùjọ kò bọ sí i rárá .   Kódà ẹtanú yìí tún ń wá látọdọ àwọn oníṣègùn .  Gẹgẹ bi ohun tí ìwé ìròyìn The Medical Journal of Australia sọ :  Ọpọ dókítà àti gbogbo èèyàn lápapọ ló gbà pé kò yẹ káwọn èèyàn tó bá ti ju ọdún márùnlélọgọta lọ tún máa wá ìtọjú tó ń dènà àìsàn kiri . . . .  Ìwà burúkú yìí . . . ni kì í jẹ kí wọn máa ṣe àwọn ìwádìí ìṣègùn tó ṣe pàtàkì nípa àwọn arúgbó .   Ìwé ìròyìn yìí kan náà tún sọ pé :  Ìwà tí kò dáa táwọn oníṣègùn ń hù sáwọn arúgbó , tí wọn ń sọ pé  àìsàn ọjọ ogbó  ló ń yọ wọn lẹnu ni wọn tún lè lò bí àwáwí fún ṣíṣàì fún wọn ni ìtọjú tó péye .  Àwọn ìṣòro pẹẹpẹẹpẹ tó wọpọ bíi kí ojú máà ríran kedere àti kí etí máà gbọràn dáadáa ni wọn máa ń gbojú fò dá tàbí kí wọn kà á sí ara àìsàn àwọn arúgbó . . . .  Àfi tí ìwà tí wọn ń hù sáwọn àgbàlagbà bá yí padà nìkan ni ètò ìdènà àrùn fáwọn arúgbó fi lè gbéṣẹ .   Ìwé ìròyìn ìṣègùn The Lancet ti ilẹ Gẹẹsì wá dá a lábàá pé :  Ó dà bíi pé àsìkò ti tó báyìí láti wo ohun tí jíjẹ arúgbó túmọ sí láwòfín , ì báà jẹ láwọn orílẹ - èdè tó ti rọwọ mú nìkan .   Kí nìdí tí èyí fi ṣe pàtàkì ?  Ìwé ìròyìn ọhún ṣàlàyé pé :  Tí wọn bá ṣàtúnṣe náà , ó lè mú àìsírètí , èrò òdì , àtàwọn ọrọ tó ń jáni láyà nípa ọjọ iwájú kúrò èyí tí wọn sábà máa ń sọ láti fi ta àwọn arúgbó nù pé pípọ tí wọn  ń pọ sí i  ló ń kó  èyí tó pọ jù lọ  nínú owó tí kò tó nǹkan tí wọn yà sọtọ fún ìlera lọ .   Àwọn Arúgbó Ń Pọ Sí I  Ohun kan tó jẹ òtítọ ni pé , àwọn arúgbó kàn ń pọ si ṣáá ni .  Ìwé ìròyìn The UNESCO Courier sọ pé :  Láàárín ọdún 1955 sí 2025 , iye àwọn èèyàn tọjọ orí wọn jẹ márùnlélọgọta àtàwọn tó dàgbà jùyẹn lọ máa fi ìlọpo mẹrin pọ sí i , táa bá sì gbé àpapọ iye wọn ka orí ìpíndọgba , á tó ìlọpo méjì .   Lọwọlọwọ báyìí , àwọn arúgbó tó wà ní ilẹ Íńdíà ju iye gbogbo èèyàn tó wà ní ilẹ Faransé lọ .  Wọn tún sọ pé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , mílíọnù mẹrìndínlọgọrin àwọn tí wọn bí ní ọdún méjìdínlógún lẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì ló máa fẹyìn tì tí ọrúndún yìí bá fi máa dé ìdajì .  Bó tilẹ jẹ pé bí àwọn tó ń gbé ayé ṣe ń dàgbà sí i ń kó ìdààmú bá ọpọ àwọn onímọ nípa ètò ọrọ ajé àtàwọn òṣìṣẹ ìlera , síbẹ ó tún ń jẹ ká fẹ láti tún èrò tó ti wà lọkàn wa gbé yẹ wò .  Títún Ọrọ Náà Gbé Yẹ Wò  Àwọn kan lè fi ìgbésí ayé ẹdá wé eré onípele mẹta .  Fífò síbí fò sọhùn - ún nígbà ọdọ àti ẹkọ kíkọ la máa retí pé kó gbapò iwájú nínú ìpele àkọkọ .  Ẹrù bíbójútó ìdílé àti wàhálà bóojí - o - jí - mi tí kò lópin ló máa kún inú ìpele èkejì .  Nínú ti ẹkẹta wàyí o , ni wọn á ti gba àwọn olùkópa nímọràn pé kí wọn lọ gbélé wọn , pé wọn ò tún nílò wọn mọ , kí wọn lọ wá ibì kan jókòó sí títí tí ikú á fi dé .  Àmọ nítorí àwọn ìdí kan , títí kan ìtẹsíwájú kíkàmàmà nínú àbójútó ìlera àti ìmọtótó ní ọrúndún ogún , iye ọdún táwọn  òṣèré  náà ń lò báyìí ní  ìpele kẹta  ìyẹn lẹyìn tí wọn ti kúrò lójútáyé ti fi ọdún mẹẹẹdọgbọn gùn sí i .  Ọpọ wọn ni kò gbà láti jókòó gẹlẹtẹ mọ láìṣe nǹkankan .  Àwọn arúgbó tára wọn dá ṣáṣá tí iye wọn túbọ ń pọ sí i yìí ti wá ń béèrè pé kí wọn tún ọrọ àwọn gbé yẹ wò .  Ipa Ribiribi Tí Wọn Ń Kó  Èrò tí ọpọ èèyàn máa ń ní pé èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn àgbàlagbà ló jẹ pé àwọn ẹlòmíràn ni wọn gbára lé kì í ṣòótọ rárá ni .  Ìwé ìròyìn The New York Times Magazine sọ pé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ,  èyí tó pọ jù nínú àwọn àgbàlagbà ni wọn ò lálàṣí ohunkóhun , wọn rọwọ mú , wọn sì lówó lọwọ ju àwọn tọkọtaya tí wọn ṣì jẹ ọdọ lọ . . . àti  pé  , àwọn onímọ nípa ìbágbépọ ẹdá ti ń wòye pé tó bá yá a máa rí àwùjọ àwọn àgbàlagbà tó rí já jẹ tó sì mọ nǹkan tí wọn ń ṣe .   Philip Kotler , ọjọgbọn nínú ìmọ ọjà títà ní Yunifásítì Àríwá Ìwọ Oòrùn Orílẹ - Èdè Amẹríkà náà sọ nǹkankan nípa ọràn yìí .  Ó sọ pé :  Àwọn onímọ ọjà títà yìí kò ní pẹ máa tọ àwọn èèyàn tó lè ra ọjà wọn lọ , ìyẹn àwọn èèyàn tó rí já jẹ tí ọjọ orí wọn jẹ láti ọdún márùndínlọgọta lọ sókè .   Ipa táwọn àgbàlagbà tára wọn dá ṣáṣá ń kó ju ọrọ olówó dé lọ fíìfíì .  Ìwé ìròyìn The Sunday Telegraph ti Sydney sọ pé ní Ọsirélíà ,  àwọn ìyá àgbà ló ń ṣe ìdajì iṣẹ títọjú àwọn ọmọ kéékèèké láìsí pé wọn ń gbowó , tí àwọn obìnrin tó sì jẹ pé ìyá àgbà ló ń bá wọn tọjú ọmọ wọn nígbà tí wọn bá wà níbi iṣẹ ju ìdá kan nínú mẹta lọ .   Láwọn ìlú bíi Troyes ní ilẹ Faransé , ojú kékeré kọ ni wọn fi ń wo ọgbọn rẹpẹtẹ táwọn àgbàlagbà ní .  Wọn ń gbà lára ọgbọn wọn yìí nípa lílo àwọn àgbàlagbà láti máa kọ àwọn ọmọ ní àwọn iṣẹ bíi gbẹnàgbẹnà , gíláàsì ṣíṣe , òkúta gbígbẹ , ilé kíkọ , àti títún páìpù omi ṣe .  Yàtọ sí pé àwọn àgbàlagbà yìí ń kọni lẹkọọ , ọpọ wọn ló tún ń lọ sílé ẹkọ láti lọ gba ìmọ kún ìmọ .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The UNESCO Courier ti January 1999 ṣe sọ ,  Ẹgbẹ Tó Ń Rí sí Yunifásítì Àwọn Àgbà Láwọn Orílẹ - Èdè tó fìdí kalẹ sí ìlú Paris  sọ pé  yunifásítì àwọn àgbààgbà tó wà jákèjádò ayé lé ní ẹẹdẹgbẹsán  1,700  .   Nígbà tí ìwé ìròyìn yìí ń sọ nípa àwọn yunifásítì ọhún , ó ní :  Bó tilẹ jẹ pé bí wọn ṣe kọ wọn àti ohun tí wọn ń ṣe nínú wọn yàtọ síra wọn gan - an láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn , gbogbo àwọn yunifásítì náà ló sábàá máa ń fẹ láti ran àwọn àgbàlagbà lọwọ láti kópa ní kíkún nínú àṣà ìṣẹdálẹ àti ìgbésí ayé àwùjọ .   Wọn sọ pé ọkan lára irú ilé ẹkọ yẹn tó wà ní Japan ní ẹẹdẹgbẹtàlá  2,500  akẹkọọ !  Alexandre Kalache , tó jẹ aṣáájú kan nínú Ètò Àjọ Ìlera Àgbáyé Tó Ń Rí sí Ipò Ọjọ Ogbó àti Ìlera sọ pé :  Táa bá ṣàkópọ nǹkan táwọn àgbàlagbà ń ṣe fún ìdílé wọn àti àwùjọ wọn , kì í ṣe kékeré rárá , bó tilẹ jẹ pé kò rọrùn láti gbà bẹẹ nítorí ọpọ rẹ ni a kì í sanwó fún .   Ó tún sọ pé :  Kò . . . yẹ káwọn orílẹ - èdè máa wo àwọn àgbàlagbà pé ìṣòro ni wọn jẹ , kàkà bẹẹ ńṣe ló yẹ kí wọn máa wò wọn bí àwọn tó lè bá wọn yanjú àwọn ìṣòro . . . , àti ní pàtàkì bí ohun ìní tó wà fún ìlò wọn .   Òdodo ọrọ pọńbélé ni pé , ojú táwọn ẹlòmíràn fi ń wò wá àti ẹtanú tí wọn lè ní sí wa lè nípa lórí báa ṣe máa gbádùn ọjọ alẹ wa , àmọ ojú táwa fúnra wa fi ń wo ìgbésí ayé ló jà jù .  Kí lóhun tíwọ fúnra rẹ lè ṣe láti dá ṣáṣá nínú ìrònú rẹ àti nípa tara , ká tilẹ ní ara rẹ ń dàgbà sí i ?  Jọwọ ka àpótí tó wà ní ojú ewé 16 àti 17 , kóo sì wo ohun tí àwọn àgbàlagbà kan sọ nípa ohun tó jẹ kára wọn dá ṣáṣá àtohun tó ń mú wọn gbádùn ìgbésí ayé .  Ṣe Gbogbo Ohun Tóo Bá Lè Ṣe Kára Rẹ Lè Dá Ṣáṣá  Wàá kíyè si pé ohun kan tí gbogbo àwọn àgbàlagbà tí wọn ń ta kébékébé yìí fi jọra wọn ni pé wọn ò fìgbà kankan jáwọ nínú ṣíṣe iṣẹ tó nítumọ , bóyá iṣẹ oúnjẹ òòjọ ni o tàbí iṣẹ yíyọǹda ara ẹni .  Wọn kì í tún fi eré ìmárale ṣeré rárá , wọn nífẹẹ gbogbo èèyàn láìka ọjọ orí wọn sí , wọn sì máa ń bójú tó ipò tẹmí wọn .  Bí ìwọ náà ṣe mọ , tàgbàtèwe ni ohun tó lè máyé ẹni dùn táá sì mú un kún fún ìgbòkègbodò yìí máa ṣàǹfààní fún .  Lọwọlọwọ báyìí , òótọ kan tó lè máà bá ẹnikẹni wa lára mu ni pé , bóo ṣe ń ka àpilẹkọ yìí lọwọ , bẹẹ làgbà ń kàn ẹ bọ .  Síbẹ , ó bọgbọn mu pé kóo fi ohun tí ìwé ìròyìn Bulletin of the World Health Organization fi ṣàkópọ ọrọ yìí sọkàn pé :  Bó ṣe jẹ pé ìlera ni atọkùn gbogbo ìgbòkègbodò , ìgbésí ayé tó kún fún akitiyan ṣì ni ọnà tó dára jù lọ láti jẹ ẹni tí ara rẹ le .    Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16 , 17   Àìdaranù Ló Ń Mú Wọn Gbádùn Ìgbésí Ayé   GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ : Piet Wentzel , òjíṣẹ alákòókò kíkún ẹni ọdún mẹtàdínlọgọrin .   Mo mọ pé tí mo bá fẹ kára mi dá ṣáṣá , eré ìmárale ṣe pàtàkì .  Láti ọdún díẹ sẹyìn ni mo ti ń dá oko kékeré kan .  Ńṣe ló máa ń dà bíi pé kì í ṣe èmi kan náà ni nígbà tí mo bá ṣiṣẹ tán níbẹ .  Kí n lè ṣe púpọ , mo máa ń rántí ìlànà kan tó sọ pé ,  Ìfòní - dónìí - fọla - dọla ló ń fàkókò ṣòfò ; àìwá - kan - ṣe ni ọmọ ìyá rẹ .    Àwòrán    Mo mọ pé ṣíṣe eré ìmárale déédéé ṣe pàtàkì .   Piet   JAPAN : Yoshiharu Shiozaki , olùgbaninímọràn lórí dúkìá ilé àti ilẹ ẹni ọdún mẹtàléláàádọrin .   Àìsàn ìrora inú egungun , ẹjẹ ríru , àti àrùn Meniere máa ń bá mi jà .  Kẹkẹ ni mo máa ń gùn láti ilé mi lọ sí ọfíìsì ní ọjọ mẹrin lọsẹ ; àpapọ ìrìn ọhún jẹ kìlómítà méjìlá .  Nǹkan tó máa ń mára mi le nìyẹn , nítorí kì í jẹ kẹyìn ro mí ó sì máa ń fún àwọn iṣan ẹsẹ mi lókun .  Mo máa ń gbìyànjú láti bá àwọn èèyàn rẹ , títí kan àwọn aládùúgbò mi .  N kì í wá kùdìẹ - kudiẹ àti àṣìṣe àwọn ẹlòmíràn .  Mo ti wá rí i pé kíákíá làwọn èèyàn máa ń ṣàtúnṣe nígbà tí wọn bá fún wọn níṣìírí ju kéèyàn máa ṣàríwísí wọn lọ .    Àwòrán    N kì í wá kùdìẹ - kudiẹ àwọn ẹlòmíràn .   Yoshiharu   FARANSÉ : Léone Chalony , ẹni ọdún mẹrìnlélọgọrin , ajíhìnrere alákòókò kíkún .   Nígbà tí mo fẹyìn tì lẹnu iṣẹ ní 1982 , kò rọrùn fún mi rárá nítorí mo fẹràn iṣẹ atúnrunṣe ti mo ń ṣe gan - an .  Mi ò ní bùkátà tí mo ń gbọ , ni mo bá di aṣáájú ọnà , gẹgẹ bí a ṣe mọ àwọn oníwàásù alákòókò kíkún ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sí .  Kíkọ ọpọ èèyàn tó ń fífẹ hàn sí Bíbélì lẹkọọ ti jẹ kí ọpọlọ mi máa jí pépé .  Mi ò ní mọtò , nítorí náà mo máa ń fẹsẹ rìn gan - an .  Ìyẹn sì ń jẹ kára mi máa le koko .    Àwòrán    Kíkọ ọpọ èèyàn lẹkọọ Bíbélì ti jẹ kí ọpọlọ mi máa jí pépé .   Léone   BRAZIL : Francisco Lapastina , ẹni ọdún méjìdínlọgọrin , òjíṣẹ alákòókò kíkún .   N kì í fi gbogbo ìgbà bínú tèèyàn bá ṣẹ mí tàbí tó fojú pa mí rẹ .  Màá kàn fojú wò ó pé bóyá ẹni yẹn ní wàhálà kan tó bò mọra ni tàbí pé ó lè níṣòro .  Ojoojúmọ kọ lára gbogbo wa máa ń yá mọ èèyàn .  Mo máa ń gbìyànjú láti má ṣe di àwọn èèyàn sínú tí mo sì máa ń fi sọkàn pé èmi náà máa ń ṣe àwọn nǹkan kan táwọn èèyàn sì máa ń mú un mọra .  Èyí ti ràn mí lọwọ láti ní àwọn ọrẹ tòótọ tó pọ .    Àwòrán    Mo máa ń gbìyànjú láti má ṣe di àwọn èèyàn sínú .   Francisco   ỌSIRÉLÍÀ : Don MacLean , ẹni ọdún mẹtàdínlọgọrin , ó ṣì ń ṣiṣẹ fún ogójì wákàtí lọsẹ .   Ọdún mẹrin lẹyìn tí mo ṣe iṣẹ abẹ ọkàn , koko lára mi ṣì le .  Mi ò wo iṣẹ abẹ yìí bí ohun tó ti wá sọ mí di aláàbọ ara ní ìgbésí ayé .  Mo ṣì máa ń nasẹ jáde lójoojúmọ bí mo ti ń ṣe láti ọpọ ọdún wá .  Ìgbà tí mo ti wà ní kékeré tí mo ti máa ń rí àwọn kan tí wọn ń darúgbó láìtọjọ ni mo ti sọ pé mi ò jẹ jẹ kí tèmi rí bẹẹ .  Dídi ojúlùmọ àwọn èèyàn àti bíbẹrẹ ìjùmọsọrọ pẹlú wọn máa ń fún mi láyọ gidigidi .  Táa bá tún wá wáyè fún nǹkan tẹmí nínú ìgbésí ayé wa , ìyẹn á jẹ kọrọ wa dà bí èyí tó wà nínú Sáàmù 103 : 5 tó sọ pé :   Jèhófà  ń fi ohun rere tẹ ọ lọrùn ní ìgbà ayé rẹ ; ìgbà èwe rẹ ń sọ ara rẹ dọtun gẹgẹ bí ti idì .    Àwòrán    Má darúgbó ọsán gangan .   Don   JAPAN : Chiyoko Cho , ẹni ọdún méjìdínláàádọrin , ajíhìnrere alákòókò kíkún .   Ọnà téèyàn fi lè máa ní ìlera tó dára ni láti máà jẹ kí másùnmáwo máa kóra jọ kó sì máa rẹ èèyàn .  Mo máa ń ṣọra láti máà jẹ kí nǹkan máa kó ìdààmú bá mi ju bó ṣe yẹ lọ , mo sì ti rí i pé yíyíwọ padà nínú àwọn nǹkan tí mo ń ṣe látìgbà dégbà máa ń ràn mí lọwọ .  Lẹnu àìpẹ yìí mo ti bẹrẹ sí kọ láti ṣe eré ìmárale kan tó ń ṣèrànwọ fún ọmọ - ìka mi àti èrò inú mi .  Mo gbà pé kíkọ àwọn nǹkan tuntun ń ṣàǹfààní .    Àwòrán    Mo gbà pé kíkọ àwọn nǹkan tuntun ń ṣàǹfààní .   Chiyoko   FARANSÉ : Joseph Kurdudo , ẹni ọdún mẹtàléláàádọrin , òjíṣẹ alákòókò kíkún ni .   Ọnà tóo fi lè gbádùn dídarúgbó láìsí wàhálà ni yíyẹra bó bá ti ṣeé ṣe tó fún jíjókòó gẹlẹtẹ .  Ṣíṣiṣẹ máa ń fúnni ní ìtẹlọrùn , o sì tún gbọdọ ṣọ ohun tí ò ń jẹ tí wàá sì máa ṣe àwọn àtúnṣe tó bá yẹ .  Mo rò pé nígbà tí ìgbésí ayé èèyàn bá ní ète nínú , ó máa ń mú kéèyàn yàtọ .  Mo mọ pé jíjẹ ẹni tẹmí ṣe pàtàkì gan - an fún níní ìlera tó jí pípé .  Kí n tó di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , mi ò mọ béèyàn ṣe ń ṣe ìpinnu tí ayé sì máa ń sú mi .  Mímọ àwọn òtítọ Bíbélì jẹ agbára ńlá kan tó máa ń fún èèyàn lókun láti kojú onírúurú ipò .    Àwòrán    Jíjẹ ẹni tẹmí ṣe pàtàkì gan - an .   Joseph  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Túbọ Gbádùn Bíbélì Kíkà Sí I ?   Àwọn ìgbà míì wà tí Bíbélì kì í rọrùn láti lóye , ìyẹn sì lè jẹ kó sú èèyàn .   Annalieza , ọmọ ọdún mẹtàdínlógún .   Bíbélì máa ń sú mi láti kà .   Kimberly , ọmọ ọdún méjìlélógún .  ỌPỌ èèyàn ló jẹ pé kò sí nǹkan kan tó máa ń wù wọn láti kà .  Fún ìdí yìí , Bíbélì tó tún wá jẹ ìwé kan tó tóbi lè dà bí èyí tó ń dẹrù bani , kódà fáwọn tó jẹ ọjẹwé pàápàá .  Tammy , ọmọ ọdún mẹtàdínlógún sọ pé :  Fún èmi o , ìwé kan tó díjú ni Bíbélì , táwọn ọrọ kàǹkà - kàǹkà tó ṣòro o lóye kúnnú rẹ .  Bíbélì kíkà ń béèrè pé kéèyàn pọkàn pọ gan - an kó sì ní ìfaradà .   Yàtọ síyẹn , iṣẹ àṣetiléwá , àwọn iṣẹ ilé pẹẹpẹẹpẹ , àti eré ìtura lè máa gba púpọ nínú àkókò rẹ àti okun rẹ .  Èyí tún lè mú kó nira láti pọkàn pọ láti gbádùn kíka Bíbélì .  Alicia , tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń wáyè láti múra àwọn ìpàdé Kristẹni sílẹ kó sì tún lọ síbẹ , táá sì tún wá àkókò láti ṣàjọpín àwọn ohun tó gbà gbọ pẹlú àwọn ẹlòmíràn .  Ó sọ pé :  Kò rọrùn láti máa ka Bíbélì nítorí pé ọpọ nǹkan ló wà nílẹ láti ṣe .   Síbẹ , Alicia , Tammy , àti ọpọ àwọn ọdọ míì ti borí ìṣòro yẹn .  Ní báyìí , wọn ń ka Bíbélì déédéé , wọn sì ń gbádùn rẹ gan - an ni .  Ó lè ṣeé ṣe fún ìwọ náà !  Gbé àwọn nǹkan mẹta tóo lè ṣe láti mú kí Bíbélì kíkà túbọ lárinrin yẹ wò .  Wá Àyè Láti Máa Ka Bíbélì  Kelly tó jẹ ọmọ ọdún méjìdínlógún sọ pé :  Mo rò pé ìdí táwọn ọdọ fi máa ń sọ pé Bíbélì ń sú àwọn láti kà ni pé , wọn ò tẹra mọ ọn tó .   Bóo ṣe ń gbádùn eré ìtura tàbí eré ìdárayá tóo máa ń ṣe nígbà gbogbo gẹlẹ ni wàá ṣe máa gbádùn Bíbélì kíkà tóo bá ń kà á déédéé .  Àmọ tí o ò bá ń fi bẹẹ rí àyè ń kọ ?  Àpọsítélì Pọọlù gbà wá nímọràn pé :  Ẹ máa ṣọra lójú méjèèjì pé bí ẹ ṣe ń rìn kì í ṣe gẹgẹ bí aláìlọgbọn ṣùgbọn gẹgẹ bí ọlọgbọn , ní ríra àkókò tí ó rọgbọ padà fún ara yín , nítorí pé àwọn ọjọ burú .   O lè  ra àkókò padà  nípa dídín àkókò tóo ń lò nídìí àwọn ohun tí kò fi bẹẹ ṣe pàtàkì kù , irú bíi wíwo tẹlifíṣọn .  Ọrọ tí Pọọlù lò fún  àkókò  lè túmọ sí àkókò kan táa yà sọtọ pé a fẹ fi ṣe nǹkan kan pàtó .  Ìgbà wo lo lè yà sọtọ láti máa fi ka Bíbélì ?  Àárọ lọpọ máa ń ka Bíbélì , nígbà tí wọn bá ṣàyẹwò ẹsẹ Ìwé Mímọ àti àlàyé tó wà nínú ìwé pẹlẹbẹ Ṣíṣàyẹwò Ìwé Mímọ Lójoojúmọ  tán .  Àwọn mìíràn yàn láti máa kà á lálaalẹ kí wọn tó sùn .  Yan àkókò tóo mọ pé á ṣeé ṣe fún ẹ láti máa kà á kóo sì ṣètò ara rẹ lọnà tí wàá fi máa tẹ lé e .  Alicia sọ pé :  Mímú kí ìtòlẹsẹẹsẹ mi ṣeé yí padà lohun náà gan - an tó ràn mí lọwọ láti máa bá ètò tí mo ṣe fún Bíbélì kíkà lọ déédéé .   Àwọn ọdọ Kristẹni kan ya ìṣẹjú mẹwàá sí mẹẹẹdógún sọtọ fún kíka Bíbélì lójoojúmọ .  Ṣíṣe bẹẹ ti mú kí wọn lè ka odindi Bíbélì tán ní ọdún kan tàbí méjì !  Ká tiẹ wá ní ìyẹn ò ṣeé ṣe fún ẹ , fi ṣe góńgó rẹ pé wàá máa ka apá díẹ nínú Bíbélì lójoojúmọ .  Bí o kò bá yẹ ìpinnu rẹ láti máa ka Bíbélì lákòókò tóo yà sọtọ fún un , ìfẹ rẹ fún Ọrọ Ọlọrun á pọ sí i .  Sáàmù 119 : 97 ; 1 Pétérù 2 : 2 .  Gbàdúrà fún Ọgbọn  Kò sírọ ńbẹ pé , àwọn tó ń ka Bíbélì déédéé pàápàá máa ń rí i pé àwọn ibì kan wà nínú Ọrọ Ọlọrun tó ṣòro láti lóye .  Jèhófà Ọlọrun tó jẹ Orísun Bíbélì fẹ kóo lóye Ọrọ òun .  Ìwé Ìṣe sọ nípa arìnrìn àjò ará Etiópíà kan tó ṣòro fún láti lóye àsọtẹlẹ kan nínú Aísáyà orí 53 lẹkùn - ún rẹrẹ .  Ọkùnrin náà ṣe tán láti béèrè fún ìrànwọ , ni áńgẹlì Jèhófà bá rán ajíhìnrere Fílípì sí i láti ṣàlàyé àsọtẹlẹ náà fún un .  Ìṣe 8 : 26 - 39 .  Nígbà náà , Bíbélì kíkà tó gbéṣẹ kò ní jẹ èyí táa kàn bẹrẹ kíkà rẹ bẹẹ , kàkà bẹẹ ó gbọdọ bẹrẹ pẹlú àdúrà .  Àwọn kan ti sọ ọ dàṣà pé kí wọn tiẹ tó ṣí Bíbélì wọn rárá , wọn á kọkọ gbàdúrà sí Jèhófà pé kó fún àwọn lọgbọn láti lóye ẹkọ tó wà nínú ohun tí wọn fẹ kà kí wọn sì lè fi sọkàn .  Ẹmí Ọlọrun tiẹ lè mú kí o rántí àwọn ẹsẹ Bíbélì tó máa ràn ẹ lọwọ láti dáhùn àwọn ìbéèrè tàbí láti kojú àwọn ìṣòro .  Ọdọkùnrin kan tó jẹ Kristẹni sọ pé :  Nígbà tí mo wà lọmọ ọdún méjìlá , bàbá mi já ìdílé wa sílẹ .  Lálẹ ọjọ kan , mo bẹrẹ sí gbàdúrà lórí ibùsùn mi pé kí Jèhófà jẹ kí bàbá mi padà wá .  Bẹẹ ni mo ki Bíbélì mi mọlẹ tí mo sì ka Sáàmù 10 : 14 tó sọ pé :  Ìwọ  Jèhófà  ni aláìrìnnàkore , ọmọdékùnrin aláìníbaba , fi ara rẹ lé lọwọ .  Ìwọ tìkára rẹ ti di olùrànlọwọ rẹ .   Mo séra ró fún ìṣẹjú kan .  Bí ìgbà tí Jèhófà ń bá mi sọrọ ló rí lára mi tó sì ń jẹ kí n mọ pé òun ni olùrànlọwọ mi ; òun ni Bàbá mi .  Pé bàbá wo ni mo tún lè ní tó dára ju òun lọ ?   Ṣe ìwọ náà lè sọ ọ di àṣà rẹ láti kọkọ gbàdúrà nígbàkigbà tóo bá ti fẹ ka Bíbélì ?  Adrian dá a lábàá pé :  Gbàdúrà kóo tó bẹrẹ sí kà á , àti lẹyìn tóo bá kà á tán , kó lè jẹ ìjùmọsọrọ gidi láàárín ìwọ àti Jèhófà .   Àdúrà tóo ń gbà látọkàn wá yóò jẹ kóo túbọ dúró ti ìpinnu rẹ láti rọ mọ ètò tóo ṣe fún kíka Bíbélì yóò sì jẹ kí àjọṣe rẹ pẹlú Ọlọrun lágbára sí i .  Jákọbù 4 : 8 .  Jẹ Kó Dà Bíi Pé O Wà Níbẹ  Bíbélì kíkà ti kọkọ máa ń sú Kimberly táa fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ .  Òótọ ni pé ìwé tọjọ rẹ ti pẹ ni Bíbélì , wọn ti kọ ọ ṣáájú kí àwọn nǹkan bíi kọǹpútà , tẹlifíṣọn , tàbí ọkọ òfúúrufú tóó dé , àwọn táa sì ń kà nípa wọn nínú Bíbélì ti kú láti ẹgbẹẹgbẹrún ọdún sẹyìn .  Síbẹ , àpọsítélì Pọọlù kọwé pé :  Ọrọ Ọlọrun yè , ó sì ń sa agbára .   Báwo ni ìwé kan tọjọ rẹ ti pẹ bẹẹ yẹn ṣe lè sa agbára ?  Láwọn ọjọ Ẹsírà tó jẹ akọwé , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn lọkùnrin àti lóbìnrin , àti  gbogbo àwọn tí ó ní làákàyè tó láti fetí sílẹ  kóra jọ sí Jerúsálẹmù láti fetí sílẹ sí kíka Òfin Mósè .  Nígbà yẹn , Òfin yẹn ti lé lẹgbẹrún ọdún tó ti wà !  Síbẹ , Ẹsírà àti àwọn amúgbálẹgbẹẹ rẹ  ń bá a lọ láti ka ìwé náà sókè , láti inú òfin Ọlọrun tòótọ , wọn ń làdí rẹ , wọn sì ń fi ìtumọ sí i ; wọn sì ń mú kí ìwé kíkà náà yéni .   Nígbà táwọn ọkùnrin yìí ṣàlàyé Ìwé Mímọ tí wọn sì jẹ kí ohun tí wọn kà yéni , kí ló jẹ àbájáde rẹ ?   Gbogbo àwọn ènìyàn náà lọ láti jẹ , àti láti mu , àti láti fi ìpín ránṣẹ , wọn sì ń bá a lọ nínú ayọ yíyọ ńláǹlà , nítorí wọn lóye ọrọ tí a ti sọ di mímọ fún wọn .   Nehemáyà 8 : 1 - 12 .  Báwo lo ṣe lè mú kí Bíbélì kíkà rẹ  ní ìtumọ ?   Ńṣe ni Cathy , tí ìwé kíkà ṣòro fún máa ń kà á sókè ketekete kó lè pọkàn pọ .  Nicki ní tiẹ máa ń gbìyànjú láti wo ara rẹ bí ẹni pé ó wà níbi tí nǹkan tó ń kà ti ṣẹlẹ .  Ó sọ pé :  Mo máa ń fojú inú wo bó ṣe máa rí lára mi ká ní mo bá ara mi ní ipò yẹn .  Ìtàn tí mo fẹràn jù lọ ni ìtàn Rúùtù àti Náómì .  Kò sí iye ìgbà tí mi ò lè kà á .  Nígbà tí mo ṣí lọ sí ìlú mìíràn , ìtàn yìí tù mí nínú , nítorí ó jẹ kí n mọ bó ṣe rí lára Rúùtù nígbà tó lọ gbé níbi tí kò dé rí tí kò sì ti mọ ẹnì kan .  Mo rí bó ṣe gbẹkẹ lé Jèhófà , ìyẹn sì ran èmi náà lọwọ láti ṣe bẹẹ .   Rúùtù , orí 1 - 4 .  Kí Bíbélì tó lè  sa agbára ,  dandan ni pé ká ṣàṣàrò .  Nígbàkigbà tóo bá ń kà á , fàyè sílẹ láti ronú lórí àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ tí ò ń kà náà kóo sì ronú lórí bí wàá ṣe lo àwọn ohun tí o ń kọ .  O lè fẹ láti ṣàyẹwò àwọn ìwé tó ń ṣàlàyé Bíbélì táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde kí Bíbélì kíka rẹ ba lè túbọ nítumọ .    Má Ṣe Jáwọ Ńbẹ O !  Títẹlé ìṣètò fún Bíbélì kíkà láìjáwọ kò rọrùn .  Kódà ìtòlẹsẹẹsẹ Bíbélì tó dára gan - an ṣì tún lè nílò yíyí i padà látìgbà dégbà .  Báwo lo ṣe lè máa bá ìlépa rẹ láti máa ka Bíbélì lójoojúmọ nìṣó láìjáwọ ?  Àwọn ọrẹ rẹ àti ìdílé rẹ lè ṣèrànwọ .  Amber , ọmọ ọdún mẹẹẹdógún sọ pé :  Èmi àti àbúrò mi obìnrin la jọ ń lo yàrá .  Alẹ mìíràn máa ń wà táa ti rẹ mi gan - an tí màá kàn fẹ lọ sùn , àmọ arábìnrin mi máa ń rán mi létí pé mi ò tíì ka Bíbélì mi .  Nítorí náà mi ò gbàgbé láti kà á rí !   Ká ní o rí ẹsẹ Ìwé Mímọ pàtàkì kan tàbí apá ibì kan tó gbádùn mọ ọ , sọ fún àwọn ẹlòmíì nípa rẹ .  Ìyẹn á jẹ kí ìmọrírì tóo ní fún Ọrọ Ọlọrun túbọ ga sí i ó sì tún lè jẹ káwọn náà nífẹẹ sí Bíbélì kíkà .  Ká ní o ti pa Bíbélì kíkà rẹ tì fún ọjọ kan tàbí jù bẹẹ lọ , máà jáwọ !  Bẹrẹ níbi tóo kà á dé tóo fi dúró , kóo sì wá pinnu ju ti tẹlẹ lọ pé óò ní jẹ kó bọ mọ .  Má fìgbà kankan gbàgbé àwọn àǹfààní rẹpẹtẹ tó máa ń wá látinú kíka Bíbélì lójoojúmọ .  Nípa títẹtí sílẹ sí Jèhófà nípasẹ Ọrọ rẹ , o lè gbádùn àjọṣe tímọtímọ pẹlú rẹ .  Wàá wá bẹrẹ sí mọ bí ó ṣe ń ronú àti bí nǹkan ṣe máa ń rí lára rẹ .  Ààbò làwọn òtítọ tó ṣeyebíye tó wá látọdọ Baba wa ọrun yìí máa já sí fún ẹ .   Báwo ni ọdọkùnrin ṣe lè mú ipa ọnà rẹ mọ ?   ni ìbéèrè tí onísáàmù náà béèrè .   Nípa ṣíṣọra ní ìbámu pẹlú ọrọ rẹ .   Nítorí náà , bẹrẹ ìtòlẹsẹẹsẹ Bíbélì kíkà , má sì jẹ kó dúró .  O lè wá rí i pé ó ń gbádùn mọni gan - an ju bóo ṣe rò tẹlẹ lọ !   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló tẹ ẹ jáde .  Ìtẹjáde Ilé Ìṣọ October 1 , 2000 , ojú ewé 16 - 17 , pèsè àwọn àbá tó lè ràn ọ lọwọ láti túbọ walẹ jìn nínú Bíbélì .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Àdúrà àti ìwádìí ṣíṣe á túbọ jẹ kí Bíbélì kíkà rẹ sunwọn sí i yóò sì ràn ọ lọwọ láti lóye ìtumọ Ìwé Mímọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Wíwo ara rẹ bí ẹni pé o wà níbi tí nǹkan tí o ń kà ti ṣẹlẹ á jẹ kí Ìwé Mímọ túbọ yé ọ sí i  Wíwo Ayé  Ayédèrú Àkẹkù  Ìwé ìròyìn The Guardian ti ilẹ Gẹẹsì sọ pé :  Odindi ọdún mẹrìndínlọgọfà ni àkẹkù egungun ẹranko afàyàfà rírorò kan ti wà rèǹtè - rente nínú gbọngàn Ìkóhun - Ìṣẹǹbáyé - Sí Ti Ìjọba ní Wales , Cardiff , èyí tí wọn ní ọjọ orí rẹ ti wọ igba mílíọnù ọdún tó sì gbé inú okun ní àìmọye ọdún sẹyìn .  Ìgbà táwọn alábòójútó ní Cardiff pinnu láti sọ egungun ẹranko ichthyosaurus tó ti gbénú òkun rí yìí dọtun ni wọn tó mọ pé wọn ti tàn wọn jẹ .   Caroline Buttler , tó ń tọjú rẹ sọ pé :  Nígbà táa ṣí ọdà onípele márùn - ún tí wọn fi kùn - ún kúrò , lá bá rí i pé irọ gbuu ló wà níbẹ .  Àpapọ oríṣi ẹranko ichthyosaurus méjì ni wọn ṣe síbẹ tí wọn sì wá dọgbọn to àwọn ẹyà ara tó jẹ gbàrọgùdù mọ ọn .   Dípò tí ilé ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí yìí á fi gbé e sọnù , ńṣe ló máa pàtẹ rẹ bí àpẹẹrẹ àkẹkù kan tó jẹ ayédèrú .  Àwọn Adágún Orí Òkè Kò Bọ Lọwọ Èérí  Àwọn adágún omi tó wà lórí àwọn òkè kò mọ rárá tó bí ọpọ ṣe rò .  Ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì náà , natur  kosmos sọ pé :  Àwọn adágún tó wà lórí àwọn òkè tó tiẹ ga gan - an kò bọ lọwọ òbítíbitì èérí , irú bíi Schwarzsee tó wà lókè Sölden  Austria  .   Àwọn ẹja tó wà nínú àwọn adágún lórí àwọn òkè ní ìwọn oògùn apakòkòrò DDT tó fi ẹgbẹrún ìgbà ju tàwọn ẹja tó wà nínú àwọn omi apá ìsàlẹ lọ .  Kí nìdí ?  Láwọn orílẹ - èdè ilẹ olóoru , kẹmíkà olóró máa ń bá atẹgùn lọ sókè bí oòrùn bá ti ń lá omi gbẹ tí afẹfẹ á sì gbé e lọ sáwọn apá ibòmíràn láyé .  Tí èérún oògùn apakòkòrò DDT bá wá dé àwọn apá ibi tó tutù , bíi nínú àwọn adágún tó wà lórí àwọn òkè , ńṣe ló máa dì tá sì dà sílẹ bí òjò dídì .  Ìwé ìròyìn ọhún sọ pé :  Ńṣe ni àwọn adágún orí òkè dídì yìí máa ń fa oògùn apakòkòrò DDT náà látinú atẹgùn àyíká táá sì wá mú kó dìpọ mọra .   Wọn ti fòfin de DDT tó ń pa kòkòrò àmọ tó jẹ pé májèlé ni fún èèyàn àti ẹranko láti ohun tó lé ní ogún ọdún sẹyìn ní Yúróòpù , ṣùgbọn wọn ṣì ń lò ó láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .  Àwọn Sàréè Aládàáni  Ìwé ìròyìn LExpress ti ilẹ Faransé sọ pé :  Àwọn àràmàǹdà sàréè ti wá di àṣà tuntun nínú ààtò ìsìnkú báyìí o .   Àwọn tó ń ṣe sàréè ṣe tán láti ṣe àwọn ọwọn ìrántí tó ní àwọ ọtọọtọ mẹẹẹdọgbọn , pẹlú àwọn iṣẹ ọnà tuntun , kí wọn sì lo àwọn ohun èèlò bíi gíláàsì olóríṣiríṣi àwọ tàbí mẹtáàlì .  Lára àwọn ọwọn ìrántí tí wọn ti ṣe ni àwọn kan tí wọn gbẹ bí agbòjò , àwọn kan dà bí ajá , àwọn kan bíi màlúù , òmíràn dà bí àwókù ọkọ ojú irin , àti ọkan tó dà bí àgbá wáìnì , tí oníṣòwò wáìnì kan bẹ wọn .  Ilé iṣẹ ńlá kan sọ pé òun máa ń ṣe ọwọn tó dà bí alùpùpù  tó tó ọgọrin lọdún ó kéré tán  láti fi dárà sí sàréè .  Gẹgẹ bí àpilẹkọ náà ṣe sọ , ìlànà àdúgbò kò yọǹda ju ọwọn tí wọn máa ń ṣe sí ìgbèrí sàréè lọ tí wọn á sì rẹ ìyókù , àmọ òfin ilẹ Faransé fara mọ pé kí oníkálùkù ṣe ohun tó bá gbà gbọ tí wọn sì fún àwọn tó ni ilẹ ìsìnkú ní  òmìnira láti kọ ohun tó wù wọn .   Ṣọra fún Òjé Inú Àwọn Nǹkan Ọṣọ  Ìròyìn Ìlera láti Kánádà kìlọ pé :  Tí o bá mọ pé ó ṣeé ṣe kí ọmọ rẹ jẹ àwọn nǹkan ọṣọ lẹnu tàbí kó máa pọn wọn lá tó sì lè ní òjé nínú , gbé e sọnù ní kíá mọsá .   Ìwádìí ìmọ - ìjìnlẹ tí wọn ṣe nípa àwọn ohun ọṣọ pọọkú - lowó - ẹ tí wọn dìídì ṣe fáwọn ọmọdé fi hàn pé ọpọ lára èyí tí wọn fi ṣàyẹwò ló ní òjé tó pọ gan - an nínú .  Ìròyìn náà sọ pé :  Kódà jíjẹ òjé tín - ń - tín lè fa ìṣòro ìlera tó léwu nínú ìdàgbàsókè ọpọlọ àti ìhùwàsí àwọn ọmọ ọwọ àtàwọn tó ti dàgbà díẹ .   Òótọ ni pé kò rọrùn láti mọ bí òjé inú nǹkan kan ṣe pọ tó láìsí àyẹwò .  Nítorí náà , pẹlú bí iye tí wọn ń ta àwọn ohun ọṣọ ọmọdé kì í ti í sábàá wọn , ìwé ìròyìn National Post dámọràn pé ó lè jẹ ohun tó máa bọgbọn mu jù lọ láti ṣe ni pé :  Tóo bá ń ṣiyèméjì , sọ ọ nù .   Ibùgbé Àdánidá Wọn Gan - an  Nibi Ààbò Wọn  Ìwé ìròyìn Times of Zambia sọ pé :  Ṣíṣàìjẹ kí ibùgbé àdánidá àwọn ẹran ìgbẹ parun  ni  ohun náà gan - an tó lè dáàbò bò wọn .   Ìròyìn náà sọ pé olórí ohun tó ń fa bí iye àwọn ẹranko inú igbó ṣe ń dín kù ni pípa ibùgbé àdánidá wọn run .  Lára àwọn ohun tó ń fa ìṣòro ọhún ni  jíjẹ kí àwọn ẹran máa jẹ koríko àgbègbè kan lájẹjù , iná , ìṣànlọ erùpẹ  àti  oko dídá .   Àpilẹkọ náà sọ pé :  Òtítọ pọńbélé ni pé iṣẹ àgbẹ ṣe pàtàkì kò sì sí ọgbọn táa lè dá sí i ká má ṣe é .   Àmọ láwọn àgbègbè tí iṣẹ àgbẹ  kò bá ti fi bẹẹ ṣàǹfààní nítorí ilẹ tó ti ṣá ,  wọn lè fi silẹ kó di ibùgbé àdánidá fún àwọn ẹranko lohun tí ìwé ìròyìn Times sọ .  Tí wọn bá kó àwọn ẹran agbéléjẹ wá sáwọn àdúgbò yìí , wọn kì í lè fara da àwọn kòkòrò tó máa ń so mọ wọn lára bí eégbọn àtàwọn míì , àmọ  ó ní ọnà táwọn ẹranko ìgbẹ fi máa ń kojú irú àwọn kòkòrò bẹẹ ,  bíi kí wọn máa yí ara mọ ẹrẹ , kí wọn máa yí gbirigbiri nínú eruku tàbí kí àwọn ẹyẹ máa bá wọn ṣà á jẹ .  Àwọn Ẹlẹrìí Jagun Mólú Nílé Ẹjọ ní Rọṣíà  Ìwé ìròyìn The New York Times ti February 24 , 2001 , ròyìn pé :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà jàre ẹjọ kan lónìí  February 23  ní ilé ẹjọ kan ní Moscow tó jọ pé òun ni ìṣẹgun rẹ tíì rinlẹ jù lọ , èyí táwọn kan tó ń fẹ kí wọn fòfin de ẹgbẹ náà pè lábẹ òfin ọdún 1997 tó ka àwọn ẹya ìsìn táwọn èèyàn kórìíra tàbí tí wọn kò fara mọ léèwọ .   Wọn ti kọkọ gbé ìgbẹjọ ọhún tì ní March 12 , 1999 , tí wọn sì yan àwọn ògbóǹkangí márùn - ún láti ṣàyẹwò ohun táwọn Ẹlẹrìí gbà gbọ .  Ó fẹrẹẹ tó ọdún méjì tí wọn fi pa ẹjọ ọhún tì láìṣe nǹkan kan sí i .  Lẹyìn tí wọn bẹrẹ rẹ padà ní February 6 , 2001 , kò gba ilé ẹjọ náà tó ọsẹ mẹta tó fi rí i pé ẹsùn táwọn olùpẹjọ náà fi kàn wọn kò lẹsẹ nílẹ rárá .  Ṣùgbọn , ńṣe làwọn tó pe ẹjọ náà ní kí Ilé Ẹjọ Moscow pàṣẹ pé kí wọn tún ẹjọ náà gbọ .  Wọn gbà á wọlé ní May 30 , wọn sì dá ẹjọ náà padà sí ilé ẹjọ tó kọkọ gbọ ọ pé kó tún un gbọ .  Ìwé ìròyìn Los Angeles Times sọ pé :  Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Rọṣíà tó kórìíra iṣẹ míṣọnnárì bíi nǹkan míì jẹ ògúnnágbòǹgbò lára àwọn tó tapo síná òfin ọdún 1997 nípa ìsìn , èyí tó fi tipátipá mú àwọn ẹsìn lọ máa ṣe ìforúkọsílẹ tí kò rọrùn fún wọn .   Jíjèrè Látinú Aṣọ Táwọn Èèyàn Fi Tọrẹ  Ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì náà Südwest Presse sọ pé :  Ìwọnba díẹ péré  lára aṣọ táwọn èèyàn fi ń tọrẹ fáwọn aláìní ló ń tẹ wọn lọwọ .  Nílẹ Jámánì lọdọọdún , ó lé ní ìdajì mílíọnù tọọnù aṣọ táwọn èèyàn fi ń tọrẹ láti ran àwọn aláìní lọwọ .  Lọpọ ìgbà , títà làwọn àjọ tó ń gba àwọn aṣọ náà jọ máa ń tà wọn fún àwọn tó ń ṣòwò , èyí tó ti wá mú kí òwò títa àwọn aṣọ tí wọn fi tọrẹ di òwò tó ń mú ọgọrọọrún mílíọnù owó ilẹ Jámánì wọlé .  Ọpọ ìgbà ni àwọn àjọ tó ń gba àwọn aṣọ táwọn èèyàn fi tọrẹ náà jọ kì í mọ ohun tó ń ṣẹlẹ sáwọn aṣọ náà .  Àpilẹkọ náà sọ pé :  Tóo bá fẹ kó dá ọ lójú pé lóòótọ làwọn aṣọ rẹ ń ṣe àwọn akúùṣẹ láǹfààní , a jẹ pé fúnra rẹ ni wàá máa kó o fún àwọn aláìní náà tàbí kóo fi wọn ránṣẹ sáwọn èèyàn tóo fọkàn tán láwọn àgbègbè tí wàhálà wà náà .   Ìdí Táwọn Ọmọdé Kò Fi Mọ Bí Wọn Ṣe Ń Bá Èèyàn Sọrọ  Níbàámu pẹlú ohun tí ìwé ìròyìn Berliner Morgenpost sọ , àwòjù tẹlifíṣọn àti lílo kọǹpútà lálòjù ni ẹni tó ń ṣojú fún ẹgbẹ àwọn dókítà ọmọ wẹwẹ ní Berlin di ẹbi ìṣòro àwọn ọmọdé tí kò mọ bí wọn ṣe ń bá èèyàn sọrọ rù .  Ó ní àwọn ọmọ náà , pàápàá àwọn tí kò tíì bẹrẹ iléèwé gbọdọ dín àkókò tí wọn fi ń wo tẹlifíṣọn kù tàbí tí wọn fi ń jókòó ti kọǹpútà kí wọn sì túbọ máa lo àkókò sí i ní bíbá àwọn èèyàn tí wọn lè fojú rí sọrọ káwọn èèyàn náà sì máa ta ọpọlọ wọn jí .  Láfikún sí i , ìwé ìròyìn The Sunday Times ti ilẹ Gẹẹsì sọ pé ìwádìí tí wọn ṣẹṣẹ ṣe fi hàn pé  àwọn èèyàn tí iye wọn túbọ ń pọ sí i láti ọmọ ogún ọdún sókè àti ọmọ ọgbọn ọdún sókè ni gbígbàgbé nǹkan lọnà tó burú jáì ń yọ lẹnu  tó sì tún jẹ pé wọn kì í mọ  bí wọn ṣe lè fìyàtọ sáàárín àwọn ohun tó ṣe pàtàkì àtohun tí kò ṣe pàtàkì  nítorí ńṣe ni wọn  túbọ ń gbára lé kọǹpútà .  Àwọn Èdè Tó Ń Pòórá  Ìwé ìròyìn Folha de S .  Paulo ti ilẹ Brazil sọ nípa ètò kan tí orílẹ - èdè Brazil àti Jámánì pawọ pọ gùn lé láti ní àwọn èdè ilẹ Brazil tí ìbẹrù wà pé wọn ti fẹ pòórá lákọọlẹ .  Àwọn olùwádìí ní i lọkàn láti dáàbò bo àwọn èdè bíi Trumai , Aweti , àti Cuicuro nípa wíwá ọnà tí wọn lè gbà fi àwọn ọrọ rẹ àti ìró rẹ pa mọ sínú kọǹpútà .  Gẹgẹ bí Aryon Rodrigues tó jẹ onímọ èdè ṣe sọ , kìkì ọgọsàn - án nínú ẹgbẹfà èdè tí wọn ń sọ látayébáyé ní Brazil ló ṣẹ kù báyìí .  Ó kéré tán , àádọta lára àwọn èdè yìí ló jẹ pé àwọn tó ń sọ wọn kò pé ọgọrùn - ún .  Èdè kan wà tó ń jẹ Makú , tó jẹ pé kìkì ẹnì kan ṣoṣo tó ń sọ ọ ni opó ẹni àádọrin ọdún kan tó ń gbé àríwá Brazil .  Rodrigues sọ pé ṣíṣàìjẹ kí àwọn èdè àdúgbò parun ni pàtàkì ohun tí kò ní jẹ kí àṣà ìṣẹdálẹ àwọn èèyàn dàwátì .  Pípalẹ Pàǹtí Mọ ní Mẹsíkò Dìṣòro  Ìròyìn kan tó fara hàn láìpẹ yìí nínú ìwé ìròyìn El Universal ti Ìlú Mẹsíkò sọ pé ìpín ọgbọn nínú ọgọrùn - ún pàǹtí Ìlú Mẹsíkò ló fi ojú títí ṣelé tó sì jẹ pé ewu ni ìdọtí yìí máa fà tó bá yá .  Aarón Mastache Mondragón tó jẹ akọwé nípa àyíká sọ pé , kìkì ìpín mẹwàá péré nínú ọgọrùn - ún pàǹtí tó wà ní Ìlú Mẹsíkò ni wọn ń yí padà sí ohun mìíràn tí nǹkan kan kì í sì í ṣẹlẹ sí ìpín méjìdínláàádọta nínú ọgọrùn - ún .  Táa bá gbé e karí ìṣirò tó wá láti Iléeṣẹ Ìjọba Tó Ń Rí sí Yíyí Pàǹtí Padà sí Nǹkan Míì , ó ń gbà tó oṣù kan kí káàdì ìrajà pélébé tó lè jẹrà ; ọparun á gbà tó oṣù kan sí mẹta ; aṣọ ìnura á gba oṣù kan sí márùn - ún ; ìbọsẹ olówùú á gba ọdún kan ; igi tí wọn ti kùn lọdà á gba ọdún kan ; agolo , ọdún mẹjọ àtoṣù mẹta ; agolo aláyọ , igba ọdún sí ẹẹdẹgbẹta ọdún ; tí ìgò á sì gbà ju mílíọnù kan ọdún lọ .  Ojúṣe Bàbá Ò Ṣeé Fọwọ Rọ Sẹyìn  ÌWÉ ÌRÒYÌN Toronto Star ti Kánádà sọ nípa ìwádìí kan tí Yunifásítì Harvard ṣe láìpẹ yìí pé :  Àwọn ọkùnrin tí iye wọn túbọ ń pọ sí i fẹ ṣe gbogbo ohun tí wọn bá lè ṣe láti tọ àwọn ọmọ wọn .  Ìpín méjìlélọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọkùnrin tó wà láàárín ọdún mọkànlélógún sí mọkàndínlógójì ló yàn láti ṣe iṣẹ tó máa túbọ fún wọn láyè láti wà pẹlú ìdílé wọn .   Níbàámu pẹlú ìwádìí náà , nínú èyí tí wọn ti fọrọ wá ẹgbẹrún kan àti mẹjọ àwọn ọkùnrin àti obìnrin ará Amẹríkà lẹnu wò , tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mọkànlélógún sí márùndínláàádọrin , ìpín mọkànléláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọkùnrin tó jẹ ọdọ ló sọ pé  àwọn ṣe tán láti yááfì lára owó oṣù àwọn káwọn lè túbọ ráyè gbọ ti ìdílé àwọn .   Kí ló mú káwọn bàbá túbọ fẹ ráyè gbọ tàwọn ọmọ wọn ?  David Blankenhorn , tó jẹ ọkan lára àwọn tó dá Ètò Ìjọba fún Ojúṣe Bàbá sílẹ , ìyẹn ètò kan tó ń mú kéèyàn jẹ bàbá tó mọṣẹ ẹ níṣẹ , tó sì ń fara jìn , sọ pé nínú ìwádìí kan tí wọn ṣe ní 1994 fún ẹgbẹjọ ọkùnrin ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún ló sọ pé , nígbà tí àwọn wà lọmọdé , bàbá àwọn kò tẹtí sílẹ sí wọn rí láti gbọ ohun tó ń dun àwọn lọkàn .  Ọpọ àwọn tó jẹ bàbá lónìí ni kò fẹ kí irú nǹkan bẹẹ tún ṣẹlẹ mọ .  Àwọn bàbá tó ń ráyè fún àwọn ọmọ wọn dáadáa lè ní ipa tó dára gan - an lórí wọn .  Nígbà tí ìwé ìròyìn The Toronto Star ń sọ nípa ìwádìí kan tí Iléeṣẹ Ìjọba Amẹríkà Tí Ń Bójú Tó Ìlera àti Ìpèsè fún Aráàlú tẹ jáde , ó sọ pé nígbà táwọn bàbá bá ń jẹun pọ pẹlú àwọn ọmọ wọn , tí wọn ń mú wọn jáde , tí wọn sì ń ràn wọn lọwọ láti ṣe iṣẹ àṣetiléwá wọn ,  ìwọnba ni ìpátá wọn máa ń mọ , ìṣesí wọn máa ń dára láàárín ẹgbẹ - òun - ọgbà , àwọn tó jẹ ọmọdé àtàwọn ọdọlangba sì máa ń ṣe dáadáa gan - an níléèwé .   Ńṣe làwọn ọrọ òkè yìí ń sọ nípa ìlànà ọmọ títọ kan tó ti wà lákọọlẹ láti nǹkan tó lé lẹgbẹrún ọdún mẹta sẹyìn tó ṣì wúlò lónìí gẹgẹ bó ṣe wúlò nígbà tí wọn kọkọ kọ ọ .  Olùdásílẹ ìdílé dìídì sọ fún àwọn bàbá láti kópa lẹkùn - ún rẹrẹ nínú títọ àwọn ọmọ wọn .  Ó gba àwọn bàbá nímọràn láti tẹ ìfẹ Ọlọrun mọ àwọn ọmọ wọn lọkàn kí wọn sì máa sọ àwọn ìlànà Ọlọrun àti àwọn àṣẹ rẹ fún wọn .  Ọlọrun sọ fún wọn láti máa ṣe èyí  nígbà tí wọn bá jókòó nínú ilé àti nígbà tí wọn bá ń rìn ní ojú ọnà àti nígbà tí wọn bá dùbúlẹ àti nígbà tí wọn bá dìde .   Diutarónómì 6 : 7 .  Ẹrù iṣẹ ọmọ títọ kì í wá ṣe ti ẹnì kan ṣoṣo o .  Bíbélì ṣí àwọn ọmọ létí pé :  Fetí sílẹ . . . sí ìbáwí baba rẹ , má sì ṣá òfin ìyá rẹ tì .   Ipa ti bàbá ń kó kò ṣeé fọwọ rọ sẹyìn rárá .  Ó kan gbígbárùkù ti ìyá àti bíbọwọ fún un àti bíbá a pín nínú iṣẹ ọmọ títọ .  Ó tún ń béèrè lílo àkókò láti kàwé fún àwọn ọmọ àti láti bá wọn sọrọ .  Èyí ń ṣèrànwọ láti bójú tó àwọn ohun tó lè máa dààmú ọkàn àwọn ọmọ .  Kò sí tàbí ṣùgbọn pé Bíbélì ni orísun ìmọràn àti àwọn ìlànà tó ṣe sàn - án tó ṣeé gbára lé jù lọ fún ìdílé kan tó máa ṣàṣeyọrí sí rere .  Ńṣe ni bàbá kan tó ń bójú tó ìdílé rẹ dáadáa nípa tẹmí , ní ti ẹdùn ọkàn àti nípa tara ń ṣe ojúṣe rẹ tí Ọlọrun gbé lé e lọwọ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  September 8 , 2001  Ìrànwọ fún Àwọn Èwe Tó Sorí Kọ  Ó dà bí ẹni pé àwọn èwe ń sorí kọ báyìí ju ti ìgbàkígbà rí lọ .  Kí ló dé tí ọwọ àìsàn yìí fi ń tẹ wọn tó bẹẹ ?  Báwo la ṣe lè ràn wọn lọwọ ?  3 Àwọn Èwe Wà Nínú Ewu  5 Báa Ṣe Lè Dá Àwọn Àmì Ìsoríkọ Mọ  8 Ṣíṣàwárí Àwọn Nǹkan Tó Ń Fa Ìsoríkọ  10 Bóo Ṣe Lè Ràn Wọn Lọwọ  19 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Túbọ Gbádùn Bíbélì Kíkà Sí I ?  24 Àwọn Òbí Kọ Mí Sílẹ  Ṣùgbọn Ọlọrun Nífẹẹ Mi  28 Wíwo Ayé  30 Ojúṣe Bàbá Ò Ṣeé Fọwọ Rọ Sẹyìn  31 Ọdọbìnrin Kan Tó Ní Ìrètí Amọkànyọ  32 Wáá Gbọ Àsọyé fún Gbogbo Ènìyàn Lọfẹẹ   Àwọn Wo Ló Ń Fi Òtítọ Kọ Gbogbo Orílẹ - Èdè ?   Ojú Tí Wọn Fi Ń Wo Àwọn Arúgbó Ń Yí Padà 15  Èrò tó wọpọ nípa àwọn arúgbó ń yí padà . Kí làwọn àgbàlagbà lè ṣe kára wọn lè dá ṣámúṣámú kí wọn sì gbádùn ayé wọn ?  Ǹjẹ Ọlọrun Fara Mọ Ṣíṣe Òwò Ẹrú ?  22  Fífiniṣẹrú ti fa ìjìyà ńláǹlà fún àràádọta ọkẹ ènìyàn .  Ǹjẹ Ọlọrun fọwọ sí irú lílo ẹdá ènìyàn nílòkulò bẹẹ ?  Àwọn Èwe Wà Nínú Ewu   Ní oṣù méjì sẹyìn , kokoko lára mi máa ń le tínú mi sì máa ń dùn ṣìnkìn .  Àmọ ní báyìí , gbogbo ìgbà tí mo bá ti fẹ ṣe nǹkan ló máa ń rẹ mí tẹnutẹnu tí mi ò sì ní lè ṣe é .  Ìbànújẹ ti dorí mi kodò , n kì í sì í pẹ tutọ sókè fojú gbà á , mi ò tiẹ rò pé ẹnì kan lè gba ohun tí mo ń ṣe mọra .  Mi ò lè ṣàlàyé ohun tó mú kí n di òṣónú lọsàn - án gangan bẹẹ .   Paul .   Ńṣe ni mo máa ń sunkún àsun - ùn - dákẹ tí ìdààmú ọkàn á sì bá mi .  Ìgbà tí ìdààmú ọkàn ò bá sí gan - an , màá kàn dà bí òkú ni .  Kò sóhun tó ń gbádùn mọ mi .  N kì í fẹ rí àwọn ọrẹ mi sójú mọ pàápàá .  Oorun ni mo máa ń sùn ràì .  Ọpọ ọjọ ni n kì í lè dìde láti múra iléèwé , mo sì ti bẹrẹ sí gbòdo jọ .   Melanie .  KÌ Í ṣe Paul àti Melanie nìkan ló ní irú ìṣòro yìí .  Àwọn ìwádìí fi hàn pé nǹkan bí ìpín mẹjọ nínú ọgọrùn - ún àwọn ọdọlangba ní Orílẹ - èdè Amẹríkà ni oríṣi ìsoríkọ kan tàbí òmíràn ń bá jà àti pé nǹkan bí ìpín mẹrin nínú ọgọrùn - ún ló ń ní ìṣòro ìsoríkọ tó lékenkà lọdọọdún .  Ṣùgbọn ìṣirò yìí kò ṣàlàyé gbogbo ohun tó wà nídìí ọràn náà tán , nítorí pé nǹkan mìíràn làwọn èèyàn máa ń fi ìsoríkọ pè lọpọ ìgbà tàbí kí wọn tiẹ máà kà á sí rárá .  Afìṣemọrònú àwọn ọdọlangba náà David G .  Fassler , kọwé pé :  Ká sòótọ , lẹyìn tí mo gbé ìwádìí tí mo ṣe láàárín àwọn èwe yẹ wò , mo rí i pé èyí tó ju ọkan nínú mẹrin àwọn èwe ló máa níṣòro ìsoríkọ tó burú jáì tó bá fi máa pé ọmọ ọdún méjìdínlógún .   Ìgbẹyìn Rẹ Kì Í Dára  Ohun tó ń tìdí ìsoríkọ yọ fáwọn ọdọlangba kì í dára rárá .  Àwọn ògbóǹkangí tiẹ gbà pé ipa tó gadabú ló ń kó nínú ìṣòro àìjẹun bó ṣe yẹ , àwọn àrùn tí ìrònú àti ìmọlára ń fà , kára má balẹ nílé ìwé , àti lílo oògùn olóró .  Èyí tó túbọ bani nínú jẹ níbẹ ni pé , ìsoríkọ wà lára ohun tó ń mú káwọn èwe máa fọwọ ara wọn para wọn .  Gẹgẹ bí Àjọ Tó Ń Rí sí Ọràn Ìlera Ọpọlọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣe sọ , iye tó pọ tó ìpín méje nínú ọgọrùn - ún àwọn èwe tí wọn níṣòro ìsoríkọ ló ń fúnra wọn gbẹmí ara wọn .   Èyí gan - an kò tí ì fi bí ìṣòro náà ṣe gbòòrò tó hàn , nítorí àwọn èèyàn gbà gbọ pé báa bá fi rí ọdọ kan tó gbẹmí ara rẹ , ọpọ ló ti máa gbìyànjú láti ṣe ohun kan náà .  Ìdí pàtàkì rèé tí ìròyìn kan látọdọ Àjọ Ìdàgbàsókè Àwọn Ọdọ ní Carnegie fi sọ pé :  Fífọwọ yọbọkẹ mú ọràn ìṣòro àwọn ọdọ lóde òní dà bí ìgbà téèyàn bá ń fọwọ pa idà àjálù lójú .  Irú àìka nǹkan sí bẹẹ máa ń fi àwọn èwe sínú ewu lóòótọ .   Ṣé Pé Kò Sí Ìṣòro Nínú Ìgbésí Ayé Wọn ?  Kò rọrùn fáwọn kan láti gbà pé àwọn ọdọlangba lè níṣòro ìsoríkọ .  Àwọn àgbàlagbà kan lè máa ronú pé  ṣebí ọmọdé ṣì ni wọn .  Kò sí ìṣòro nínú ìgbésí ayé wọn , gbogbo àníyàn táwọn àgbàlagbà máa ń ní kò kàn wọn .   Àbí ó kàn wọn ?  Òtítọ ibẹ ni pé àwọn èwe ń dojú kọ ìpèníjà tó lékenkà kọjá ohun tí ọpọ àwọn àgbàlagbà lérò lọ .  Dókítà Daniel Goleman sọ pé :  Látìbẹrẹ ọrúndún  ogún  ni ewu ìsoríkọ tó lékenkà ti ń wu àwọn èwe kárí ayé lọnà tó lágbára ju tàwọn òbí wọn lọ , kì í ṣe pé inú wọn kì í dùn nìkan ni , àmọ ìrẹwẹsì máa ń mú wọn , ìbànújẹ máa ń dorí wọn kodò , wọn á wá máa káàánú ara wọn , wọn á sì di aláìnírètí nígbèésí ayé wọn .  Àárọ ọjọ sì ni ìṣòro ìsoríkọ yìí ti máa ń bẹrẹ .   Pẹlú gbogbo èyí , ọpọ òbí ṣì lè sọ pé :  Àwa náà ṣáà ti wà léwe rí a kò sì níṣòro ìsoríkọ .  Báwo ni tọmọ wa ti wá jẹ tí ìbànújẹ fi dorí rẹ kodò tó bẹẹ ?   Àmọ kò yẹ káwọn àgbàlagbà máa fi bí nǹkan ṣe rí nígbà tí wọn wà léwe wé bó ṣe rí nígbà tàwọn èwe òde òní .  Ó ṣe tán , ojú tí olúkúlùkù fi ń wo ohun tó wà lágbègbè rẹ àti bí kálukú ṣe ń hùwà yàtọ síra wọn .  Yàtọ síyẹn , ìpèníjà táwọn èwe òde òní ń dojú kọ ti kúrò ní kékeré .  Dókítà Kathleen McCoy kọ ọ nínú ìwé rẹ tó pè ní Understanding Your Teenagers Depression pé :  Inú ayé tí wọn ti ń dàgbà yàtọ sí èyí tí àwọn òbí wọn ti ṣe èwe .   Lẹyìn tó ti sọ àwọn ìyípadà díẹ tó ti ṣẹlẹ láwọn ọdún bíi mélòó kan lẹnu àìpẹ yìí , ó parí ọrọ pé :  Àwọn èwe òde òní kò fi bẹẹ láàbò , wọn kò dára wọn lójú tó bó ṣe yẹ , wọn kò sì nírètí irú èyí táwa ní láyé ọjọun .   Bí ìṣòro ìsoríkọ ṣe wá gbòde kan láàárín àwọn èwe báyìí , àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé e á jíròrò ìbéèrè mẹta ọtọọtọ :   Kí làwọn àmì ìsoríkọ àwọn èwe ?   Kí lohun tó ń fà á ?   Báwo làwọn èwe tó níṣòro ìsoríkọ ṣe lè rí ìrànlọwọ gbà ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn ògbóǹkangí kan gbà gbọ pé iye yìí jù bẹẹ lọ fíìfíì , níwọn bí ó ti jẹ pé ọpọ ikú tí wọn sọ pé ńṣe ló ṣèèṣì ṣẹlẹ ló jẹ pé fífọwọ ẹni gbẹmí ara ẹni ló fà á .  Báa Ṣe Lè Dá Àwọn Àmì Ìsoríkọ Mọ   Kò séwu nínú kéèyàn banú jẹ , kò lè pààyàn lára ; àmọ àrùn ni ìsoríkọ jẹ .  Ohun tó jẹ ìṣòro ibẹ ni lílóye rẹ kéèyàn sì mọ ìyàtọ tó wà láàárín wọn .   Dókítà David G .  Fassler .  BÍI ti ọpọ àrùn mìíràn , ìsoríkọ náà ní àwọn àmì táa lè rí .  Àmọ àwọn àmì náà kò fi bẹẹ rọrùn láti mọ .  Kí ló dé ?  Nítorí ó fẹrẹẹ máà sí èwe kan tí kì í kárí sọ lẹẹkọọkan bíi tàwọn àgbàlagbà .  Kí ni ìyàtọ láàárín kéèyàn kárí sọ àti pé kó sorí kọ ?  Ó sábàá máa ń sinmi lórí bọràn náà ṣe rinlẹ tó àti àkókò tó gbà .  Bó ṣe rinlẹ tó wé mọ bí èrò òdì ṣe ń bá èwe kan fínra tó .  Ìsoríkọ máa ń le ju àìnírètí tó máa ń wà fún àkókò díẹ lọ , ó jẹ àìsàn tó máa ń ran gbogbo èrò inú èwe kan tí kò sì ní jẹ kó lè ṣe bó ṣe ń ṣe tẹlẹ .  Dókítà Andrew Slaby ṣàpèjúwe bí ọràn ọhún ṣe máa ń le koko tó lọnà yìí :  Ronú nípa ìrora tó burú jáì tóo tíì ní rí láyé rẹ  bóyá o kán léegun , o ní akokoro , tàbí ìrora ìrọbí , wá pa irú rẹ mẹwàá pọ , tó sì jẹ pé o ò mọ ohun tó fa ìrora ọhún ; eléyìí á lè jẹ kóo fojú díwọn bí ìsoríkọ ṣe máa ń dun èèyàn tó .   Àkókò tó gbà ń tọka sí bí ìrẹwẹsì ọhún ṣe pẹ tó .  Gẹgẹ bí Leon Cytryn àti Donald H .  McKnew , tí wọn jẹ ọjọgbọn nípa ìmọ ìṣègùn ti sọ ,  bí ọmọ kan tọkàn rẹ bà jẹ kò bá ṣara gírí tàbí túra ka lẹyìn ọsẹ kan  láìka ohun yòówù kó fà á sí   tàbí láàárín oṣù mẹfà lẹyìn tí àdánù ńlá kan ṣẹlẹ sí i , àfàìmọ ni irú ọmọ bẹẹ kò ní níṣòro ìsoríkọ .   Àwọn Àmì Tó Wọpọ  Béèyàn bá ń rí àwọn àmì bíi mélòó kan lára èwe kan lójoojúmọ fún ó kéré tán ọsẹ méjì lèèyàn fi lè mọ pé ó ní ìsoríkọ .  Wọn sọ pé ìrẹwẹsì fún àkókò ráńpẹ jẹ àmì ìsoríkọ .  Báa ṣe lè mọ ìsoríkọ tó kọjá kèrémí ni pé àwọn àmì wọnyí kò ní lọ fún ó kéré tán ọdún kan , ó kàn lè fi bí oṣù méjì péré rọwọ díẹ .  Èyí tó wù kó jẹ nínú rẹ , kí làwọn àmì ìsoríkọ tó wọpọ ?    Kí ìwà àti ìṣesí ṣàdéédéé yí padà .  Èwe kan tó jẹ ọmọ jẹẹjẹẹ tẹlẹ á kàn ṣàdéédéé di ẹni tó ń ṣàtakò ṣáá .  Àwọn èwe tí wọn ní ìsoríkọ sábàá máa ń ṣọtẹ wọn tiẹ lè sá kúrò nílé pàápàá .  Wọn á sọ ara wọn di àṣo .  Èwe náà tó sorí kọ kò ní fẹ ní àjọṣe pẹlú àwọn ọrẹ rẹ .  Tàbí kó jẹ pé àwọn ọrẹ ló máa bẹrẹ sí sára fún èwe tó níṣòro ìsoríkọ nígbà tí wọn kíyè sí àwọn ìyípadà tí kò bá wọn lára mu nínú ìwà rẹ .  Àìnífẹẹ sí ìgbòkègbodò èyíkéyìí .  Ńṣe ni èwe náà á máa ṣe bí olúńdù láwùjọ , kò ní fẹ dá sí ohunkóhun .  Àwọn ìgbòkègbodò tó máa ń gbádùn mọ ọn tẹlẹ rí á wá di èyí tó ń sú u .  Ìṣọwọ jẹun rẹ á yí padà .  Ọpọ àwọn ògbóǹkangí ló sọ pé lọwọọwọ ni àwọn ìṣòro mìíràn bíi kéèyàn máà máa jẹun dáadáa , kí ebi máa pani lódìlódì , tàbí kéèyàn máa jẹun àjẹjù máa ń bá ìsoríkọ rìn  ó sì lè jẹ òun ló máa fà wọn nígbà mìíràn  .  Ìṣòro oorun sísùn .  Èwe náà lè máà róorun sùn tó tàbí kó máa sùn lásùnjù .  Àwọn mìíràn kò ní fojú gán - án - ní oorun ní gbogbo òru tí wọn á sì wá máa sùn látàárọ ṣúlẹ .  Ìṣòro ní ilé ẹkọ .  Èwe kan tó ní ìsoríkọ kì í lè lájọṣe tó gún régé pẹlú àwọn olùkọ àtàwọn ẹgbẹ rẹ , á sì bẹrẹ sí gba òdo .  Láìpẹ kò ní fẹ lọ sí ilé ìwé mọ páàpáà .  Àwọn ìwà tó léwu tó lè gbẹmí èèyàn .  Àwọn ìwà tó léwu gan - an lè fi hàn pé ayé ti sú èwe kan .  Ṣíṣe ara ẹni léṣe  bíi fífi nǹkan gé ara ẹni  tún lè jẹ ọkan lára àwọn àmì náà .  Níní èrò àìjámọ nǹkankan tàbí dídá ara ẹni lẹbi láìnídìí .  Èwe náà á wá di ẹni tí kò mọ ohunkóhun ṣe mọ lójú ara rẹ , á máa ronú pé ó ti bọ lọwọ òun ráúráú , bẹẹ sì rèé ọràn lè máà rí bẹẹ .  Àwọn ìṣòro ara àti ìrònú .  Bí ẹnì kan bá ní ìṣòro ẹfọrí , ẹyìn dídùn , inú rírun , àtàwọn ìṣòro mìíràn , tí wọn ò sì lè ṣàwárí ohun tó fà á , ìyẹn lè fi hàn pé ẹni náà níṣòro ìsoríkọ .  Èrò láti kú tàbí kó para rẹ ló máa wà lọkàn rẹ látìgbàdégbà .  Kí gbogbo ọrọ èwe kan máa dá lórí ikú lè fi hàn pé ó níṣòro ìsoríkọ .  Bákan náà ni gbígbìyànjú láti fọwọ ẹni gbẹmí ara ẹni .  Wo àpótí tó wà nísàlẹ .  Àrùn Bipolar ?  Lára àwọn àmì yìí lè wà nínú àrùn mìíràn kan tó ń ṣeni ní kàyéfì , ìyẹn àrùn bipolar .  Gẹgẹ bí Dókítà Barbara D .  Ingersoll àti Sam Goldstein ti sọ , àrùn bipolar  táa tún mọ sí àrùn ọpọlọ tí ìsoríkọ máa ń fà  ni  àrùn táá máa mú kéèyàn sorí kọ látìgbàdégbà táwọn àkókò kan á wà tí ìmọlára àti agbára èèyàn á wá lọ sókè gan - an , kódà á lọ sókè gan - an ju bó ṣe yẹ fún ọmọlúwàbí .   Ìgbà tí ìmọlára máa ń lọ sókè yìí ni ọpọlọ máa ń ṣiṣẹ lódìlódì .  Àwọn àmì rẹ lè ní nínú kéèyàn máa ronú lódìlódì , kéèyàn kàn máa rojọ bí àwòko , kéèyàn má sì lè sùn bó ṣe yẹ .  Kódà , ẹni tó níṣòro yìí lè má sùn fún ọpọ ọjọ , ara rẹ á sì mókun .  Àmì mìíràn téèyàn fi ń dá àrùn bipolar mọ ni pé tìbínú - tìbínú lèèyàn á fi máa hùwà láìka ohun tó lè gbẹyìn rẹ yọ sí .  Ìròyìn kan láti Ibùdó Ìwádìí Nípa Ìlera Ọpọlọ ní Orílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé :  Ìṣiṣẹgbòdì ọpọlọ yìí sábà máa ń nípa lórí ìrònú , ìpinnu , àti ìwà láàárín ẹgbẹ lọnà tó máa ń fa ìṣòro ńláǹlà tó sì ń kó ìtìjú báni .   Báwo ni ìṣiṣẹ lódìlódì ọpọlọ yìí ṣe máa ń pẹ tó ?  Kì í ju ọjọ bíi mélòó kan lọ nígbà mìíràn ; ó sì máa ń lo ọpọ oṣù lára àwọn mìíràn kí ìsoríkọ tó jẹ ọmọ ìyá rẹ tó gbapò .  Àwọn tí wọn wà nínú ewu níní àrùn bipolar jù lọ ni àwọn táwọn mẹńbà ìdílé wọn ní in .  Ìròyìn ayọ tó wà níbẹ ni pé ọnà àbáyọ wà fáwọn tó ní àrùn náà .  Ìwé The Bipolar Child sọ pé :  Àwọn ọmọ tó ní àrùn náà àti ìdílé wọn lè gbé láìní ìdààmú bí wọn bá tètè kíyè sí àrùn náà kí wọn sì wá ìtọjú sí i .   Ó yẹ ká fi sọkàn pé kìkì àmì kan péré kò túmọ sí pé ẹni kan ní ìsoríkọ tàbí àrùn bipolar .  Lọpọ ìgbà , báwọn àmì wọnyí bá gbára jọ fún ìwọn àkókò kan ló máa ń jẹ kéèyàn mọ .  Síbẹ , ìbéèrè náà ṣì wà nílẹ pé , Kí ló fà á tí irú àìsàn tó ń páni láyà yìí fi ń bá àwọn èwe fínra ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn àmì táa kọ síbí jẹ àkópọ ohun tó máa ń ṣẹlẹ lọpọ ìgbà , kò túmọ sí pé ẹni tó bá ti ní i ti ní àrùn náà nìyẹn o .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   NÍGBÀ TÓ BÁ Ń WU ỌMỌ KAN LÁTI KÚ  Gẹgẹ bí Ibùdó fún Ìkáwọ Àrùn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣe sọ , lọdún kan lẹnu àìpẹ yìí ní Orílẹ - èdè Amẹríkà , táa bá pa iye àwọn ọmọdé tí àrùn jẹjẹrẹ , àrùn ọkàn , àrùn éèdì , àwọn àrùn ara ọmọ tí wọn ṣẹṣẹ bí , àrùn ẹgbà , òtútù àyà , àrùn gágá , àti àrùn ẹdọfóró sọ dẹni sàréè pọ , wọn kò ì tí ì tó iye àwọn tó fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn .  Òtítọ ọrọ mìíràn tó tún ń kóni lọkàn sókè ni pé : Iye àwọn ọmọ ọlọdún mẹwàá sí mẹrìnlá tí wọn ròyìn pé wọn ń fọwọ ara wọn para wọn ti lọ sókè gan - an .  Ǹjẹ a lè dẹkun kí àwọn èwe máa fọwọ ara wọn para wọn ?  Ó ṣeé ṣe nínú àwọn ọràn kan .  Dókítà Kathleen McCoy kọ ọ pé  ìṣirò tó wà lákọọlẹ fi hàn pé kí àwọn ọdọ tóó gbìyànjú láti pa ara wọn , ńṣe ni wọn kọkọ máa ń jẹ ẹ lẹnu tàbí ṣe kìlọkìlọ .  Bí ọmọ rẹ bá lè mẹnu ba èròǹgbà pípa ara rẹ pẹnrẹn , tètè máa ṣọ ọ lọwọ lẹsẹ o sì lè ké sáwọn ọmọràn fún ìrànlọwọ .   Bí ìṣòro ìsoríkọ àwọn èwe ṣe ń pọ sí i ń tẹnu mọ ìdí tó fi ṣe kókó pé , tí àwọn òbí tàbí àwọn àgbàlagbà bá kófìrí pe ọdọ kan fẹ gbẹmí ara rẹ pẹnrẹn , kí wọn tètè yáa ké gbàjarè .  Dókítà Andrew Slaby kọ ọ nínú ìwé rẹ No One Saw My Pain pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ pé nínú gbogbo ọràn ìfọwọ ara ẹni gbẹmí ara ẹni tí mo ti yẹ wò làwọn èèyàn kò ti ka àwọn àmì táwọn èwe náà fi hàn sí .  Àwọn mẹńbà ìdílé àtàwọn ọrẹ kò lóye bí àwọn ìyípadà tí wọn ń rí lára àwọn èwe náà ṣe lágbára tó .  Ṣe ni wọn fi ẹtẹ sílẹ tí wọn ń pa làpálàpá ,  ìṣòro ìdílé ,   lílo oògùn olóró  tàbí  àìjẹun bó ṣe yẹ  ni wọn ń wá oògùn rẹ kiri .  Nígbà míì , wọn á fi ìṣòro ìsoríkọ sílẹ wọn á máa wá oògùn ìbínú , àìbalẹ ọkàn , àti ìkanra kiri .  Wọn ò ní fọwọ kan olórí ìṣòro , tó ń fa ìrora , tó sì ń peléke sí i .   Ọrọ ọhún ṣe kedere báyìí : Má ṣe fojú kéré èrò èyíkéyìí tó bá ti jẹ mọ gbígbẹmí ara ẹni !   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Nígbà mìíràn , ṣíṣọtẹ máa ń jẹ àmì ìsoríkọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Lọpọ ìgbà làwọn èwe tó sorí kọ kì í nífẹẹ sáwọn ìgbòkègbodò tó máa ń gbádùn mọ wọn tẹlẹ rí  Ṣíṣàwárí Àwọn Nǹkan Tó Ń Fa Ìsoríkọ   Àgbájọ àwọn ohun tó ń fa másùnmáwo ló sábà máa ń fa ìsoríkọ èwe , kì í ṣe ohun kan péré ló ń fà á .   Dókítà Kathleen McCoy .  KÍ LÓ ń fa ìsoríkọ àwọn èwe ?  Onírúurú nǹkan ló lè fà á .  Lákọọkọ , àwọn ìyípadà ara àti èrò inú tó máa ń wáyé nígbà ìbàlágà lè mú káwọn nǹkan máà dá wọn lójú kí ẹrù sì máa bà wọn , èyí ló sì máa ń mú kí èrò òdì kún ọkàn wọn .  Èyí nìkan kọ , àwọn èwe sábàá máa ń ní ìmọlára òdì bí wọn bá rí i pé àwọn ojúgbà wọn tàbí ẹnì kan tí ìfẹ rẹ ti kó sí wọn lórí kò gba tiwọn mọ .  Kò tán síbẹ , gẹgẹ báa ṣe sọ nínú àpilẹkọ wa ìṣáájú , inú ayé kan tó ń múni sorí kọ làwọn èwe òde òní ti ń dàgbà .  Kò sírọ níbẹ pé  àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò ,  la ń gbé yìí .  2 Tímótì 3 : 1 .  Ohun tó ń mú kí ìṣòro náà túbọ pọ sí i ni pé ìgbà àkọkọ tí àwọn èwe máa dojú kọ pákáǹleke tó wà nínú ìgbésí ayé rèé , òye wọn àti ìrírí wọn kò sì tó tàwọn àgbàlagbà .  Èyí ló máa ń mú káwọn ọdọlangba dà bí arìnrìn àjò afẹ kan tó ń wá ọnà tó máa gbà ní àgbègbè tí kò mọ rí , ńṣe ni gbogbo nǹkan máa ń dàrú mọ wọn lójú , ọpọ ìgbà ni wọn kì í sì í fẹ béèrè pé kí ẹnì kan ràn wọn lọwọ .  Àwọn nǹkan wọnyí lè fa ìsoríkọ .  Àmọ àwọn nǹkan mìíràn tún wà tó lè mú káwọn ọdọlangba sorí kọ .  Ẹ jẹ ká gbé bíi mélòó kan lára wọn yẹ wò .  Ìsoríkọ àti Àdánù  Nígbà míì , èèyàn lè bẹrẹ sí sorí kọ bó bá pàdánù ohun kan tó ṣeyebíye , bí ìgbà tí èèyàn ẹni bá kú tàbí báwọn òbí èèyàn bá kọra wọn sílẹ .  Kódà láwọn orílẹ - èdè kan , ikú ohun ọsìn lè mú kí èwe kan sorí kọ .  Àwọn àdánù kan tún wà téèyàn ò fí bẹẹ kà sí .  Irú bíi kéèyàn ṣí lọ sí àdúgbò mìíràn , tó túmọ sí pé èèyàn á fi àgbègbè tó ti mọ ọn lára àtàwọn ọrẹ àtàtà sílẹ .  Àní tọwọ èèyàn bá tẹ ohun ribiribi kan tó ti ń lé tipẹtipẹ  bíi kéèyàn kẹkọọ jáde nílé ẹkọ  ó lè mú kéèyàn bẹrẹ sí nímọlára pé òun pàdánù àwọn ohun kan .  Ó ṣe tán , dídáwọ lé nǹkan tuntun nínú ìgbésí ayé máa ń mú kéèyàn pàdánù ìgbé ayé yọtọmì àti ìfọkànbalẹ tó ti ń gbé tẹlẹ .  Àwọn èwe kan sì wà tí wọn ń bá àìsàn ọlọjọ pípẹ yí .  Bọràn bá rí bẹẹ , másùnmáwo pé èèyàn kò bá ẹgbẹ mu , bóyá kí wọn tiẹ pa èèyàn tì sẹgbẹẹ kan pàápàá lè mú kí ọdọlangba kan ronú pé òun kò já mọ nǹkankan .  Lóòótọ , ọpọ èwe wà tó ń kojú irú àdánù bẹẹ láìjẹ kó gbé àwọn mì .  Inú wọn máa ń bà jẹ , wọn máa ń sunkún , wọn máa ń ṣọfọ , àmọ tó bá yá wọn á ṣara gírí .  Kí ló wá fà á nígbà náà tó fi jẹ pé bí ọpọ jù lọ àwọn ọdọlangba kan ṣe ń ṣara gírí tí wọn á sì fara da àwọn hílàhílo ìgbésí ayé ni àwọn mìíràn ń jẹ kí ìsoríkọ gbé wọn mì ?  Kò ṣe é dáhùn ní tààrà , nítorí pé ìsoríkọ jẹ àìsàn tó ṣòroó ṣàlàyé .  Àmọ ìsoríkọ lè tètè rọwọ tó àwọn èwe kan ju àwọn mìíràn .  Bó Ṣe Kan Ìṣiṣẹ Inú Ara  Ọpọ àwọn ọjọgbọn nípa ìlera ọpọlọ gbà gbọ pé àwọn ohun kan nínú ọpọlọ tí wọn ò rí bó ṣe yẹ kí wọn rí ni ohun tó ń fa ìsoríkọ .   Àwọn òbí lè kó àrùn yìí ran àwọn ọmọ wọn , àwọn olùwádìí ti rí i pé ó ṣeé ṣe káwọn èwe táwọn òbí wọn ní ìṣòro ìsoríkọ náà ní ìṣòro ọhún .  Ìwé Lonely , Sad and Angry sọ pé :  Nínú ọràn tó pọ jù lọ , àwọn èwe tó sorí kọ máa ń ní òbí kan ó kéré tán tóun náà níṣòro ọhún .   Ìbéèrè tí èyí wá gbé dìde ni pé , Ṣé lóòótọ làwọn ọmọ máa ń jogún ìsoríkọ ni àbí wọn máa ń kọ ọ látọdọ àwọn òbí wọn tó níṣòro náà ?   Ìbéèrè nípa ipa tí àbùdá àti àyíká ń kó nínú ọràn yìí  ṣòro láti dáhùn torí pé bí ọpọlọ ṣe díjú lọnà tó ṣàrà ọtọ náà làwọn nǹkan mìíràn tó lè fa ìsoríkọ èwe ṣe díjú .  Ìsoríkọ àti Ìdílé  Wọn ti sọ pé ọràn ìdílé ni ìsoríkọ jẹ , wọn sì rí ìyẹn wí .  Báa ti sọ ṣáájú , ó ṣeé ṣe kí ohun kan wà nínú àbùdá èèyàn tó ń tan ìsoríkọ kálẹ láti ìran kan sí òmíràn .  Àmọ bí ìdílé ṣe rí tún lè kó ipa kan níbẹ .   Dókítà Mark S .  Gold kọ ọ pé :  Àwọn ọmọ táwọn òbí wọn ń ṣe níṣekúṣe wà nínú ewu ńláǹlà pé kí wọn ní ìṣòro ìsoríkọ .  Bẹẹ náà làwọn ọmọ táwọn òbí wọn le koko ju bó ṣe yẹ tí wọn sì máa ń wonkoko mọ ìkùdíẹ káàtó àwọn ọmọ .   Ọmọ kan tún lè níṣòro ìsoríkọ báwọn òbí rẹ bá ń kẹ ẹ ní àkẹjù tí wọn kò jẹ jẹ kí èèrà rà á .  Àmọ ṣá , olùwádìí kan rí i pé àwọn ọmọ lè túbọ níṣòro ìsoríkọ táwọn òbí ò bá nífẹẹ wọn .  Bó ti wù kó rí , èyí kò túmọ sí pé gbogbo àwọn ọdọlangba tó níṣòro ìsoríkọ ló jẹ pé àwọn òbí wọn tó ṣe wọn níṣekúṣe ló fà á .  Irú èrò tí kò tọnà bẹẹ kò ní jẹ ká lè fiyè sí àwọn ohun mìíràn tó lè fa ìṣòro ọhún .  Síbẹ , bí ìdílé bá ṣe rí lè nípa lórí ìṣòro náà nínú àwọn ọràn kan .  Dókítà David G .  Fassler , kọwé pé :  Àwọn ọmọ tó jẹ pé òní ẹjọ ọla àròyé lọràn àwọn òbí wọn wà nínú ewu ìsoríkọ ju àwọn tí kò fi bẹẹ sí wàhálà nínú ilé wọn lọ .  Ìdí kan ni pé gbọnmi - si - omi - ò - tó làwọn òbí tó ń bára wọn jà yìí á gbájú mọ tí wọn ò fi ní ráyè gbọ tàwọn ọmọ wọn .  Ìdí mìíràn ni pé nítorí àwọn ọmọ làwọn òbí mìíràn ṣe máa ń bára wọn ní gbólóhùn asọ , èyí sì lè jẹ káwọn èwe máa nímọlára ẹbi , kí wọn bínú , kí wọn sì di ọlọtẹ .   Ohun díẹ làwọn wọnyí jẹ lára àwọn ohun tó ń mú káwọn ọdọ sorí kọ .  Àwọn mìíràn tún wà .  Fún àpẹẹrẹ , àwọn ògbóǹkangí kan sọ pé ipò àyíká  irú bí àìsí oúnjẹ tó ń ṣara lóore , májèlé , lílo oògùn olóró àti ọtí líle  lè fa ìsoríkọ .  Àwọn mìíràn sọ pé oríṣi àwọn egbòogi kan  bí egbòogi antihistamines àti egbòogi amárarọni  náà lè fà á .  Bákan náà , ó dà bí ẹni pé ìsoríkọ tètè máa ń rọwọ tó àwọn ọmọ tí ọpọlọ wọn ò jí sí ìwé , ó ṣeé ṣe kó jẹ nítorí pé wọn kì í níyì mọ tí wọn bá rí i pé àwọn ò bá àwọn ẹlẹgbẹ àwọn mu .  Bó ti wù kó rí , ohun yòówù kó fà á , ó ṣe pàtàkì láti gbé ìbéèrè náà yẹ wò pé , Báwo la ṣe lè ran àwọn ọdọ tó níṣòro ìsoríkọ lọwọ ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn kan ti kíyè sí i pé bó tilẹ jẹ pé lóòótọ ni wọn ń bí ìṣòro yìí mọ àwọn ọmọ kan tó ní i , àwọn mìíràn wà tára wọn á le koránkorán , ṣùgbọn tí ìsoríkọ á wá gbé wọn dè nígbà tí àwọn ìṣẹlẹ burúkú kan ba kó ìdààmú bá ọpọlọ wọn .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Gbọnmi - si - omi - ò - tó nínú ìdílé sábàá máa ń fa ìsoríkọ  Bóo Ṣe Lè Ràn Wọn Lọwọ   Àwọn èwe tó sorí kọ nílò ìrànlọwọ .  Àmọ àwọn fúnra wọn ò lè ṣèrànwọ yẹn .  Àgbàlagbà kan ló gbọdọ kíyè sí ìṣòro náà kó sì fún un láfiyèsí lójú ẹsẹ .  Ohun tó sì ṣòro níbẹ gan - an nìyẹn .   Dókítà Mark S .  Gold .  KÍ LO lè ṣe bóo bá fura pé ọmọ rẹ sorí kọ ?  Lákọọkọ , má ṣe kù gìrì sọ pé báyìí báyìí lọràn rí .  Ó ṣe tán , àwọn àmì tóo rí lè jẹ àmì ohun mìíràn tó yàtọ pátápátá séyìí tóo rò .   Síwájú sí i , gbogbo àwọn èwe ni wọn máa ń ká ṣíóṣíó lẹẹkọọkan .  Àmọ báwọn àmì náà bá wá kọ tí wọn ò lọ , tó sì jọ pé wọn kì í ṣe àárẹ ráńpẹ mọ , ohun tó máa dára jù ni pé kóo ké sí oníṣègùn .  Bọràn bá rí báyìí , ó dára kéèyàn fi ọrọ Jésù sọkàn pé :  Àwọn ẹni tí ó ní ìlera kò nílò oníṣègùn , ṣùgbọn àwọn tí ń ṣòjòjò nílò rẹ .   Mátíù 9 : 12 .  Gbogbo bọràn bá ṣe rí pátápátá ni kóo rò fún dókítà , títí kan bí ìwà ọmọ náà ṣe yí padà láìpẹ torí èyí lè jẹ ọkan lára àwọn ohun tó fa ìsoríkọ rẹ .  Rí i dájú pé dókítà náà fara balẹ gbọ àwọn àmì náà dáadáa kí ó tó ṣàyẹwò .  Dókítà David G .  Fassler , sọ pé :  Láàárín ogún ìṣẹjú péré , èèyàn ò lè rí gbogbo ìsọfúnni tó nílò láti mọ kúlẹkúlẹ ohun tó ń ṣe ọmọ kan .   Gbogbo ìbéèrè tóo bá ní ni kóo béèrè lọwọ oníṣègùn náà .  Fún àpẹẹrẹ , ká ní dókítà ọhún sọ pé ìsoríkọ tó lékenkà ló ń yọ ọmọ rẹ lẹnu , o lè béèrè lọwọ rẹ ìdí tí kò fi ṣe àwọn àyẹwò mìíràn .  Bí o bá ń kọminú nípa àyẹwò tí dókítà náà ṣe , sọ fún un pé o fẹ kí ẹlòmíràn tún àyẹwò náà ṣe .  Ó dájú pé kò sí oníṣègùn gidi kan , tó jẹ olóòótọ inú tó máa sọ pé o ò gbọdọ ṣe bẹẹ .  Yáa Gba Kámú  Bí ọmọ rẹ bá níṣòro ìsoríkọ tó lékenkà , má ṣe jẹ kí èyí kó ìtìjú bá ọ .  Òótọ ibẹ ni pé ìsoríkọ lè rọwọ tó ọmọ kan tó já fáfá pàápàá .  Kódà , Bíbélì fi yé wa pé ìmọlára tó ń dorí ẹni kodò bá àwọn kan tí wọn sa gbogbo ipá wọn láti sin Ọlọrun , láìka ọjọ orí wọn sí .  Ìwọ wo Jóòbù olóòótọ , tó rò pé Ọlọrun kọ òun sílẹ , ó sọ pé òun kórìíra ìgbésí ayé gan - an ni .  Ìránṣẹ Ọlọrun ni Hánà , ẹni tó ní  ìkorò ọkàn  débi pé kò lè jẹun .  Ọkùnrin olùjọsìn Ọlọrun kan tún wà tó ń jẹ Jákọbù , àìmọye ọjọ ló fi ṣọfọ lẹyìn tí ọmọkùnrin rẹ kú , ó sì  kọ láti gba ìtùnú .   Àní ó tiẹ sọ pé òun fẹ lọ báa nínú sàréè !  Èyí fi hàn pé kì í ṣe gbogbo ìgbà ni sísoríkọ máa ń túmọ sí pé onítọhún kò dúró sán - ún nípa tẹmí .  Síbẹ , àwọn òbí máa ń jìyà tó pọ nígbà tí ọmọ kan bá sorí kọ .  Ìyá kan tọmọ rẹ sorí kọ sọ pé :  Mo máa ń ṣọra gidi gan - an nípa ohun tí mo bá sọ tàbí ṣe .  Ẹrù bà mí , àyà mi já , inú bí mi gan - an , ilé ayé sì fẹrẹẹ yọ lẹmìí mi .   Ìyá mìíràn sọ pé :  Bí mo bá jáde tí mo sì rí ìyá kan tó ń lọ sọjà pẹlú ọmọbìnrin rẹ , àyà mi á là gààràgà torí ńṣe ló máa ń dà bí ẹni pé mo ti sọ irú àǹfààní bẹẹ láàárín èmi àti  ọmọbìnrin mi  nù pé mi ò sì lè ní in mọ láé .   Kò sóhun tó burú nínú irú ìmọlára bẹẹ .  Àmọ nígbà míì , wọn lè bo èèyàn mọlẹ .  Bó bá ṣẹlẹ bẹẹ , kí ló dé tóò fi finú han ọrẹ kan tóo fọkàn tán ?  Ìwé Òwe 17 : 17 sọ pé :  Alábàákẹgbẹ tòótọ a máa nífẹẹ ẹni ní gbogbo ìgbà , ó sì jẹ arákùnrin tí a bí fún ìgbà tí wàhálà bá wà .   Bákan náà , má gbàgbé àdúrà o .  Bíbélì mú un dá wa lójú pé báa bá kó ẹrù ìnira wa lọ bá Ọlọrun , yóò gbé wa ró .  Sáàmù 55 : 22 .  O Lè Fẹ Máa Dára Rẹ Lẹbi  Ìrẹwẹsì máa ń mú ọpọ àwọn òbí tọmọ wọn sorí kọ tí wọn á fi bẹrẹ sí dára wọn lẹbi lórí ìṣòro náà .  Ìyá kan sọ pé :  Tí ọmọ rẹ bá sorí kọ , wàá bẹrẹ sí dá ara rẹ lẹbi , ẹnikẹni ò sì lè pàrọwà fún ọ kóo gbọ .  Wàá bẹrẹ sí ṣe kàyéfì pé ,  Kí la ṣe tó kù díẹ káà tó ?  Ibo ni nǹkan ti yí bìrí ?  Báwo ni mo ṣe dá kún wàhálà yìí ?    Báwo làwọn òbí ṣe lè ronú níwọntúnwọnsì bọràn bá rí báyìí ?  Kò sí àní - àní pé bí ilé kò bá tòrò , ó máa ń kó bá ọmọdé .  Ìdí èyí ni Bíbélì fi rọ àwọn bàbá pé :  Ẹ má ṣe máa dá àwọn ọmọ yín lágara , kí wọn má bàa soríkodò .   Nítorí náà , ìmọràn fún àwọn òbí ni pé kí wọn ṣàyẹwò bí wọn ṣe ń bá àwọn ọmọ wọn lò fínnífínní kí wọn sì ṣe àwọn àtúnṣe tó bá yẹ .  Àmọ kì í ṣe gbogbo ìgbà ni ìsoríkọ máa ń jẹ ẹbi àwọn òbí o .  Ká sòótọ , ìṣòro yìí máa ń wà nílé tó tòrò minimini pàápàá .  Nítorí náà , kò yẹ káwọn òbí tí wọn ń forí ṣe fọrùn ṣe láti ran àwọn ọmọ wọn lọwọ máa ronú pé àwọn ló lẹbi .  Ó tún ṣe pàtàkì bákan náà láti má ṣe dá ọmọ tó sorí kọ lẹbi .  Ó ṣe tán , kò sọgbọn tóo lè dá sí ìṣòro ọhún .  Ìyá kan sọ pé :  Bí àrùn ìgbóná tàbí òtútù àyà bá ń bá ọmọ mi jà , mi ò jẹ dá a lẹbi láé .  Àmọ mo máa ń ṣe bẹẹ tó bá sorí kọ .  Mo máa ń dáa lẹbi torí ó máa ń kó mi láyà sókè .   Báwọn òbí àtàwọn mìíràn bá ka ìsoríkọ sí àìsàn dípò àìtóótun , wọn á lè ronú nípa ọnà tí wọn fi lè ran ẹni tó níṣòro náà lọwọ .  Títọ ọmọ tó ní ìsoríkọ lè kó wàhálà bá àjọṣe láàárín àwọn òbí .  Ìyàwó kan sọ pé :  Ńṣe la máa ń dá ara wa lẹbi , àgàgà táa bá ronú nípa irú ìgbésí ayé táa ti rò pé a máa gbé àti irú èyí táa wá ń gbé nítorí ọmọkùnrin wa .   Tim , tí ọmọbìnrin rẹ ní ìsoríkọ sọ pé :  Ó rọrùn láti dá ọkọ tàbí aya rẹ lẹbi .  Báwọn òbí bá níṣòro láàárín ara wọn kí ọmọ tó bẹrẹ sí fi àwọn àmì ìsoríkọ hàn , àwọn ìwà àjèjì tọmọ náà bẹrẹ sí hù lè wá dọrọ rú pátápátá .   Má ṣe jẹ kí ìsoríkọ ọmọ kan da ìgbéyàwó rẹ rú o !  Ká sòótọ , dídá ara rẹ , ọmọ rẹ , ọkọ tàbí aya rẹ lẹbi kò yanjú ọrọ páàpáà .  Ohun tó ṣe pàtàkì jù ni pé kẹẹ ran ẹni tó níṣòro náà lọwọ .  Ṣíṣèrànwọ  Bíbélì gba àwọn Kristẹni níyànjú pé :  Ẹ máa sọrọ ìtùnú fún àwọn ọkàn tí ó soríkọ .   Ká ní èrò pé òun kò já mọ nǹkan kan ló ń bá èwe tó sorí kọ jà , o lè ṣèrànwọ .  Lọnà wo ?  Ó dájú pé kì í ṣe nípa sísọ àwọn ọrọ kòbákùngbé bíi ,  Kò yẹ kóo máa ṣe báyìí kẹ  tàbí ,  Ẹmíkẹmìí ló ní yìí o .   Kàkà bẹẹ , jẹ olùgbatẹnirò nípa fífi  ìfẹ fún ọmọnìkejì hàn .   Pọọlù gba àwọn Kristẹni níyànjú pé kí wọn máa  sunkún pẹlú àwọn ènìyàn tí ń sunkún .   Rántí pé ńṣe lara ẹni tó bá sorí kọ máa ń gbẹkan .  Ìrora ọhún máa ń kọjá sísọ , kì í sì í ṣe pé ńṣe lẹni yẹn ń ṣe bẹẹ kó lè rí àbójútó lọtùn - ún lósì .  Tóo bá ti tẹtí sí i tán , gbìyànjú láti jẹ kẹni tó níṣòro ọhún sọ gbogbo ohun tó wà lọkàn rẹ jáde .  Béèrè ohun tó máa ń rò tó fi ń ṣe bó ṣe máa ń ṣe .  Lẹyìn náà , kóo wá fi pẹlẹtù ṣàlàyé fún un ìdí tí kò fi yẹ kó máa tẹńbẹlú ara rẹ .  Fífi ẹni náà lọkàn balẹ pé Ọlọrun nífẹẹ rẹ àti pé ó jẹ aláàánú lè dín hílàhílo rẹ kù .  1 Pétérù 5 : 6 , 7 .  Àwọn ìgbésẹ mìíràn lè wà tóo lè gbé .  Fún àpẹẹrẹ , o lè ní láti rí i dájú pé ọmọ rẹ tó ní ìsoríkọ ní ìsinmi tó tó , oúnjẹ tó ṣara lóore , àti eré ìmárale .  Bí wọn bá fún un láwọn oògùn , á dáa kóo jẹ kó mọ pé ó yẹ kóun lò ó .  Má ṣe jẹ kó sú ọ láti ràn án lọwọ , má sì ṣe dáwọ fífi ìfẹ hàn sí i dúró .  Òótọ ni pé ìsoríkọ èwe máa ń kó ṣìbáṣìbo gan - an bá ẹni tó níṣòro ọhún àti gbogbo ìdílé .  Àmọ bó bá yá , sùúrù , ìforítì , àti ìfẹ á jẹ ká lè ran àwọn èwe tó sorí kọ lọwọ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A gbọ pé irú àwọn àìsàn bí àrùn mononucleosis , àrùn àtọgbẹ , àìtó ẹjẹ , hypothyroidism , àti àìtó ṣúgà nínú ẹjẹ máa ń ní àwọn àmì bíi ti ìsoríkọ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 11   Ńṣe lara ẹni tó bá sorí kọ máa ń gbẹkan .  Ìrora ọhún máa ń kọjá sísọ   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 13   BÓO BÁ JẸ ÈWE TÓ NÍ ÌSORÍKỌ  Àwọn tó lè ràn ọ lọwọ ń bẹ , ó sì dájú pé ìrètí ń bẹ fún ọ .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé  1  àwọn ọnà ìṣiṣẹ inú ara rẹ tó gbòdì tàbí  2  àwọn ohun kan nínú ìgbésí ayé rẹ tí o kò rọgbọn dá sí ló ń fà á .  Èyí tó wù kó jẹ , o kò lẹbi fún ipò tóo wà .  Síbẹ , kí lo lè ṣe nípa rẹ ?  Bíbélì sọ pé  ọrẹ kan wà tí ń fà mọni tímọtímọ ju arákùnrin lọ .   O ò ṣe wá irú ọrẹ bẹẹ kóo sì sọ gbogbo bó ṣe ń ṣe ọ fún un ?  Ọkan lára àwọn òbí rẹ tàbí ẹnì kan tó dàgbà dénú lè pawọ pọ pẹlú rẹ láti gbéjà ko ìsoríkọ .  Tí àwọn òbí rẹ bá kófìrí pé ìsoríkọ rẹ máa nílò ìtọjú ìṣègùn , wọn lè mú ọ lọ sọdọ dókítà tó mọ nípa irú ìtọjú bẹẹ .  Ìgbésẹ ọlọgbọn ni èyí jẹ , nítorí pé níbi tí irú ìtọjú bẹẹ bá ti wà lárọọwọtó , ó sábàá máa ń pẹtù sí ìsoríkọ .  Fún àpẹẹrẹ , bó bá jẹ pé àwọn ohun kan nínú ara ni kò ṣiṣẹ bó ṣe yẹ , wọn lè fún ọ láwọn oògùn tó ń gbógun ti ìsoríkọ .  Bó bá jẹ bẹẹ lọràn rẹ rí , má ṣe tijú láti lo oògùn o .  Ńṣe làwọn oògùn náà á mú kí ara rẹ padà bọ sípò , èyí sì lè jẹ kóo padà láyọ kóo sì wà déédéé nínú ìgbésí ayé rẹ .  Ọpọ àwọn tó ní ìṣòro yìí ti rí ìtùnú gbà nípa kíka Bíbélì àti sísún mọ Ọlọrun nínú àdúrà .  Bíbélì mú un dá wa lójú pé :  Jèhófà sún mọ àwọn oníròbìnújẹ ní ọkàn - àyà ; ó sì ń gba àwọn tí a wó ẹmí wọn palẹ là .    Sáàmù 34 : 18 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún ìsọfúnni síwájú sí i , wo àpilẹkọ náà  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Kí N Sọ fún Ẹnì Kan Pé Mo Níṣòro Ìsoríkọ ?   tó wà nínú Jí ! November 8 , 2000 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   ÌRÀNWỌ ÀTI ÌRÈTÍ FÁWỌN TÓ NÍ ÌSORÍKỌ  Ọràn ńlá ni ọràn ìsoríkọ o , èyí ni ò lè jẹ ká mẹnu ba gbogbo ohun tó ní í ṣe pẹlú rẹ nínú ọwọ àwọn àpilẹkọ yìí .  Àmọ ṣá , àwọn tó ń ṣe Jí !  jáde ní ìgbàgbọ pé àwọn kókó tí wọn kọ síbẹ lè ran àwọn èwe àtàwọn òbí wọn lọwọ láti fara da ìṣòro tí ń sọni di ahẹrẹpẹ yìí .  Ó ṣeé ṣe kóo ti kíyè sí i pé èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ìlànà tó wà nínú àpilẹkọ tó ṣáájú la gbé karí Bíbélì .  Kò sírọ níbẹ pé ìwé tọjọ rẹ ti pẹ ni .  Síbẹ , bí àwọn ìmọràn inú rẹ ṣe wúlò nígbà tí wọn kọ wọn náà ni wọn ṣì ṣe wúlò lónìí .  Èé ṣe ?  Nítorí bó tilẹ jẹ pé àkókò ti yí padà , àbùdá èèyàn ò tíì yí padà .  Àwọn ọràn kan náà táwọn ìran to ti kọjá dojú kọ làwa náà dojú kọ lónìí .  Ìyàtọ tó kàn wà níbẹ ni pé àwọn ìṣòro yìí wá lékenkà sí i lónìí ó sì gbòòrò gan - an .  Ìdí mìíràn tí Bíbélì tún fi wúlò gidi gan - an ni pé : Ọlọrun mí sí i .  Gẹgẹ bí ẹlẹdàá wa , ó mọ ohun táa nílò ká bàa lè ní ayọ àti ìtẹlọrùn nínú ayé wa .  Bíbélì kì í ṣe ìwé ìṣègùn ṣáá o .  Nítorí náà , kò sọ pé ká máà wá ìtọjú tó bá yẹ fún àrùn , irú bí ìsoríkọ .  Síbẹ , Bíbélì ní àwọn ìlànà tó lè ràn wá lọwọ láti pẹtù sọkàn àwọn tó bá níṣòro ọhún .  Kò tán síbẹ o , ìlérí Ọlọrun pé òun máa tó mú gbogbo àwọn àrùn wa kúrò tún wà nínú rẹ .  Bẹẹ ni o , Jèhófà ti pète láti  mú ọkàn - àyà àwọn tí a tẹ rẹ sọ jí .   Aísáyà 57 : 15 .  Ṣé wàá fẹ láti mọ púpọ sí i nípa ìrètí ńláǹlà yìí ?  Jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ládùúgbò rẹ tàbí kóo kọwé sí àdírẹsì tó yẹ lójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Gbìyànjú láti fi ìfẹ fún ọmọnìkejì hàn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Bí ìsoríkọ èwe kan bá kọ tí kò lọ , á dára kóo kàn sí oníṣègùn   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Gẹgẹ bí òbí , má ṣe yára láti dá ara rẹ , ọkọ tàbí aya rẹ , tàbí ọmọ rẹ lẹbi  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ọlọrun Fara Mọ Ṣíṣe Òwò Ẹrú ?  ÒÓGÙN bo àwọn aláwọ dúdú ọhún gbindingbindin , ẹrù òwú tí wọn dì lé wọn lórí bàbà tutu sì mú kí wọn tẹ kòlòbà , bí wọn ti ń tẹ kẹjẹkẹjẹ lọ .  Àwọn alábòójútó tí kò gba gbẹrẹ ń fi bílálà kó wọn ṣiṣẹ .  Wọn ń já àwọn ọmọ tó ń ké gbà lọwọ àwọn ìyá tó ń sunkún , wọn sì ń tà wọn fún àwọn tó máa san owó gọbọi lórí wọn níbi ọjà gbàǹjo tí wọn ti ń tà wọn .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé irú àwòrán tó ń fìwà ìkà hàn tó sì ń mú èèyàn gbọn rìrì yìí ló máa wá sọkàn rẹ tóo bá ronú nípa òwò ẹrú .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ , pé ọpọ àwọn tó ń ṣe òwò ẹrú yìí àtàwọn tí wọn ń tà wọn fún ló jẹ àwọn èèyàn tó gba ẹsìn kanrí gan - an .  Òpìtàn náà , James Walvin kọwé pé :  Irú àwọn èèyàn yìí pọ lọ jàra , ará Yúróòpù àti ará Amẹríkà ni wọn , wọn máa ń yin Olúwa fún ìbùkún rẹ , tí wọn á máa ṣọpẹ fún èrè tí wọn jẹ , fún lílọ láyọ àti bíbọ láyọ látibi òwò tí wọn lọ ṣe nílẹ adúláwọ bí wọn ti ń la ìgbì okun kọjá padà lọ sí Ìwọ Oòrùn ayé .   Àwọn èèyàn kan tiẹ sọ pé òwò ẹrú náà dùn mọ Ọlọrun nínú .  Fún àpẹẹrẹ , nínú ọrọ tí Alexander McCaine sọ nígbà Ìpàdé Àpérò Gbogbo Gbòò , ti Ìjọ Mẹtọdíìsì Pùròtẹsítáǹtì lọdún 1842 , ó sọ pé  Ọlọrun fúnra Rẹ ló fàṣẹ sí  ìfiniṣẹrú .  Ṣé McCaine tọnà ?  Ǹjẹ Ọlọrun fọwọ sí jíjí tí wọn ń jí àwọn ọmọbìnrin gbé tí wọn sì ń fipá bá wọn sùn , tí wọn ń fi àìláàánú pín àwọn ìdílé sọtọọtọ , àti ìnà ìkà tí wọn ń na àwọn ẹrú lásìkò òwò ẹrú ayé ọjọ McCaine ?  Àìmọye mílíọnù àwọn èèyàn tí wọn ń fipá mú láti máa gbé kí wọn sì máa ṣiṣẹ bí ẹrú lábẹ àwọn ipò tó burú jáì lónìí ńkọ ?  Ṣé Ọlọrun fọwọ sí irú híhùwà ìkà sọmọ ẹdá bẹẹ ?  Àwọn Ọmọ Ísírẹlì àti Ìfiniṣẹrú  Bíbélì sọ pé  ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .   Bóyá ni ibòmíràn tún wà tí èyí ti fara hàn kedere ju ti ọnà rírorò tọmọ ẹdá ń gbà fini ṣẹrú lọ .  Kì í ṣe pé Jèhófà Ọlọrun dágunlá rárá sí ìyà tí ìfiniṣẹrú ti dá sílẹ .  Fún àpẹẹrẹ , ìwọ wo ipò kan táwọn ọmọ Ísírẹlì bára wọn nínú rẹ .  Bíbélì sọ fún wa pé àwọn ará Íjíbítì  sì ń mú ìgbésí ayé korò fún wọn nípa ìsìnrú nínira nídìí àpòrọ tí a fi amọ ṣe àti bíríkì àti pẹlú gbogbo oríṣi ìsìnrú nínú pápá , bẹẹ ni , gbogbo oríṣi ìsìnrú wọn nínú èyí tí wọn lò wọn bí ẹrú lábẹ ìfìkà - gboni - mọlẹ .   Àwọn ọmọ Ísírẹlì  ń bá a lọ láti mí ìmí ẹdùn nítorí ìsìnrú náà , wọn sì ń ké jáde nínú ìráhùn , igbe wọn fún ìrànlọwọ sì ń gòkè lọ sọdọ Ọlọrun tòótọ ṣáá nítorí ìsìnrú náà .   Ǹjẹ Jèhófà dágunlá sí ìpọnjú wọn ?  Rárá o , kàkà bẹẹ ,  Ọlọrun gbọ ìkérora wọn , Ọlọrun sì rántí májẹmú rẹ pẹlú Ábúráhámù , Ísákì àti Jékọbù .   Síwájú sí i , Jèhófà sọ fún àwọn ènìyàn rẹ pé :  Èmi yóò sì mú yín jáde dájúdájú kúrò lábẹ ẹrù ìnira àwọn ará Íjíbítì , èmi yóò sì dá yín nídè kúrò nínú ìsìnrú wọn .   Ẹkísódù 1 : 14 ; 2 : 23 , 24 ; 6 : 6 - 8 .  Ó hàn gbangba pé , Jèhófà kò fọwọ sí i pé kí  ènìyàn máa jọba lórí ènìyàn  nípa fífi ara wọn ṣe ẹrú lọnà ìkà .  Ṣùgbọn , ṣebí Ọlọrun fàyè gba ìfiniṣẹrú láàárín àwọn ènìyàn rẹ lẹyìn náà ?  Bẹẹ ni , ó ṣe bẹẹ .  Àmọ irú ìfiniṣẹrú tó wáyé ní ilẹ Ísírẹlì yàtọ pátápátá sí irú àwọn ìfiniṣẹrú oníkà tó ti ń ṣẹlẹ jálẹ gbogbo ìtàn .  Òfin Ọlọrun sọ pé ìyà ikú ni kí wọn fi jẹ ẹni tó bá jínìyàn gbé tó sì tà á .  Yàtọ síyẹn , Jèhófà pèsè àwọn ìlànà kan láti dáàbò bo àwọn ẹrú .  Fún àpẹẹrẹ , tí ọgá ẹrú kan bá ṣe é léṣe , wọn gbọdọ dá ẹrú náà sílẹ lómìnira .  Tí ẹrú kan bá kú nítorí nínà tí ọgá rẹ nà án , wọn lè pa ọgá náà dí i .  Wọn lè fi àwọn obìnrin tí wọn mú lójú ogun ṣe ẹrú , tàbí kí wọn fi wọn ṣe aya .  Àmọ , kì í ṣe pé kí wọn wá máa lò wọn bí ohun èlò ìbálòpọ lásánlàsàn .  Kókó tó wà nínú Òfin náà ti gbọdọ sún àwọn ọmọ Ísírẹlì tí wọn jẹ ọlọkàn títọ láti fọwọ wọ àwọn tó jẹ ẹrú kí wọn sì fi àánú bá wọn lò , bí wọn ṣe máa bá òṣìṣẹ tí wọn háyà tí wọn sì ń sanwó fún lò .  Ẹkísódù 20 : 10 ; 21 : 12 , 16 , 26 , 27 ; Léfítíkù 22 : 10 , 11 ; Diutarónómì 21 : 10 - 14 .  Àwọn Júù kan sọ ara wọn di ẹrú fún àwọn Júù ẹgbẹ wọn kí wọn lè san àwọn gbèsè tí wọn jẹ .  Ńṣe ni irú àṣà yìí gba àwọn èèyàn lọwọ ebi tó tiẹ tún mú kó ṣeé ṣe fún ọpọ láti jàjàbọ lọwọ ipò òṣì .  Láfikún sí i , àwọn àkókò pàtàkì kan wà nínú kàlẹńdà àwọn Júù tí wọn gbọdọ dá àwọn ẹrú wọn sílẹ lómìnira táwọn ẹrú náà bá fẹ bẹẹ .   Nígbà tí Júù akẹkọọjinlẹ náà , Moses Mielziner ń sọrọ nípa àwọn òfin tó jẹ mọ ti ẹrú , ó sọ pé  èèyàn ni ẹrú á máa jẹ lọjọkọjọ , wọn sì ka ẹrú kan sí ẹnì kan tó láwọn ẹtọ kan pàtó , tó jẹ pé ọgá rẹ gan - an alára kò lẹtọọ láti tẹ lójú .   Ìyàtọ ńlá gbáà mà lèyí jẹ o sí ọnà ìkà tí wọn fi ń lo àwọn ẹrú gẹgẹ bí àkọsílẹ ìtàn ti fi han !  Àwọn Kristẹni àti Ìfiniṣẹrú  Fífiniṣẹrú jẹ apá kan ètò ọrọ ajé Ilẹ Ọba Róòmù , èyí tó wà nígbà ayé àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní .  Ìdí rèé táwọn Kristẹni kan fi jẹ ẹrú táwọn mìíràn sì ní ẹrú .  Àmọ ṣé èyí wá túmọ sí pé ìlòkulò làwọn ọmọ ẹyìn Jésù tí wọn ní ẹrú máa ń lò wọn ni ?  Kò rí bẹẹ rárá !  Láìka ohun yòówù tí òfin Róòmù lè fàyè gbà sí , ìdánilójú wà pé àwọn Kristẹni kò lo àwọn tó wà lábẹ àṣẹ wọn ní ìlòkulò .  Kódà , àpọsítélì Pọọlù rọ Fílémónì láti bá Ónẹsímù , ẹrú rẹ tó wá di Kristẹni , lò bí  arákùnrin .    Fílémónì 10 - 17 .  Kò sí ẹrí kankan nínú Bíbélì tó fi hàn pé kí ẹnì kan máa fi ẹlòmíràn ṣe ẹrú jẹ ara ète tí Ọlọrun ní fún ọmọ aráyé níbẹrẹ .  Síwájú sí i , kò sí àsọtẹlẹ Bíbélì kankan tó tọka sí i pé àwọn èèyàn á máa lo èèyàn ẹlẹgbẹ wọn fún ìfiniṣẹrú nínú ayé tuntun Ọlọrun .  Kàkà bẹẹ , nínú Párádísè tó ń bọ yẹn , àwọn olódodo  yóò jókòó ní ti tòótọ , olúkúlùkù lábẹ àjàrà rẹ àti lábẹ igi ọpọtọ rẹ , kì yóò sì sí ẹnì kankan tí yóò máa mú wọn wárìrì .   Míkà 4 : 4 .  Ní kedere , Bíbélì kò fara mọ híhùwà ìkà ní ọnà èyíkéyìí sí àwọn ẹlòmíràn .  Kàkà bẹẹ , níní ọwọ àti bíbánilò lọgbọọgba ló fọwọ sí .  Ó gba àwọn èèyàn níyànjú láti máa bá àwọn ẹlòmíràn lò lọnà tí wọn fẹ kí wọn gbà bá àwọn náà lò .  Kò tán síbẹ o , Bíbélì tún rọ àwọn Kristẹni láti ní ẹmí ìrẹlẹ , kí wọn máa wo àwọn mìíràn pé wọn sàn ju àwọn lọ , láìka irú ẹni yòówù tí wọn jẹ sí .  Àwọn ìlànà yìí yàtọ pátápátá sí bí ọpọ orílẹ - èdè ṣe ń fini ṣẹrú lọnà ìkà , àgàgà láwọn ọrúndún àìpẹ yìí .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Pé ètò kan wà tó fàyè gba àwọn ẹrú kan láti máa bá àwọn ọgá wọn gbé jẹ ẹrí tó hàn gbangba pé ọnà ìfiniṣẹrú ti àwọn ọmọ Ísírẹlì kì í ṣe ti oníkà .  Bákan náà ló rí lónìí , àwọn Kristẹni kan jẹ agbanisíṣẹ ; àwọn mìíràn sì jẹ àwọn tí a gbà síṣẹ .  Bí Kristẹni agbanisíṣẹ kan kò ti ní lo àwọn tó ń ṣiṣẹ lábẹ rẹ ní ìlò omi òjò , bẹẹ náà ló ṣe jẹ pé àwọn ọmọ ẹyìn Jésù ní ọrúndún kìíní á ti bá àwọn ìránṣẹ wọn lò níbàámu pẹlú àwọn ìlànà Kristẹni .  Mátíù 7 : 12 .  Ọdọbìnrin Kan Tó Ní Ìrètí Amọkànyọ  ÀWỌN tó ń tẹ Jí !  jáde gba lẹtà kan látọdọ ọmọbìnrin ọlọdún méjìlá kan tó ń jẹ Stephanie .  Ohun tó kọ rèé :  Mo fẹ sọ fún un yín nípa bí àwọn ìtẹjáde yín ṣe ràn mí lọwọ tó níléèwé .  Láìpẹ yìí , wọn fún wa níṣẹ kan pé ká sọrọ lórí kókó ọrọ náà ,  Onírúurú Àṣà Ìṣẹdálẹ .   Èmi àti ìdílé mi wá inú àwọn ìtẹjáde , a sì gé àwọn ọrọ àti àwòrán tó bá ẹṣin ọrọ náà mu jáde .  Lẹyìn náà ni mo wá lẹ àwọn tí a rí mọ ara páálí kan .   Olùkọ Stephanie sọ fún àwọn ọmọ kíláàsì pé kí wọn mú márùn - ún tí wọn rò pé ó dára jù lọ lára àwọn iṣẹ náà .  Stephanie kọwé pé :  Lọjọ kejì , mo rí i pé tèmi wà lára márùn - ún tó dára jù lọ .   Ọkan lára àwọn ìtẹjáde tí Stephanie lò ni Jí !  ti November 8 , 1998 , tó ní àpilẹkọ kan tó sọ pé  Ǹjẹ Gbogbo Ènìyàn Lè Nífẹẹ Ara Wọn Láé ?   Níwọn bí Stephanie ti jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó gbà dájúdájú pé ó ṣeé ṣe kí àwọn èèyàn tó ní àṣà ìṣẹdálẹ ọtọọtọ gbé pa pọ ní àlàáfíà .  Ní tòótọ , Stephanie wà lára ẹgbẹ ará kan tó wà kárí ayé níbi tí òtítọ Bíbélì ti ń so àwọn tó ti jẹ ọtá tẹlẹ rí pọ ṣọkan  àwọn bíi Tutsi àti Hutu , àwọn ará Jámánì àti àwọn ará Rọṣíà , àwọn ará Áméníà àti àwọn ará Turkey , àwọn ará Japan àtàwọn ará Amẹríkà .  Gbogbo wọn ń tiraka láti máa ṣàfarawé Ẹlẹdàá wọn .  Lọnà wo ?  Ọkan lára àwọn ẹsẹ Bíbélì tí Stephanie lò nínú iṣẹ ilé ẹkọ rẹ pèsè ìdáhùn , ó sọ pé :  Ọlọrun kì í ṣe ojúsàájú , ṣùgbọn ní gbogbo orílẹ - èdè , ẹni tí ó bá bẹrù rẹ , tí ó sì ń ṣiṣẹ òdodo ṣe ìtẹwọgbà fún un .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń sa gbogbo ipá wọn láti máa fi irú àìṣègbè kan náà hàn nínú ìbálò wọn pẹlú àwọn ẹlòmíràn .  Stephanie ń fojú sọnà de ìmúṣẹ ìlérí tí Bíbélì ṣe pé láìpẹ , Ìjọba Ọlọrun yóò mú àwọn ipò òdodo wá sórí ilẹ ayé wa .  Nínú ayé kan tí ọkàn àwọn èwe kò ti balẹ nípa ọjọ iwájú wọn tí kò sì dá wọn lójú yìí , ti Stephanie yàtọ gédégbé , nítorí ó ní ìrètí amọkànyọ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  October 8 , 2001  Ǹjẹ a Lè Ṣọgbìn Oúnjẹ Tó Máa Pọ tó ?  Láìsí oúnjẹ , ebi ló máa pa ẹdá èèyàn kú .  Ìmọ ìjìnlẹ sì ti ṣe bẹbẹ láti mú kó pọ dáadáa .  Àmọ ṣé ibi tó wà nínú ohun tó ṣe yìí pọ ju ire tó wà níbẹ lọ ni ?  3 Ṣé Èèyàn Ń Pa Oúnjẹ Ara Rẹ Run Ni ?  4 Oríṣiríṣi Ohun Ọgbìn Ṣe Kókó fún Ìwàláàyè Èèyàn  9 Ta Ni Yóò Bọ Aráyé ?  15 Adìyẹ  Ó Gbajúmọ , Ó sì Pọ Rẹpẹtẹ  20 Ǹjẹ O Mọ ?  21 Ìlú Kan ní Áfíríkà Níbi Tí Àṣà Ìlà Oòrùn àti Ìwọ Oòrùn Ayé Ti Wọnú Ara Wọn  24 Orúkọ Ọlọrun Ló Yí Ìgbésí Ayé Mi Padà !  29 Wíwo Ayé  31 Dáàbò Bo Ọmọ Rẹ  32 A Kí I Yín Káàbọ sí Àpéjọpọ Àgbègbè  Àwọn Olùkọni Ní Ọrọ Ọlọrun  !  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Dẹkun Dídààmú Kọjá Ààlà ?  12  Àníyàn lè mú kí èèyàn máà láyọ nínú ìgbésí ayé .  Báwo lo ṣe lè kojú ìmọlára tó ń kó ìdààmú báni yìí ?  Báwo Ni Ọlọrun Ṣe Ń Mú Nǹkan Mọra Tó ?  18  Kí la lè sọ pé ó mú kí Ọlọrun ṣì fàyè gba ìwà ibi ?   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   ÀWÒRÁN ẸYÌN ÌWÉ : Obìnrin tó wà nínú oko : Godo - Foto ; àwòrán oko tó wà lójú ìwé 2 : Ẹka Iṣẹ Ọgbìn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  Ṣé Èèyàn Ń Pa Oúnjẹ Ara Rẹ Run Ni ?   Ohun tó ń yọ wá lẹnu lónìí kì í  ṣe  gbèsè tàbí ìdíje láàárín àwọn táa jọ ń gbáyé , àmọ ohun ọhún ni ìfẹ láti máa gbé ìgbésí ayé tó nítumọ tó sì tẹ wa lọrùn láìsí pé a ń pa àwọn ohun alààyè mìíràn tó so ìgbésí ayé wa ró run .  Kò tíì sígbà kankan rí tọmọ ẹdá dojú kọ irú ewu bẹẹ : ìyẹn pípa àwọn ohun tó ń mú wa wà láàyè run .   Onímọ nípa àbùdá , David Suzuki .  ÈSO ápù jẹ èso kan téèyàn lè má fi bẹẹ kà sí .  Tó bá jẹ ibi tí èso yìí ti pọ yanturu lò ń gbé , o lè máa rò pé bẹẹ ló ṣe wà káàkiri , o tiẹ lè máa rò pé èyí tó bá wù ẹ lo lè jẹ lára oríṣiríṣi wọn tó wà .  Àmọ ǹjẹ o mọ pé oríṣi ápù tó wà fún jíjẹ lónìí kò tó nǹkan mọ táa bá fi wé oríṣi tó wà ní ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn ?  Láàárín ọdún 1804 sí 1905 , oríṣi èso ápù tí wọn ń gbìn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà tó ẹgbẹrún méje àti méjìdínlọgọrùn - ún  7,098  .  Lọjọ tòní , ẹgbẹrún mẹfà àti mọkànlélọgọfà  6,121  , ìyẹn ìpín mẹrìndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún wọn ló ti kú àkúrun .  Bákan náà lọrọ rí fún èso píà .  Nǹkan bí ìpín méjìdínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún lára oríṣi ẹgbẹrún méjì , ọgọrùn - ún mẹfà àti mẹtàlélọgọrin  2,683  tí wọn ń gbìn nígbà kan rí ló ti kú àkúrun báyìí .  Táa bá sì ní ká fẹnu ba ti ewébẹ , oríṣi tí kò sí mọ nínú àwọn yẹn pọ lọ jàra .  Ohun kan ń pòórá báyìí o , ohun náà ni níní oríṣiríṣi irè oko  kì í ṣe ọpọ rẹpẹtẹ irú ọwọ wọn nìkan ló ń dàwátì , ó tún kan oríṣiríṣi ẹyà tó wà nínú àwọn ọwọ yìí pẹlú .  Láàárín ọgọrin ọdún péré , onírúurú ẹyà ewébẹ tí wọn ń gbìn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi ìpín mẹtàdínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún dín kù !  Àmọ ṣé nǹkan bàbàrà kan wà nínú bí wọn ṣe yàtọ síra ni ?  Ọpọ àwọn onímọ sáyẹǹsì sọ pé bẹẹ ni , ó wà .  Bó tilẹ jẹ pé iyàn jíjà ṣì ń lọ lọwọ lórí bóyá bí àwọn ohun ọgbìn ṣe wà ní oríṣiríṣi ẹyà ní ìwúlò kankan , àwọn tó mọ tinú - tòde ọràn nípa àyíká sọ pé wọn ṣe pàtàkì fún ìwàláàyè lórí ilẹ ayé .  Wọn ní bó ṣe ṣe pàtàkì fún àwọn nǹkan táa ń gbìn fún jíjẹ náà ló tún ṣe pàtàkì fáwọn tá ò lò tí wọn wà nínú igbó , nínú ẹgàn , àti láwọn ilẹ koríko tó wà láyé .  Kí ìyàtọ wà láàárín irú ọwọ kan tún ṣe pàtàkì pẹlú .  Fún àpẹẹrẹ , bí onírúurú ìrẹsì tó yàtọ síra ṣe wà yóò jẹ kó túbọ ṣeé ṣe pé , tí àrùn tó máa ń pa ìrẹsì bá kọ lu àwọn kan , irú ọwọ àwọn kan yóò ṣì wà tí kòkòrò náà kò ní rí gbé ṣe .  Ìdí rèé tí ìwé kan , tí Ẹka Tí Ń Rí sí Ọràn Àgbáyé kọ fi sọ láìpẹ yìí pé , ohun kan ṣoṣo tó lè jẹ kí aráyé mọ ewu tó wà nínú dídín oríṣiríṣi ẹyà ohun ọgbìn tó wà láyé kù ni àkóbá tó máa ṣe fún ìpèsè oúnjẹ wa .  Ó kéré tán , ọnà méjì ni kíkú àkúrun àwọn ohun ọgbìn lè gbà ṣàkóbá : lákọọkọ , ó máa ń jẹ kí àwọn ẹyà tó fara jọ irúgbìn náà pòórá , àwọn yẹn ló sì ṣeé ṣe kó jẹ orísun àbùdá tó máa mú àwọn míì jáde lọjọ iwájú , èkejì , ó máa ń dín oríṣiríṣi àwọn irú ọwọ táa máa ń gbìn kù .  Fún àpẹẹrẹ , níbẹrẹ ọrúndún ogún , oríṣiríṣi ìrẹsì ìbílẹ tí wọn ń gbìn ní Éṣíà lé ní ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún , tí oríṣi ti ilẹ Íńdíà nìkan kò sì dín sí nǹkan bí ẹgbàá mẹẹẹdógún  30,000  .  Ní báyìí , gbogbo ìpín márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún ìrẹsì tí ilẹ Íńdíà ń gbìn kò ju oríṣi mẹwàá péré lọ .  Kìkì oríṣi márùn - ún péré ló kù nínú oríṣi ìrẹsì bí ẹgbẹrún méjì tí ilẹ Sri Lanka ní tẹlẹ .  Mẹsíkò , tó ti jẹ ilé ọkà ìbílẹ rí , ló wá jẹ pé kìkì oríṣi ìpín ogún nínú ọgọrùn - ún téèyàn lè rí níbẹ láwọn ọdún 1930 ló kù tí wọn ń gbìn báyìí .  Àmọ ọrọ oúnjẹ nìkan kọ nìṣòro tó wà nílẹ o .  Nǹkan bí ìpín mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún lára àwọn egbòogi tí wọn ń ṣe fún títà ni wọn ń rí lára nǹkan ọgbìn , bẹẹ sì ni ṣíṣàwárí àwọn irúgbìn tuntun tó wúlò fún egbòogi ò dáwọ dúró .  Síbẹ , àwọn irúgbìn kò yéé kú àkúrun .  Ǹjẹ kì í ṣe àwọn ohun tó so ẹmí wa ró la ń pa run yìí ?  Níbàámu pẹlú Ẹgbẹ Ìdáàbòbo Ìṣẹdá Lágbàáyé , nínú nǹkan bí ẹgbẹrún méjìdínlógún ọwọ irúgbìn àti ẹranko tí wọn ṣèwádìí wọn , àwọn tó ṣeé ṣe kó kú àkúrun lé lẹgbẹrún mọkànlá .  Láwọn ilẹ bí Indonesia , Malaysia , àti Látìn Amẹríkà , níbi tí wọn ti gé igbó lọ bí ilẹ bí ẹní nítorí iṣẹ ọgbìn , àwọn olùwádìí ò lè sọ pé iye báyìí pàtó ni ọwọ irúgbìn tó ṣeé ṣe kó ti kú àkúrun , tàbí tó tiẹ ti kú run pátápátá .  Síbẹsíbẹ , ìwé ìròyìn The UNESCO Courier ní àwọn kan sọ pé ńṣe ni àkúrun yìí ń bá a lọ ní  pẹrẹu lọnà tó mú ewu lọwọ .   Òótọ ni pé ilẹ ayé ṣì ń pèsè oúnjẹ lọpọ yanturu .  Àmọ , yóò ti pẹ tó tí ẹdá ènìyàn tí iye rẹ ń pọ bí eṣú yìí fi máa bọ ara rẹ bí oríṣiríṣi ohun ọgbìn ilẹ ayé bá ń dín kù ?  Àwọn orílẹ - èdè bíi mélòó kan ti ń wá ọgbọn ta sírú àwọn ìṣòro bẹẹ nípa ṣíṣe àwọn ibi tí wọn ń kó hóró irúgbìn pa mọ sí èyí tí wọn lè wá fàbọ bá táwọn irúgbìn pàtàkì bá pòórá .  Àwọn ọgbà ọgbìn kan sì ti bẹrẹ sí í tọjú ọwọ àwọn irúgbìn pa mọ .  Ìmọ sáyẹǹsì ti ṣe àwọn irinṣẹ tuntun lílágbára tó ń yí àbùdá padà .  Àmọ ṣé kíkó hóró èso pa mọ àti ìmọ sáyẹǹsì lè yanjú ìṣòro yìí lóòótọ ?  Àpilẹkọ tó tẹ lé èyí á bójú tó ìbéèrè yìí .  Oríṣiríṣi Ohun Ọgbìn Ṣe Kókó fún Ìwàláàyè Èèyàn  LÁWỌN ọdún 1840 , iye ènìyàn tó ń gbé ilẹ Ireland lé ní mílíọnù mẹjọ , ìyẹn sì mú kó jẹ orílẹ - èdè tí èrò pọ sí jù lọ ní gbogbo ilẹ Yúróòpù .  Ànàmọ lolórí oúnjẹ wọn , oríṣi kan báyìí tó máa ń ta bọọpà - bọọpà ni wọn máa ń gbìn jù lọ .  Lọdún 1845 , àwọn àgbẹ gbin ànàmọ yìí bí ìṣe wọn , ṣùgbọn kòkòrò bá a jà , ó sì fẹrẹẹ kú àkúrun .  Nínú ìwé rẹ tó pè ní The Last Harvest  The Genetic Gamble That Threatens to Destroy American Agriculture , Paul Raeburn sọ pé :  Ọpọ jù lọ àwọn ará Ireland la ọdún lílekoko yẹn já .  Lọdún tó tẹ lé e , ìparun yìí tún ṣẹlẹ .  Kò sí nǹkan táwọn àgbẹ lè ṣe ju pé kí wọn tún irú ànàmọ yẹn gbìn lọ .  Wọn ò ní oríṣi mìíràn .  Rírun ló mà tún run o , àmọ ti ọtẹ yìí wá kọjá wẹrẹwẹrẹ .  Ohun tójú wọn rí kò ṣeé máa fẹnu sọ .   Àwọn òpìtàn fojú bù ú pé ó tó mílíọnù kan èèyàn tébi pa kú , tí mílíọnù kan ààbọ mìíràn sì ṣí lọ síbòmíràn , Orílẹ - Èdè Amẹríkà ni ọpọ jù lọ wọn ṣí lọ .  Ìṣẹ sì han àwọn tó kù léèmọ .  Ní Andes , tó wà ní Gúúsù Amẹríkà , oríṣiríṣi ẹyà ànàmọ tó wà làwọn àgbẹ ibẹ gbìn , kìkì ìwọnba díẹ péré sì ni wàhálà náà kọ lù .  Nípa bẹẹ , àwọn èèyàn tó kàn kò fi bẹẹ pọ .  Ó wá hàn gbangba pé , ààbò ló jẹ láti ní àwọn ọwọ yìí lónírúurú ẹyà .  Gbígbin kìkì ẹyà irúgbìn kan kò bá ìlànà tó ń dá ẹmí àwọn nǹkan ọgbìn wọnyí sí mu ó sì máa ń fi wọn sínú ewu àrùn tàbí kòkòrò , èyí tó lè mú kí irè oko gbogbo àgbègbè kan ṣòfò dànù .  Ìyẹn ló mú kí ọpọlọpọ àgbẹ gbára lé lílo oríṣiríṣi oògùn apakòkòrò , bó tilẹ jẹ pé àwọn kẹmíkà yìí sábà máa ń ṣe àyíká ní jàǹbá .  Kí ló mú àwọn àgbẹ pa gbígbin oríṣiríṣi àwọn ohun ọgbìn ìbílẹ tì tí wọn sì wá gbájú mọ ẹyà kan ṣoṣo ?  Ìṣòro ọrọ ajé ló sábà ń mú wọn ṣe bẹẹ .  Gbígbin ẹya irúgbìn kan ṣoṣo máa ń mú kí ìkórè rọrùn , ó máa ń jẹ káwọn èso fani mọra , kì í jẹrà , wọǹtìwọnti ló sì máa ń so .  Ọdún 1960 ni àṣà yìí wá bẹrẹ ní pẹrẹu èyí tí wọn wá pè ní ètò kébimápàlú .  Ètò Kébimápàlú  Bí ìkéde ṣe ń wá lọtùn - ún lósì látọdọ ìjọba àtàwọn oríṣiríṣi àjọ , wọn rọ àwọn àgbẹ tó ń gbé láwọn apá ibi tó ṣeé ṣe kí ìyàn ti mú pé kí wọn fi gbígbin kìkìdá àwọn irúgbìn oníhóró tó máa ń so wọǹtìwọnti rọpò onírúurú ohun ọgbìn tí wọn ti máa ń gbìn tẹlẹ , pàápàá jù lọ ìrẹsì àti àlìkámà .  Wọn bẹrẹ sí í kókìkí àwọn ohun ọgbìn oníhóró yìí pé àwọn ni  bá - n - tán - ṣẹẹ  tí yóò lé ebi aráyé lọ .  Ṣùgbọn , owó pọọkú kọ ni wọn ń ta àwọn oúnjẹ oníhóró náà , wọn sì fi ìlọpo mẹta wọn ju iye tí wọn ń tà wọn tẹlẹ .  Orí lílo àwọn kẹmíkà , títí kan ajílẹ , sì ni àwọn irè oko sinmi lé , ká má ṣẹṣẹ wá sọ tàwọn irinṣẹ olówó gegere bí ẹrọ katakata tí wọn ń lò .  Àmọ , nígbà tówó ìrànwọ dé látọdọ ìjọba , kíá ni ètò kébimápàlú bẹrẹ ní rẹbutu .  Raeburn sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé ètò yìí ti gba ọpọ mílíọnù èèyàn sílẹ lọwọ ebi ,  ó  ti dá ìbẹrù sílẹ báyìí nípa àkóbá tó lè ṣe fún ọnà tí aráyé á gbà fi máa rí oúnjẹ jẹ .   Lẹnu kan , ètò kébimápàlú lè ti mú àǹfààní ojú ẹsẹ wá tó sì wá dá wàhálà ọlọjọ pípẹ sílẹ .  Kò pẹ kò jìnnà , àṣà gbígbin oríṣi irè oko kan wá di ohun tí gbogbo orílẹ - èdè ń ṣe , lílo ajílẹ lójú méjèèjì túbọ ń ran àwọn èpò lọwọ láti máa dàgbà sí i , àwọn oògùn apakòkòrò náà sì ń pa àwọn kòkòrò tó ṣàǹfààní àtàwọn tí kò ṣàǹfààní .  Láwọn àkùrọ tí wọn máa ń gbin ìrẹsì sí , àwọn kẹmíkà olóró ti pa ẹja , edé , akàn , àkèré , àtàwọn ewéko tó wúlò fún jíjẹ àtàwọn irúgbìn inú igbó  tí ọpọ jù lọ wọn ṣe pàtàkì fún àfikún oúnjẹ .  Kẹmíkà táwọn àgbẹ sì ń fà símú ti ṣàkóbá fáwọn àgbẹ .  Olùkọ kan ní Ẹka Ẹkọ Nípa Ohun Alààyè ní Yunifásítì àwọn àgbàlagbà tó wà ní Ilẹ Gẹẹsì , Ọmọwé Mae - Wan Ho kọwé pé :  Kò sẹni tó lè jiyàn rẹ mọ pé àṣà gbígbin oríṣi irè oko kan tí wọn dá sílẹ látìgbà  Ètò Kébimápàlú  ti ní ipa tí kò dára lórí níní àwọn irè oko lónírúurú tó sì ti ṣàkóbá fún mímú kí oúnjẹ wà káàkiri àgbáyé .   Gẹgẹ bí Ètò Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Oúnjẹ àti Iṣẹ Àgbẹ ṣe sọ , ìpín márùndínlọgọrin lára ọgọrùn - ún onírúurú àbùdá táa máa ń rí nínú àwọn ohun tí a ń gbìn ní ọrúndún kan sẹyìn ló ti sọnù báyìí , iṣẹ àgbẹ tó ti wá di iṣẹ òwò sì ni lájorí ohun tó fà á .  Ìwé kan tí Ẹka Tó Ń Rí sí Ọràn Àgbáyé tẹ jáde kìlọ pé  ìṣòro kékeré kọ ni àṣà sísọ àbùdá àwọn irè oko di oríṣi kan náà máa dá sílẹ .   Ọnà wo ni wọn fi ń kápá àwọn ewu yìí ?  Wọn nílò àwọn onímọ sáyẹǹsì nínú iṣẹ ọgbìn àtàwọn kẹmíkà ajẹbíidán títí kan ìpèsè owó fáwọn àgbẹ .  Síbẹsíbẹ , kò tíì sí ìdánilójú pé ìwọnyí á kápá ìṣòro náà .  Fífi àbùdá sọ irè oko di oríṣi kan wà lára ohun tó mú kí oko ọkà Orílẹ - Èdè Amẹríkà rẹ dànù tó sì mú kí ilẹ Indonesia pàdánù ìrẹsì tó tó ìdajì mílíọnù sarè ilẹ .  Àmọ lẹnu ọjọ mẹta yìí , oríṣi iṣẹ àgbẹ tuntun kan tún ti bẹrẹ , ìyẹn ni pípa ayé àwọn nǹkan alààyè dà kó tiẹ tó di pé wọn bẹrẹ sí í dàgbà rárá  ìyẹn àbùdá wọn .  Yíyí Àbùdá Àwọn Ohun Ọgbìn Padà  Wíwádìí àbùdá ti yọrí sí ìdásílẹ iṣẹ tuntun kan tí ń mówó gegere wọlé tí wọn pè ní àpapọ ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ohun alààyè .  Bí orúkọ yẹn ṣe fi hàn , ó jẹ dída ẹkọ nípa ohun alààyè pọ mọ ìmọ iṣẹ ẹrọ òde òní , ní lílo àwọn ọnà bíi yíyí àbùdá padà .  Díẹ lára àwọn iléeṣẹ yìí mọ tinú - tòde iṣẹ àgbẹ wọn sì ń báṣẹ lọ ní pẹrẹu láti lè ní àṣẹ lórí àwọn irúgbìn tó máa ń so wọǹtìwọnti , tí àrùn , ọdá , tàbí òjò dídì kò lè ṣe ní nǹkan kan , tí kò sì fi bẹẹ nílò àwọn kẹmíkà eléwu .  Tọwọ wọn bá lè tẹ àwọn ìlépa yìí , àǹfààní tó máa tìdí ẹ yọ kì í ṣe kékeré .  Ṣùgbọn àwọn kan ti fi àìbalẹ ọkàn hàn lórí yíyí àbùdá àwọn irúgbìn padà .  Ìwé Genetic Engineering , Food , and Our Environment sọ pé :  Ní ti ìṣẹdá , ó níbi táa lè fi àwọn àbùdá tó wà nínú wọn lúra wọn mọ .  Wọn lè fi oríṣi ẹya òdòdó kan lú òmíràn , àmọ kò sí bí wọn ṣe lè fi òdòdó lú ànàmọ láéláé . . . .  Nínú yíyí àbùdá padà sì rèé , ohun tó sábà ń béèrè ni pé kí wọn mú ohun kan láti ara irú ọwọ kan kí wọn sì fi sínú òmíràn kó lè ní irú ìṣesí kan tàbí àbùdá kan tí wọn fẹ kó ní .  Fún àpẹẹrẹ , ó lè túmọ sí mímú àbùdá tí kì í jẹ kí ẹja tó ń gbé inú omi oníyìnyín gan  ẹja bíi flounder  , kí wọn sì fi sínú ànàmọ tàbí èso míì , tí ojú ọjọ tútù kò fi ní rí i gbé ṣe .  Ó ti wá ṣeé ṣe báyìí láti mú àbùdá láti ara àwọn bakitéríà , fáírọọsì , kòkòrò , ẹran tàbí lára àwọn èèyàn pàápàá kí wọn sì fi sínú ohun ọgbìn .    Lédè kan , àpapọ ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ti ohun alààyè ti mú kó ṣeé ṣe fáwọn ènìyàn láti rí fìn - ín ìdí kókò àwọn àbùdá tó mú kí àwọn ọwọ kan yàtọ sí àwọn ọwọ mìíràn .  Bíi ti ètò kébimápàlú , ohun táwọn kan pè ní fífi ìmọ ìjìnlẹ yí àwọn ohun ọgbìn padà , ń pa kún ìṣòro sísọ àbùdá àwọn ohun ọgbìn di oríṣi kan  èyí táwọn kan sọ pé ó tún bògìrì , nítorí pé ó ti ṣeé ṣe fáwọn onímọ nípa àbùdá láti mú irú ohun kan náà jáde tàbí kí irú rẹ hù lára òmíràn , tí kò sì ní sí ìyàtọ kankan láàárín wọn .  Nípa bẹẹ , ìbẹrù nípa bí onírúurú ọwọ àwọn ohun ọgbìn ṣe ń dín kù ṣì wà síbẹ .  Àmọ , àwọn ohun ọgbìn tí wọn ti fi ìmọ ẹrọ yí àbùdá wọn padà ti wá gbé àwọn ìbéèrè tuntun dìde o , irú bí àkóbá tí wọn lè ṣe fún wa àti fún àyíká wa .  Jeremy Rifkin , òǹkọwé onímọ sáyẹǹsì sọ pé :  Ńṣe la kàn forí lé sànmánì tuntun ti iṣẹ ọgbìn onímọ ẹrọ pẹlú àwọn ìrètí kàǹkà - kàǹkà lọkàn wa láìmọ ibi tó máa sìn wá dé , kò fi bẹẹ sí ohun tó ń dá wa lọwọ kọ , òye wa nípa ohun tó lè tìdí rẹ jáde kò sì tó nǹkan .    Àmọ , ńṣe ni agbára tó ti dọwọ àwọn ilé iṣẹ tó ń yí àbùdá ohun alààyè padà yìí ń gbé wọn nínú , bẹẹ ni ìbáradíje sì ń lọ láàárín wọn ní pẹrẹu kí wọn lè máa fi orúkọ wọn pé àwọn irúgbìn tuntun àtàwọn ohun alààyè mìíràn tí wọn ti yí padà .  Ní báyìí ná , kíkú táwọn irúgbìn ń kú àkúrun kò dáwọ dúró o .  Gẹgẹ bí a ti sọ níbẹrẹ , àwọn ìjọba kan àtàwọn àjọ aládàáni kan ti lọ dá àwọn ibi tí wọn ń kó hóró irúgbìn pa mọ sí sílẹ láti lè yẹra fún àkúrun .  Ṣé àwọn hóró irúgbìn tí wọn ń kó pa mọ yìí á jẹ kó ṣeé ṣe fáwọn ìràn ọjọ iwájú láti ní oríṣiríṣi èso irúgbìn ní ànító àti àníṣẹkù fún gbígbìn kí wọn sì kórè wọn ?  Fífi Àwọn Hóró Irúgbìn Pa Mọ  Ṣé Òun Ni Kò Ní Jẹ Kí Wọn Kú Àkúrun ?  Ọgbà Ìmọ Nípa Ewéko ti Ìjọba èyí tó wà ní Kew , ní ilẹ Gẹẹsì , ti bẹrẹ ohun kan tó kan sáárá sí pé ó jẹ  ètò fún ìdáàbòbò tó kàmàmà jù lọ tí ẹnikẹni kò tíì ṣe irú rẹ rí lágbàáyé ,  ìyẹn Ètò Fífi Hóró Irúgbìn Pa Mọ ti Ẹgbẹrúndún Yìí .  Àwọn lájorí ìdí tí wọn fi dá ètò yìí sílẹ ni  1  láti kó ìpín mẹwàá nínú ọgọrùn - ún irú ọwọ hóró irúgbìn tó wà lágbàáyé jọ , ìyẹn ohun tó lé ní ẹgbẹrún mẹrìnlélógún  24,000  nígbà tó bá fi máa di ọdún 2010 àti  2  kó tó di ìgbà yẹn , kí wọn ti ṣa gbogbo àwọn irúgbìn oníhóró tó jẹ ti ilẹ Gẹẹsì jọ kí wọn sì ti tọjú wọn pa mọ .  Àwọn orílẹ - èdè mìíràn náà ti ní àwọn ibi tí wọn ń kó hóró irúgbìn pa mọ sí tàbí àwọn ibi tí wọn ń tọjú àbùdá sí , bí wọn ṣe máa ń pè wọn nígbà mìíràn .  John Tuxill , onímọ nípa ohun alààyè sọ pé ó kéré tán , ìpín àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún lára àràádọta ọkẹ àwọn hóró irúgbìn tí wọn kó pa mọ ló wúlò fún jíjẹ àti fún nǹkan mìíràn , àwọn bí àlìkámà , ìrẹsì , ọkà , sorghum , ànàmọ , àlùbọsà , aáyù , ìrèké , òwú , sóyà , àtàwọn ẹwà míì lóríṣiríṣi , ka kàn mẹnu kan díẹ .  Àmọ ohun ẹlẹmìí làwọn irúgbìn , bí okun inú wọn bá sì ti tán wọn ò wúlò mọ nìyẹn .  Torí náà , báwo la ṣe lè gbára lé àwọn hóró irúgbìn tí wọn kó pa mọ tó ?  Àwọn Ìṣòro Níbi Tí Wọn Kó Wọn Pa Mọ Sí  Owó tabua ni wọn ń ná sí àwọn ibi tí wọn ń kó hóró irúgbìn pa mọ sí o .  Gẹgẹ bí Tuxill ṣe sọ , àròpọ iye tó ń gbà lọdún kan ń lọ sí ọọdúnrún mílíọnù dọlà .  Àmọ o , iye yìí gan - an tiẹ lè máà tó , nítorí ó sọ pé  kìkì ìpín mẹtàlá péré nínú ọgọrùn - ún lára àwọn hóró irúgbìn tí wọn fi àbùdá wọn pa mọ yìí ló wà níbi tí wọn ti ń rí àbójútó tó dára tí ó lè mú ẹmí wọn gùn .   Nítorí pé àwọn hóró tí wọn ò bá fi pa mọ dáadáa kì í tọjọ , wọn gbọdọ gbìn wọn ní kíákíá kí wọn lè rí irè mìíràn kó lára wọn ; láìjẹ bẹẹ , àwọn ibi tí wọn kó wọn pa mọ sí yìí ni wọn máa bà jẹ sí .  Dájúdájú , irú iṣẹ bẹẹ nílò ọpọlọpọ òṣìṣẹ àti ọpọ jaburata owó , ìyẹn á sì tún wá dá kún wàhálà àìsí owó láti fi ṣàtúnṣe àwọn ibi tí ń fẹ àbójútó yìí .  Ìwé Seeds of Change  The Living Treasure ṣàlàyé pé Ibi Ìwádìí fún Fífi Hóró Pa Mọ ti Ìjọba Nílùú Colorado , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ti  dojú kọ ọpọ ìṣòro , bíi kí iná mànàmáná máa ṣe ségesège , àwọn ẹrọ amú - nǹkan - tutù tó ti daṣẹ sílẹ , àti àìtó òṣìṣẹ tó mú kí òbítíbitì hóró irúgbìn kàn wà nílẹ ṣáá láìní àmì tí wọn lè fi dá wọn mọ .   Bẹẹ sì làwọn ibi tí wọn ń kó hóró pa mọ sí yìí kò bọ lọwọ rúkèrúdò òṣèlú , ọrọ ajé tó lè dojú dé , àti ìjábá àìròtẹlẹ .  Kíkó wọn pa mọ fún ìgbà pípẹ tún láwọn ìṣòro mìíràn tó ń dá sílẹ .  Nínú oko , àwọn irúgbìn yìí ní ọnà tí wọn fi ń mú ara wọn bá ipò èyíkéyìí mu bó tilẹ jẹ pé ìyẹn náà níbi tó mọ , èyí sì máa ń jẹ kí wọn lè bọ lọwọ àrùn àtàwọn wàhálà mìíràn .  Àmọ níbi tí wọn lọ kó wọn pa mọ sí , ó ṣeé ṣe kí wọn pàdánù díẹ lára agbára yìí bí ìgbà ṣe ń lọ lórí wọn .  Síbẹ , àwọn hóró irúgbìn tí wọn bá tọjú dáadáa lè wà fún ọpọ ọrúndún kó tó di pé yóò nílò pé kí wọn tún wọn gbìn .  Láìka àwọn ìdíwọ àti àìsí ìdálójú yìí sí , dídá tí wọn dá àwọn ibi tí wọn ń kó hóró irúgbìn pa mọ sí sílẹ fi hàn pé ńṣe ni àníyàn nípa bí ọmọ aráyé ṣe máa rí oúnjẹ jẹ lọjọ iwájú túbọ ń ròkè si .  Lóòótọ , ọnà tó dára jù lọ láti dín àkúrun kù ni pé ká dáàbò bo àwọn irúgbìn yìí nínú igbó ká sì padà sí àṣà gbígbin onírúurú irè oko .  Ṣùgbọn kí ìyẹn tó lè di ṣíṣe , Tuxill sọ pé a gbọdọ  kọ láti ní èrò tó wà níwọntúnwọnsì nípa àwọn ohun tí ènìyàn nílò àti ti àwọn ìṣẹdá mìíràn nínú ayé .   Síbẹ , báwo ni ọkàn ṣe lè balẹ pé àwọn èèyàn á  kọ láti ní èrò tó wà níwọntúnwọnsì  ní ti bí wọn ṣe ń lo àwọn ìṣẹdá mìíràn tó wà láyé nígbà tí wọn ò yé fi taratara lépa ìtẹsíwájú iléeṣẹ àti ọrọ ajé ?  Iṣẹ àgbẹ pàápàá , gẹgẹ bí a ti rí i , ti wá di èyí tí wọn ti mú wọnú ìmọ iṣẹ ẹrọ gíga , ó sì ti di òwò ńlá lọjà àgbáyé .  Ìdáhùn tó yàtọ gbọdọ wà .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Awuyewuye ṣì ń lọ lọwọ lórí àkóbá tó ṣeé ṣe kí àwọn oúnjẹ tí wọn ti yí àbùdá wọn padà ṣe fún ìlera èèyàn àti ti ẹranko àti àyíká .  Dída àbùdá àwọn ohun alààyè kan pọ mọ ti àwọn mìíràn tí wọn ò fi ibì kankan jọra ti mú káwọn kan gbé ìbéèrè dìde lórí ohun tó bójú mu àtohun tí kò bójú mu .  Wo Jí ! , April 22 , 2000 , ojú ìwé 25 sí 27  Gẹẹsì  .  Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé ewébẹ ilẹ Yúróòpù kan báyìí ,  tí wọn yí àbùdá rẹ padà pé kí oríṣi oògùn apakoríko kan má lè nípa lórí rẹ ló ti ṣèèṣì ní àbùdá mìíràn tí kò ní jẹ kí oògùn mìíràn ràn án .   Àbùdá ọtọ náà ráyè wọnú ewébẹ yìí nígbà tí èso irú ewébẹ yẹn tí wọn yí àbùdá rẹ padà fún ète mìíràn ṣèèṣì fọn sára tàkọkọ .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì kan ti wá ń bẹrù pé , bí wọn ṣe ń lo àwọn oògùn apakoríko yàlàyàlà fún àwọn irè oko lè mú àwọn èpò tó ya bóorán jáde , tí oògùn náà kò sì ní lè tu irun kan lára wọn .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ṣé Iṣẹ Àgbẹ   Ń Pa Run  Ni ?  Ìwé ìròyìn World Watch sọ pé :  Láti ọdún 1950 ni iye àwọn èèyàn tó ń ṣiṣẹ àgbẹ ti ń dín kù gidi gan - an láwọn orílẹ - èdè tó ti rọwọ mú , iye tí wọn sì fi dín kù láwọn ibì kan ju ìpín ọgọrin nínú ọgọrùn - ún lọ .   Fún àpẹẹrẹ , àwọn àgbẹ tó wà ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà kò tó àwọn ẹlẹwọn tó wà níbẹ .  Kí ló mú káwọn àgbẹ máa ṣí kúrò nílẹ náà ?  Olórí ohun tó fà á ni owó tí kò tówó mọ tó ń wọlé fún wọn , gbèsè gọbọi , ipò òṣì tó túbọ ń burú sí i , àti iṣẹ àgbẹ àfẹrọṣe tó gbòde kan .  Lọdún 1910 , iye tó jọjú ló ń kan àgbẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà nínú gbogbo owó táwọn èèyàn bá ná sórí oúnjẹ , àmọ nígbà tó fi máa di ọdún 1997 , ìpín tó ń kàn wọn ti dín kù jọjọ .  Ìwé ìròyìn World Watch sọ pé :  Kìkì iye táṣẹrẹ báyìí ni tàwọn àgbẹ nínú iye owó búrẹdì kan tí ẹnì kan bá rà .   Èyí túmọ sí pé iye owó kan náà táwọn oníbàárà ń san fún ọrá ìdibúrẹdì ni àgbẹ ń rí gbà lórí àlìkámà rẹ .  Ọràn tàwọn àgbẹ tó wà láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà ló tiẹ wá burú jù .  Àgbẹ kan tó ń gbé ní Ọsirélíà tàbí Yúróòpù lè rówó yá ní báńkì láti fi dí gbèsè tó bá jẹ lọdún kan ; ṣùgbọn fún àwọn àgbẹ tó ń gbé ní Ìwọ Oòrùn Áfíríkà ó lè máà ṣeé ṣe .  Ó tiẹ lè máà gbérí mọ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7    Àṣà gbígbin oríṣi irè oko kan ṣoṣo tí wọn dá sílẹ látìgbà  Ètò Kébimápàlú  ti ní ipa tí kò dára lórí níní irè oko ní oríṣiríṣi ẹyà ó sì ti ṣàkóbá fún mímú kí oúnjẹ wà káàkiri àgbáyé .   Ọmọwé Mae - Wan Ho   Àwọn Credit Line   Àwòrán ojú ewé 7 : Ẹka Tó Ń Mójú Tó Iṣẹ Àgbẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  Centro Internacional de Mejoramiento de Maíz y Trigo  CIMMYT    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Ibi Ìfihóró - Irúgbìn - Pa - Mọ Ti Ẹgbẹrúndún Yìí , Nílẹẹ Gẹẹsì , ń fi àwọn hóró irúgbìn tó ṣe pàtàkì pa mọ   Credit Line    Àwọn Alábòójútó Ọgbà Ìmọ Nípa Ewéko ti Ìjọba , ní Kew  Ta Ni Yóò Bọ Aráyé ?  ṢÉ ỌMỌ aráyé lè bẹrẹ sí í dáàbò bo oríṣiríṣi ohun ọgbìn dípò pípa wọn run ?  Ìyẹn ń béèrè fún  ìyípadà ńláǹlà  níbàámu pẹlú ohun tí John Tuxill , onímọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè sọ .  Ó fi kún un pé , irú ìyípadà bẹẹ  kò dájú pé ó lè ṣeé ṣe láìjẹ pé àwọn èèyàn bá mọ àwọn àǹfààní tó wà nínú gbígbin onírúurú ohun ọgbìn , kí wọn nífẹẹ láti yí bí wọn ṣe ń ṣe tẹlẹ padà , kí wọn sì múra tán láti gbìyànjú àwọn ọnà tuntun mìíràn .   Ó ṣòro fáwọn kan láti gbà gbọ pé irú àwọn ìyípadà ńlá bẹẹ máa ṣẹlẹ .  Àwọn kan ò sì fara mọ ibi tí Tuxill parí ọrọ sí .  Àwọn onímọ nípa àyíká kan ronú pé àwọn èèyàn kò tíì fi bẹẹ lóye àǹfààní tó wà nínú gbígbin oríṣiríṣi ohun ọgbìn tàbí pé bóyá àwọn ẹgbẹ wọn gan - an ló ń gbé e lárugẹ ju bó ṣe yẹ lọ .  Síbẹ , pẹlú bí àwọn onímọ sáyẹǹsì ṣe ń jiyàn ọrọ yìí , ó tọ ó sì yẹ pé kí wọn fiyè sí ìkìlọ tó ń ró gbọnmọgbọnmọ látọdọ àwọn ògbógi tó mọ nípa ọrọ yìí .  Kì í ṣe bí oríṣiríṣi ohun ọgbìn ṣe ń pòórá nìkan lohun tó ń ká wọn lára , àmọ ẹmí ìwọra àti àìronú nípa ọjọ iwájú tó wà nídìí ọràn ọhún .  Kíyè sí àwọn gbólóhùn wọnyí tó wá látọdọ àwọn akọwé ọtọọtọ .   Lóhun tí kò ju ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn , ọkẹ àìmọye àwọn àgbẹ tó wà káàkiri ayé ló ń fúnra wọn mójú tó àwọn ohun ọgbìn wọn . . . .  Lónìí , èyí tó pọ jù nínú àwọn ohun ọgbìn náà ti bọ sọwọ àwọn iléeṣẹ àgbáyé , wọn ti yí wọn padà , wọn sọ wọn lórúkọ wọn , wọn sì sọ pé ọgbọn orí àwọn ló wà lẹyìn gbogbo ẹ . . . .  Nítorí àǹfààní ojú ẹsẹ , àwọn èèyàn ń fi ìmọ ẹrọ ṣe ìpalára fún àbùdá àwọn ohun alààyè , èyí tó lè wá wúlò gidigidi lọjọ iwájú fún ìdáàbòbò àwọn àbùdá náà kúrò lọwọ àwọn àrùn tàbí kòkòrò tó lè máà ṣeé pa bọrọ .   Jeremy Rifkin , òǹkọwé onímọ sáyẹǹsì .   Ohun táwọn ilé iṣẹ oníròyìn ń gbé jáde tí wọn sì ń tẹnu mọ léraléra ni pé , ohun tó ṣe pàtàkì jù ni ohun tó ń ṣẹlẹ lọjà àgbáyé , ṣíṣe òwò níbikíbi láìsí ìdíwọ àti ọrọ ajé àgbáyé .  Nígbà tó bá jẹ pé ọrọ àti àǹfààní àwọn iléeṣẹ ńláńlá lohun tó jẹ àwọn tó ń gbé ìròyìn jáde lógún , a jẹ pé ìgbàgbọ tí wọn ní nínú ọrọ ajé jẹ ìgbàgbọ gbà - á - bẹẹ - bẹẹ , kò sì fi bẹẹ sẹni tó ń wádìí ẹ wò .   Onímọ nípa àbùdá , David Suzuki .  Òǹkọwé Kenny Ausubel nínú ìwé rẹ tó pè ní Seeds of Change  The Living Treasure , tọka sí àgàbàgebè tó wà láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà , táwọn  ìjọba wọn àtàwọn oríṣiríṣi àjọ máa ń pariwo pé ewu ń rọ dẹdẹ káàkiri ayé nítorí píparun tí àbùdá tó jẹ  ogún gbogbo  ẹdá ń pa run .   Ó sọ pé àwọn gan - an ló túbọ ń dá kún bí onírúurú àwọn ohun alààyè ṣe ń pòórá nípa gbígbé ọnà iṣẹ àgbẹ òde òní àti àṣà gbígbin oríṣi irè oko kan ṣoṣo lárugẹ .  Bóyá ìbẹrù àwọn onímọ nípa àyíká yìí tọnà tàbí kò tọnà , ó lè má ṣeé ṣe fún ẹ láti fọkàn balẹ pé kò ní séwu fún ayé yìí lọjọ iwájú .  Báwo lẹmí ayé ọhún ṣe máa gùn tó pẹlú bí ojúkòkòrò kò ṣe jẹ kọmọ aráyé gbádùn yìí ?  Bí ọpọ ṣe ń wá ìdáhùn lójú méjèèjì , ìrètí wọn ni pé ìmọ sáyẹǹsì ló máa kó wa yọ .  Ṣé Ìmọ Sáyẹǹsì àti Ìmọ Iṣẹ Ẹrọ Lè Kó Wa Yọ ?  Ẹgbẹ Aláyélúwà ti Edinburgh láìpẹ yìí ti bẹrẹ sí í bẹrù pé àwọn ìtẹsíwájú tó ń ṣẹlẹ nínú ìmọ sáyẹǹsì ń yára kánkán ó sì díjú débi pé , àwọn onímọ sáyẹǹsì wà nínú ewu ṣíṣàì ní ẹkúnrẹrẹ òye ohun tó máa tìdí àwọn ìtẹsíwájú náà yọ .  David Suzuki kọwé pé :  Ìmọ sáyẹǹsì ń fún wa ní òye bín - ń - tín nípa ayé wa , èyí tí wọn ṣà níbí ṣà lọhùn - ún .  A fẹrẹẹ máà mọ dòò nípa àwọn ohun tó para pọ mú kí ìwàláàyè ṣeé ṣe lórí Ilẹ Ayé , ká má ṣẹsẹ wá sọ ti bí wọn ṣe so kọra tí wọn sì gbára léra wọn .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Science ti ṣàlàyé  kò sí ọkankan tó dá èèyàn lójú nínú ewu àti àǹfààní tó wà nínú Àwọn Ohun Alààyè Tí Wọn Ti Yí Àbùdá Wọn Padà tàbí pé bóyá gbogbo ibi ni wọn ti tẹwọ gbà á . . . .  Òye wa láti sọ àsọtẹlẹ ohun tó lè ṣẹlẹ sáwọn ọwọ irúgbìn tí wọn ṣí nípò padà kò tó nǹkan rárá , títí kan Àwọn Ohun Alààyè Tí Wọn Ti Yí Àbùdá Wọn Padà .   Ká sòótọ , ojú méjì ni ọpọ  ìtẹsíwájú  ní .  Wọn ní dáadáa díẹ , àmọ wọn tún fi hàn pé ọgbọn kù fún ọmọ aráyé , ọpọ ìgbà sì ni ojúkòkòrò wọn ń fara hàn .  Fún àpẹẹrẹ , bó tilẹ jẹ pé ètò kébimápàlú pèsè oúnjẹ rẹpẹtẹ tí kò sì jẹ kí ebi pa ọpọ èèyàn kú , ó tún dá kún pípàdánù níní onírúurú ohun ọgbìn .  Níwọn bó ti jẹ pé lílo àwọn oògùn apakòkòrò àtàwọn ọnà ìgbàṣe iṣẹ ọgbìn tó ń náni lówó gegere ni ètò náà gbé lárugẹ , Dókítà Mae - Wan Ho kọwé pé :  Àwọn oríṣiríṣi àjọ tó ń fi nǹkan ọgbìn ṣòwò àtàwọn ọtọkùlú tó wà láwọn Orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà ló ṣe láǹfààní nígbẹyìngbẹyín , àwọn mẹkúnnù ló sì forí fá a .   Ìwà yìí kò dáwọ dúró rárá bí iṣẹ àgbẹ tí wọn gbé karí ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ti ohun alààyè ṣe túbọ ń di òwò tó ń búrẹkẹ tó sì ń lágbára sí i , tó sì ń tì wá lọ sí ọjọ iwájú kan tó jẹ pé láìsí ìmọ sáyẹǹsì a kò ní rí oúnjẹ jẹ .  Àmọ kò yẹ káwọn ìṣòro wọnyí kó ìbànújẹ bá wa o .  Ní ti gidi , wọn wulẹ ń ṣàlàyé kókó pàtàkì kan ni .  Bíbélì ràn wá lọwọ láti rí i pé kò yẹ ká retí nǹkan bàbàrà látọdọ àwọn ènìyàn aláìpé tí wọn ń ṣàbójútó ayé yìí ní lọwọlọwọ àtàwọn ohun tó wà nínú rẹ .  Ní báyìí ná , àwọn àṣìṣe wọn àti àṣìlò àwọn ohun àmúṣọrọ wulẹ jẹ apá kan ipò tí ẹdá ènìyàn bá ara rẹ ni .  Ìdí rèé tí Sáàmù 146 : 3 fi kìlọ pé :  Ẹ má ṣe gbẹkẹ yín lé àwọn ọtọkùlú , tàbí lé ọmọ ará ayé , ẹni tí ìgbàlà kò sí lọwọ rẹ .   Ṣùgbọn a lè ní ìgbọkànlé kíkún nínú Ọlọrun .  Ó wù ú láti ràn wá lọwọ ó sì ní agbára láti ṣe bẹẹ .  Aísáyà 40 : 25 , 26 .  Láìpẹ , Ayé Yóò Di Ibi Ẹlẹwà , Tí Aásìkí Kúnnú Rẹ  Kóo tó tún ilé kan tó ti di ẹgẹrẹmìtì ṣe , ó lè pọn dandan pé kóo kọkọ palẹ àwọn àwókù rẹ mọ .  Bákan náà , láìpẹ , Jèhófà Ọlọrun yóò mú gbogbo ìwà ibi inú ayé kúrò , títí kan àwọn tó kan ayé wa , ọrọ àlùmọnì inú rẹ , àtàwọn èèyàn ẹlẹgbẹ wọn sí ohun tí wọn kàn lè máa lò fún ire ara wọn àti láti di ọlọrọ láwùjọ .  Ṣùgbọn Jèhófà yóò dá gbogbo àwọn tó nífẹẹ rẹ tí wọn sì ń sapá láti ṣe ìfẹ rẹ sí .  1 Jòhánù 2 : 15 - 17 .  Lẹyìn náà , ayé yìí àti àìmọye àwọn ohun alààyè inú rẹ , títí kan àwọn èèyàn onígbọràn , ni ìjọba kan tí Ọlọrun ti gbé kalẹ yóò bójú tó  ìyẹn Ìjọba Mèsáyà .  Ọpọ yanturu ohun ọgbìn ni ayé máa mú jáde lábẹ ìṣàkóso ọlọgbọn yẹn , kódà , á kọjá ohun táa lè fẹnu sọ !  Sáàmù 72 : 16 sọ pé :  Ọpọ rẹpẹtẹ ọkà yóò wá wà lórí ilẹ ; àkúnwọsílẹ yóò wà ní orí àwọn òkè ńlá .   Bẹẹ ni o , oúnjẹ kò tún ní jẹ ohun tó ń dá àríyànjiyàn àti ìṣòro sílẹ mọ .  Kàkà bẹẹ , á máa wà , á sì pọ yanturu .  Torí náà , bí sànmánì táa wà nínú rẹ yìí ti túbọ ń rì sínú ipò ìbànújẹ , láìsí ìrètí àti ìdánilójú , àwọn tó gbọkàn wọn lé Jèhófà lè máa fojú sọnà fún ọjọ iwájú ológo kan lórí ilẹ ayé níbí .  Ìrètí yìí ló wà nínú  ìhìn rere ìjọba  tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń fi tìdùnnú - tìdùnnú sọ fún gbogbo àwọn tó fẹ ayé kan tó dára jù lọ tó sì bójú mu .  Ọpẹlọpẹ ìrètí tó dájú yìí àti bí Ọlọrun ṣe ń bójú tó àwọn ènìyàn rẹ tó ń ṣe baba fún  èyí tó jẹ ká lè  gbé nínú ààbò , ká sì bọ lọwọ ìyọlẹnu ,  kódà lásìkò táa wà yìí pàápàá .  Òwe 1 : 33 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Lábẹ Ìjọba Ọlọrun , oúnjẹ á máa wà , á sì pọ yanturu   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 8   Fọtò FAO  K .  Dunn   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 9   Iléeṣẹ Tó Ń Mójú Tó Ìrìn Àjò Afẹ ní Thailand  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Dẹkun Dídààmú Kọjá Ààlà ?   Lára ohun tó lè kó ìdààmú bá ọdọ kan jù lọ ni àníyàn nípa ọjọ ọla .  Wàá bẹrẹ sí ṣàníyàn nípa ara rẹ .  Ṣé kí n filé sílẹ ni ?  Àbí kí n lọ síléèwé ?  Ṣé kí n bẹrẹ iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún ni ?  Àbí kí n lọ ṣègbéyàwó ?  Ilẹ á wá kún rẹkẹrẹkẹ fún ohun púpọ láti yàn , débi pé ẹrù á tiẹ máa bà ẹ .   Shane , ọmọ ogún ọdún .  ṢÉ O máa ń dààmú púpọ ?  Ọpọ ọdọ ló ń ṣe bẹẹ , oríṣiríṣi nǹkan ló sì ń fà á .  Ìròyìn kan tí wọn tẹ jáde láti tọ àwọn òbí sọnà sọ pé :  Ìwádìí tí wọn ṣe jákèjádò ayé nípa àwọn ọdọlangba tọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹẹẹdógún sí méjìdínlógún ní orílẹ - èdè mọkànlélógójì , fi hàn pé bí àwọn ọdọlangba òde òní ṣe máa rí iṣẹ tó dára ṣe lolórí àníyàn wọn .   Èyí tó tẹ lé e ni dídààmú nípa ìlera àwọn òbí wọn .  Bákan náà ni ìbẹrù pé kéèyàn wọn kan má lọ kú kò gbẹyìn nínú ohun tí wọn sọ .  Ìwádìí tí Ẹka Ètò Ẹkọ kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣe fi hàn pé ìṣòro gidi ni  ìrònú gbígba máàkì púpọ  jẹ fún àwọn ọdọ lórílẹ - èdè ọhún .  Ìwádìí kan náà tún fi hàn pé ọpọ àwọn ọdọ lọrọ wọn ò yàtọ sí ti Shane  táa fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ  .  Ọdọ mìíràn tó ń jẹ Ashley sọ pé :  Ọkàn mi ò balẹ lórí bí ọjọ iwájú mi ṣe máa rí .   Síbẹ , ohun tó ń kó ìdààmú ọkàn bá àwọn ọdọ mìíràn ni àìsí ààbò .  Níbàámu pẹlú ìwádìí kan tí wọn ṣe ní 1996 , nǹkan bí ìdajì lára àwọn ọdọ ilẹ Amẹríkà ló gbà pé ńṣe ni ìwà ipá ilé ẹkọ wọn túbọ ń gogò sí i .  Ó lé ní mílíọnù mẹjọ  ìpín mẹtàdínlógójì nínú ọgọrùn - ún  àwọn ọdọlangba tó sọ pé àwọn mọ ẹnì kan tí ọta ìbọn ti bà rí !  Síbẹ , kì í ṣe gbogbo ìdààmú ló ń kó ìjayà báni bẹẹ .  Ọpọ ọdọ ló jẹ pé olórí ìṣòro wọn kò ju bí wọn ṣe máa bẹgbẹ mu lọ .  Ìròyìn orí kọǹpútà kan tí wọn darí rẹ sáwọn òbí sọ pé :  Àwọn ọdọlangba máa ń ṣàníyàn nípa níní ọrẹkùnrin tàbí níní ọrẹbìnrin , àmọ èyí tó jẹ olórí àníyàn wọn ni àìní ọrẹ rárá .   Ọdọmọbìnrin kan tó ń jẹ Meagan dárò pé :  Báwo lèèyàn ṣe lè wàpa kó sì bẹgbẹ mu ná ?  Mo fẹ láwọn ọrẹ o .   Ohun kan náà ló wà lọkàn Natanael ọmọ ọdún mẹẹẹdógún tó jẹ Kristẹni nígbà tó sọ pé :  Àwọn ọmọ iléèwé máa ń ṣàníyàn nípa ìmúra wọn .  Wọn máa ń ṣàníyàn nípa bí wọn ṣe ń rìn , bí wọn ṣe ń sọrọ , àti bí wọn ṣe rí lójú àwọn ẹlòmíràn .  Ẹrù máa ń bà wọn pé kí wọn má lọ pè wọn ní sùẹgbẹ .   Ìṣòro Jẹ Apá Kan Ìgbésí Ayé  Ì bá dára gan - an ni ká ní èèyàn kì í ní ìṣòro rárá .  Ṣùgbọn ohun tí Bíbélì sọ ni pé :  Ènìyàn , tí obìnrin bí , ọlọjọ kúkúrú ni , ó sì kún fún ṣìbáṣìbo .   Ìdí nìyẹn tí ìṣòro àtàwọn wàhálà tó ń bá a rìn fi jẹ apá kan ìgbésí ayé wa .  Àmọ tóo bá jẹ kí ìdààmú àti àníyàn máa ṣàkóso ìrònú rẹ , o lè ṣera rẹ léṣe .  Bíbélì kìlọ pé :  Àníyàn ṣíṣe nínú ọkàn - àyà ènìyàn ni yóò mú un tẹ ba .   Òwe 12 : 25 .  Ọnà kan tóo fi lè yàgò fún wíwulẹ máa ṣàníyàn láìnídìí ni pé kóo ṣọ bóo ṣe ń hùwà .  Ana tó jẹ ọmọ ọdún mẹrìndínlógún sọ pé :  Ọpọ àwọn ọmọ kíláàsì mi lẹrù máa ń bà pé káwọn má lọ lóyún tàbí kó àrùn tí ìbálòpọ ń fà .   Ṣùgbọn irú àwọn ìdààmú ọkàn bẹẹ kò ní kàn ọ tóo bá ń pa àwọn ìlànà ìwà rere inú Bíbélì mọ .  Síbẹ , kì í ṣe gbogbo ìṣòro rẹ ló máa hàn kedere tàbí ṣeé yanjú lọwọ kan bẹẹ yẹn .  Báwo wá lo ṣe lè fòpin sí dídààmú kọjá bó ṣe yẹ ?   Fọgbọn Ṣe É   Ọpọ èèyàn ló máa ń jẹ kí ìdààmú ọkàn sọ wọn di nǹkan míì .  Àmọ àpilẹkọ kan tó jáde nínú ìwé ìròyìn àwọn ọdọlangba kan dámọràn pé èèyàn lè  fọgbọn ṣe é  nípa wíwá nǹkan gidi ṣe sí ìdààmú náà !  Bíbélì ní ọpọ ìlànà tó lè ràn ọ lọwọ láti ṣe bẹẹ .  Gbé Òwe 21 : 5 yẹ wò tó sọ pé :  Dájúdájú , àwọn ìwéwèé ẹni aláápọn máa ń yọrí sí àǹfààní .   Fún àpẹẹrẹ , ká sọ pé o fẹ gbàlejò àwọn ọrẹ díẹ látinú ìjọ .  Tóo bá wéwèé rẹ dáadáa , o ò ní fi bẹẹ dààmú .  Béèrè lọwọ ara rẹ pé ,  Àwọn wo gan - an ni màá fẹ láti pè ?  Ìgbà wo ni màá fẹ kí wọn dé ?  Ìgbà wo ni màá fẹ kí wọn lọ ?  Báwo ni màá ṣe fẹ kí nǹkan àlejò wọn pọ tó ?  Àwọn nǹkan wo ni mo lè fi dá wọn lára yá tí gbogbo wọn á sì gbádùn rẹ ?   Bóo bá ṣe gbé àwọn nǹkan yẹ wò dáadáa tó ni àpèjẹ rẹ máa fi yọrí sí rere tó .  Àmọ o lè fọwọ ara rẹ fa wàhálà nípa fífẹ ohun tóo fẹ ṣe lójú .  Jésù Kristi fún obìnrin kan tó lọ kóra ẹ sí wàhálà kọjá bó ṣe yẹ nígbà tó ń ṣètọjú àlejò rẹ ní ìmọràn yìí pé :  Nǹkan díẹ tàbí ẹyọ kan ṣoṣo ni a nílò .   Torí náà , bi ara rẹ léèrè pé ,  Kí ni nǹkan náà gan - an tó ṣe pàtàkì láti mú kí àpèjọ yìí yọrí sí rere ?   Ṣíṣe é níwọntúnwọnsì lè ṣèrànwọ láti dín àníyàn rẹ kù .  Nǹkan mìíràn tó tún lè máa kó ẹ sí ìṣòro ni bóo ṣe lè ní ààbò níléèwé .  Ó lè má fi bẹẹ sí ohun tóo lè ṣe láti yí ipò nǹkan padà níbẹ .  Ṣùgbọn , o lè gbé àwọn ìgbésẹ tó bọgbọn mu láti dáàbò bo ara rẹ .  Òwe 22 : 3 sọ pé :  Afọgbọnhùwà ni ẹni tí ó ti rí ìyọnu àjálù , tí ó sì bẹrẹ sí fi ara rẹ pa mọ .   Yíyẹra fún gbogbo àgbègbè tó léwu  kì í ṣe kìkìdá àwọn ibi àdádó , àmọ títí kan àwọn àgbègbè téèyàn kì í fi bẹẹ sí , táwọn jàǹdùkú máa ń kóra jọ sí  ti tó láti dín ṣíṣe tí ó ṣeé ṣe kóo bá ara rẹ nínú ìjọngbọn kù .  Iṣẹ ilé ẹkọ tún lè jẹ nǹkan míì tó ń kó ìdààmú bá ọ .  Ọpọ iṣẹ àṣetiléwá ṣíṣe pàtàkì lè wà nílẹ jàńtìrẹrẹ fún ẹ láti ṣe tí ẹrù sì ń bà ẹ pé o ò ní parí gbogbo wọn lásìkò .  Ìlànà tó wà nínú Fílípì 1 : 10 wúlò , ó sọ pé :  Wádìí dájú àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì jù .   Bẹẹ ni , kọ béèyàn ṣe ń mọ ohun tó kọkọ yẹ ní ṣíṣe !  Fojú wo èwo ló jẹ kánjúkánjú jù lọ , kóo sì kọkọ ṣèyẹn .  Lẹyìn náà , bọ sórí òmíràn .  Kẹrẹkẹrẹ , wọn ò ní já ẹ láyà mọ .  Béèrè fún Ìmọràn  Nígbà tí Aaron wà lọdọọ , ìrònú bó ṣe máa yege ìdánwò àṣekágbá rẹ níléèwé kó ìdààmú bá a gan - an débi pé àyà bẹrẹ sí í dùn ún .  Ó sọ pé :  Mo sọ fún àwọn òbí mi nípa rẹ , wọn sì mú mi lọ sọdọ dókítà .  Kíá ló ti rí i pé kò sóhun tó ṣe ọkàn mi , ó sì ṣàlàyé nípa bí àníyàn ṣe lè ṣàkóbá fún ara èèyàn .  Lẹyìn náà làwọn òbí mi wá jẹ kí n mọ pé mo ti ṣe gbogbo ohun tí mo lè ṣe láti gbára dì fún ìdánwò náà àti pé ará mi ló kù tí mo gbọdọ mójú tó .  Bí àníyàn mi ṣe fò lọ nìyẹn , àyà tó ń dùn mí wábi gbà , mo sì ṣe dáadáa nínú ìdánwò tí mo ṣe .   Tí ìdààmú bá bá ọ , máà gbé e sọkàn o .  Òwe 12 : 25 , táa yọ lò lára rẹ níṣàájú sọ lápapọ pé :  Àníyàn ṣíṣe nínú ọkàn - àyà ènìyàn ni yóò mú un tẹ ba , ṣùgbọn ọrọ rere ní ń mú un yọ .   Àyàfi tóo bá sọ  àníyàn  rẹ jáde nìkan lo fi lè gbọ  ọrọ rere  tó máa fún ẹ níṣìírí !  Lákọọkọ , o lè bá àwọn òbí rẹ jíròrò rẹ ; ó ṣeé ṣe gan - an pé kí wọn ní àwọn ìmọràn díẹ fún ẹ .  Àwọn mìíràn tó tún lè fún ọ níṣìírí ni àwọn tó dàgbà dénú nípa tẹmí nínú ìjọ Kristẹni tóo ń dara pọ mọ .  Janelle tó jẹ ọmọ ọdún mẹẹẹdógún sọ pé :  Ẹrù àtilọ síléèwé gíga bà mí , gbogbo nǹkan tí màá dojú kọ níbẹ sì ń dáyà já mi  bí oògùn líle , ìbálòpọ , àti ìwà ipá  àfìgbà tí mo tóó bá alàgbà kan nínú ìjọ sọ ọ .  Ó fún mi ní ọpọ ìmọràn tó ṣiṣẹ .  Kíá lara mi yá gágá nítorí mo wá rí i pé apá mi á ká ọràn náà .   Má Máa Fònídónìí Fọladọla  Àwọn nǹkan kan wà tó yẹ ká ṣe nígbà míì , àmọ tí a kì í já kúnra nítorí pé kì í ṣe nǹkan tó gbádùn mọ wa láti ṣe .  Fún àpẹẹrẹ , Shevone ọmọ ọdún mọkàndínlógún ní gbólóhùn asọ pẹlú Kristẹni ẹlẹgbẹ rẹ kan .  Ó mọ pé ó yẹ kí òun bá ẹni náà jíròrò rẹ , àmọ bó ṣe ń fònídónìí ló ń fọladọla .  Ó jẹwọ pé :  Bí mo ṣe ń gbé e tì , bẹẹ ló túbọ ń kó ìdààmú bá mi .   Ni Shevone bá rántí ọrọ Jésù ní Mátíù 5 : 23 , 24 , èyí tó rọ àwọn Kristẹni láti yanjú irú àwọn ìṣòro bẹẹ ní wéré - wéré .  Shevone sọ pé :  Ìgbà tí mo jàjà ṣe bẹẹ ni mo tó lálàáfíà .   Ṣé ìwọ náà ní nǹkan kan tóò ń gbé tì , bóyá iṣẹ kan tó yẹ kóo ṣe àmọ tí kò rọrùn fún ẹ tàbí pé ó nira fún ọ láti kojú ẹnì kan ?  Tóò , rí i pé o mú un kúrò kíá , wàá sì rí i pé ohun tó ń kó ìdààmú bá ẹ á dín kan .  Àwọn Ìṣòro Lílekoko  Kì í ṣe gbogbo ìṣòro ló lè dùn ún yanjú bẹẹ yẹn .  Wo ọdọmọkùnrin kan tó ń jẹ Abdur .  Ìyá rẹ ní àrùn jẹjẹrẹ , ó sì di dandan kó máa gbé bùkátà ìyá rẹ àti ti àbúrò rẹ ọkùnrin .  Báa ṣe mọ , ipò tí màmá Abdur wà yìí kó ìdààmú bá a .  Àmọ ó sọ pé :  Mo di kókó kan mú nínú ọrọ Jésù pé ,  Ta ni nínú yín , nípa ṣíṣàníyàn , tí ó lè fi ìgbọnwọ kan kún ìwọn gígùn ìwàláàyè rẹ ?   Dípò tí ǹ bá fi jẹ kí ìbànújẹ gbé mi mì , mo gbìyànjú láti ronú lórí ipò náà dáadáa kí n lè ṣe ìpinnu tó máa ṣàǹfààní jù lọ .   Mátíù 6 : 27 .  Kì í rọrùn láti fara balẹ téèyàn bá bára ẹ nínú ìṣòro lílekoko .  Inú àwọn kan máa ń bà jẹ débi pé wọn ò ní bójú tó ara wọn mọ , wọn á sì pa oúnjẹ tì .  Àmọ ṣá , ìwé kan tó ń jẹ Helping Your Teenager Deal With Stress kìlọ pé tóo bá kọ láti fún ara rẹ láwọn èròjà pàtàkì tó lè ṣe é láǹfààní , ńṣe ló  máa túbọ ṣòro fún ẹ láti kápá àwọn wàhálà tí másùnmáwo náà ti fà tí yóò sì túbọ jẹ kó rọrùn fún àìsàn ńlá láti kọ lù ọ .   Nítorí náà , bójú tó ara rẹ .  Máa sinmi dáadáa kóo sì máa jẹ àwọn ohun tó máa ṣe ara rẹ lóore .  Ohun tó lè fún ọ ní ìtura tó dára jù lọ ni títẹlé ìmọràn Bíbélì pé :  Ju ẹrù ìnira rẹ sọdọ Jèhófà fúnra rẹ , òun fúnra rẹ yóò sì gbé ọ ró .  Kì yóò jẹ kí olódodo ta gbọn - ọn gbọn - ọn láé .   Shane táa fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ dààmú nípa ọjọ iwájú rẹ .  Ó sọ pé :  Mo bẹrẹ sí í túbọ pọkàn pọ sórí Ọrọ Ọlọrun àti ète rẹ .   Kò pẹ tó fi rí i pé tí òun bá lo ìgbésí ayé òun fún iṣẹ ìsìn Ọlọrun , ọjọ iwájú òun á lóyin .  Shane sọ pé :  Mo jáwọ ṣíṣàníyàn nípa ara mi .  Mo ti wá ní ohun kan tó túbọ ṣe pàtàkì láti máa ronú nípa rẹ .   Torí náà , tóo bá rí i pé o ń ṣàníyàn ju bó ṣe yẹ lọ , wá ọnà tó gbéṣẹ tí wàá fi kojú ìṣòro náà .  Wá ìmọràn sọdọ àwọn tó dàgbà dénú .  Ju gbogbo rẹ lọ , kó gbogbo àníyàn rẹ lọ sọdọ Jèhófà  nítorí ó bìkítà nípa rẹ .   Pẹlú ìrànlọwọ rẹ , ó ṣeé ṣe kóo dẹkun dídààmú kọjá ààlà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Bá àwọn òbí rẹ jíròrò ohun tó ń dà ọ láàmú   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Bóo bá ṣe tètè yanjú àwọn ìṣòro rẹ sí , bẹẹ ni wàá ṣe tètè jáwọ nínú dídààmú  Ìlú Kan ní Áfíríkà Níbi Tí Àṣà Ìlà Oòrùn àti Ìwọ Oòrùn Ayé Ti Wọnú Ara Wọn  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ  O HUN tóo máa rí bóo bá ń gba ojú pópó ìlú Durban kọjá mà jojú ní gbèsè o !  Wàá rí i pé ọpọ ló ti bẹrẹ sí wọṣọ bíi tàwọn ará Ìwọ Oòrùn ayé , àgàgà àwọn èwe .  Àmọ tún kíyè sáwọn àgbà obìnrin Zulu tí wọn wọ aṣọ gígùn tó wuyì pẹlú gèlè aláràbarà tí wọn wé sórí .  Àwọn obìnrin Íńdíà náà wà níbẹ tí wọn wọṣọ sari tàbí aṣọ àwọn Punjabi tó ní ṣòkòtò .  Bóo ti ń sún mọ etíkun , ó ṣeé ṣe kóo rí àwọn ọkùnrin Zulu tí wọn wọ aṣọ gbàgìẹ tí wọn sì ń ti kẹkẹ .  Ká sòótọ , ìlú kan tó ṣàrà ọtọ ní Áfíríkà , níbi tí àṣà Ìlà Oòrùn àti Ìwọ Oòrùn ayé ti wọnú ara wọn ni ìlú Durban .  Kí ni ìtàn ìlú tó fani lọkàn mọra yìí ?  Kò tíì tó ọrúndún méjì táwọn èèyàn bẹrẹ sí í gbé ìlú Durban tó wà ní Gúúsù Áfíríkà .  Àwọn ọmọ ilẹ Yúróòpù bí ogójì tẹdó síbẹ lọdún 1824 .  Nígbà yẹn , ìhà àríwá ìlú Durban ni ìjọba àwọn Zulu àti ọba wọn , Shaka , tó tún jẹ jagunjagun fìdí kalẹ sí .  Ogún ọdún lẹyìn náà , ilẹ Gẹẹsì gba ìlú Durban àtàwọn ìlú mìíràn lágbègbè rẹ .  Onírúurú ogun ló wáyé ní ọrúndún kọkàndínlógún láàárín àwọn tó ṣẹṣẹ tẹdó náà àtàwọn Zulu .  Láàárín àkókò náà , àwọn ará ilẹ Gẹẹsì tó wá tẹdó síbẹ rí i pé ìrèké máa ń hù dáadáa láwọn àgbègbè etíkun .  Kí iṣẹ ọgbìn ìrèké wọn lè máa lọ dáadáa , wọn ṣètò pé káwọn alágbàṣe máa wá láti Íńdíà tóun náà wà lábẹ àkóso ilẹ Gẹẹsì nígbà náà .  Láàárín ọdún 1860 sí 1911 , iye tó lé ní ẹgbàá márùndínlọgọrin àwọn ará Íńdíà ló dé sí Durban .  Ohun tó fà á rèé tí iye èèyàn tó wà ní ìlú Durban àti àgbègbè rẹ fi lé ní mílíọnù mẹta , àgbègbè mẹta ọtọọtọ ni wọn sì ti ṣẹ wá  àwọn ojúlówó Zulu , àwọn ará Éṣíà tí wọn wá láti Íńdíà , àtàwọn èèyàn ilẹ Gẹẹsì pẹlú àwọn èèyàn tó wá láti ìhà ìwọ oòrùn Yúróòpù .  Àwọn ohun tó ń fani mọra mìíràn tún wà nílùú náà .  Gẹgẹ bóo ṣe lè rí i nínú fọtò tó wà nínú àpilẹkọ yìí , ìlú náà ní èbúté ọkọ òkun tó wà látayébáyé tí òkìtì gígùn kan sì pààlà sáàárín rẹ àti Òkun Íńdíà .  Òkìtì tó ń fani mọra yìí ga ju àádọrùn - ún mítà lọ , koríko sì hù sórí rẹ .  Ojoojúmọ làwọn ọkọ òkun ràgàjì - ràgàjì máa ń forí lé èbúté yìí .  Ìwé Discovery Guide to Southern Africa ṣàlàyé pé , ìlú Durban ló ní  èbúté ọkọ òkun tó tóbi jù tó sì kún jù ní gbogbo Áfíríkà , òun ló wà ní ipò kẹsàn - án lágbàáyé .   Àwọn tó ń lọ fún ìsinmi máa ń fẹ lọ sáwọn etíkun ìlú Durban kí wọn sì gbádùn omi rẹ tó ń lọ wọọwọ .  Àwọn ibi tó dára wà téèyàn ti lè fi pátákó sáré lórí omi , ọkàn àwọn tó ń lúwẹẹ sì balẹ nítorí àwọn tí wọn fi dáàbò bò wọn kúrò lọwọ ẹja ekurá .  Ìdí mìíràn tún wà táwọn tó nífẹẹ nínú Bíbélì fi fẹràn ìlú náà .  Àwọn Akẹkọọ Bíbélì , gẹgẹ bí wọn ṣe mọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sí nígbà yẹn kọ ọfíìsì ẹka síbẹ lọdún 1910 .  Nígbà tó di oṣù April 1914 , àwọn Akẹkọọ Bíbélì ṣe àpéjọpọ àgbègbè wọn àkọkọ ní Áfíríkà ní Durban .  Nǹkan bí àádọta èèyàn ló pésẹ síbẹ , àwọn tó wá láti ibi tó jìnnà ní Gúúsù Áfíríkà sì wà lára wọn .  Ní àpéjọpọ àgbègbè mánigbàgbé náà , àwọn mẹrìndínlógún tí wọn ṣẹṣẹ di olùjọsìn ló ṣèrìbọmi .  Iye tó pọ lára àwọn tó wà níbẹ ló jẹ àwọn Kristẹni ẹni àmì òróró tí wọn ṣe olóòótọ títí wọn fi kú , lára wọn ni William W .  Johnston , tó jẹ ẹni àkọkọ láti bójú tó ọfíìsì ẹka kan ní Áfíríkà .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ṣètò ọpọ àpéjọpọ àgbègbè mìíràn ní ìlú Durban láti ọdún 1914 wá .  Ní December 2000 , nǹkan bí ẹgbàá méje , òjìlélẹgbẹrin àti mẹjọ  14,848  ló pésẹ sí àpéjọpọ àgbègbè  Àwọn Olùṣe Ohun Tí Ọrọ Ọlọrun Wí  méjì tí wọn ṣe ní ìlú náà , àwọn ẹni tuntun tó jẹ àádọrin lé rúgba àti mẹjọ  278  ló ṣèrìbọmi .  Gbé ìdílé kan lára ọpọ àwọn ará Íńdíà tó pésẹ síbẹ yẹ wò .  Ọdún mẹwàá sẹyìn , ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Somashini sọ òtítọ Bíbélì fún bàbá rẹ tó ń jẹ Alan .  Alan ṣẹṣẹ ń fi ọtí àmupara sílẹ ni , ó sì ń wá bó ṣe máa mọ ète ìgbésí ayé .  Somashini , tó jẹ ọmọ ọdún mẹta péré nígbà náà mú ìwé kan tó rí nílé aládùúgbò wọn kan wá fún bàbá rẹ .  Àkọlé ìwé náà , True Peace and Security  How Can You Find It ? , fa Alan mọra lójú ẹsẹ .  Ó fẹràn ohun tó kà ó sì bẹrẹ sí dara pọ mọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Nítorí nǹkan tó ti kọ nínú Bíbélì , Alan lọ forúkọ ìgbéyàwó rẹ sílẹ lábẹ òfin .  Láìpẹ , ìyàwó rẹ Rani , náà fìfẹ hàn ó sì bẹrẹ sí lọ sí ìpàdé pẹlú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Lákòókò náà , ọdọ àwọn òbí Rani tí wọn ń lọ sí ṣọọṣì Kirisẹńdọmù ni tọkọtaya náà ń gbé .  Àwọn òbí náà fárígá pé tọkọtaya náà gbọdọ jáwọ nídìí ìsìn tuntun tí wọn ń ṣe , wọn sì sọ fún wọn pé :  Nínú kí ẹ má ṣe Ajẹrìí mọ tàbí kẹẹ jáde kúrò nílé wa , ẹ mú kan !   Alan àti Rani sọ pé àwọn máa jáde bó tilẹ jẹ pé ó ṣòro gan - an láti rílé .  Àwọn ọrẹ wọn tó jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà bá wọn wá ilé tó dára láti máa gbé .  Ní 1992 , Alan àti Rani di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà tí wọn ṣe ìrìbọmi .  Wọn bẹrẹ sí tẹ síwájú , lónìí , Alan ń sìn bí alàgbà nínú ìjọ Kristẹni .  Ó lé ní àádọta ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní ìlú Durban àti àgbègbè rẹ .  Àwọn Zulu ló pọ jù nínú wọn .  Àmọ ṣá o , àwọn ìjọ kan wà tó ní àwọn èèyàn tó jẹ Zulu , Íńdíà , àtàwọn tó wá láti ilẹ Yúróòpù , àgàgà àwọn ìjọ tó sún mọ àárín gbùngbùn ìlú náà .  Tóo bá ṣèbẹwò sí ọkan lára àwọn ìpàdé wọnyí , wàá rí pé tiwọn kọjá kìkì pé àṣà Ìlà Oòrùn wọnú ara pẹlú ti Ìwọ Oòrùn ayé .  Ó tiẹ ṣeé ṣe kóo rí i kí Ẹlẹrìí ọmọ Áfíríkà kan tó rú sáṣọ máa darí ìpàdé , ó sì lè jẹ Ẹlẹrìí ará Íńdíà tàbí Ẹlẹrìí tó wá láti Yúróòpù .  Àmọ ohun kan dájú : Wàá fi ojú rẹ kòrókòró rí ẹrí pé Bíbélì ní agbára láti so àwọn ènìyàn láti onírúurú orílẹ - èdè pa pọ kí wọn sì jẹ ọrẹ títí ayé .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Alan , Rani , àtàwọn ọmọ wọn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Àwọn ìpàdé ìjọ máa ń so gbogbo èèyàn onírúurú ẹyà pa pọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Gbọngàn ìlú Durban   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 21   Àwọn fọtò : Pẹlú ìyọǹda Gonsul Pillay  Dáàbò Bo Ọmọ Rẹ  Gẹgẹ bí ohun tí Àjọ tó Ń Bójú Tó Ààbò Ojú Pópó ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  NHTSA  sọ , jàǹbá ọkọ lohun tó ń fa ikú àwọn ọmọ tó wà láàárín ọdún márùn - ún sí mẹrìnlá jù lọ .  Àjọ NHTSA sọ pé :  Ohun tó ju ìdajì àwọn ọmọ tó ń kú nínú jàǹbá ọkọ ni wọn kì í de bẹlíìtì ara ìjókòó ọkọ  tó wà fún ìdáàbòbò  .  Yàtọ síyẹn , mẹrin lára ọmọ márùn - ún ni wọn kì í de bẹlíìtì ara ìjókòó ọkọ fún dáadáa .   Àjọ náà fúnni láwọn ọnà ìdáàbòbò bíi mélòó kan àti àwọn ìṣọra tí àwọn tó máa ń gbé àwọn ọmọ sínú ọkọ nígbà tí wọn bá ń wakọ lè lò .  Bó tilẹ jẹ pé òfin yàtọ láti orílẹ - èdè sí orílẹ - èdè , tí òfin ìpínlẹ kan sì lè yàtọ sí ti òmíràn , síbẹ , ó yẹ kí àwọn òbí àti alágbàtọ ronú lórí àwọn ìlànà yìí dáadáa .  Jọwọ ṣàyẹwò àwọn òfin tó wà fún àdúgbò rẹ kó o sì ṣe gbogbo ohun tó o bá lè ṣe láti dáàbò bo àwọn ọmọ tó o gbé tira nínú ọkọ !  ÀWỌN ÌLÀNÀ FÚN ÌDÁÀBÒBÒ  Ìjókòó ẹyìn nibi tó láàbò jù lọ fún gbogbo ọmọ láti máa jókòó .  1 A ní láti gbé àwọn ọmọ ọwọ sínú ìjókòó ìdáàbòbò tó wà fún àwọn ọmọdé èyí tó máa ń kọjú sẹyìn ní ìjókòó ẹyìn .  2 A lè gbé ọmọ ọdún kan ó kéré tán tó sì wọn kìlógíráàmù mẹsàn - án sínú ìjókòó tó máa ń kọjú síwájú ní ìjóòkó ẹyìn .  3 Tí ọmọ náà bá ti wọn kìlógíráàmù méjìdínlógún , ó lè lo  ìjókòó alágbèéléra inú ọkọ ,  tí wọn á sì fi bẹlíìtì àdèmọtan àti àdèméjìká de ọmọ náà .  4 Tọmọ náà bá ti ń lọ sí nǹkan bíi kìlógíráàmù mẹrìndínlógójì tó sì ti ga ní ogóje sẹǹtímítà , ó lè bẹrẹ sí í lo bẹlíìtì ààbò táwọn àgbàlagbà ń lò .  ÌṢỌRA  Àwọn ọmọdé kò gbọdọ jókòó sí ìjókòó iwájú títí dìgbà tí wọn á fi pé ọmọ ọdún mẹtàlá ó kéré tán .  Àpò alátẹgùn tó ń dáàbò bo awakọ bí jàǹbá ọkọ bá ṣẹlẹ tó máa ń wà níwájú ọkọ lè ṣe àkóbá ńlá fún àwọn ọmọ kékeré àti àwọn ọmọ ọwọ .  Tó bá jẹ ìjókòó alágbèéléra inú ọkọ lo lò , bẹlíìtì àdèmọtan nìkan kò tó láti pèsè ààbò tí ìjókòó náà kò bá ní ohun kan tó lè gba ọmọ náà dúró tó bá fì síwájú .  Má ronú pé bẹlíìtì àdèméjìká nìkan ti tó láti dáàbò bo ọmọ kékeré kan o ; tí jàǹbá bá lọ ṣẹlẹ , bẹlíìtì náà lè fún ọmọ náà lọrùn , èyí lè ṣe é léṣe gidigidi tàbí kó tiẹ pa á .  Tó o bá ń de ìjókòó ọmọdé mọ inú ọkọ tàbí tó o bá ń de ọmọ mọnú rẹ , tẹ lé ìlànà dáadáa .  Gẹgẹ bí àjọ NHTSA ṣe sọ ,  kódà , ìjókòó  tí ààbò rẹ dájú jù lọ  lè máà dáàbò bo ọmọ rẹ tí o kò bá lò ó lọnà tó yẹ .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Láti mú kí ìjókòó ìdáàbòbò tó wà fún ọmọdé wà ní sẹpẹ , de bẹlíìtì ara ìjókòó ọkọ dáadáa  Adìyẹ  Ó Gbajúmọ , Ó sì Pọ Rẹpẹtẹ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ KẸŃYÀ  ÀFÀÌMỌ ni adìyẹ kò ní jẹ irú ẹyẹ tó tíì pọ jù lọ láyé .  Àwọn kan fojú bù ú pé iye rẹ ju bílíọnù mẹtàlá lọ !  Bákan náà , ẹran rẹ gbajúmọ débi pé , ó lé ní bílíọnù mẹtàlélọgbọn kìlógíráàmù táwọn èèyàn ń jẹ lọdọọdún .  Ní àfikún sí i , adìyẹ àgbébọ máa ń yé ẹyin tó tó ẹgbẹta bílíọnù lọdún jákèjádò ayé .  Ní àwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé , adìyẹ pọ yanturu , owó pọọkú sì ni wọn ń tà wọn .  Láwọn ẹwádún díẹ sẹyìn , wọn ṣèlérí fún àwọn olùdìbò Orílẹ - èdè Amẹríkà pé , tí wọn bá lè dìbò yan ẹnì kan báyìí sípò , kò sẹni tí apá rẹ kò ní ká adìyẹ láti jẹ .  Àmọ lónìí , adìyẹ kì í tún ṣe oúnjẹ àwọn olówó tàbí pé kìkì ìwọnba èèyàn díẹ lapá wọn ká a bíi tìgbà yẹn mọ .  Báwo ni ẹyẹ tó yàtọ nínú gbogbo àwọn tó kù yìí ṣe di èyí tó wọpọ gan - an tó sì gbayì bẹẹ ?  Àwọn orílẹ - èdè tí ìyà ń jẹ ń kọ ?  Ṣé ọnà kankan wà táwọn náà fi lè pín nínú ọpọ yanturu yìí ?  Ìtàn Adìyẹ  Adìyẹ jẹ àtọmọdọmọ ẹyẹ ẹgàn pupa kan ní Éṣíà .  Nígbà tó yá , àwọn èèyàn ṣàwárí pé adìyẹ á rọrùn láti sìn nínú ilé .  Kódà , ní nǹkan bí ẹgbẹrún ọdún méjì sẹyìn , Jésù Kristi tọka sí bí àgbébọ adìyẹ ṣe máa ń ràdọ bo àwọn ọmọ rẹ táá sì pa wọn mọ lábẹ ìyẹ rẹ .  Lílò tó lo irú àpèjúwe bẹẹ fi hàn pé kò sẹni tí kò mọ ẹyẹ yìí dáadáa .  Àmọ ọrúndún kọkàndínlógún ni mímú adìyẹ àti ẹyin rẹ jáde lọpọ yanturu ṣẹṣẹ di ohun tí wọn fi ń ṣòwò .  Lónìí , kò sí ohun abìyẹ agbéléjẹ kankan ti ẹran rẹ gbayì tó ẹran adìyẹ .  Ọkẹ àìmọye ilé ni wọn ti ń sin adìyẹ  títí kan àwọn èèyàn tó ń gbé láàárín ìlú  fún jíjẹ àti fún títà .  Ká sòótọ , ṣàṣà ohun ọsìn ló lè ṣọmọọre bíi ti adìyẹ ní oríṣiríṣi àgbègbè tó yàtọ síra .  Ọpọ orílẹ - èdè ló ti ṣàwárí oríṣi àwọn adìyẹ kan pàtó tí wọn ń sìn nítorí pé wọn bá ojú ọjọ wọn àti ohun tí wọn nílò mu .  Díẹ lára àwọn wọnyí ni : Australorp ti Ọsirélíà ; Leghorn tó gbajúgbajà ní Orílẹ - èdè Amẹríkà àmọ tó ṣẹ wá láti Mẹditaréníà ; New Hampshire , Plymouth Rock , Rhode Island Red , àti Wyandotte , tí wọn ń sin gbogbo wọn ni Orílẹ - èdè Amẹríkà ; bákan náà tún ni Cornish , Orpington , àti Sussex , láti ilẹ Gẹẹsì .  Àwọn ọnà ìtọjú ohun ọsìn tó ti gbọrẹgẹjigẹ pẹlú ìrànlọwọ ìmọ sáyẹǹsì ti mú kí iṣẹ adìyẹ sísìn jẹ ọkan lára iṣẹ àgbẹ tó kẹsẹ járí jù lọ .  Ní Orílẹ - èdè Amẹríkà , àwọn àgbẹ ní ọnà tí wọn gbà ń bọ adìyẹ àti bí wọn ṣe ń kó wọn sínú àgò , wọn sì ní àwọn ìlànà sáyẹǹsì tí wọn ń lò fún dídènà àrùn .  Ọpọ ló ń bẹnu àtẹ lu àwọn ọnà tí wọn ń lò láti mú kí adìyẹ pọ yanturu yìí pé ó burú .  Àmọ , ìyẹn ò dá àwọn àgbẹ dúró láti máa bá a lọ láti ṣàwárí àwọn ọnà mìíràn tó túbọ gbéṣẹ tó máa mú kí àwọn adìyẹ máa pọ sí i .  Àwọn ìlànà òde òní ti mú kó ṣeé ṣe báyìí fún ẹyọ ẹnì kan ṣoṣo láti máa bójú tó adìyẹ tó tó ẹgbẹrún mẹẹẹdọgbọn  25,000  sí ẹgbàá mẹẹẹdọgbọn  50,000  .  Kì í gba àwọn adìyẹ náà ju oṣù mẹta lọ kí wọn tóó tóbi tó fún títà lọjà .    Ọbẹ Ni  Bóo bá lọ sí òtẹẹlì èyíkéyìí , ilé àrójẹ tàbí àwọn ibi tí wọn ti ń ta oúnjẹ lábúlé , ó ṣọwọn kóo máà rí ẹran adìyẹ lára ohun tí wọn ní fún títà .  Àní , ọpọ ilé àrójẹ tó wà káàkiri ayé ló mọwọ sísè rẹ .  Àwọn àgbègbè kan wà tó jẹ pé adìyẹ ṣì ni ààyò wọn lásìkò ayẹyẹ pàtàkì .  Wọn ti ṣàwárí oríṣiríṣi ọnà fífanimọra tí wọn fi ń se adìyẹ láwọn ilẹ kan , irú bí ilẹ Íńdíà .  Ọbẹ ata tí wọn fi adìyẹ sè , lal murgi ; adìyẹ tí wọn ya wẹlẹwẹlẹ , kurgi murgi ; àti adìyẹ tí wọn rì sínú atalẹ , adrak murgi , àjẹpọnnulá ni gbogbo wọn !  Kí ló mú kí adìyẹ gbayì bẹẹ ?  Ìdí kan ni pé , ṣàṣà ọbẹ ló ṣeé sè lóríṣiríṣi ọnà bí ọbẹ adìyẹ .  Báwo lo ṣe fẹ ẹ ?  Ṣé díndín ni , àyangbẹ , ìmóòyò , tàbí èyí tí wọn sè mọbẹ ?  Ó fẹrẹẹ máà sí ìwé oúnjẹ sísè tóo máa ṣí tí o ò ní í rí oríṣiríṣi ọnà tóo lè fi se adìyẹ tí wàá fi jẹ ẹ ní àjẹpọnnulá .  Nítorí pé adìyẹ pọ ní ọpọ orílẹ - èdè , kò jẹ kí owó rẹ fi bẹẹ wọn .  Ọrẹ àwọn tó mọ nípa oúnjẹ tó ń ṣara lóore tún ni adìyẹ , nítorí àwọn èròjà protein , fítámì àti àwọn mineral tó ṣe pàtàkì fún ara tó wà nínú rẹ .  Bẹẹ sì ni ọrá tó wà lára adìyẹ kò pọ rárá .  Bíbọ Àwọn Orílẹ - Èdè Tó Ṣẹṣẹ Ń Gòkè Àgbà  Àmọ kì í ṣe gbogbo orílẹ - èdè ló ń rí adìyẹ jẹ lọpọkúyọkú o .  Èyí kì í ṣe ọràn kékeré rárá tí a bá wo ìròyìn ìgbìmọ amúṣẹṣe kan fún Àjọ Tó Ń Rí sí Iṣẹ Ọgbìn Lọnà Ti Ìmọ Sáyẹǹsì àti Ti Iṣẹ Ẹrọ , èyí tó sọ pé :  Iye àwọn olùgbé ayé ṣeé ṣe kó ròkè kọjá bílíọnù méje àtààbọ tó bá fi máa di ọdún 2020 . . .  Síbẹ , èyí tó pọ jù lọ  ìpín márùndínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún  lára ìbísí yìí ni wọn fojú bù pé ó máa ṣẹlẹ ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .   Ọrọ yìí túbọ wá gbàrònú gan - an nígbà táa bá wò ó pé lọwọlọwọ báyìí , nǹkan bí ẹgbẹrin mílíọnù èèyàn ni àìjẹunre - kánú ń yọ lẹnu !  Síbẹ , ọpọ ògbóǹkangí wòye pé adìyẹ lè ṣe púpọ láti pèsè oúnjẹ fún ọpọ ènìyàn tébi ń pa yìí kí ó sì pèsè owó táwọn àgbẹ nílò lójú méjèèjì fún wọn .  Ìṣòro tó wá wà níbẹ ni pé , sísin adìyẹ lọpọ rẹpẹtẹ kò rọrùn rárá fún àwọn àgbẹ tó tálákà .  Ìdí kan ni pé , láwọn ilẹ tó tòṣì gan - an , orí ilẹ kékeré tí kò tó nǹkan tàbí lẹyìnkùlé ilé ni wọn ti sábàá máa ń sin adìyẹ .  Ní irú àwọn ilẹ bẹẹ sì rèé , ekukáká ni wọn fi máa ń rí ibi kó wọn sí tí jàǹbá ò fi ní í ṣe wọn .  Tí ilẹ bá mọ , wọn máa ń ṣí àwọn adìyẹ sílẹ láti jẹ lọ kí wọn sì wá oúnjẹ kiri , tí wọn á sì padà sílé lálẹ láti wọ , nígbà mìíràn sórí igi tàbí sínú àgò onírin .  Kò yani lẹnu pé ọpọ adìyẹ tí wọn ń sìn lọnà yẹn ló máa ń kú dànù  àrùn kọọlí máa ń pa àwọn kan , tí èèyàn tàbí ẹranko á sì pa àwọn mìíràn .  Ọpọ jù lọ àgbẹ ni kò mọ bí wọn ṣe lè ṣètọjú wọn tàbí kí owó máà sí tó láti bọ wọn dáadáa , wọn lè máà ní ibi tó dára láti kó wọn sí tàbí láti dáàbò bò wọn lọwọ àrùn .  Ìdí rèé tí wọn fi dá àwọn ètò kan sílẹ láti dá àwọn àgbẹ tó wà láwọn ilẹ tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà lẹkọọ .  Fún àpẹẹrẹ , lẹnu àìpẹ yìí , Àjọ Tí Ń Rí sí Oúnjẹ àti Iṣẹ Àgbẹ ti Ìparapọ Orílẹ - Èdè bẹrẹ ètò ọlọdún márùn - ún kan  láti ṣe àwọn òtòṣì tó wà ní àwọn àrọko ilẹ Áfíríkà láǹfààní nípa mímú kí ọsìn adìyẹ túbọ pọ sí i .   Kò sẹni tó tíì lè sọ ohun tó máa jẹ àbájáde irú àwọn ìgbésẹ tí wọn fi tinútinú gbé kalẹ yìí .  Ó ṣe pàtàkì pé , kí àwọn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè tó ti rọwọ mú ronú lórí kókó náà pé , ekìrí adìyẹ kan tí kò jẹ nǹkankan lójú tiwọn lè jẹ oúnjẹ àwọn olówó lọdọ ọpọ jù lọ àwọn olùgbé ayé .  Fún irú àwọn èèyàn bẹẹ , ọrọ náà pé  kò sẹni tí apá rẹ kò ní ká adìyẹ láti jẹ  lè dà bí àlá tí kò dájú pé ó máa ṣẹ ní lọwọlọwọ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bó tilẹ jẹ pé wọn tún ń sin adìyẹ nítorí ẹyin wọn , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ìpín àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún ni wọn ń sìn fún jíjẹ .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ìṣọra Tó Yẹ Ká Lò Bí A Bá Ń Kun Adìyẹ Tútù   Adìyẹ tí wọn ò tíì sè lè ní àwọn kòkòrò tó lè pani lára nínú , irú bíi bakitéríà kan tó ń jẹ salmonella , tó jẹ májèlé fún èèyàn .  Rí i pé o fọ ọwọ rẹ , orí ibi tóo ti ń gé e , pẹlú ọbẹ àti àdá tóo lò nínú omi ọṣẹ tó gbóná kóo tó fọwọ kan adìyẹ náà àti lẹyìn tóo bá ṣe tán .  Ó tún bọgbọn mu kéèyàn máa gé e lórí ohun tó máa ṣeé fi omi gbígbóná fọ . . . tó bá sì ṣeé ṣe kó jẹ pé kìkì gígé ẹran adìyẹ tútù nìkan lèèyàn á máa lò ó fún .  Jẹ kí adìyẹ tó ti dì yòrò tán pátápátá kóo tó bẹrẹ sí í sè é .   The Cooks Kitchen Bible .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Díẹ lára àwọn ẹyà adìyẹ tó wà ni  Leghorn  Funfun , Adìyẹ Ẹgàn Aláwọ Eérú ,  Orpington ,   Polish ,  àti  Sussex  Aláwọ Tó - tòò - tó   Credit Line   Gbogbo wọn àyàfi Leghorn Funfun :  Barry Koffler    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Akitiyan ń lọ lọwọ láti ran àwọn àgbẹ tó wà láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà lọwọ láti mú kí ọsìn adìyẹ túbọ pọ sí i   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ìpín àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún adìyẹ tí wọn ń sìn níbẹ ló jẹ pé jíjẹ ló wà fún  Ojú Ìwòye Bíbélì  Báwo Ni Ọlọrun Ṣe Ń Mú Nǹkan Mọra Tó ?   BÍ Ó TILẸ JẸ PÉ ỌLỌRUN NÍ ÌFẸ LÁTI FI ÌRUNÚ RẸ HÀN GBANGBA , KÍ Ó SÌ SỌ AGBÁRA RẸ DI MÍMỌ , Ó FI ỌPỌ ÌPAMỌRA FÀYÈ GBA ÀWỌN OHUN ÈLÒ ÌRUNÚ TÍ A MÚ YẸ FÚN ÌPARUN .   RÓÒMÙ 9 : 22 .  ÌTÀN látòkèdélẹ fi hàn pé Ọlọrun ti fara da ìwà búburú tó pọ púpọ àti ìwà ibi tó gogò .  Ní ohun tó lé ní ẹgbẹẹdógún  3,000  ọdún sẹyìn , Jóòbù figbe bọnu pé :  Èé ṣe tí àwọn ẹni burúkú fi ń wà láàyè nìṣó , tí wọn darúgbó , tí wọn sì di ẹni tí ó pọ ní ọlà pẹlú ?  Ọmọ wọn ti fìdí múlẹ gbọn - in gbọn - in pẹlú wọn ní ìṣojú wọn , àti àwọn ọmọ ìran wọn lójú wọn .  Ilé wọn wà ní àlàáfíà , láìsí ìbẹrùbojo , ọpá Ọlọrun kò sì sí lára wọn .   Àwọn mìíràn tí wọn nífẹẹ ìdájọ òdodo , bíi Jeremáyà tún fi ẹdùn ọkàn wọn hàn lórí bó ṣe dà bí ẹni pé Ọlọrun kò ṣú já ọràn àwọn ẹni ibi .  Jeremáyà 12 : 1 , 2 .  Kí lèrò tìrẹ ?  Ṣé o ń ṣe kàyéfì nípa bí Ọlọrun kò ṣe tíì ṣe nǹkankan sí ìwà ibi ?  Ṣé ó máa ń dà bí ẹni pé kí Ọlọrun ṣe pá - pà - pá kó sì palẹ àwọn ẹni ibi mọ ráú ?  Gbé ohun tí Bíbélì sọ yẹ wò nípa ibi tí Ọlọrun lè gba nǹkan mọra dé àti bó ṣe rí bẹẹ .  Kí Ló Mú Kí Ọlọrun Máa Mú Nǹkan Mọra ?  Ohun tó yẹ ká kọkọ béèrè ni pé : Kí ló dé tí Ọlọrun tó jẹ pé ìlànà òdodo rẹ ló ga jù lọ , fi fàyè gba ìwà búburú gan - an ?  Ṣé èyí túmọ sí pé kò sóhun tó kàn án kan ìwà ibi ni ?  Rárá o !  Ronú nípa àkàwé tó wà nísàlẹ yìí : Ká sọ pé oníṣẹ abẹ kan wà tí kì í ka àwọn ìlànà tó ṣe kókó nípa ìmọtótó sí tó sì tún máa ń kó àwọn aláìsàn sí ìrora tó pọ .  Ká ní ilé ìwòsàn kan ló ti ń ṣiṣẹ , ṣé lójú ọgán kọ ni wọn máa lé e dànù ?  Àmọ àwọn ipò kan wà tó lè máà mú kí wọn rinkinkin tó bẹẹ jù bẹẹ lọ .  Fún àpẹẹrẹ , bí ọràn pàjáwìrì bá ṣẹlẹ bóyá lójú ogun , ṣé kò ní bọgbọn mu láti fàyè gba oníṣẹ abẹ tó ń ṣiṣẹ bí wọn ṣe ń ṣe é nígbà àtijọ , bóyá tó tiẹ ń lo àwọn irinṣẹ àtàwọn ohun èèlò iṣẹ abẹ táwọn èèyàn ò ní jẹ kó lò ká ní kì í ṣe torí ọràn pàjáwìrì tó ṣẹlẹ ni ?  Lọnà kan náà lónìí , Ọlọrun ń fi sùúrù fàyè gba àwọn nǹkan tí kò bá a lára mu rárá .  Bó tiẹ jẹ pé ó kórìíra ìwà ibi , ó ń fàyè gbà á kó máa báa lọ fún àkókò díẹ .  Àwọn ìdí tó lẹsẹ nílẹ wà tó mú kó ṣe bẹẹ .  Lákọọkọ , èyí pèsè àkókò láti mú kí àríyànjiyàn ńlá tí ìwà ọtẹ Sátánì nínú ọgbà Édẹnì dá sílẹ yanjú pátápátá .  Àríyànjiyàn náà dá lórí ọnà tí Ọlọrun gbà ń ṣàkóso bóyá ó jẹ èyí tí ó tọ , tí Ọlọrun sì lẹtọọ sí i .  Bákan náà , bó ṣe ń rọjú fara da ìwà ibi ń fún àwọn tó ń hùwà ibi láyè àti àǹfààní láti yí padà .  Ọlọrun Tó Láàánú , Tó Tún Ní Sùúrù  Àwọn òbí wa àkọkọ , Ádámù àti Éfà lẹdí àpò pọ pẹlú Sátánì láti ṣọtẹ sí Ọlọrun .  Kò sẹni tó máa yẹ Ọlọrun lọwọ wò ká ló pa wọn run lójú ẹsẹ .  Dípò bẹẹ , ó fi hàn pé òun láàánú òun sì ní sùúrù , nínú ìfẹ rẹ , ó fún wọn láyè láti bímọ .  Àmọ , inú ẹṣẹ la gbé bí àwọn ọmọ wọnyí , àti gbogbo ìdílé ẹdá ènìyàn tó ṣẹ látọdọ wọn .  Róòmù 5 : 12 ; 8 : 20 - 22 .  Ọlọrun pète láti mú ẹdá ènìyàn kúrò nínú ipò ègbé yìí .  Àmọ , lọwọ táa ṣì wà yìí , Ọlọrun ń fi ọpọ àánú àti sùúrù hàn sí wa torí ó mọ bí àìpé táa jogún látọdọ Ádámù ṣe ń nípa lórí wa .  Ó  pọ yanturu nínú inú - rere - onífẹẹ  ó sì múra tán kódà , ó fẹ láti  dárí jì lọnà títóbi .   Sáàmù 86 : 5 , 15 ; Aísáyà 55 : 6 , 7 .  Àmúmọra Ọlọrun Ní Ààlà  Àmọ ṣá o , bí Ọlọrun bá jẹ kí ìwà ibi máa báa lọ títí ayé , kò ní fi hàn pé ó nífẹẹ bẹẹ sì ni kò ní jẹ ohun tó bójú mu .  Kò sí bàbá onífẹẹ tó máa lajú rẹ sílẹ ṣáá tí ọkan lára àwọn ọmọ rẹ á mọọmọ máa fìyà jẹ àwọn mẹńbà ìdílé tó kù tí kò sì ní ṣe ohunkóhun sí i .  Nítorí náà , gbogbo bí Ọlọrun ṣe ń mú sùúrù yìí , ó tún ní àwọn ànímọ mìíràn bí ìfẹ , ọgbọn , àti ìdájọ òdodo tó máa fi pẹkún rẹ .  Ní gbàrà tó bá mú ète rẹ ṣẹ nípa ohun tó torí rẹ ń ní ìpamọra yìí , àmúmọra náà á dópin .  Róòmù 9 : 22 .  Kedere ni àpọsítélì Pọọlù fi èyí hàn .  Lákòókò kan , ó sọ pé :  Ní àwọn ìran tí ó ti kọjá  Ọlọrun  gba gbogbo àwọn orílẹ - èdè láyè láti máa bá a lọ ní ọnà wọn .   Lákòókò mìíràn , Pọọlù tún sọ nípa bí  Ọlọrun ti gbójú fo irúfẹ àwọn àkókò àìmọ bẹẹ  dá fún àwọn tó ti ṣàìgbọràn sí òfin àti ìlànà rẹ .  Pọọlù tún ń bá a lọ pé :  Nísinsìnyí ,  Ọlọrun  ń sọ fún aráyé pé kí gbogbo wọn níbi gbogbo ronú pìwà dà .   Èé ṣe ?   Nítorí pé ó ti dá ọjọ kan nínú èyí tí ó pète láti ṣèdájọ ilẹ ayé tí a ń gbé ní òdodo .   Ìṣe 17 : 30 , 31 .  Jàǹfààní Báyìí Nínú Àmúmọra Ọlọrun  Nígbà náà , ó dájú pé kò sẹni tó gbọdọ lérò pé òun lè mọọmọ ṣàìka òfin Ọlọrun sí kó sì wá ní kí Ọlọrun dárí ji òun kó bàa lè bọ lọwọ àbájáde àwọn ohun tó ti ṣe .  Ní Ísírẹlì àtijọ , ọpọ ló ronú pé àwọn lè ṣe bẹẹ .  Wọn ò yí padà .  Wọn kò jàǹfààní látinú ohun tó mú kí Ọlọrun ní àmúmọra àti sùúrù .  Ọlọrun kò jẹ kí ìwà búburú wọn máa báa lọ títí .  Aísáyà 1 : 16 - 20 .  Bíbélì fi yéni pé bí ẹnì kan bá fẹ bọ lọwọ ìdájọ ìkẹyìn tí Ọlọrun ń mú bọ wá , ó gbọdọ  ronú pìwà dà ,  ìyẹn ni pé , kó mọ pé aláìpé àti ẹlẹṣẹ lòun níwájú Ọlọrun kó sì fi tọkàntọkàn kọ ìwà búburú sílẹ .  Lẹyìn ìyẹn , Jèhófà Ọlọrun á wá dárí jì í lórí ìpìlẹ ẹbọ ìràpadà Kristi .  Tí àkókò bá tó lójú Ọlọrun , ó máa mú gbogbo ohun búburú tí ẹṣẹ Ádámù fà kúrò .   Ọrun tuntun àti ilẹ ayé tuntun  á wá wà , níbi tí kò ti ní fàyè gba  awọn ohun elo ibinu ti a ṣe fun iparun .   Ẹ wo nǹkan bàǹtà - banta tó máa wá tìdí àmúmọra Ọlọrun tó láàlà jáde !   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Ọlọrun gba Ádámù àti Éfà láyè láti bímọ  Wíwo Ayé  Àwọn Igbó Kìjikìji  Ní Íńdíà , ìpínlẹ Kerala tó wà ní ìhà gúúsù nìkan ni wọn mọ tẹlẹ tí igbó kìjikìji wà .  Àmọ lẹnu àìpẹ yìí , ìwé ìròyìn New Delhi náà Down to Earth , ròyìn pé , onímọ nípa àyíká , Saumyadeep Dutta lọ kan igbó kìjikìji kan tó jẹ ẹẹdẹgbẹta kìlómítà níbùú àti lóòró lápá ìlà oòrùn sí apá àríwá ìpínlẹ Assam àti Arunachal Pradesh .  Onírúurú ẹranko ìgbẹ ló wà nínú igbó kìjikìji náà , bí  oríṣi ẹranko afọmọlọmú méjìlélọgbọn àti ọtàlérúgba oríṣiríṣi ẹyẹ , ọwọ àwọn ẹranko tó ṣọwọn bí erin , ẹkùn , àmọtẹkùn , akika China , bíárì ayọkẹlẹ , ìgalà , ìnàkí , ẹyẹ kalij pheasant , ẹyẹ àkàlà , àti pẹpẹyẹ oko .   Síbẹ , ìwé ìròyìn Down to Earth sọ pé bí àwọn èèyàn ṣe nílò àwọn igi inú igbó níbi gbogbo kárí ayé ń kó ọpọ igbó kìjikìji sínú ewu .  Àwọn onímọ nípa àwọn nǹkan àbáláyé ti bẹrẹ sí í bẹrù pé tí wọn bá lọ gé àwọn igi yìí tán , a jẹ pé kò ní sí àwọn igbó kìjikìji mọ nìyẹn , yóò sì di èyí tí wọn á máa lò fún iṣẹ àgbẹ nìkan .  Bíbú Ẹkùn  Kí ló dé tí àyà ènìyàn àtẹranko fi máa ń là gààrà nígbà tí ẹkùn bá bú ?  Ìwé ìròyìn The Sunday Telegraph ti London sọ pé àwọn onímọ sáyẹǹsì láti Ilé Ẹkọ fún Ètò Ìbánisọrọ Nípa Ẹranko ní Àríwá Carolina , Orílẹ - Èdè Amẹríkà  ti ṣèwádìí pé ẹkùn máa ń dún àwọn dídún kan téèyàn kì í gbọ torí pé dídún yìí kì í ròkè .  Ẹranko náà á wá da dídún abẹnú yìí pọ mọ bíbú rẹ èyí tí ààrẹ ilé ẹkọ náà Elizabeth von Muggenthaler sọ pé èèyàn lè gbọ táa sì mú kí àyà èèyàn là gààràgà .   Kódà àwọn tó ti ń tọjú ẹkùn tipẹ ti nírìírí ohun àràmàǹdà yìí .  Fífi Ìgbì Alágbára Mú Ẹran Rọ  Ohun èèlò kan tí wọn fi máa ń lu ẹran tó bá yi títí táá fi rọ tàbí àwọn nǹkan gbẹrẹfun kan tó ní àwọn èròjà tó ń mú kí ẹran rọ làwọn olóúnjẹ sábàá máa ń lò láti mú kí ẹran tó bá yi tíṣọntíṣọn rọ .  Àmọ ṣá , ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé àwọn olùwádìí ní Maryland , Orílẹ - Èdè Amẹríkà ti ń ṣe àwọn àyẹwò kan nípa lílo ìgbì alágbára .  Àwọn olùwádìí náà fi ẹran sínú abọ onípáànù wọn sì gbé e sínú ike kan tí omi kúnnú rẹ .  Wọn wá tanná ran ọpá ohun abúgbàù kan nínú ike náà , ìyẹn sì dáhùn .  Ìròyìn ọhún sọ pé  omi yìí wá mú kí ìgbì alágbára náà lọ káàkiri inú ẹran náà ó sì mú kó rọ àmọ ńṣe ló fọ ike náà yángá .   Yàtọ fún pé ó mú kí ẹran náà rọ , ó tún máa ń pa àwọn kòkòrò tín - tìn - tín tó ń fa àrùn , irú bíi E .  Coli , tó máa ń fa májèlé inú oúnjẹ .  Síbẹ , Randy Huffman tó wà ní Ilé Ẹkọ Ìmọ Nípa Ẹran Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Olórí ìṣòro tó wà níbẹ ni báa ṣe máa sọ ọ dòun .   Àwọn Ọkọ Òkun Ń Tan Àrùn Kálẹ  Ìwé ìròyìn The Daily Telegraph ti London sọ pé ,  omi kan tó máa ń wà nínú ọkọ òkun tí kì í jẹ kó fì síbí fì sọhùn - ún ti bẹrẹ sí tan àrùn kálẹ kárí ayé o , ó sì ń kó èèyàn àtẹranko àtàwọn nǹkan ọgbìn sínú ewu .   Àwọn ọkọ òkun máa ń lo omi yìí kí wọn má bàa máa fì síbí sọhùn - ún , wọn á sì dà á nù lójú òkun tàbí tí wọn bá dé èbúté .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , àwọn olùwádìí láti Ilé Iṣẹ Ìṣèwádìí Nípa Àyíká ní Smithsonia , Maryland , ti rí i pé omi yìí táwọn ọkọ òkun máa ń gbé ní àwọn kòkòrò tín - tìn - tín tó ń fa àrùn lọpọ rẹpẹtẹ .  Àyẹwò tí wọn ṣe fún ọkọ òkun mẹẹẹdógún ní Chesapeake Bay fi hàn pé gbogbo wọn pátápátá ló ní kòkòrò tó ń fa àrùn onígbáméjì .  Lítà kan omi yìí ní nǹkan bí ọgbọn lé lẹgbẹrin  830  mílíọnù kòkòrò bakitéríà àti ẹẹdẹgbàárin ó lé irínwó  7,400  mílíọnù kòkòrò fáírọọsì , èyí sì fi ìgbà mẹfà sí mẹjọ pọ ju iye àwọn kòkòrò mìíràn lọ .  Ohun Ìṣiré Ti Pọ Jù  Ìwé ìròyìn The Sunday Times ti London sọ pé  ìwádìí tí wọn ṣẹṣẹ ṣe fi hàn pé àwọn ọmọdé kì í fi bẹẹ mọ bí wọn ṣe ń ṣeré gidi mọ o , nítorí àwọn ohun ìṣiré tí wọn ń fún wọn ti pọ jù .   Ara ohun tó mú kí wọn ṣe ìwádìí náà ní ilẹ Gẹẹsì ni bí  àwọn òbí kò ṣe ń lo àkókò pẹlú àwọn ọmọ wọn , dípò bẹẹ tí wọn á kó àwọn ohun ìṣiré fún wọn , tí wọn á sì ní kí wọn máa fi kọǹpútà ṣeré kí wọn sì máa wo tẹlifíṣọn .   Lẹyìn tí wọn ṣàyẹwò ẹgbẹrún mẹta àwọn ọmọ ọlọdún mẹta sí márùn - ún , Ọjọgbọn Kathy Sylva ti Yunifásítì Oxford parí ọrọ pé :  Tí wọn bá ní àwọn ohun ìṣiré tó pọ jàńtìrẹrẹ , ó dà bí ẹni pé ohun kan máa ń pín ọkàn wọn níyà , àwọn ọmọdé ò sì lè mọ báa ti ń ṣeré dáadáa bí ohunkóhun bá pín ọkàn wọn níyà .   Ìsoríkọ Níbi Iṣẹ  Ìwé ìròyìn The Guardian ti London sọ pé :  Àníyàn níbi iṣẹ , kí gbogbo nǹkan máa sú èèyàn àti ìsoríkọ ti ń lọ sókè gidi gan - an .   Gẹgẹ bí Àjọ Àwọn Òṣìṣẹ Lágbàáyé ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣe sọ , ó tó mẹta nínú mẹwàá àwọn òṣìṣẹ ní ilẹ Gẹẹsì tó ní àìlera ọpọlọ , nígbà tí ìròyìn sì sọ pé ọkan nínú mẹwàá àwọn òṣìṣẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ló ní ìsoríkọ tó lékenkà .  Ìsoríkọ ló fa ohun tó fẹrẹẹ tó ìpín méje nínú ọgọrùn - ún àwọn tó fẹyìn tì láìtọjọ ní Jámánì .  Iye tó ju ìdajì àwọn òṣìṣẹ ní orílẹ - èdè Finland ni àwọn àrùn tó jẹ mọ másùnmáwo ń dà láàmú .  Ní Poland , hílàhílo tí àìríṣẹṣe tó ń ròkè sí i ń fà , fi ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún lọ sókè ní 1999 , bẹẹ sì ni fífọwọ ẹni gbẹmí ara ẹni náà ròkè .  Ìròyìn náà sọ pé pẹlú bí wọn ṣe túbọ wá ń lo ìmọ iṣẹ ẹrọ tuntun níbi iṣẹ , tí wọn sì ń fi àwọn ọnà tuntun ṣàbójútó iṣẹ báyìí , ìsoríkọ máa ròkè gan - an .  Ó wá ṣèkìlọ pé  tó bá fi máa di ọdún 2020 , másùnmáwo àti àìlera ọpọlọ á pọ ju jàǹbá ọkọ lọ , àrùn Éèdì àti ìwà ipá ló sì máa jẹ àkọkọ lára àwọn ohun tó ń fa fífi àkókò iṣẹ ṣòfò .   Iye Owó Tí Ìwà Ipá Ń Náni Ń Ròkè Sí I  Ìwé ìròyìn The Independent ti London sọ pé :  Ìwà ipá ní ilẹ Gẹẹsì àti Wales ń ná àwùjọ ní bílíọnù márùnlélọgọrin dọlà lọdún .   Iye yìí tí Ẹka Tó Ń Bójú Tó Ọràn Abẹlé sọ pé kò tó nǹkan kó iye tó fẹrẹẹ tó ìpín méje nínú ọgọrùn - ún àpapọ owó tó ń wọlé fún orílẹ - èdè náà .  Ìpànìyàn yálà èyí táa mọọmọ ṣe tàbí tí a kò mọọmọ ṣe ni ìwà ipá tówó tó ń ná wọn pọ gan - an ju tàwọn tó kù lọ , iye tí ọkọọkan rẹ ń ná orílẹ - èdè náà lé ní mílíọnù kan dọlà ní ìpíndọgba , nígbà tí ọkọọkan ìwà ọdaràn mìíràn ń lọ sí ẹgbẹrún mẹtàdínlọgbọn  27,000  dọlà ní ìpíndọgba .  Iye tó ń bá èrú àti ìwà awúrúju lọ jẹ ìdá kan nínú mẹrin gbogbo owó náà .  Ìwé ìròyìn náà fi kún un pé iye yìí kò mọ  iye tí ìbẹrù ìwà ipá ń náni , ipa tó ní lórí ìdílé àwọn tó ṣẹlẹ sí , owó tí Ìjọba ná láti fòpin sí ìwà ipá , . . . tàbí iye tó ń ná àjọ abánigbófò .   Àwọn Èpò Ń Ṣiṣẹ Ju Oògùn Apakòkòrò  Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé èpò làwọn àgbẹ tó wà ní Ìlà Oòrùn Áfíríkà ń lò dípò oògùn apakòkòrò láti mú kí àgbàdo wọn túbọ ṣe dáadáa sí i .  Oríṣi nǹkan méjì tó ń pa irè oko ló ń han àwọn àgbẹ alágbàdo ní Ìlà Oòrùn Áfíríkà léèmọ .  Ọkan ni oríṣi àfòmọ kan tó ń jẹ Striga , ó máa ń ba àgbàdo tí owó rẹ tó bílíọnù mẹwàá dọlà jẹ lọdọọdún .  Olùwádìí ará Kẹńyà náà Ziadin Khan , ti ṣàwárí pé béèyàn bá gbin èpò kan tí wọn ń pè ní desmodium sáàárín poro oko , àfòmọ yìí kò ní ráyè hù .  Ohun kejì tó máa ń ba irè oko jẹ ni kòkòrò tó máa ń lu ihò sára nǹkan ọgbìn , ọpọ ọdún ló sì máa ń ba ìpín kan nínú mẹta àgbàdo jẹ .  Àmọ ṣá , Khan tí ṣàwárí pé àwọn kòkòrò tó máa ń lu ihò sára irè yìí fẹràn láti máa jẹ koríko kan tó ń jẹ èésún .  Báwọn àgbẹ bá gbin koríko yìí sínú oko wọn àwọn kòkòrò wọnyí kì í ya ìdí àgbàdo wọn mọ .  Omi kan tó máa ń lẹ tìpẹtìpẹ tó ń jáde lára koríko yìí máa ń lẹ mọ àwọn kòkòrò náà , wọn á sì kú .  Khan wá sọ pé :  Ó dára ju oògùn apakòkòrò lọ , kò sì wọn rárá .  Ó sì ti mú kí irè oko pọ sí i ní Ìlà Oòrùn Áfíríkà tó fi ìpín ọgọta sí àádọrin lórí ọgọrùn - ún pọ sí i .   Jìbìtì Awalẹpìtàn  Ọkan lára àwọn ògbóǹkangí awalẹpìtàn ilẹ Japan tí wọn sọ pé òun ni awalẹpìtàn tó tíì ṣe dáadáa jù lọ nítorí àwọn àwárí tó kàmàmà tó ti ṣe ló ti wà lákọọlẹ báyìí pé ó ṣe awúrúju .  Kámẹrà fídíò kan táwọn oníwèé ìròyìn Mainichi Shimbun kẹ sílẹ ló ya ọgbẹni yìí níbi tó ti ń ri àwọn òkúta ìṣẹǹbáyé kan mọlẹ ní ibùdó àwọn awalẹpìtàn kan kí ikọ tó ń walẹ tó débẹ .  Nígbà tí awalẹpìtàn náà rí i pé gbangba ti dẹkùn , ló bá jẹwọ pé lára àwọn ohun tóun ti wà jáde tẹlẹ rí lòun ń rì mọlẹ .  Ní báyìí , gbogbo àbájáde iṣẹ tó ti ṣe fún odidi ọgbọn ọdún sẹyìn ló wà lábẹ àyẹwò .  Àwọn tó ń ṣèwé jáde ti sọ pé àwọn máa ṣàtúnṣe àwọn ìwé táwọn tó ń ṣèwádìí nípa ìwalẹpìtàn kọ àtàwọn ìwé tí wọn ń lò nílé ẹkọ nítorí ọrọ náà .  Jàǹbá Tó Ń Ṣẹlẹ Sáwọn Ọmọdé  Ìwádìí kan tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé ṣe ní orílẹ - èdè mẹrìndínlọgbọn fi hàn pé jàǹbá ni olórí ohun tó ń fa ikú àwọn ọmọdé láwọn orílẹ - èdè tó lọrọ jù lọ .  Ìwé ìròyìn Mainichi Daily News ti Japan sọ pé :  Fífara pa ló ń ṣokùnfà nǹkan bí ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún ikú àwọn ọmọ ọlọdún kan sí mẹrìnlá láwọn orílẹ - èdè tí wọn ṣàyẹwò ,  èyí ló sì ń fa ikú nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà ogún lọdọọdún .  Àwọn ohun tó ń mú kó túbọ ṣeé ṣe kí jàǹbá ṣe àwọn ọmọdé ni ipò òṣì , kí òbí kan nìkan máa tọmọ , kí ìdílé tóbi gan - an , àti pé kí àwọn òbí máa lo oògùn olóró tàbí kí wọn ya ọmùtí .  Àjọ UNICEF wá pàrọwà pé káwọn èèyàn fọwọ gidi mú ọrọ  àwọn ohun ìdáàbòbò tó jíire , àwọn nǹkan bí : àṣíborí , dídín eré sísá ọkọ ìrìnnà kù láwọn àgbègbè téèyàn bá wà , àwọn ìjókòó tó ń dáàbò bo ọmọdé nínú ọkọ ìrìnnà , bẹlíìtì ààbò nínú ọkọ ìrìnnà , àwọn ìdérí agolo oògùn tọmọdé kò ní lè ṣí , káwọn ẹrọ tó ń kófìrí èéfín máa wà nínú ilé , àti pé kí ibi ìṣeré jẹ èyí tó láàbò .   Ìṣòro Tó Kárí Ayé   Ìṣòro ńlá ni ọrọ fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni jẹ fún ìlera ará ìlú .   David Satcher , tó jẹ oníṣẹ - abẹ àgbà fún Orílẹ - Èdè Amẹríkà lọdún 1999 ló sọ bẹẹ .  ÌGBÀ àkọkọ rèé nínú ìtàn tí oníṣẹ - abẹ àgbà èyíkéyìí ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà máa sọ pé ìṣòro tó kan gbogbo èèyàn ni fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni jẹ .  Àwọn èèyàn tó ń fọwọ ara wọn para wọn lórílẹ - èdè yẹn ti wá ń pọ sí i ju àwọn táwọn ẹlòmíràn ń ṣekú pa .  Abájọ tí Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin Àgbà ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi kéde pé dídènà ìfọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni jẹ ọrọ tí wọn ò gbọdọ fọwọ yẹpẹrẹ mú .  Síbẹ , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà lọdún 1997 , tí a bá kó ọkẹ márùn - ún èèyàn jọ , iye tó lé ní mọkànlá ló fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn .  Iye yìí sì kéré sí èyí tí Àjọ Ìlera Àgbáyé gbé jáde lọdún 2000 tí wọn sọ pé tí a bá kó ọkẹ márùn - ún èèyàn jọ lágbàáyé èèyàn mẹrìndínlógún lára wọn ló fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn .  Láàárín ọdún márùnlélógójì sẹyìn , ìfọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni ti fi ìdá ọgọta nínú ọgọrùn - ún lọ sókè jákèjádò ayé .  Ní báyìí , láàárín ọdún kan ṣoṣo , nǹkan bíi mílíọnù kan èèyàn ló ń fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn káàkiri ayé .  Ìyẹn ni pé , kó tó tó ìṣẹjú kan , ẹnì kan á ti fọwọ ara rẹ gbẹmí ara rẹ !  Síbẹ , àwọn ìròyìn tí wọn ń gbé jáde kò lè rí gbogbo rẹ tán o .  Lọpọ ìgbà , àwọn ìdílé kò jẹ sọ òótọ pé fúnra ẹnì kan tó kú ló para rẹ .  Bákan náà , wọn fojú bù ú pé téèyàn bá fi rí ẹnì kan tó para rẹ , àwọn bíi mẹwàá sí mẹẹẹdọgbọn á ti gbìyànjú rẹ wò .  Nínú ìwádìí kan , ìdá mẹtàdínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ ilé ẹkọ gíga ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ló jẹwọ pé lọdún tó ṣáájú ìyẹn , kò sóhun tó wà lọkàn àwọn ju pé káwọn gbẹmí ara àwọn lọ ; ìdá mẹjọ nínú ọgọrùn - ún àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò náà sì sọ pé àwọn ti gbìyànjú rẹ wò .  Àwọn ìwádìí mìíràn ti fi hàn pé nǹkan bí ìdá márùn - ún sí mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún àwọn àgbàlagbà ló ti ronú láti pa ara wọn rí .  Àṣà Ìṣẹdálẹ Yàtọ Síra Wọn  Ojú táwọn èèyàn fi ń wo fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni yàtọ síra gan - an .  Ìwà ọdaràn làwọn kan kà á sí , àwọn mìíràn ka ẹni tó bá ṣe bẹẹ sí ojo , tí kò lè kojú ìṣòro , síbẹ àwọn kan wò ó pé ó jẹ ọnà tó bójú mu láti fi hàn pé èèyàn kábàámọ àṣìṣe ńlá kan .  Àwọn kan tiẹ gbà pé ó jẹ ọnà láti fi ìwà akin hàn pé àwọn á máa jà nìṣó fún ẹtọ àwọn .  Kí ló fa èrò tó yàtọ síra bẹẹ ?  Kò ṣẹyìn ìṣẹdálẹ kálukú .  Kódà , ohun tí ìwé ìròyìn The Harvard Mental Health Letter sọ ni pé , àṣà àdúgbò lè  sún ẹnì kan láti pa ara rẹ .   Gbé ti orílẹ - èdè Hungary tó wà ní àárín gbùngbùn Yúróòpù yẹ wò .  Dókítà Zoltán Rihmer pe fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni ńláǹlà tó ń wáyé níbẹ ní  ìṣẹdálẹ  àwọn ará Hungary  tí ń bani nínú jẹ .   Béla Buda , tó jẹ ọgá ní Ibùdó Ètò Ìlera ti Ìjọba ní Hungary sọ pé , àwọn ara Hungary máa ń pa ara wọn láìbojúwẹyìn , ohunkóhun ló sì lè mú wọn ṣe bẹẹ .  Gẹgẹ bí Buda ṣe sọ , lára ohun tí wọn sábàá máa ń sọ ni pé  ẹni yẹn ní àrùn jẹjẹrẹ , ó sì mọ ọnà tó yá láti fòpin sí i .   Àṣà ìsìn kan wà ní Íńdíà nígbà kan tí wọn ń pè ní suttee .  Bó tilẹ jẹ pé ó pẹ tí wọn ti fòfin de àṣà yìí , nínú èyí tí opó kan tí ọkọ rẹ kú á ju ara rẹ sínú iná tí wọn fi ń sun òkú ọkọ rẹ , síbẹ àṣà yìí ò tíì tán pátápátá o .  A gbọ pé nígbà tí obìnrin kan gbẹmí ara rẹ lọnà yìí , ńṣe lọpọ èèyàn ládùúgbò rẹ bẹrẹ sí í gbóṣùbà fún un .  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn India Today sọ , ní àdúgbò yẹn ní Íńdíà ,  ó ń lọ sí bí obìnrin mẹẹẹdọgbọn tó ti ṣe bẹẹ sun ara wọn jóná láàárín ọdún mẹẹẹdọgbọn .   Lọnà tó gbàfiyèsí , lórílẹ - èdè Japan , àwọn tó ń fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn ju ìlọpo mẹta àwọn tó kú nínú jàǹbá mọtò lọ !  Ìwé kan tó ń jẹ Japan  An Illustrated Encyclopedia sọ pé :  Àṣà ilẹ Japan tí kò fìgbà kankan bẹnu àtẹ lu ìpara ẹni , ní ààtò ìsìn kan nínú tí èèyàn á fọwọ ara rẹ kó ìfun ara rẹ jáde  àṣà seppuku tàbí hara - kiri  .   Inazo Nitobe , tó di igbá kejì akọwé àgbà fún Ìmùlẹ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣàlàyé àṣà fífẹ láti kú yìí nínú ìwé rẹ tó pè ní Bushido  The Soul of Japan .  Ó kọ ọ pé :  Àṣà  seppuku  jẹ ohun tí wọn dá sílẹ ní sànmánì ojú dúdú , èyí tí àwọn jagunjagun máa ń lò láti fòpin sí ìwà ibi tí wọn hù , láti bẹbẹ fún àṣìṣe wọn , láti bọ lọwọ ìtìjú fún àìdáa tí wọn ṣe sí àwọn ọrẹ wọn , tàbí láti fi ẹrí òótọ inú wọn hàn .   Bó tilẹ jẹ pé àṣà fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni fún ìrúbọ yìí ti di ohun àtijọ níbi púpọ , àwọn díẹ ṣì ń lọwọ nínú rẹ kí àwùjọ bàa lè tẹwọ gbà wọn .  Àmọ ní Kirisẹńdọmù , ọjọ pẹ tí wọn ti ń wo fífọwọ - ara - ẹni - para - ẹni bí ìwà ọdaràn .  Nígbà tó máa fi di ọrúndún kẹfà àti ìkeje , Ṣọọṣì Roman Kátólíìkì kì í dá sí àwọn tó bá fọwọ ara wọn para wọn bẹẹ ni wọn kì í ṣe ààtò ìsìnkú wọn .  Àwọn ibì kan wà tí wọn ti gba ìsìn kanrí débi pé , wọn ní àwọn àṣà tó gbòdì kan nípa àwọn tó bá fọwọ ara wọn para wọn , bíi gbígbé òkú ẹni náà kọgi , tí wọn á tiẹ tún ki irin ṣóńṣó bọ ọ lọkàn tá á sì gba òdìkejì jáde .  Ìyàlẹnu gbáà ni pé , àwọn tó bá gbìyànjú láti pa ara wọn lè gba ìdájọ ikú .  Wọn yẹgi fún ọmọ Ilẹ Gẹẹsì kan ní ọrúndún kọkàndínlógún nítorí pé ó gbìyànjú àtipa ara rẹ nípa fífọbẹ gé ara rẹ lọfun .  Làwọn aláṣẹ bá kúkú bá ọkùnrin yìí parí ohun tí kò lè ṣe .  Bó tilẹ jẹ pé ìyà tí wọn fi ń jẹ àwọn tó bá gbìyànjú láti pa ara wọn bẹrẹ sí í yí padà bí ọdún ti ń gorí ọdún , ọdún 1961 ni Ìgbìmọ Aṣòfin Ilẹ Gẹẹsì tóó ṣẹṣẹ kéde pé fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni tàbí gbígbìyànjú láti ṣe bẹẹ kì í tún ṣe ìwà ọdaràn mọ .  Ní Ireland , ìwà ọdaràn ni wọn ṣì kà á sí títí di ọdún 1993 .  Lóde òní , àwọn òǹkọwé kan dámọràn ìfọwọ - ara - ẹni - pa - ara - ẹni bí ọnà àbáyọ kan .  Ìwé kan tí wọn ṣe jáde ní 1991 fún ìrànwọ àwọn aláìsàn ọlọjọ pípẹ dábàá àwọn ọnà tí wọn lè gbà fòpin sí ìwàláàyè ara wọn .  Nígbà tó yá , àwọn èèyàn tí kì í ṣe aláìsàn ọlọjọ pípẹ mú lò lára àwọn àbá tó wà nínú rẹ .  Ṣé lóòótọ ni fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni jẹ ojútùú sáwọn ìṣòro téèyàn ní ?  Àbí , ṣé àwọn ìdí tó dára wà tó fi yẹ kéèyàn máa wà láàyè nìṣó ?  Ká tó gbé àwọn ìbéèrè yìí yẹ wò , ẹ jẹ ká kọkọ ṣàyẹwò àwọn ohun tó ń fa fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 14   Láàárín ọdún kan ṣoṣo , nǹkan bíi mílíọnù kan èèyàn káàkiri ayé ló máa ń fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn .  Ìyẹn ni pé , kó tó tó ìṣẹjú kan , ẹnì kan á ti fọwọ ara rẹ gbẹmí ara rẹ !  Ohun Tó Ń mú Káyé Sú Àwọn Èèyàn Kan   Ọkọọkan àwọn èèyàn tó ń para wọn ló ní ìdí kan pàtàkì tó ń mú wọn ṣe bẹẹ : àdììtú ni , kò sẹni tó lè mọ ọn , ó sì ń kó ìpayà báni .   Kay Redfield Jamison , oníṣègùn ọpọlọ .   ÌNIRA ló jẹ láti wà láàyè .   Ohun tí Ryunosuke Akutagawa , òǹkọwé kan tó gbajúmọ ní Japan níbẹrẹ ọrúndún ogún kọ sílẹ nìyẹn kó tó pa ara rẹ .  Àmọ ohun tó kọ ṣáájú ọrọ yẹn ni pé :  Lóòótọ , kò wù mí láti kú , àmọ . . .   Bíi ti Akutagawa , kì í ṣe pé ó dìídì wu àwọn tó ń gbẹmí ara wọn láti kú , ọjọgbọn kan nípa ìrònú òun ìhùwà sọ pé , ńṣe ni  wọn fẹ fòpin sí ohun yòówù tó ń ṣẹlẹ sí wọn .   Àwọn ọrọ tó sábàá máa ń wà nínú ìwé táwọn tó ń gbẹmí ara wọn máa ń kọ sílẹ fi hàn pé òótọ lọrọ yìí .  Àwọn gbólóhùn bíi ,  Mi ò lè fara dà á mọ  tàbí  Kí ni mo tún ń ṣe láyé ?   fi hàn bó ṣe máa ń mú wọn lọkàn tó láti bọ lọwọ wàhálà ìgbésí ayé .  Àmọ gẹgẹ bí ohun tí ògbóǹkangí kan sọ , ńṣe ni fífọwọ ara ẹni para ẹni  dà bí ìgbà téèyàn lọ kó sínú iná kí òtútù tó ń mú un bàa lè lọ .   Bó tilẹ jẹ pé oríṣiríṣi nǹkan ló ń fa káwọn èèyàn máa fọwọ ara wọn para wọn , àwọn nǹkan kan pàtó wà tó ń ṣẹlẹ nígbèésí ayé tó sábà máa ń súnná sí i .  Àwọn Ohun Tó Máa Ń Súnná Sí I  Ó jẹ àṣà àwọn ọdọ kí wọn máa sọrètí nù kí wọn sì máa para wọn , kódà lórí àwọn ọràn tó lè máà jẹ nǹkankan lójú àwọn ẹlòmíràn .  Nígbà tí ẹnì kan bá ṣe ohun kan tó dùn wọn tí wọn ò sì lè ṣe nǹkankan sí i , àwọn ọdọ yìí lè wò ó pé tí àwọn bá pa ara àwọn sí ẹni náà lọrùn , àwọn á lè fi yé e .  Hiroshi Inamura , ọgá tó ń bójú tó ọràn àwọn èèyàn tí wọn ń gbìyànjú láti gbẹmí ara wọn ní Japan , kọwé pé :  Àwọn ọmọdé fẹràn láti máa rò ó lọkàn wọn pé tí àwọn bá para àwọn , àwọn á lè fìyà jẹ ẹni tó dá àwọn lóró .   Ìwádìí kan tó wáyé láìpẹ yìí ní ilẹ Gẹẹsì fi hàn pé , tí àwọn ọmọdé bá ń fojú winá ìwà ìkà , ìgbìdánwò láti pa ara wọn máa ń pọ sí i ní ìlọpo méje .  Ẹdùn ọkàn tí àwọn ọmọdé wọnyí ń ní kì í ṣe irọ o .  Nínú ìwé kan tí ọdọmọkùnrin ọlọdún mẹtàlá kan kọ sílẹ kó tó pokùn so , ó dárúkọ àwọn márùn - ún kan tí wọn hàn án léèmọ tí wọn tún fipá gbowó lọwọ rẹ .  Ó kọwé pé :  Ẹ jọwọ , ẹ gba àwọn ọmọdé tó kù lọwọ ikú o .   Àwọn mìíràn lè gbìyànjú láti gbẹmí ara wọn tí wọn bá kó sí wàhálà níléèwé tàbí lọdọ ìjọba , tí olólùfẹ wọn bá já wọn sílẹ , tí wọn bá fìdí rẹmi níléèwé , tí ìdánwò bá kó wọn sírònú , tàbí tọjọ iwájú wọn bá ń kó ìbànújẹ bá wọn .  Nígbà tó bá jọ pé àwọn ọdọlangba tó máa ń mókè níléèwé , tí wọn fẹ jẹ mo - mọ - ọn tán , bá rẹyìn díẹ pẹnrẹn , ó lè di ohun tí wọn máa torí ẹ fẹ para wọn .  Ní ti àwọn àgbàlagbà , ìṣòro àìríná - àìrílò tàbí ìṣòro iṣẹ ló sábà máa ń fa tiwọn .  Ní Japan , lẹyìn ọpọ ọdún tí ọrọ ajé wọn ti polúkúmuṣu , àwọn tó ń para wọn lọdún kan báyìí ti ju ẹgbẹrún lọnà ọgbọn  30,000  lọ .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Mainichi Daily News ṣe sọ , nǹkan bí ìdá mẹta nínú mẹrin àwọn ọkùnrin tó jẹ ọmọ ogójì ọdún sí ọgọta ọdún tó para wọn ló jẹ pé  gbèsè , iṣẹ tí kò lọ déédéé , òṣì , àti àìríṣẹṣe ló sún wọn sí i .   Kí ìdílé má tòrò náà tún lè fa fífọwọ ara ẹni para ẹni .  Ìwé ìròyìn kan lédè Finnish sọ pé :  Àwọn ọkùnrin tí ìyàwó kọ sílẹ lẹnu àìpẹ yìí  wà lára àwọn tó ṣeé ṣe jù pé kí wọn pa ara wọn .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní Hungary sì fi hàn pé ọpọ àwọn ọmọbìnrin tí wọn ń gbèrò àti fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn ló jẹ pé inú ìdílé tó ti pínyà ni wọn ti tọ wọn .  Ìfẹyìntì lẹnu iṣẹ àti òkùnrùn ara tún jẹ kókó pàtàkì tó ń fa ìpara ẹni , pàápàá láàárín àwọn arúgbó .  Ọpọ ìgbà ni aláìsàn kan á yàn láti pa ara rẹ kó lè bọ lọwọ wàhálà , ó lè máà jẹ àìsàn gbẹmí - gbẹmí ló ń ṣe é o , ṣùgbọn ó kàn lè wò ó pé ìyà náà ti pọ jù , òun ò sì lè fara dà á mọ .  Àmọ ṣá o , kì í ṣe gbogbo èèyàn ló jẹ pé pípa ni wọn á wá para wọn tí irú àwọn ìṣòro bẹẹ bá dé bá wọn .  Kàkà bẹẹ , ọpọ ni kò jẹ gbẹmí ara wọn tí wàhálà bá ṣẹlẹ .  Kí wá ló dé o , tí àwọn kan máa ń wo fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni bí ọnà àbáyọ , nígbà tí ọpọ jù lọ kò jẹ ṣe bẹẹ ?  Àwọn Ohun Tó Ń Fà Á  Kay Redfield Jamison , ọjọgbọn nínú ìṣègùn ọpọlọ ní Ilé Ẹkọ Ìmọ Ìṣègùn ti Yunifásítì Johns Hopkins sọ pé :  Ọpọ ohun tó ń mú àwọn èèyàn pinnu láti kú sinmi lórí irú ojú tí wọn fi wo ohun tó ṣẹlẹ .   Ó fi kún un pé :  Ọpọ tí ọpọlọ wọn pé , kò jẹ ronú pé ìṣòro kan á le títí débi pe káwọn para àwọn .   Eve K .  Mościcki láti Ibùdó Ẹkọ Ìlera Ọpọlọ ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé , ọpọ nǹkan , tí òmíràn ṣe kókó àmọ tí kì í tètè hàn fáyé rí ló máa ń para pọ sún ẹnì kan ṣe ohun tó lè gbẹmí rẹ .  Lára irú àwọn kókó bẹẹ ni kéèyàn ní ìdààmú ọpọlọ , àwọn àṣà kan tó ti di mọọlí , bí àbùdá ẹnì kan ṣe rí , àti ọnà tí ọpọlọ ń gbà ṣiṣẹ .  Ẹ jẹ ká gbé díẹ yẹ wò lára wọn .  Èyí tó burú jù lọ nínú àwọn kókó yìí ni ìdààmú ọpọlọ àti kí àwọn ìṣòro kan tí di bárakú sára , bíi kéèyàn ní ìdààmú ọkàn , àrùn ọpọlọ tí ìsoríkọ fà , ọpọlọ dídàrú , àti ọtí ìmukúmu tàbí lílo oògùn nílòkulò .  Ìwádìí tí wọn ṣe ní ilẹ Yúróòpù àti Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi hàn pé irú àwọn ìṣòro bẹẹ ló wà lẹyìn ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún ìfọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni .  Kódà , àwọn olùwádìí ní Sweden ti rí i pé , àwọn ọkùnrin tó gbẹmí ara wọn àmọ tí wọn kò ní irú àwọn ìṣòro bẹẹ kò pé mẹwàá nínú ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún , àmọ láàárín àwọn tó ní ìdààmú ọkàn , iye náà fò sókè sí àádọta lé lẹgbẹta  650  !  Àwọn ògbóǹkangí sì sọ pé àwọn ohun tó ń mú káwọn èèyàn fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn láwọn orílẹ - èdè Ìhà Ìlà Oòrùn Ayé kò yàtọ síyẹn náà .  Àmọ ṣá o , bí wọn tiẹ sọ pé ìdààmú ọkàn ló ń fà á , ìyẹn ò sọ pé kí ìpara ẹni má ṣẹlẹ .  Ọjọgbọn Jamison tóun alára ti gbìyànjú láti para rẹ nígbà kan rí sọ pé :  Ó jọ pé àwọn èèyàn máa ń lè fára da ìdààmú ọkàn níwọn ìgbà tí ìrètí bá ṣì wà pé nǹkan á dára .   Ṣùgbọn , obìnrin yìí ṣàwárí pé , bí àìsírètí bá ṣe ń ga sí i , tó sì ń di pé kò ṣe é fara dà mọ , bẹẹ ni agbára tí ọpọlọ ní láti dènà wíwù tó ń wu onítọhún láti kú á bẹrẹ sí í dín kù díẹdíẹ .  Ó fi ìṣòro náà wé bí bíréèkì ọkọ ṣe máa ń jẹ díẹdíẹ bí wọn ṣe ń tẹ ẹ nígbà gbogbo .  Ó ṣe pàtàkì láti ṣàkíyèsí irú àwọn èrò bẹẹ torí pé ìdààmú ọkàn kì í ṣe ohun tí kò ṣeé wò sàn .  Àwọn ìmọlára tó ń wá látinú àìsírètí sì ṣeé mú kúrò .  Táa bá bójú tó àwọn ìṣòro tó ń fa fífọwọ ara ẹni gbẹmí ara ẹni , ìbànújẹ ọkàn àti àìfararọ tó sábà máa ń súnná sí ìpara ẹni lè máà kó wàhálà bá èèyàn mọ .  Àwọn kan ronú pé bí àbùdá ẹnì kan ṣe rí lè jẹ ohun tó ń fà á tí ọpọ èèyàn fi ń fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn .  Òótọ ni pé àbùdá ní ipa tó ń kó nínú bí ẹnì kan ṣe rí ara gba nǹkan sí , ìwádìí sì ti fi hàn pé àwọn ìdílé kan wà tí pípara ẹni kò jẹ nǹkan tuntun sí bíi tàwọn mìíràn .  Síbẹ , Jamison sọ pé :  Bí àbùdá àwọn kan bá tiẹ ń mú kí wọn tètè juwọ sílẹ láti gbẹmí ara wọn , ìyẹn kò torí ẹ sọ pé kí àwọn èèyàn mìíràn gbẹmí ara wọn .   Ọnà tí ọpọlọ ń gbà ṣiṣẹ náà tún lè jẹ ìdí mìíràn .  Ọpọ bílíọnù àwọn iṣan inú ọpọlọ ló jọ máa ń ṣiṣẹ pọ .  Àwọn ibì kan ní ìparí àwọn fọnrán iṣan náà máa ń fi ìsọfúnni ránṣẹ káàkiri inú ọpọlọ .  Bí agbára ọkan lára àwọn iṣan náà bá ṣe pọ sí lè wà lára ohun tó lè mú kí ẹnì kan máa fẹ láti para rẹ .  Ìwé Inside the Brain ṣàlàyé pé :  Tó bá ṣẹlẹ pé èròjà kan tó ń jẹ serotonin nínú ọpọlọ bá lọ sílẹ . . . ó lè fa kí èèyàn máà láyọ mọ nínú ìgbésí ayé , táá sì máa mú kí ìfẹ ẹni yẹn láti wà láàyè máa dín kù , tí ẹdùn ọkàn rẹ á máa ga sí i , táá sì máa rò pé ó kúkú sàn kóun pa ara òun .   Ṣùgbọn òótọ ibẹ ni pé , a kò dá a mọ ẹnikẹni pé kó fọwọ ara rẹ para rẹ .  Ọkẹ àìmọye èèyàn ló ń kojú ìbànújẹ ọkàn àti wàhálà .  Bí àwọn kan kò ṣe rí ara gbà á sí ló ń mú kí wọn máa para wọn .  Àmọ kì í ṣe àwọn ohun tó kọkọ fà á nìkan lèèyàn gbọdọ mójú tó o , ó tún kan àwọn ìṣòro tó ti dá sílẹ .  Tó bá rí bẹẹ , kí lèèyàn lè ṣe láti bẹrẹ sí í nírètí pé nǹkan á dára tá á sì mú kéèyàn tún fẹ láti gbádùn ìgbésí ayé ?   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 16   Ìhà Tí Tọkùnrin - Tobìnrin Kọ sí Ìfọwọ - Ara - Ẹni - Gbẹmí - Ara - Ẹni  Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ti fi hàn , bó tilẹ jẹ pé àwọn obìnrin máa ń gbìyànjú láti pa ara wọn ju àwọn ọkùnrin lọ , àwọn ọkùnrin gan - an ló ṣeé ṣe kí wọn pa ara wọn jù .  Àwọn obìnrin sábà máa ń ní ẹdùn ọkàn ju àwọn ọkùnrin lọ , èyí sì lè jẹ ìdí tó ń mú wọn fẹ para wọn .  Àmọ , bó ti wù kí ìbànújẹ wọn pọ tó , wọn lè máà fi bẹẹ ṣe ohun tó la ikú lọ .  Ṣùgbọn ní tàwọn ọkùnrin , wọn lè lo agídí kí wọn sì rí i pé àwọn ṣe ohun tó wà lọkàn wọn yẹn gan - an .  Àmọ ṣá , nílẹ China , àwọn obìnrin ló ń para wọn ju àwọn ọkùnrin lọ .  Kódà , ìwádìí kan fi hàn pé nínú gbogbo ìfọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni tó ń ṣẹlẹ láàárín àwọn obìnrin lágbàáyé , ilẹ China nìkan kó nǹkan bí ìdá mẹrìndínlọgọta nínú ọgọrùn - ún , àgàgà láwọn àrọko .  A gbọ pé ọkan lára ohun tó ń mú kí àwọn obìnrin ibẹ máa gbèrò láti pa ara wọn láìbojúwẹyìn ni níní tí wọn ní àwọn oògùn apakòkòrò tó ń ṣekú pani níkàáwọ .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Bí Ìnìkanwà Ṣe Bá Fífọwọ - Ara - Ẹni - Gbẹmí - Ara - Ẹni Tan  Ìnìkanwà jẹ ọkan lára ohun tó máa ń kó ẹdùn ọkàn bá àwọn èèyàn tí wọn sì máa ń fẹ gbẹmí ara wọn .  Jouko Lönnqvist , tó ṣáájú ikọ tó ń ṣèwádìí lórí ọràn fífọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni ní orílẹ - èdè Finland sọ pé :  Èyí tó pọ jù lọ  lára àwọn tó gbẹmí ara wọn  , ló jẹ pé ńṣe ni wọn máa ń dá wà lójoojúmọ .  Wọn ní ọpọ àkókò ṣùgbọn wọn ò fi bẹẹ ní alájọṣe .   Kenshiro Ohara tó jẹ oníṣègùn ọpọlọ ní Ilé Ẹkọ Ìmọ Ìṣègùn ti Yunifásítì Hamamatsu ní Japan ṣàlàyé pé  àìní alábàárò  ló fà á tí àwọn ọkùnrin lórílẹ - èdè náà fi ń gbẹmí ara wọn lọnà bíbùáyà lẹnu àìpẹ yìí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Ní ti àwọn àgbàlagbà , ìṣòro àìríná - àìrílò tàbí ìṣòro iṣẹ ló sábà ń fa tiwọn  O Lè Rí Ìrànwọ  ỌKÙNRIN ara Switzerland kan tó jẹ ẹni ọdún méjìdínlọgbọn kó oògùn oorun , oníhóró mọkàndínláàádọta , ó di wì nínú kọọpù .  Ó wa bi ara rẹ pé :  Ṣé kí n kó o mì àbí kí n máà kó o mì .   Ìyàwó rẹ àtàwọn ọmọ rẹ ti fi í sílẹ , ó sì wà nínú ìbànújẹ ọkàn tó pabanbarì .  Àmọ lẹyìn tó da oògùn ọhún jẹ tán ló bá figbe bọnu pé :  Rárá o .  Mi ò fẹ kú mọ !   Ọlọrun bá a ṣé e , kò kú , ẹnu ara rẹ ló sì fi ṣàlàyé ohun tójú rẹ rí .  Gbogbo ìgbà kọ ni ìgbìyànjú láti gbẹmí ara ẹni máa ń yọrí sí ikú .  Nípa ti àwọn ọdọlangba tó máa ń gbìyànjú láti pa ara wọn , Alex Crosby tó wà ní Ibùdó Tó Ń Káwọ Àrùn Tó sì Ń Dènà Rẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Tó o bá kàn tiẹ lè dá wọn dúró fún wákàtí díẹ kí wọn tó ṣe é , o lè gbà ẹmí wọn là .  Tó o bá wá nǹkan ṣe , ọpọ ni o lè gbà sílẹ kó tó di pé wọn para wọn .  O lè dá ẹmí wọn sí .   Nígbà tí Ọjọgbọn Hisashi Kurosawa ń ṣiṣẹ ní Ibùdó Ọràn Pàjáwìrì àti Ìgbẹmílà ní Kọlẹẹjì Ìṣègùn ti Japan , ọgọrọọrún àwọn èèyàn tó ti fẹ gbẹmí ara wọn tẹlẹ ló ràn lọwọ tí wọn fi nífẹẹ láti tún wà láàyè lẹẹkan sí i .  Ó dájú pé , téèyàn bá lo ọnà èyíkéyìí tó mọ láti fi dí wọn lọwọ , ọpọ ẹmí la lè gbà là .  Irú ìrànlọwọ wo ni wọn nílò ?  Àwọn Ohun Tó Fà Á Ni Kí O Bójú Tó  Gẹgẹ báa ṣe sọ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú , àwọn tó ń ṣèwádìí sọ pé ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn tó gbẹmí ara wọn ló ní ìdààmú ọpọlọ tàbí kó jẹ pé wọn ń lo oògùn olóró .  Èyí ló mú Eve K .  Mościcki tó wà ní Ibùdó Ẹkọ Ìlera Ọpọlọ ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Ìrètí tó ga jù lọ fún dídènà ìfọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni láàárín onírúurú èèyàn ni pé kí á dènà ìṣòro inú ọpọlọ àti ti oògùn olóró .   Ohun tó wá báni nínú jẹ ni pé , ọpọ àwọn tó ní ìṣòro yìí ni kì í wá ìrànwọ .  Kí nìdí ?  Yoshitomo Takahashi , tó wà ní Ilé Ẹkọ Àrùn Ọpọlọ ti Ìlú Tokyo àti Àgbègbè Rẹ sọ pé :  Ojú burúkú ni wọn máa ń fi wo irú àwọn ẹni bẹẹ láwùjọ .   Ó fi kún un pé èyí ló fà á tó fi jẹ pé , kódà , àwọn tó ń fura pé nǹkan kan ń yọ wọn lẹnu kì í tètè wá ìtọjú .  Àmọ ṣá , àwọn kan wà , tí wọn kò jẹ jẹ kí ìtìjú di àrùn sí àwọn lára .  Gbangba báyìí ni Hiroshi Ogawa , ìlúmọọká olùpolówó orí tẹlifíṣọn kan , tó tiẹ ti ń gbé eré tiẹ gan - an jáde ní Japan fún ọdún mẹtàdínlógún ti sọ pé , òún ní ìsoríkọ àti pé díẹ ló kù kóun gbẹmí ara òun .  Ogawa sọ pé :  Ìdààmú ọkàn kò yàtọ sí àìsàn kan tó máa ń yọ ọpọlọ lẹnu .   Ó ṣàlàyé pé kò sẹni tí kò lè ṣẹlẹ sí , ṣùgbọn ó ṣeé ṣe láti bọ lọwọ rẹ .  Wá Ẹnì Kan Bá Sọrọ  Béla Buda , òṣìṣẹ ètò ìlera ní Hungary tá a fa ọrọ rẹ yọ níṣàájú sọ pé :  Nígbà tẹnì kan bá ń dá nìkan kojú ìṣòro rẹ , ńṣe lá máa wò ó pé kò sí ẹni tí ìṣòro rẹ tó tòun àti pé kò sí ọnà àbáyọ .   Ńṣe ni ọrọ yìí tẹnu mọ ọgbọn tó wà nínú òwe àtijọ inú Bíbélì náà pé :  Ẹni tí ń ya ara rẹ sọtọ yóò máa wá ìyánhànhàn onímọtara - ẹni - nìkan ; gbogbo ọgbọn gbígbéṣẹ ni yóò ta kété sí .   Òwe 18 : 1 .  Fetí sí ọrọ ọgbọn yẹn o .  Máà dá nìkan kojú ìṣòro rẹ .  Wá ẹni tó o lè fọkàn tán tí wàá lè sọ gbogbo tinú ẹ fún .  Àmọ , o lè wá sọ pé ,  ṣùgbọn mi ò lẹnì kankan tí mo lè finú hàn .   Ọpọ èèyàn ló máa ń lérò bẹẹ , gẹgẹ bí Naoki Sato tó jẹ ọgá nínú ọràn ìlera ọpọlọ ti sọ .  Sato sọ pé àwọn èèyàn náà lè máà sọ tinú wọn jáde fún ẹnikẹni torí wọn kì í fẹ kí ẹnì kankan mọ ibi tí wọn kù sí .  Ibo wá lẹnì kan lè yíjú sí láti rí ẹni tó máa tẹtí gbọ ọ ?  Níbi púpọ , ó lè wá ìrànwọ àwọn àjọ tó ń dènà ìfọwọ - ara - ẹni - para - ẹni tàbí kó tẹ àwọn tó máa ń ran ẹni tó bá níṣòro lọwọ láago tàbí kẹ kó wá dókítà gidi tó mọ nípa àwọn ìṣòro tó ní í ṣe pẹlú àròdùn ọkàn .  Àmọ àwọn ògbógi kan tún sọ ohun mìíràn tó lè ṣèrànwọ  ìyẹn ni ìsìn .  Ọnà wo nìyẹn fi lè ṣèrànwọ ?  Wọn Rí Ìrànlọwọ Tí Wọn Nílò Gbà  Marin , tó jẹ aláìlera tó ń gbé ní Bulgaria , ti wò ó pé kò sí ohun tó kù mọ ju kí òun para òun lọ .  Lọjọ kan , ó ṣèèṣì rí ìwé ìròyìn ẹlẹsìn náà , Ilé Ìṣọ , tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .  Ó tẹwọ gba ìkésíni tó wà nínú ìwé ìròyìn náà pé kí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣèbẹwò sọdọ òun .  Marin sọ ohun tó jẹ àbájáde rẹ pé :  Mo kẹkọọ lọdọ wọn pé ìwàláàyè jẹ ẹbùn kan látọdọ Baba wa ọrun àti pé a kò ní ẹtọ láti ṣera wa léṣe tàbí ká fọwọ ara wa gbẹmí ara wa .  Fún ìdí yẹn , mo pa èrò tí mo ní lọkàn tẹlẹ láti pa ara mi tì mo sì tún padà nífẹẹ láti wà láàyè !   Marin tún rí ìtìlẹyìn onífẹẹ nínú ìjọ Kristẹni .  Bó tilẹ jẹ pé aláìlera èèyàn ṣì ni síbẹ , ó sọ pé :  Ìgbésí ayé mi tí kún fún ayọ báyìí , ó sì tòrò minimini , mo ní ọpọ nǹkan tó gbádùn mọni tí mo lè ṣe  kódà wọn pọ débi pé mi ò lè ṣe wọn tán !  Ọpẹlọpẹ Jèhófà àti àwọn Ẹlẹrìí rẹ ló mú kí gbogbo èyí ṣeé ṣe .   Ọkùnrin ará Switzerland tá a sọrọ rẹ níbẹrẹ náà rí ìrànwọ gbà lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Lọjọ òní , ó máa ń sọ nípa  inú rere tí ìdílé Kristẹni kan fi hàn  tí wọn gbà á sínú ilé wọn .  Ó fi kún un pé :  Fún ọpọ ọjọ lẹyìn náà làwọn mẹńbà ìjọ  àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  fi ń ké sí mi lọkọọkan láti wá máa jẹun nílé wọn .  Kì í ṣe bí wọn ṣe ṣaájò mi nìkan lohun tó ṣèrànwọ , àmọ bí mo ṣe ń rí ẹni bá sọrọ .   Ẹkọ tí ọkùnrin yìí kọ nínú Bíbélì tún fún un níṣìírí gan - an ni , àgàgà nígbà tó wá mọ nípa ìfẹ tí Ọlọrun òtítọ náà , Jèhófà , ní fún aráyé .  Ní ti tòótọ , Jèhófà Ọlọrun á tẹtí sí ọ nígbà tó o bá  tú ọkàn - àyà rẹ jáde  fún un .   Ojú rẹ ń lọ káàkiri ní gbogbo ilẹ ayé ,  kì í ṣe láti wá àṣìṣe àwọn èèyàn , ṣùgbọn  láti fi okun rẹ hàn nítorí àwọn tí ọkàn - àyà wọn pé pérépéré síhà ọdọ rẹ .   Jèhófà fi wá lọkàn balẹ pé :  Má fòyà , nítorí mo wà pẹlú rẹ .  Má wò yí ká , nítorí èmi ni Ọlọrun rẹ .  Dájúdájú , èmi yóò fi okun fún ọ .  Èmi yóò ràn ọ lọwọ ní ti tòótọ .  Èmi yóò fi ọwọ ọtún òdodo mi dì ọ mú ṣinṣin ní ti tòótọ .   Aísáyà 41 : 10 .  Nígbà tí Ọkùnrin ará Switzerland náà ń sọ nípa ìlérí tí Ọlọrun ṣe nípa ayé tuntun , ó sọ pé :  Ìrànlọwọ tí èyí ṣe nínú sísọ ìṣòro mi di fífúyẹ kò kéré .   Ìrètí yìí , èyí tí a ṣàpèjúwe rẹ pé ó jẹ  ìdákọró fún ọkàn ,  ní í ṣe pẹlú ìlérí ìyè àìnípẹkun nínú Párádísè lórí ilẹ ayé .  Hébérù 6 : 19 ; Sáàmù 37 : 10 , 11 , 29 .  Ìwàláàyè Rẹ Jẹ Àwọn Mìíràn Lógún  Lóòótọ , o lè máa kojú àwọn ìṣòro tó lè mú kí o máa rò pé o ò lẹnì kan àti pé ikú rẹ kò ná ẹnikẹni ní ohunkóhun .  Àmọ , má gbàgbé pé : Ìyàtọ ńlá ló wà láàárín kéèyàn ronú pé ńṣe lòún nìkan wà àti nínìkan wà lóòótọ .  Lásìkò tí kíkọ Bíbélì ń lọ lọwọ , wòlíì Èlíjà bá ara rẹ nínú ipò kan tó kó o sí ìbànújẹ gan - an .  Ó sọ fún Jèhófà pé :  Wọn ti fi idà pa àwọn wòlíì rẹ , tí ó fi jẹ pé èmi nìkan ṣoṣo ni ó ṣẹ kù .   Bẹẹ ni , bí ẹni pé Èlíjà nìkan ló ṣẹ kù ló rí lára rẹ , ó sì nídìí .  Àwọn wòlíì ẹgbẹ rẹ tí wọn ti pa kì í ṣe kékeré .  Ikú ń rọ dẹdẹ lórí òun náà , ó sì ń sá àsálà fún ẹmí rẹ .  Àmọ ṣe òótọ ni pé òun nìkan ló kù ?  Rárá o .  Jèhófà jẹ kó mọ pé , ó ṣì ku nǹkan bí ẹgbẹrún méje àwọn èèyàn tó jẹ adúróṣinṣin , tó jẹ pé , bíi tiẹ , wọn ń fi ìṣòtítọ sapá láti sin Ọlọrun òtítọ làwọn àkókò tó kún fún ẹrù yẹn .  Ìwọ náà ń kọ ?  Ṣé ó lè jẹ pé o ò dá wà bó o ṣe rò pé o dá wà ?  Àwọn èèyàn tó bìkítà nípa rẹ wà .  O lè ronú nípa àwọn òbí rẹ , ọkọ rẹ , ìyàwó rẹ , àwọn ọmọ rẹ , àtàwọn ọrẹ rẹ .  Kò tán síbẹ o .  Nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , o lè rí àwọn Kristẹni tí wọn dàgbà dénú tí wọn nífẹẹ rẹ lọkàn , tí wọn á fara balẹ tẹtí gbọ ọ , tí wọn á gbàdúrà pẹlú rẹ tí wọn á sì tún gbàdúrà fún ọ .  Kódà , ká tiẹ wá ní gbogbo èèyàn aláìpé já ọ kulẹ , Ẹnì kan wà tí kò ní fi ọ sílẹ láé .  Ọba Dáfídì ìgbàanì sọ pé :  Bí ó bá ṣẹlẹ pé baba mi àti ìyá mi fi mí sílẹ , àní Jèhófà tìkára rẹ yóò tẹwọ gbà mí .   Dájúdájú , Jèhófà  bìkítà fún ọ .   Má fìgbà kankan gbàgbé láé pé o ṣeyebíye lójú Jèhófà .  Ìwàláàyè jẹ ẹbùn látọdọ Ọlọrun .  Òótọ ni pé , ìgbà mìíràn wà tí ìgbésí ayé lè dà bí ìnira , tí kò ní jọ ẹbùn níbì kankan .  Rò ó wò ná , báwo ló ṣe máa rí lára rẹ ká ní o fún ẹnì kan ní ẹbùn ṣíṣeyebíye kan , kẹni yẹn wá sọ ọ nù láìtiẹ tíì lò ó rárá ?  Àwa èèyàn aláìpé kò tíì bẹrẹ sí í lo ẹbùn ìwàláàyè rárá ni ká sọ .  Kódà gan - an , Bíbélì jẹ ká mọ pé irú ìgbésí ayé tá a ń gbé lọwọlọwọ báyìí kì í ṣe  ìgbésí ayé tòótọ  lójú Ọlọrun .  Ó dájú pé , láìpẹ sí àkókò yìí , ìgbésí ayé wa máa lójú ju báyìí lọ , yóò nítumọ , yóò si kún fún ayọ .  Báwo ?  Bíbélì sọ pé :   Ọlọrun  yóò nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .  Àwọn ohun àtijọ ti kọjá lọ .   Fojú inú wo bí ìgbésí ayé rẹ á ṣe rí nígbà táwọn ọrọ yẹn bá nímùúṣẹ .  Fara balẹ ronú nípa rẹ .  Gbìyànjú láti fọkàn rẹ yàwòrán rẹ ní kíkún , pẹlú àrímáleèlọ ẹwà .  Àwòrán yìí kì í ṣe àlá lásán o .  Bó o ti ń ṣàṣàrò lórí ọnà tí Jèhófà gbà bá àwọn èèyàn rẹ lò láwọn àkókò tó kọjá , ìgbọkànlé tó o ní nínú rẹ á pọ sí i , àwòrán tó o fọkàn yà yẹn á sì túbọ wá jẹ òótọ sí ọ .  Sáàmù 136 : 1 - 26 .  Ó lè gba àkókò díẹ kí ìfẹ rẹ láti wà láàyè tó padà dọtun .  Máà dẹkun gbígbàdúrà sí  Ọlọrun ìtùnú gbogbo , ẹni tí ń tù wá nínú nínú gbogbo ìpọnjú wa .   Jèhófà á fún ẹ ní okun tó o nílò .  Á jẹ kó o mọ pé kò sóhun tó dùn tó kí o wà láàyè .  Aísáyà 40 : 29 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Ǹjẹ O Lè Ran Ẹnì Kan Tó Fẹ Para Rẹ Lọwọ ?  Kí ló yẹ kó o ṣe tẹnì kan bá sọ létí rẹ pé òun fẹ pa ara òun ?  Ibùdó Tó Ń Káwọ Àrùn Tó sì Ń Dènà Rẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà dámọràn pé ,  Tẹtí sílẹ dáadáa .   Fún un láyè láti ṣàlàyé bí nǹkan náà ṣe rí lára rẹ gan - an .  Àmọ ṣá o , lọpọ ìgbà , ẹni tó fẹ gbẹmí ara rẹ kì í dá sí ẹnì kankan kò sì ní í sọ fún ẹ .  Jẹ kó mọ pé lóòótọ lo gbà pé ara ń ni í tàbí pé kò nírètí mọ .  Tó o bá rọra fọgbọn sọ àwọn ìyípadà pàtàkì kan tó o ti kíyè sí nínú ìṣesí rẹ fún un , ó lè sún un láti sọ tinú rẹ jáde .  Bó o ti ń tẹtí gbọ ọ , máa fi ọrọ náà rora rẹ wò .  Ibùdó tó Ń Káwọ Àrùn Tó sì Ń Dènà Rẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Ó ṣe pàtàkì kó o tẹnu mọ ọn pé ìwàláàyè ẹni náà jẹ ọ lógún , pé ó tún jẹ àwọn mìíràn lógún pẹlú .   Jẹ kó mọ bí ikú rẹ ṣe máa kó ìdààmú bá ìwọ àtàwọn mìíràn tó .  Ran ẹni náà lọwọ láti mọ pé Ẹlẹdàá rẹ bìkítà nípa rẹ .  1 Pétérù 5 : 7 .  Àwọn ògbógi tún dámọràn pípalẹ ohunkóhun tí ẹni náà lè lò láti fi gbẹmí ara rẹ mọ kúrò nílẹ  àgàgà ìbọn .  Tí ọrọ náà bá ti kúrò ní kékeré , o lè gba ẹni náà nímọràn pé kó lọ rí dókítà .  Tó bá sì le ju , kò sóhun méjì tí wàá ṣe ju pé kí ìwọ alára pe àwọn onítọọjú pàjáwìrì .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 21    Ṣé Ọlọrun Á Dárí Jì Mí fún Níní Irú Èrò Yẹn ?   Kíkẹgbẹ pẹlú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ran ọpọ lọwọ láti borí èrò tí wọn ní tẹlẹ láti pa ara wọn .  Síbẹ , kò sẹni tí àwọn ohun tí ń kó ìbànújẹ báni ní ìgbésí ayé yọ sílẹ lóde òní .  Ẹrí ọkàn àwọn Kristẹni kan tí wọn ti ronú láti para wọn tẹlẹ sábà máa ń dààmú wọn , tí á sì máa dá wọn lẹbi fún níní irú èrò yẹn .  Ńṣe ni dídára wọn lẹbi á wulẹ tún dá kún ìṣòro wọn .  Nítorí náà , ọnà wo ni wọn lè gbà kojú irú èrò bẹẹ ?  Ó dára láti mọ pé àwọn ọkùnrin àti obìnrin olóòótọ kan wà lásìkò tí kíkọ Bíbélì ń lọ lọwọ , tí wọn ní ìrònú tó gbòdì gan - an nípa ìgbésí ayé .  Ìṣòro kan nínú ìdílé kó Rèbékà , aya Ísákì baba ńlá náà sí ìbànújẹ nígbà kan débi tó fi sọ pé :  Mo ti wá fi tẹgàntẹgàn kórìíra ìgbésí ayé tèmi yìí .   Jóòbù , tó pàdánù àwọn ọmọ rẹ , àlááfíà rẹ , ọrọ rẹ , àti ipò rẹ láwùjọ , sọ pé :  Dájúdájú , ọkàn mi kórìíra ìgbésí ayé mi tẹgbintẹgbin .   Mósè ké pe Ọlọrun nígbà kan rí pé :  Jọwọ kúkú pa mí dànù .   Èlíjà , tó jẹ wòlíì Ọlọrun sọ nígbà kan pé :  Ó tó gẹẹ !  Wàyí o , Jèhófà , gba ọkàn mi kúrò .   Bẹẹ sì ni wòlíì Jónà sọ léraléra pé :  Kí n kú dànù sàn ju kí n wà láàyè .   Jónà 4 : 8 .  Ǹjẹ Jèhófà bínú sí àwọn èèyàn náà pé nǹkan rí báyìí lára wọn ?  Ó tì o .  Àní ó tiẹ tún pa àwọn ọrọ tí wọn sọ mọ sínú Bíbélì .  Ṣùgbọn ó ṣe pàtàkì láti kíyè sí i pé , kò sí ọkankan nínú àwọn olóòótọ wọnyí tó jẹ kí bí ọrọ ṣe rí lára wọn sún wọn lọ gbẹmí ara wọn .  Jèhófà kà wọn sí ; ó fẹ kí wọn wà láàyè .  Ohun kan tó jẹ òótọ ni pé , ìwàláàyè àwọn ènìyàn búburú pàápàá jẹ Ọlọrun lógún .  Ó pàrọwà sí wọn pé kí wọn yí ọnà wọn padà kí wọn sì  máa wà láàyè nìṣó .   Mélòómélòó wá ló fẹ kí àwọn tó tún ń ṣàníyàn láti rí ojú rere rẹ wà láàyè !  Ọlọrun ti pèsè ẹbọ ìràpadà Ọmọ rẹ , ìjọ Kristẹni , Bíbélì , àti àǹfààní láti gbàdúrà .  Ọnà láti bá Ọlọrun sọrọ yìí , ìyẹn nípasẹ àdúrà , kì í dí nígbà kankan .  Ọlọrun lè tẹtí sí gbogbo àwọn tó bá tọ ọ wá , tí wọn sì ṣe bẹẹ pẹlú ẹmí ìrẹlẹ àti òótọ inú .   Nítorí náà , ẹ jẹ kí a sún mọ ìtẹ inú rere àìlẹtọọsí pẹlú òmìnira ọrọ sísọ , kí a lè rí àánú gbà , kí a sì rí inú rere àìlẹtọọsí fún ìrànlọwọ ní àkókò tí ó tọ .   Hébérù 4 : 16 .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 22   Ṣé O Ní Ẹnì Kan Tó Ti Fọwọ Ara Rẹ Para Rẹ ?  Nígbà tí ẹnì kan bá fọwọ ara rẹ para rẹ , ìrònú tó máa ń kó ẹbí àti ọrẹ sí kì í ṣe kékeré rárá .  Ọpọ ló máa ń dá ara wọn lẹbi fún ìṣẹlẹ láabi náà .  Wọn á máa sọ àwọn nǹkan bíi :  Ká ní mi ò kúrò lọdọ rẹ bọrọ lọjọ yẹn ,   Ká ní mi ò sọ ọrọ tí mo sọ lásìkò yẹn ni ,   Ká ní mo mọ kí n ti ṣe nǹkankan láti ràn án lọwọ .   Wọn á wá máa kìka àbámọ bọnu pé ,  Ká ní mo ti ṣegbá ni , ká ní mo ti ṣàwo ni , èèyàn mi yìí ì bá máà kú .   Àmọ , ṣé ó bójú mu kó o máa dá ara rẹ lẹbi nítorí ẹni tó fọwọ ara rẹ para rẹ ?  Rántí o , ìgbà tí ìfọwọ - ara - ẹni - para - ẹni bá ti ṣẹlẹ tán lèèyàn ṣẹṣẹ máa ń ronú nípa àwọn àmì tó rí .  Kó tóó ṣẹlẹ , kì í rọrùn láti rí àwọn àmì yẹn .  Bíbélì sọ pé :  Àyà mọ ikorò ara rẹ ; ko si alejo kan tii ṣe alábapin ayọ rẹ .   Nígbà mìíràn , kò tiẹ ṣeé ṣe rárá ni láti mọ ohun tí ẹlòmíràn ń rò tàbí tó ń bá yí .  Ọpọ àwọn èèyàn tó ń gbèrò àti pa ara wọn ni kì í lè ṣàlàyé ohun tó wà nínú wọn lọhùn - ún fún àwọn ẹlòmíràn , kódà fáwọn ẹbí wọn tó sún mọ wọn jù lọ pàápàá .  Ìwé kan tó ń jẹ Giving Sorrow Words sọ nípa àwọn àmì tó lè fi hàn pé ẹnì kan fẹ láti pa ara rẹ , ó sọ pé :  Òótọ ibẹ ni pé , kì í fìgbà gbogbo rọrùn láti mọ irú àwọn àmì bẹẹ .   Ìwé yìí kan náà tún sọ pé , ká tiẹ ní o rí àwọn àmì kan , ìyẹn kò fi dandan túmọ sí pé o lè dá ìpara ẹni náà dúró kó má ṣẹlẹ .  Dípò tí wàá fi máa dára rẹ lóró , o lè rí ìtùnú nínú àwọn ọrọ tí ọlọgbọn ọba Sólómọnì sọ pé :  Àwọn alààyè mọ pé àwọn yóò kú ; ṣùgbọn ní ti àwọn òkú , wọn kò mọ nǹkan kan rárá .   Èèyàn rẹ yìí ò sí níbì kankan tó ti ń joró nínú iná ọrun àpáàdì .  Bẹẹ sì ni ìdààmú àti ẹdùn ọkàn tó kó wàhálà bá ọpọlọ rẹ , èyí tó mú kó lọ fọwọ ara rẹ pa ara rẹ ti dópin .  Kò sí nínú ìrora rárá ; ńṣe ló ń sinmi .  Ohun tó máa dára jù lọ báyìí ni pé kó o gbájú mọ àlááfíà àwọn tó kù láàyè àti ti ìwọ fúnra rẹ .  Sólómọnì ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Gbogbo ohun tí ọwọ rẹ bá rí láti ṣe , fi agbára rẹ ṣe é  nígbà tó o ṣì wà láàyè .  Fọkàn balẹ pé ìrètí ìwàláàyè ọjọ iwájú àwọn tó pa ara wọn wà lọwọ Jèhófà ,  Baba àánú oníjẹlẹńkẹ àti Ọlọrun ìtùnú gbogbo .   2 Kọríńtì 1 : 3 .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wàá rí èrò tó tọ nípa ìrètí ọjọ iwájú tó wà fáwọn tó fọwọ ara wọn pa ara wọn nínú àpilẹkọ náà  Oju Ìwoye Bíbélì : Ipara Ẹni  Ajinde Nkọ ?   nínú ìtẹjáde Jí ! ti March 8 , 1991 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Wá ẹnì kan bá sọrọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ìwàláàyè rẹ ṣe pàtàkì lójú àwọn ẹlòmíràn  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ló Burú Nínú Kéèyàn Gbẹsan ?   Ó fìwọsí lọ mí .   Conneel , ọmọ ọdún mẹẹẹdógún , ẹsùn ìpànìyàn ló gbé e dẹwọn .  Andrew , ọmọ ọdún mẹrìnlá tó pa olùkọ kan níbi ijó níléèwé sọ pé òún kórìíra àwọn olùkọ àtàwọn òbí òun , inú sì máa ń bí òun nítorí pé àwọn ọdọmọbìnrin kò gba tòun .   ÌWÀ tí ń ṣekú pani  ni ìwé ìròyìn Time pè é .  Ọdọ kan tínú ń bí yọ gbé ìbọn kan lọ síléèwé ó sì ṣíná bo àwọn olùkọ àtàwọn akẹkọọ ẹlẹgbẹ rẹ .  Irú àwọn ìṣẹlẹ aburú báwọnyí ti bẹrẹ sí í dà bí èyí tó ń wọpọ gan - an ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà débi tí ilé iṣẹ tẹlifíṣọn kan fi pe àṣà náà ní  ìwà ipá tó le kú .   A dúpẹ pé , àṣà yíyìnbọn níléèwé kò tíì fi bẹẹ wọpọ .  Àmọ síbẹ náà , àwọn ìwà ọdaràn ẹnu àìpẹ yìí tí ìbínú fà fi bí àwọn ọdọ kan ṣe ya oníbìínú èèyàn tó hàn .  Kí lohun tó dà bí ẹni pé ó ń súnná sí ìbínú fùfù yìí ?  Kò sírọ ńbẹ pé ìwà ìrẹjẹ tàbí lílo ipò ẹni nílòkulò táwọn ọdọ wọnyí ń fojú winá rẹ látọdọ àwọn tó lágbára jù wọn lọ ló ń fa ìbínú wọn .  Ohun tó sì ń múnú bí àwọn mìíràn kò ṣẹyìn bí àwọn ẹgbẹ wọn ṣe máa ń fi wọn ṣe yẹyẹ nígbà gbogbo .  Ọdọmọkùnrin ọlọdún méjìlá kan tó yìnbọn pa ọmọ kíláàsì rẹ kan , tó sì tún yìnbọn para rẹ lẹyìn náà ni wọn ti máa ń fi ṣe yẹyẹ pé ó sanra jù .  A ò jiyàn rẹ pé , èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ọdọ ni kò jẹ ronú láé láti lọwọ nínú irú ìwà ipá tó gogò bẹẹ .  Síbẹ , kì í rọrùn láti kojú ìrora tó máa ń jẹ yọ nígbà tí wọn bá tani nù nítorí ìran ẹni , tí wọn ń hùwà ìkà síni , tàbí tí wọn ń fini ṣe yẹyẹ lọnà tí ń bani nínú jẹ .  Nígbà tí Ben ronú padà sígbà tó wà níléèwé , ó sọ pé :  Èmi ni mo kúrú jù nínú àwọn ọmọ tá a jọ jẹ ẹgbẹ .  Nítorí pé ńṣe ni mo tún máa ń fá orí mi kodoro , gbogbo ìgbà làwọn ọmọ tó kù máa ń fi mí ṣe yẹyẹ tí wọn á sì máa gbá mi lórí pẹẹpẹẹ .  Èyí máa ń bí mi nínú gan - an ni .  Ohun tó tún wá mú ọrọ ọhún burú sí i ni pé , tí mo bá lọ fẹjọ wọn sun àwọn ọgá wa , wọn kì í dá mi lóhùn .  Ìyẹn á tún mú kínú bí mi sí i !   Ben fi kún un pé :  Nǹkan kan ṣoṣo tí kò jẹ kí n yìn àwọn ẹni yẹn níbọn ni pé ọwọ mi ò tẹ ìbọn .   Irú ojú wo ló yẹ kó o fi wo àwọn ọdọ tó máa ń wá bí wọn á ṣe gbẹsan lára àwọn tó ṣẹ wọn ?  Kí ló sì yẹ kó o ṣe ká ni ìwọ gan - gan ni wọn fìyà jẹ ?  Láti rí ìdáhùn , gbé ohun tí Ọrọ Ọlọrun sọ yẹ wò .  Ìkóra - Ẹni - Níjàánu Kì Í Ṣe Àmì Àìlera O !  Ọjọ pẹ tí ìwà ká máa fìyà jẹni àti ká máa rẹni jẹ ti bẹrẹ .  Ìmọràn tí òǹkọwé Bíbélì kan fúnni nìyí :  Jáwọ nínú ìbínú , kí o sì fi ìhónú sílẹ ; má ṣe gbaná jẹ kìkì láti ṣe ibi .   Lọpọ ìgbà , ìbínú máa ń ní í ṣe pẹlú àìní ìkóra - ẹni - níjàánu , téèyàn á fara ya láìro ohunkóhun tó lè tìdí rẹ yọ .   Gbígbaná jẹ  lè mú kéèyàn fa ìbínú yọ !  Kí ló lè tìdí rẹ yọ ?  Wo àpẹẹrẹ Kéènì àti Ébẹlì nínú Bíbélì .   Ìbínú Kéènì gbóná gidigidi  sí Ébẹlì arákùnrin rẹ .  Nítorí bẹẹ ,  nígbà tí wọn wà nínú pápá , Kéènì bẹrẹ sí fipá kọlu Ébẹlì arákùnrin rẹ , ó sì pa á .   Àpẹẹrẹ ẹlòmíràn tí kò kó ìbínú rẹ níjàánu ni Sọọlù Ọba .  Nítorí pé ó ń jowú àṣeyọrí tí Dáfídì ọdọ ṣe lójú ogun , ńṣe ló dìídì ju ọkọ fún un , kì í ṣe sí Dáfídì nìkan o , ó tún jù ú fún Jónátánì , ọmọ tirẹ gan - gan !  1 Sámúẹlì 18 : 11 ; 19 : 10 ; 20 : 30 - 34 .  Lóòótọ , àwọn ìgbà míì wà tó yẹ kéèyàn bínú .  Àmọ síbẹ náà , inú téèyàn bí lórí ẹtọ lè yọrí sí wàhálà téèyàn ò bá ṣàkóso rẹ .  Fún àpẹẹrẹ , ó dájú pé Síméónì àti Léfì jàre fún bí wọn ṣe bínú sí Ṣékémù nígbà tí wọn gbọ pé ó fipá bá Dínà arábìnrin wọn sùn .  Àmọ dípò kí wọn fiyè dénú , wọn jẹ kí inú wọn ru láti hùwà ipá , gẹgẹ bí ọrọ tí wọn sọ lẹyìn náà ti fi hàn , pé :  Ṣé ó yẹ kí ẹnikẹni hùwà sí arábìnrin wa bí ẹni pé kárùwà ni ?   Nígbà tí ìbínú wọn ru dé góńgó , ni wọn bá  mú idà wọn , wọn sì yọ lọ sí ìlú ńlá náà , wọn sì pa olúkúlùkù ọkùnrin  tó ń gbé abúlé tí Ṣékémù ń gbé .  Ìbínú wọn tún ran àwọn mìíràn nítorí pé  ìyókù àwọn ọmọkùnrin Jékọbù  dara pọ nínú ìjà tó mú ọpọlọpọ ẹmí lọ náà .  Àní ọpọ ọdún lẹyìn náà , Jékọbù tó jẹ bàbá Síméónì àti Léfì fi wọn bú fún ṣíṣàì bomi sùúrù mu .  Jẹnẹsísì 49 : 5 - 7 .  A rí ohun pàtàkì kan kọ nínú ohun tó ṣẹlẹ yìí : Ìbínú fùfù kì í ṣe àmì okun ṣùgbọn ó jẹ àmì àìlera .  Òwe 16 : 32 sọ pé :  Ẹni tí ó lọra láti bínú sàn ju alágbára ńlá , ẹni tí ó sì ń ṣàkóso ẹmí rẹ sàn ju ẹni tí ó kó ìlú ńlá .   Ìdí tí Gbígbẹsan Fi Jẹ Ìwà Òmùgọ  Ìdí nìyẹn tí Ìwé Mímọ fi fún wa ní ìmọràn yìí pé :  Ẹ má ṣe fi ibi san ibi fún ẹnì kankan . . . .  Ẹ má ṣe gbẹsan ara yín .   Ọlọrun kò nífẹẹ sí gbígbẹsan , ì báà jẹ nípa ṣíṣe ẹlòmíràn léṣe tàbí sísọrọ burúkú síni .  Yàtọ síyẹn , gbígbẹsan kò kàn tiẹ bọgbọn mu ni .  Ìdí kan ni pé , ńṣe ni ìwà ipá sábà máa ń bí ìwà ipá púpọ sí i .  Ọrọ burúkú sì máa ń bí ọrọ burúkú mìíràn .  Tún rántí o , pé ọpọ ìgbà lèèyàn kì í jàre tó bá bínú .  Fún àpẹẹrẹ , báwo ló ṣe lè dá ẹ lójú pé lóòótọ lẹni tó ṣẹ ọ yẹn ní ọ sínú ?  Ṣé ó lè jẹ pé ńṣe lẹni yẹn kan fi àìnírònú sọrọ tàbí kó jẹ pé ẹni jàùjàù ni ?  Ká tiẹ wá ní ẹni náà ní nǹkan kan lọkàn sí ẹ , ṣe ọrọ ọhún wá burú débi pé gbígbẹsan lóhun tó tọ láti ṣe ?  Wo ohun tí Bíbélì sọ nínú Oníwàásù 7 : 21 , 22 pé :  Má fi ọkàn - àyà rẹ sí gbogbo ọrọ tí àwọn ènìyàn lè máa sọ , kí o má bàa gbọ tí ìránṣẹ rẹ ń pe ibi wá sórí rẹ .  Nítorí ọkàn - àyà ìwọ fúnra rẹ mọ dáadáa , àní ní ọpọ ìgbà pé ìwọ , àní ìwọ , ti pe ibi wá sórí àwọn ẹlòmíràn .   Òótọ ni pé inú rẹ kò lè dùn tó o bá gbọ táwọn kan sọ ohun tí kò dára nípa rẹ .  Ṣùgbọn Bíbélì jẹ ká mọ pé kò sí ọgbọn tíyẹn ò fi ní ṣẹlẹ .  Ṣé kì í ṣòótọ ni pé àfàìmọ ni ìwọ náà ò ti sọ nǹkan kan tí kò yẹ kó o sọ nípa àwọn ẹlòmíràn ?  Kí wá ló dé tí wàá fi gbaná jẹ nígbà tí ẹlòmíràn wá sọ nǹkan tí kò dára nípa rẹ ?  Lọpọ ìgbà , ohun tó dára jù lọ tó o lè ṣe tẹnì kán bá ń fi ẹ ṣe yẹyẹ ni pé kó o kàn ṣe bíi pé o kò gbọ .  Bákan náà , kì í ṣe ohun tó bọgbọn mu láti fara ya nígbà tó bá dà bíi pé ẹnì kan ṣe ohun tí kò dára sí ọ .  Ọdọlangba kan tó ń jẹ David rántí ohun tó ṣẹlẹ nígbà tóun àtàwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ rẹ kan jọ ń gbá bọọlù alápẹrẹ .  Ó sọ pé :  Ẹnì kan lára àwọn ẹgbẹ kejì lẹ bọọlù mọ mi .   Kíá , David ti parí rẹ sí pé ìkà lẹni yẹn fi ṣe , ló bá ṣe tiẹ padà , ó sì lẹ bọọlù náà mọ ẹni yẹn san .  David sọ pé :  Orí mi ti kanrin .   Àmọ kí ọrọ ọhún tó di èyí tó burú sí i , David gbàdúrà sí Jèhófà .  Ló bá bá ara rẹ sọrọ pé ,  Kí ni mo ń ṣe yìí kẹ , ṣe mo fẹ wá máa bá Kristẹni arákùnrin mi jà ni ?   Lẹyìn ìgbà náà , wọn tọrọ àforíjì lọwọ ara wọn .  Nínú irú àwọn ipò bẹẹ yẹn , ó bọgbọn mu láti rántí àpẹẹrẹ Jésù Kristi .   Nígbà tí a ń kẹgàn rẹ , kò bẹrẹ sí kẹgàn padà .  Nígbà tí ó ń jìyà , kò bẹrẹ sí halẹ mọni .   Bẹẹ ni o , tínú bá ń bí ọ , dípò tí wàá fi gbaná jẹ , gbàdúrà sí Ọlọrun pé kó ràn ẹ lọwọ láti kó ara rẹ níjàánu .  Tinútinú ni ó máa ń  fi ẹmí mímọ fún àwọn tí ń béèrè lọwọ rẹ .   Dípò tí wàá fi gbẹsan tẹnì kan bá ṣẹ ọ , bóyá ohun tó ò bá kúkú ṣe ni pé kó o lọ bá ẹni yẹn kẹ ẹ sì jọ yanjú rẹ .  Tàbí kẹ ká ní ẹnì kan ń fòòró ẹmí rẹ ṣáá , bóyá iléèwé lẹni tó ń fayé ni ẹ lára náà wà , má lọ kò ó lójú , ó lè yọrí sí wàhálà .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ló yẹ kó o wá bí wàá ṣe dáàbò bo ara rẹ .    Ọdọ Kan Tí Kò Gba Ìbínú Láyè  Ọpọ ọdọ ló ti fi àwọn ìlànà Bíbélì yìí sílò tí wọn sì ti rí àwọn àbájáde rere .  Fún àpẹẹrẹ , wọn já Catrina fún alágbàtọ nígbà tó ṣì kéré gan - an .  Ó sọ pé :  Mo máa ń bínú yánnayànna nítorí mi ò mọ ìdí tí màmá mi gan - gan fi já mi sílẹ .  Ni màá bá máa fi ìkanra mọ màmá tó gbà mí tọ .  Nítorí ìdí tí kò ní láárí , mo rò pé tí mo bá ń ṣe nǹkan tó dùn ún , ńṣe ni mo ń yaró ohun tí màmá mi ṣe .  Nípa bẹẹ kò sí ohun tí mi ò ṣe sí i tán , màá yan èébú sí i lára , màá jan ẹsẹ mọlẹ , màá sọrọ sí i játijàti .  Títi ilẹkùn gbàmù lohun tí mo máa ń ṣe jù .  Mo tún máa ń sọ fún un pé ,  Mo kórìíra rẹ !   inú tó ń bí mi ló jẹ kí ń máa ṣe gbogbo èyí .  Tí mo bá wá ronú padà sẹyìn , ìyàlẹnu ló máa ń jẹ fún mi pé èmi náà ni mo ṣe gbogbo ìyẹn .   Kí ló ran Catrina lọwọ láti bomi sùúrù mu ?  Ó fèsì pé :  Kíka Bíbélì ni !  Èyí ṣe pàtàkì gan - an nítorí pé Jèhófà mọ bí nǹkan ṣe rí lára wa .   Catrina tún rí ìtùnú gbà nígbà tóun àti ìdílé rẹ ka àwọn àpilẹkọ kan nínú Jí !  tó sọrọ lórí irú ìṣòro gan - an tó ń yọ ìdílé rẹ lẹnu .   Ó sọ pé :  Ó jẹ kó ṣeé ṣe fún gbogbo wa láti jókòó pọ ká sì lóye ara wa .   Ìwọ náà lè kọ bó o ṣe lè kápá ìbínú .  Táwọn kan bá ń fi ẹ ṣe yẹyẹ , tí wọn ń halẹ mọ ọ tàbí tí wọn hùwà àìdáa sí ẹ , rántí ọrọ tó wà nínú Bíbélì ní Sáàmù 4 : 4 tó sọ pé :  Kí inú yín ru , ṣùgbọn ẹ má ṣẹ .   Àwọn ọrọ yẹn lè ràn ọ lọwọ láti yẹra fún ìbínú tó lè ba ayé èèyàn jẹ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún ìmọràn tó gbẹṣẹ lórí ohun tó o lè ṣe nípa àwọn tíṣà tó máa ń ṣe ojúsàájú , àwọn tó ń fìyà jẹni níléèwé , àtàwọn tó máa ń fòòró ẹni , wo àwọn àpilẹkọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  tó jáde nínú àwọn ìtẹjáde Jí !  ti January 22 , 1986 ; August 22 , 1985  Gẹẹsì  ; àti February 8 , 1990 Wo ọwọ àwọn àpilẹkọ náà ,  Ìgbàṣọmọ Ayọ àti Ìpèníjà Rẹ ,  tó wà nínú ìtẹjáde Jí !  ti May 8 , 1996 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Lọpọ ìgbà , ohun tó dára jù lọ tó o lè ṣe tẹnì kán bá ń fi ẹ ṣe yẹyẹ ni pé kó o kàn ṣe bíi pé o kò gbọ  Màmá Àtàwọn Ọmọbìnrin Rẹ Mẹwàá  GẸGẸ BÍ ESTHER LOZANO ṢE SỌ Ọ  ÌLÚ Bitlis ní Turkey ni wọn ti bí Màmá àti Bàbá , ará Àméníà sì làwọn òbí wọn .  Níbẹrẹ ọrúndún tó kọjá , nígbà tí wọn ń pa àwọn ará Àméníà bí ẹní pẹran , bàbá wa sá kúrò ní Turkey lọ sí Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Ọmọ nǹkan bí ọdún mẹẹẹdọgbọn ni nígbà yẹn .  Kò pẹ lẹyìn náà ni Sophia , màmá wa tọ ọ lọ lẹni ọdún méjìlá .  Ó jọ pé ńṣe ni òbí àwọn méjèèjì jọ fọwọ sí i pé kí màmá wa lọ sí Orílẹ - Èdè Amẹríkà láti lọ fẹ bàbá wa , Aram Vartanian .  Sophia kò tíì tó lọkọ nígbà tó dé sílùú Fresno ní California , ló bá ń gbé lọdọ ẹni tó ń bọ wá di ìyá ọkọ rẹ títí tó fi dàgbà tó ẹni tí ń lọkọ .  Ọkùnrin làwọn òbí wa fi ṣe àkọbí , wọn sì sọ ọ ní Antranig , àmọ ó yí orúkọ yẹn padà sí Barney nígbà tó yá .  August 6 , 1914 ni wọn bí i .  Obìnrin ni wọn fi gbogbo ọmọ wọn mẹwẹẹwá tí wọn bí lẹyìn náà bí .  Bàbá wa di Akẹkọọ Bíbélì gẹgẹ bí wọn ṣe máa ń pe àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà yẹn , nígbà tí Shield Toutjian wá sí ìlú Fresno tó sì sọ àsọyé kan fún àwọn tó jẹ ará Àméníà ní 1924 .  Látìgbà náà ni gbogbo ìdílé wa pátá ti ń lọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni .  Ní 1931 , a kó lọ sí ìlú Oakland ní California , a sì ń dára pọ mọ ìjọ tó wà níbẹ .  Barney fi ìdúróṣinṣin sin Jèhófà ní ìlú Napa , ní California , títí tó fi kú ní 1941 .  Èmi ni ọmọbìnrin kẹta tí wọn bí lé Barney mo sì fi ẹrí ìyàsímímọ mi hàn sí Jèhófà ní 1935 .  Lẹyìn ọdún karùndínlọgọrin tí Agnes , arábìnrin wa ti ń lọ sí ìpàdé , ẹnu àìpẹ yìí ló ṣẹṣẹ ṣèrìbọmi !  Gbogbo àwa arábìnrin rẹ la pésẹ síbẹ , inú wa sì dùn gan - an ni pé ẹni kan tó ṣẹ kù lára àwa ọmọbìnrin mẹwàá náà ti ṣèrìbọmi báyìí .  Ó bà wá nínú jẹ pé Màmá kò sí níbẹ .  Ọdún kan ṣáájú ìgbà yẹn ló kú lẹni ọgọrùn - ún ọdún ó lé ọjọ méjì .  Ìwé ìròyìn ilẹ California náà , Hayward News , ti May 14 , 1996 gbé ìròyìn ikú rẹ .  Ó sọ pé  ó ṣe iṣẹ ìyọǹda ara ẹni fún àwọn ará àdúgbò gẹgẹ bí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nípa kíkọ . . . àwọn èèyàn tó nífẹẹ sí Bíbélì lẹkọọ fún ọdún mẹrìnléláàádọta .   Àpilẹkọ náà tún ṣàyọlò ọrọ tí Elizabeth arábìnrin wa sọ pé :  Gbogbo ìgbà ni èèyàn lè lọ sí ilé rẹ , kò sì sígbà tí èèyàn délé rẹ tí kò rí nǹkan jẹ . . .  Ó máa ń sọ pé ,  Ẹ wọlé kẹ ẹ mu kọfí díẹ ,  tó o bá sì wá lọ rìn sígbà tó ti ṣe ìpápánu rẹ tó gbayì tán , a jẹ pé o mọ ọn rìn gan - an .   Ẹni ọdún márùnlélọgọrin ni Gladys , arábìnrin wa tó dàgbà jù , tí ẹni tó kéré jù sì jẹ ọdún mẹrìndínláàádọrin .  Gbogbo wa jẹ Ẹlẹrìí tó ń ṣe déédéé .  Mẹta nínú wa jẹ míṣọnnárì lẹyìn táa kẹkọọ yege ní Watchtower Bible School of Gilead .  Elizabeth tó ń gbé báyìí ní Newport Beach , ní California lọ sí kíláàsì kẹtàlá iléèwé náà ó sì sìn ní ìlú Callao , Peru , fún ọdún márùn - ún .  Ruth lọ sí kíláàsì karùndínlógójì .  Òun àti ọkọ rẹ , Alvin Stauffer , jẹ míṣọnnárì ní Ọsirélíà fún ọdún márùn - ún .  Kíláàsì kẹrin ti Gilead lèmi lọ , nígbà tó sì di 1947 , wọn yàn mí sí ìlú Mẹsíkò , níbi tí mo ti fẹ Rodolfo Lozano lọdún 1955 .   Àwa méjèèjì ń sìn ní Mẹsíkò látìgbà náà wá .  Àwa arábìnrin mẹwẹẹwá kún fún ọpẹ gidigidi pé ara wa le .  Ìyẹn jẹ kó ṣeé ṣe fún wa láti máa báa lọ láti sin Jèhófà pẹlú gbogbo èrò inú wa , ọkàn wa , àti okun wa níwọn ìgbà tí Jèhófà bá ṣì fẹ ẹ bẹẹ , nísinsìnyí àti títí lọ gbére nínú ayé tuntun rẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   O lè rí ìrírí rẹ nínú ìtẹjáde Ilé Ìṣọ January 1 , 2001 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Agnes , nígbà tó ṣèrìbọmi , 1997   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Elizabeth , ní ọjọ tó kẹkọọ yege ní Gilead , 1949   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Esther  lápá ọtún  ní ọfíìsì ẹka ní Mẹsíkò , 1950   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Ruth àti Alvin Stauffer ń sìn bí ìránṣẹ ilẹ òkèèrè ní ọfíìsì ẹka ní Mẹsíkò , 1987  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  November 8 , 2001  Ìrànwọ fún Àwọn Obìnrin Tọkọ Wọn Ń Lù  Kárí ayé , àwọn obìnrin kan máa ń jẹ palaba ìyà lọwọ àwọn ọkọ wọn .  Wọn tiẹ ń pa àwọn mìíràn pàápàá .  Báwo làwọn obìnrin ṣe lè dáàbò bo ara wọn ?  3  Bóyá Ó Máa Yí Padà Lọtẹ Yìí   5 Kí Ló Dé Táwọn Ọkùnrin Kan Fi Máa Ń Lu Ìyàwó Wọn ?  9 Ìrànwọ fún Àwọn Obìnrin Tí Ọkọ Wọn Ń Lù  11  Bí Àlá Ló Máa Ń Rí Lójú Mi Nígbà Míì !   13 Ìṣòro Tó Kárí Ayé  15 Ohun Tó Ń mú Káyé Sú Àwọn Èèyàn Kan   18 O Lè Rí Ìrànwọ  28 Màmá Àtàwọn Ọmọbìnrin Rẹ Mẹwàá  30  Òfo ni Àyẹwò Ọhún Já Sí   31 Ènìyàn Ti Fìyà Jẹ Ènìyàn Ẹlẹgbẹ Rẹ  32 Báwo Ló Ṣe Yẹ Káwọn Òbí Máa Bá Àwọn Ọmọ Wọn Wí ?  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  23  Kí Ló Burú Nínú Kéèyàn Gbẹsan ?  Ojú Ìwòye Bíbélì 26  Ṣé Lílò Tí Ọlọrun Ń Lo Agbára Rẹ Láti Pa Àwọn Ẹni Ibi Run Tọnà ?   Bóyá Ó Máa Yí Padà Lọtẹ Yìí   ARA Roxana  yá mọ èèyàn , arẹwà obìnrin ni , ó sì lọmọ mẹrin , oníṣègùn iṣẹ abẹ tó gbayì gan - an lọkọ rẹ ní Gúúsù Amẹríkà .  Obìnrin yìí sọ pé :  Àwọn obìnrin fẹràn ọkọ mi gan - an , àwọn ọkùnrin pẹlú sì gba tiẹ .   Àmọ ohun kan ba ọkọ Roxana jẹ , ohun táwọn ọrẹ wọn tímọtímọ pàápàá kò mọ .   Kìnnìún ni lọdẹdẹ .  Òjòwú pọńbélé sì ni .   Àìbalẹ ọkàn hàn lójú Roxana bó ṣe ń bá ọrọ rẹ lọ .   Kò ju ọsẹ bíi mélòó kan lọ tá a ṣègbéyàwó ni ìṣòro náà bẹrẹ .  Àwọn àbúrò mi ọkùnrin àti ìyá mi wá kí wa , a jọ ṣeré tá a sì gbádùn ara wa dáadáa .  Àmọ nígbà tí wọn lọ tán , tìbínú - tìbínú lọkọ mi fi jù mí lu àga ìjókòó , ìbínú ti ru bò ó lójú .  Bí àlá lọrọ ọhún ṣe rí lójú mi .   Ó mà ṣe o , bí wàhálà Roxana ṣe bẹrẹ wẹrẹ nìyẹn o , fún ọpọ ọdún lọkọ rẹ ti lù ú léraléra nílù bàrà .  Ńṣe ni Roxana máa ń jìyà ní àjẹ - ǹjẹ - tún - jẹ .  Ọkọ rẹ á nà án , lẹyìn náà láá wá bẹ ẹ gan - an pé òun ò tún ní ṣe bẹẹ mọ láé .  Ó máa ń tọwọ ọmọ rẹ baṣọ fún ìgbà díẹ .  Àmọ bó bá ṣe sàà , wàhálà ọhún á tún bẹrẹ .  Roxana sọ pé :  Ohun tí mo máa ń rò ni pé bóyá ó máa yí padà lọtẹ yìí .  Kódà bí mo bá sá kúrò nílé pàápàá , màá tún padà lọ bá a .   Ohun tó máa ń já Roxana láyà ni pé ọjọ kan á jọkan tí ìwà ipá ọkọ rẹ yìí á tún burú jù bẹẹ lọ .  Ó sọ pé :  Ó ti sọ ọ rí pé òun á pa èmi àtàwọn ọmọ , àtòun fúnra rẹ .  Ó ti gbé sáàsì sí mi lọfun rí .  Ó tiẹ ti fẹ fìbọn pa mí rí , ó gbé e sí etí mi , ó sì yin ìbọn náà !  Ọlá pé kò sí ọta nínú rẹ ni mo jẹ , àmọ jìnnìjìnnì ọhún fẹrẹẹ pa mí .   Mẹnu Mọ Làwọn Obìnrin Ń Fi Ọrọ Náà Ṣe  Bíi ti Roxana , àràádọta ọkẹ àwọn obìnrin kárí ayé ní ń jẹ dẹndẹ ìyà lọwọ àwọn ọkùnrin tí kò láàánú lójú .   Ọpọ wọn kò jẹ sọ iná tó ń jó wọn lábẹ aṣọ síta .  Èrò wọn ni pé bí wọn bá fẹjọ sun àwọn tí ọkọ wọn bẹrù , kò sóhun tó máa tìdí ẹ yọ .  Ó ṣe tán , ọpọ àwọn aṣeniléṣe ọkọ bẹẹ ló ti sọ pé irọ ni ẹsùn tí wọn fi kàn wọn , bíi kí wọn sọ pé ,  Nǹkan ti tètè máa ń bí ìyàwó mi nínú jù ,  tàbí  Ó ti máa ń fi kún ọrọ ju bó ṣe yẹ lọ .   Ọràn ìbànújẹ ló jẹ pé ọpọ obìnrin lọkàn wọn máa ń kó sókè lójoojúmọ nítorí ìbẹrù ìgbájú - ìgbámú nínú ilé tó ti yẹ kí ọkàn wọn balẹ jù lọ .  Síbẹ , ẹni tó ń fìyà jẹ èèyàn ni wọn sábàá máa ń fojú àánú hàn sí lọpọ ìgbà dípò ẹni tá a ń fìyà jẹ .  Kódà , àwọn kan ò tiẹ lè gbà pé ọkùnrin kan táwọn èèyàn ń ṣe sàdáńkátà fún lè máa na ìyàwó rẹ .  Gbé ohun tó ṣẹlẹ sí obìnrin kan tó ń jẹ Anita yẹ wò nígbà tó ké gbàjarè lórí bí ọkọ rẹ táwọn èèyàn ń bọwọ fún ṣe ń lù ú .   Ọkan lára àwọn ojúlùmọ wa sọ fún mi pé :  Kí ló mú ẹ fẹsùn kan ọgbẹni táwọn èèyàn ń wárí fún yìí ?   Òmíràn sọ pé ó ní láti jẹ pé èmi ni mò ń fín in níràn !  Kódà nígbà tí àṣírí ọkọ mi tiẹ wá tú pàápàá , ńṣe làwọn ọrẹ mi kan bẹrẹ sí yàn mí lódì .  Wọn rò pé ó yẹ kí n máa mú un mọra nítorí pé  bẹẹ làwọn ọkùnrin ṣe rí .    Gẹgẹ bá a ṣe rí i nínú ìrírí Anita , ó ṣì ṣòro fún ọpọ láti gbà pé àwọn ọkùnrin kan ń han ìyàwó wọn léèmọ .  Kí ló lè mú kí ọkùnrin kan máa hùwà òǹrorò sí obìnrin tó sọ pé òun nífẹẹ ?  Báwo la ṣe lè ran àwọn tí ìyà ń jẹ yìí lọwọ ?   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ padà nínú ọwọ yìí .  A gbà pé ọpọ àwọn ọkùnrin náà máa ń jìyà .  Àmọ àwọn ìwádìí fi hàn pé àwọn obìnrin ló ṣeé ṣe kí wọn ṣèṣe jù àti pé tiwọn ló máa ń pọ jù .  Fún ìdí yìí , àwọn àpilẹkọ yìí dá lórí àwọn ọkọ tí ń lu àwọn aya wọn .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Ìwà Ipá Láàárín Ìdílé Ti Gbòde Kan  Gẹgẹ bí Òfin tí Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣe Láti Fòpin sí Híhùwà Ipá Sáwọn Obìnrin ti wí , ọrọ náà  ìwà ipá sáwọn obìnrin  lè túmọ sí  ìwà ipá èyíkéyìí tó bá ti jẹ mọ ti ẹyà obìnrin tó sì yọrí sí tàbí tó ṣeé ṣe kó yọrí sí ìpalára nípa ti ara , ti ìbálòpọ , tàbí ti ìmọlára fún àwọn obìnrin , èyí kan híhalẹ mọ wọn , fífipá mú wọn ṣe nǹkan tàbí fífi òmìnira dù wọn yálà ní gbangba tàbí níkọkọ .   Irú ìwà ipá bẹẹ kan  ìwà ipá nípa tara , nípa ti ìbálòpọ àti ti ìrònú òun ìhùwà tó ń ṣẹlẹ nínú ìdílé tàbí láwùjọ , tó fi dórí nína obìnrin bí ẹní máa pa á , fífi ìbálòpọ fìtínà àwọn ọmọbìnrin kéékèèké , ìwà ipá tó jẹ mọ ọràn ìdána , fífipá bá ìyàwó ẹni lòpọ , dídábẹ fún ọmọbìnrin àtàwọn àṣà ìbílẹ mìíràn tó lè ṣèpalára fún obìnrin .   Kí Ló Dé Táwọn Ọkùnrin Kan Fi Máa Ń Lu Ìyàwó Wọn ?  ÀWỌN ògbógi kan sọ pé ó ṣeé ṣe kí iye àwọn obìnrin táwọn ọkọ wọn ń pa ju iye àwọn obìnrin tó ń kú nípasẹ gbogbo nǹkan tó ń ṣekú pa obìnrin láyé yìí .  Onírúurú ìwádìí làwọn èèyàn ti ṣe nítorí àtifòpin sí ìwà kí ọkùnrin máa lu ìyàwó rẹ .  Irú ọkùnrin wo ló tiẹ máa ń lu ìyàwó rẹ ?  Báwo ni wọn ṣe tọ ọ dàgbà ?  Ṣé kìígbọ - kìígbà ni nígbà tí wọn ń fẹra sọnà ?  Tí àwọn dókítà afìṣemọrònú bá ń bá ẹni tó ń lu ìyàwó rẹ yìí sọrọ nípa ìwà ipá náà , ṣé ó máa ń tẹwọ gba ìmọràn náà ?  Ohun kan táwọn ògbógi ti kíyè sí ni pé àwọn ọkọ tó ń lu ìyàwó wọn kò rí bákan náà .  Àwọn kan wà tó jẹ pé ẹẹkọọkan ni wọn máa ń hùwà ipá yìí .  Irú ẹni bẹẹ kì í lo àwọn ohun ìjà kò sì sí lákọọlẹ rẹ pé ó ń lu ìyàwó rẹ léraléra .  Kì í ṣe àṣà irú ẹni yìí láti máa hùwà ipá àmọ ipò àyíká àti àwùjọ tó wà ló mú kó máa ṣe bẹẹ .  Ibẹ sì ni ọkùnrin mìíràn wà tó jẹ pé lílu ìyàwó rẹ ní àlùpa - mókùú ti di mọọlí sí i lára .  Gbogbo ìgbà ló máa ń hùwà yìí , kò sì jẹ ronú rárá pé nǹkan tóun ń ṣe kù díẹ káàtó .  Àmọ ṣá , pé oríṣiríṣi làwọn ọkùnrin tó ń lu ìyàwó wọn yìí kò túmọ sí pé àwọn ọnà kan wà tí wọn ń gbà ṣe é tí kò burú o .  Ká sòótọ , líluni lọnà èyíkéyìí lè fa ọgbẹ , kódà ó lè fa ikú pàápàá .  Nítorí náà , ti pé ọkùnrin kan kì í hùwà jàgídíjàgan yìí ní gbogbo ìgbà tàbí pé tiẹ kò burú tó ti ẹlòmíràn kò fi hàn pé ìwà náà dára .  Ní ti gidi , kò sóhun tó ń jẹ líluni  lọnà tó dára .   Nígbà náà , kí ló lè wá mú kí ọkùnrin kan máa lu obìnrin tó jẹjẹẹ pé òun á ṣìkẹ títí ọjọ ayé òun ?  Ipa Tí Ìdílé Tí Wọn Ti Wá Ń Kó  Kò yani lẹnu pé inú ìdílé oníjàgídíjàgan ni wọn ti tọ lára àwọn ọkùnrin tó máa ń lu ìyàwó wọn yìí dàgbà .  Michael Groetsch , tó ti fi ohun tó lé ní ogún ọdún ṣèwádìí nípa báwọn ọkùnrin ṣe ń han ìyàwó wọn léèmọ kọwé pé :  Inú ìdílé tó dà bí  ojú ogun  ni wọn ti tọ ọpọ àwọn ọkùnrin tó ń lu ìyàwó wọn dàgbà .  Àyíká burúkú tí kò ti sóhun tó  burú  nínú kéèyàn gbèrò ibi tàbí hùwà ibi ni wọn ti ṣe èwe , ibẹ ni wọn sì ti dàgbà .   Ògbóǹtagí kan sọ pé , ọkùnrin tí wọn bá tọ dàgbà nírú àyíká bẹẹ  lè ti kékeré bẹrẹ sí ní irú ìkórìíra tí bàbá rẹ ní fún àwọn obìnrin .  Ohun tí ọmọ yẹn á kọ ni pé ọkùnrin ló gbọdọ máa darí àwọn obìnrin , àti pé ọnà tí ipò orí yẹn fi lè dọwọ rẹ ni pé kó máa dẹrù bà wọn , kó máa hàn wọn léèmọ , kó sì máa yẹyẹ wọn .  Lọwọ kan náà , á tún kọ pé ọnà kan ṣoṣo tí inú bàbá òun fi lè dùn sí òun ni kóun máa hùwà bó ṣe ń hùwà .   Bíbélì sọ ọ ní kedere pé ìwà òbí lè ní ipa lórí ọmọ gan - an , yálà ipa tó dára tàbí èyí tí kò dára .  Lóòótọ , bí wọn ṣe tọ èèyàn dàgbà kò torí ẹ sọ pé kéèyàn máa lu ìyàwó rẹ , àmọ ó lè ṣèrànwọ láti jẹ ká lóye ibi tí ìwà ipá yìí ti ṣẹ wá .  Àṣà Ìbílẹ Ní Ipa Tó Ń Kó  Ní àwọn ilẹ kan kò sóhun tó burú nínú kéèyàn na obìnrin , déédéé ló ṣe .  Ìròyìn kan látọdọ Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé :  Láwọn àgbègbè tó pọ , ọwọ dan - in dan - in ni wọn fi ń mú ẹtọ tí ọkọ ní láti lu ìyàwó rẹ tàbí kó fayé sú u .   Àní láwọn ilẹ tí wọn ò ti fara mọ irú ìwàkiwà bẹẹ , ọpọ làwọn tó ti bẹrẹ sí ṣe bẹẹ láyè ara wọn .  Èrò àwọn ọkùnrin kan nípa ọràn yìí bani lẹrù .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Weekly Mail and Guardian ti Gúúsù Áfíríkà ti sọ , ìwádìí kan tí wọn ṣe níbi Ìyawọlẹ Omi Cape fi hàn pé ọpọ àwọn ọkùnrin tó sọ pé àwọn kì í lu ìyàwó àwọn sọ pé kò sóhun tó burú nínú kéèyàn gbá ìyàwó rẹ lẹṣẹẹ , ìyẹn kò sì túmọ sí ìwà ipá .  Ní tòótọ , àtìgbà ọmọdé lèrò tó lòdì bẹẹ ti ń bẹrẹ .  Fún àpẹẹrẹ , ní ilẹ Gẹẹsì , ìwádìí kan fi hàn pé ìdá márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọkùnrin ọlọdún mọkànlá sí méjìlá ló sọ pé bí inú bá ń bí ọkùnrin , ó lè kó ẹṣẹ bo obìnrin .  Ohun Tí Ò Dáa Kò Dáa  Àwọn ohun tá a sọ lókè yìí lè jẹ ká lóye nǹkan tó ń mú káwọn ọkùnrin kan máa lu ìyàwó wọn , àmọ àwọn nǹkan wọnyẹn ò sọ pé ó dára láti lu ìyàwó ẹni .  Ká kúkú sọ ojú abẹ níkòó , ẹṣẹ ńlá gbáà ni lílu ìyàwó ẹni jẹ lójú Ọlọrun .  A kà á nínú Bíbélì tó jẹ Ọrọ rẹ pé :  Ó yẹ kí àwọn ọkọ máa nífẹẹ àwọn aya wọn gẹgẹ bí ara àwọn fúnra wọn .  Ẹni tí ó bá nífẹẹ aya rẹ nífẹẹ ara rẹ , nítorí pé kò sí ènìyàn kankan tí ó jẹ kórìíra ara òun fúnra rẹ ; ṣùgbọn a máa bọ ọ , a sì máa ṣìkẹ rẹ , gẹgẹ bí Kristi pẹlú ti ń ṣe sí ìjọ .   Éfésù 5 : 28 , 29 .  Ó ti pẹ tí Bíbélì ti sọ ọ pé ní  àwọn ọjọ ìkẹyìn  ètò àwọn nǹkan yìí , ọpọ èèyàn ló máa di  afìyàjẹni , aláìnífẹẹ , àti òǹrorò .   Bí àṣà kí ọkùnrin máa lu ìyàwó rẹ ṣe ń gbèèràn káàkiri yìí jẹ ohun mìíràn tó fi hàn pé àkókò tí àsọtẹlẹ yìí sọ gan - an la wà yìí .  Àmọ kí la lè ṣe láti ran àwọn tó ń jẹ irú ìyà yìí lọwọ ?  Ǹjẹ ìrètí wà pé àwọn ọkùnrin tó ń lu ìyàwó wọn lè yí padà ?   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 5    Ẹnì kan tó lu ìyàwó rẹ kò yàtọ sí ọkùnrin arúfin kan tó da ẹṣẹ bo ẹni tí kò mọ rí .   When Men Batter Women   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   Kí Ọkọ Máa Lu Aya Ó Ti Di Ìṣòro Kárí Ayé  Lílù tí àwọn ọkùnrin onígbèéraga ń lu àwọn ìyàwó wọn ti di ìṣòro tó kárí ayé o , àwọn ìròyìn tó wà nísàlẹ yìí fi èyí hàn .  Íjíbítì : Ìwádìí olóṣù mẹta tí wọn ṣe ní Alẹkisáńdíríà fi hàn pé ìwà ipá nínú ilé lohun tó ń dá ọgbẹ sára àwọn obìnrin jù lọ .  Òun ló ń mú ohun tó fẹrẹẹ tó ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún gbogbo àwọn obìnrin lọ sí ilé ìtọjú ọgbẹ .  Résumé 5 of the Fourth World Conference on Women .  Thailand : Ní àgbègbè tó tóbi jù lọ ní ìlú Bangkok , ìdá àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin tó wà nílé ọkọ lọkọ wọn máa ń lù déédéé .  Pacific Institute for Womens Health .  Hong Kong :  Iye àwọn obìnrin tó sọ pé ọkọ wọn ti lù wọn rí ti fi iye tó lé ní ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún lọ sókè lẹnu ọdún tó kọjá .   South China Morning Post , July 21 , 2000 .  Japan : Iye àwọn obìnrin tó ń wá ibi tí wọn máa sá lọ ti lọ sókè látorí nǹkan bí ẹgbẹrún márùn - ún lọdún 1995 sí ohun tó fẹrẹẹ tó ẹgbẹrún mẹfà àtààbọ lọdún 1998 .   Nǹkan bí ìdá kan nínú mẹta wọn sọ pé ìwà ipá ọkọ wọn ló jẹ káwọn máa wá ibi táwọn máa sá lọ .   The Japan Times , September 10 , 2000 .  Ilẹ Gẹẹsì :  Láàárín ìṣẹjú àáyá mẹfà péré , wọn á fipá ba ẹnì kan lòpọ , wọn á lu ẹnì kan tàbí gún un lọbẹ nínú ilé kan nílẹ Gẹẹsì .   Gẹgẹ bí ìròyìn kan látọdọ àwọn ọlọpàá ọtẹlẹmúyẹ ilẹ Gẹẹsì ṣe sọ ,  àwọn ọlọpàá ń gba ìpè ọgọrùn - ún dín légbèje  1,300  lójoojúmọ látọdọ àwọn tá a ń fìyà jẹ nínú ilé , iye ìpè bẹẹ sì ju ọkẹ méjìdínlọgbọn ó lé ẹgbàárùn - ún  570,000  lọ lọdún .  Ìdá mọkànlélọgọrin nínú ọgọrùn - ún ló jẹ àwọn obìnrin táwọn ọkùnrin ń hàn léèmọ .   The Times , October 25 , 2000 .  Peru : Ìpín àádọrin nínú ọgọrùn - ún ìwà ipá tá a fi tó àwọn ọlọpàá létí ló jẹ ti àwọn obìnrin táwọn ọkọ wọn lù .  Pacific Institute for Womens Health .  Rọṣíà :  Ní ọdún kan péré , ẹgbẹrún mẹrìnlá àtààbọ  14,500  làwọn obìnrin ará Rọṣíà táwọn ọkọ wọn ń pa , tí àwọn ẹgbàá méjìdínlọgbọn ó lé irínwó  56,400  sì ń di amúkùn - ún tàbí kí wọn gbọgbẹ yánna - yànna nípasẹ ìwà ipá inú ilé .   The Guardian .  China : Ọjọgbọn Chen Yiyun , tó jẹ olùdarí Ibùdó Ọràn Ìdílé ti ìlú Jinglun , sọ pé :  Kò tíì pẹ tí ìṣòro yìí bẹrẹ .  Ó sì ti ń gbilẹ gan - an , àgàgà láwọn ìgboro .  Gbogbo bí àwọn kan ṣe lòdì sí i kò ní kó dáwọ dúró .   The Guardian .  Nicaragua :  Ńṣe ni híhùwà ipá sáwọn obìnrin ní Nicaragua ń peléke sí i .  Ìwádìí kan fi hàn pé lọdún tó kọjá nìkan , ìdá méjìléláàádọta àwọn obìnrin Nicaragua ló ń jìyà nípasẹ oríṣi ìwà ipá inú ilé kan tàbí òmíràn látọdọ àwọn ọkọ wọn .   Ìròyìn orí rédíò BBC .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn Àmì Tó Ń Fi Hàn Pé Ewu Ń Bẹ  Gẹgẹ bí ìwádìí tí Richard J .  Gelles ṣonígbọwọ rẹ ní Yunifásítì Rhode Island , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣe sọ , àwọn ohun tó wà nísàlẹ yìí ni àwọn nǹkan tó máa ń fa kí ọkọ máa lu ìyàwó rẹ tàbí kó máa sọrọ kòbákùngbé sí i nínú ilé :  Ọkùnrin náà ti lọwọ nínú ìwà ipá inú ilé nígbà kan rí .  Ọkùnrin náà kò níṣẹ lọwọ .  Ó máa ń lo oògùn olóró ní ó kéré tán ẹẹkan lọdún .  Nígbà tó ṣì wà lọdọ àwọn òbí rẹ , ó máa ń rí i bí bàbá rẹ ṣe máa ń lu ìyá rẹ .  Ọkùnrin àti obìnrin náà kò fẹra wọn níṣu - lọkà ; wọn kàn jọ ń gbé ni .  Tí ọkùnrin náà bá níṣẹ lọwọ , a jẹ pé owó tó ń gbà kò tó nǹkan .  Ọkùnrin náà kò jáde ilé ẹkọ gíga .  Ọjọ orí rẹ kò ju méjìdínlógún sí ọgbọn lọ .  Bàbá tàbí ìyá ọkùnrin náà tàbí àwọn méjèèjì ń hùwà ipá sáwọn ọmọ nílé .  Gbogbo owó tó ń wọlé fún un kò tó nǹkan .  Àṣà ìbílẹ ọkùnrin náà àti ìyàwó rẹ yàtọ síra .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ìwà ipá nínú ilé lè nípa burúkú lórí àwọn ọmọ  Ìrànwọ fún Àwọn Obìnrin Tí Ọkọ Wọn Ń Lù  KÍ LA lè ṣe láti ran àwọn obìnrin tí ọkọ wọn ń lù lọwọ ?  Lákọọkọ , èèyàn gbọdọ mọ ohun tójú wọn ń rí .  Lọpọ ìgbà , ọṣẹ tí ọkọ wọn ti ṣe wọn kọjá ti ara lásán .  Wọn máa ń dẹrù ba àwọn obìnrin wọnyí tí wọn á sì fẹnu ṣáátá wọn lọpọ ìgbà , kí irú àwọn obìnrin bẹẹ lè rò pé àwọn kò já mọ nǹkankan pé àwọn ò sì ní olùrànlọwọ .  Wo ti Roxana , tá a sọrọ rẹ nínú àpilẹkọ àkọkọ .  Nígbà míì , ọrọ ẹnu lọkọ rẹ máa fi ń ṣe ohun ìjà .  Roxana sọ pé :  Orúkọ tí kò yẹ ọmọ èèyàn ló máa ń pè mí .  Ó máa ń sọ pé :  Ààbọ ẹkọ ló ń yọ ẹ lẹnu .  Bá a bá yọwọ tèmi , ṣé o lè dá tọjú àwọn ọmọ ni ?  Ọlẹ afàjò ni ọ , ìyá lásán .  Ṣé o rò pé ìjọba á jẹ kó o kó àwọn ọmọ tira bó o bá kọ mí sílẹ ni ?    Ńṣe ni ọkọ Roxana máa ń fúnka mọ owó kí ó sáà lè jẹ òun nìkan lọgá .  Kò gbà kí ìyàwó rẹ lo ọkọ wọn , ìṣẹjú ìṣẹjú ló sì máa ń tẹlifóònù ìyàwó rẹ nínú ilé kó lè mọ ohun tíyẹn ń ṣe .  Tí obìnrin yìí bá sọ pé ohun báyìí ló dára lójú òun pẹnrẹn , ńṣe lọkọ rẹ máa gbaná jẹ .  Nítorí náà , Roxana kì í tiẹ gbin pínkín pé báyìí ni nǹkan ṣe rí lára òun .  Gẹgẹ bá a ti lè rí i , ìṣòro ńlá gbáà ni ọràn fífi ìyà jẹ ìyàwó ẹni o .  Láti ran irú àwọn ẹni bẹẹ lọwọ , o ní láti tẹtí bẹlẹjẹ sí wọn .  Rántí pé ó máa ń nira gan - an lọpọ ìgbà fún ẹni tójú rẹ ń rí màbo yìí láti sọ gbogbo ohun tójú rẹ ń rí .  Ohun tí ìwọ gbọdọ ní lọkàn láti ṣe ni pé kó o fún irú obìnrin bẹẹ lókun tí á fi kojú ìṣòro náà díẹdíẹ .  Àwọn obìnrin mìíràn tí ọkọ wọn ń lù ní láti kàn sí ìjọba fún ìrànlọwọ .  Nígbà mìíràn , bọràn bá di ti ìjọba , bóyá táwọn ọlọpàá tiẹ wá dá sí ọràn náà , ìyẹn lè jẹ kí ọkùnrin náà rí i pé ìwà tóun ń hù kò dára páàpáà .  Bó ti wù kó rí , òótọ ni pé gbogbo kùrùkẹrẹ tí ọkùnrin náà ń ṣe pé òun fẹ yí padà lè wọ ṣin - in bí atẹgùn bá ti fẹ sí ọràn náà .  Ṣé ó yẹ kí ìyàwó tí ọkọ rẹ ń fìyà jẹ kó kúrò lọdọ ọkọ rẹ ?  Bíbélì kò fi ọrọ pé kí ọkọ àti aya fi ara wọn sílẹ ṣe ṣeréṣeré o .  Àmọ ṣá , kò fi dandan lé e pé ìyàwó tí ọkọ rẹ ń lù tó tiẹ fẹ gbẹmí rẹ pàápàá gbọdọ jókòó sọdọ irú ọkùnrin bẹẹ .  Kristẹni àpọsítélì Pọọlù kọ ọ pé :  Bí ó bá lọ ní ti gidi , kí ó wà láìlọkọ , bí bẹẹ kọ kí ó parí aáwọ pẹlú ọkọ rẹ .   Ìgbà tí Bíbélì kò kúkú fòfin dè é pé ọkọ àti aya kò lè pínyà bọràn bá di kàráǹgídá , ìpinnu yòówù kí obìnrin kan ṣe bọràn bá rí báyìí jẹ ti ara ẹni .  Ẹnikẹni kò gbọdọ fúngun mọ obìnrin kan pe kí ó kó kúrò lọdọ ọkọ rẹ , bẹẹ náà ni ẹnikẹni kò gbọdọ sọ pé kí obìnrin kan dúró sọdọ ọkọ rẹ tí ìlera rẹ , ìwàláàyè rẹ , àti ipò tẹmí obìnrin náà bá wà nínú ewu .  Ǹjẹ Àwọn Tó Ń Lu Ìyàwó Wọn Lè Yí Padà ?  Títàpá sí ìlànà inú Bíbélì ni àṣà kí ọkùnrin máa lu ìyàwó rẹ .  A kà á nínú ìwé Éfésù 4 : 29 , 31 , pé :  Kí àsọjáde jíjẹrà má ti ẹnu yín jáde . . .  Kí ẹ mú gbogbo ìwà kíkorò onínú burúkú àti ìbínú àti ìrunú àti ìlọgun àti ọrọ èébú kúrò lọdọ yín pa pọ pẹlú gbogbo ìwà búburú .   Kò sí ọkọ tó máa sọ pé òun ń tẹ lé Kristi táá lè fi gbogbo ẹnu sọ pé òun fẹràn ìyàwó òun tó bá ń fìyà jẹ ẹ .  Kí ló máa jẹ àǹfààní gbogbo iṣẹ rere mìíràn tó bá ń ṣe nígbà tó jẹ pé ó ń fojú ìyàwó rẹ rí màbo ?   Aluni  kò tóótun fún àǹfààní àkànṣe èyíkéyìí nínú ìjọ Kristẹni .  Àní , ẹnikẹni tó bá sọ pé Kristẹni lòun , tó sì ń bínú ní gbogbo ìgbà láìronúpìwàdà , lè di ẹni tá a yọ kúrò nínú ìjọ Kristẹni .  Gálátíà 5 : 19 - 21 ; 2 Jòhánù 9 , 10 .  Ǹjẹ àwọn ọkùnrin tí wọn burú lè yí ìwà wọn padà ?  Àwọn kan ti ṣe bẹẹ .  Àmọ bó ti sábàá máa ń rí , ọkùnrin kan tó ń fìyà jẹ ìyàwó rẹ kò lè yí padà àyàfi  1  tó bá gbà pé nǹkan tóun ń ṣe kò dára ,  2  tó bá wù ú láti yí padà , àti  3  tó bá wá ìrànlọwọ .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti rí i pé Bíbélì lágbára gan - an láti yí èèyàn padà .  Ọpọ àwọn tó fìfẹ hàn tí wọn sì ń kẹkọọ Bíbélì pẹlú wọn ló ti wá nífẹẹ láti mú inú Ọlọrun dùn .  Àwọn tí wọn ṣẹṣẹ ń kẹkọọ Bíbélì yìí kọ nípa Jèhófà Ọlọrun pé  dájúdájú , ọkàn Rẹ kórìíra ẹnikẹni tí ó bá nífẹẹ ìwà ipá .   Lóòótọ , kì í kàn án ṣe pé kí ẹni tó ń lu ìyàwó rẹ tẹlẹ máà lù ú mọ ló túmọ sí pé ó ti yí padà .  Ó tún kan pé kí gbogbo ohun tó ń rò tó sì ń ṣe sí ìyàwó rẹ yí padà .  Nígbà tí ọkùnrin kan bá bẹrẹ sí í gba ìmọ Ọlọrun , á mọ pé òun kò gbọdọ wo ìyàwó òun bí ẹrú , kàkà bẹẹ  olùrànlọwọ  ni .  Á mọ pé kì í ṣe ẹni tí kò ní láárí ni ṣùgbọn ẹni tí òun gbọdọ fi  ọlá  fún .  Á tún kọ láti jẹ oníyọọnú àti pé ó yẹ kóun máa fetí sí ohun tí ìyàwó òun bá ní lọkàn .  Ìtòlẹsẹẹsẹ ìkẹkọọ Bíbélì táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe ti ran ọpọ tọkọtaya lọwọ .  Kò sáyè fún bíbúmọni tàbí àkóso oníwà ìkà nínú ìdílé Kristẹni .  Éfésù 5 : 25 , 28 , 29 .   Ọrọ Ọlọrun yè , ó sì ń sa agbára .   Nítorí náà , ọgbọn tó wà nínú Bíbélì lè ran àwọn lọkọláya lọwọ láti gbé ohun tó jẹ ìṣòro wọn yẹ wò fínnífínní á sì tún fún wọn ní ìgboyà láti kojú rẹ .  Ohun tó tún ju ìyẹn lọ ni pé , ìrètí tó dájú tó sì ń tuni nínú wà nínú Bíbélì , ìyẹn nípa rírí ayé kan tí kò ti ní sí ìwà ipá , níbi tí Ọba ọrun ti Jèhófà yóò ti máa ṣàkóso lórí gbogbo ìran ènìyàn onígbọràn .  Bíbélì sọ pé :  Òun yóò dá òtòṣì tí ń kígbe fún ìrànlọwọ nídè , ẹni tí ìṣẹ ń ṣẹ pẹlú , àti ẹnì yòówù tí kò ní olùrànlọwọ .  Yóò tún ọkàn wọn rà padà lọwọ ìnilára àti lọwọ ìwà ipá .   Sáàmù 72 : 12 , 14 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 12   Kò sáyè fún bíbúmọni tàbí àkóso oníwà ìkà nínú ìdílé Kristẹni   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 8   Èrò Táwọn Kan Ní Kò Tọnà O   Àwọn obìnrin táwọn ọkọ wọn máa ń lù ló ń fà á .  Ọpọ àwọn ọkùnrin tó ń lu ìyàwó wọn ló sọ pé kì í ṣe ẹbi àwọn , pé ìyàwó àwọn ló múnú bí àwọn .  Kódà àwọn ọrẹ wọn pàápàá lè gba ohun tí ọkọ náà sọ gbọ pé obìnrin náà ló ya pamí - n - kú aya , pé ìyẹn ló mú kí ọkọ máa fìyà jẹ ẹ nígbà gbogbo .  Àmọ ńṣe ni wọn ń gbé ẹbi fún aláre .  Ká sòótọ , àwọn ìyàwó tí ọkọ wọn ń lù yìí máa ń forí ṣe fọrùn ṣe láti tu ọkọ wọn lójú .  Yàtọ síyẹn gan - an , ìwà àìdáa gbáà ni kéèyàn máa fìyà jẹ ìyàwó rẹ .  Ìwé The Batterer  A Psychological Profile sọ pé :  Àwọn ọkùnrin tí ilé ẹjọ ní kí wọn lọ gba ìtọjú kí wọn lè ṣíwọ lílu ìyàwó wọn jẹ àwọn tí ìwà ipá ti wọ lẹwù .  Wọn máa ń ṣe bẹẹ kí inú tó ń bí wọn àti ìsoríkọ wọn bàa lè lọ , òun ni wọn fi ń pa ìrònú rẹ , òun ni wọn sì fi ń yanjú aáwọ . . . .  Ọpọ ìgbà tiẹ ni wọn kì í mọ pé àwọn ni ọdádá tó ń dá wàhálà sílẹ , wọn kì í sì í ka ìṣòro náà sí ohun bàbàrà .    Ọtí líle ló ń mú kí ọkùnrin máa lu ìyàwó rẹ .  Òótọ ni pé ìwà ipá àwọn ọkùnrin kan kúrò ní kèrémí nígbà tí wọn bẹrẹ sí í mutí .  Àmọ ṣé ọtí líle ló wá yẹ ká bá wí ?  K .  J .  Wilson , kọ ọ nínú ìwé rẹ When Violence Begins at Home pé :  Ọtí tí ẹni tó ń lu ìyàwó rẹ mu yó á jẹ kó rí nǹkan parọ mọ pé òun ló jẹ kóun hùwà tí òun hù .   Ó tún sọ pé :  Ó dà bí ẹni pé nínú àwùjọ wa , ìwà ipá nínú ilé dùn ún gbọ sétí tó bá jẹ pé ẹni tó mutí yó ló hù ú .  Obìnrin tí ọkọ rẹ ń lù lè máà ka ọkọ rẹ sí ẹni tó lè ṣe é léṣe , kàkà bẹẹ ó lè kà á sí pé ọtí ìmukúmu tó ń mu ló ń fà á .   Wilson wá sọ pé irú èrò bẹẹ lè jẹ kí obìnrin kan máa fojú síbi tí ọnà kò sí pé  bí ọkùnrin náà bá lè jáwọ ọtí mímú báyìí , kò ní hu ìwà ipá mọ .   Ní báyìí , ọpọ àwọn olùwádìí ka ọtí mímu àti lílu ìyàwó ẹni sí ohun méjì tó yàtọ síra wọn .  Ó ṣe tán , èyí tó pọ jù nínú àwọn ọkùnrin tó ń lo oògùn olóró ni kì í lu ìyàwó wọn .  Àwọn òǹkọwée When Men Batter Women sọ pé :  Ohun tó ń jẹ kí lílu ìyàwó ẹni máa bá a lọ ni pé , ẹni tó ń ṣe bẹẹ ń lò ó láti jẹ gàba lé ìyàwó rẹ lórí , láti tẹ ẹ , àti láti fi halẹ mọ ọn . . . .  Ẹni tó ń lu ìyàwó rẹ yìí kì í fi ọtí líle àti oògùn olóró ṣeré rárá .  Àmọ àṣìṣe ńlá gbáà ló máa jẹ tá a bá rò pé ọtí líle àti oògùn olóró tó ń lò ló ń fa ìwà ipá yìí .    Bákan náà làwọn tó ń lu ìyàwó wọn ṣe ń hùwà ipá sí gbogbo èèyàn .  Ọkùnrin tó ń lu ìyàwó rẹ sábàá máa ń hùwà ọmọlúwàbí sáwọn mìíràn .  Ìwà rẹ á wá yàtọ pátápátá .  Èyí ni kì í jẹ káwọn ọrẹ wọn lè gbà pé lóòótọ ló ń lu ìyàwó rẹ .  Àmọ , òtítọ ibẹ ni pé ńṣe lẹni tó ń lu ìyàwó rẹ yìí ń mọọmọ ṣe bẹẹ láti fi jẹ gàba lórí ìyàwó rẹ .   Àwọn obìnrin kì í ké gbàjarè tí ọkọ wọn bá ń lù wọn .  Àfàìmọ ni kò ní jẹ pé bí àwọn èèyàn ò ṣe lóye ipò irú obìnrin bẹẹ ló mú kí wọn lérò yìí , ẹni ẹlẹni tí kò síbi tó máa sá gbà .  Obìnrin tí ọkọ rẹ ti lù yìí lè ní àwọn ọrẹ tó lè gbà á sọdọ fún ọsẹ kan tàbí méjì , àmọ kí ló máa ṣe lẹyìn èyí ?  Àtiwá iṣẹ , kó máa sanwó ilé , kó sì tún máa tọjú àwọn ọmọ lè di nǹkan tá á máa dà á lọkàn rú .  Òfin sì lè má gbà á láyè láti kó àwọn ọmọ sá lọ .  Àwọn kan tiẹ ti sá lọ rí , àmọ ọkọ wọn wá wọn kàn ó sì mú wọn padà , yálà ní tipátipá tàbí lẹyìn tí ọkọ bẹbẹ .  Àwọn ọrẹ tí ọrọ náà kò yé lè máa rò pé ńṣe ni irú àwọn obìnrin bẹẹ kò ké gbàjarè nítorí ìyà tí ọkọ wọn fi ń jẹ wọn .   Bí Àlá Ló Máa Ń Rí Lójú Mi Nígbà Míì !   Lourdes ń wo bí ìlú ṣe rí lọ láti ojú fèrèsé ilé rẹ , ó fọwọ bo ẹnu rẹ tó ń gbọn pẹpẹ .  Ọmọ orílẹ - èdè Látìn - Amẹríkà ni , ó lé ní ogún ọdún tó fi jẹ palaba ìyà lọwọ ọkọ rẹ Alfredo , tó jẹ oníwà ipá .  Alfredo mà yí padà o .  Síbẹ , ẹnu Lourdes kò lè sọ ohun tójú rẹ kàn àti palaba ìyà tó fara dà .  Lourdes fohùn jẹjẹ sọ pé :  Ọsẹ méjì péré lẹyìn tá a fẹra wa lọrọ náà bẹrẹ .  Ìgbà kan wà tó fi ẹṣẹ yọ eyín mi méjì .  Lákòókò mìíràn , ó ju ẹṣẹ sí mi , àmọ mo yẹ ẹ , ó sì fọwọ gbá àpótí aṣọ dá lu .  Àmọ àwọn orúkọ burúkú tó máa ń pè mí ló dùn mí jù .  Ó máa ń pè mí ní  akídanidání  ó sì máa ń hùwà sí mi bí ẹni pé mi ò tiẹ ní ọpọlọ .  Mo fẹ kó jáde , àmọ báwo ni mo ṣe lè kó jáde pẹlú ọmọ mẹta ?   Alfredo rọra gbé ọwọ lé èjìká Lourdes .  Ó sì sọ pé :  Ọgá kan tó mọṣẹ dunjú ni mí .  Ńṣe ló dà bí ẹni pé wọn fi ìwọsí lọ mí nígbà tí ilé ẹjọ ní kí n wá , tó sì pa á láṣẹ fún mi pé mi ò gbọdọ tún lu ìyàwó mi mọ .  Mo gbìyànjú láti yí padà , àmọ kò pẹ tí mo tún bẹrẹ sí ṣe ohun kan náà .   Báwo ni nǹkan ṣe wá yí padà ?  Lourdes , tára rẹ ti wá balẹ báyìí ṣàlàyé pé :  Obìnrin kan tó wà nílé ìtajà ní òpópó wa jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ó sọ pé òun á ràn mí lọwọ láti lóye Bíbélì .  Mo kẹkọọ pé Jèhófà Ọlọrun kò fọrọ àwọn obìnrin ṣeré rárá .  Mo bẹrẹ sí lọ sí ìpàdé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , bó tilẹ jẹ pé Alfredo kọkọ gbaná jẹ nítorí èyí .  Ìrírí tuntun ló jẹ fún mi láti wà pẹlú àwọn ọrẹ ní Gbọngàn Ìjọba .  Kàyéfì gbáà ló jẹ fún mi láti mọ pé mo lè dá ní ìgbàgbọ tèmi , kí n sọ ọ jáde bó bá ṣe wù mí , kí n tiẹ tún fi kọ àwọn ẹlòmíràn pẹlú .  Mo wá rí i pé Ọlọrun kà mí sí .  Èyí fún mi ní ìgboyà .   Ìyípadà kan ṣẹlẹ tí mi ò lè gbàgbé láé .  Alfredo ṣì ń lọ sí Máàsì Kátólíìkì ní ọjọọjọ Sunday , ó sì yarí nítorí ohun tí mò ń ṣe pẹlú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Mo tẹjú mọ ọn , mo sì fohùn pẹlẹ sọ pé :  Alfredo , ohun tó o ń rò kọ lèmi ń rò o .   Kò mà gbá mi lẹṣẹẹ o !  Kò pẹ sígbà yẹn ni mo ṣe ìrìbọmi , kò sì tí ì tún lù mí fún odindi ọdún márùn - ún láti ìgbà yẹn .   Àmọ kékeré ni ìyípadà ti mo ṣì rí .  Alfredo ṣàlàyé pé :  Lẹyìn nǹkan bí ọdún mẹta tí Lourdes ṣèrìbọmi , ẹnì kan tá a jọ ń ṣiṣẹ tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pè mí wálé rẹ , ó sì ṣàlàyé àwọn nǹkan tó fà mí lọkàn mọra fún mi látinú Bíbélì .  Mo bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì lọdọ rẹ láìsọ fún ìyàwó mi .  Láìpẹ , mo bẹrẹ sí tẹ lé Lourdes lọ sáwọn ìpàdé .  Èyí tó pọ lára àwọn àsọyé tí mo gbọ níbẹ ló dá lórí ìgbésí ayé ìdílé , èyí sì máa ń mú kí ojú tì mí lọpọ ìgbà .   Ó ya Alfredo lẹnu láti rí bí àwọn tó wà nínú ìjọ , tó fi dórí àwọn ọkùnrin ṣe ń gbálẹ lẹyìn ìpàdé .  Tó bá lọ kí wọn nílé , ó máa ń rí bí àwọn ọkọ ṣe máa ń bá ìyàwó wọn fọ abọ .  Àwọn nǹkan pẹẹpẹẹpẹ yìí jẹ kí Alfredo rí i béèyàn ṣe ń fi ìfẹ tòótọ hàn .  Kò pẹ lẹyìn náà ni Alfredo ṣèrìbọmi , ní báyìí , òun àti ìyàwó rẹ ń sìn bí òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Lourdes sọ pé :  Ọpọ ìgbà ló máa ń bá mi palẹ tábìlì mọ lẹyìn oúnjẹ ó sì máa ń bá mi tẹ bẹẹdì .  Ó máa ń yìn mí pé mo mọ oúnjẹ sè , ó sì máa ń fún mi láyè láti sọ ohun tó bá wù mí , bí irú orin tí mo fẹ gbọ tàbí irú àwọn ohun wo ni màá fẹ kí á rà sílé .  Tẹlẹ , Alfredo kò jẹ ṣe bẹẹ !  Láìpẹ yìí , ó ra òdòdó fún mi fún ìgbà àkọkọ .  Bí àlá ló máa ń rí lójú mi nígbà míì !    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10    Mo wá rí i pé Ọlọrun kà mí sí .  Èyí ló fún mi ní ìgboyà    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ó ya Alfredo lẹnu láti rí i bí àwọn ará inú ìjọ , títí kan àwọn ọkùnrin , ṣe ń gbálẹ lẹyìn ìpàdé   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ó rí i bí àwọn ọkọ ṣe ń bá àwọn ìyàwó wọn fọ àwo   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10    Lẹnu àìpẹ yìí , ó ra òdòdó fún mi fún ìgbà àkọkọ    Òfo ni Àyẹwò Ọhún Já Sí   LÁYÉ òde òní tí ayé ti lu jára , àwọn kan sọ pé ńṣe ni àlàfo tó wà láàárín àwọn ọlọrọ àti tálákà túbọ ń fẹ sí i .  Nígbà tí ẹgbẹ kan tó ń jà fẹtọọ àwọn èèyàn kárí ayé ń sọrọ nípa akitiyan láti mú ètò ọrọ ajé ṣọkan kárí ayé , ó sọ pé :  Lẹyìn àádọta ọdún tá a ti ń gbé ọrọ náà yẹ wò , kò tí ì lójú .  Dípò tí ì bá fi ṣe ètò ọrọ ajé gbogbo mùtúmùwà láǹfààní , ó ti fẹ fa ìṣẹlẹ aburú fún gbogbo ayé , rìgbòrìyẹ ẹgbẹ òun ọgbà tí kò sírú rẹ rí la ń rí , ètò ọrọ ajé ọpọ orílẹ - èdè ti dorí kodò , ipò òṣì ńbẹ , ebi , àìrí ilẹ lò , ìṣòro ṣíṣí kúrò ní orílẹ - èdè kan sí òmíràn náà wà , a sì ti sọ àwùjọ dìdàkudà .  A ò ṣì sọ bí a bá sọ pé òfo ni àyẹwò ọhún já sí .   Kí ló dé ?  Kò sọgbọn kó máà sí ìpalára , tó bá jẹ pé àwọn nǹkan onímọtara - ẹni - nìkan lèèyàn ń lépa .  George Soros , tó jẹ ọgá kan níbi ìdókòwò sọ pé :  Ètò ọrọ ajé níbi gbogbo lágbàáyé ti sọ gbogbo nǹkan , tó fi dórí ẹdá ènìyàn àti àwọn ẹdá mìíràn di ohun téèyàn kàn lè rà tàbí kéèyàn kàn lù tà .   Àìpé ẹdá náà kò tún gbẹyìn o .  Láti fi hàn pé òun fara mọ èrò onímọ ọgbọn orí náà Karl Popper , Soros sọ pé :  Òye tá a ní kò gbòòrò tó bó ti yẹ rárá ; ọwọ wa ò sì lè tó ògidì òtítọ àti ọgbọn tí àwùjọ nílò .   Ètò ọrọ ajé tí kò bára dé kì í ṣohun tuntun .  Ọrúndún mẹjọ ṣáájú kí Kristi tó ó wá sáyé , òǹkọwé Bíbélì kan sọrọ nípa àwọn  tí ó ń lu àwọn ẹni rírẹlẹ ní jìbìtì , tí ó ń ni àwọn òtòṣì lára .   Nígbà tí ọgbẹni kan láyé ọjọun kíyè sí irú ìṣègbè kan náà , ló mú kó kọ ọ ní nǹkan bí ẹgbẹẹdógún  3,000  ọdún sẹyìn pé :  Ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .   Oníwàásù 8 : 9 .  Kí wá lojútùú báyìí ?  Ǹjẹ ẹdá ènìyàn lè gbáwọ jọ pọ láti yanjú àìbáradé ètò ọrọ ajé tó ti di ńlá yìí ?  Soros sọ pé :  Àwọn àjọ tó ń dáàbò bo òmìnira kálukú , ẹtọ ọmọnìyàn , ààbò àyíká tàbí tó ń gbé àìṣègbè láwùjọ lárugẹ tá a ní kò pọ tó , ká máà tíì mẹnu kan èyí tó máa pa àlàáfíà mọ .  Ọpọ àwọn àjọ tá a ní ló jẹ tàwọn ẹgbẹ òṣèlú , ire tara wọn ni wọn sì kọkọ máa ń dù kó tó kan tàwọn gbáàtúù .  Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè kò sì lágbára láti ṣe àwọn ohun tó fi ṣáájú nínú ìwé tó fi ṣàlàyé ète rẹ .   Ṣó wá yẹ ká sọrètí nù ni ?  Rárá o .  Ìjọba òdodo mà ti wà nítòsí !  Òun gan - an ni Jésù fi ṣe ẹṣin ọrọ ìwàásù rẹ .  Ó pè é ní  ìjọba Ọlọrun ,  ó sì kọ àwọn ọmọ ẹyìn rẹ láti gbàdúrà fún un .  A ti gbé Ìjọba Ọlọrun kalẹ ní ọrun , ó sì máa tó mú gbogbo ìṣègbè tó wà lórí ilẹ ayé yìí kúrò .  Ìjọba Ọlọrun kò ní jẹ ìṣàkóso tí a fi ń ṣe ìdánrawò bóyá á lè gbéṣẹ , ńṣe ló máa wà títí láé .  Ó máa yanjú ìṣòro ipò òṣì àti ìnilára , wọn ò ní sí mọ títí láé .  Ìfojúsọnà tó ga lọlá mà lèyí jẹ fún àwọn òtòṣì àtàwọn tí a ń ni lára o , àní fún gbogbo ènìyàn pàápàá !   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Ètò ọrọ ajé kárí ayé kò tíì yanjú ìṣòro àwọn òtòṣì , ọpọ bílíọnù ni kò sí omi ẹrọ nínú ilé wọn tí wọn ò sì ní iná mànàmáná  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣé Lílò Tí Ọlọrun Ń Lo Agbára Rẹ Láti Pa Àwọn Ẹni Ibi Run Tọnà ?  ÀTÌGBÀDÉGBÀ nínú ìtàn ẹdá ènìyàn làwọn èèyàn ti máa ń fi agbára wọn pa àwọn ẹlẹgbẹ wọn nípakúpa .  Àwọn kan fojú díwọn rẹ pé , nǹkan bí àádọsàn - án  170  mílíọnù àwọn èèyàn ni àwọn ìjọba tó ń ṣàkóso lé wọn lórí ṣekú pa ní ọrúndún ogún .  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ ọ gan - an ló rí pé ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .  Oníwàásù 8 : 9 .  Nítorí pé ènìyàn ń lo agbára rẹ nílòkulò yìí , àwọn kan lè bẹrẹ sí sọ pé kí ló dé tí Ọlọrun náà máa ń fi agbára rẹ pa àwọn ọtá rẹ run .  Ṣé kì í ṣe Ọlọrun ló pàṣẹ fáwọn Júù pé kí wọn kọ lu àwọn ará Kénáánì tó wà ní Ilẹ Ìlérí kí wọn sì pa wọn run ni ?  Àbí Ọlọrun kọ ló fúnra rẹ sọ pé òun máa fọ àwọn ìjọba tó ń ta kò òun túútúú , òun á sì fòpin sí wọn ?  Àwọn èèyàn olóòótọ kan ti ṣe kàyéfì pé bóyá gbogbo ìgbà kọ ni lílò tí Ọlọrun ń lo agbára rẹ láti pa àwọn ẹni ibi run tọnà .  Ṣíṣi Agbára Lò  Ó yẹ ká mọ pé lílo agbára ṣe pàtàkì nínú ìjọba .  Ìjọba yẹbùyẹbù ni ìjọba tí kò bá lè mú káwọn èèyàn tẹ lé àwọn òfin rẹ .  Fún àpẹẹrẹ , èèyàn mélòó ló máa sọ pé òun ò fẹ ààbò àwọn ọlọpàá nítorí tí ó gbọ pé wọn máa ń ṣe èèyàn níṣekúṣe ?  Tàbí èèyàn tí orí rẹ pé wo ló máa sọ pé kò sídìí fún gbígbé òfin ró láwùjọ ẹdá ?  Mohandas Gandhi , táwọn èèyàn mọ bí ẹni mowó pé ó kórìíra ìwà ipá gan - an , sọ nígbà kan pé :  Ká ní ẹnì kan ya wèrè tó sì bẹrẹ sí já ṣòòròṣò káàkiri tòun ti idà lọwọ , tó ń pa ẹnikẹni tó bá rí tí kò sì sẹni tó lè sún mọ ọn .  Gbogbo ará ìlú ni á máa gbóṣùbà fún ẹni tó ba lè mú wèrè yìí balẹ tí wọn á sì máa ka irú ẹni bẹẹ sí ẹnì iyì òun ẹyẹ .   Ẹ ò rí nǹkan , Gandhi fúnra rẹ rí i pé àwọn ọràn kan wà nínú èyí tó ti yẹ kéèyàn lo agbára .  Ó hàn fún aráyé rí pé lílo agbára ṣe kókó kí àwùjọ ba lè rójú kí ó sì ní àlàáfíà .  Níbi gbogbo , bí àwọn èèyàn bá fárígá pé àwọn ò fẹ kí ẹnì kan ló agbára lórí àwọn , ó dájú pé àṣìlò agbára ni wọn ń sọ .  Oníwàásù 4 : 1 - 3 .   Gbogbo Ọnà Rẹ Jẹ Ìdájọ Òdodo   A kò rí ẹrí rẹ nínú ìtàn pé Ọlọrun lo agbára rẹ nílòkulò rí .  Kì í ṣàkóso bóofẹ - bóokọ lé àwọn ènìyàn lórí .  Ó fẹ kí ìfẹ tá a ní láti jọsìn rẹ wá látinú wa .  Kódà , bí ọnà tó bẹtọọ mu mìíràn bá wà tí Ọlọrun lè lò láti ṣe ohun kan , kò jẹ lo ipá .  Bó bá sì wá fẹ lo agbára rẹ , ó kọkọ máa ń ṣe ìkìlọ ṣáájú àkókò káwọn tó bá fẹ bẹẹ lè ṣàtúnṣe .  Ǹjẹ tí Ọlọrun bá jẹ òǹrorò àti aláṣẹ bóofẹ - bóokọ , ṣe ó máa ṣe gbogbo ìkìlọ wọnyẹn ?  Fífi tí Ọlọrun ń fi agbára rẹ pa àwọn ẹni búburú kò ní nǹkan kan ṣe pẹlú lílò tí ẹdá ènìyàn ti lo agbára wọn nílòkulò .  Mósè sọ nípa Jèhófà pé :  Gbogbo ọnà rẹ jẹ ìdájọ òdodo .  Ọlọrun ìṣòtítọ , ẹni tí kò sí àìṣèdájọ òdodo lọdọ rẹ .   Ìjọba Ọlọrun kò dà bíi ti ẹdá ènìyàn tí kò lójú àánú , tó jẹ pé ẹni tó bá lágbára àtiṣèjọba ló ń ṣe é .  Ní gbogbo ibi tó ti lo agbára rẹ ló ti lò ó pẹlú ìfẹ rẹ pípé , ọgbọn àti àìṣègbè .  Sáàmù 111 : 2 , 3 , 7 ; Mátíù 23 : 37 .  Fún àpẹẹrẹ , lẹyìn tí Ọlọrun ti fi ọpọ ọdún kìlọ fún àwọn èèyàn búburú ló tó fi Ìkún Omi pa wọn dànù .  Ẹnikẹni tó bá fẹ bẹẹ ì bá ti lo àǹfààní ààbò ọkọ Nóà , ì bá má sì kú .  Ìwọnba èèyàn mẹjọ péré ló ṣe bẹẹ .  Nígbà ayé Jóṣúà , Ísírẹlì mú ìdájọ Ọlọrun ṣẹ sórí àwọn ará Kénáánì tí wọn ti ya ìyàkuyà , Ọlọrun sì ti kéde ìdájọ ní ohun tó lé ní irínwó ọdún ṣáájú !  Ní gbogbo àkókò yẹn , àwọn ará Kénáánì kò lè sọ pé àwọn ò rí ẹrí lílágbára tó fi hàn pé àwọn ọmọ Ísírẹlì làwọn èèyàn tí Ọlọrun yàn .  Síbẹ , kò sí ẹnì kankan ní ilẹ Kénáánì yàtọ sáwọn ará Gíbéónì tó bẹbẹ fún àánú tàbí tó lo àǹfààní tí wọn ní láti wá àlàáfíà .  Dípò ìyẹn , ńṣe làwọn ọmọ Kénáánì kó agídí borí , tí wọn sé ọkàn wọn le sí Ọlọrun .  Jóṣúà 11 : 19 , 20 .  Àṣẹ Ń Bẹ Lọwọ Ọlọrun  Bá a bá fẹ lóye bí Ọlọrun ṣe ń lo agbára rẹ , a gbọdọ bẹrẹ pẹlú àwọn òtítọ tó jẹ ìpìlẹ nípa bá a ṣe jẹ sí Ọlọrun .  Wòlíì Aísáyà fi tìrẹlẹtìrẹlẹ sọ pé :  Àwa ni amọ , ìwọ sì ni Ẹni tí ó mọ wá .   Ó ṣe kedere pé Ọlọrun lè lo agbára rẹ lọnà tó bá wù ú nítorí pé òun ni Ẹlẹdàá láyé lọrun .  Bá a bá ti gbà pé Ọlọrun lè lo àṣẹ rẹ bó bá ṣe wù ú , àwa náà á lè sọ bíi ti Sólómọnì pé :  Ọrọ ọba ni agbára àkóso ; ta sì ni ó lè sọ fún un pé :  Kí ni ìwọ ń ṣe ?    Oníwàásù 8 : 4 ; Róòmù 9 : 20 , 21 .  Nítorí pé Ọlọrun ni Aṣẹdá , tí agbára tó ju agbára lọ sì ń bẹ lọwọ rẹ , ó lè sọ pé kí ìwàláàyè wà lórí ilẹ ayé tàbí kó máà sí .  Àní , ẹdá èèyàn kò lẹmìí rẹ láti ṣe gbọńkú - gbọńkú sí Ọlọrun pé kí ló dé tó fi lo agbára rẹ bó ṣe lò ó .  Ẹdá ènìyàn gbọdọ kọ láti mú èrò rẹ bá ti Ọlọrun mu .  Jèhófà béèrè pé :  Kì í ha ṣe àwọn ọnà tiyín ni kò gún ?   Ìsíkíẹlì 18 : 29 ; Aísáyà 45 : 9 .  Ànímọ ìdájọ òdodo tí Jèhófà ní àti ìfẹ tó fi hàn sí àwọn ènìyàn ló máa mú kó pa gbogbo àwọn tó ń lo agbára wọn nílòkulò tí wọn sì ń tẹ ẹtọ ọmọnìkejì wọn lójú run lórí ilẹ ayé .  Lílo agbára náà lọnà yìí ló máa mú kí ipò tó dára wà lórí ilẹ ayé fún gbogbo ẹdá ènìyàn tó fẹràn àlàáfíà .  Èyí á jẹ ká gbà pé ìjọba Ọlọrun ń ṣe ohun tó tọ , a ó sì máa dá a láre títí láé .  Ìṣípayá 22 : 12 - 15 .  Ènìyàn Ti Fìyà Jẹ Ènìyàn Ẹlẹgbẹ Rẹ  Ìtàn ti fi hàn pé òótọ pọńbélé lọrọ tó wà nínú Oníwàásù 8 : 9 , pé :  Ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .   Tàbí gẹgẹ bí Catholic Jerusalem Bible ṣe sọ ,  ènìyàn ti fìyà jẹ ènìyàn ẹlẹgbẹ rẹ sí ìpalára rẹ .   Àràádọta ọkẹ àwọn ènìyàn ni wọn ń rẹ jẹ lónìí , ó sì fẹrẹẹ jẹ bẹẹ lọràn rí lábẹ gbogbo onírúurú ìjọba tó ti ṣàkóso lé ènìyàn lórí .  Ọrọ tí igbákejì akọwé fún Àwọn Ará Íńdíà ní Ẹka Tó Ń Rí sí Ọràn Abẹlé Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ níbi ayẹyẹ ọdún karùnléláàádọsàn - án  175  tí wọn dá Ọfíìsì Tó Ń Bójú Tó Ọràn Àwọn Ará Íńdíà sílẹ , ló ránni létí ìjìyà náà .  Ó sọ pé  àkókò tó yẹ ká sọ òkodoro ọrọ rèé , tó yẹ ká ronú pìwà dà ohun tá a ṣe ,  kì í ṣe àkókò láti dáwọọ ìdùnnú .  Ó sọ pe ohun tí àjọ náà kọkọ ṣe láwọn ọdún 1830 ni pé wọn lé àwọn ẹyà tó wà ní ìhà gúúsù ìlà oòrùn , ìyẹn àwọn ẹyà Cherokee , Creek , Choctaw , Chickasaw , àti ẹyà Seminole , kúrò lórí ilẹ wọn .   Wọn lo ìhalẹmọni àti ẹtàn fún wọn , wọn sì sọ pé káwọn ẹyà yìí fẹsẹ lásán rin ìrìn ẹgbẹjọ  1,600  kìlómítà gba ìhà ìwọ oòrùn , bí wọn ti ń rin Ipa Ọnà Omijé náà lọ ni wọn ń sin àwọn arúgbó , àwọn ọmọdé àtàwọn tára wọn ò fi bẹẹ dá tí wọn ń kú lójú ọnà sínú àwọn kòtò tí wọn ń sáré gbẹ .   Ó sọ ọ síwájú pé :  Síbẹ , lákòókò ọlàjú tá a wà yìí , ó yẹ ká mọ pé mímọọmọ tan àrùn kálẹ , pípa agbo ẹfọn , fífi ọtí onímájèlé ṣe àwọn èèyàn léṣe , àti pípa àwọn obìnrin àtàwọn ọmọdé ti yọrí sí jàǹbá tó pọ tó bẹẹ tá ò kàn lè sọ pé wàhálà tó bẹ sílẹ láàárín àwọn ará Íńdíà àtàwọn aláwọ funfun ló fà á .    Ó tún sọ pé :  Àjọ yìí kò tiẹ fẹ rí ohunkóhun tó bá ti jẹ ti àwọn ará Íńdíà sójú rárá .  Ó ní wọn ò gbọdọ sọ àwọn èdè ìbílẹ Íńdíà . . . ó sì dójú ti àwọn ará Íńdíà gan - an .  Èyí tó burú jù ńbẹ ni pé , Ilé Iṣẹ Tó Ń Bójú Tó Ọràn Àwọn Ará Íńdíà tún hu ìwà àìdáa yìí sí àwọn ọmọ tó wà lábẹ àbójútó wọn , tí wọn ń gbé ní ilé ẹkọ tó ní ibùgbé .  Ilé iṣẹ náà tún ṣe àwọn ọmọ wọnyí léṣe nípa tara , ti ìmọlára , ti ìrònú òun ìhùwà , àti nípa tẹmí .   Ó parí ọrọ rẹ pé :  Ẹ jẹ ká bẹrẹ nípa kíkẹdùn gidigidi fún ohun tí àjọ yìí ti ṣe sẹyìn . . . .  A ò tún gbọdọ lọwọ nínú kíkó ẹrù àwọn ará Íńdíà mọ láé . . . .  A ò tún ní kọ lu ìsìn yín , èdè yín , àwọn ààtò ìsìn yín , tàbí èyíkéyìí nínú àṣà ìbílẹ yín mọ láé .   Ó wá sọ ohun kan tó gbàfiyèsí pé :  A gbọdọ pawọ pọ nu omijé ìran méje tó ti kọjá nù .  A gbọdọ pawọ pọ wo ọkàn wa tó ti gbọgbẹ sàn .   Vital Speeches of the Day , October 1 , 2000 .  Ìjọba Ọlọrun ni ojútùú tòótọ kan ṣoṣo tó máa wà pẹ títí láti yanjú ìwà àìdáa tí ènìyàn ń hù sí ènìyàn ẹlẹgbẹ rẹ , tó máa mú ìdájọ òdodo wá fún gbogbo ènìyàn , bẹẹ ló tún máa  nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .  Àwọn ohun àtijọ ti kọjá lọ .   Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìtàn àwọn Àmẹríńdíà fi hàn pé àwọn ẹyà yìí pàápàá máa ń bára wọn jà , èyí ló mú kí ìjà  lórí ilẹ , ẹṣin àti màlúù máa wáyé ní gbogbo ìgbà .   The People Called Apache .   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 31   Àwọn ará Íńdíà : Àwòrán tá a gbé ka fọtò tí Edward S .  Curtis yà ; Àwòrán Ilẹ : Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc .  ; Ilé àwọn ará Íńdíà : Leslies  Báwo Ló Ṣe Yẹ Káwọn Òbí Máa Bá Àwọn Ọmọ Wọn Wí ?  Ìwé ìròyìn National Post ti Kánádà sọ pé  ohun tó ń fa ìṣòro ni bí àwọn òbí ṣe máa ń kan sáárá sáwọn ọmọ ṣáá láìka ohun yòówù kí wọn ṣe sí .   Àwọn òbí kan rò pé irú ìwà yìí máa ń jẹ káwọn ọmọ wọn mọ pé àwọn gbayì .  Àmọ ṣá , gẹgẹ bí afìṣemọrònú Roy Baumeister ṣe sọ ,  kò sóhun tó burú nínú kéèyàn nímọlára pé òun gbayì tó bá jẹ nítorí àṣeyọrí kan tó ṣe ni , àmọ àwọn òbí gbọdọ gbájú mọ kíkọ àwọn ọmọ láti lè kóra wọn níjàánu .   Ìpalára ńlá ni òbí tó bá ń bẹrù àtibá ọmọ rẹ wí , bí ọmọdé náà bá ṣe ohun tí kò tọ , ń ṣe fún ọmọ náà o .  Ó ṣe tán , ìtọsọnà ni ìbáwí jẹ .  Nípa bẹẹ , ń ṣe ló ń kọ ọmọ kan tó ti hùwà tí kò dáa láti má ṣe ṣe bẹẹ mọ .  Lóòótọ , àwọn òbí gbọdọ ṣọra láti má ṣe jẹ kí ìbáwí náà le koko jù kí wọn sì rí i dájú pé àṣìṣe tí ọmọ kan ṣe gan - an ni wọn bá a wí fún .  Wọn gbọdọ rí i dájú pé ìbáwí náà kò kọjá ààlà .  Bíbélì sọ pé :  Ẹyin baba , ẹ má ṣe máa dá àwọn ọmọ yín lágara , kí wọn má bàa soríkodò .   Kólósè 3 : 21 .  Nínú Bíbélì , léraléra ni a so ìbáwí pọ mó ìfẹ àti ìwàtútù , a kò so ó pọ mọ ìbínú àti ìwà òǹrorò .  Olùgbani - nímọràn tó mọṣẹ dáadáa gbọdọ jẹ ẹni  pẹlẹ sí gbogbo ènìyàn , . . . tí ń kó ara rẹ ní ìjánu lábẹ ibi , kí ó máa fún àwọn tí kò ní ìtẹsí ọkàn rere ní ìtọni pẹlú ìwà tútù .   Nítorí náà , ìbáwí látọdọ àwọn òbí kò kàn gbọdọ jẹ láti fi bí ọràn ṣe dùn wọn tó hàn .  Bíbélì kò fọwọ sí pé káwọn òbí bá ọmọ wọn wí lọnà tó máa ṣèpalára fún wọn .  Àràádọta ọkẹ ènìyàn káàkiri àgbáyé ló ti jàǹfààní nínú ìwé olójú ìwé 192 náà , Àṣírí Ayọ Ìdílé .  Lára àwọn àkòrí tó ń kọni lẹkọọ nínú rẹ ni :  Kọ Ọmọ Rẹ Láti Ìgbà Ọmọdé Jòjòló  àti  Ran Ọdọlangba Rẹ Lọwọ Láti Ṣàṣeyọrí .   O lè béèrè fún ẹdà kan nípa kíkàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sí ojú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .  Wà á rí àwọn àbá tó ṣe sàn - án tó máa ràn ẹ lọwọ láti yanjú ìṣòro tá á sì mú kí ìgbésí ayé ìdílé rẹ lárinrin gẹgẹ bí Ẹlẹdàá ti fẹ kó rí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Èé Ṣe Tó Fi Yẹ Kó O Máa Kàwé Sókè Ketekete fún Ọmọ Rẹ ?   Ó rá gun orí itan mi . Ìwé rẹ tó ti já jákujàku tó sì ti fi bọtà yí lára wà lọwọ rẹ . . . , bẹẹ ló ń gbìyànjú láti sọ fún mi pé . . . ,  Ẹ bá mi kà á , Dádì ; ẹ bá mi kà á .    Ọmọwé Clifford Schimmels , ọjọgbọn nínú ìmọ ẹkọ .  ÀWỌN ọmọdé máa ń tètè lóye nǹkan .  Ìwádìí fi hàn pé ìdàgbàsókè yíyára kánkán máa ń ṣẹlẹ nínú ọpọlọ àwọn ọmọ tí kò tíì pé ọdún mẹta .  Àwọn ohun tí òbí máa ń ṣe fún àwọn ọmọ lójoojúmọ bíi kíkàwé , kíkọrin , àti fífìfẹ hàn sí wọn lè kó ipa pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ọmọ kan lọnà tó dára .  Àmọ o , gẹgẹ bí ohun tí ìwádìí kan sọ , kìkì nǹkan bí ìdajì lára àwọn òbí tọmọ wọn wà láàárín ọdún méjì sí mẹjọ ló ń kàwé fáwọn ọmọ wọn lójoojúmọ .  O lè wá máa ṣe kàyéfì pé ,  Ṣé ohun gidi kan wà tí kíkàwé fún ọmọ mi lè ṣe fún un ni ?   Gbígbin Ìfẹ Láti Kàwé Sínú Wọn  Àwọn ògbógi dáhùn pé bẹẹ ni , nǹkan gidi wà tó máa ṣe .  Ìròyìn kan tí wọn pè àkọlé rẹ ní Becoming a Nation of Readers sọ pé :  Ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ láti mú ìmọ tí àwọn ọmọ nílò láti ṣàṣeyọrí nínú ìwé kíkà dàgbà bí àkókò ti ń lọ ni kíkàwé sókè ketekete fún wọn .  Ìgbà tí èyí sì ṣe pàtàkì jù ni ìgbà tí wọn ò tíì bẹrẹ sí í lọ síléèwé .   Bí àwọn ọmọ ṣe ń tẹtí sí àwọn ìtàn tí wọn ń kà fún wọn nínú ìwé , wọn máa ń mọ láti kékeré pé àwọn lẹtà tí wọn ń kà jáde fún wọn bá ọrọ tá a ń sọ lẹnu mu .  Òye èdè ìwé á tún yé wọn .  Ìwé ìléwọ kan tó dá lórí kíkàwé sókè ketekete sọ pé :  Ìgbàkígbà tá a bá ti ń kàwé fún ọmọ kan , ńṣe ni a ń mú kí ọpọlọ ọmọ náà mọ  adùn  kan .  O tiẹ tún lè pè é ní ọnà ìpolówó kan , tó ń mú kí ọmọ náà mọ pé ìgbádùn wà nínú ìwé kíkà tàbí ohun kan tá a tẹ fún kíkà .   Àwọn òbí tó bá fún ọmọ wọn níṣìírí láti nífẹẹ sí ìwé á jẹ kí àwọn ọmọ náà fẹràn láti máa kàwé jálẹ gbogbo ìgbésí ayé wọn .  Ríràn Wọn Lọwọ Láti Lóye Àgbáyé Tó Yí Wọn Ká  Ẹbùn kékeré kọ làwọn òbí tó bá ń kàwé fún àwọn ọmọ wọn máa fún wọn o , á jẹ kí wọn ní ìmọ nípa àwọn ènìyàn , oríṣiríṣi àgbègbè àti onírúurú nǹkan .  Láìsí pé ó ń ná wọn ní ohun púpọ , wọn lè  mọ ohun tó ń ṣẹlẹ  láyé látinú àwọn ìwé .  Wo àpẹẹrẹ Anthony tó jẹ ọmọ ọdún méjì , tí màmá rẹ ti máa ń kàwé fún un látìgbà tó ti bí i .  Màmá rẹ sọ pé :  Ọjọ tó kọkọ lọ ṣèbẹwò sọgbà ẹranko , àtúnwò ló kàn jẹ .   Àtúnwò kẹ ?  Bẹẹ ni , nítorí pé bó tilẹ jẹ pé ìgbà àkọkọ tí Anthony máa rí kẹtẹkẹtẹ abilà , kìnnìún , àgùnfọn , àtàwọn ẹranko mìíràn lójúkojú nìyẹn , ó ti mọ àwọn ẹdá wọnyí tẹlẹ .  Ìyá rẹ tún ṣàlàyé síwájú sí i pé :  Anthony ti fi tìdùnnú - tìdùnnú pàdé àìmọye èèyàn , ẹranko , oríṣiríṣi àwọn nǹkan , ó sì ti ní oríṣiríṣi èrò lọkàn , inú ìwé ló sì ti mọ gbogbo wọn pátá láàárín ọdún méjì péré tó délé ayé .   Bẹẹ ni , kíkàwé sókè ketekete fún àwọn ọmọ nígbà tí wọn bá ṣì kéré lè fi kún òye wọn nípa ayé tí wọn ń gbé nínú rẹ .  Mímú Àjọṣe Tímọtímọ Dàgbà  Láàárín ìgbà táwọn ọmọ bá ṣẹṣẹ bẹrẹ sí í dàgbà , wọn máa ń kọ àwọn ìṣesí kan tó máa nípa lórí bí wọn á ṣe máa hùwà lọjọ iwájú .  Nípa bẹẹ , àwọn òbí gbọdọ fi ìpìlẹ tí àjọṣe rẹ á wà tímọtímọ lélẹ , èyí tá á fi ìgbẹkẹlé , ọwọ tọtún - tòsì , àti lílóye ara ẹni hàn .  Kíkàwé fún wọn lè jẹ ọkan lára ohun tó máa mú kí ìyẹn ṣeé ṣe .  Nígbà táwọn òbí bá wá àyè láti gbé àwọn ọmọ wọn mọra tí wọn sì ń kàwé fún wọn , ohun tí wọn ń sọ ní kedere ni pé :  Mo nífẹẹ rẹ .   Phoebe , abiyamọ kan ní Kánádà sọ nípa kíkàwé fún ọmọ rẹ tó ti pé ọmọ ọdún mẹjọ báyìí pé :  Èmi àti ọkọ mi mọ pé bí Nathan ṣé sún mọ wa tímọtímọ kò ṣẹyìn kíkà tí a ń kàwé fún un .  Kì í fi ohun kankan pa mọ fun wa ó sì máa ń sọ bí nǹkan bá ṣe rí lára rẹ fún wa .  Ó ti mú wa wà pa pọ gan - an ni .   Cindy ti sọ ọ dàṣà láti máa kàwé sókè ketekete fún ọmọbìnrin rẹ látìgbà tó ti wà ní bí ọmọ ọdún kan ó sì ti gbọn tó láti jókòó kó sì tẹtí sílẹ fún bí ìṣẹjú kan tàbí méjì .  Ǹjẹ gbogbo àkókò àti ìsapá náà tiẹ mú àṣeyọrí kankan jáde ?  Cindy sọ pé :  Bá a ṣe máa ń fi ọyàyà kàwé pẹlú rẹ , tá a kì í jágbe mọ ọn lohun tá a nílò lọpọ ìgbà láti mú kí Abigail máa sọ tinú rẹ jáde fún wa nípa ohun tó bá ṣẹlẹ níléèwé tàbí àwọn ìṣòro tó bá ní pẹlú ọrẹ .  Òbí wo ni kò ní fẹ irú ìyẹn ?   Ó dájú pé , kíkàwé sókè lè yọrí sí àjọṣe tímọtímọ láàárín òbí àti ọmọ .  Gbígbin Àwọn Ohun Tó Ṣe Pàtàkì Nínú Ìgbésí Ayé sí Wọn Lọkàn  Ìwé 3 Steps to a Strong Family sọ pé :  Lónìí , ìkókúkòó táwọn ọmọ wa ń kó sí ọpọlọ látinú tẹlifíṣọn àti láwọn ibòmíì ti pọ jù débi pé , ju ti ìgbàkígbà rí lọ , wọn nílò ohun tó lè ṣe ọpọlọ wọn lóore , tó lè mú wọn ronú lọnà tó já gaara , tó lè fún wọn ní ọgbọn , àti ọnà ìrònú kan tó lè ràn wọn lọwọ láti hùwà níbàámu pẹlú àwọn ìlànà tó dára kí wọn sì gbé ìgbésí ayé wọn lọnà tó bójú mu .   Àwọn òbí gan - an ló ni ẹrù iṣẹ náà láti ní ipa tó gbámúṣé tó sì wúlò lórí àwọn ọmọ wọn .  Jíjẹ kí ọmọ mọ ju ẹyọ ọrọ kan lọ kó sì dá àwọn gbólóhùn tó nítumọ mọ nínú ìwé lè jẹ irinṣẹ wíwúlò fún kíkọ ọmọ láti mọ ọrọ ọ sọ àti láti mọwéé kà .  Dorothy Butler tó ṣe ìwé Babies Need Books sọ pé :  Bí ẹnì kan á ṣe mọ inú rò sí sinmi lórí bí èdè rẹ bá ṣe já gaara sí .  Láìsí àní - àní , èdè ṣe pàtàkì gan - an tá a bá ń sọ nípa kíkẹkọọ àti níní làákàyè .   Mímọ bá a ti ń báni sọrọ lọnà tó dára ṣe kókó fún àjọṣe tó dán mọrán .  Kíka àwọn ìwé tó bójú mu tún lè fi kún híhu ìwà rere àti ìwà ọmọlúwàbí .  Àwọn òbí tó ń kàwé pẹlú àwọn ọmọ wọn tí wọn sì ń bá wọn ronú pọ lè ràn wọn lọwọ láti mọ bí èèyàn ṣe ń yanjú ìṣòro .  Bí Cindy bá ń kàwé pẹlú ọmọbìnrin rẹ , Abigail , ó máa ń fi pẹlẹpẹlẹ kíyè sí bí ohun tó ń ṣẹlẹ nínú ìtàn náà ṣe rí lára Abigail .   Gẹgẹ bí òbí , ó ṣeé ṣe fún wa láti mọ nípa àwọn ìṣesí kan tó kù díẹ káàtó nínú ìwà rẹ ká sì gbìyànjú láti ràn án lọwọ láti tètè mú irú ìrònú tí kò tọnà bẹẹ kúrò nígbà tó ṣì wà ní kékeré .   Lódodo , kíkàwé sókè ketekete fún àwọn ọmọ lè sọ èrò inú wọn àti ọkàn wọn di olóye .  Mú Kí Ìwé Kíkà Gbádùn Mọ Wọn   Pẹlẹpẹlẹ  ni kó o máa fi kàwé fún wọn , jẹ kí àkókò náà tù wọn lára , má fi dandan lé e , sì jẹ kó gbádùn mọ wọn .  Àwọn òbí tó lóye mọgbà tó yẹ káwọn dáwọ kíkàwé dúró .  Lena sọ pé :  Nígbà mìíràn á ti rẹ Andrew tó jẹ ọmọ ọdún méjì kò sì ní lè jókòó jẹẹ lọ títí .  A máa ń dín àkókò tá a fi ń kàwé kù kó lè bá a lára dé .  A ò fẹ kí Andrew bẹrẹ sí í kórìíra ìwé kíkà , nítorí náà , a kì í fi ọràn - an - yàn mú un ju bí agbára rẹ bá ṣe gbé e lọ .   Kíkàwé sókè ketekete kọjá wíwulẹ máa pe ohun tó wà nínú ìwé .  Mọ àkókò tó yẹ kó o ṣi ibi tí àwòrán wà nínú ìwé náà kínú ọmọ náà lè máa dùn láti túbọ gbọ sí i .  Kà á kó já gaara .  Lílo ohùn òkè , ohùn ìsàlẹ àti ohùn àárín àti títẹnumọ àwọn kókó tún lè mú kí ìtàn náà gbádùn mọ ọn gan - an ni .  Ohùn rẹ tí ń tuni lára lè túbọ fi ọmọ rẹ lọkàn balẹ .  Àwọn àǹfààní tó wà nínú rẹ á ti lọ ga jù tí ọmọ rẹ pẹlú bá ń kópa nínú rẹ .  Máa dánu dúró lẹẹkọọkan kó o sì máa béèrè àwọn ìbéèrè tó máa lè dáhùn fúnra rẹ bó ṣe fẹ .  Sọrọ lórí àwọn ìdáhùn tí ọmọ rẹ mú wá nípa ṣíṣe àwọn àlàyé mìíràn tó tún lè wúlò .  Ṣọ Irú Ìwé Tí Wàá Máa Kà fún Un  Àfàìmọ ni kò ní jẹ pé kókó tó ṣe pàtàkì jù lọ ni yíyan ìwé tó dára fún kíkà .  Ṣíṣe bẹẹ ń béèrè pé kó o ti kọkọ wá wọn rí .  Yẹ àwọn ìwé wò dáadáa , kó o sì lo kìkì àwọn tí wọn ní ohun tó wúlò nínú , tí wọn ń kọni lẹkọọ tí wọn sì ní àwọn ìtàn tó ń sọ nípa ìwà rere .  Wo èèpo ẹyìn wọn wò dáadáa , àwòrán inú wọn , àtàwọn ọnà tí wọn gbà kọ àwọn ọrọ inú wọn .  Yan àwọn ìwé tó máa gbádùn mọ òbí àti ọmọ .  Lọpọ ìgbà , oríṣi ìtàn kan náà ni àwọn ọmọ á máa sọ pé kí wọn máa kà fún wọn léraléra .  Àwọn òbí káàkiri ayé mọrírì Iwe Itan Bibeli Mi lọpọlọpọ .   Wọn ṣe é fáwọn òbí láti máa kà á pẹlú àwọn ọmọ wọn kéékèèké , kì í ṣe pé ó lè ran àwọn ọmọ lọwọ láti di ẹni tó mọwéé kà dáadáa nìkan ni , àmọ ó tún máa ń mú kí wọn nífẹẹ sí Bíbélì .  Àwọn òbí tó ń kàwé fún àwọn ọmọ wọn lè gbin àṣà kíkàwé lọnà tó dára sí wọn nínú , èyí tó lè mú àṣeyọrí pàtàkì wá jálẹ gbogbo ìgbésí ayé wọn .  JoAnne sọ nípa ọmọbìnrin rẹ pé :  Kì í ṣe pé Jennifer ti mọọkọ mọọkà kó tó bẹrẹ iléèwé , tó sì tún nífẹẹ gan - an sí kíkàwé nìkan ni , àmọ olórí ohun tó wà níbẹ ni pé , ó ti kọ láti nífẹẹ Atóbilọlá Ẹlẹdàá wa , Jèhófà .  Jennifer ti kọ láti gbára lé Bíbélì , tí í ṣe àkọsílẹ Ọrọ Ọlọrun , láti máa tọ ọ nínú gbogbo ìpinnu tó bá fẹ ṣe .   Òótọ ni , ohun tó o kọ ọmọ kan láti nífẹẹ sí lè ṣe pàtàkì ju ohun tó o kọ ọ láti mọ lọ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló tẹ ẹ jáde .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Tó O Bá Ń Kàwé fún Ọmọ Rẹ   Bẹrẹ nígbà tó ṣì wà ní ìkókó .   Fún ọmọ rẹ láyè kí ara rẹ balẹ kó o tó bẹrẹ sí í kàwé .   Àwọn ìtàn tí ẹyin méjèèjì bá fẹràn ni kó o máa kà fún un .   Máa kàwé fún un ní gbogbo ìgbà kó o sì jẹ kí ohùn rẹ bá bí ìtàn náà ṣe rí mu .   Jẹ kí ọmọ rẹ máa dá sí i nípa bíbi í ní àwọn ìbéèrè .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 23   Fọtò tí wọn yà ní Ọgbà Ẹranko Conservation Societys Bronx  Àwọn Ìṣẹlẹ Tó Kún Fún Ìgbàgbọ Látinú Ọgbà Ẹwọn Ọlọjọ Pípẹ Kan  Àwọn tó yọǹda ara wọn láàárín àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń bẹ àwọn ọgbà ẹwọn wò jákèjádò ayé láti ran àwọn ẹlẹwọn tí wọn fẹ fi òótọ inú sún mọ Ọlọrun lọwọ .  Ó ti lé lógún ọdún tá a ti ń ṣe àṣeyọrí nínú dídarí irú àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ ìdánilẹkọọ Bíbélì bẹẹ ní ọgbà ẹwọn ìjọba tó wà ní Atlanta , Georgia ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Kíkọ àwọn èèyàn lẹkọọ Bíbélì nínú ọgbà ẹwọn kì í ṣe ohun tó rọrùn rárá .  Bí a ti jẹ òjíṣẹ tó yọǹda ara wa , a ti bá àwọn olè afọbáǹkì , àwọn jáwójáwó , àwọn apààyàn , àwọn tó ń ṣòwò oògùn olóró , àwọn gbájú - ẹ , àtàwọn afipábánilòpọ pàdé .  Báwo la ṣe ń ran irú àwọn ẹni bẹẹ lọwọ ?  LÁKỌỌKỌ , o lè fẹ mọ ìgbà tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kọkọ wọ inú ọgbà ẹwọn yìí àti ohun tó gbé wọn débẹ .  Ọjọ kẹrin , oṣù keje , ọdún 1918 ni .  Àwọn Kristẹni òjíṣẹ mẹjọ tó jẹ ògúnnágbòǹgbò ni wọn tì gun àtẹgùn mẹẹẹdógún tí wọn fi akọ òkúta kọ nínú ọgbà ẹwọn ìjọba yìí .  Tó bá jẹ pé ohun tí wọn sábàá máa ń ṣe fún àwọn ẹlẹwọn nígbà yẹn ni wọn ṣe fún wọn , a jẹ pé ńṣe ni wọn fí ẹwọn dè wọn lọwọ mọ ikùn tí wọn sì kó ṣẹkẹṣẹkẹ sí wọn lẹsẹ .  Àwọn ṣẹṣẹdé yìí jẹ àwọn ọkùnrin tó dáńgájíá nípa tẹmí tí wọn mú ipò iwájú láàárín àwọn Akẹkọọ Bíbélì gẹgẹ bí wọn ti máa ń pe àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà yẹn .  Kò sí bí àwọn ọkùnrin yẹn ṣe lè ronú pé kò ní pé ọdún kan káwọn èèyàn tó mọ pé yíyí ìdájọ òdodo po lọnà tó burú jáì ni fífi tí wọn fi wọn sẹwọn náà jẹ .  Ní March 1919 , àwọn òjíṣẹ mẹjọ náà tó jẹ Ẹlẹrìí tún gba àtẹgùn kan náà sọ kalẹ , láìsí ṣẹkẹṣẹkẹ lọwọ àti ẹsẹ wọn tí wọn sì di òmìnira .  Lẹyìn náà , nígbà táwọn aláṣẹ pinnu láti tú ẹjọ náà ká , wọn dá wọn láre wọn sì tú wọn sílẹ pátápátá .    Láàárín ìgbà tí wọn fi ń ṣẹwọn ní Atlanta , àwọn Kristẹni ọkùnrin wọnyẹn dá àwọn kíláàsì ìkẹkọọ Bíbélì sílẹ wọn sì ń darí wọn .  Ọkan lára àwọn ẹlẹwọn mẹjọ náà , A .  H .  Macmillan , sọ lẹyìn náà pé , igbákejì ọgá ọgbà ẹwọn náà ti kọkọ ń ṣe gbọn - ńkú gbọn - ńkú sí wa , àmọ níkẹyìn , ó fìtara sọ pé :  Àgbàyanu gbáà mà làwọn ẹkọ tẹ ẹ ń kọ  àwọn ẹlẹwọn  yìí o !   Lónìí , lóhun tó lé ní ọgọrin ọdún lẹyìn ìgbà yẹn , àwọn ìkẹkọọ Bíbélì tó ń sèso rere ṣì ń ran àwọn èèyàn lọwọ nínú ọgbà ẹwọn yẹn kan náà .  Ọpọ ìgbà làwọn aláṣẹ ti dá àwọn mẹńbà wa yà sọtọ , tí wọn gbé wa sáyé tí wọn sì fi ẹbùn dá wa lọlá .  Àṣeyọrí tó ń wá látinú ìtòlẹsẹẹsẹ ìkọnilẹkọọ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe tún jáde nínú ìwé ìròyìn kan tó ń jẹ Volunteer Today tí Ẹka Ètò Ìdájọ àti ti Ọgbà Ẹwọn Ìjọba ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ń tẹ jáde .  Ọkan lára àwọn àǹfààní bíbá àwọn ẹlẹwọn ṣèkẹkọọ Bíbélì ni ìyípadà ńláǹlà tó ti ṣẹlẹ nínú ìwà wọn .  Èyí ti mú kí wọn dá àwọn kan sílẹ ṣáájú àkókò tí wọn dá fún wọn .  Àwọn aṣelámèyítọ kan lè rò pé kò sóhun méjì tó ń mú àwọn ẹlẹwọn kẹkọọ Bíbélì jùyẹn lọ .  Bó tilẹ jẹ pé irú rẹ máa ń ṣẹlẹ lẹẹkọọkan , àwọn ìrírí tá a ti ní lọpọ ìgbà ti fi hàn pé ìyẹn kì í ṣòótọ .  Kò sígbà tínú wa kì í dùn tá a bá gbọ pé àwọn akẹkọọ wa ṣì ń bá a lọ láti máa hùwà rere Kristẹni lẹyìn ọpọ ọdún tí wọn ti dá wọn sílẹ lẹwọn .  Díẹ rèé lára ọpọ ìrírí tá a ti gbádùn ní ọgbà ẹwọn àtayébáyé yìí tó ní àwọn ògiri gíga fíofío .  Àwọn Ẹlẹwọn Tó Jẹ Ọmọ Orílẹ - Èdè Mìíràn Rí Ìrètí  Láwọn ọdún 1980 , àwa tá a ń wàásù ní ọgbà ẹwọn Atlanta ní àǹfààní láti ran ọpọ àwọn ẹlẹwọn tó jẹ ọmọ orílẹ - èdè mìíràn lọwọ .  Mérìíyìírí gbáà ni díẹ lára àwọn ìyípadà tí wọn ṣe jẹ .  Ẹhànnà paraku ni Raoul  nígbà tó máa fi wọ ẹwọn .  Òun àti ọrẹ rẹ kan tí wọn jọ ń ṣẹwọn ìpànìyàn nígbà yẹn kò níṣẹ méjì tí wọn ń ṣe ju ìwà ọdaràn lọ .  Gẹgẹ bí ohun táwọn alàgbà tó ràn wọn lọwọ sọ , ìwà burúkú ọwọ wọn kò lẹlẹgbẹ .  Raoul láwọn ọtá kan tí wọn kì í jọ ríra wọn sójú .  Ọkùnrin kan ti lérí pé àfi kóun gbẹmí Raoul , Raoul náà sì ti lérí pé òun á gbẹmí onítọhún .  Jìnnìjìnnì bo Raoul nígbà tí wọn gbé olórí ọtá rẹ yìí wá sí ọgbà ẹwọn Atlanta .  Ó ti dájú pé ọjọ - kan - á - jọkan , àwọn ọtá ayérayé méjì yìí á fojú gán - án - ní ara wọn , bí wọn ò pàdé lójú ọnà wọn á pàdé nílé oúnjẹ tàbí ní ọkan lára àwọn ilé ẹwọn náà .  Àmọ o , lẹyìn tí Raoul kẹkọọ Bíbélì lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó ṣe àwọn ìyípadà tó kàmàmà nínú ìrònú rẹ , nínú ìwà rẹ àti nínú ìrísí rẹ .  Nígbà táwọn ọkùnrin méjì yìí wá rìn pàdé ara wọn lẹyìn - ọ - rẹyìn nínú ọgbà ẹwọn náà , ọtá Raoul paraku yìí kò tiẹ dá a mọ mọ !  Bẹẹ ni ìjà tí ì bá ti fa ọgbàrá ẹjẹ , èyí tó ti dà bí ẹni pé kò sóhun tó lè yẹ ẹ ṣe di èyí tí kò wáyé rárá .  Nígbà tí Raoul pinnu láti fi àpẹẹrẹ ìyàsímímọ rẹ fún Ọlọrun hàn nípasẹ ìrìbọmi , ó di dandan láti wá ohun kan tó bójú mu tí wọn lè da omi sí .  Àlùfáà ọgbà ẹwọn náà ràn wọn lọwọ , ó bá wọn wá pósí dúdú kan tí wọn lè da omi ìbatisí sínú rẹ .  Wọn pọn omi kúnnú pósí náà .  Àmọ ó dà bí pé Raoul ti tóbi jù fún pósí náà .  Àwọn alàgbà méjì ní láti pawọ pọ rí i pé wọn ri Raoul bọ inú omi pátápátá , níbàámu pẹlú ohun tí Bíbélì béèrè .  Lónìí , Raoul ti dòmìnira ó sì ń bá a lọ ní jíjẹ òjíṣẹ Kristẹni onítara .  Òfin kan tó jáde lọdún 1987 láti dá ọpọ ẹlẹwọn tó jẹ ọmọ orílẹ - èdè míì padà sí ilẹ wọn fa arukutu nínú ọgbà ẹwọn náà .  Ó yọrí sí bíba ọpọ nǹkan jẹ tí iná sì ń sọ kẹù káàkiri , ó fẹrẹẹ máà sí orílẹ - èdè kan tí kò gbé ìròyìn náà .  Wọn jí àwọn kan gbé pa mọ .  Àmọ , àwọn èèyàn kan kò ṣàìmọ nípa àwọn ẹlẹwọn onígboyà ọmọ ilẹ òkèèrè kan , tí wọn fi ẹmí ara wọn wewu nípa kíkọ láti lọwọ nínú ìwà ọtẹ tó mú ìwà ipá lọwọ tó sì gbóná girigiri náà .  Àwọn akẹkọọ tó ń wá sí kíláàsì ìkẹkọọ Bíbélì wa ni wọn .  Àwọn ọkùnrin yìí , tó jẹ pé tẹlẹ , kíá ni wọn á ti bẹrẹ ìjà títí tí ẹmí wọn tàbí ti ẹni tí wọn ń bá jà á fi bọ kò lọwọ nínú rẹ rárá , wọn ò kópa nínú ìwà ipá àti ìwà ọbàyéjẹ náà .  Ẹrí tó hàn kedere mà lèyí o nípa agbára tí Bíbélì ní láti yí àwọn ọdaràn padà , kódà , àwọn tó jẹ òkú òǹrorò pàápàá láti di Kristẹni tó nífẹẹ àlàáfíà !  Hébérù 4 : 12 .  Rírí Ìdáríjì  Ìrírí mìíràn tí kò ṣe é gbàgbé ni ti James .  Ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni tẹlẹ kó tó sọ ara rẹ di akúrẹtẹ nípa tẹmí .  Èròkerò wọnú rẹ ó sì lọ ṣe èrú ní báńkì .  Wọn yọ ọ kúrò nínú ìjọ Kristẹni , ìjọba sì sọ pé kó lọ fẹwọn jura ní ọgbà ẹwọn Atlanta .  Ó sọ fún wa lẹyìn náà pé :  Kò tíì sígbà kan ní ìgbésí ayé mi tinú mi bà jẹ tó yẹn rí .   Ìgbésí ayé nínú ọgbà ẹwọn le gan - an .  James sọ pé :  Ohun tí dídánìkan wà àti wíwà láìsí ìrètí fojú mi rí kì í ṣe kékeré .   Àmọ bó ṣe wà nínú yàrá kótópó tó ti ń ṣẹwọn náà jẹ kó túnnú ara rẹ rò dáadáa .  Ó sọ pé :  Ohun tó dùn mí jù nígbà tí mo wà lẹwọn kì í ṣe ti ara tó ń ni mí , àmọ bí mo ṣe já Baba mi ọrun kulẹ .   Lẹyìn tó ti lo bí oṣù mélòó kan , ọkan lára àwọn ẹlẹwọn tó ń kẹkọọ Bíbélì lọdọ àwọn Ẹlẹrìí tí wọn yọǹda ara wọn wá bá James , ó sì sọ fún un pé kó wá síbi tí wọn ti máa ń kẹkọọ Bíbélì .  James kọkọ kọ nítorí ìtìjú .  Àmọ ọdọmọkùnrin yẹn kò fi í lọrùn sílẹ , nígbà tó sì yá James lọ sí ìpàdé kan tí wọn ń ṣe lọjọ Sunday .  Nígbà tó rí bí àwọn Ẹlẹrìí tó ń darí kíláàsì náà ṣe fi ìfẹ tòótọ hàn nínú àwọn akẹkọọ náà , orí rẹ wú .  Nǹkan kan tún jọ ọ lójú lẹyìn ìgbà yẹn .  Nítorí ohun tí James ti mọ tó máa ń ṣẹlẹ tẹlẹ , èrò rẹ ni pé ńṣe ni wọn ń sanwó fún gbogbo àwọn ẹlẹsìn tó ń yọǹda ara wọn láti ran àwọn ẹlẹwọn lọwọ .  Àmọ sí ìyàlẹnu rẹ , ó rí i pé àwọn Ẹlẹrìí náà kò ní ìwé kankan tí wọn fi ń gba owó , bẹẹ ni wọn ò gba kọbọ fún ohun tí wọn ń ṣe náà .  Mátíù 10 : 8 .  Ara James bẹrẹ sí wà lọnà láti lọ sáwọn ìpàdé náà .  Ó rí i pé àwọn arákùnrin tó ń darí ìkẹkọọ náà jẹ onínúure wọn sì ń fúnni níṣìírí .  Ọkan wà nínú àwọn alàgbà yẹn tó nífẹẹ sí jù .  James sọ pé :  Ńṣe ni mo máa ń wọnà títí tọjọ tó máa wá yóò fi pé torí ó máa ń mú òtítọ Ọrọ Ọlọrun ṣe kedere sí mi ; irú ẹmí tó ní sì bẹrẹ sí í ràn mí .  Ó jẹ kí n rí ìdí tó fi yẹ kí n máa ka Bíbélì kínníkínní láti lè rí kókó tó ń sọ gan - an  kí n lè sọ ọ di ti ara mi lóòótọ , àti èyí tó ṣe pàtàkì jù , kí n lè ní irú èrò inú ti Kristi .   Kò rọrùn rárá fún James láti gbà gbọ pé Ọlọrun lè dárí àwọn àṣìṣe rẹ jì í .  Kí ló ràn án lọwọ ?  Ó sọ pé :  Ìdáríjì Ọlọrun hàn nínú ọnà tí àwọn ọkùnrin olóòótọ tí wọn fara wọn rúbọ yìí ń gbà bá wa lò .   Ohun kan ṣe kedere gan - an : Láìka bí ẹṣẹ mi ṣe burú jáì tó , ìṣesí arákùnrin náà kò fi hàn nígbà kankan rí bó ti wù kó kéré mọ pé Ọlọrun kò lè dárí jì mí .  Jèhófà kò pa mí tì rárá .  Ó rí ìrònúpìwàdà àtọkànwá mi àti bí mo ṣe kọ ìwà tí kò bọgbọn mu , tó kún fún èrú yẹn sílẹ pátápátá ; ó sì ti bù kún mi lọpọlọpọ .   Àní , James di ẹni tá a gbà padà sínú ìjọ Kristẹni .  Nǹkan bí ọdún mẹwàá sẹyìn ni wọn dá a sílẹ lẹwọn , àtìgbà náà ló sì ti jẹ onítara tó ń ṣe déédéé .  Sí ìdùnnú ìyàwó rẹ àti ìdílé rẹ , ó ti di ìránṣẹ iṣẹ òjíṣẹ báyìí ó sì sọ àsọyé rẹ àkọkọ lẹnu àìpẹ yìí .  Wíwá Ọnà Rí  Ìbẹrẹ àwọn ọdún 1990 la pàdé Johnny .  Ìdílé rẹ ti kọkọ ń bá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kẹgbẹ nígbà kan , àmọ kò séyìí tó jinná dénú nípa tẹmí nínú wọn ní gbogbo ìgbà tí Johnny fi wà lọmọdé , tó nílò ìtọsọnà tẹmí àti ìwà rere .  Kẹrẹkẹrẹ , Johnny di ẹni tó ń gbé ìgbé ayé ọdaràn .  Wọn dájọ fún un pé kó lọ ṣẹwọn ní ọgbà ẹwọn ìjọba tó wà lẹgbẹẹ ti Atlanta .  Láàárín àkókò tó fi ń ṣẹwọn níbẹ , ó gbọ nípa ìkẹkọọ Bíbélì tá a máa ń ṣe níbẹ ó sì pinnu láti wá .  Níbẹrẹ , agbára káká ni Johnny fi lè kàwé .  Síbẹ , ó ní ìtara láti túbọ ní ìmọ nípa Jèhófà àti Jésù Kristi débi pé ó pinnu láti mọwéé kà lọnà tó já gaara .  Kíláàsì wa sábàá máa ń ṣèrànwọ fún àwọn ẹlẹwọn lórí kókó yìí , pàápàá tó bá di ibi kéèyàn lóye ohun tó ń kà tàbí kéèyàn lè kàwé lọnà tó já gaara .  Johnny kò fi ìkẹkọọ rẹ ṣeré rárá débi pé ńṣe làwọn akẹkọọ ẹgbẹ rẹ máa ń wò ó pé àpẹẹrẹ ohun tó yẹ kí akẹkọọ Bíbélì gidi jẹ ló jẹ .  Ọpọ oṣù lẹyìn náà , wọn gbé Johnny lọ sí ilé ìwòsàn ìjọba ní Talladega , Alabama , fún ìdánilẹkọọ tí wọn máa ń ṣe lórí oògùn olóró .  Bó ṣe débẹ , kíá ló ti bẹrẹ sí í lọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe níbẹ .  Ó ń ṣe déédéé gan - an títí tí wọn fi dá a sílẹ .  Nígbà tí wọn sì dá a sílẹ lẹwọn , Johnny kò fi àkókò ṣòfò , kíá ló wá àwọn Ẹlẹrìí rí ní ìlú rẹ kékeré .  Tayọtayọ ni wọn fi tẹwọ gbà á tó sì ń bá ìkẹkọọ rẹ lọ bẹẹ ló sì ń tẹ síwájú nípa tẹmí .  Ìtara ọkàn àti ìfẹ tí Johnny ní fún òtítọ Bíbélì tún ti ran ìyá rẹ lọwọ láti túbọ máa kópa kíkún nínú àwọn ìgbòkègbodò ìjọ .  Orísun okun àti ìrànwọ gidi ló jẹ fún ìyá rẹ .  Àìpẹ yìí ló ṣèrìbọmi láti fi àmì ìyàsímímọ rẹ hàn sí Jèhófà Ọlọrun , ó sì ń tẹ síwájú ní fífi ìtara kópa nínú iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni .  Ọpọ Yanturu Ìkórè  Láàárín ogún ọdún sẹyìn , ó ju ogójì àwọn ẹlẹwọn ní ọgbà ẹwọn Atlanta lọ tá a ti ràn lọwọ láti di òjíṣẹ tá a batisí tí wọn jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà ; àwọn ẹlẹwọn míì tó ju àádọrùn - ún lọ tún ti jàǹfààní látinú ìkẹkọọ Bíbélì ọsọọsẹ .  Àwọn ẹlẹwọn míì ti ṣèrìbọmi lẹyìn tí wọn dá wọn sílẹ lọgbà ẹwọn tàbí lẹyìn tí wọn gbé wọn lọ sí ọgbà ẹwọn mìíràn .  Àwa tá a ń ṣèbẹwò sí ọgbà ẹwọn àtayébáyé yìí lọsọọsẹ láti ran àwọn ẹlẹwọn tó fi òótọ inú ronú pìwà dà lọwọ kún fún ọpẹ pé a lè sìn ní apá iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni tó jẹ àrà ọtọ yìí .  Nínú àyíká ọgbà ẹwọn tó kún fún ẹrù yìí pẹlú àwọn ẹṣọ lórí odi tàwọn tìbọn wọn lọwọ , àwọn géètì tó ń báná ṣiṣẹ , àti àwọn wáyà tó kún fún aṣóró , ayọ kúnnú wa gan - an ni , ìyàlẹnu ló sì ń jẹ fún wa láti rí àwọn ọdaràn paraku tí wọn ń dẹni tó yí ìgbésí ayé wọn padà pátápátá tí wọn sì ń di olóòótọ èèyàn láàárín ìlú àti olùjọsìn Ọlọrun tó dúró ṣinṣin .  1 Kọríńtì 6 : 9 - 11  A kọ ọ ránṣẹ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún ẹkúnrẹrẹ àlàyé nípa ẹjọ yẹn , wo ìwé Jehovahs Witnesses  Proclaimers of Gods Kingdom  Gèésì  , ojú ìwé 647 sí 656 , tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .  A ti yí orúkọ àwọn ẹlẹwọn padà .  Ilé Ìṣọ April 15 , 1991 , rọ àwọn Kristẹni alàgbà láti ṣe ìbẹwò aláàánú sí ọpọ àwọn tí a ti yọ lẹgbẹ kúrò nínú ìjọ Kristẹni .  Ète irú ìbẹwò bẹẹ yóò jẹ láti fún wọn níṣìírí láti padà sọdọ Jèhófà .  2 Kọríńtì 2 : 6 - 8 .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16 , 17    Ẹ Ti Ṣe Àwọn Ọrẹ Mi Kan Tí Mo Fẹràn Jù Lọ Lálejò Níbí Rí   NÍ OṢÙ April , 1983 , Frederick W .  Franz tó wà lára Ẹgbẹ Olùṣàkóso ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà yẹn ṣèbẹwò sí ọgbà ẹwọn Atlanta ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Ó pẹ tó ti ń hára gàgà láti bẹ ọgbà ẹwọn yìí wò .  Bó ṣe wọlé báyìí , ló bá kígbe sókè sí ẹṣọ tó jókòó lẹnu ọnà pé :  Mo fẹ kó o mọ pé ẹ ti ṣe àwọn ọrẹ mi kan tí mo fẹràn jù lọ lálejò níbí rí !   Àsọdùn kọ o , gbólóhùn yìí ya ẹṣọ náà lẹnu .  Kí tiẹ ni Franz ń sọrọ nípa rẹ gan - an ?  Ọdún mẹrìnlélọgọta ṣáájú ìgbà yẹn ni wọn dájọ ẹwọn láìyẹ fún Joseph F .  Rutherford àtàwọn alábàákẹgbẹ rẹ méje fún ẹsùn ìdìtẹ .  Ẹyìn ìgbà yẹn ni Rutherford àti Franz wá di ọrẹ tímọtímọ tí wọn sì jọ ṣiṣẹ pọ .  Báyìí , lóhun tó ti lé ní ogójì ọdún lẹyìn ikú Rutherford , tí Franz alára sì ti ń tó ẹni àádọrùn - ún ọdún , inú rẹ dùn láti ṣèbẹwò sí ibi tí ọrẹ rẹ ti ṣẹwọn ní ọjọ pípẹ sẹyìn .  Kò sí àní - àní pé ọkàn rẹ á lọ síbi iṣẹ tí Rutherford àti àwọn ẹlẹgbẹ rẹ ti ṣe nínú ọgbà ẹwọn náà .  Iṣẹ wo ni ?  Bí Rutherford àtàwọn ẹlẹgbẹ rẹ ti ń wọlé , igbákejì wọdà tó wà níbẹ sọ fún wọn pé :  A máa wá iṣẹ tẹ ẹ máa ṣe fún un yín .  Ó yá , irú iṣẹ wo lẹ mọ ọn ṣe ?   Ni A .  H .  Macmillan , ọkan lára àwọn mẹjọ náà bá dáhùn pé :  Ọgá , mi ò ní iṣẹ méjì tí mo ń ṣe láyé mi ju iṣẹ ìwàásù lọ .  Ṣé ẹ máa ń ṣe irú ẹ níbí ?    Rárá sà o !  Torí iṣẹ ìwàásù ni ẹ ṣe di èrò ẹwọn , ẹ sì jẹ kí n sọ fún un yín , kò sóhun tó ń jẹ pé ẹ ń wàásù níbí .   Ọsẹ bí i mélòó kan kọjá .  Wọn ní kí gbogbo ẹlẹwọn máa lọ ṣe ìsìn ní ṣọọṣì lọjọ Sunday , àwọn tó bá wù sì lè dúró fún ilé ẹkọ ọjọ ìsinmi lẹyìn náà .  Làwọn ọkùnrin mẹjọ yìí bá pinnu láti dá kíláàsì ìkẹkọọ Bíbélì tiwọn sílẹ , èyí tí wọn ń pín dídarí rẹ láàárín ara wọn .  Rutherford sọ lẹyìn ìgbà yẹn pé :  Àwọn kan tó fẹ mọ ohun tá a ń ṣe bẹrẹ sí í wá , bẹẹ làwọn èèyàn ṣáà ń wá sí i .   Kò pẹ kò jìnnà , àwùjọ tó jẹ mẹjọ péré tẹlẹ di àádọrùn - ún !  Báwo ni kíláàsì ìkẹkọọ Bíbélì náà ṣe rí lára àwọn ẹlẹwọn ọhún ?  Ẹlẹwọn kan sọ pé :  Ọmọ ọdún méjìléláàádọrin ni mí , ká ní mi ò wẹwọn ni , ǹ bá máà gbọ òtítọ yìí .  Fún ìdí yìí , inú mi dùn pé mo wá ṣẹwọn lọgbà yìí .   Òmíràn sọ pé :  Ó dùn mí pé mo ti ń lọ ; ọjọ tí wọn dá fún mi ti fẹ pé . . .  Ṣé ẹ lè sọ ibi tí mo ti lè rí àwọn èèyàn bíi tiyín fún mi bí mo bá lọ tán ?   Lálẹ ọjọ tó ku ọla kí wọn dá àwọn ọkùnrin mẹjọ náà sílẹ , wọn gba lẹtà kan tó mórí èèyàn wú látọdọ ọdọmọkùnrin kan tó ti ń wá sí kíláàsì wọn .  Ó kọwé pé :  Mo fẹ kẹ ẹ mọ pé ẹ ti jẹ kí n nífẹẹ láti di ọkùnrin kan tó máa túbọ wúlò tá á sì túbọ ní láárí , tí irú ẹ bá lè ṣeé ṣe fún òkú èèyàn bíi tèmi yìí . . . . tí ìgbésí ayé ti sọ dìdàkudà .  Mo nílò ìrànlọwọ , mo nílò ẹ gan - an ni , èmi nìkan lọrọ yìí yé jù , àmọ màá gbìyànjú láti já ara mi gbà tó bá jẹ ohun tó gbà nìyẹn , kí n lè so èso irúgbìn tẹ ẹ ti gbìn sínú mi ní kíkún , kó lè jẹ pé kì í ṣe ara mi nìkan ni màá ràn lọwọ àmọ àtàwọn tó yí mi ká pẹlú .  Èyí lè ṣàjèjì létí yín , pé ó wá látọdọ irú èèyàn bí èmi yìí , àmọ , bí ọrọ yìí ṣe rí gẹlẹ nínú mi lọhùn - ún ni mo ṣe sọ ọ .   Lónìí , tí ọgọrin ọdún ti kọjá dáadáa lẹyìn ìgbà náà , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣì ń gbin àwọn irúgbìn òtítọ Bíbélì ní ọgbà ẹwọn Atlanta , bẹẹ ni wọn sì ń ṣe ní ọpọ ọgbà ẹwọn mìíràn .  1 Kọríńtì 3 : 6 , 7 .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ni Mo Lè Ṣe Táwọn Oníbìínú Èèyàn Bá Kò Mí Lójú ?   Inú ń bí i burúkú burúkú .  Mo rò pé torí pé ó rí mi lọmọdé ló ṣe fẹ lù mí bolẹ .  Bí mo ṣe ń tàdí mẹyìn ni mo ń sọ fún un pé :  Dúró ná !  Tiẹ ní sùúrù ná !  Àní kó o dúró ná !  Kí ló dé tó o fi fẹ lù mí ná ?  Mi ò ṣáà ṣe nǹkan kan fún ẹ .  Mi ò tiẹ mọ ohun tó ń bí ẹ nínú tó báyìí .  Ṣé a lè jọ sọ ohun tó wà ńbẹ ?    David , ọmọ ọdún mẹrìndínlógún .  ṢÉ ÌWỌ náà ti rí ìbínú jàǹdùkú èèyàn kan rí ?  Bíbélì sọ àsọtẹlẹ pé àwọn èèyàn òde òní yóò jẹ  òǹrorò , aláìní ìfẹ ohun rere .   Àní lẹyìn tó o ti ṣe gbogbo ohun tó o lè ṣe láti má ṣe  bá ẹnikẹni tí ó bá fi ara fún ìbínú kẹgbẹ . . . , tí ó máa ń ní ìrufùfù ,  àwọn ìgbà míì lè wà tó jẹ pé kò sí bóò ṣe ní í bọ sọwọ wọn .  Kí ló yẹ kó o ṣe tó o bá bára rẹ nírú ipò yẹn ?  Bó Ṣe Yẹ Kó O Hùwà sí Oníbìínú Ènìyàn  Ọpọ ọdọ lónìí lè fi ìbínú tiwọn náà hàn padà .  Àmọ ṣíṣe bẹẹ á wulẹ dá kún wàhálà ni .  Síwájú sí i , tíwọ náà bá fara ya padà , kò ní sí ìyàtọ láàárín ìwọ àti ẹni tínú ń bí yẹn .  Òwe 26 : 4 sọ pé :  Má ṣe dá arìndìn lóhùn ní ìbámu pẹlú ìwà òmùgọ rẹ , kí ìwọ pẹlú má bàa dà bí tirẹ .   Ojú ọdọ kan tó ń jẹ Jeremy já a kó tó gbà pé òótọ lọrọ yìí .  Ó sọ ohun tó ṣẹlẹ níbi tí wọn ti ń jẹun ọsán níléèwé pé :  Àwọn ọmọkùnrin kan wà tó jẹ pé wọn ò mọ ju kí wọn máa fi ara wọn àtàwọn ẹlòmíràn ṣe yẹyẹ lọ .  Ọpọ ìgbà ni wọn máa ń sọrọ mi .  Màá kàn ṣe bíi pé mi ò gbọ nǹkan tí wọn ń sọ ni .  Àmọ nígbà tí ọkan nínú wọn bẹrẹ sí í sọrọ sí màmá mi , ara mi kọ ọ mo sì fìbínú pa kuuru mọ ọn .   Kí làbọ rẹ ?  Jeremy sọ pé :  Ó nà mí játijàti .   Bíbélì fúnni ní ìmọràn ọlọgbọn yìí pé :  Ìdáhùn kan , nígbà tí ó bá jẹ lọnà pẹlẹ , máa ń yí ìhónú padà , ṣùgbọn ọrọ tí ń fa ìrora máa ń ru ìbínú sókè .   Òótọ ọrọ , dídáhùn sí ìbínú pẹlú  ọrọ tí ń fa ìrora ,  á wulẹ mú kí nǹkan burú sí i ni .  Àmọ ṣá , lọpọ ìgbà , dídáhùn lọnà pẹlẹtù lè mú nǹkan rọlẹ kó sì pẹtù sí ìṣòro tó le koko náà .  Dá ọkàn rẹ padà sọdọ David tá a sọrọ rẹ níbẹrẹ .  Ó bá ẹni tó fẹ lù ú bolẹ náà sọrọ débi tíyẹn fi ṣàlàyé ohun tó ń bí i nínú .  Ẹnì kan ló jí oúnjẹ ọsán jàǹdùkú yìí gbé , ló bá fi ìkanra mọ ẹni tó kọkọ pàdé lọnà .  David ṣàlàyé fún un pé :  Bó o bá nà mí , ìyẹn kọ ló máa dá oúnjẹ rẹ padà .   Ló bá sọ fún jàǹdùkú náà pé kó jẹ káwọn jọ lọ sí ilé oúnjẹ .  David sọ pé :  Nítorí pé mo mọ ẹni tó ń ṣiṣẹ níbẹ rí , mó bá a wá oúnjẹ mìíràn .  Ó bọ mí lọwọ , àtìgbà náà ló sì ti ń ṣe dáadáa sí mi .   Ǹjẹ o rí bí ọrọ pẹlẹ ṣe lágbára tó ?  Ìwé Òwe sọ ọ lọnà yìí pé ,  ahọn pẹlẹpẹlẹ lè fọ egungun .   Òwe 25 : 15 .  Dídáhùn Lọnà Pẹlẹ  Ìwà Ọdẹ Ló Jẹ Ni Àbí Ìwà Akin ?  Òótọ ni pé èrò náà pé kéèyàn ní  ahọn pẹlẹpẹlẹ  lè má dùn ún gbọ létí .  Fífi ìbínú yanjú ìbínú lè dà bí ìwà akin .  O tiẹ lè máa bẹrù pé tó o bá lọ ṣe jẹjẹ , àwọn mìíràn á máa wò ẹ bí ẹni tí kò lágbára .  Àmọ kí ló túmọ sí ná láti jẹ ẹni pẹlẹ ?  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé kan tí wọn fi ń ṣèwádìí sọ , jíjẹ ẹni pẹlẹ túmọ sí jíjẹ oníwà tútù .  Bó ti wù kó rí , ìwé yìí kan náà tún fi kún un pé :  Okun tó lágbára bí irin ló ń bẹ nínú ìwà tútù yìí .   Nípa bẹẹ , dípò tí ìwà pẹlẹ ì bá fi jẹ àmì àìlera , ó lè jẹ àmì okun .  Lọnà wo ?  Ó dára , ìdí kan ni pé , ẹni tó bá ń ṣe pẹlẹ máa ń lè ṣàkóso ara rẹ , àwọn mìíràn kò sì ní lè mú un ṣe ohun tí kò fẹ .  Àmọ , ó dà bí ẹni pé ọkàn ẹni tí kò ní ìwà pẹlẹ kò balẹ , wọn tètè máa ń tán an ní sùúrù , tàbí kó máà sí ohun tí kò lè dán wò .  Kò tún ní ìkóra - ẹni - níjàánu .  Nítorí àìlèkóra rẹ níjàánu yìí , ó ṣeé ṣe kó máa ní aáwọ pẹlú àwọn èèyàn nígbà gbogbo .  Bẹẹ ni ,  bí ìlú ńlá tí a ya wọ , láìní ògiri , bẹẹ ni ènìyàn tí kò kó ẹmí rẹ níjàánu .   Láìsí tàbí ṣùgbọn nígbà náà , onínú tútù èèyàn lẹni tó lágbára !  Àpẹẹrẹ Àwọn Oníwà Tútù Nínú Bíbélì  Gbé Jésù Kristi yẹ wò .  Ó pe ara rẹ ní  onínú tútù àti ẹni rírẹlẹ ní ọkàn - àyà .   Kò le koko tàbí hùwà lọnà tí kò bọgbọn mu rí , kì í foró yaró .  Kódà , àpọsítélì Pétérù tó jẹ ọrẹ Jésù tímọtímọ sọ pé :  Nígbà tí a ń kẹgàn  Jésù  , kò bẹrẹ sí kẹgàn padà .  Nígbà tí ó ń jìyà , kò bẹrẹ sí halẹ mọni , ṣùgbọn ó ń bá a nìṣó ní fífi ara rẹ lé ọwọ ẹni tí ń ṣe ìdájọ lọnà òdodo .   Síbẹ náà , rántí pé Jésù yìí kan náà  wọ inú tẹńpìlì , ó sì lé gbogbo àwọn tí ń tà , tí wọn sì ń rà nínú tẹńpìlì síta .   Ká tún wá ní Jésù nílò àtìlẹyìn Ọlọrun ni , ó lè ké sí  àwọn áńgẹlì tí ó ju líjíónì méjìlá  lọ !  Rárá o , Jésù kì í ṣe aláìlera .  Tún wo àpẹẹrẹ tí Gídíónì Onídàájọ fi lélẹ , tí àkọsílẹ rẹ nínú Bíbélì wà nínú Àwọn Onídàájọ 8 : 1 - 3 .  Lẹyìn tó ṣẹgun lọnà tó kàmàmà nínú ogun kan tó jà , inú bí àwọn sójà kan látinú ẹyà Éfúráímù nítorí wọn rò pé kò jẹ káwọn náà gbà nínú ògo tó wá látinú ìjà náà .  Wọn lọ kò ó lójú pé :  Irú ohun wo nìyí tí o ṣe sí wa ní ṣíṣàìpè wá nígbà tí o lọ bá Mídíánì jà ?  Wọn sì gbìyànjú kíkankíkan láti bẹrẹ aáwọ pẹlú rẹ .   Bẹẹ  akíkanjú , alágbára ńlá  ni Gídíónì o .  Ó lè fi ìjà dá wọn lóhùn ní kíákíá ká ló fẹ ṣe bẹẹ ni .  Kàkà bẹẹ , ó fi pẹlẹpẹlẹ dá wọn lóhùn , àwọn tí orí wọn ń gbóná náà kò sì lè ṣe ohunkóhun mọ .  Gídíónì bi wọn léèrè pé :  Kí ni mo ṣe nísinsìnyí ní ìfiwéra pẹlú yín ?   Kí ni àbájáde ìdáhùn onírẹlẹ yìí ?   Ẹmí wọn rọ wọọ sí i .   Ní paríparí rẹ , wo àkọsílẹ Bíbélì nípa obìnrin kan tó ń jẹ Ábígẹlì .  Dáfídì jẹ ìsáǹsá tó ń sá kiri fún ọtá rẹ Sọọlù , ọba Ísírẹlì .  Bó tilẹ jẹ pé lílé ni wọn lé àwọn ọkùnrin tó wà pẹlú Dáfídì kúrò nílùú , ọpọ ìgbà ni wọn máa ń dáàbò bo àwọn ọmọ Ísírẹlì ẹgbẹ wọn tí wọn á sì pa wọn mọ .  Ọkùnrin kan tí wọn ràn lọwọ ń jẹ Nábálì , ọkọ Ábígẹlì , ọlọrọ gidi ni .  Àmọ Nábálì  le koko , ó sì burú ní àwọn ìṣe rẹ .   Nígbà tí àwọn èèyàn Dáfídì nílò oúnjẹ , wọn bẹ Nábálì pé kó fún wọn ní díẹ .  Dípò kó fi ìmoore hàn fún dídáàbò bò ó tí àwọn ọmọlẹyìn Dáfídì dáàbò bò ó lọfẹẹ , ńṣe ni Nábálì  fi ìkanra sọrọ sí  àwọn ìránṣẹ Dáfídì ó sì dá wọn padà lọwọ òfo .  1 Sámúẹlì 25 : 2 - 11 , 14 .  Nígbà tí Dáfídì gbọ bẹẹ , inú bí i ó sì pàṣẹ fún àwọn ọkùnrin rẹ pé :  Kí olúkúlùkù sán idà rẹ !   Dáfídì àti àwọn èèyàn rẹ ti bọ sọnà láti lọ pa Nábálì àti gbogbo àwọn ọkùnrin tí kò mọwọ mẹsẹ tó ń gbé pẹlú rẹ nígbà tí Ábígẹlì yọ sí wọn .  Ó kó ọpọlọpọ ohun tẹnu ń jẹ àti ohun mímu pàdé Dáfídì lọnà .  Ó tọrọ àforíjì fún ìwà tí kò bójú mu tí ọkọ rẹ hù ó sì bẹ Dáfídì pé kó má gba ẹmí àwọn aláìṣẹ .  1 Sámúẹlì 25 : 13 , 18 - 31 .  Bí Ábígẹlì ṣe fi ìrẹlẹ bẹbẹ ló yí ìbínú Dáfídì padà .  Àní nígbà tí Dáfídì wá ronú nípa bí ìbínú òun ṣe mú ewu dání tó , ó sọ pé :  Ìbùkún ni fún Jèhófà Ọlọrun Ísírẹlì , tí ó rán ọ lónìí yìí láti pàdé mi !  Ìbùkún sì ni fún ìlóyenínú rẹ , ìbùkún sì ni fún ìwọ tí o ti dá mi dúró lónìí yìí kí n má bàa wọnú ẹbi ẹjẹ , kí n sì mú kí ọwọ ara mi wá ṣe ìgbàlà mi .   Dájúdájú , lọpọ ìgbà , tí  ìdáhùn kan bá jẹ lọnà pẹlẹ ,  ó lè yí ìbínú àwọn ẹlòmíràn padà .  Àmọ ká ní ìdáhùn pẹlẹ rẹ kò yí ìbínú padà ń kọ ?   Fi Ibẹ Sílẹ   O lè yẹra fún bíbu epo síná ìbínú náà nípa rírọra fi ibẹ sílẹ .  Bíbélì sọ pé :  Níbi tí igi kò bá sí , iná a kú .   Ó tún kìlọ pé :  Kí aáwọ tó bẹ , fi ibẹ sílẹ .   Merissa tó jẹ ọmọ ọdún mẹtàdínlógún sọ pé :  Ọmọkùnrin kan tó gbajúmọ níléèwé wá bá mi láti bá mi sọrọ .  Ó sọ fún mi pé mo rẹwà .  Kí n tó ṣẹjú pẹẹ , ọrẹbìnrin rẹ ti wá bá mi , inú sì ń bí i burúkú burúkú .  Ó ní ńṣe ni mo ń fẹ ọrẹkùnrin òun , ó sì múra láti bá mi jà !  Mo gbìyànjú láti ṣàlàyé ohun tó ṣẹlẹ fún un , ṣùgbọn kò fẹ gbọ .  Lẹyìn tá a jáde iléèwé lọjọ yẹn , ó padà wá pẹlú àwọn ọmọbìnrin mìíràn láti wá lù mí !  Kíá , mo sá lọ sọdọ bàbá ọdẹ mo sì ṣàlàyé fún ọmọbìnrin tínú ń bí náà pé n kì í jà àti pé ọrẹkùnrin rẹ ló wá bá mi .  Lẹyìn náà ni mo wá ń lọ .   Merissa kò fi bínú ṣe ń bí i hùwà padà .  Kì í ṣe pé ó rìn kúrò níbi ìjà nìkan ni àmọ ó tún ṣe àwọn ohun tó lè dáàbò bò ó .  Bí ohun tí ìwé Òwe 17 : 27 sọ pé ,  ẹnikẹni tí ó bá fawọ àwọn àsọjáde rẹ sẹyìn kún fún ìmọ , ènìyàn tí ó ní ìfòyemọ sì tutù ní ẹmí .   Àmọ ká ní ìwọ gan - an lo lẹbi fún mímú ẹlòmíràn bínú láìmọ ń kọ ?  Tọrọ ìdáríjì , ní kíákíá ni kó o yá a ṣe bẹẹ !  O lè má ṣe ju ìyẹn lọ tí inú ẹni náà á sì rọ .  Àkókò tá a ń gbé yìí , àkókò wàhálà ni , ọpọ èèyàn ni kò sì rára gba nǹkan sí .  Ṣùgbọn tó o bá fi àwọn ìlànà Bíbélì sílò nínú bó o ṣe ń bá àwọn èèyàn lò , ó ṣeé ṣe kó o yẹra fún kíkó sọwọ oníbìínú èèyàn .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20    Ìdáhùn kan , nígbà tí ó bá jẹ lọnà pẹlẹ , máa ń yí ìhónú padà    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Nígbà míì kò sóhun méjì tí wàá ṣe ju pé kó o fibẹ sílẹ lọ  Wíwo Ayé  Fífi Ìrì Dídì Múlé Tutù  Ìwé ìròyìn Asahi Evening News ti ilẹ Japan sọ pé wọn ti ń lo ìrì dídì báyìí o , bí ọnà tuntun láti mú ilé tutù lásìkò ooru .  Àkókò ẹẹrùn ìlú Bibai ní Hokkaido , lápá àríwá ilẹ Japan kì í gùn lọ títí ó sì máa ń gbóná girigiri , àmọ ìrì dídì tó máa ń dà sílẹ nígbà òtútù máa ń pọ gan - an .  Dípò kí àwọn òṣìṣẹ kó àwọn ìrì dídì yìí dà nù , ńṣe ni wọn máa ń tọjú wọn pa mọ .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé tó bá wá di ìgbà ẹẹrùn ,  wọn á ṣí atẹgùn sáwọn ibi tí wọn kó ìrì dídì náà jọ pelemọ sí , lẹyìn náà ni wọn á wá tú wọn jáde bí atẹgùn tútù , tó dà bí èyí tí wọn máa ń lò fún ẹrọ amú - omi - tutù .   Wọn tún máa ń lo afẹfẹ tútù rinrin yìí láti mú àwọn ilé tí wọn ṣe ẹrọ amúlétutù tó ń lo ìrì dídì sínú wọn tutù .  Àǹfààní kan tó tún wà níbẹ ni pé àwọn ilé tí wọn máa ń kó àwọn ìrì dídì náà sí máa ń tutù gan - an , èyí sì máa ń jẹ kí afẹfẹ mọ tónítóní torí pé ó máa ń fa ekuru àti òórùn kúrò nínú afẹfẹ .  Ikọ Ẹgbẹ Aṣekúpani Tí Kò Gbóògùn  Ìwé ìròyìn ìlú Johannesburg náà , Star sọ pé :  Ikọ ẹgbẹ kan tó ń ṣekú pani tí kì í sì í gbóògùn , èyí tó túbọ ń gbalẹ sí i báyìí lè run odindi ìdílé kan tán o .  Tá a bá fi máa rí ọdún díẹ si , yóò gbapò ọpọ ìkọ ẹgbẹ tó ń ṣe àwọn èèyàn lọwọlọwọ ní Gúúsù Áfíríkà .  Gẹgẹ bí Ẹgbẹ Tó Ń Rí Sí Ìṣòro Ikọ Ẹgbẹ Jákèjádò Gúúsù Áfíríkà ti sọ , àwọn tí ikọ ẹgbẹ ń bá fínra lè kó irú ikọ ẹgbẹ yìí tí wọn bá dáwọ oògùn tí wọn ń lò dúró ṣáájú ìgbà tó yẹ kí wọn ṣe bẹẹ tàbí tí wọn ò lò ó bí wọn ṣe ní kí wọn lò ó .  Wọn á sì tipa bẹẹ kó ikọ ẹgbẹ tó túbọ ń ṣekú pani yìí ran àwọn èèyàn tí wọn ò ní àrùn ikọ ẹgbẹ tẹlẹ .  Ìtọjú tó wà fún ikọ ẹgbẹ tí kì í gbóògùn bọrọ yìí fi ìlọpo ogún wọn ju ìtọjú ikọ ẹgbẹ lásán , kì í gbéṣẹ tó o , ìdajì àwọn tó ní i ló sì máa ń kú .  Ìròyìn náà sọ pé , ìṣòro ọrọ ikọ ẹgbẹ tó ń bá orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà fínra  ti wá ń di ohun tí apá kò fẹ ẹ ká mọ o , láìka ti ìtọjú àrùn ikọ ẹgbẹ tó ti di ọfẹ sí , tó sì wà káàkiri .   Ìdá méjì nínú mẹta àwọn èèyàn tó ń gbébẹ ló ti ní ikọ ẹgbẹ tí kò tíì fojú hàn , tó jẹ pé pẹlú ìrọrùn ni kòkòrò àrùn Éèdì lè fi fẹjú ẹ síta .  Ṣe Ewu Wà Nínú Kéèyàn Jẹ Ẹni Ọdún Mọkàndínláàádọta ?  Ìwé ìròyìn Asahi Shimbun kìlọ pé ,  ẹ ṣọra o , ẹyin ẹni ọdún mọkàndínláàádọta .   Àwọn ọkùnrin tó wà lọjọ orí yìí tí wọn ń mú ní Japan fún ẹsùn ìpànìyàn tàbí nítorí pé wọn gbìyànjú láti ṣe bẹẹ pọ ju àwọn tó jẹ ọmọ ọjọ orí mìíràn tí wọn ń mú lọ .  Àwọn ọlọdún mọkàndínláàádọta yìí ló tún pọ jù nínú àwọn tó máa ń dá ọgbẹ síni lára .  Ẹyìn wọn ló kan àwọn ọlọdún mẹtàdínláàádọta , tí àwọn ọlọdún méjìdínláàádọta tẹ lé wọn , kó tó wá kan àwọn ọlọdún márùndínláàádọta .  Kí ló dé tó jẹ àárín ọjọ orí yìí ni wọn pọ sí ?  Oníṣègùn ọpọlọ kan ní Tokyo sọ pé , àwọn ọkùnrin tó ń sún mọ àádọta ọdún ti wà ní apá tó le koko jù lọ nínú ìgbésí ayé .  Ó sọ pé :  Àwọn ọmọ wọn á ti wà ní àyè ara wọn , wọn ní àwọn òbí àgbà láti bójú tó bẹẹ sì ni àjọṣe àwọn àti ìyàwó wọn kì í dán mọrán mọ .  Wọn ti dé ipò kan tí wọn kì í lè fi bẹẹ ṣàkóso ohun tó ń sún wọn ṣe nǹkan mọ , àwọn kan sì lè dìídì hùwà míì tí wọn mọ pé ó léwu nínú .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn náà ti sọ , owó ẹyáwó ìkọlé , owó ẹkọ , wàhálà ibi iṣẹ , ìdádúró lẹnu iṣẹ àti kí iṣẹ má lọ déédéé tún máa ń fa àìfararọ nínú ìgbésí ayé àwọn ọkùnrin tó ti ń sún mọ àádọta ọdún .  Ṣé Pé Ìmọ Iṣẹ Ẹrọ Ń Fa Gbígbàgbé Nǹkan ?  Ìwé ìròyìn The Sunday Times ti London sọ pé , ìmọ iṣẹ ẹrọ kọǹpútà , irú bí ẹrọ pélébé tí wọn máa ń fi ìsọfúnni pa mọ sínú rẹ àti lílo kọǹpútà láti mọ ọnà tó yá jù lọ síbi téèyàn ń lọ , ni àwọn dókítà kan ní Japan , Orílẹ - Èdè Amẹríkà , àti ilẹ Gẹẹsì ti bẹrẹ sí í dá lẹbi fún bí àwọn èèyàn ṣe ń gbàgbé nǹkan lọnà tó bùáyà .  Àwọn dókítà yìí sọ pé àwọn nǹkan èèlò ìgbàlódé ti yọrí sí ṣíṣàìlo ọpọlọ tó láti yanjú àwọn ìṣòro , èyí tó ń fa káwọn òṣìṣẹ má lè rántí orúkọ , ohun tí wọn kọ sílẹ , àtàwọn àdéhùn tí wọn ní , ó tún kan àwọn èèyàn tó wà láàárín ogún ọdún sí ọgbọn ọdún ó lé .  Dókítà David Cantor ti Ilé Ẹkọ Nípa Ìrònú Òun Ìhùwà ní Atlanta , Georgia , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Ọpọ ògbóǹkangí ló gbà pé àpọjù ìsọfúnni ti ń mú kó ṣòro fún àwọn èèyàn kan láti lè gba ìsọfúnni tuntun sórí . . .  Àwọn èèyàn yìí máa ń gbàgbé nǹkan nítorí ọkàn wọn kò pa pọ débi tí wọn á ríbi gba ìsọfúnni ọhún sí ọpọlọ .   Dókítà Takashi Tsukiyama ní Tokyo sọ pé àwọn ìṣòro yìí  kò ní nǹkankan ṣe pẹlú ọjọ orí o , àmọ ó ní í ṣe pẹlú bó o ṣe ń gbé ìgbésí ayé  rẹ  , irú bíi kó o máà máa lo ọpọlọ rẹ tó bó ṣe yẹ .    Ìṣòro Ńlá Kan Tó Kan Gbogbo Èèyàn   Níbàámu pẹlú ìṣirò tí ìjọba ṣe , ìfọwọ - ara - ẹni - para - ẹni ló wà ní ipò kẹjọ lára ohun tó ń fa ikú àwọn ará Amẹríkà jù lọ .  Ó lé ní ẹgbẹrún lọnà ọgbọn  30,000  àwọn ará Amẹríkà tó ń fọwọ ara wọn para wọn lọdún , tí ọkẹ méjìlélọgbọn ó lé ẹgbàárùn - ún  650,000  sì máa ń gbìyànjú láti ṣe bẹẹ lọdọọdún .  Ilé iṣẹ ìròyìn Reuters sọ pé , táwọn èèyàn bá fi pa ẹni méjì péré , àwọn tó ti máa fọwọ ara wọn para wọn á ti ju mẹta lọ .  Àwọn àjọ gbogbo gbòò àti ti aládàáni ti tọka sí ìfọwọ - ara - ẹni - para - ẹni pé ó jẹ  ìṣòro ńlá kan tó kan gbogbo èèyàn .   David Satcher , oníṣègùn àgbà fún Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Ṣàṣà èèyàn ni ọràn ìbànújẹ ìfọwọ - ara - ẹni - para - ẹni kì í kàn jálẹ gbogbo ìgbésí ayé wọn .   Reuters sọ pé , lára àwọn nǹkan tó máa ń fa ìfọwọ - ara - ẹni - para - ẹni ni  ìsoríkọ , àìsírètí , àìlólùrànlọwọ àti ìmukúmu ọtí àti lílo oògùn olóró .   Àìní Ìmọ Bíbélì  Bó tilẹ jẹ pé àtọjọ táláyé ti dáyé ni wọn ti ń fọwọ wọ Bíbélì ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ìwádìí kan lẹnu àìpẹ yìí fi hàn pé kìkì ìdá mẹrìndínlógún péré nínú ọgọrùn - ún àwọn tó pera wọn ní Kristẹni níbẹ lo sọ pé àwọn máa ń ka Bíbélì lójoojúmọ .  Gẹgẹ bí ìròyìn tó fara hàn nínú The Sun Herald ti Biloxi , Mississippi , Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣe sọ , ìwádìí mìíràn fi hàn pé kìkì èèyàn méjì nínú mẹwàá ló lè dárúkọ ẹni tó sọ Ìwàásù Lórí Òkè .  Láfikún sí i , àwọn tí wọn béèrè ọrọ lọwọ wọn náà kò lè sọ ju mẹta sí mẹrin lọ nínú Òfin Mẹwàá .  Omi Ọsàn Àjàrà àti Egbòogi  Fífi omi ọsàn àjàrà lo egbòogi lè dá kún  àwọn ìṣòro tó máa ń jẹ yọ nínú egbòogi , ó sì lè  fa  ìṣòro tí kì í ṣe kékeré nígbà míì  ni ohun tí ìwé ìròyìn UC Berkeley Wellness Letter sọ .  Àwọn egbòogi tó máa ń nípa lórí wọn jù ni àwọn tó ń dín èròjà cholesterol inú ara kù , ti ẹjẹ ríru tá a mọ sí agbógunti káṣíọmù , àti irú àwọn egbòogi amárarọni kan .  Àmọ ohun tó dùn mọni ni pé gbogbo èèyàn kọ ni àlòpọ náà máa ń yọ lẹnu , bẹẹ sì ni kì í ṣe gbogbo omi ọsàn àjàrà ló ń fa wàhálà náà .  Ìwé ìròyìn Wellness Letter ọhún sọ pé :  Tó o bá ń lo oògùn kan lọwọ tó o sì ń mu omi ọsàn àjàrà , béèrè lọwọ dókítà rẹ nípa ohun tó ṣeé ṣe kí ó fà .   Ṣé O Máa Ń Rántí Nǹkan Bí I Ti Erin ?  Àwọn olùwádìí tó ń ṣiṣẹ ní Ọgbà Ẹranko Amboseli ní Kẹńyà ti ṣàwárí pé ọkan lára àwọn ohun tó máa ń dáàbò bo agbo àwọn erin ni agbára tí abo erin tó dàgbà jù lọ láàárín wọn ní láti rántí nǹkan .  Ìwé ìròyìn Science News sọ pé :  Àwọn tó dàgbà jù nínú àwọn ìyá erin ńlá , ìyẹn àwọn abo tó ti tó ọdún márùndínlọgọta ó kéré tán , máa ń mọ ìyàtọ láàárín ẹni tó jẹ àjèjì tàbí tó jẹ ọrẹ . . . ju àwọn ọlọdún márùndínlógójì lọ fíìfíì .   Nípa rírántí àwọn ohùn tí wọn ti gbọ rí , tàbí àwọn ohùn abẹnú kan , àwọn tó dàgbà jù nínú àwọn ìyá ńlá náà máa ń dá ohùn tó ṣàjèjì mọ tí wọn á sì kó gbogbo àwùjọ náà pa pọ síbi tí jàǹbá kò ti ní ṣe wọn .  Ìròyìn náà sọ pé ,  abo erin kan lè fi ohùn dá àwọn ẹgbẹ rẹ tó tó nǹkan bí ọgọrùn - ún mọ .   Nípa bẹẹ , nígbà táwọn tó ń pa ẹranko láìgbàṣẹ bá pa àgbà erin kan , ìsọfúnni ńlá ni gbogbo agbo náà pàdánù yẹn .  Ohun Tó Ń Ṣekú Pààyàn Jù   Ọtí líle ń ṣekú pa ẹgbẹrún márùnléláàádọta ọdọ lọdún  lohun tí ìwé ìròyìn Le Figaro ti ilẹ Faransé sọ .  Gẹgẹ bí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe sọ , ọtí líle ló ń ṣekú pa àwọn ọkùnrin ọlọdún mẹẹẹdógún sí mọkàndínlọgbọn jù ní Yúróòpù , ó sì jẹ kókó kan nínú ohun tó ń fa ìdá mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún gbogbo ikú tó ń ṣẹlẹ .  Ìwé ìròyìn ọhún sọ pé àwọn ikú tí  àmujù ọtí , jàǹbá ojú pópó , ìfọwọ - ara - ẹni - para - ẹni , àti ìpànìyàn ń fà  wà lára èyí .  Ìṣòro ọhún tiẹ wá bògìrì láwọn orílẹ - èdè kan ní ìhà Ìlà Oòrùn Yúróòpù , níbi tó jẹ pé  ìdá kan nínú mẹta àwọn ọkùnrin tó jẹ ọdọ ló ti dájú pé wọn máa kú láìtọjọ nítorí mímu ọtí líle lámujù .   Níbi àpérò kan tó wáyé ní ìlú Stockholm , lórílẹ - èdè Sweden , Dókítà Gro Harlem Brundtland , olùdarí àgbà fún Àjọ Ìlera Àgbáyé , bẹnu àtẹ lu bí àwọn tó ń ṣe ọtí líle jáde ṣe ń dà á sọjà wìtìwìtì , èyí tó túbọ ń mú kó ṣòro gan - an fún àwọn ọdọ láti ní  èrò tó tọ tó sì bójú mu nípa ọtí líle .   Bó O Ṣe Lè Láyọ  Níbàámu pẹlú ìwádìí tuntun kan táwọn onímọ nípa ìrònú òun ìhùwà ṣe ,  owó rẹpẹtẹ ní báńkì kọ ni àṣírí gbígbé ìgbésí ayé ìfọkànbalẹ .  Ká sòótọ , kéèyàn lọrọ , kó gbajúmọ kó sì gbayì láwùjọ jìnnà fíìfíì sí rírí ìtẹlọrùn .   Kennon Sheldon ti Yunifásítì Missouri - Columbia , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Nínú àṣà àwọn aláwọ funfun , ọpọ ìpolówó ọjà máa ń mú ká ní èrò pé a gbọdọ rẹwà , ká gbajúmọ , ká sì lówó rẹpẹtẹ .  Ó lè mú ọjà wọn yá lóòótọ , àmọ àwọn tí wọn fi ìpolówó ọjà tàn jẹ yìí kò láyọ ju àwọn ẹlòmíràn lọ .   Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn The Independent ti London sọ , ìwádìí kan tí wọn ṣe láàárín àwọn akẹkọọ Yunifásítì tí wọn jẹ ẹẹdẹgbẹrin fi hàn pé ,  bíbuyì kúnra ẹni  àti  níní àjọṣe tó dán mọrán pẹlú àwọn ẹlòmíràn  lohun tó ṣe pàtàkì jù lọ tó ń mú wọn láyọ .  Wọn ò tiẹ fi bẹẹ sọrọ kan owó pé òun ló ń mú èèyàn láyọ .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé , èrò táwọn èèyàn ní tẹlẹ pé   àwọn tó ń rò pé owó kò lè fúnni láyọ kò mọ àǹfààní tí owó ní  ti di ọrọ àná .   Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  December 8 , 2001  Ìrètí Ń Bẹ fún Àwọn Tó Lárùn Oríkèé - Ara - Ríro  Àràádọta ọkẹ èèyàn , lọmọdé lágbà , ni àrùn oríkèé - ara - ríro ń ṣe .  Kí ló ń fa àrùn tó ń sọ èèyàn di akúrẹtẹ yìí ?  Èé ṣe táwọn tó lárùn náà fi lè fọkàn balẹ pé ìtura pátápátá ń bọ lọnà ?  3 Oríkèé Ara Ríro Àrùn Tó Ń Sọni Di Akúrẹtẹ  5 Bí Àrùn Oríkèé - ara - ríro Ṣe Máa Ń Ṣe Èèyàn  9 Ìrètí Ń Bẹ fún Àwọn Tó Lárùn Oríkèé - Ara - Ríro  13 Ǹjẹ O Mọ ?  22 Èé Ṣe Tó Fi Yẹ Kó O Máa Kàwé Sókè Ketekete fún Ọmọ Rẹ ?  25 Orúkọ Ọlọrun Dá Àríyànjiyàn Sílẹ  26 Kàtídírà  Ọwọn Ìrántí fún Ọlọrun Ni àbí fún Èèyàn ?  30 Wíwo Ayé  32 Atọka Ìdìpọ Kejìlélọgọrin Ti jí !  Àwọn Ìṣẹlẹ Tó Kún fún Ìgbàgbọ Látinú Ọgbà Ẹwọn Ọlọjọ Pípẹ Kan 14  Ọjọ ti pẹ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ń kọ àwọn èèyàn lẹkọọ Bíbélì nínú ọgbà ẹwọn ńlá yìí .  Kí ló ti tibẹ jáde ?  Kí Ni Mo Lè Ṣe Táwọn Oníbìínú Èèyàn Bá Kò Mí Lójú ?  19  Kọ ohun tó o lè ṣe kó o má bàa há sọwọ ẹnì kan tó jẹ oníbìínú èèyàn .  Oríkèé Ara Ríro Àrùn Tó Ń Sọni Di Akúrẹtẹ   O KÒ LÈ MỌ BÍ ÌRORA YẸN ṢE MÁA Ń PỌ TÓ ÀFI TÓ BÁ ṢE Ọ .  ỌNÀ KAN ṢOṢO TÍ MO RÒ PÉ MO LÈ GBÀ RÍ ÌTURA NI PÉ KÍ N KÚ .   SETSUKO , JAPAN .   ÀRÙN YÌÍ KÒ JẸ KÍ N GBÁDÙN ÌGBÀ ÈWE MI , NÍTORÍ ÀTÌGBÀ TÍ MO TI WÀ LỌMỌ ỌDÚN MẸRÌNDÍNLÓGÚN LÓ TI Ń BÁ MI JÀ .   DARREN , ILẸ GẸẸSÌ .   MI Ò GBÁDÙN ODIDI ỌDÚN MÉJÌ NÍNÚ ÌGBÉSÍ AYÉ MI NÍTORÍ PÉ MI Ò LÈ RÌN .   KATIA , ÍTÁLÌ .   TÍ ÌRORA NÁÀ BÁ TI BẸRẸ BÁYÌÍ NÍ GBOGBO ORÍKÈÉ ARA MI , GBOGBO ARA PÁTÁ LÁÁ MÁ A RO MÍ .   JOYCE , GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ .  ÌRORA tí kò láàlà táwọn alárùn oríkèé - ara - ríro ń jẹ lẹ gbọ yẹn o .  Àràádọta ọkẹ àwọn tí àrùn oríkèé - ara - ríro ń bá jà ló ń lọ sọdọ dókítà wọn lọdọọdún tí wọn ń wá ọnà tí wọn á fi bọ lọwọ ìrora , àìlèrìn àti àléébù ara tí àrùn náà lè fà .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà nìkan , iye èèyàn tí àrùn oríkèé - ara - ríro ń ṣe lé ní mílíọnù méjìlélógójì , ó sì ń sọ ọkan nínú èèyàn mẹfà tó ń ṣe di akúrẹtẹ .  Kódà , àrùn oríkèé - ara - ríro ni àrùn tó ń sọ àwọn èèyàn di akúrẹtẹ jù lọ ní orílẹ - èdè yẹn .  Àwọn Ibùdó fún Ìkáwọ àti Ìdènà Àrùn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé ọṣẹ tí àrùn yìí ti ṣe ètò ọrọ ajé  kúrò ní díẹ ,  nítorí ó ń ná àwọn ará Amẹríkà lóhun tó lé ní bílíọnù mẹrìnlélọgọta dọlà lọdọọdún lórí egbòogi àti àìlèṣiṣẹ bó ti yẹ .  Gẹgẹ bí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe sọ , àwọn ìwádìí tí wọn ṣe láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà bíi Brazil , Chile , China , Íńdíà , Indonesia , Malaysia , Mẹsíkò , Pakistan , ilẹ Philippines àti Thailand fi hàn pé , ìṣòro tí àrùn oríkèé - ara - ríro àtàwọn oríṣi làkúrègbé mìíràn ń fà fún wọn níbẹ fẹrẹẹ  jẹ bákan náà pẹlú tàwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà .   Irọ gbáà lohun táwọn kan ń sọ pé àwọn arúgbó nìkan ni àrùn oríkèé - ara - ríro máa ń ṣe o .  Lóòótọ , béèyàn bá ṣe ń dàgbà sí i ló túbọ máa ń yọ èèyàn lẹnu sí i .  Àmọ ọkan lára oríṣi tó wọpọ nínú àrùn yìí , ìyẹn èyí tó ń mú oríkèé ara wú sábà máa ń bá àwọn tọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹẹẹdọgbọn àti àádọta ọdún jà .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ó fẹrẹẹ jẹ mẹta nínú èèyàn márùn - ún tó ní àrùn oríkèé - ara - ríro ni wọn ò tíì tó ọmọ ọdún márùnlélọgọta .  Bákan náà , ní Ilẹ Gẹẹsì , nínú mílíọnù mẹjọ èèyàn tí àrùn náà ń bá jà , mílíọnù kan àti ọkẹ mẹwàá ni kò tíì pé ọmọ ọdún márùnlélógójì .   1,200,000  Àwọn tó jẹ ọmọdé nínú wọn sì lé ní ẹgbẹrún mẹrìnlá àtààbọ  14,500  .  Lọdọọdún , ńṣe ni iye àwọn tí àrùn oríkèé - ara - ríro ń ṣe ń pọ sí i .  Ní Kánádà , wọn fojú bù ú pé láàárín ọdún mẹwàá tó ń bọ , iye àwọn tó ní àrùn oríkèé - ara - ríro máa fi mílíọnù kan pọ sí i .  Bó tiẹ jẹ pé àrùn oríkèé - ara - ríro pọ ní ilẹ Yúróòpù ju ní Éṣíà àti Áfíríkà lọ , àrùn ọhún kò yéé pọ sí i láwọn ilẹ méjì tá a dárúkọ kẹyìn yìí .  Bí àrùn oríkèé - ara - ríro ṣe wá ń pọ sí i yìí ti mú kí Àjọ Ìlera Àgbáyé pe ọdún 2000 sí 2010 ní Ẹwádún Egungun àti Àwọn Oríkèé Ara .  Láàárín àkókò yìí , àwọn dókítà àtàwọn tó mọ nípa ètò ìlera kárí ayé yóò pòbìrìkòtò láti wá bí wọn ṣe lè túbọ mú káyé dẹrùn fún àwọn tí àrùn tó jẹ mọ eegun àti iṣan ara ń ṣe .  Kí la mọ nípa àrùn tó ń roni lára yìí ?  Àwọn wo ló lè ní i ?  Báwo làwọn tí àrùn oríkèé - ara - ríro ń yọ lẹnu ṣe lè fara da sísọ tó ń sọni di akúrẹtẹ ?  Ṣé ìwòsàn á wà lọjọ iwájú ?  Àwọn àpilẹkọ wa tó tẹ lé e á jíròrò àwọn ọrọ wọnyí .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   X ray : Lọlá àṣẹ Ìgbìmọ Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Àrùn Oríkèé - Ara - Ríro , Ilẹ Gẹẹsì    Bí Àrùn Oríkèé - ara - ríro Ṣe Máa Ń Ṣe Èèyàn   TÓ BÁ TI DI ALẸ , MÀÁ WO ỌWỌ ÀTI ẸSẸ MI TÓ TI YÍ PADÀ , MÀÁ SÌ BÚ SẸKÚN .   MIDORI , JAPAN .  ỌJỌ PẸ tí àrùn oríkèé - ara - ríro ti ń yọ ẹdá ènìyàn lẹnu .  Àyẹwò tí wọn ṣe nípa òkú àwọn ará Íjíbítì tí wọn pa mọ fi hàn pé àrùn náà ti wà láti ọpọ ọrúndún sẹyìn .  Ẹrí fi hàn pé àrùn ọhún ṣe ọgbẹni olùṣàbẹwòkiri tó ń jẹ Christopher Columbus .  Àràádọta ọkẹ ló sì ń dà láàmú lónìí .  Àmọ irú àrùn wo tiẹ ni àrùn tó ń sọni di akúrẹtẹ yìí ?  Ọrọ òyìnbó náà  arthritis   làkúrègbé  wá látinú ọrọ Gíríìkì tó túmọ sí  oríkèé ara wíwú ,  oríṣiríṣi ọnà ló sì ń gbà ṣe èèyàn .  Kì í ṣe oríkèé ara nìkan ni àrùn yìí lè bà jẹ o , ó tún lè ba àwọn iṣan , egungun àtàwọn nǹkan mìíràn tó so oríkèé ara pa pọ jẹ .  Àwọn oríṣi làkúrègbé kan wà tó lè ba àwọ rẹ , àwọn ẹyà inú rẹ àti ojú rẹ pàápàá jẹ .  Ẹ jẹ ká ṣàyẹwò àrùn méjì tó máa ń mú oríkèé ara wú , ìyẹn làkúrègbé tó ń mú oríkèé ara wú àti làkúrègbé tó ń sọ eegun ara di hẹgẹhẹgẹ .  Bá A Ṣe Ṣẹdá Oríkèé Ara  Ibi tí eegun méjì bá ti pàdé la ń pè ní oríkèé .  Oríṣi oríkèé kan wà tó jẹ pé àwọn iṣan tó nípọn ló yí i ká , tí wọn ń dáàbò bò ó tí wọn sì ń fún un lágbára .   Wo àwòrán tó wà lójú ìwé 4 .   Awọ fẹlẹfẹlẹ kan máa ń wà níbi oríkèé yìí .  Awọ fẹlẹfẹlẹ yìí máa ń sun oríṣi omi kan tó máa ń yọ .  Níbi tí egungun méjì bá sì ti pàdé , oríṣi iṣan kan máa ń wà níbẹ tó máa ń ràn bíi rọbà , ìyẹn ni kèrékèré .  Òun ni kì í jẹ kí egungun rẹ máa lọ ara wọn .  Kèrékèré yìí tún ni kì í jẹ kí egungun máa dùn ọ , ó máa ń jẹ kí egungun rí nǹkan tó ṣe dẹmùdẹmù sinmi lé , bó o bá sì ṣe iṣẹ alágbára , iṣan yìí kò ní jẹ kí ẹrù iṣẹ yìí pa egungun kan péré , yóò pín in kárí gbogbo egungun tó wà lára .  Fún àpẹẹrẹ , bó o bá ń rìn , sáré tàbí fò sókè , iṣẹ alágbára tó o ń fi ìgbáròkó rẹ àti eékún rẹ ṣe yìí fi ìgbà mẹta sí mẹjọ ju gbogbo ìwọn ara rẹ lọ !  Bó tiẹ jẹ pé oríṣiríṣi iṣan ń pín iṣẹ alágbára yìí ṣe , àwọn kèrékèré ló ń mú kí àwọn egungun rí ara gba wàhálà yìí sí nítorí pé ńṣe ni wọn máa ń sún kì .  Làkúrègbé Tó Ń Mú Oríkèé Ara Wú  Ní ti làkúrègbé tó ń mú oríkèé ara wú , ńṣe ni àwọn ohun tó ń dènà àrùn nínú ara máa ń gbéjà ko àwọn oríkèé ara .  Nítorí àwọn ìdí kan tí kò yéni , ọpọ rẹpẹtẹ àwọn èròjà ẹjẹ tín - tìn - tín tó ń kó ipa tí kò kéré láti dènà àrùn nínú ara títí kan àwọn tí wọn ń pè ní T cells á wọ lọ sí oríkèé ara .  Àwọn nǹkan kan á ṣẹlẹ nínú oríkèé ara yìí , tó bá yá ibẹ á wá wú .  Àwọn èròjà tín - tìn - tín kan nínú ẹjẹ lè bẹrẹ sí pọ sí i láìdáwọdúró , tí wọn á dà bíi kókó tí ọyún wà nínú rẹ .  Àwọn kókó tó yọ jáde yìí ló máa wá mú àwọn mìíràn jáde to máa ń ba kèrékèré jẹ .  Àwọn ibi tí eegun ti pàdé lè wá lẹ pọ mọra wọn , àwọn eegun kò ní lè máa lọ máa bọ mọ , ibẹ á wá máa ro èèyàn burúkú burúkú .  Bákan náà ló tún máa ń ba àwọn iṣan ara jẹ , tá á wá mú káwọn oríkèé di hẹgẹhẹgẹ , wọn ò sì ní gún régé mọ lọpọ ìgbà .  Irú ọṣẹ kan náà ni làkúrègbé tó ń mú oríkèé ara wú yìí sábàá máa ń ṣe fún àwọn oríkèé ara , ó máa ń bá ọrùn ọwọ , orúnkún àti ẹsẹ jà .  Iye tó ju ìdá àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn tí irú làkúrègbé yìí ń ṣe ló tún máa ń yọ kókó lábẹ awọ ara .  Àwọn mìíràn kì í lókun nínú mọ , ojú àti ọfun wọn á gbẹ , á sì máa ro wọn .  Àárẹ tún máa ń mú àwọn tó ní àrùn yìí , ó sì lè máa ṣe wọn bí ibà , kí gbogbo ara sì máa ro wọn .  Bí làkúrègbé tó ń mú oríkèé ara wú ṣe máa ń ṣe àwọn èèyàn yàtọ síra , bó ṣe ń bẹrẹ àti bó ṣe ń pẹ tó náà sì yàtọ síra .  Tó bá mú ẹnì kan , ìrora lè bẹrẹ wẹrẹwẹrẹ , kó má lè ṣẹ oríkèé ara po , èyí lè gba ọsẹ díẹ tàbí ọdún bíi mélòó kan pàápàá .  Ó sì lè jẹ òjijì ló máa dé sí ẹlòmíràn .  Ní ti àwọn mìíràn , àrùn yìí kàn lè yọ wọn lẹnu fún ìwọnba oṣù díẹ kó sì lọ láìṣe wọn ní jàǹbá kankan .  Àwọn mìíràn sì rèé , àsìkò kan á wà tó máa dà wọn láàmú bí ẹni pé ó máa pa wọn , bó bá sì yá á tún tù wọn .  Àrùn yìí máa ń da àwọn èèyàn mìíràn láàmú fún ọpọ ọdún , kò sì ní jẹ kí wọn lè rìn tàbí gbé apá wọn .  Àwọn wo ni àrùn làkúrègbé tó ń mú oríkèé ara wú lè ṣe ?  Dókítà Michael Schiff sọ pé :  Àárín àwọn obìnrin ológójì sí ọlọgọta ọdún ló ti wọpọ jù .   Àmọ ṣá , Schiff tún sọ síwájú sí i pé  ó lè ṣe ẹnikẹni láìka ọjọ orí sí , kódà ó lè mú àwọn ọmọdé àtàwọn ọkùnrin pàápàá .   Ó tún wọpọ pé káwọn tí èèyàn wọn ní àrùn náà ní in .  Ọpọ ìwádìí mìíràn tún fi hàn pé sìgá mímu , kéèyàn sanra jù àti kéèyàn gba ẹjẹ sára tún lè mú kí àrùn náà mú èèyàn .  Làkúrègbé Tó Ń Sọ Eegun Di Hẹgẹhẹgẹ  Ìwé ìròyìn Western Journal of Medicine sọ pé :  Làkúrègbé tó ń sọ eegun di hẹgẹhẹgẹ kò yàtọ sí ojú ọrun , ibi gbogbo la ti ń rí i .  Àwọn èèyàn kì í tètè mọ pé òun ni lọpọ ìgbà , ó sì máa ń ṣe jàǹbá tó pọ .   Ní tirẹ , kò dà bíi làkúrègbé tó ń mú oríkèé ara wú , nítorí kì í sábàá tàn ká àwọn ẹyà ara mìíràn , oríkèé ara kan tàbí mélòó kan ló máa nawọ gán tó sì máa ń bà á jẹ .  Bí kèrékèré bá ti bẹrẹ sí jẹ díẹdíẹ , eegun á wá máa lọ ara wọn .  Àwọn eegun kan á bẹrẹ sí ta gọngọ kọjá ibi tó yẹ .  Ọyún lè bẹrẹ sí dì síbẹ , káwọn eegun náà má lè ṣẹ po mọ kí wọn má sì rí bó ṣe yẹ kí wọn rí mọ .  Lára àwọn àmì rẹ tún ni kí ibi ìṣẹpo ọwọ wú , kí ibi oríkèé tí àrùn yìí ń bá jà máa dún bí eegun ibẹ ṣe ń lọ ara wọn , kí iṣan ara máa buni so , kó máa roni , kí ó le gbagidi , kí àtirìn sì dìṣòro .  Láyé àtijọ , àwọn èèyàn rò pé làkúrègbé jẹ ọkan lára àwọn àrùn tó ń sọ eegun di hẹgẹhẹgẹ èyí tí ọjọ ogbó ń fà .  Àmọ , àwọn ògbógi ti sọ pé bẹẹ kọ ló rí .  Ìwé The American Journal of Medicine sọ pé :  Kò sí ẹrí tó fi hàn pé oríkèé ara ẹnì kan lè kọṣẹ bó ti wù kí ẹni náà lò ó tó ní gbogbo ọjọ ayé rẹ .   Nígbà náà , kí ló wá ń fa làkúrègbé tó ń sọ eegun di hẹgẹhẹgẹ ?  Ìwé ìròyìn ilẹ Gẹẹsì náà The Lancet sọ pé gbogbo akitiyan láti mọ ohun tó ń fà á ni  kò tíì lójú .   Àwọn olùṣèwádìí kan sọ pé jàǹbá kékeré kan lè kọkọ ṣẹlẹ sí eegun , bí i kí eegun yẹ .  Èyí lè mú kí eegun máa gùn lọ síbi tí kò tọ kó sì máa ba àwọn kèrékèré jẹ .  Àwọn mìíràn rò pé ibi kèrékèré gan - an ni àrùn náà ti ń bẹrẹ .  Wọn ronú pé bi kèrékèré náà bá ṣe ń jẹrà , eegun kò ní lágbára àtiṣe àwọn ohun tó máa ń ṣe tẹlẹ mọ .  Bí ara bá sì ṣe ń gbìyànjú láti mú kèrékèré yìí padà sípò ni àwọn ìṣòro pẹẹpẹẹpẹ mìíràn á máa yọjú .  Àwọn wo ni làkúrègbé tó ń sọ eegun di hẹgẹhẹgẹ lè ṣe ?  Bó tilẹ jẹ pé ọjọ orí nìkan kọ ló ń fà àrùn yìí , kí kèrékèré eegun máa daṣẹ sílẹ sábàá máa ń yọ àwọn àgbàlagbà lẹnu .  Àwọn mìíràn tó tún lè ṣe làwọn tí eegun wọn kò jókòó lórí ara wọn dáadáa tàbí tí ẹsẹ àti àwọn iṣan itan wọn kò dúró dáadáa , àwọn tí ẹsẹ wọn gùn jura lọ àti àwọn tí eegun ẹyìn wọn kò jókòó dáadáa .  Téèyàn bá tún fi oríkèé ṣèṣe tàbí tó ń ṣiṣẹ alágbára tó sì jẹ pé oríkèé apá ibì kan ló ń lò jù , ó tún lè jẹ kéèyàn ní làkúrègbé tó ń sọ eegun di hẹgẹhẹgẹ .  Bí oríkèé ara bá sì ti bẹrẹ sí bà jẹ , téèyàn tún wá lọ tóbi jọkọtọ , ó lè mú kí àrùn yìí le sí i .  Dókítà Tim Spector sọ pé :  Làkúrègbé tó máa ń sọ eegun ara di hẹgẹhẹgẹ jẹ àrùn kan tó ṣòro ó ṣàlàyé nítorí àwọn ohun kan pàtó tó wà lágbègbè èèyàn máa ń fà á , bákan náà lèèyàn sì tún lè jogún rẹ .   Àwọn tí àrùn yìí lè ṣe jù làwọn tí ọjọ orí wọn wà láàárín ogójì ọdún sí ọgọta ọdún àtàwọn obìnrin àgbàlagbà tí àrùn náà ti ṣe àwọn kan rí nínú ìdílé wọn .  Àrùn yìí tún yàtọ sí àrùn lílágbára mìíràn tó máa ń bá eegun jà nítorí pé ńṣe ni eegun túbọ máa ń lágbára sí i tí làkúrègbé yìí bá fẹ bẹrẹ .  Àwọn olùṣèwádìí mìíràn tún sọ pé afẹfẹ tá a ń fẹ símú tó ti díbàjẹ àti àìsí èròjà fítámì tó tó nínú ara , máa ń fà á .  Ìtọjú Rẹ  Ìtọjú tó wà fún àrùn oríkèé - ara - ríro sábàá máa ń ní nínú egbòogi , ṣíṣe eré ìmárale àti kéèyàn ṣe ìyípadà nínú bó ṣe ń gbé ìgbésí ayé rẹ àti lílo irú àwọn egbòogi kan .  Dókítà tó ń to ara tó sì tún ń fi ẹrọ ṣètọjú aláìsàn lè sọ pé kó o máa ṣe àwọn eré ìmárale kan láti wò ọ sàn .  Ó lè ní nínú àwọn eré ìmárale tó máa jẹ kí iṣan ara rẹ nà , èyí tó máa mú kó o lè mí afẹfẹ ọsíjìn símú dáadáa àti èyí tó la gbígbé irin tó wúwo lọ .  Ẹrí ti fi hàn pé àwọn eré ìmárale wọnyí máa ń mú àwọn ohun tí àrùn yìí máa ń fà kúrò , bí i kí oríkèé máa roni kó sì wú , kó máa rẹni , kó máa dà bí ẹni pé ara èèyàn kò yá àti kéèyàn máa sorí kọ .  Eré ìmárale tún ń ṣàǹfààní fún àwọn tó ti darúgbó kùjọkùjọ pàápàá .  Eré ìmárale kò tún ní jẹ kí eegun di hẹgẹhẹgẹ .  Àwọn kan sọ pé ìtọjú olóoru àti olómi tútù pẹlú ìlànà ìwòsàn akupọńṣọ máa ń mú kí ìrora náà dín kù .    Ṣíṣọ irú oúnjẹ téèyàn ń jẹ lè ràn èèyàn lọwọ láti kojú àrùn oríkèé ara ríro , nítorí pé téèyàn kò bá sanra jù , ìrora náà kò ní pọ jù .  Àwọn kan tún sọ pé jíjẹ àwọn oúnjẹ tó ní èròjà káṣíọmù nínú bí ẹfọ , èso àti ẹja odò , tí kì í ṣe àwọn oúnjẹ tí wọn ti fi ẹrọ yí padà tí ọrá inú wọn kò sì pọ jù kò ní jẹ kéèyàn sanra jù , bẹẹ ni á sì dín ìrora kù .  Lọnà wo ?  Àwọn kan sọ pé irú àwọn oúnjẹ bẹẹ kì í jẹ kí ara ríbi wú .  A tún gbọ pé ohun tó máa ń ṣiṣẹ fún àwọn ẹlòmíì ni pé wọn kì í jẹ ẹran , wọn máa ń jẹ àwọn ohun tá a fi wàrà ṣe , àwọn oúnjẹ tí a fi àlìkámà ṣe àtàwọn èso bíi tòmátì , ànàmọ , ata àti ìgbá .  Nígbà mìíràn , ó lè jẹ pé iṣẹ abẹ ló máa dára .  Ńṣe ni oníṣẹ abẹ tó máa ṣe irú iṣẹ abẹ yìí á ki ohun èlò iṣẹ abẹ kan sínú oríkèé náà , tá á sì gé iṣan fẹlẹfẹlẹ orí oríkèé tó ń fa ìrora náà kúrò .  Àmọ , irú iṣẹ abẹ yìí kì í gbéṣẹ tó bẹẹ jù bẹẹ lọ nítorí pé ó máa ń mú kí oríkèé ara wú padà lọpọ ìgbà .  Oríṣi iṣẹ abẹ mìíràn tún ni èyí tí wọn á pààrọ gbogbo oríkèé ara náà  èyí tó sábàá máa ń jẹ ìgbáròkó tàbí eékún  tí wọn á sì fi òmíràn tó jẹ àtọwọdá rọpò rẹ .  Irú iṣẹ abẹ yìí máa ń gbéṣẹ fún nǹkan bí ọdún mẹwàá sí mẹẹẹdógún ó sì máa ń mú ìrora rọlẹ dáadáa .  Lẹnu àìpẹ yìí , àwọn dókítà ti bẹrẹ sí lo àwọn ọnà ìtọjú tó túbọ rọrùn , bíi fífi abẹrẹ fa irú omi kan tó máa ń mú kí awọ fẹlẹfẹlẹ tó wà lóríkèé ara san kí wọn sì gún un sínú oríkèé tí àrùn náà ń bá jà .  Eékún ni wọn ti sábàá ń ṣe eléyìí .  Àwọn ìwádìí kan ní ilẹ Yúróòpù fi hàn pé fífi abẹrẹ fa àwọn èròjà sínú oríkèé ara láti mú kí kèrékèré san  chondroprotective agents  ti gbéṣẹ lọpọlọpọ .  Bó tilẹ jẹ pé kò tíì sí egbòogi kan pàtó láti wo àrùn oríkèé - ara - ríro , ọpọ egbòogi wà tó ń mú kí ìrora lọ sílẹ tí kò sì ní jẹ kí ara wú .  Àwọn mìíràn kò sì ní jẹ kí àrùn náà tètè ráyè so èèyàn mọlẹ . Lára ọgọọrọ àwọn egbòogi tí wọn fi ń wo àrùn oríkèé - ara - ríro tó ń sọni di hẹgẹhẹgẹ ni àwọn egbòogi tó ń pa ìrora , egbòogi corticosteroid , àwọn egbòogi tí kò ní èròjà aleṣan nínú tí wọn fi ń gbógun ti ara wíwú , àwọn egbòogi tó ń wo làkúrègbé , àwọn egbòogi tó ń bá agbára ìdènà àrùn ṣiṣẹ , àwọn egbòogi tó ń yí àbùdá padà àti oríṣi àwọn egbòogi àtọwọdá mìíràn tí wọn ṣe láti ṣiṣẹ pẹlú agbára ìdènà àrùn .  Àmọ ṣá , gbogbo àwọn oògùn yìí ló ní jàǹbá tí wọn ń ṣe fún ara .  Ó kù sọwọ dókítà àti aláìsàn náà láti wo àwọn àǹfààní àti ewu tó wà níbẹ .  Ọgbọn wo làwọn kan tí àrùn oríkèé - ara - ríro ti hàn léèmọ , tí wọn sì ti kojú àrùn tó ń roni lára náà dá sí i ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé    Jí !  kò sọ pé irú ìtọjú báyìí , irú oògùn báyìí tàbí irú iṣẹ abẹ báyìí ló dára tàbí ni kò dára .  Ẹrù iṣẹ ẹnì kọọkan tó bá ní àrùn náà ni láti fara balẹ wá ìtọjú èyíkéyìí tó bá fẹ kó sì gbé e yẹ wò dáadáa .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 6   TÉÈYÀN BÁ SANRA JÙ , TÓ Ń MU SÌGÁ TÀBÍ TÉÈYÀN BÁ GBA ẸJẸ SÁRA , Ó LÈ MÚ KÓ NÍ ÁRÙN LÀKÚRÈGBÉ TÓ Ń MÚ ORÍKÈÉ ARA WÚ   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   ÀWỌN ÌTỌJÚ MÌÍRÀN TÉÈYÀN LÈ GBÀ  Àwọn ìtọjú kan wà tó dà bí ẹni pé wọn dára , tí wọn kì í ṣeni lọṣẹ bí àwọn ìtọjú ayé àtijọ .  Lára wọn ni lílo omi inú kèrékèré  oral type II collagen  èyí táwọn olùṣèwádìí kan sọ pé ó máa ń jẹ kí oríkèé ara tó wú rọlẹ ó sì tún máa ń jẹ kí ìrora làkúrègbé tí ń mú oríkèé ara wú rọlẹ .  Báwo ló ṣe ń ṣiṣẹ ?  Kì í fàyè gba àwọn omi ara tó máa ń mú kí ara wú tí wọn sì máa ń ṣe jàǹbá fún ara tí wọn ń pè ní interleukin - 1 àti tumor necrosis factor α .  Àwọn èròjà àbáláyé bí i mélòó kan tún wà tí a gbọ pé wọn kì í fàyè gba àwọn omi ara tí kò dára wọnyí .  Lára wọn ni èròjà fitamin E , fitamin C , niacinamide , òróró ẹja tó ní èròjà eicosapentaenoic àti èròjà gammalinolenic nínú , òróró èso borage àti òróró òdòdó evening primrose .  Ní ilẹ China , ọjọ pẹ tí wọn ti ń lo egbòogi ìbílẹ tí wọn ń fi igi kan tó dà bí àjàrà tí wọn ń pè ní Tripterygium wilfordii Hook F ṣe .  A gbọ pé ó ti ṣiṣẹ gan - an fún kíkojú làkúrègbé tó ń mú oríkèé ara wú .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4 , 5    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ORÍKÈÉ TÍ NǸKAN KAN KÒ ṢE  ÀPÒ OLÓMI  IṢAN  KÈRÉKÈRÉ  TÁN - ÁNNÁ  IBI TÍ EEGUN TI PÀDÉ  AWỌ FẸLẸFẸLẸ TÓ WÀ LÓRÍKÈÉ  EEGUN  OMI TÓ WÀ LÁRA AWỌ FẸLẸFẸLẸ ORÍKÈÉ  ORÍKÈÉ TÍ LÀKÚRÈGBÉ TÓ Ń MÚ ORÍKÈÉ ARA WÚ Ń BÁ JÀ  ÀLÀFO TÓ YẸ KÓ WÀ KÒ SÍ MỌ  EEGUN ÀTI KÈRÉKÈRÉ TI BÀ JẸ  AWỌ FẸLẸFẸLẸ ORÍKÈÉ TI WÚ  ÈÉRÚN KÈRÉKÈRÉ TÓ TI BÀ JẸ  ORÍKÈÉ TÍ LÀKÚRÈGBÉ TÓ Ń SỌ EEGUN DI HẸGẸHẸGẸ Ń BÁ JÀ  KÈRÉKÈRÉ TI BÀ JẸ  EEGUN TI TA JÁDE   Credit Line   Ibi Tí A Ti Rí Àwòrán : Ẹgbẹ Tó Ń Rí sí Àrùn Oríkèé - Ara - Ríro   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Àrùn oríkèé - ara - ríro lè mú ẹnikẹni láìka ọjọ orí sí   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Ṣíṣe eré ìmárale àti jíjẹ oúnjẹ tó tọ lè dín ìrora náà kù  Ìrètí Ń Bẹ fún Àwọn Tó Lárùn Oríkèé - Ara - Ríro  DÓKÍTÀ Fatima Mili sọ pé  àrùn oríkèé - ara - ríro kì í pa èèyàn bí àrùn ọkàn tàbí àrùn jẹjẹrẹ , àmọ ohun tó ń sọ ìgbésí ayé èèyàn dà kò dáa rárá .   Àrùn oríkèé - ara - ríro lè nípa lórí gbogbo ìgbésí ayé ẹnì kan .  Kí tiẹ ni díẹ lára àwọn ìṣòro tó ń kojú àwọn tó ní àrùn oríkèé - ara - ríro ?  Ṣé ó lè ṣeé ṣe fún wọn láti fara dà á ?  Katia ,  ẹni ọdún méjìdínlọgbọn láti Ítálì sọ pé :  Látìgbà tí wọn ti ṣàyẹwò pé mo ní àrùn oríkèé - ara - ríro nígbà tí mo wà lọmọ ogún ọdún ni gbogbo ìgbésí ayé mi ti yí padà .  Mi ò lè ṣiṣẹ mọ bẹẹ ni mo tún fi iṣẹ ìsìn alákòókò kíkún sílẹ nítorí ìrora náà .   Gbogbo àwọn tó ní àrùn oríkèé - ara - ríro ló máa ń jẹ ìrora .  Alan , ẹni ọdún mẹtàlélọgọta ní ilẹ Gẹẹsì sọ pé :  Gbogbo ìgbà ni ibì kan á ṣáà máa dùn ẹ lára , bó tiẹ jẹ pé ó lè má fi bẹẹ pọ .   Ìṣòro mìíràn tún ni kó máa rẹni .  Sarah , ẹni ọdún mọkànlélógún sọ pé :  Ká tiẹ ní o lè fara da ìrora àti wíwú tó ń wú , rírẹ tá á máa rẹ ọ kọjá àfaradà .   Ẹdùn Ọkàn  Gẹgẹ bí Setsuko , ẹni ọdún mọkànlélọgọta ní Japan ṣe sọ , bí ìrora lílekoko kan bá ń bá ọ fà á lójoojúmọ , ó lè  sọ ọ dìdàkudà ní ti ìmọlára àti ọpọlọ .   Àní , àtimú pẹńsù nílẹ tàbí dídi tẹlifóònù mú lè di wàhálà !  Kazumi , ẹni ọdún mẹtàdínláàádọta kérora pé :  Kódà mi ò lè ṣe àwọn nǹkan pẹẹpẹẹpẹ tọmọdé lè ṣe .   Janice , ẹni ọgọta ọdún tí kò lè dúró dáadáa tí ò sì lè rìn dáadáa mọ sọ pé :  Ó máa ń bà mí nínú jẹ nítorí pé mi ò lè ṣe àwọn nǹkan tí mo máa ń ṣe tẹlẹ mọ .   Àìlèṣe àwọn nǹkan téèyàn ń ṣe tẹlẹ yìí lè mú kí gbogbo nǹkan sú èèyàn kólúwarẹ sì bẹrẹ sí í ní èròkerò nípa ara rẹ .  Gaku , ẹni ọdún mẹtàdínlọgbọn jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó sọ pé :  Bí mi ò ṣe lè nípìn - ín kíkún nínú iṣẹ ìwàásù ìhìn rere tàbí ṣe àwọn iṣẹ inú ìjọ mú kí n máa lérò pé mi ò wúlò páàpáà .   Francesca , tí àrùn oríkèé - ara - ríro ti ń bá jà látìgbà tó ti wà lọmọ ọdún méjì sọ pé ńṣe  lòun túbọ ń nímọlára pé kò sí ìrètí kankan fún òun .   Irú àìnírètí bẹẹ lè nípa tí kò dára lórí ipò tẹmí èèyàn .  Joyce , tó jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà ní Gúúsù Áfíríkà sọ pé ńṣe lòun bẹrẹ sí pa àwọn ìpàdé Kristẹni jẹ .  Ó sọ pé :  Kò tiẹ wù mí láti rí ẹnikẹni sójú .   Ẹni tí àrùn yìí bá ń ṣe tún lè máa ṣàníyàn gan - an nípa ọjọ iwájú , ìyẹn ìbẹrù pé òun lè máà lè rìn mọ tá á sì wá di kí àwọn èèyàn máa tọjú òun , ìbẹrù pé ó lè máà sí ẹnikẹni tó máa bójú tó òun , ìbẹrù pé òun lè ṣubú kí egungun òun sì kán , ìbẹrù pé òun lè máà lè pèsè fún ìdílé òun .  Yoko , ẹni ọdún méjìléláàádọta sọ pé :  Nígbà tí mo bá rí i tí oríkèé ara mi ń bà jẹ , mo máa ń bẹrù gan - an pé ó tún máa pọ sí i .   Ẹdùn ọkàn lè bá àwọn mẹńbà ìdílé náà , nítorí pé ojoojúmọ ni wọn á máa rí i bí ẹni tí wọn nífẹẹ ṣe ń jẹrora .  Ó tiẹ lè dá wàhálà sílẹ nínú ìgbéyàwó àwọn mìíràn pàápàá .  Obìnrin kan ní ilẹ Gẹẹsì tórúkọ rẹ ń jẹ Denise sọ pé :  Lẹyìn ọdún mẹẹẹdógún tá a ti fẹra wa , ọkọ mi sọ lọjọ kan pé ,  Mi ò lè fara da àrùn oríkèé - ara - ríro tó ń bá ọ jà yìí mọ o !   Ló bá filé sílẹ fún èmi nìkan àti ọmọbìnrin wa ọlọdún márùn - ún .   Nítorí náà , àtàwọn tí àrùn oríkèé - ara - ríro ń ṣe àtàwọn èèyàn wọn ni nǹkan ò rọgbọ fún .  Síbẹ , ọpọ èèyàn ṣì ń fara dà á !  Ẹ jẹ ká wo báwọn kan ṣe ń ṣe é .  Mọwọn Araàrẹ  Bí àrùn oríkèé - ara - ríro bá ń yọ ọ lẹnu , rí i pé o ń fún ara rẹ nísinmi dáadáa nítorí pé ó lè mú kí àárẹ dín kù .  Àmọ èyí kò wá túmọ sí pé kí o má ṣe àwọn ìgbòkègbodò tó yẹ ní ṣíṣe mọ o .  Timothy ṣàlàyé pé :  O ò gbọdọ dara nù rárá nítorí tó o bá jẹ kí àrùn oríkèé - ara - ríro dọgá mọ ẹ lọwọ , wàá kàn wà lójú kan ni tí wàá máa jẹrora .   Oníṣègùn àrùn làkúrègbé náà William Ginsburg , ti Ilé Ìwòsàn Mayo sọ pé :  Ìyàtọ fífarasin kan wà láàárín kéèyàn máa ṣiṣẹ jù àti kéèyàn má ṣíṣẹ tó .  Nígbà mìíràn , èèyàn ní láti rán àwọn tí àìsàn náà ń ṣe létí pé kí wọn má gbà gbé pé àìsàn ń ṣe wọn o .   Èyí lè kan pé kí o yí èrò rẹ padà nípa ohun tí agbára rẹ gbé .  Daphne , tó wà ní Gúúsù Áfíríkà sọ pé :  Mi ò tan ara mi jẹ láti máa ronú pé mi ò lágbára láti ṣe àwọn ohun kan mọ ; ó kàn jẹ pé lẹsọlẹsọ ni mò ń ṣe wọn ni .  Dípò tí mi ò bá fi máa ṣàníyàn tàbí kí gbogbo nǹkan sú mi , ńṣe ni mo máa ń ṣe wọn wẹrẹwẹrẹ .   Ó tún dára kéèyàn mọ àwọn ohun èlò tó lè ran èèyàn lọwọ téèyàn lè máa lò , bóyá kó o bá dókítà rẹ sọrọ nípa rẹ .  Keiko sọ pé :  A ti ṣe ohun èlò kan sílé wa tó máa ń gbé mi gun orí àwọn àtẹgùn ilé .  Àwọn ohun tá a fi ń ṣí ilẹkùn máa ń ṣe ọrùn ọwọ mi léṣe , èyí ló mú ká yọ wọn kúrò .  Ní báyìí , mo lè fi orí mi ti gbogbo ilẹkùn ilé wa láti ṣí wọn .  A ti rọ àwọn irin gọngọ síbi omi ẹrọ kí n bàa lè ṣe àwọn iṣẹ ilé pẹẹpẹẹpẹ .   Gail , tí àrun oríkèé - ara - ríro ń ṣe náà sọ pé :  Irin tí mo fi sídìí kọkọrọ ilé mi àti ti ọkọ mi gùn gan - an , èyí sì mú kó túbọ rọrùn fún mi láti lò wọn .  Kóòmù tí wọn ṣe pọ mọ búrọọṣì irun ni mò ń lò , ó sì gùn débi pé mo lè yí i sí èyíkéyìí tí mo bá fẹ ẹ lò níbẹ .   Ìtìlẹyìn Ìdílé Jẹ  Orísun Okun  Kan  Carla , tó wà ní ilẹ Brazil sọ pé :  Ìtìlẹyìn ọkọ mi ti ṣe gudugudu méje fún mi .  Bó ṣe máa ń tẹ lé mi lọ sọdọ dókítà máa ń fi mí lọkàn balẹ .  A jọ ń fetí ara wa gbọ bí àrùn náà ṣe máa nípa lórí mi ni , àwọn àmì rẹ àti irú ìtọjú tí mo máa gbà .  Inú mi dùn nítorí pé ó lóye ìrora tí mo ń rún mọra .   Òdodo ọrọ , àwọn èèyàn tó bá mọ ibi tí agbára ọkọ tàbí aya wọn mọ tí wọn sì ń fẹ láti lóye ipò tí wọn wà dáadáa máa ń jẹ orísun okun àti ìtìlẹyìn ńláǹlà .  Fún àpẹẹrẹ , Bette bẹrẹ sí ṣe iṣẹ àwọn tó ń tọjú ilé nígbà tí àrùn ọkọ rẹ kò jẹ kó lè ṣe iṣẹ kọlékọlé tó ń ṣe tẹlẹ mọ .  Ọkọ Kazumi máa ń bójú tó ìyàwó rẹ , bẹẹ náà ló tún máa ń ṣe àwọn iṣẹ ilé tí kò lè ṣe .  Kò tán síbẹ o , ó tún kọ àwọn ọmọ wọn láti ṣe àwọn iṣẹ tí agbára wọn bá ká .  Kazumi sọ pé :  Orísun okun ni ọkọ mi jẹ .  Ká ní kì í ṣe ti bó ṣe ń ràn mí lọwọ ni , àìlera mi ì bá burú ju báyìí lọ gan - an .   Obìnrin kan ní Ọsirélíà tó ń jẹ Carol , ṣe kìlọkìlọ pé :  Ṣọra kó o má ṣe ṣiṣẹ kọjá agbára rẹ .  Mo tètè máa ń lérò pé mi ò tóótun nígbà tí mi ò bá lè ṣe àwọn nǹkan tí ìdílé mi ń ṣe .   Tí ìdílé bá fi òye àti ìgbatẹnirò ṣètìlẹyìn , ó lè jẹ orísun ńláǹlà fún ẹni tára rẹ kò yá .  Ìrànlọwọ Nípa Tẹmí  Katia sọ pé :  Bí irú àìsàn báyìí bá ń ṣe ẹnì kan , ohun tó máa wà lọkàn onítọhún ni pé àwọn èèyàn kò mọ iná tó ń jó òun lábẹ aṣọ .  Èyí ló mú kó ṣe pàtàkì láti yíjú sí Jèhófà Ọlọrun , ká sì mọ pé ó lóye ohun tó ń ṣe wá nípa tara àti pé ó mọ ẹdùn ọkàn wa .  Àjọṣe tó dán mọrán tí mo ní pẹlú rẹ ló fọkàn mi balẹ tí mo fi ń fara da àìsàn tó ń bá mi jà láìbọhùn .   Lọnà tó bá a mu , Bíbélì pe Jèhófà ní ,  Ọlọrun ìtùnú gbogbo , ẹni tí ń tù wá nínú nínú gbogbo ìpọnjú wa .   2 Kọríńtì 1 : 3 , 4 .  Fún ìdí yìí , àdúrà jẹ orísun ìtùnú ńláǹlà fún ẹnì tí àìsàn tí kì í lọ bọrọ bá ń ṣe .  Kazumi sọ pé :  Láàárín àwọn òru gígùn wọnyẹn tí ìrora kì í jẹ kí n lè sùn , pẹlú omijé ni mo máa ń ro gbogbo ohun tó wà lọkàn mi fún Jèhófà .  Mo máa ń béèrè lọwọ rẹ pé kó fún mi lókun láti fara da ìrora náà kó sì fún mi ní òye láti kojú gbogbo ìṣòro mi .  Jèhófà dáhùn àwọn àdúrà mi o .   Bákan náà ni Francesca rí àtìlẹyìn onífẹẹ látọdọ Ọlọrun .  Ó sọ pé :  Ọrọ tó wà nínú ìwé Fílípì 4 : 13 , ti ṣẹ sí mi lára pé :  Mo ní okun fún ohun gbogbo nípasẹ agbára ìtóye ẹni tí ń fi agbára fún mi .    Ọpọ ìgbà ni Jèhófà Ọlọrun máa ń lo ìjọ Kristẹni láti pèsè àtìlẹyìn .  Fún àpẹẹrẹ , Gail sọ nípa ìrànlọwọ tóun gbà látọdọ àwọn arákùnrin àti arábìnrin tó wà nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí òun wà .  Ó sọ pé :  Ìfẹ tí wọn fi hàn sí mi ni kò jẹ kí n soríkọ .   Bákan náà , nígbà tí wọn béèrè lọwọ Keiko pé ,  Ǹjẹ o lè ronú kan ohun kan tó o fẹràn nínú ìgbésí ayé rẹ ?  ó dáhùn pé :  Bẹẹ ni , ìfẹ àti ìbánikẹdùn tí tàgbàtèwe nínú ìjọ fi hàn sí mi ni !   Àwọn alábòójútó nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kò kẹrẹ nínú ṣíṣe irú àtìlẹyìn bẹẹ .  Setsuko sọ pé :  Mi ò lè ṣàlàyé bára ẹni tí àrùn ń bá jà ṣe máa ń yá tó táwọn alàgbà bá tẹtí sí i tí wọn sì tún tù ú nínú .   Àmọ ṣá o , gẹgẹ bí Daniel tóun náà ní àrùn oríkèé - ara - ríro ṣe sọ ,  bá a bá gba àwọn arákùnrin àtàwọn arábìnrin wa láyè láti ràn wá lọwọ ni wọn tó lè ṣe bẹẹ .   Ìdí rèé tó fi ṣe kókó pé kí àwọn tí àrùn náà ń ṣe má ṣe máa fi àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ wọn sílẹ , kí wọn máa sa gbogbo ipá wọn láti wá sáwọn ìpàdé ìjọ .  Ibẹ ni wọn ti lè rí ìṣírí nípa tẹmí tí wọn nílò láti fara dà á .  Ìrora Máa Dópin  Àwọn tí àrùn oríkèé - ara - ríro ń ṣe ń dúpẹ lọwọ àwọn onímọ ìṣègùn fún gudugudu méje tí wọn ṣe títí di báyìí .  Síbẹ , ìtọjú tó tiẹ dára jù lọ pàápàá kò dà bíi kí àrùn ọhún lọ pátápátá .  Ní paríparí rẹ , àwọn tó ní àrùn yìí lè rí ìtùnú tó ga jù lọ bí wọn bá tẹwọ gba ìlérí ayé tuntun tí Ọlọrun ṣe .   Nínú ayé yẹn ,  àwọn tó yarọ á gun òkè bí akọ àgbọnrín .   Àrùn oríkèé - ara - ríro àtàwọn àrùn mìíràn tó ń ṣe ẹdá ènìyàn máa di àwátì !  Ìdí rèé tí Peter tí oríkèé egungun ẹyìn ń dà láàmú fi sọ pé :  Mo nírètí tó ń fi mí lọkàn balẹ pé mo máa bọ lọwọ àrùn tó ń pọn mi lójú yìí .   Bákan náà ni obìnrin Kristẹni kan tó ń jẹ Giulian sọ pé :  Bí ọjọ kan bá kọjá , mo máa ń kà á sí pé mo ti ṣẹgun , pé ìrora tí màá jẹ tí òpin á fi dé ti dín ọjọ kan !   Òtítọ ni o , àkókò tí àrùn oríkèé - ara - ríro àti gbogbo ìrora yóò dópin ti sún mọlé !   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Tó o bá fẹ kí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wá ṣàlàyé àwọn ìlérí Bíbélì fún ọ , kàn sí ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ tàbí kó o kọwé sí àwọn tó ṣe ìwé yìí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ọpọ jaburata àwọn ohun èèlò ló wà tó lè mú káwọn tí àrùn yìí ń bá jà lè ṣe àwọn nǹkan   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   A lè rí ìtìlẹyìn onífẹẹ ní àwọn ìpàdé Kristẹni  Orúkọ Ọlọrun Dá Àríyànjiyàn Sílẹ  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ NETHERLANDS  ÀWỌN kan tó ṣẹṣẹ ń tú Bíbélì sí èdè Dutch ti dá àríyànjiyàn sílẹ láàárín àwọn ọmọwé akẹkọọ Bíbélì jinlẹ àtàwọn èèyàn gbáàtúù .  Kí ló fà á ?  Ìpinnu tí wọn ṣe pé Heer , tó túmọ sí Olúwa , làwọn máa fún orúkọ Ọlọrun , ló fà á .  Ní December 1998 , ọsẹ díẹ péré lẹyìn táwọn olùtumọ náà gbé díẹ lára iṣẹ wọn jáde , làwọn obìnrin kan láti àjọ tí wọn ń pè ní Kerk en Wereld  Ṣọọṣì àti Ayé  ti Pùròtẹsítáǹtì bá bẹrẹ sí kọ lẹtà láti fi ẹhónú wọn hàn .  Kí nìdí ?  Wọn sọ pé  ẹyà akọ nìkan  ni ọrọ náà  Olúwa  wà fún .  Kò pẹ lẹyìn náà táwọn ẹgbẹ mìíràn , ìyẹn Kátólíìkì àti Pùròtẹsítáǹtì fi dara pọ mọ àwọn tó ń fi ẹhónú hàn náà .  Nígbà tó di February 1999 , àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ mẹta ọtọọtọ ti dara pọ mọ wọn , wọn sọ pé ohun táwọn fara mọ ni pé kí wọn yí lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fún orúkọ Ọlọrun sí YHWH .  Kò pẹ sígbà yìí táwọn ọmọwé akẹkọọ Bíbélì jinlẹ , àwọn olùtumọ , àtàwọn ẹlẹkọọ ìsìn fi pàdé ní Amsterdam láti jíròrò ọrọ ọhún .  Ní òpin ìjíròrò náà , wọn ní kí gbogbo àwọn tó wà níbẹ dìbò lórí bí wọn bá ṣe fẹ kí wọn kọ orúkọ náà .  Lábẹ àkòrí náà  Nítorí Ọlọrun , Ẹ Má Ṣe Jẹ Ká Bára Wa Jà Nítorí Orúkọ Ọlọrun ,  ìwé ìròyìn Nieuwsblad van het Noorden sọ nípa àbájáde rẹ pé :  Èèyàn bíi méje péré ló fara mọ orúkọ náà OLÚWA .  Àwọn èèyàn ò fi bẹẹ dìbò fún ọpọ lára àwọn orúkọ mìíràn tó kù o , àwọn bí : Orúkọ náà ,  ẹnì kan péré  , Ẹni náà ,  èèyàn mẹta  , Aláàánú ,  èèyàn mẹfà  , Ẹni tí kò ṣe é Dárúkọ ,  èèyàn méje  , Ọba Alààyè ,  èèyàn mẹwàá  , àti Ọba Ayérayé ,  èèyàn mẹẹẹdógún  .  Orúkọ tó jáwé olúborí ni . . .  YHWH !   Ní March 15 , 2001 , Ìgbìmọ Tó Ń Bójú Tó títúmọ Bíbélì tuntun náà sọ pé HEER  OLÚWA  làwọn máa lò fún orúkọ Ọlọrun àmọ àwọn á kọ ọ ní lẹtà kéékèèké .  Àìfohùnṣọkan yìí fi hàn pé láìka ti pé àríyànjiyàn wà lórí ọnà tó yẹ kí wọn gbà kọ orúkọ Ọlọrun lédè Dutch , àwọn ọmọwé gbà pé Ọlọrun ní orúkọ kan .  Lédè Hébérù , lẹtà mẹrin ló dúró fún orúkọ náà , àwọn ni : יהוה , tàbí YHWH .  Báwo làwọn Bíbélì mìíràn ní èdè Dutch , ì báà jẹ látijọ tàbí lọjọ òní ṣe túmọ YHWH ?  Ọkùnrin ará Netherlands kan tó ń jẹ Nicolaas Goetzee , tẹ Bíbélì ẹdà Staten , tí ìjọba fọwọ sí jáde ní 1762 .  Ohun tó kọ sí ìbẹrẹ rẹ ni pé :  Fún àwọn ìdí pàtàkì tá a mọ dáadáa , àwa náà kò túmọ JÈHÓFÀ tó jẹ Orúkọ Ọlọrun .   Àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ mìíràn tí wọn tún jẹ ọmọ Netherlands , àwọn bí Ọjọgbọn Nicolaas Beets àti Petrus Augustus de Genestet pàápàá ti lo orúkọ náà , Jèhófà .  Ó dùn mọni pé , léraléra ni Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun  lo orúkọ náà , Jèhófà .  Àfikún àlàyé tó wà lẹyìn Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun ní èdè Dutch kà pé  orúkọ náà  Jèhófà  ni Bíbélì náà lò nítorí pé láti ọdún gbọnhan làwọn èèyàn ti mọ ọn .  Síwájú sí i , kò jẹ kí . . . lẹtà mẹrin YHWH , tó dúró fún orúkọ náà pa rẹ rárá .   Nípa báyìí , Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun ti ran àràádọta ọkẹ ènìyàn lọwọ láti mọ ohun tó jẹ òtítọ nípa orúkọ Ọlọrun .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló tẹ ẹ jáde .  Ṣé Oúnjẹ Rẹ Kò Lè Ṣe Ọ Ní Jàǹbá ?  ṢÉ O máa ń jẹ oúnjẹ ẹẹmẹta lóòjọ ?  Tó bá jẹ bẹẹ , tó o bá fi máa pé àádọrin ọdún , iye ìgbà tí wàá ti jẹun á ti lé ní ìgbà ẹgbẹrún márùnléláàádọrin  75,000  .  Tó bá jẹ ará Yúróòpù pọńbélé ni , ìyẹn túmọ sí pé á ti jẹ nǹkan bí ẹgbẹrún mẹwàá ẹyin , ẹgbẹrún márùn - ún búrẹdì , ọgọrùn - ún kan àpò ànàmọ , ẹran tó tó ìhà màlúù mẹfà àti àgùntàn méjì .  Ṣé wàhálà ni jíjẹ gbogbo oúnjẹ tó pọ tó bẹẹ yẹn jẹ ?  Rárá o !  Ta ni kì í dùn mọ nínú wa láti gbọ gbólóhùn náà ,  á gbabiire o  !  Ọgá ilé ẹkọ nípa oúnjẹ sísè kan tiẹ sọ pé :  Oúnjẹ ò sí , ẹmí ò sí .   Lọpọ ìgbà , a kì í fi bẹẹ bìkítà bóyá oúnjẹ tí a ń jẹ lè ṣe wá ní jàǹbá tàbí kò lè ṣe wá , bóyá ó ní láárí tàbí kò ní láárí .  Àmọ tí èyíkéyìí nínú gbogbo oúnjẹ tí a ń jẹ ní ìgbésí ayé bá lọ ní nǹkan tó lè pani lára nínú pẹnrẹn , a lè ṣàìsàn àṣefẹẹẹkú .  Ǹjẹ ó dá wa lójú pé gbogbo nǹkan tí a ń jẹ ni kò lè ṣe wá ní jàǹbá ?  Lọjọ tòní , ńṣe làwọn èèyàn tí wọn ò mọ ohun tí wọn lè sọ lórí kókó yìí ń pọ sí i .  Láwọn orílẹ - èdè kan , olórí àníyàn wọn báyìí kò ju ọgbọn tí wọn á dá tí oúnjẹ wọn kò fi ní ṣe wọn ní jàǹbá .  Kí ló fà á ?  Ìdí Tí Wọn Fi Ń Ṣàníyàn  Lọdọọdún , nǹkan bí ìdá mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún àwọn ara Yúróòpù ló ń kó àìsàn látinú oúnjẹ .  Bí àpẹẹrẹ , níbẹrẹ àwọn ọdún 1980 , nǹkan bí ẹgbẹrún kan èèyàn ni epo ìsebẹ tó ní májèlé pa ní Sípéènì , tí àwọn ẹgbẹrún lọnà ogún sì ṣàìsàn bí ẹni máa kú .  Ní 1999 , jìnnìjìnnì bo àwọn ará Belgium nígbà tí wọn gbọ nínú ìròyìn pé ó dà bíi pé àwọn oúnjẹ bí ẹyin , adìyẹ , wàràkàṣì àti bọtà ti ní májèlé kan tí wọn ń pè ní dioxin nínú .  Lẹnu àìpẹ yìí , ṣìbáṣìbo bá àwọn tó ń jẹ ẹran màlúù ní ilẹ Gẹẹsì tí àwọn tó ń ṣòwò rẹ sì di ẹdun arinlẹ nígbà tí àrùn dìgbòlugi bẹrẹ sí kọlu àwọn màlúù .  Lẹyìn náà ni àrùn kan tí ń mú màlúù lẹnu àti kókósẹ tún bẹ sílẹ , èyí tó mú kí wọn pa ọkẹ àìmọye màlúù , àgùntàn , ẹlẹdẹ àti ewúrẹ dà nù .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ewu yìí kì í ṣe kékeré , àwọn kókó mìíràn tún wà tó ń mú káwọn èèyàn máa jáyà nípa oúnjẹ .  Àwọn ọnà tuntun tí wọn ń lò báyìí láti mú oúnjẹ jáde tí wọn sì ń fi yí wọn padà ti ń kó ìdààmú bá àwọn tó ń rà wọn báyìí .  Ní 1998 , Ìgbìmọ Amúṣẹṣe fún Ilẹ Yúróòpù kọwé pé :  Arukutu tí ìmọ ẹrọ tó wà lóde báyìí , tí wọn fi ń yí oúnjẹ àti àbùdá àwọn irè oko padà ń fà kì í ṣe kékeré o .   Ṣé ìlànà sáyẹǹsì tó wà lòde yìí ń tún àwọn oúnjẹ wa ṣe ni àbí ńṣe ló ń bà wọn jẹ ?  Kí làwa fúnra wa lè ṣe tí oúnjẹ wa kò fi ní ṣe wá ní jàǹbá ?  Kí Là Ń Sọ Oúnjẹ Wa Dà ?  KÁ MÁA yí oúnjẹ padà sí oríṣi mìíràn kì í ṣe nǹkan tuntun .  Kódà , àtìrandíran làwọn èèyàn ti mọ ọnà tí wọn fi ń yí oúnjẹ padà .  Mímọ àwọn ọnà tí wọn fi ń mú nǹkan pọ sí i ti yọrí sí níní oríṣiríṣi irè oko tuntun , màlúù àti àgùntàn tó pọ sí i .  Àní , ẹnì kan tó ń ṣojú Àjọ Tó Ń Bójú Tó Oúnjẹ àti Oògùn ní Ilẹ Amẹríkà sọ pé  ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo oúnjẹ tó o bá rà ni wọn á ti fi nǹkan tó ń mú kí oúnjẹ pọ yí padà .   Mímú oúnjẹ pọ sí i nìkan kọ lohun tó ń pa oúnjẹ dà .  Àwọn iléeṣẹ tó ń ṣòwò oúnjẹ náà ti ṣàwárí oríṣiríṣi ọnà tí wọn fi ń yí oúnjẹ padà sí oríṣi mìíràn tí wọn á sì lú àwọn nǹkan mìíràn mọ wọn , bóyá láti mú kó túbọ dùn , kí ojú rẹ lè wuni sí i tàbí kó lè bá ohun tó lòde mu kó má sì tètè bà jẹ .  Ó ti wá mọ àwọn èèyàn lára báyìí láti máa jẹ àwọn oúnjẹ tí wọn ti yí padà lọnà kan tàbí òmíràn .  Àmọ ńṣe ni iye àwọn òǹrajà tọkàn wọn kò balẹ nítorí ohun tó ń ṣẹlẹ sí oúnjẹ wa túbọ ń pọ sí i .  Kí nìdí ?  Àwọn kan ń bẹrù pé ńṣe ni àwọn ìlànà òde òní tí wọn ń lò báyìí ń sọ oúnjẹ wa di eléwu .  Ṣé ìbẹrù wọn tọnà ?  Ẹ jẹ ká wo apá ibi mẹta tọkàn àwọn èèyàn ò ti balẹ .    Omi Ara Tí Ń Súnni Ṣe Nǹkan Àtàwọn Oògùn Agbóguntàrùn  Láwọn ibì kan , láti àwọn ọdún 1950 ni wọn ti ń lú oògùn agbóguntàrùn díẹdíẹ mọ oúnjẹ adìyẹ , ẹlẹdẹ àti màlúù .  Ìdí tí wọn fi ń ṣe èyí ni láti dín àìsàn kù , pàápàá láwọn ibi tó jẹ pé ojú kan náà ni wọn ń kó àwọn ẹran ọsìn sí .  Láwọn ilẹ kan , wọn tún máa ń lú àwọn omi ìsúnniṣe - nǹkan mọ oúnjẹ ẹran ọsìn kí wọn lè dàgbà kíákíá .  Àwọn omi ìsúnniṣe - nǹkan àtàwọn oògùn agbóguntàrùn yìí ni wọn sọ pé ó máa ń dáàbò bo àwọn ẹran ọsìn lọwọ àrùn tó sì ń jẹ kí iṣẹ àgbẹ aládàá - ńlá túbọ lérè lórí .  Wọn ní àwọn tó ń rà wọn náà á tún jàǹfààní nítorí pé àwọn ọjà náà kò ní gbówó lórí púpọ .  Ó jọ pé ọgbọn wà nínú àwọn ohun tí wọn ń ṣe yìí .  Ṣùgbọn ṣé àwọn ẹran tí wọn ti fi nǹkan lú oúnjẹ wọn yìí kò léwu fún àwọn èèyàn tó máa rà wọn jẹ ?  Ìròyìn kan látọdọ Ìgbìmọ Tó Ń Rí sí Ètò Ọrọ Ajé àti Ti Ọràn Àwùjọ Àwọn Ará Yúróòpù parí ọrọ pé , ó ṣeé ṣe káwọn oògùn náà má pa àwọn kòkòrò bakitéríà kí wọn sì kọjá sára àwọn tó máa ra àwọn ẹran náà jẹ .  Ìròyìn náà sọ pé :  Lára àwọn kòkòrò yìí , irú bíi Salmonella àti Campylobacter , tó lè wà nínú ẹran tí kò jinná dáadáa tàbí ẹran alárùn lè jẹ ohun tó ń fa bí àwọn èèyàn ṣe ń kó àìsàn burúkú látinú oúnjẹ .   Yàtọ síyẹn , tí kì í bá ṣe kòkòrò nìkan ni àwọn ẹran náà ní ńkọ àmọ tí àwọn oògùn apakòkòrò tún ṣẹ kù sí wọn lára ?  Ìbẹrù tí èyí ti dá sílẹ ni pé , àwọn kòkòrò tó ń fa àìsàn sí èèyàn lára lè di bóorán , tí oògùn kò ní lè kápá wọn mọ .  Tàwọn ẹran tí wọn ń lo omi ìsúnniṣe - nǹkan fún ńkọ ?  Dókítà Heinrich Karg tó jẹ ọjọgbọn kan ní ìlú Munich , ní orílẹ - èdè Jámánì sọ pé :  Gbogbo àwọn ògbógi ló fohùn ṣọkan pé ẹran tó wá láti ara àwọn nǹkan ọsìn tí wọn ti fi omi ìsúnniṣe - nǹkan yí láyé padà kò lè pààyàn lára tí wọn bá ṣáà ti lo oògùn náà gẹgẹ bí ìlànà ṣe sọ .   Àmọ ṣá o , ohun tí ìwé ìròyìn Die Woche sọ nípa ọrọ bóyá ó léwu tàbí kò léwu láti máa jẹ àwọn ẹran tí wọn ń fi omi ìsúnniṣe - nǹkan sínú oúnjẹ wọn ni pé ,  láti ọdún mẹẹẹdógún sẹyìn , àwọn olùwádìí kò tíì lè fohùn ṣọkan .   Ní ilẹ Faransé sì rèé , àsọtúnsọ ni wọn ń sọ ọ pé ,  Rárá o !  Wọn ò gbọdọ lo omi ìsúnniṣe - nǹkan fún àwọn ẹran !   Èyí fi hàn gbangba pé , àríyànjiyàn náà ṣì ń lọ ní rẹbutu .  Àwọn Oúnjẹ Tí Wọn Lo Ìtànṣán Fún  Látìgbà tí wọn ti bẹrẹ àyẹwò ní ilẹ Sweden ní 1916 , ó kéré tán , orílẹ - èdè mọkàndínlógójì ló ti fọwọ sí i pé kí wọn máa gbé àwọn èròjà oúnjẹ bí ànàmọ , àgbàdo , èso àti ẹran sábẹ ìtànṣán fúngbà díẹ .  Kí ni iṣẹ tí wọn ní ìtànṣán ń ṣe ?  Wọn ní ó máa ń pa oríṣiríṣi kòkòrò tó ń fa àrùn , tí á sì tipa bẹẹ dín àìsàn táwọn èèyàn lè kó látinú oúnjẹ wọnyẹn kù .  Kì í tún jẹ kí oúnjẹ tètè bà jẹ .  Àmọ o , àwọn ògbógi sọ pé ohun tó dára jù lọ ni pé kí àwọn ohun tẹnu ń jẹ wà ní mímọ tónítóní kó sì tutù yọyọ .  Àmọ ta ló ráyè àtimáa ṣe wàhálà tó wà nídìí àwọn oúnjẹ títutù yọyọ nígbà gbogbo ?  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Test ti sọ , àkókò tí ọpọ jù lọ èèyàn ń lò nídìí oúnjẹ báyìí kò ju  ìṣẹjú mẹwàá lọ fún oúnjẹ àárọ , ìṣẹjú mẹẹẹdógún fún oúnjẹ ọsán àti ìṣẹjú mẹẹẹdógún fún oúnjẹ alẹ .   Abájọ tí àwọn òǹrajà kúkú fi yàn láti máa ra àwọn nǹkan jíjẹ tí wọn ti ṣe sílẹ tí kì í sì í tètè bà jẹ .  Àmọ ṣe àwọn ohun tẹnu ń jẹ tí wọn ń gbé sábẹ ìtànṣán yìí kò léwu nínú ?  Àjọ Ìlera Àgbáyé tẹ ìwádìí kan tí àwọn ògbógi jákèjádò àgbáyé ṣe jáde ní 1999 .  Wọn ní èròjà oúnjẹ tí wọn gbé sábẹ ìtànṣán  kò léwu kankan nínú bẹẹ sì ni àwọn èròjà aṣaralóore inú rẹ pé pérépéré .   Àwọn tó fara mọ pé kí wọn máa lo ìtànṣán fún oúnjẹ fi wé bí wọn ṣe máa ń pa kòkòrò inú báńdéèjì ní ọsibítù , tó jẹ pé ìtànṣán náà ni wọn ń lò .  Wọn tún fi wé bi ẹrù ṣe máa ń kọjá lábẹ ẹrọ oníná tó ń yẹ ẹrù wò ní pápákọ òfuurufú .  Àmọ , àwọn tó ń ṣe òfíntótó ẹ kò yé é sọ pé , ńṣe ni títan ìtànṣán sórí àwọn nǹkan tẹnu ń jẹ máa ń dín àwọn ohun tó ń ṣara lóore nínú wọn kù ó sì lè ní àwọn ewu kan nínú èyí tí wọn ò tíì mọ báyìí .  Àwọn Oúnjẹ Tí Wọn Yí Àbùdá Wọn Padà  Ó ṣe díẹ báyìí tí ó ti ṣeé ṣe fún àwọn onímọ nípa àbùdá láti mú àbùdá kan láti ara ìṣẹdá kan kí wọn sì fi sínú òmíràn tí wọn jọ jẹ ara ọwọ kan náà .  Àmọ lọjọ òní , àwọn onímọ nípa àbùdá ti lè ṣe ju ìyẹn lọ fíìfíì .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn èso kan àtàwọn tòmátì kan wà tó jẹ pé wọn ti fi àbùdá kan tí wọn mú láti ara ẹja kan yí wọn padà , èyí tá á jẹ kí wọn lè dàgbà láwọn àgbègbè tí òtútù wà .  Ọpọ ọrọ ni wọn ti sọ láti fi ti fífi àbùdá yí oúnjẹ padà lẹyìn tàbí láti fi ta kò ó .   Àwọn tó ń ṣalágbàwí rẹ sọ pé pípa ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ti ohun alààyè pọ lọnà yìí ṣe é gbára lé àti pé ó ṣeé ṣàkóso ju àwọn ọnà tí wọn ti fi ń mú oúnjẹ pọ látayébáyé lọ , wọn tún sọ pé á jẹ kí àwọn irè oko pọ sí i á sì jẹ kí ebi tó ń pa aráyé dín kù .  Àmọ ṣé jíjẹ àwọn oúnjẹ tí wọn ti yí àbùdá wọn padà yìí kò lè ṣèèyàn léṣe ?  Àwùjọ àwọn onímọ sáyẹǹsì tí wọn ń ṣojú fún àwọn ọmọwé ilẹ Gẹẹsì àti Orílẹ - Èdè Amẹríkà , títí kan ilẹ Brazil , China , Íńdíà , Mẹsíkò àtàwọn orílẹ - èdè míì tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà ṣe ìwé kan jáde lórí kókó yìí .  Ìwé náà tí wọn tẹ jáde ní oṣù July ọdún 2000 sọ pé :  Títí di bá a ṣe ń sọrọ yìí , ó ti ju ọgbọn mílíọnù hẹkítà ilẹ lọ tí wọn ti fi gbin àwọn irè oko tí wọn ti yí àbùdá wọn padà , kò sì tíì sí ìṣòro ìlera kankan tí wọn lè fìdí rẹ múlẹ pé àwọn irè oko yìí ló fà á .   Láwọn àgbègbè kan , wọn gbà gbọ pé bí àwọn oúnjẹ tá a ti mọ tẹlẹ kò ṣe léwu nínú náà làwọn tí wọn yí àbùdá wọn padà náà kò ṣe léwu nínú .  Àmọ o , láwọn apá ibòmíràn , wọn ò yéé ṣiyèméjì nípa rẹ .  Ní orílẹ - èdè Austria , ilẹ Gẹẹsì àti ilẹ Faransé , àwọn kan ṣì ń fura sí àwọn oúnjẹ tí wọn ti yí àbùdá wọn padà yìí .  Olóṣèlú kan ní ilẹ Netherlands sọ nípa àwọn oúnjẹ tí wọn ti yí àbùdá wọn padà pé :  Àwọn oúnjẹ kan wà tó jẹ pé a ò kàn tiẹ nífẹẹ sí wọn .   Àwọn tó ń kọminú sí irú oúnjẹ bẹẹ tún béèrè àwọn ìbéèrè olórí pípé kan àtàwọn ewu tó lè ṣe fún àyíká .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì kan ronú pé , níwọn bó ti jẹ pé kò tíì pẹ tí ọrọ yíyí àbùdá irè oko padà bẹrẹ , ó yẹ kí àyẹwò ṣì máa lọ lórí rẹ nípa àwọn ewu tó lè ṣe fún àwọn tó ń jẹ ẹ .  Bí àpẹẹrẹ , Ẹgbẹ Àwọn Oníṣègùn Ilẹ Gẹẹsì gbà pé lóòótọ ni lílo àbùdá lọnà yìí jọ pé ó máa ṣe àwọn èèyàn láǹfààní tó pọ .  Síbẹ , ó sọ pé àwọn ohun kan wà tó ṣì ń kọni lóminú , irú bí àwọn ìṣòro tí àwọn oúnjẹ tí wọn ti yí àbùdá wọn padà yìí lè fà , ìyẹn sì túmọ sí pé  ó pọn dandan láti túbọ ṣe ìwádìí sí i .   Bí Ẹnì Kọọkan Ṣe Lè Ṣe Ìpinnu Tí Kò Fì Síbì Kan  Àwọn ilẹ kan wà tó jẹ pé ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún ohun tí wọn ń jẹ ni wọn ti fi ìmọ ẹrọ yí padà .  Ọpọ ìgbà ni wọn máa ń lo àwọn èròjà kan láti gbé adùn oúnjẹ tàbí àwọ wọn yọ , kí wọn má sì lè tètè bà jẹ .  Kódà ìwé ìwádìí kan sọ pé  kò sí bí àwọn oúnjẹ tó wọpọ lóde òní , irú bí àwọn oúnjẹ tí kì í mára wúwo , ìpápánu , àtàwọn oúnjẹ tí wọn ti ṣe sílẹ , ṣe lè ṣeé ṣe láìsí àwọn èròjà wọnyẹn .   Ó sì ṣeé ṣe kí irú àwọn oúnjẹ bẹẹ ní àwọn èròjà tí wọn ti yí àbùdá wọn padà nínú .  Fún ọpọ ọdún , kárí ayé ni àwọn èèyàn ti ń lo àwọn ọnà iṣẹ àgbẹ kan táwọn èèyàn ń wò pé ó léwu .  Àpẹẹrẹ kan ni ti lílo àwọn oògùn apakòkòrò tó ní májèlé nínú .  Yàtọ síyẹn , ó pẹ táwọn iléeṣẹ tó ń ṣe oúnjẹ jáde ti ń lo àwọn èròjà tó jẹ pé bóyá ni kò ní jẹ òun ló ń fa ìṣòro fún àwọn tó ń rà wọn jẹ .  Ṣé àwọn ọnà ìmọ ẹrọ tuntun tí wọn ń lò fún oúnjẹ lọwọlọwọ báyìí kò burú ju àwọn ìyẹn lọ ?  Ẹnu àwọn ògbógi gan - an kò kò lórí ìyẹn .  Kódà , kò sí èyí tí àwọn àkọsílẹ pàtàkì tó dá lórí ìmọ sáyẹǹsì kò tì lẹyìn nínú wọn ó sì dà bí ẹni pé ńṣe lèyí túbọ ń dá kún bí èrò àwọn èèyàn ṣe ń yàtọ síra .  Ọpọ èèyàn lónìí ti wá pinnu pé àwọn ò ní jẹ kí ọràn yìí kó ìdààmú bá àwọn , nítorí kò kúkú sí bí àwọn ṣe lè yẹra pátápátá fún àwọn oúnjẹ tí wọn ti fi ìmọ ẹrọ yí padà àti pé àwọn ní nǹkan mìíràn tó ṣe pàtàkì jùyẹn lọ láti gbájú mọ .  Àmọ o , àwọn kan wà tí ọrọ ọhún ń kó láyà sókè gan - an .  Bí kò bá dá ìwọ àti ìdílé rẹ lójú bóyá kẹ ẹ máa jẹ àwọn oúnjẹ tí wọn ti fi ìmọ ẹrọ òde òní yí padà , kí lo lè ṣe ?  Àwọn ohun bíbọgbọnmu kan wà tó o lè yàn láti ṣe , a sì jíròrò díẹ lára wọn nínú àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .  Àmọ o , yóò dára ká kọkọ ní èrò tó tọ nípa ọràn náà .  Bí ọràn ìlera lọràn kóúnjẹ má ṣèèyàn ní jàǹbá rí .  Kò sí bí ọwọ wa ṣe lè tẹ ẹ lọnà tó pé pérépéré lásìkò tá a wà yìí .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì tó ń jẹ natur  kosmos ti sọ , kódà láàárín àwọn tó máa ń ṣọ ohun tí wọn ń jẹ gidigidi àti ọnà tí wọn ń gbà sè é , àwọn ohun tí ń ṣara lóore kì í fìgbà gbogbo tẹ wọn lọwọ .  Ohun tó ṣara ẹnì kan lóore lè ṣe ẹlòmíràn ní jàǹbá .  Ṣé kò wá bọgbọn mu nígbà náà pé ká wà níwọntúnwọnsì ká sì yẹra fún títi àṣejù bọ ọrọ náà ?  Òótọ ni pé , Bíbélì kò sọ ìpinnu wo ló yẹ ká ṣe nípa àwọn oúnjẹ tí wọn ń lo ọgbọn ìmọ ẹrọ gíga òde òní fún .  Àmọ , ó kọ wa ní ànímọ kan tó yẹ ká ní èyí tá á ràn wá lọwọ nínú ọràn yìí .  Fílípì 4 : 5 sọ pé :  Ẹ jẹ kí ìfòyebánilò yín di mímọ fún gbogbo ènìyàn .   Fífi òye mọ nǹkan yóò ràn wá lọwọ láti ṣe àwọn ìpinnu tó wà déédéé ká sì yẹra fún títi àṣejù bọ ọ .  Ó lè jẹ ká yẹra fún bíbẹrẹ sí í sọ fún àwọn ẹlòmíràn pé ohun báyìí ló yẹ kí wọn ṣe tàbí ni kò yẹ kí wọn ṣe lórí ọrọ náà .  Ó sì tún lè jẹ ká yàgò fún àríyànjiyàn tó lè dá ìpínyà sílẹ láàárín àwa àtàwọn tí ohun tí wọn rò lórí kókó náà lè yàtọ sí tiwa .  Síbẹ , ó yẹ ká mọ pé ọpọ ìpalára tí oúnjẹ máa ń fà kì í fi bẹẹ fa iyàn jíjà .  Kí ni díẹ lára wọn , àwọn ìṣọra wo lo sì lè lò láti dáàbò ara rẹ àti ìdílé rẹ ?   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Olúkúlùkù ló ni ìpinnu lórí irú oúnjẹ yòówù tó bá yàn láti máa jẹ .  Jí !  kò dámọràn pé oríṣiríṣi àwọn oúnjẹ tá a jíròrò níbí ni kéèyàn máa jẹ tàbí ni kó má jẹ , láìka irú ìmọ ẹrọ yòówù tí wọn fi ṣe wọn sí .  Ohun tí àwọn àpilẹkọ yìí wà fún ni láti jẹ kí àwọn òǹkàwé wa mọ ohun tó jẹ òtítọ nípa àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ lọwọlọwọ .  Jọwọ wo Jí ! April 22 , 2000 .  Gẹẹsì    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Ṣé ìpalára kan wà tí àwọn ẹran tí wọn ń fún ní omi ìsúnniṣe - nǹkan àti oògùn agbóguntàrùn ń ṣe fáwọn tó ń jẹ wọn ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Ó bọgbọn mu pé kó o máa ka àwọn ọrọ tí wọn kọ sára oúnjẹ tí ò ń rà dáadáa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ríra àwọn irè oko òòjọ látìgbàdégbà ní àwọn àǹfààní tó ń ṣe  Bí A Ṣe Lè Dín Ewu Inú Oúnjẹ Kù  ṢÉ OÚNJẸ lè ṣèèyàn ní jàǹbá ni ?  Àwọn ìwádìí kan lè mú kó o gbà bẹẹ .  Gẹgẹ bí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe sọ , nǹkan bí àádóje mílíọnù àwọn èèyàn tó wà ní Àgbègbè Tí Àjọ Ìlera Àgbáyé Ń Bójú Tó ni Yúróòpù ni àìsàn tí oúnjẹ ń fà ń yọ lẹnu lọdọọdún .  Ní ilẹ Gẹẹsì nìkan , ó ju ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún èèyàn lọ tí wọn jẹ oúnjẹ burúkú ní 1998 , èyí tó sì fa ikú nǹkan bí igba èèyàn .  Wọn fojú bù ú pé lórílẹ - èdè Amẹríkà , nǹkan bíi mílíọnù mẹrìndínlọgọrin èèyàn ló ń kó àìsàn látinú oúnjẹ lọdọọdún , ọkẹ mẹrìndínlógún ó lé ẹgbẹẹdọgbọn  325,000  lára wọn ni wọn á dá dúró sílé ìwòsàn , tí ẹgbẹrún márùn - ún á sì gbẹmìí mì níkẹyìn .  Kò lè rọrùn rárá láti mọ bí ọràn náà ti rí ní gbogbo ayé .  Àmọ , Àjọ Ìlera Àgbáyé ròyìn pé ní 1998 , nǹkan bíi mílíọnù méjì àti ọkẹ mẹwàá  2,200,000  èèyàn ni àìsàn ìgbẹ gbuuru pa , mílíọnù kan àti ogójì ọkẹ  1,800,000  lára wọn ló sì jẹ àwọn ọmọ kéékèèké .  Ìròyìn náà sọ pé :  Èyí tó pọ jù nínú wọn ló jẹ pé tí wọn bá wádìí rẹ , oúnjẹ àti omi tó lẹgbin nínú ló fà á .   Iye yẹn lè dún bí iye tó pọ rẹpẹtẹ létí .  Àmọ ṣé ó yẹ kí ìròyìn tí wọn ń gbé jáde kó jìnnìjìnnì bá ẹ nípa bí oúnjẹ rẹ kò ṣe ní ṣe ọ ní jàǹbá ?  Kò dájú .  Tún wo àpẹẹrẹ mìíràn .  Ní Ọsirélíà , nǹkan bíi mílíọnù mẹrin àti ọkẹ mẹwàá  4,200,000  èèyàn ló ń kó àìsàn látinú oúnjẹ lọdọọdún , ìyẹn sì jẹ nǹkan bí ẹgbẹrún mọkànlá àtààbọ  11,500  lójoojúmọ !  Iye yẹn lè dún bí iye kan tó pọ jàáǹtìrẹrẹ .  Àmọ tún gba ọnà mìíràn wò ó ná .  Iye ìgbà táwọn ara Ọsirélíà ń jẹun lọdún kan ń lọ sí bíi bílíọnù lọnà ogún ìgbà ; nínú gbogbo rẹ , èyí tó lè yọrí sí àìsàn kò tó nǹkan kan rárá .  Ká sọ ọ lọnà míì , ewu tó wà nínú oúnjẹ tí wọn ń jẹ kéré gan - an ni .  Síbẹ ewu ńbẹ , èyí sì gba ìrònú gidi .  Kí ló ń mú kí oúnjẹ máa fa àìsàn , kí la sì lè ṣe láti dín ewu náà kù ?  Àwọn Ohun Tó Ń Fa Àìsàn Nínú Oúnjẹ  Ìwé ìròyìn Emerging Infectious Diseases sọ pé ọpọ rẹpẹtẹ àìsàn lèèyàn lè kó látinú oúnjẹ , àti pé àwọn àìsàn náà lé ní ọgọrùn - ún méjì .  Àmọ àwọn ohun tó ń fa àwọn àìsàn wọnyí kò tó nǹkan rárá .  Gẹgẹ bí dókítà Iain Swadling , ọgá tó ń rí sí Ètò àti Ìsọfúnni Nípa Oúnjẹ Lágbàáyé ṣe sọ , nǹkan bí ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún gbogbo àwọn àìsàn tí oúnjẹ ń fà ló jẹ pé ẹyà àwọn kòkòrò tín - tìn - tín tó ń fà wọn  kò pé mẹrìnlélógún .   Báwo ni onírúurú àwọn ohun tó ń fa àìsàn  ìyẹn àwọn fáírọọsì , bakitéríà , àfòmọ , àtàwọn májèlé lóríṣiríṣi ṣe ń ráyè dénú oúnjẹ ?  Dókítà Swadling dárúkọ márùn - ún lára àwọn ọnà tó wọpọ jù lọ tí oúnjẹ fi máa ń di èyí tó lè fa àìsàn :  Síse èèlò oúnjẹ tó ti bà jẹ ; kí ẹni tó lárùn tàbí tó ń ṣàìsàn máa se oúnjẹ ; àìsí ọnà tó bójú mu láti tọjú oúnjẹ pa mọ àti síse oúnjẹ sílẹ tipẹ kó tó di pé èèyàn ṣẹṣẹ wá jẹ ẹ ; kí kòkòrò ara oúnjẹ kan ran òmíràn níbi téèyàn ti ń sè é ; kí oúnjẹ má jinná tàbí kó máà gbóná dáadáa nígbà téèyàn ń tún un gbé kaná .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn ohun tí wọn kà sílẹ yìí lè dà bí èyí tó ń kó ìdààmú báni , ohun kan wà nínú wọn tó dùn mọni láti gbọ .  Ọpọ ohun tó ń fa àìsàn látinú oúnjẹ yìí ló ṣeé yẹra fún .  Láti mọ ohun tó o lè ṣe láti rí i dájú pé oúnjẹ rẹ kò ní ṣe ọ ní jàǹbá , wo àpótí tó wà ní ojú ewé 18 àti 19 .  Bó O Ṣe Lè Ṣe Ìpinnu Tó Dára  Nítorí onírúurú ewu àti àníyàn tó ti dìde nípa ọràn oúnjẹ , àwọn kan lónìí ti wá pinnu pé èròjà oúnjẹ tó ṣì tutù yọyọ làwọn á máa rà , pé àwọn á máa sè é fúnra àwọn , òun làwọn á sì máa jẹ .  Tí irú ìpinnu yẹn bá wu ìwọ náà , wá ọjà tàbí àwọn ibi tí wọn ti ń ta àwọn nǹkan tí kò tíì pẹ nílẹ tí wọn ò sì tíì po nǹkan mọ ládùúgbò rẹ .  Ìwé kan tó ń tọ àwọn òǹrajà sọnà sọ pé :  Ọpọ òǹrajà máa ń lọ pàdé àwọn ọlọjà , bóyá láwọn ọjà tí wọn ń ná lọsọọsẹ  níbi tí wọn ti ń ta nǹkan tútù yọyọ  tàbí níbi tí wọn ti ń ṣe àwọn oúnjẹ náà jáde  kí wọn bàa lè rí àwọn nǹkan náà rà nígbà tí wọn bá ṣẹṣẹ jáde kí wọn sì lè rí i bí wọn ṣe ń ṣe é àti ibi tó ti ń jáde wá .   Irú àṣà yìí lè ṣèrànwọ nígbà téèyàn bá fẹ ra àwọn nǹkan tó jẹ mọ ẹran .  Bákan náà , ríra àwọn nǹkan tó jẹ tiwa - n - tiwa lásìkò tí wọn máa ń jáde lọpọ rẹpẹtẹ lóko tún lè ṣèrànwọ púpọ , níwọn bó ti lè jẹ pé àwọn ló máa ṣara lóore jù lọ .  Àmọ gbọ o , tó bá jẹ irú ìlànà yẹn lo fẹ gùn lé , kì í ṣe gbogbo ìgbà ni wàá máa rí àwọn nǹkan bí èso àti ẹfọ lọpọ yanturu bẹẹ tọdún á fi yí po .  Ṣé wàá kúkú yíjú sí àwọn oúnjẹ tí wọn ò fi ajílẹ àti ìmọ ẹrọ gbìn ?  Ìwọ lo ni ìpinnu yẹn .  Ọpọ èèyàn ló nífẹẹ àwọn oúnjẹ tí wọn ò fi nǹkan kan gbìn , ó sì dájú pé ohun tó sún àwọn kan sí i kò ṣẹyìn bí wọn ò ṣe ní ìgbẹkẹlé mọ nínú ìmọ ẹrọ tuntun tí àwọn iléeṣẹ tó ń ṣe oúnjẹ ń lò .  Ṣùgbọn gbogbo èèyàn kọ ló gbà pé àwọn oúnjẹ tí wọn gbìn láìlo ìmọ ẹrọ kò lè ṣèèyàn ní jàǹbá .  Irú oúnjẹ yòówù kó o yàn láti máa jẹ , rí i pé o ń wo ohun tí o ń rà dáadáa .  Ògbógi kan tí wọn fa ọrọ rẹ yọ nínú ìwé ìròyìn ọsọọsẹ kan tó ń jẹ Die Zeit dárò pé :  Tó bá di ọrọ oúnjẹ rírà , iye owó tí wọn dá lé e nìkan làwọn òǹrajà máa ń wò .   Ó dára lóòótọ láti ṣọ owó ná , àmọ tún máa ṣàkíyèsí ohun tó o fẹ rà dáadáa .  Ó fẹrẹẹ tó ìdajì àwọn èèyàn tó ń ra oúnjẹ láwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé tí wọn fojú bù pé wọn kì í fara balẹ ka ìsọfúnni tó wà lára àwọn oúnjẹ náà nípa iṣẹ tí wọn ń ṣe lára .  Lóòótọ , láwọn orílẹ - èdè kan àwọn ohun tí wọn máa ń kọ sára wọn kì í kún tó .  Àmọ tó o bá fẹ oúnjẹ tí kò léwu nínú , ṣe gbogbo ohun tó o bá lè ṣe láti ṣàyẹwò àwọn èròjà wọn .  Ìpinnu yòówù kó o ṣe nípa irú oúnjẹ tí o ń jẹ , o jọ pé kò sọgbọn tí o kò fi ní máa yíwọ padà lẹẹkọọkan , tí wàá máa ṣe é bó bá ṣe gbà ní àdúgbò tí o ń gbé .  Fún ọpọ èèyàn tó ń gbé láyé lónìí , kò sọgbọn tí wọn lè dá tí wọn á fi máa rí oúnjẹ tí kò léwu nínú rárá jẹ nígbà gbogbo . Owó , àkókò àti wàhálà tó máa ná wọn á ti pọ jù .  Ṣé ìyẹn wá jẹ kó o wò ó pé ayé tá a ń gbé yìí kò já mọ nǹkankan mọ ?  Òótọ pọńbélé ibẹ nìyẹn .  Àmọ , ìròyìn ayọ kan wà o , òun ni pé , nǹkan máa tó yí padà sí rere .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Àwọn Ohun Tó o Lè Ṣe   Má fi nǹkan sílẹ láìfọ .  Rí i pé o ń fi ọṣẹ àti omi gbígbóná fọ ọwọ rẹ kó o tó bẹrẹ sí í se oúnjẹ .  Fọ ọwọ rẹ lẹyìn tó o bá lo ilé ìyàgbẹ tán , tó o bá tọjú ọmọ tán  irú bíi tó o bá pààrọ ìtẹdìí tàbí tó o bá nu imú ọmọ  , àti nígbà tó o bá fọwọ kan ẹranko , títí kan àwọn ẹran tẹ ẹ ń sìn nínú ilé .  Fi ọṣẹ àti omi gbígbóná fọ gbogbo nǹkan tó o bá lò , bíi pátákó ìgé - nǹkan àti orí ibi tó o ti ń dáná ní gbogbo ìgbà tó o bá se oúnjẹ tán , àgàgà tó o bá se ẹran tútù , adìyẹ tàbí ẹja tútù .  Ìwé ìròyìn Test dámọràn pé kí o  fi omi tó lọ wọọrọwọ fọ èso àti ẹfọ  láti pa àwọn kòkòrò àti àwọn oògùn apakòkòrò tó ṣì lè ṣẹ kù sí wọn lára .  Lọpọ ìgbà , bíbó èèpo ara nǹkan tó o fẹ jẹ , bíbẹ wọn tàbí bíbọ wọn nínú omi gbígbóná ni ọnà tó dára jù lọ láti jẹ kí wọn mọ .  Tó bá jẹ ewébẹ lettuce tàbí cabbage ni , ṣí gbogbo ewé ẹyìn wọn dà nù .   Máa se oúnjẹ rẹ jinná dáadáa .  Tí iná tàbí ààrò tó o fi ń se oúnjẹ bá ń jó dáadáa tí oúnjẹ náà bá sì jinná wọnú dáadáa , bí o kò tilẹ sè é fúngbà pípẹ , gbogbo kòkòrò tó bá wà nínú rẹ ló máa fẹrẹẹ kú tán .  Adìyẹ tútù gbọdọ pẹ lórí iná dáadáa ju gbogbo oúnjẹ mìíràn lọ .  Tó o bá ń tún oúnjẹ gbé kaná , rí i pé ó gbóná wọnú dáadáa .  Má ṣe jẹ adìyẹ tí inú rẹ ṣì pọn rẹsúrẹsú , ẹyin tí kò jinná tàbí ẹja tí kò jinná dénú , tí ò ṣeé tètè fi ṣíbí ya .   Má ṣe kó èèlò oúnjẹ pọ mọra wọn .  Rí i pé o kì í kó ẹran tútù , adìyẹ tàbí ẹja tútù mọ àwọn oúnjẹ mìíràn nígbà kankan , bóyá nígbà tó o bá lọ rà wọn lọjà , tó o bá ń kó wọn pa mọ tàbí nígbà tó o bá ń sè wọn .  Má ṣe jẹ kí omi wọn máa ta tàbí kó máa ro sórí ara wọn tàbí sórí oúnjẹ mìíràn .  Bákan náà , má ṣe bu oúnjẹ tó o ti sè tán sínú àwo tó o ti kọkọ fi kó ẹran , ẹja tàbí adìyẹ tútù tẹlẹ , àyàfi tó o bá ti fi omi gbígbóná àti ọṣẹ fọ wọn .   Palẹ oúnjẹ mọ tàbí kó o gbé wọn sínú fìríìjì .  Fìríìjì kì í jẹ kí àwọn kòkòrò àrùn tó léwu máa pọ sí i , àmọ o , ó gbọdọ jẹ fìríìjì tó máa ń mú omi tutù gan - an .  Ẹrọ tó ń mú omi dì gbọdọ jẹ èyí tí omi inú tòun náà máa ń dì dáadáa .  Má ṣe jẹ kí oúnjẹ tó lè bà jẹ lò ju wákàtí méjì lọ nílẹ kó o tó gbé e sínú fìríìjì .  Tó o bá máa kọkọ bu oúnjẹ sílẹ kó tó di pé o jẹ ẹ , rí i pé o bo àwọn àwo náà kí eṣinṣin má bàa bà lé wọn lórí .   Ṣọra tó o bá ń ra oúnjẹ jẹ .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan ti fi hàn , nǹkan bí ìdá ọgọta sí ọgọrin nínú ọgọrùn - ún gbogbo àìsàn táwọn èèyàn ń kó látinú oúnjẹ ní àwọn orílẹ - èdè kan tó ti gòkè àgbà ló jẹ pé látinú àwọn oúnjẹ tí wọn rà jẹ ni wọn ti kó o .  Rí i dájú pé ilé àrójẹ èyíkéyìí tó o bá yà láti jẹun kúnjú ìwọn ohun tí òfin ìlera àti ti ìmọtótó béèrè .  Sọ fún wọn pé ẹran tó jinná dáadáa lo fẹ .  Tó bá jẹ pé o fẹ gbé oúnjẹ náà dání lọ ni , rí i pé o jẹ ẹ láàárín wákàtí méjì sígbà tó o rà á .  Tó bá ti lè kọjá àkókò yẹn , tún un gbé kaná dáadáa .   Tí o bá ń ṣiyèméjì nípa oúnjẹ kan , dà á nù .  Tí kò bá dá ọ lójú bóyá oúnjẹ kan ṣì dáa tàbí ó ti bà jẹ , a dáa kó o dáàbò bo ara rẹ nípa dídà á nù .  Lóòótọ , kò dára kéèyàn máa fi oúnjẹ tó dáa ṣòfò .  Síbẹ , tó o bá lọ kó àìsàn látinú oúnjẹ tó ti bà jẹ , ohun tó máa ná ẹ lè ju oúnjẹ yẹn lọ .   Credit Line    A rí èyí tó pọ jù nínú àwọn kókó yìí látinú ìwé Food Safety Tips , tí Ẹgbẹ Tó Ń Fi Ìmọ Ẹrọ Dáàbò Bo Oúnjẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣe .  Oúnjẹ Tí Kò Léwu Máa Wà fún Gbogbo Èèyàn  JÍJẸ oúnjẹ tó ń ṣara lóore máa ń gbádùn mọni .  Àmọ bí a ti rí i , kì í fìgbà gbogbo rọrùn láti rí irú oúnjẹ bẹẹ .  Èyí tó tiẹ tún wá burú jù ni pé , ọpọ mílíọnù èèyàn ló wà tó jẹ pé kì í ṣe ọrọ bóyá oúnjẹ wọn kò lè wu wọn léwu tàbí pé ó ṣara lóore lohun tó bá wọn .  Wàhálà wọn kò ju bí wọn á ṣe rí ìwọnba oúnjẹ tó máa so ẹmí wọn ró lọ .  Ṣé bí Ọlọrun ṣe sọ pé kí nǹkan rí rèé ?  Rò ó wò ná .  Nígbà tí Ọlọrun dá ọkùnrin àti obìnrin sáyé , ǹjẹ ohun kan tiẹ wà tó lè mú kí wọn dààmú nípa oúnjẹ ?  Rárá o !  Àkọsílẹ tó wà nínú Bíbélì nínú ìwé Jẹnẹsísì sọ pé :  Jèhófà Ọlọrun mú kí olúkúlùkù igi tí ó fani mọra ní wíwò , tí ó sì dára fún oúnjẹ hù láti inú ilẹ .   Nípa bẹẹ , Ádámù àti Éfà ní oríṣiríṣi oúnjẹ tó gbádùn mọni gan - an láti jẹ , wọn ní in lọpọ yanturu débi pé kò lè tán .  Ọlọrun tó dá wọn mọ irú oúnjẹ náà gan - an tó máa ṣara wọn lóore ; ó tún mọ ohun tó máa fún wọn láyọ .  Lóòótọ , a ò sí ní ọgbà Édẹnì lónìí .  Àmọ ṣé Ọlọrun ti wá yí ohun tó ní lọkàn níbẹrẹ fún ìran èèyàn àti ilẹ ayé padà ni ?  A ní ìdí tá a lè gbára lé láti gbà gbọ pé láìpẹ , gbogbo ẹni tó bá wà lórí ilẹ ayé ló máa gbádùn oúnjẹ tó dára tó sì ń ṣara lóore lọpọ yanturu !  Ìgbàgbọ yìí lè ṣèrànwọ fún wa gan - an láti ní èrò tó tọ lórí ọràn àwọn oúnjẹ tí kò lè ṣeni ní jàǹbá lóde òní .  Tí ìrètí tá a ní yìí bá dúró sán - ún tá a sì gbára lé e , ó lè ràn wá lọwọ láti yẹra fún níní èrò òdì tàbí dídi aláṣejù .  Kí ló jẹ kó dá wa lójú pé kò ní pẹ mọ tí ìgbésí ayé máa yí padà ?  Àwọn tó ń kẹkọọ Ọrọ Ọlọrun dáadáa mọ pé lọwọlọwọ báyìí , a ti ń gbé ní  àwọn ọjọ ìkẹyìn  ti ètò àwọn nǹkan yìí .  Ọgbọn èèyàn ni wọn ń lò láti fi darí àwọn nǹkan lásìkò tá a wà yìí , èyí tí kò fúnni ní ìdánilójú kankan nínú gbogbo apá ìgbésí ayé tó sì jẹ pé orí èyí - jẹ - èyí - kò - jẹ ni wọn gbé ohun gbogbo kà .  Lórí ọrọ fífi ìmọ ẹrọ yí oúnjẹ padà yìí náà , kò sí ìdánilójú kankan pé bóyá ó léwu tàbí kò léwu .  Ìbẹrù , àìfìmọ - ṣọkan àti ìpínyà ni irú àìsí ìdánilójú bẹẹ sì ń dá sílẹ .  2 Tímótì 3 : 1 - 5 .  Ẹlẹdàá ìran èèyàn ti ṣèlérí pé òun á fi ètò àwọn nǹkan tuntun rọpò èyí tá a wà nínú rẹ yìí .  Ohun tó ní lọkàn tẹlẹ pé kí gbogbo ayé jẹ ibi ẹlẹwà bí ọgbà Édẹnì , tí àwọn èèyàn aláyọ tára wọn le á sì kúnnú rẹ yóò di èyí tó ṣẹ .  Agbára tí ń múni ṣọkan , tí ọgbọn Ọlọrun tí kò lábùkù á mú kó ṣeé ṣe yóò wá di èyí tó gba gbogbo ayé kan .  Ọgbọn èèyàn tí kò dáni lójú kò ní rọwọ mú mọ .  Ètò tuntun látọwọ Ọlọrun yóò mú gbogbo iyèméjì téèyàn lè máa ní kúrò nípa bóyá oúnjẹ wa lè ṣe wá ní jàǹbá tàbí bẹẹ kọ .  Ǹjẹ kò bọgbọn mu láti gbà pé Ọlọrun tó dá èèyàn tún mọ irú àwọn oúnjẹ tá a nílò fún ìlera wa ?  Ẹlẹdàá Máa Pèsè Oúnjẹ Tí Kò Léwu  Bíbélì ní àwọn àsọtẹlẹ tá a lè fojú inú rí nípa bí ìgbésí ayé á ṣe rí lábẹ ètò àwọn nǹkan tó ń bọ .  Wòlíì Aísáyà kọwé pé :  Dájúdájú ,  Ọlọrun  yóò sì rọ òjò sí irúgbìn rẹ , èyí tí o fún sí ilẹ , àti gẹgẹ bí èso ilẹ , èyíinì ni oúnjẹ , tí yóò di sísanra àti olóròóró .  Ní ọjọ yẹn , ohun ọsìn rẹ yóò máa jẹko ní pápá ìjẹko aláyè gbígbòòrò .  Àwọn màlúù àti àwọn kẹtẹkẹtẹ tí ó ti dàgbà tán , tí wọn ń ro ilẹ yóò sì máa jẹ oúnjẹ ẹran tí a fi ewéko olómi - kíkan sí , èyí tí a fi ṣọbìrì àti àmúga fẹ .   Àsọtẹlẹ Aísáyà tún sọ pé :  Dájúdájú , Jèhófà àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun yóò sì se àkànṣe àsè tí ó jẹ oúnjẹ tí a fi òróró dùn fún gbogbo àwọn ènìyàn ní òkè ńlá yìí , àkànṣe àsè wáìnì tí ń bẹ lórí gẹdẹgẹdẹ , ti àwọn oúnjẹ tí a fi òróró dùn , èyí tí ó kún fún mùdùnmúdùn , ti wáìnì sísẹ , èyí tí ń bẹ lórí gẹdẹgẹdẹ .   Aísáyà 25 : 6 ; 30 : 23 , 24 .  Ṣé ìyẹn dùn mọ ọ láti gbọ ?  Àsọtẹlẹ Aísáyà mú un dá wa lójú pé gbogbo àwọn tó ń gbé lábẹ ètò tuntun Ọlọrun ní yóò ní oúnjẹ tara ní ànító tí wọn á sì jẹ àjẹṣẹkù .  Ṣé oúnjẹ náà kò ní ṣe ìpalára fún èèyàn ?  Ìyẹn dájú ṣáká .  Àsọtẹlẹ mìíràn mú un dá wa lójú pé àwọn èèyàn Ọlọrun  yóò jókòó ní ti tòótọ , olúkúlùkù lábẹ àjàrà rẹ àti lábẹ igi ọpọtọ rẹ , kì yóò sì sí ẹnì kankan tí yóò máa mú wọn wárìrì .   Ìjọba Ọlọrun nípasẹ Mèsáyà náà , èyí tí yóò bẹrẹ sí í ṣàkóso lórí ayé láìpẹ yóò rí sí i pé irú ààbò tí kò kù síbì kan bẹẹ fẹsẹ múlẹ .  Aísáyà 9 : 6 , 7 .  Kò tún ní í sí iyèméjì kankan mọ nípa bóyá oúnjẹ kan lè ṣèèyàn ní jàǹbá tàbí bẹẹ kọ .  Kàkà bẹẹ , pẹlú ìdùnnú la ó fi máa sọ fún ara wa pé :  Á gbabiire o .    Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 22   Láìpẹ , gbogbo ẹni tó wà lórí ilẹ ayé á gbádùn oúnjẹ tó dára tó sì ń ṣara lóore lọpọ yanturu   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ọlọrun ṣèlérí pé oúnjẹ tí kò ní ṣèèyàn ní jàǹbá yóò wà fún gbogbo èèyàn , yóò sì pọ yanturu  Ìgbọkànlé Tí Mo Ní Nínú Ọlọrun Ló Mẹsẹ Mi Dúró  GẸGẸ BÍ RACHEL SACKSIONI - LEVEE ṢE SỌ Ọ  NÍGBÀ TÍ ẸṢỌ KAN BẸRẸ SÍ Í KÓ ẸṢẸ BÒ MÍ LÉRALÉRA NÍTORÍ PÉ MO KỌ LÁTI ṢIṢẸ LÁRA ẸYA ARA ẸRỌ AJUBỌǸBÙ TI ÌJỌBA NÁSÌ , ẸṢỌ MÌÍRÀN SỌ FÚN UN PÉ :  O JẸ MÁ DARA Ẹ LÁÀMÚ .  Ó TẸ ÀWỌN  BIBELFORSCHER   AKẸKỌỌ BÍBÉLÌ  YẸN LỌRÙN KÍ WỌN LÙ WỌN PA NÍTORÍ ỌLỌRUN WỌN .   OṢÙ kejìlá ọdún 1944 ni ìṣẹlẹ yìí wáyé ní ìlú Beendorff , tí ó jẹ àgọ iṣẹ àṣekú ti àwọn obìnrin , nítòsí ibi tí wọn ti ń wa iyọ ní àríwá Jámánì .  Ẹ jẹ kí n ṣàlàyé ohun tó gbé mi débẹ àti bí mo ṣe bọ lọwọ ikú láwọn oṣù tó kẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì .  Inú ìdílé ẹlẹsìn Júù ni wọn bí mi sí nílùú Amsterdam , lórílẹ - èdè Netherlands , lọdún 1908 , èmi sì ni èkejì nínú àwa ọmọbìnrin mẹta .  Iṣẹ dídán dáyámọǹdì tí ọpọ àwọn Júù tó ń gbé ìlú Amsterdam ń ṣe kí Ogun Àgbáyé Kejì tó bẹrẹ ni bàbá mi ń ṣe .  Ọmọ ọdún méjìlá ni mí nígbà tó kú , èyí sì mú kí bàbá wa àgbà wá máa gbé pẹlú wa .  Ògbóǹkangí ẹlẹsìn Júù ni bàbá àgbà , ó sì rí i dájú pé ìlànà ẹsìn Júù lòún fi tọ wa dàgbà .  Ẹsẹ bàbá mi ni mo tọ , èmi náà kọ bí wọn ṣe ń gbẹ dáyámọǹdì , nígbà tó sì di ọdún 1930 , mo fẹ ẹnì kan tóun náà ń ṣe irú iṣẹ yẹn .  A bí ọmọ méjì , ọkan ń jẹ Silvain , ọmọkùnrin kan tára rẹ yọ mọni tó sì jẹ olófìn - íntótó .  Carry ló ṣìkejì , ọmọdébìnrin kan tó fani mọra tó sì jẹ ẹni jẹjẹ .  Àmọ ìgbéyàwó wa kò tọjọ .  Lọdún 1938 , kò pẹ lẹyìn tá a jáwèé ìkọsílẹ fúnra wa , mo fẹ Louis Sacksioni , tóun náà jẹ ẹni tó ń dán dáyámọǹdì .  Ní February 1940 , a bí ọmọbìnrin wa , Johanna .  Bó tilẹ jẹ pé ẹlẹsìn Júù ni Louis , kò fọwọ gidi mú ẹsìn náà .  Nígbà tó sì yá , a ò ṣayẹyẹ àwọn àjọdún ẹsìn Júù mọ , èyí tí mo nífẹẹ sí gan - an nígbà tí mo wà lọmọdé .  Èyí dùn mí púpọ , àmọ mò ń bá a lọ láti máa ní ìgbàgbọ nínú Ọlọrun nínú ọkàn mi .  Mo Yí Ẹsìn Mi Padà  Níbẹrẹ ọdún 1940 , ìyẹn ọdún táwọn ọmọ ogun ilẹ Jámánì ṣígun wá sí orílẹ - èdè Netherlands , obìnrin kan wá sẹnu ọnà wa , ó sì bá mi sọrọ nípa Bíbélì .  Púpọ nínú ohun tó sọ ni kò yé mi , ṣùgbọn ìgbàkígbà tó bá ti wá ni mo máa ń gbàwé lọwọ rẹ .  Àmọ , n kì í ka àwọn ìwé tó ń fi sílẹ náà , torí mi ò fẹẹ ní ohunkóhun ṣe pẹlú Jésù .  Wọn ti kọ mi pé apẹyìndà Júù ni .  Nígbà tó wá di ọjọ kan , ọkùnrin kan wá sí ilé wa .  Mo bá da ìbéèrè bò ó , àwọn ìbéèrè bíi  Kí ló dé tí Ọlọrun kò fi dá àwọn èèyàn mìíràn lẹyìn tí Ádámù àti Éfà ti ṣẹ ?  Kí ló dé tí ìbànújẹ fi gbalé ayé kan ?  Kí ló mú káwọn èèyàn máa kórìíra ara wọn tí wọn sì ń bára wọn jagun ?   Ó mú un dá mi lójú pé , tí mo bá lè ní sùúrù , òún á fi Bíbélì dáhùn àwọn ìbéèrè mi .  Ló bá ṣètò láti wá máa kọ mi lẹkọọ Bíbélì .  Síbẹ , mo kọ láti gbà pé Jésù ni Mèsáyà .  Àmọ kò pẹ lẹyìn náà , mo gbàdúrà nípa ọràn náà , mo sì bẹrẹ sí í ka àwọn àsọtẹlẹ tó ní í ṣe pẹlú Mèsáyà nínú Bíbélì , mo wá ń fi ojú tó yàtọ wo àwọn ohun tí mò ń kà nípa Jésù .  Jèhófà ràn mí lọwọ láti rí i pé Jésù ni àwọn àsọtẹlẹ náà ṣẹ sí lára .  Ọkọ mi kò nífẹẹ sí ohun tí mò ń kọ , àmọ kò dí mi lọwọ pé kí n má di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Mò Ń Sá Pa Mọ , Síbẹ Mi Ò Yéé Wàásù  Àkókò ewu gbáà ni àkókò táwọn ọmọ ogun Jámánì ṣígun ti Netherlands jẹ fún mi .  Kì í ṣe torí pé mo jẹ ẹyà Júù nìkan ni , ìyẹn ẹyà táwọn ará Jámánì ń kó dà sí àgọ ìṣẹniníṣẹẹ , àmọ mo tún jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ètò ẹsìn kan tí ìjọba Násì ń wá ọnà láti pa run .  Síbẹ , mi ò yéé wàásù , mo máa ń lò tó ọgọta wákàtí ní ìpíndọgba lóṣooṣù , ní sísọ fún àwọn èèyàn nípa ìrètí tí mo ṣẹsẹ ní gẹgẹ bíi Kristẹni .  Mátíù 24 : 14 .  Nírọlẹ ọjọ kan , ní December ọdún 1942 , ọkọ mi kò darí wálé láti ibi iṣẹ .  Àṣé wọn ti mú un níbi iṣẹ , pa pọ pẹlú àwọn tí wọn jọ ń ṣiṣẹ .  Mi ò fojú mi rí i mọ .  Àwọn Ẹlẹrìí ẹlẹgbẹ mi gbà mí nímọràn pé kí èmi àtàwọn ọmọ mi lọ wábi fara pa mọ sí .  Mo rí àyè lọdọ Kristẹni arábìnrin kan ní òdìkejì ìlú Amsterdam .  Àmọ torí pé ó léwu gan - an fún àwa mẹrẹẹrin láti wà lójú kan , mo ní láti fi àwọn ọmọ mi sọdọ àwọn ẹlòmíràn .  Lọpọ ìgbà , díẹ báyìí ló máa ń kù kí wọn rí mi mú .  Nírọlẹ ọjọ kan , Ẹlẹrìí kan ń fi alùpùpù rẹ gbé mi lọ sí ibòmíràn tí màá lọ fara pa mọ sí .  Àmọ , iná alùpùpù rẹ kò ṣiṣẹ , làwọn ọlọpàá méjì tí wọn jẹ ọmọ ilẹ Netherlands bá dá wa dúró .  Wọn tan tọọṣì wọn sí mi lójú wọn sì rí i pé Júù ni mi .  Ìgbà tí Ọlọrun máa bá mi ṣe é , ńṣe ni wọn kàn sọ fún mi pé :  Ó yá , máa lọ kíákíá , àmọ ẹsẹ ni kó o máa fi rìn lọ o .   Ọwọ Tẹ Mí , Mo sì Dèrò Ẹwọn  Ní òwúrọ ọjọ kan ní May ọdún 1944 , bí mo ṣe fẹ bẹrẹ iṣẹ òjíṣẹ mi báyìí , ni wọn bá mú mi  kì í ṣe nítorí pé mo jẹ Ẹlẹrìí , àmọ torí pé Júù ni mí .  Wọn lọ fi mí sẹwọn kan ní ìlú Amsterdam , ibẹ ni mo sì wà fún ọjọ mẹwàá .  Kò pẹ lẹyìn náà ni wọn fi ọkọ ojú irin gbé èmi àtàwọn Júù mìíràn lọ sí àgọ kan ní ìlú Westerbork , èyí tó wà lápá àríwá ìlà oòrùn Netherlands , ibi tá a gbé fúngbà díẹ .  Àtibẹ ni wọn ti ń kó àwọn Júù lọ sí ilẹ Jámánì .  Ní Westerbork , mo bá àbúrò ọkọ mi àti ọmọ rẹ ọkùnrin pàdé , wọn ti mú àwọn náà .  Èmi nìkan ni Ẹlẹrìí tó wà láàárín àwọn Júù , léraléra ni mo sì ń gbàdúrà pé kí Jèhófà jọọ mẹsẹ mi dúró .  Ọjọ méjì lẹyìn náà ni èmi , àbúrò ọkọ mi àti ọmọkùnrin rẹ jókòó sínú ọkọ ojú irin kan tí wọn fi ń kó màlúù , èyí tó fẹ gbéra lọ sí ìlú Auschwitz tàbí ìlú Sobibor , àwọn àgọ ikú tó wà lórílẹ - èdè Poland .  Lójijì , wọn pe orúkọ mi , wọn sì mú mi lọ sínú ọkọ ojú irin mìíràn  ìyẹn ọkọ ojú irin gbogbo gbòò .  Mo bá àwọn tá a jọ ń ṣiṣẹ dáyámọǹdì tẹlẹ rí pàdé nínú ọkọ ojú irin náà .  Nǹkan bí ọgọrùn - ún àwọn tó ń ṣiṣẹ dáyámọǹdì ni wọn kó lọ sí ìlú Bergen - Belsen , ní àríwá ilẹ Jámánì .  Ẹyìn ìgbà náà ni mo wá gbọ pé iṣẹ tí mò ń ṣe yìí ló dá ẹmí mi sí , torí pé inú gáàsì olóró ni wọn kó àwọn Júù tí wọn kó lọ sí Auschwitz àti Sobibor lọ tààràtà .  Ohun tó ṣẹlẹ sí ọkọ mi , àwọn ọmọ mi méjì , àtàwọn ẹbí mi yòókù gan - an nìyẹn .  Àmọ ní àkókò yẹn , mi ò tíì mọ pé ohun tó ṣẹlẹ sí wọn nìyẹn .  Inú àkànṣe bárékè ni wọn fi àwa tá à ń gbẹ dáyámọǹdì sí láti máa gbé ní ìlú Bergen - Belsen .  Kí ọwọ wa má bàa bà jẹ nítorí iṣẹ ẹlẹgẹ tá à ń ṣe , wọn ò fún wa ní iṣẹ mìíràn ṣe .  Èmi nìkan ni Ẹlẹrìí nínú àwùjọ mi , mo sì máa ń fi ìgboyà sọ fún àwọn Júù ẹlẹgbẹ mi nípa ẹsìn tí mo ṣẹṣẹ rí náà .  Àmọ , ojú apẹyìndà ni wọn máa ń fi wò mí , irú ojú tí wọn fi wo àpọsítélì Pọọlù gẹlẹ ní ọrúndún kìíní .  Mi ò ní Bíbélì , ebi tẹmí sì ń pa mí gan - an .  Dókítà kan tó jẹ Júù nínú àgọ náà ní ọkan , ó sì gbé e fún mi ní pàṣípààrọ fún awẹ búrẹdì mélòó kan àti bọtà díẹ .  Oṣù méje ni mo lò pẹlú  àwùjọ onídáyámọǹdì  yẹn ní ìlú Bergen - Belsen .  Wọn ṣe wá dáadáa , èyí sì mú kí àwọn ẹlẹwọn yòókù tí wọn jẹ Júù máa bínú sí wa .  Àmọ níkẹyìn , ó ṣẹlẹ pé wọn ò rí dáyámọǹdì kó wá fún wa mọ láti ṣiṣẹ lé lórí .  Nítorí náà , ní December 5 , 1944 , wọn kó nǹkan bí àádọrin àwa obìnrin tá a jẹ Júù lọ sí àgọ iṣẹ àṣekú ní ìlú Beendorff .  Mo Kọ Láti Ṣe Ohun Ìjà  Níbi ìwakùsà kan nítòsí àgọ náà , èyí tó wà nínú àjàalẹ tó jìn sísàlẹ ní irínwó mítà , wọn fún àwọn ẹlẹwọn ní iṣẹ ṣíṣe ẹyà ara ẹrọ tó ń yin bọǹbù .  Nígbà tí mo kọ láti ṣe iṣẹ yìí , wọn kó ẹṣẹ bò mí léraléra .  Pẹlú ìbínú ni ẹṣọ náà fi sọ fún mi pé kí n máa múra sílẹ , torí mò ń bọ wá ṣiṣẹ níbẹ lọjọ kejì .  Láàárọ ọjọ kejì , mi ò lọ sórí ìlà níbi tí wọn ti ń pe orúkọ , ńṣe ni mo dúró sínú bárékè .  Mo ti ní in lọkàn pé kò sóhun méjì ju pé wọn máa yìnbọn pa mí , nítorí náà mo gbàdúrà pé kí Jèhófà san èrè ìgbàgbọ mi fún mi .  Mo wá ń ka ọrọ Bíbélì tó wà nínú ìwé Sáàmù léraléra nínú ọkàn mi , èyí tó sọ pé :  Ọlọrun ni mo gbẹkẹ lé , àyà kì yóò fò mí .  Kí ni ará ayé lè fi mí ṣe ?   Sáàmù 56 : 11 .  Wọn wá gbogbo inú bárékè náà , wọn sì rí mi .  Àkókò yẹn ni ọkan lára àwọn ẹṣọ náà kó ẹṣẹ bò mí léraléra , tó sì ń bi mí pé :  Ta lẹni náà tó sọ pé kó o má ṣiṣẹ ?   Bó ṣe ń bi mí ni mò ń dáhùn pé Ọlọrun ni .  Ìgbà yẹn ni ẹṣọ mìíràn wá sọ fún un pé :  O jẹ má dara ẹ láàmú .  Ó tẹ àwọn Bibelforscher  yẹn lọrùn kí wọn lù wọn pa nítorí Ọlọrun wọn .   Ọrọ tó sọ yẹn fún mi lókun gidigidi .  Níwọn bí fífọ ilé ìgbẹ ti jẹ iṣẹ tí wọn máa ń lò láti fi jẹni níyà , tó sì tún jẹ iṣẹ tó lẹgbin jù lọ ti mo mọ , mo ní kí wọn jẹ kí n lọ ṣe é .  Inú mi dùn láti ṣe iṣẹ yìí nítorí òun ni iṣẹ tí mo lè ṣe tí ọkàn mi ò sì ní í dá mi lẹbi .  Ní àárọ ọjọ kan , olùdarí àgọ náà , ẹni tí gbogbo èèyàn máa ń bẹrù wá sọdọ mi .  Ó dúró síwájú mi ó sì sọ pé :  Ṣé ìwọ ni Júù tí kò fẹ ẹ ṣiṣẹ ?   Mo dá a lóhùn pé :  O kúkú rí i pé ẹnu iṣẹ lo bá mi .    Àmọ oò ní ṣiṣẹ fún ìtìlẹyìn ogun , àbí wàá ṣe é ?   Mo dáhùn pé :  Rárá , Ọlọrun kò fẹ irú nǹkan bẹẹ .    Àmọ ṣebí kì í ṣe pé ò ń lọ pààyàn ?   Mo ṣàlàyé fún un pé , bí mo bá lọwọ nínú ṣíṣe nǹkan ìjà , ńṣe ni mò ń tàpá sí ẹrí ọkàn mi gẹgẹ bíi Kristẹni .  Ló bá gba ìgbálẹ ọwọ mi ó sì sọ pé :  Ṣé o mọ pé mo lè lo ìgbálẹ yìí láti fi pa ẹ , àbí mi ò lè lò ó ?   Mo dá a lóhùn pé :  Dáadáa , o lè lò ó , àmọ kì í ṣe ohun tí wọn ṣe ìgbálẹ fún nìyẹn .  Ìbọn ni wọn ṣe láti fi pààyàn .   A jọ sọrọ lórí bí Jésù ṣe jẹ Júù àti lórí kókó náà pé , bó tilẹ jẹ pé Júù ni mí , mo ti di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Nígbà tó lọ tán , àwọn ẹlẹwọn ẹgbẹ mi wá bá mi , ó yà wọn lẹnu pé mo láyà láti bá olùdarí àgọ náà sọrọ pẹlú ìfọkànbalẹ .  Mo sọ fún wọn pé ọrọ pé mo láyà kọ , àmọ torí pé Ọlọrun mi fún mi lágbára láti ṣe bẹẹ ló jẹ kó ṣeé ṣe fún mi .  Mó La Òpin Ogun Náà Já  Ní April 10 , 1945 , bí àwọn ọmọ ogun Olùgbèjà ti ń sún mọ ìlú Beendorff , orí ìdúró la wà ṣúlẹ nínú àgbàlá , tí wọn ń pe orúkọ wa .  Lẹyìn ìgbà náà , wọn fún àwa obìnrin tá a jẹ nǹkan bí àádọjọ pọ mọ inú ọkọ ojú irin kan tí wọn fi ń kó màlúù . Kò sí oúnjẹ , kò sí omi .  A ò mọ ibi tí ọkọ ojú irin náà ń forí lé , ọpọ ọjọ la sì fi ń lọ tá à ń bọ láàárín ibi tí ogun ti ń gbóná janjan .  Àwọn kan fún àwọn ẹlẹwọn ẹlẹgbẹ wọn lọrùn pa kí wọn lè rí àyè nínú ọkọ ojú irin tó há gádígádí náà , látàrí èyí , púpọ nínú àwọn obìnrin náà ni ojora sọ di rádaràda .  Ìgbọkànlé mi nínú Jèhófà pé kò jẹ fi mí sílẹ ló jẹ kí n lè fara dà á .  Lọjọ kan , ọkọ ojú irin wa dúró nítòsí àgọ kan tó jẹ tàwọn ọkùnrin , wọn sì gbà wá láyè láti sọ kalẹ .  Wọn kó korobá fún àwọn kan lára wa láti lọ pọnmi wá nínú àgọ náà .  Nígbà tí mo dé ibi tí ẹrọ omi náà wà , mo kọkọ mu omi dáadáa , ẹyìn náà ni mo ṣẹṣẹ wá pọnmi sínú korobá mi .  Nígbà tí mo padà dé , bí ẹranko ẹhànnà làwọn obìnrin náà ṣe gbéjà kò mí .  Ńṣe ni wọn sì yí gbogbo omi inú korobá náà dà nù .  Ẹrín làwọn SS  àwọn ẹṣọ fún Hitler  kàn ń fi wá rín níbi tí wọn dúró sí .  Ọjọ mọkànlá lẹyìn náà , a bára wa ní Eidelstedt , àgọ kan tó wà ní àgbègbè Hamburg .  Nǹkan bí ìdajì lára àwùjọ wa ló kú nítorí ìnira ìrìn - àjò náà .  Lọjọ kan , nígbà tá a wà ní Eidelstedt , mò ń ka Bíbélì fún díẹ lára àwọn obìnrin náà .  Lójijì , olùdarí àgọ náà wá síbẹ , ó sì dúró sí ojú wíńdò .  Jìnnìjìnnì bò wá , nítorí wọn ti ka Bíbélì léèwọ nínú àgọ náà .  Olùdarí náà wọlé wá , ó gba Bíbélì náà , ó sì sọ pé :  Bíbélì nìyí , àbí kínla ?   Nígbà tó dá a padà fún mi tó sì sọ pé :  Bí ọkan nínú àwọn obìnrin náà bá kú , wàá ka ibì kan jáde látinú rẹ ,  ńṣe lara rọ mí pẹsẹ .  Mo Ṣalábàápàdé Àwọn Ẹlẹrìí Ẹlẹgbẹ Mi  Ọjọ mẹrìnlá lẹyìn ìgbà náà ni wọn dá wa sílẹ , Ẹgbẹ Alágbèélébùú Pupa sì kó wa lọ sí iléèwé kan nítòsí ìlú Malmö , ní orílẹ - èdè Sweden .  Ibẹ ni wọn sé wa mọ fúngbà díẹ ká má bàa kó àrùn ran àwọn èèyàn .  Mo béèrè lọwọ ọkan lára àwọn tó ń tọjú wa bóyá ó lè jẹ káwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mọ pé mo wà ní ilé àwọn olùwá - ibi - ìsádi náà .  Ọjọ díẹ lẹyìn náà , wọn pe orúkọ mi jáde .  Nígbà tí mo sọ fún obìnrin tó fẹ ẹ rí mi náà pé Ẹlẹrìí ni mí , ńṣe ló bẹrẹ sí í sọkún .  Àṣé Ẹlẹrìí lòun náà !  Lẹyìn tí ara rẹ wálẹ , ó sọ pé ìgbà gbogbo làwọn Ẹlẹrìí tó wà ní Sweden máa ń gbàdúrà fún àwọn Kristẹni arákùnrin àti arábìnrin wọn tó wà nínú àwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ Násì .  Látọjọ náà , arábìnrin kan máa ń wá lójoojúmọ tá á sì gbé kọfí àti ìpápánu wá .  Lẹyìn tí mo kúrò ní ilé àwọn olùwá - ibi - ìsádi náà , wọn gbé mi lọ sí ibì kan nítòsí ìlú Göteborg .  Níbẹ , àwọn Ẹlẹrìí ṣètò àpèjẹ ńlá kan fún mi ní ọsán ọjọ kan .  Bó tilẹ jẹ pé mi ò gbọ èdè tí wọn ń sọ , ńṣe ni ayọ kún inú mi pé mo tún wà láàárín àwọn arákùnrin mi àtàwọn arábìnrin mi lẹẹkan sí i .  Nígbà tí mo wà ní ìlú Göteborg , mo gba lẹtà kan látọdọ Ẹlẹrìí kan ní ìlú Amsterdam tó jẹ kí n mọ pé wọn ti mú àwọn ọmọ mi , Silvain àti Carry , pẹlú gbogbo àwọn ẹbí mi pátá , wọn ò sì rí àbọ wọn látìgbà náà .  Kìkì ọmọ mi obìnrin , Johanna àti àbúrò mi obìnrin tó kéré jù nìkan ló mórí bọ .  Ẹnu àìpẹ yìí ni mo rí orúkọ àwọn ọmọ mi lára orúkọ àwọn Júù tí wọn fi gáàsì olóró pa ní Auschwitz àti Sobibor .  Ohun Tí Mo Mú Ṣe Lẹyìn Ogun  Nígbà tí mo padà sí Amsterdam , tí mo sì ti wà pẹlú ọmọ mi Johanna , ẹni tó ti pé ọmọ ọdún márùn - ún lákòókò náà , kíá ni mo tún bẹrẹ iṣẹ òjíṣẹ padà .  Nígbà míì , mo máa ń bá àwọn tó ti jẹ ara Ẹgbẹ Òṣèlú Àjùmọni Ilẹ Netherlands  NSB  tẹlẹ rí pàdé , ìyẹn ẹgbẹ òṣèlú tó lẹdí àpò pọ pẹlú àwọn ará Jámánì .  Àwọn ló wà nídìí bí gbogbo ìdílé mi ṣe di èyí tó fẹrẹẹ pa rẹ tán ráúráú .  Mo ní láti ṣẹpá èrò òdì tí mo ní sí wọn kó bàa lè ṣeé ṣe fún mi láti sọ ìhìn rere nípa Ìjọba Ọlọrun fún wọn .  Mo máa ń rò ó pé Jèhófà ló ń rí ọkàn àti pé nígbà tó bá tó àkókò , òun ló máa ṣèdájọ kì í ṣe èmi .  Ó sì bù kún mi gan - an nítorí èyí !  Mo bẹrẹ sí í ṣe ìkẹkọọ Bíbélì pẹlú obìnrin kan tí ọkọ rẹ ń ṣẹwọn nítorí pé ó lẹdí àpò pọ pẹlú ìjọba Násì .  Bí mo bá ṣe ń gòkè lọ sílé wọn , màá máa gbọ táwọn ará àdúgbò á máa sọ pé :  Àbí ẹ ò rí nǹkan !  Obìnrin Júù yìí mà tún ti ń lọ bẹ àwọn Ẹgbẹ NSB yìí wò .   Àmọ láìka gbogbo àtakò líle koko tí ọkọ rẹ tó ṣì ń ṣẹwọn lọwọ , ẹni tó kórìíra àwọn Júù , gbé dìde sí i , obìnrin yìí , àtàwọn ọmọbìnrin rẹ mẹtẹẹta di Ẹlẹrìí Jèhófà .  Inú mi dùn gan - an pé , nígbà tó yá , Johanna , ọmọbìnrin mi náà ya ìgbésí ayé rẹ sí mímọ fún Jèhófà .  Èmi pẹlú rẹ lọ sìn ní àgbègbè tí kò sí àwọn olùpòkìkí Ìjọba Ọlọrun .  A sì gbádùn ọpọ ìbùkún tẹmí .  Ìlú kékeré kan ní gúúsù Netherlands ni mò ń gbé báyìí , níbi tí mo ti ń kópa nínú iṣẹ ìwàásù náà bó bá ti lè ṣeé ṣe tó pẹlú ìjọ tí mo wà .  Bí mo ti ń wẹyìn padà , mo lè sọ pé kò sígbà kankan tí mo nímọlára pé Jèhófà fi mí sílẹ rí .  Ìgbà gbogbo ni mo máa ń nímọlára pé Jèhófà àti Jésù , Ọmọ rẹ olùfẹ , wà pẹlú mi , kódà láwọn àkókò tí nǹkan burú fún mi gan - an .  Lákòókò ogun náà , mo pàdánù ọkọ mi , àwọn ọmọ mi méjì , àti èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ẹbí mi mìíràn .  Àmọ ṣá o , ìrètí mi ni pé màá tún rí gbogbo wọn lẹẹkan sí i , láìpẹ nínú ayé tuntun ti Ọlọrun .  Láwọn ìgbà tí mo bá dá wà , tí mo sì ronú padà lórí àwọn ohun tí ojú mi ti rí , pẹlú ayọ àti ìmoore ni mo fi máa ń ronú lórí àwọn ọrọ onísáàmù náà , èyí tó sọ pé :  Áńgẹlì Jèhófà dó yí àwọn tí ó bẹrù rẹ ká , ó sì ń gbà wọn sílẹ .   Sáàmù 34 : 7 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bí wọn ṣe ń pe àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Jámánì nígbà yẹn nìyẹn .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Àwọn Júù tí wọn ń kó lọ sí orílẹ - èdè Jámánì láti àgọ Westerbork   Credit Line   Herinneringscentrum kamp Westerbork   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Èmi àtàwọn ọmọ mi , Carry àti Silvain , tí àwọn méjèèjì pa rẹ nígbà Ìpakúpa Rẹpẹtẹ náà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Nígbà tá a wà ní ìsémọ ní ilẹ Sweden   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Káàdì ìdánimọ onígbà kúkúrú tó ń fi hàn pé mo ṣẹṣẹ ti ogun dé ni   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Èmi àti Johanna ọmọbìnrin mi lónìí  Ṣọọṣì Ilẹ Gẹẹsì  Ibi Ìyapa Ni  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ILẸ GẸẸSÌ  ÌPÀDÉ Àpérò Lambeth ẹlẹẹkẹtàlá ti Ṣọọṣì Ilẹ Gẹẹsì wáyé ní Canterbury lọdún 1998 , ní gbàgede kàtídírà wọn tó ti pé ẹẹdẹgbẹrún ọdún tí wọn ti kọ ọ .  Nígbà tí Bíṣọọbù William E .  Swing ń sọrọ níbi àpérò náà , ó sọ gbólóhùn tó fakíki yìí pé :  Ìsìn gbọdọ jáwọ nínú jíjẹ orísun wàhálà kí wọn sì bẹrẹ sí í pèsè ọnà àbáyọ .  Kò lè sí àlàáfíà láàárín àwọn orílẹ - èdè láé àfi táwọn ìsìn bá ní àlàáfíà láàárín ara wọn .   Ìpínyà tó wà láàárín àwọn ìsìn kì í ṣe kékeré o , bẹẹ náà ló sì ṣe wà láàárín àwọn ọmọ ìjọ àtàwọn àlùfáà tí wọn jọ wà nínú ìsìn kan náà .  Bíṣọọbù kan kọ láti wá sí ìpàdé yìí , èyí tí wọn ti máa ń ṣe ní gbogbo ọdún mẹwàá mẹwàá láti ọdún 1948 , nítorí pé àwọn bíṣọọbù obìnrin wà níbẹ .  Díẹ lára àwọn tó wà níbẹ sì kọ láti jíròrò Bíbélì pẹlú àwọn obìnrin wọnyí .  Nígbà tó jẹ pé ọràn kí wọn máa fi obìnrin joyè lohun tí wọn fi gbogbo àpérò wọn ti ọdún 1988 gbọ , ìbẹyà - kannáà - lòpọ lolórí kókó àríyànjiyàn wọn lọdún 1998 .  Lópin gbogbo rẹ , àwọn bíṣọọbù ọhún panu pọ pé , ìbẹyà - kannáà - lòpọ  kò bá Ìwé Mímọ mu .   Kí ló mú wọn ṣe ìpinnu yẹn ?  Ọkan lára ohun tó fà á lè jẹ pé , àwọn ìjọ Áńgílíkà kò fẹ kí nǹkan kan ba àjọṣe àwọn àti Ṣọọṣì Roman Kátólíìkì jẹ rárá .  Wọn sì mọ pé tí àwọn bá ṣì ń fàyè gba  ìbẹyà - kannáà - lòpọ láàárín àwọn àlùfáà ,  ìsìn méjèèjì yìí kò ní lè jọ máa fikùnlukùn mọ .  Ìdí mìíràn tó tún lè wà lẹyìn ìpinnu wọn náà lè jẹ nítorí ìbẹrù àwọn ẹlẹsìn Ìsìláàmù .  Gẹgẹ bí ohun táwọn bíṣọọbù tó wá láti ilẹ Áfíríkà sọ , bí wọn bá lọ ṣe ìpinnu kan tó fàyè gba kí àwọn àlùfáà máa lọwọ sí ìbẹyà - kannáà - lòpọ pẹnrẹn , a jẹ pé  iṣẹ ìjíhìnrere Kristi ti dópin  láwọn orílẹ - èdè ẹlẹsìn Ìsìláàmù nìyẹn .  Nígbà tí ìwé ìròyìn The Sunday Telegraph tún ń sọ nípa kókó mìíràn tó fa ìpínyà níbi àpérò náà , ó sọ pé :  Láwọn apá ibì kan ní Áfíríkà , olórí ohun tó jẹ ìṣòro àwọn míṣọnnárì ni ìkóbìnrinjọ .   Nígbà tí bíṣọọbù kan ń ṣíṣọ lójú ìṣòro líle koko yìí tó dojú kọ àwọn Áńgílíkà ní ilẹ Áfíríkà , ó sọ pé :  Bí ẹnì kan bá dá owó rẹpẹtẹ sí Ṣọọṣì àmọ tó ní ju ìyàwó kan lọ , kí làwọn bíṣọọbù máa ṣe ?   Nígbà tí ìwé ìròyìn The Times ti ìlú London ń sọ nípa ohun tó ṣeé ṣe kó jẹ àbájáde ọràn tí wọn ń jiyàn lé lórí náà , ó sọ pé :  Ńṣe làwọn bíṣọọbù Áńgílíkà á ṣẹnu mẹrẹn wọn ò ní sọ nǹkankan mọ nípa ìkóbìnrinjọ náà .   Fún ìgbà àkọkọ , àwọn bíṣọọbù Áńgílíkà sọrọ nípa bí àjọṣe àwọn àti ẹsìn Ìsìláàmù ṣe rí .  Bíṣọọbù Kàdúná ní ilẹ Nàìjíríà sọ pé :  Ìkórìíra ńláǹlà wà láàárín àwọn Kristẹni àtàwọn Mùsùlùmí ní Nàìjíríà ,  ó ní , ó ti jú ẹgbẹrún mẹwàá èèyàn lọ tí ẹmí wọn ti ṣòfò nítorí rògbòdìyàn ẹsìn lórílẹ - èdè òun .  Wọn sọ pé lílóye ìgbàgbọ ẹsìn Ìsìláàmù dáadáa nìkan ni kò ní jẹ kógun ẹsìn bẹ sílẹ ní Áfíríkà .  Kí ló ń bẹ lọjọ iwájú fún àádọrin mílíọnù èèyàn káàkiri ayé tí wọn jẹ mẹńbà ṣọọṣì Áńgílíkà gẹgẹ bí iye tí wọn pè wọn , àmọ tí awuyewuye ṣì ń lọ lórí iye náà ?   Ipò náà kò mú orí èèyàn wú rárá o , nítorí gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The Times ti sọ :  Kàyéfì gbáà ni àpérò ọhún jẹ fún àwọn tó ń wòran àtàwọn tó ń kópa níbẹ , nítorí nígbà míì , ńṣe ni ìpàdé ọhún máa dà bí ìpàdé àwọn olóṣèlú tí kò sì ní fibì kankan jọ ṣọọṣì Kristẹni níbi tí wọn ti ń gbàdúrà .   Kò yani lẹnu nígbà náà , tí ìwé ìròyìn The Sunday Times fi parí ọrọ pé  gbúngbùngbún àti kèéta ni wọn fi ṣe ìpàdé ọhún .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìwé ìròyìn The Times sọ pé iye yìí , ìyẹn àádọrin mílíọnù  dún bí iye bàbàrà létí  àmọ ,  ohun tí wọn kì í sábà sọ ni pé mílíọnù mẹrìndínlọgbọn lára iye yìí ló jẹ ara Ṣọọṣì Ilẹ Gẹẹsì .  Àwọn tó ń lọ sí ṣọọṣì lọwọlọwọ níbí  ní ilẹ Gẹẹsì  kò pé mílíọnù kan mọ , Áńgílíkà aláfẹnujẹ lásán sì ni gbogbo àwọn tó kù .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Kàtídírà ìlú Canterbury , ó ti pé ẹẹdẹgbẹrún ọdún tí wọn ti kọ ọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ewu Wo Ló Wà Nínú Kí Àwọn Èwe Máa Dájọ Àjọròde ?   Lẹnu àìpẹ yìí , àwọn ọmọkùnrin kan níléèwé ń sọ fún mi pé ká jọ máa dájọ àjọròde tàbí káwọn fi mí ṣe ọrẹbìnrin àwọn .   Becky , ọmọ ọdún mọkànlá .    Èyí tó pọ jù nínú àwọn ọmọ iléèwé wa ló lẹni tí wọn ń fẹ .  Ká sòótọ , kò tún jẹ nǹkan tuntun mọ pé kí àwọn ọdọmọkùnrin àti ọdọmọbìnrin jọ máa fẹnu kora wọn lẹnu ní ọdẹdẹ iléèwé .   Liana , akẹkọọ kan níléèwé gíga .  ỌPỌ ọdọ máa ń bẹrẹ sí í ní ọrẹkùnrin tàbí ọrẹbìnrin nígbà tí wọn ṣì kéré gan - an .  Àwọn iléeṣẹ ìròyìn máa ń gbé àṣà yìí lárugẹ bí ẹni pé ohun tó bójú mu ni , bí ẹni pé eré lásán ni tí kò sí nǹkan kan tó burú ńbẹ .  Oneyda , ọmọ ọdún méjìlá sọ pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo àwọn ọmọ iléèwé ló ní ọrẹkùnrin tàbí ọrẹbìnrin .   Ọṣọọrọ obìnrin kan tó ń jẹ Jenifer sọ pé :  Mo mọ àwọn ọmọ tí wọn ò ju ọmọ ọdún mẹsàn - án lọ tí wọn ti ní ọrẹkùnrin .   Ó fi kún un pé :  Ọmọ ọdún mọkànlá ṣì ni mí tó ti dà bíi pé kí èmi náà máa bá ọkùnrin jáde .   Ìyẹn fi yéni pé , tóò bá lẹnì kan tí ò ń fẹ , o lè dà bí ẹni tí kò bẹgbẹ mu .  Kódà gan - an , wọn lè bẹrẹ sí í sọ pé sùẹgbẹ ni ẹ , kí wọn máa fi ẹ ṣẹsín nítorí pé o ò ṣe bí i tiwọn .  Nítorí Jenifer mọ pé òún ṣì kéré jù láti ní ọrẹkùnrin , kò gbà fún àwọn ọmọkùnrin tí wọn ń sọ fún un pé káwọn jọ máa jáde .  Kí ni wọn ṣe ?  Jenifer sọ pé :  Wọn bẹrẹ sí í fi mí ṣe yẹyẹ wọn sì ń sọ ọ káàkiri .   Kò sẹni tó dùn mọ pé kí wọn máa fi òun ṣe yẹyẹ .  Àmọ ṣé ó yẹ kó o bẹrẹ sí í dájọ àjọròde nítorí pé àwọn kan ń ṣe bẹẹ ?  Kí tiẹ ló túmọ sí láti dájọ àjọròde ?  Ète wo ló sì wà fún ?  Kí Ló Ń Jẹ Dídájọ Àjọròde ?  Ọpọ ọdọ ló máa ń sọ gbólóhùn náà pé  A ò fẹra wa o , ọrẹ lásán ni wá  bó tilẹ jẹ pé èyí tó pọ jù nínú àkókò wọn ni wọn ń lò pẹlú ẹnì kan tó jẹ ẹyà kejì .  Àmọ orúkọ yòówù kí o pè é  ì báà jẹ dídájọ àjọròde , jíjọ lọ síbì kan , tàbí kẹ ẹ kàn jọ máa wá ara yín lọ lásán  tí ọdọmọkùnrin kan àti ọdọmọbìnrin kan bá ṣáà ti lè yan ara wọn láàyò tí wọn sì jọ ń lo àkókò pa pọ , ìyẹn ti kúrò ní ọrọ ọrẹ lásán .  Kì í sì í ṣe ẹni téèyàn rí sójú nìkan lèèyàn ń bá dájọ àjọròde .  Jíjọ sọrọ lórí Íńtánẹẹtì , lórí tẹlifóònù , nípasẹ lẹtà , tàbí nípa fífi lẹtà ránṣẹ lórí kọǹpútà , ọmọ ìyá dídájọ àjọròde ni gbogbo wọn .  Ìbéèrè tó wà níbẹ ni pé , Báwo tiẹ ni lílo àkókò púpọ pẹlú ẹnì kan ṣoṣo gíro tó jẹ ẹyà kejì ṣe léwu tó ?  Àwọn Ewu Tó Wà Nínú Dídájọ Àjọròde  Nínú Òwe 30 : 19 , Bíbélì pé nǹkan kan ní  ọnà abarapá ọkùnrin pẹlú omidan .   Gbólóhùn yìí fi hàn pé , ó ní bí àjọṣe tó máa ń wà láàárín ọkùnrin àti obìnrin ṣe sábà máa ń rí .  Tí àwọn méjèèjì bá ti dàgbà tó tí wọn sì ń ṣègbọràn sí ọnà ìwà rere tí Ọlọrun là sílẹ , dídájọ àjọròde a jálẹ sí ìfẹ , á sì wá yọrí sí ìgbéyàwó tó lọlá nígbẹyìngbẹyín .  Ó ṣe tán , ńṣe ni Ọlọrun dá ọkùnrin àti obìnrin lọnà tí wọn á fi wu ara wọn .  Àmọ ká ní o ò tíì tó ẹni tó ń ṣègbéyàwó ńkọ ?  Bó o bá lọ ń dájọ àjọròde nígbà tó o ṣì kéré , kòtò wàhálà lo ń gbẹ sílẹ fúnra rẹ yẹn o .  Kí nìdí ?  Torí pé , tó o bá bẹrẹ sí lo ọpọ àkókò pẹlú ẹnì kan tó jẹ ẹyà kejì , kò sí tàbí ṣùgbọn pé ìfẹ onítọhún á bẹrẹ sí kó sí ẹ lórí .  Kó o tó mọ ohun tó ń ṣẹlẹ , á ti máa ṣe ẹ bí i pé kó o ṣáà máa rí onítọhún .  Àkókò tí ẹ ò bá jọ wà pa pọ báyìí , ńṣe ni wàá máa ronú nípa rẹ ṣáá .  Àmọ lọpọ ìgbà , ọkan láàárín ẹyin méjèèjì ló máa ní irú ìmọlára yẹn tí ìbànújẹ á sì bá ẹnì kan .  Ká tiẹ wá ní ẹyin méjèèjì lẹ jọ nífẹẹ ara yín , ìjákulẹ àti ìbànújẹ náà ló ṣì máa kẹyìn rẹ nígbà tí ẹnì kan tàbí ẹnì kejì kò bá tíì dàgbà dénú tó tàbí lọjọ lórí tó láti ṣègbéyàwó .  Ká sòótọ , ibo ni irú àjọṣe yẹn máa sìn yín dé ná ?  Òwe Bíbélì kan sọ pé :  Ṣé ọkùnrin kan lè wa iná jọ sí oókan àyà rẹ , síbẹsíbẹ kí ẹwù rẹ gan - an má sì jóná ?   Òwe 6 : 27 .  Gbé ohun tó ṣẹlẹ sí ọdọ kan tó ń jẹ Nina yẹ wò .  Ó sọ pé :  Mo pàdé ọdọmọkùnrin kan lórí Íńtánẹẹtì .  Ọpọ wákàtí la fi máa ń sọrọ lójoojúmọ lórí ibi tí wọn ti máa ń fọrọ wérọ lórí kọǹpútà .  Ńṣe ni ọkàn mi á máa fà sí i ṣáá , orí rẹ sì ni gbogbo ìgbésí ayé mi dá lé .  Àjọṣe yìí kò gùn lọ títí o .  Nígbà tó wá sópin , mo bẹrẹ sí í ní ìsoríkọ tó lékenkà .  Lẹyìn náà , ó pè mí ó sì sọ fún mi pé ńṣe ni òun máa pa ara òun fún pé a túká .  Ìyẹn túbọ wá dá kún ìsoríkọ tí mo ní .   Nígbà ti Nina wo gbogbo rẹ látòkèdélẹ , ohun tó sọ ni pé :  Àṣedànù gbáà ló jẹ !  Ó ti pé ọdún méjì báyìí tí àjọṣe yẹn ti forí ṣánpọn , síbẹ ìbànújẹ ṣì dórí mi kodò .   Ohun tó ṣẹlẹ ni pé Nina ti kéré jù láti ní irú àjọṣe bẹẹ pẹlú ẹnì kan .  Ó yẹ ká fiyè sí i pé , nígbà tí Bíbélì sọ nípa  ọnà abarapá ọkùnrin pẹlú omidan ,  ó lè jẹ ọrọ ìbálòpọ ló ń sọ .  Láyé òde òní , ìbálòpọ ló sábà máa ń kẹyìn dídájọ àjọròde .  Ó lè máà sí èrò tó burú kankan lọkàn yín níbẹrẹ , ẹ kàn lè máa di ara yín lọwọ mú lásán .  Ó lè jẹ pé gbígbára yín mú tàbí fífẹnu kora yín lẹrẹkẹ ló máa tẹ lé e .  Ìyẹn yàtọ sí ti àwọn tó ti dàgbà o , tí wọn ti ní àdéhùn tó nípọn láàárín ara wọn tí wọn sì ń fi irú ìfẹ bẹẹ hàn síra wọn .  Àmọ nígbà tẹni méjì kan kò bá tíì tó láti ṣègbéyàwó , irú ìwà bẹẹ kò lóhun méjì tó máa yọrí sí ju pé kí ọkàn wọn máa fà sí ìbálòpọ láìyẹ .  Fífi irú  ìfẹni  bẹẹ hàn lè bẹrẹ sí lágbára sí i , kó sì di èyí tí kò tọ tàbí aláìmọ .  Ó tiẹ lè yọrí sí àwọn ìwà tó jẹ mọ àgbèrè .    Ìbànújẹ ló máa ń tẹyìn àgbèrè jáde .  Àwọn kan tó ń ṣe é máa ń kó àrùn tí ìbálòpọ ń fà .  Àwọn mìíràn kì í níyì lójú ara wọn mọ , ẹrí ọkàn wọn kì í sì í jẹ kí wọn gbádùn .  Àwọn ọmọbìnrin mìíràn tí wọn ṣì kéré máa ń rí oyún he .  Abájọ tí Bíbélì fi pa àṣẹ yìí pé :  Sá fún àgbèrè  !  Yíyàgò fún dídájọ àjọròde ní rèwerèwe ló máa jẹ kó o lè pa àṣẹ yìí mọ .  Ìgbà Tó Yẹ Kéèyàn Bẹrẹ Sí Í Dájọ Àjọròde  Èyí kò wá túmọ sí pé o ò ní tó ẹni tó ń dájọ àjọròde mọ láéláé o .  Àmọ tó bá jẹ ọdọlangba ṣì ni ọ , ó jọ pé àkókò kan tí Bíbélì pè ní  ìgbà ìtanná òdòdó èwe  lo ṣì wà .  Ńṣe lo ṣẹsẹ ń dàgbà di irú ọkùnrin tàbí obìnrin tí wà á jẹ nígbẹyìngbẹyín .  Láàárín àkókò yìí , o ṣẹṣẹ ń dàgbà ni , nípa tara , ti èrò ìmọlára , àti ti ìbálòpọ .  Àkókò yìí ni àwọn ìmọlára rẹ , títí kan ìfẹ rẹ láti ní ìbálòpọ máa lágbára ju ti ìgbàkígbà rí lọ .  Àmọ o , àwọn ìmọlára yẹn tún lè yí padà bìrí .  Ìdí nìyẹn tí ọrọ ìfẹ tó máa ń wà láàárín àwọn ọdọlangba kì í fi í tọjọ rárá .  Ọdọmọbìnrin kan sọ pé :  Tí mo bá ń bá ẹnì kan ròde , kì í ju ọsẹ kán lọ , tí àá sì fòpin sí i lọsẹ tó tẹ lé e .   Ó hàn kedere pé , kò bọgbọn mu láti máa dájọ àjọròde nígbà  ìtànná òdòdó èwe .   Ohun tó dára jù lọ ni pé kó o ní sùúrù títí dìgbà tí wàá lóye ara rẹ dáadáa , tí wàá mọ àwọn ohun tó wù ọ àtèyí tí kò wù ọ , àtàwọn ohun tó o fẹ fi ìgbésí ayé rẹ ṣe .  Bákan náà , o gbọdọ dàgbà tó ẹni tí ń gbé àwọn ẹrù iṣẹ ìdílé .  Fún àpẹẹrẹ , Jèhófà retí pé kí ọkọ pèsè fún ìdílé rẹ , nípa ti ara àti nípa tẹmí .  Ìwọ ọkùnrin tó o jẹ ọdọlangba , ṣé o ti múra tán láti wá iṣẹ rí kó o sì bẹrẹ sí í gbé bùkátà obìnrin kan àti , bóyá tàwọn ọmọ pẹlú ?  Ṣé wà á lè ràn wọn lọwọ tí wọn á fi lè máa bá a lọ ní jíjẹ ẹni tẹmí ?  Tó bá sì jẹ ọdọbìnrin ni ọ ńkọ ?  A béèrè lọwọ aya láti nífẹẹ ọkọ rẹ kó sì tẹrí ba fún un ; ó gbọdọ gbárùkù ti àwọn ìpinnu tó bá ṣe .  Ṣé lóòótọ lo ti múra tán láti máa ṣe bẹẹ láìjáwọ ?  Bákan náà , ṣe o ti múra tán láti máa tọjú ilé , tí wàá máa pèsè oúnjẹ , tí wàá sì máa tọjú àwọn ọmọ ?  Éfésù 5 : 22 - 25 , 28 - 31 ; 1 Tímótì 5 : 8 .  Bí àpẹẹrẹ : Ní ìlú òyìnbó , ó máa ń wu àwọn ọdọ gan - an láti wa mọtò àwọn òbí wọn .  Àmọ kí ni ọdọ kan gbọdọ ṣe kó tó di ẹni tí wọn fún láyè láti ṣe bẹẹ ?  Ní ọpọ ilẹ , o gbọdọ gba ìdánilẹkọọ tí wàá sì ṣe ìdánwò kí wọn tó lè fún ẹ ní ìwé àṣẹ .  Kí nìdí ?  Nítorí pé ẹrù iṣẹ ńlá ni wíwakọ jẹ .  Tó o bá ń wakọ , ọwọ rẹ ni ẹmí rẹ àti tàwọn mìíràn tó wà nínú ọkọ wà .  Tóò , ìgbéyàwó náà kì í ṣe ẹrù iṣẹ kékeré o !  Bí o sì ti jẹ ọdọlangba , o lè má tíì tó ẹni tó ń ṣègbéyàwó rárá .  Tó bá rí bẹẹ , á bọgbọn mu pé kó o yẹra fún ìdẹwò náà láti bẹrẹ sí í dájọ àjọròde , níwọn bó ti jẹ pé ohun tó wà fún ni láti wá ẹni téèyàn máa fẹ .  Ká kúkú sọ ọ lọnà tó rọrùn : Tóò bá tíì tó ẹni tó ń ṣègbéyàwó , o ò gbọdọ dájọ àjọròde .  Láti lè ṣe ìpinnu tó bọgbọn mu lórí ọrọ yìí , o nílò ohun tí Bíbélì pè ní  ìmọ àti agbára láti ronú .   Nígbà náà , ohun tó bọgbọn mu tó o lè ṣe ni pé , kó o wá ìmọ àti ìrírí lọdọ ẹnì kan tó dàgbà jù ọ lọ .  Àwọn òbí tí wọn jẹ Kristẹni ló máa lè ràn ọ lọwọ lọnà tó dára jù láti jẹ kó o mọ bóyá lóòótọ lo ti tó ẹni tí ń ṣègbéyàwó .  O sì tún lè gba ìmọràn lọdọ àwọn mẹńbà ìjọ Kristẹni tí wọn dàgbà dénú .  Táwọn òbí rẹ bá ní kó o máà tíì dájọ àjọròde , á dára kó o gbọ tiwọn .  Ìfẹ wọn ni pé kí wọn ràn ọ lọwọ kó o lè  taari ìyọnu àjálù kúrò .   Oníwàásù 11 : 10 .  Tí wọn bá rí i pé o ò tíì tó ẹni tí ń dájọ àjọròde , wọn lè dábàá pé ní báyìí ná , dípò tó fi jẹ pé orí ẹnì kan ṣoṣo gíro ni wàá kó gbogbo ìrònú rẹ lé , kó o ní àwọn ọrẹ tó pọ sí i .  Bíbá àtọmọdé àtàgbà , àpọn àti ẹni tó ti gbéyàwó kẹgbẹ , títí kan àwọn tó jẹ ojúgbà rẹ , á jẹ kí ìṣesí rẹ dára sí i á sì jẹ kó o túbọ mọ ohun tí ìgbésí ayé àti ìgbéyàwó jẹ lóòótọ .  Dídúró di ìgbà tí wàá tó ẹni tí ń ṣègbéyàwó kò ní rọrùn .  Àmọ ohun tó dára jù lọ láti ṣe nìyẹn o .  Nípa  lílo ìgbà ìtanná òdòdó èwe  láti dàgbà di àgbàlagbà tó dáńgájíá tó sì mọ ohun tó ń ṣe , ọpọ ìṣòro ni wàá bì sọ nù .  Wàá fún ara rẹ lákòókò láti dàgbà di ẹni tó lè kápá àwọn wàhálà àti ẹrù iṣẹ ìgbéyàwó .  Wàá tún fún ara rẹ lásìkò tó tó láti dàgbà di ẹni tẹmí .  Nípa bẹẹ , nígbà tó o bá wá tó ẹni tí ń dájọ àjọròde , àwọn mìíràn á lè rí i pé lóòótọ lo yẹ lẹni téèyàn ń fẹ láti mọ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Inú ọrọ Gíríìkì náà , porneiʹa ni àgbèrè ti wá .  Ó jẹ ìṣekúṣe tí wọn ń fi àwọn ẹyà ìbímọ ṣe láàárín àwọn ẹni tí kò ṣègbéyàwó .  Èyí kan fífi ọwọ pa ẹyà ìbímọ ẹnì kan àti ìbálòpọ àgbẹnuṣe .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Wàhálà ló sábà máa ń kẹyìn kí àwọn èwe máa fìfẹ hàn síra wọn  Atọka Ìdìpọ Kejìlélọgọrin Ti Jí !  ÀJỌṢE ẸDÁ  Àwọn Arúgbó , 9  8  Bá A Ṣe Lè Dáàbò Bo Ìgbéyàwó , 1  8  Bíbá Ọmọ Wí , 11  8  Ìkórìíra Gbòde Kan , 8  8  Ìrànwọ fún Àwọn Obìnrin Tọkọ Wọn Ń Lù , 11  8  Máa Kàwé Sókè Ketekete fún Ọmọ Rẹ , 12  8  Ojúṣe Bàbá Ò Ṣeé Fọwọ Rọ Sẹyìn , 9  8  ÀWỌN ẸLẸRÌÍ JÈHÓFÀ  Àkúnya Omi ní Mòsáńbíìkì , 6  8  Àwọn Ìṣẹlẹ Tó Kún fún Ìgbàgbọ Látinú Ọgbà Ẹwọn Ọlọjọ Pípẹ Kan  orílẹ - èdè Amẹríkà  , 12  8  Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni , 8  8  Ẹkọ Tó Wúlò fún Ìgbésí Ayé , 1  8  Ìsìn Tí Ilẹ Soviet Dojú Àtakò Kọ , 5  8  Mo Ń Fara Da Ìbànújẹ Ńláǹlà Kan  J .  Giarrano  , 8  8   Ọgọrùn - ún Ọdún Sẹyìn Ni Wọn Ra Ilé Iṣẹ Àkọkọ  àwọn ọfíìsì ẹka  , 1  8  ÀWỌN ẸRANKO ÀTI OHUN ỌGBÌN  Adìyẹ , 10  8  Ìgbádùn Tó Wà Nínú Wíwo Ẹyẹ , 3  8   Kòkòrò Ìrẹ  Olórin Ìfẹ , 7  8   Òdòdó Tulip Ni Ò Jẹ Kébi Pa Wọn Kú , 1  8  ÀWỌN OHUN TÓ Ń ṢẸLẸ NÍNÚ AYÉ  Àwọn Ìlú Ńlá Wà Nínú Ìṣòro , 4  8  Àwọn Ohun Èèlò Tó Ń Pani  àwọn ohun ìjà kéékèèké  , 4  8  Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni , 8  8  Fífarada Kòókòó Jàn - ánjàn - án , 2  8  Ìkórìíra Gbòde Kan , 8  8  Ìṣòro Dé Bá Àwọn Ọgbà Ẹwọn , 5  8   Lílo Oògùn Olóró , 7  8   Ǹjẹ A Lè Ṣọgbìn Oúnjẹ Tó Máa Pọ Tó ?   10  8  Ǹjẹ A Máa Ní Ànító Omi ?  7  8  Wọn Lè Jí Ohun Ìdánimọ Rẹ Lọ , 4  8   Wọn Yóò Fi Idà Wọn Rọ Abẹ Ohun Ìtúlẹ   Nígbà Wo ?  3  8 ÀWỌN ỌDỌ BÉÈRÈ PÉ  Àdúrà , 7  8 , 8  8  Àwọn Bàbá Tí Wọn Sá Kúrò Nílé , 1  8  Àwọn Òbí Àgbà , 5  8 , 6  8  Àwọn Oníbìínú Èèyàn , 12  8  Báwo Ni Màá Ṣe Sọ fún Un Pé Mi Ò Ṣe ? 4  8  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Dẹkun Dídààmú ? 10  8  Dídájọ Àjọròde , 2  8  Gbígbádùn Bíbélì Kíkà , 9  8  Gbígbẹsan , 11  8  Yíyọ Jáde Nílé , 3  8   ÈTÒ ỌRỌ AJÉ ÀTI IṢẸ   Òfo ni Àyẹwò Ọhún Já Sí   ètò ọrọ ajé kárí ayé  , 11  8  ÌLERA ÀTI ÌṢÈGÙN   Àrùn Oríkèé - Ara - Ríro , 12  8  Àwọn Èwe Tó Sorí Kọ , 9  8  Dáàbò Bo Ọmọ Rẹ  nínú ọkọ  , 10  8  Ìlera fún Gbogbo Èèyàn , 6  8  Ìṣirò Nípa Àrùn Éèdì , 3  8  Ìṣòro Àìsàn , 2  8  Ìwàláàyè Ṣe Pàtàkì  ìfọwọ - ara - ẹni - gbẹmí - ara - ẹni  , 11  8  Yéé Sá fún Jíjẹ Oríṣiríṣi Ẹfọ !   1  8   ILẸ ÀTI ÀWỌN ÈNÌYÀN  A Rìnrìn Àjò Lọ sí Ọgbà Ẹranko ní Gánà , 6  8  Ènìyàn Ti Fìyà Jẹ Ẹlẹgbẹ Rẹ  Àwọn Àmẹríńdíà  , 11  8  Ìlú Tí Àṣà Ìlà Oòrùn àti Ìwọ Oòrùn Ayé Ti Wọnú Ara Wọn  Gúúsù Áfíríkà  , 10  8   Sísọ Aṣálẹ Di Ilẹ Eléso  Íńdíà  , 4  8   ÌSÌN   Àwọn Kàtídírà , 12  8  Bíbélì  Ṣó Yẹ Ká Gba Àwọn Ìtàn Inú Rẹ Gbọ ?  3  8   Ilẹ Soviet Gbógun Ti Ìsìn , 5  8   Orúkọ Ọlọrun Dá Awuyewuye Sílẹ , 12  8   ÌTÀN ÌGBÉSÍ AYÉ  Àwọn Òbí Kọ Mí Sílẹ  Ṣùgbọn Ọlọrun Nífẹẹ Mi  B .  Finn  , 9  8   Bí Mo Tilẹ Dití tí Mo Tún Fọjú , Mo Rí Ààbò  J .   Adams  , 6  8  Màmá Àtàwọn Ọmọbìnrin Rẹ Mẹwàá  E .  Lozano  , 11  8  Mo Gbé Àlàáfíà Lárugẹ Dípò Ogun  D .  Horle  , 7  8   Ogun Ò Dáṣẹ Ìwàásù Wa Dúró  L .   Barlaan  , 3  8  Orúkọ Ọlọrun Ló Yí Ìgbésí Ayé Mi Padà !   S . Tsosie  , 10  8  OJÚ ÌWÒYE BÍBÉLÌ  Aṣòdì sí Kristi , 8  8   Àwọn Ìpàdé Ìjọ , 3  8  Báwo Ni Ọlọrun Ṣe Ń Mú Nǹkan Mọra Tó ?   10  8  Lílò Tí Ọlọrun Ń Lo Agbára Rẹ Láti Pa Àwọn Ẹni Ibi Run , 11  8  Ǹjẹ Ó Burú Kéèyàn Máa Ṣọfọ ?   7  8   Òwò Ẹrú , 9  8  Ṣé Ìsọfúnni Látọdọ Ọlọrun Ni Àlá Jẹ ?  4  8  Ṣé Oríṣiríṣi Ọnà Tó Lọ Sọdọ Ọlọrun Ni Àwọn Ìsìn Jẹ ?  6  8  Ṣé Ó Yẹ Kí Ìgbéyàwó Wà Pẹ Títí ? 2  8  Ṣé Ọlọrun Ẹyà Júù Ni Jèhófà ?  5  8  ỌKANKÒJỌKAN  Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Tó Wáyé Nígbà Ìjọba Násì  Ṣé Ó Ṣì Tún Lè Ṣẹlẹ ?  5  8   Ǹjẹ O Mọ ?   2  8 , 4  8 , 6  8 , 10  8 , 12  8   Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  January 8 , 2002  Ìgboyà Lákòókò Àjálù  A kọ ìwọnba díẹ lára àpẹẹrẹ ìwà ìgboyà , àánú àti ìfaradà táwọn èèyàn fi hàn nígbà táwọn kan kọ lu Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé ní September 11 , 2001 .  3 Ọjọ Lọjọ Tí Ilé Gogoro Méjì Wó Ní Amẹríkà  10 Ìtìlẹyìn àti Àánú Láti Ibi Gbogbo  13 Ṣé Oúnjẹ Rẹ Kò Lè Ṣe Ọ Ní Jàǹbá ?  14 Kí Là Ń Sọ Oúnjẹ Wa Dà ?  18 Bí A Ṣe Lè Dín Ewu Inú Oúnjẹ Kù  21 Oúnjẹ Tí Kò Léwu Máa Wà fún Gbogbo Èèyàn  28 Wíwo Ayé  30 Ṣọọṣì Ilẹ Gẹẹsì  Ibi Ìyapa Ni  31 Ọdọ Kan Tó Fi Ìsìn Rẹ Yangàn  32 Ṣé Inú Rẹ Á Dùn Láti Rí Ìtùnú Gbà ?  Ewu Wo Ló Wà Nínú Kí Àwọn Èwe Máa Dájọ Àjọròde ?  23 Ṣé àṣà tí kò léwu nínú ni kéèyàn máa dájọ àjọròde ?  Àbí àwọn ohun kan lè tẹyìn rẹ jáde tó yẹ kó mú kéèyàn rò ó dáadáa kó tóó ṣe é ?  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Máa Ṣayẹyẹ Ọdún Tuntun ?  26  Ibo ni ayẹyẹ Ọdún Tuntun ti ṣẹ wá ?  Ǹjẹ ó ta ko ohun tí Bíbélì fi kọni ?   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   ẸYÌN ÌWÉ : Fọtọ AP  Matt Moyers ; ojú ìwé 2 àti 3 : Steve Ludlum  NYT Pictures  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Máa Ṣayẹyẹ Ọdún Tuntun ?  FERNANDO tó jẹ oníṣègùn òyìnbó ní ilẹ Brazil sọ pé :  Kì í sí wàhálà kankan ní ọsán Ọjọ Ọdún Tuntun o .  Àmọ tó bá di aago mọkànlá alẹ báyìí ni wọn á bẹrẹ sí í ya dé , ìyẹn àwọn tí wọn ti gún lọbẹ tàbí yìnbọn fún , àwọn ọdọlangba tí jàǹbá ọkọ ti ṣe léṣe àtàwọn obìnrin tí ọkọ wọn ti lù bolẹ .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ọtí líle ló máa ń fa gbogbo rẹ .   Pẹlú ohun tó wà lókè yìí , kò lè jẹ ìyàlẹnu béèyàn bá ka ohun tí ìwé ìròyìn ilẹ Brazil kan sọ pé , ọjọ kìíní nínú ọdún jẹ ọjọ táwọn èèyàn kárí ayé ń ṣera wọn léṣe lẹyìn tí wọn bá ti mutí yó .  Iléeṣẹ ìròyìn ilẹ Yúróòpù kan sọ pé  àwọn tí wọn ò mọ ju kí wọn máa gbafẹ nìkan ni ayẹyẹ Ọdún Tuntun wà fún ,  ó fi kún un pé  ó tún jẹ ìjàkadì tí kò dáwọ dúró láàárín ẹdá èèyàn àti ọtí líle .   Òótọ ni pé kì í ṣe gbogbo èèyàn ló ń mutí yó bìnàkò tí wọn sì ń hùwà ipá lọjọ Ọdún Tuntun .  Kódà , ṣìnkìn nínú àwọn kan máa ń dùn bí wọn bá rántí àwọn ohun tó ṣẹlẹ lọjọ náà .  Ferdo tá a fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ sọ pé :  Ńṣe ló máa ń ṣe àwa ọmọdé bíi pé kí ọjọ Ọdún Tuntun ti dé .  Oríṣiríṣi eré ìdárayá la máa ń ṣe , oúnjẹ àti ohun mímu á sì pọ rẹpẹtẹ .  Bó bá di déédéé aago méjìlá òru , àá gbára wa mú , àá fẹnu kora wa lẹnu , àá sì máa kí ara wa pé :  Ẹ Kú Àlàjá Ọdún O !    Bákan náà , ọpọ èèyàn lónìí ló rò pé àwọn kì í kúkú ti àṣejù bọ ayẹyẹ Ọdún Tuntun .  Bó bá tiẹ rí bẹẹ , àwọn Kristẹni gbọdọ wo ibi tí ayẹyẹ tó gbajúmọ yìí ti ṣẹ wá àti ìdí tí wọn fi ń ṣe é .  Ǹjẹ ayẹyẹ Ọdún Tuntun ta ko ohun tí Bíbélì fi kọni ?  Àwọn Ohun Tó Ṣẹlẹ Láyé Àtijọ  Ayẹyẹ Ọdún Tuntun kì í ṣe nǹkan tuntun .  Àwọn àkọlé ìgbà láéláé fi hàn pé wọn ṣe é ní Bábílónì ní ẹgbẹrúndún kẹta Ṣááju Sànmánì Tiwa .  Wọn kì í fi ayẹyẹ yìí , tí wọn máa ń ṣe láàárín oṣù March ṣeré rárá .  Ìwé gbédègbẹyọ The World Book Encyclopedia sọ pé :  Àkókò yẹn ni òrìṣà Mádọkì máa sọ bí nǹkan ṣe máa rí fún orílẹ - èdè náà nínú ọdún tí wọn fẹ bọ sí .   Ọjọ mọkànlá gbáko làwọn ará Bábílónì fi ń ṣayẹyẹ ọdún tuntun , wọn á rúbọ , wọn á wọde , wọn á sì ṣe àwọn ààtò ìbímọlémọ .  Nígbà kan rí , oṣù March làwọn ará Róòmù náà máa ń bẹrẹ ọdún tiwọn .  Àmọ lọdún 46 Ṣááju Sànmánì Tiwa , Olú Ọba Julius Caesar pàṣẹ pé ọjọ kìíní oṣù January ni kí wọn máa ṣe é .  Janus , tí í ṣe ọlọrun ìbẹrẹ ni wọn ń fi ọjọ yìí sìn tẹlẹ , ní báyìí , ó tún máa wá di ọjọ àkọkọ nínú ọdún àwọn ará Róòmù .  Wọn yí ọjọ ayẹyẹ yìí padà , àmọ bí wọn ṣe ń ṣe pọpọṣìnṣìn rẹ kò yí padà .  Ìwé gbédègbẹyọ náà , Cyclopedia ti McClintock àti Strong sọ pé ní ọjọ kìíní oṣù January , ńṣe làwọn èèyàn  máa ń kira bọ onírúurú ìwà ìpáǹle àti àṣà àwọn abọrìṣà láìbojúwẹyìn .   Lọjọ tòní náà , wọn máa ń ṣe àwọn ààtò kan tó jẹ tàwọn abọrìṣà nígbà ayẹyẹ Ọdún Tuntun .  Bí àpẹẹrẹ , láwọn apá ibì kan ní Gúúsù Amẹríkà , ọpọ máa ń fi ẹsẹ wọn ọtún nìkan tẹlẹ tí wọn á ká èkejì rọ tí Ọdún Tuntun bá ti dé .  Àwọn mìíràn á máa fun fèrè tí wọn á sì máa yìnbọn ọdún .  Gẹgẹ bí àṣà àwọn ará Czech , ọjọ Ọdún Tuntun ni àkókò tí wọn ń jẹ ọbẹ tí wọn fi ẹwà lẹńtìlì sè , àṣà àwọn ará Slovak sì ni pé káwọn èèyàn máa fi owó tàbí ìpẹpẹ ẹja sábẹ aṣọ tí wọn tẹ sórí tábìlì .  Àwọn ààtò wọnyí , tí wọn láwọn ń fi lé ohun búburú lọ kí nǹkan sì tùbà kó tùṣẹ fún àwọn wulẹ ń gbé ohun táwọn èèyàn ìgbà láéláé gbà gbọ lárugẹ ni pé ìbẹrẹ ọdún làwọn máa yan bí ayé àwọn ṣe máa rí .  Ohun Tí Bíbélì Sọ Nípa Rẹ  Bíbélì gba àwọn Kristẹni níyànjú láti  máa rìn lọnà bíbójúmu , kì í ṣe nínú àwọn àríyá aláriwo àti mímu àmuyíràá .    Àwọn Kristẹni kì í lọwọ nínú àwọn ayẹyẹ Ọdún Tuntun nítorí àwọn àṣejù tí Bíbélì kà léèwọ ló ń kúnnú rẹ lọpọ ìgbà .  Èyí kò túmọ sí pé àwọn Kristẹni kì í gbádùn ara wọn o .  Bẹẹ kọ , wọn mọ pé léraléra ni Bíbélì sọ fáwọn tó ń jọsìn Ọlọrun tòótọ náà pé kí wọn gbádùn ara wọn , ó sì ní kí wọn ṣe bẹẹ fún àwọn ìdí kan .  Bíbélì tiẹ tún sọ pé oúnjẹ àti ọtí máa ń mú èèyàn yọ .  Sáàmù 104 : 15 ; Oníwàásù 9 : 7a .  Gẹgẹ bá a ti rí i , inú àṣà àwọn kèfèrí ni ayẹyẹ Ọdún Tuntun ti jáde .  Ohun tí kò mọ ni ìjọsìn èké jẹ lójú Jèhófà Ọlọrun , ó sì kórìíra rẹ , àwọn Kristẹni kì í sì í lọwọ nínú àwọn nǹkan tó wá láti irú orísun bẹẹ .  Àpọsítélì Pọọlù kọ ọ pé :  Àjọṣe wo ni òdodo àti ìwà àìlófin ní ?  Tàbí àjọpín wo ni ìmọlẹ ní pẹlú òkùnkùn ?  Síwájú sí i , ìbáramu wo ni ó wà láàárín Kristi àti Bélíálì ?   Ìdí rèé tí Pọọlù ṣe fi kún un pé :  Ẹ jáwọ nínú fífọwọkan ohun àìmọ .   2 Kọríńtì 6 : 14 - 17a .  Àwọn Kristẹni tún mọ pé lílọwọ nínú àwọn ààtò tó jẹ mọ ìgbàgbọ nínú ohun asán kò lè fún èèyàn ní ayọ tàbí aásìkí , pàápàá jù lọ níwọn bó ti lè mú kí Ọlọrun bínú sí èèyàn .  Síwájú sí i , Bíbélì sọ pé kí àwọn Kristẹni wà níwọntúnwọnsì kí wọn sì ní ìkóra - ẹni - níjàánu .  Láìṣẹṣẹ máa sọ , ó lòdì bí ẹni tó lóun ń tẹ lé ẹkọ Kristi bá ń lọwọ nínú ayẹyẹ tó ní ìwà ìpáǹle nínú .  Bó ṣe wù kí ayẹyẹ Ọdún Tuntun máa fa èèyàn mọra tàbí kó wu èèyàn ṣe tó , ohun tí Bíbélì sọ fún wa ni pé ká  jáwọ nínú fífọwọkan ohun àìmọ  ká sì  wẹ ara wa mọ kúrò nínú gbogbo ẹgbin ti ẹran ara àti ti ẹmí .   Ní ti àwọn tó bá ṣe bẹẹ , Jèhófà fún wọn ní ìdánilójú tó ń mọkàn yọ náà pé :  Èmi yóò . . . gbà yín wọlé .  Èmi yóò sì jẹ baba yín , ẹ ó sì jẹ ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin mi .   Kódà , ó ṣèlérí ìbùkún àti aásìkí ayérayé fún àwọn tó bá dúró ṣinṣin .  Sáàmù 37 : 18 , 28 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 , 7 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ó ṣeé ṣe kí  àríyá aláriwo àti mímu àmuyíràá  tí Pọọlù mẹnu bà , jẹ irú èyí tó máa ń ṣẹlẹ nígbà ayẹyẹ Ọdún Tuntun , nítorí pé àwọn nǹkan wọnyí wọpọ gan - an ní Róòmù ní ọrúndún kìíní .  Wíwo Ayé  Owó Rírùn  Ìwé ìròyìn The Globe and Mail ilẹ Kánádà sọ pé :  Àìmọye kòkòrò àrùn ló wà lára àwọn owó bébà .   Ìwádìí tí wọn ṣe láìpẹ yìí ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi hàn pé , ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo owó bébà táwọn èèyàn ń ná ló ní àwọn kòkòrò bíi streptococcus , enterobacter , pseudomonas àtàwọn kòkòrò mìíràn lára .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé , àwọn kòkòrò yìí  lè ṣe àkóbá ńláǹlà fún àwọn èèyàn tí ara wọn kò lè fi bẹẹ gbógun ti àrùn , irú bí àwọn àgbàlagbà tí ara wọn kò le tàbí àwọn èèyàn tó ti ní àrùn Éèdì .   Àwọn owó bébà kan tiẹ tún ní àwọn kòkòrò tó burú jùyẹn lọ lára .  Àwọn olùwádìí dámọràn pé bóyá ni kò ti tó àkókò báyìí téèyàn á dìídì máa  fi ọwọ fọ owó .   Ní orílẹ - èdè Japan , ó ti ṣeé ṣe fún àwọn òǹrajà láti máa gba owó látinú  ẹrọ ATM asowódọtun ,  tó ń fi ooru gbígbóná pa púpọ lára àwọn kòkòrò àrùn tó wà lára owó láìsí pé ó ń sun ún jóná .   Ìwé ìròyìn The Globe kìlọ pé , tó o bá ti di owó mú ,  rí i pé o fọ ọwọ rẹ !   Àpọjù Iyọ Lójú Títì Léwu  Ìwé ìròyìn Terre sauvage sọ pé ní gbogbo ìgbà òtútù , nǹkan bí ogún ọkẹ  400,000  sí nǹkan bí i mílíọnù kan ààbọ tọọnù iyọ ni wọn máa ń dà sí àwọn ojú títì ilẹ Faransé kó lè fa ìrì dídì àti omi dídì tó wà lórí àwọn ọnà náà mu .   Iyọ rẹpẹtẹ yìí ní àkóbá tó ń ṣe fún àyíká o , wọn sì ṣẹṣẹ ń ṣàwárí rẹ díẹdíẹ ni .   Ńṣe làwọn iyọ ojú ọnà yìí máa ń ṣẹ jọ sínú iyẹpẹ wọn sì lè ba omi kànga táwọn èèyàn ń mu jẹ , títí kan omi tó dára tó wà lábẹ ilẹ , adágún , àtàwọn omi kéékèèké .  Ó máa ń pa àwọn nǹkan ọgbìn tí wọn ò fi bẹẹ jìnnà sójú títì ó sì máa ń ba eteetí gbòǹgbò igi jẹ .  Tí gbòǹgbò igi bá ti fà á mu , kì í jẹ kí igi lè gba agbára látinú oòrùn mọ , èyí tó nílò fún ìlànà photosynthesis .  Tí èyí bá ń bá a lọ , á sọ igi di aláìlágbára , igi náà á sì kú .  Ọpọ ìgbà ni mọtò máa ń gbá àwọn ẹran tó bá wá sí títì láti lá iyọ tàbí kí wọn kú nítorí pé wọn fí ìkánjú kó iyọ náà jẹ tí wọn sì jẹ ẹ lájẹjù .  Nígbà míì , iyọ tún máa ń mú kí àwọn egunrín yìnyín tó léwu tójú ò lè tètè rí gbára jọ sójú pópó .  Àwọn awakọ máa ń ṣọra tí wọn bá ń wa mọtò lórí títì tí ìrì dídì ti bò bámúbámú , àmọ ọpọ ni kì í kíyè sára , wọn ò sì ní í mọ pé egunrín yìnyín yẹn lè ti gbára jọ .  Àwọn ògbógi ṣèkìlọ pé :  Ẹ ṣọ bẹ ẹ ṣe ń da iyọ sójú pópó , ẹ má sì jẹ kó pọ jù .   Igbe Àwọn Òwìwí Jẹ Àmì Pé Ara Wọn Le  Ìwé ìròyìn The Economist sọ pé , nígbà táwọn òwìwí aláwọ ilẹ rẹsúrẹsú bá ń kígbe , ńṣe ni wọn ń fi bí ara wọn ṣe le sí hàn .   Stephen Redpath àtàwọn ẹgbẹ rẹ tí wọn wà ní Ibùdó fún Ẹkọ Nípa Ohun Alààyè àti Àyíká Wọn àti Ẹkọ Nípa Omi ní Ilẹ Gẹẹsì fi àwọn òwìwí aláwọ ilẹ rẹsúrẹsú méjìlélógún ṣèwádìí nínú Igbó Kielder tó wà ní àríwá ilẹ Gẹẹsì .   Àwọn olùwádìí náà  gbé ohun àwọn ẹyẹ òwìwí tí wọn jẹ akọ àti abo tí wọn ti gbà sílẹ sáfẹfẹ fún àwọn ẹyẹ tí wọn ń lò fún àyẹwò , wọn sì wo iye àsìkò tó gbà wọn láti dáhùn padà sí ohùn náà .   Ó gba àwọn òwìwí tó ń ṣàìsàn lákòókò díẹ kí wọn tó lè kígbe padà , ó sì gba àwọn tó ń ṣàìsàn gan - an ní ìlọpo méjì àkókò tó gba àwọn òwìwí tí kò ṣàìsàn rárá .  Bákan náà , nígbà táwọn òwìwí tó ń ṣàìsàn yìí bá kígbe , igbe wọn kì í lọ sókè bí i tàwọn tára wọn le .  Ìwé ìròyìn The Economist wá sọ pé :  Ó dájú pé , àmì pé òpin ti ń dé lèyí jẹ fún àwọn òwìwí ọhún .   Èrè Kíkàwé fún Ọmọ  Ìwé ìròyìn ọsọọsẹ ilẹ Poland náà Przyjaciółka , sọ pé :  Táwọn  ọmọdé  bá rí i tí màmá àti bàbá wọn ń fi tinútinú kàwé , àwọn náà máa ń gbìyànjú láti fara wé wọn .   Àpilẹkọ náà sọ pé láyé táwọn ọmọ kò mọ ju wíwo tẹlifíṣọn lọ yìí , kíkàwé fún wọn jẹ ohun tó bójú mu gan - an , kódà fún àwọn ọmọ tí kò tíì ju ọdún méjì lọ pàápàá , ká máa fi àwòrán hàn wọn ká sì máa ṣàlàyé rẹ fún wọn .  Àwọn òbí lè béèrè ìbéèrè nípa ohun tí wọn ṣẹṣẹ kà fún ọmọ kan lọwọ rẹ kí wọn lè mọ bóyá ohun náà yé e .   Bí ó bá sì ṣàdédé sú ọmọ náà . . . , gbìyànjú láti jẹ kó gbádùn mọ ọn nípa fífi ara ṣàpèjúwe ohun tí ò ń kà kó o sì máa yí ìró ohùn rẹ padà .   Wọn rọ àwọn òbí láti mọ ohun tó máa ń gbádùn mọ àwọn ọmọ wọn kí wọn sì máa bá wọn sọrọ nípa nǹkan náà .  Przyjaciółka sọ pé :  Máa sọ fún wọn nípa àwọn ìwé tó o fẹràn gan - an nígbà tó o wà lọmọdé , sì dárúkọ díẹ lára àwọn àkòrí gbígbádùnmọni tó wà nínú wọn . . . .  Má ṣe dáwọ kíkàwé fún àwọn ọmọ rẹ dúró o , àní nígbà tí wọn bá ti mọwé é kà fúnra wọn pàápàá .  Nígbà míì , tó o bá ti ka àwọn ojú ìwé àkọkọ láti lè fún wọn níṣìírí , ó ti tó , pẹlú ìdùnnú lọmọ náà á fi máa ka ìyókù lọ .   Àwọn Tí Wọn Kì í Madùn Oúnjẹ Lẹnu  Gẹgẹ bí Hiroshi Tomita , ògbóǹkangí nínú ìtọjú etí , imú , àti ọfun ti sọ , lọdọọdún , ní Japan , ó lé ní ẹgbẹrún lọnà ogóje  140,000  èèyàn tí kì í madùn oúnjẹ lẹnu , títí kan àwọn ọmọdé tí iye wọn túbọ ń pọ sí i .  Ìwé ìròyìn The Daily Yomiuri sọ pé , bó tilẹ jẹ oògùn tàbí àìlera ara lè fa àìsàn yìí , ohun tó dá Tomita lójú ni pé , nǹkan bí ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn tí àìsàn náà ń ṣe ló jẹ pé àìsí èròjà zinc tó nínú ara wọn ló fà á .  Àpilẹkọ náà sọ pé ,  èròjà zinc yìí máa ń ṣiṣẹ takuntakun láti pèsè àwọn èròjà tín - tìn - tín tuntun tó máa ń mú oúnjẹ dùn lórí ahọn , àmọ tí kò bá tó lára , díẹdíẹ lẹnu èèyàn á bẹrẹ sí kú tàìtai .   Àwọn oúnjẹ tí kò ṣara lóore , oúnjẹ tí wọn ti yí padà , àti jíjẹ oríṣi oúnjẹ kan náà nígbà gbogbo lè dá kún ìṣòro ọhún .  Àpilẹkọ náà ṣàlàyé pé  ńṣe làwọn nǹkan amóúnjẹ - dùn , irú bíi phosphate , tó máa ń wà nínú ọpọ oúnjẹ tí wọn ti ṣe sílẹ máa ń dín èròjà zinc kù nínú ara kò sì tún ń jẹ kí ara lè gbà á dúró .   Tomita dámọràn pé kí àwọn tí oúnjẹ kì í dùn lẹnu wọn máa jẹ àwọn oúnjẹ tó ní èròjà zinc dáadáa .  Àwọn nǹkan bí ìṣọn , ẹja wẹwẹ àti ẹdọ ẹran wà lára wọn .  Tomita sọ pé jíjẹ oúnjẹ aṣaralóore lóríṣiríṣi lè mú kí ẹnu èèyàn bẹrẹ sí í madùn oúnjẹ , àmọ tí ọrọ náà bá burú gan - an , tí wọn ò sì wá ìtọjú sí i láàárín oṣù mẹfà , kò fi bẹẹ dájú pé àtúnṣe á wà .  Mọṣáláṣí Ń Pọ Sí I Gan - an ní Ilẹ Amẹríkà  Ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé :  Mọṣáláṣí tó wà ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ti lé ní ẹgbẹfà , ìyẹn sì jẹ ìdá mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún láàárín ọdún mẹfà ,  èyí tó fi hàn pé àwọn Mùsùlùmí ń pọ sí i níbẹ .  John Esposito , tó jẹ olùdarí Ibùdó fún Ìgbọra - Ẹni - Yé Láàárín Mùsùlùmí àti Kristẹni ní Yunifásítì ìlú Georgetown gbà pé àwọn Mùsùlùmí tó wà níbẹ lọwọlọwọ á tó  nǹkan bí i mílíọnù mẹrin sí mẹfà .   Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí ẹgbẹ Ìsìláàmù mẹrin ní Amẹríkà ṣe , iye yẹn tiẹ lè jù bẹẹ lọ .  Esposito sọ pé , ohun yòówù tó lè jẹ ,  bí àwọn Mùsùlùmí ṣe ń ṣí wá àti bí ọpọ nínú wọn ṣe máa ń bímọ púpọ  á mú kí iye wọn máa pọ sí i .   Ká tó rí ẹwádún díẹ sí i , Ìsìláàmù á di ẹsìn tó tóbi ṣìkejì ní ilẹ Amẹríkà .   Ìwé ìròyìn Times sọ pé ,  àwọn ọkùnrin lò máa ń pọ jù  nínú àwọn tó máa ń wá sí mọṣáláṣí .  Ìwádìí ọhún tún fi hàn pé  oríṣiríṣi ẹyà làwọn tó ń wá jọsìn : ìdá kan nínú mẹta wọn jẹ ará Gúúsù Éṣíà , ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún jẹ àwọn aláwọ dúdú ará Amẹríkà tí ìdá mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún sì jẹ Áráàbù .   Àwọn Ilé Tó Ń Fi Àìsàn Ṣeni  Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé :  Àwọn ilé tí kò tíì pé ọdún kan tí wọn kọ wọn ní ìlú Melbourne ní orílẹ - èdè  Ọsirélíà  máa ń ní àwọn kẹmíkà tí òórùn wọn fi ìlọpo ogún ju ohun tí Àjọ Tó Ń Bójú Tó Ìlera àti Ìwádìí Ìṣègùn Ti Ìjọba dámọràn pé ó bójú mu fún ìlera lọ .   Wọn ń pe ọkan nínú àwọn kẹmíkà yìí ní formaldehyde ,  èyí tó máa ń fa ara yíyún tó sì tún lè fa àrùn jẹjẹrẹ .   Ìròyìn náà sọ pé , formaldehyde máa ń tú sínú afẹfẹ láti ara àwọn nǹkan ìkọlé bí i pátákó tí wọn tẹ sílẹ àtàwọn ìjókòó .  Àwọn kápẹẹtì tuntun máa tú èròjà styrene jáde , èyí tí wọn fura sí pé òun náà ń fa àrùn jẹjẹrẹ ,  nígbà tí ọdà àtàwọn èròjà tí ń mú nǹkan yòrò sì máa ń tú oríṣiríṣi àwọn nǹkan olóró mìíràn sáfẹfẹ .  Àwọn kẹmíkà náà kò fi bẹẹ léwu fún ìlera ọpọ èèyàn .  Àmọ wọn lè fa ẹfọrí kí wọn sì ṣe ìpalára tó burú jáì fún àwọn èèyàn tára wọn kò bá bá a mu .   Ọgá Nínú Àwọn Tó Ń Pèsè Mílíìkì Lágbàáyé Ilẹ Íńdíà ló ń mú ipò iwájú báyìí nínú àwọn tó ń pèsè mílíìkì lágbàáyé ni ohun tí ìwé ìròyìn The Hindustan Times sọ .  Ìròyìn náà sọ pé :  Ẹka Tó Ń Rí sí Ọràn Àgbáyé tó ní í ṣe pẹlú àyíká  ní ìlú Washington , D.C .  ti gbóríyìn fún àyípadà tó wáyé nínú ìpèsè mílíìkì ní Íńdíà .  Láti ọdún 1994 ni mílíìkì ti gborí nínú iṣẹ àgbẹ àwọn ara Íńdíà , nígbà tó sì di 1997 , orílẹ - èdè náà gbapò mọ ilẹ Amẹríkà lọwọ tó sì di ọgá pátápátá nínú àwọn tó ń pèsè mílíìkì lágbàáyé .   Wọn fa ọrọ Lester Brown , alága Ẹka Tó Ń Rí sí Ọràn Àgbáyé náà yọ pé :  Ohun tó jọni lójú ni pé , àwọn ohun tí wọn ò lò mọ lóko àtàwọn ohun tó ṣẹ kù lẹyìn tí wọn bá ti kórè tán ni wọn ń fi bọ àwọn ẹran náà dípò kí wọn máa fún wọn ní ọkà jẹ .  Ilẹ Íńdíà ti mú kí èròjà protein tó ń pèsè pọ sí i láìsí pé ó ń fi ọkà tí èèyàn ń jẹ bọ màlúù .   Owó Níná Dìrọrùn Ìwé ìròyìn Calgary Herald sọ pé ìmọ ẹrọ tó túbọ ń ga sí i ti mú kí èèyàn le ra ọjà ní gbogbo wákàtí mẹrìnlélógún tó wà nínú ọjọ kan , àti ní gbogbo ọjọ méje tó wà nínú ọsẹ , ó sì ti di ohun tí ọpọ àwọn ará Kánádà fi ń najú báyìí .   Àwọn tó ń rajà lè máa rajà nìṣó lórí Íńtánẹẹtì láìdáwọdúró , wọn sì lè kọwé béèrè fún àwọn nǹkan tí wọn fẹ tàbí kí wọn fi káàdì ìrajà àwìn wọn rajà lójú ẹsẹ bí wọn ti ń wo oríṣiríṣi ọjà lórí tẹlifíṣọn .   Àwọn káàdì tó fàyè gba jíjẹ gbèsè rẹpẹtẹ ń fún àwọn èèyàn níṣìírí láti rajà ju bó ṣe yẹ lọ .  Àwọn káàdì ìrajà àwìn kan sì ní àwọn àǹfààní kan tó máa ń mú kí ọjà àwìn túbọ wu àwọn èèyàn láti rà .  Larry Wood , tó jẹ ọjọgbọn nínú ọràn ìnáwó ní Yunifásítì Calgary sọ pé :  Àwọn èèyàn á ní owó tí wọn lè fi rajà lọwọ o , àmọ wọn á ní kí wọn ṣírò rẹ sínú káàdì ìrajà àwìn àwọn kí wọn lè rí àwọn àǹfààní náà gbà , pẹlú èrò pé , tí oṣù bá parí àwọn á fi owó náà san gbèsè ọhún . Ni wọn á bá ná gbogbo owó tán , gbèsè á sì wà nílẹ láti san .  Àmọ ọgbẹni Wood sọ pé ìṣòro ọhún kò tíì tán o .  Bí àwọn òǹrajà ti ń gbìyànjú láti ní gbogbo ohun tó ṣẹṣẹ jáde , wọn ò kọ láti wọko gbèsè dípò kí wọn dín ohun tí wọn ń rà kù .  Níbàámu pẹlú Ìṣirò kan tí wọn ṣe ní Kánádà ní 1999 , àròpọ gbèsè tí káàdì ìrajà àwìn kó àwọn ará Kánádà sí ti lé ní bílíọnù mẹrìnlá dọlà .  Ọdọ Kan Tó Fi Ìsìn Rẹ Yangàn  N ÍGBÀ tí Andrew wà lọmọ ọdún mẹtàlá , wọn sọ fún un níléèwé pé kó ṣe iṣẹ kan wá láti ilé , kí iṣẹ náà dá lórí àṣà ìṣẹdálẹ .  Ó sọ pé :  Mo kọkọ ronú pé màá kọrọ nípa bàbá bàbá mi , ni mo bá tún ronú pé :  Tiẹ gbọ ná !  Ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mà ni mí .  Àǹfààní ńlá rèé láti sọ fún àwọn èèyàn nípa ohun tí mo gbà gbọ !    Mo pe àkọlé iṣẹ náà ní  Dúró Gbọn - in ,  mo sì fi ìwé fẹrẹgẹdẹ kan yàwòrán inúnibíni rírorò tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà dojú kọ lábẹ ìjọba Násì ti Jámánì .  Lára àwọn àwòrán tí mo lò ni ti aṣọ tó ní àmì onígun mẹta tó sì jẹ aláwọ àlùkò àti onírúurú àwòrán àtàwọn lẹtà látọdọ ìdílé Kusserow .   Mo tún kó ẹdà àwọn lẹtà táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kọ sí ìjọba ilẹ Jámánì síbẹ , bó tilẹ jẹ pé àwọn lẹtà náà kò dá sí ètò ìṣèlú , ṣùgbọn wọn ké gbàjarè pé ìwà àìdáa tí wọn ń hù sáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kò bọ sí i rárá .  Mo gbé kásẹẹtì fídíò náà , Jehovahs Witnesses Stand Firm Against Nazi Assault sí i , kí àwọn èèyàn lè wò ó .  Mo tún kó Bíbélì , àwọn ìwé pẹlẹbẹ àtàwọn ìwé àṣàrò kúkúrú síbẹ .   Wọn kọkọ fi àwọn ohun tá a ṣe yìí han gbogbo akẹkọọ àti olùkọ ní ilé ẹkọ .  Ní ìrọlẹ ọjọ kejì , wọn ké sí àwọn ẹbí àti ọrẹ àwọn akẹkọọ láti wá wò ó .  Ọpọ wọn bi mí láwọn ìbéèrè nítorí wọn ò mọ pé wọn ṣenúnibíni sáwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà ìjọba Násì .   Andrew sọ pé níní ìgboyà ló jẹ kóun lè bá àwọn èèyàn sọrọ nípa nǹkan tóun gbà gbọ .  Ó sọ pé :  Mo mọ pé àwọn kan máa fi mí ṣẹsín , àmọ ara mi kì bá balẹ ká ní mi ò sọ tẹnu mi ni .  Nínú iṣẹ tí wọn ní kí n ṣe , mo sọrọ nípa àwọn èèyàn tó kú láti gbèjà ìgbàgbọ tí wọn ní nínú Jèhófà , èyí ló mú kí n ronú pé kò sóhun tó burú nínú kí èmi náà fara da àríwísí díẹ .   Lópin gbogbo rẹ , inú Andrew dùn pé òun lo àǹfààní yìí láti wàásù .  Ó sọ pé :  Mo ṣàlàyé púpọ lórí ohun tí kò jẹ ká máa jagun , mo sì fún àwọn tó fìfẹ hàn ní Bíbélì , àwọn ìwé àtàwọn ìwé àṣàrò kúkúrú .  Ó fi kún un pé :  Kò tíì sí ìgbà kankan tí mo láyọ pé mo jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó ti ìgbà yẹn .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àmì onígun mẹta aláwọ àlùkò ni wọn fi ń dá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mọ yàtọ nínú àwọn àgọ ìṣẹniníṣẹẹ .  Ìgbàgbọ ìdílé Kusserow gẹgẹ bí Ẹlẹrìí Jèhófà kò yingin nígbà ìjọba Násì .  Wo Ilé Ìṣọnà March 1 , 1986 , ojú ìwé 10 sí 15 .  Ọjọ Lọjọ Tí Ilé Gogoro Méjì Wó Ní Amẹríkà  Ọ KẸ àìmọye èèyàn lágbàáyé kò jẹ gbàgbé ìṣẹlẹ tó wáyé nílùú New York , àtèyí tó ṣẹlẹ nílùú Washington , D.C . , àti ti ìlú Pennsylvania ní September 11 , 2001 .  Ibo lo wà nígbà tó o gbọ pé àwọn apániláyà ti kọ lu ilé ìtajà tó tóbi jù lọ lágbàáyé , èyí tá a mọ sí World Trade Center nílùú New York àti orílé - iṣẹ tó ń rí sọràn ààbò , ìyẹn Pentagon nílùú Washington ?  Ọrọ ọhún tó jọ bí àlá , tó ba ọpọ dúkìá jẹ , tí ọpọ ẹmí sì ṣòfò ti mú káwọn èèyàn mọ pé ó yẹ káwọn wa ibì kan fìdí lé káwọn sì tún inú àwọn rò .  Ẹkọ wo la ti rí kọ nípa àwọn ohun tó yẹ ká fi sí ipò àkọkọ nínú ìgbésí ayé wa àti nípa àwọn ohun tá a yàn láàyò ?  Báwo làwọn ìṣẹlẹ apanilẹkún wọnyẹn ṣe jẹ ká wá túbọ rí àwọn ànímọ dáadáa tí èèyàn ní , ìyẹn ìfara - ẹni - rúbọ , àánú , ìfaradà àti àìmọtara - ẹni - nìkan ?  Àpilẹkọ yìí àti èyí tó tẹ lé e yóò dáhùn ìbéèrè tá a béèrè kẹyìn yìí .  Àwọn Tó Yè Bọ Sọ Ohun Tójú Wọn Rí  Ní wéré tí àjálù ìlú New York náà ṣẹlẹ ni ọkọ ojú irin kò ti ṣiṣẹ mọ , eré tete sì ni ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn sá kúrò nílùú Manhattan , ọpọ wọn ló sì sọdá lórí afárá Brooklyn àti Manhattan .  Rekete ni wọn ń wo orílé - iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Lára àwọn tí wọn ń wá ibi ìsádi láti ibi tí àjálù náà ti ṣẹlẹ sì forí lé ibẹ .  Alisha  tó wà lápá ọtún  , ọmọbìnrin kan tí ìyá rẹ jẹ Ẹlẹrìí wà lára àwọn tó kọkọ débẹ .  Ńṣe ni eruku àti eérú bo ara rẹ látòkèdélẹ .   Ó sọ pé :  Nígbà tí mo wà nínú ọkọ ojú irin tí mo ń wọ lọ síbi iṣẹ , mo rí i tí èéfín ń jáde láti Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé  World Trade Center  .  Nígbà tí mo dé ibi tí àjálù náà ti ṣẹlẹ , àfọkù gíláàsì wà nílẹ káàkiri , èmi fúnra mi rí i pé ìṣẹlẹ láabi rèé lóòótọ .  Ńṣe làwọn èèyàn ń sá kolobá kolobà , àwọn ọlọpàá sì ń kó àwọn èèyàn kúrò ní àgbègbè náà .  Bí ojú ogun níbẹ ṣe rí .   Mo sáré lọ sínú ilé kan tó wà nítòsí láti forí pa mọ síbẹ .  Bẹẹ ni mo gbọ ariwo ńlá bí ọkọ òfuurufú kejì ṣe kọlu ilé gogoro kejì tó wà lápá gúúsù .  Áà , ìran ọhún kò ṣeé ṣàlàyé , ńṣe ni èéfín kún ibi gbogbo bámúbámú .  Wọn ní ká kúrò ní àgbègbè eléwu náà .  Wọn fi ọkọ ojú omi gbé mi sọdá omi East River sí Brooklyn .  Nígbà tí mo sọdá sódì kejì , mo gbójú sókè mo sì rí àkọlé gàdàgbà náà ,  WATCHTOWER .   Orílé - iṣẹ ẹsìn màmá mi nìyí kẹ !  Kíá ni mo kẹsẹ sọnà , ó di ibẹ .  Mo mọ pé kò sí ibòmíràn tí mo ti lè rí àbójútó bí èyí tí màá rí níbẹ .  Ibẹ ni mo ti tún ara mi ṣe tí mo sì wá tẹ àwọn òbí mi láago .   Wendell  tó wà lápá ọtún  jẹ òṣìṣẹ tó máa ń dúró sẹnu géètì Òtẹẹlì Marriott tó wà láàárín ilé gogoro méjèèjì náà .  Ó sọ pé :  Ẹnu iṣẹ ni mo wà nígbà tí jàǹbá àkọkọ ṣẹlẹ .  Mo rí i tí onírúurú pàǹtí ń rọ lulẹ wìì látòkè .  Mo wo ojú pópó , mo sì rí ọkùnrin kan tí iná ń jó làùlàù lára rẹ .  Mo gbọn ẹwù mi ya mo sì sáré lọ sọdọ ọkùnrin yìí láti bá a pa iná tó ń jó lára rẹ .  Ẹnì kan tó ń kọjá lọ tún pẹlú mi láti ràn án lọwọ .  Gbogbo aṣọ ọgbẹni náà ló jóná mọ ọn lára .  Bàtà àti ìbọsẹ tó wọ nìkan ni kò jóná .  Ìgbà yẹn làwọn panápaná dé wọn sì gbé e láti lọ tọjú rẹ .   Kò pẹ lẹyìn èyí , Bryant Gumbel , tó wà ní ilé iṣẹ tẹlifíṣọn CBS tẹlifóònù mi láti gbọ ohun tí mo rí níbi ìṣẹlẹ ọhún .  Bí wọn ṣe gbé mi jáde lórí tẹlifíṣọn yìí ló jẹ káwọn ìdílé mi ní Virgin Islands rí mi tí wọn sì mọ pé mi ò tíì kú .   Ọkùnrin fìrìgbọn ni Donald , ó ga níwọn sẹǹtímítà márùn - ún dín nígba  195  . Ibùdó Ìdókòwò Àgbáyé ló ti ń ṣiṣẹ .  Látorí àjà kọkànlélọgbọn tó wà lọjọ náà ló ti ń wo Ilé Gogoro Méjì náà àti Òtẹẹlì Marriott lọọọkán .  Ó sọ pé :  Ohun ẹlẹrùjẹjẹ tí mo rí dẹrù bà mí , ó sì kó jìnnìjìnnì bá mi .  Àwọn èèyàn ń já bọ láti ojú fèrèsé ilé gogoro tó wà lápá àríwá , táwọn mìíràn sì ń bẹ látòkè .  Ara mi kò gbà á , kíá ni mo bẹsẹ mi sọrọ tí mo sá jáde kúrò nínú ilé tí mo wà .   Ìrírí mìíràn ni ti ìyá kan tó ti lé ní ọgọta ọdún àtàwọn ọmọbìnrin rẹ méjì táwọn náà ti lé ní ogójì ọdún .  Ruth àti àbúrò rẹ obìnrin Joni ń gbé lọdọ ìyá wọn , tó ń jẹ Janice , ní òtẹẹlì kan tí kò jìnnà sí Ilé Gogoro Méjì náà .  Ruth , tó ń ṣiṣẹ nọọsì sọ ohun tó ṣẹlẹ :  Mò ń wẹ lọwọ nílé ìwẹ .  Lójijì ni mo gbọ tí màmá mi àti àbúrò mi pariwo pé kí n jáde nílé ìwẹ .  Àjà kẹrìndínlógún là ń gbé , wọn sì ń rí i bí àwọn pàǹtí tó ń já bọ ṣe ń gba ojú fèrèsé kọjá .  Kódà , màmá mi kófìrí ọkùnrin kan níbi òrùlé tó wà nítòsí wa , ńṣe ló dà bíi pé wọn jù ú láti ibì kan .   Kíá mo ti wọṣọ , a sì sá jáde .  Igbe là ń gbọ lọtùn - ún lósì .  A bọ sójú pópó .  À ń gbọ táwọn nǹkan ń bú gbàù , gbàù , bẹẹ là ń rí i tí iná ń sọ kẹù .  Wọn ní ká yára forí lé apá gúúsù ní Battery Park , níbi tí Ọkọ Ojú Omi tó ń ná Staten Island wà .  Bá a ṣe ń lọ , la ò bá rí Màmá mọ , bẹẹ sì rèé ikọ fée ń yọ ọ lẹnu gan - an .  Báwo ló ṣe máa yè bọ nínú adúrú èéfín , eérú àti ekuru yìí ?  Odidi ọgbọn ìṣẹjú la fi wá a kiri tá ò sì rí i .  Àmọ , àyà wa kò fi bẹẹ já nítorí ẹni tó dáńgájíá ni màmá ó sì mọ bó ṣe lè tọjú ara rẹ .   Nígbà tó yá , wọn sọ pé ká lọ gba orí Afárá Brooklyn ká sì gbabẹ sọdá sí òdìkejì .  Ńṣe lara wa rọlẹ wọọ nígbà tá a sọdá afárá náà tá a sì rí àkọlé gàdàgbà náà  WATCHTOWER  !  A mọ pé kò séwu mọ .   Wọn tọjú wa wọn sì fún wa nílé .  Wọn tún fún wa láṣọ , nítorí pé kìkì aṣọ tó wà lára wa nìkan la ní .  Àmọ ibo ni Màmá wà ?  Gbogbo òru la fi ń wá a kiri ilé ìwòsàn , àmọ pàbó ni gbogbo rẹ já sí .  Ní nǹkan bí aago mọkànlá ààbọ òwúrọ ọjọ kejì , a rí ìsọfúnni kan gbà .  Màmá wà ní ọdẹdẹ àjà tó wà nísàlẹ !  Kí ló ti ṣẹlẹ sí i ?   Janice , ìyẹn màmá fúnra rẹ , gbẹnu lé ọrọ :  Bá a ṣe sá kúrò nínú òtẹẹlì náà , mo rí obìnrin arúgbó kan tó jẹ ọrẹ mi , tó ṣì wà nínú ilé nígbà táwa sáré jáde .  Mo fẹ wọlé padà láti gbé e jáde .  Àmọ ewu gidi ni .  Ibi tí ọrọ ti di bóòlọ - o - yà - fún - mi yìí lèmi àtàwọn ọmọ mi ti ya ara wa .  Àmọ ṣá , ẹrù kò bà mí jù , nítorí orí wọn pé dáadáa , nọọsì tó mòye sì ni Ruth .   Ibikíbi tí mo bá kọjú sí ni mo ti ń rí àwọn èèyàn tó nílò ìrànlọwọ , àgàgà àwọn ògo wẹẹrẹ àtàwọn ìkókó .  Mo ran àwọn tí mo lè ràn lọwọ lọwọ .  Mo lọ ràn wọn lọwọ níbi tí wọn ti ń tọjú àwọn tó fara pa .  Mo ń bá àwọn ọlọpàá àtàwọn panápaná fomi fọ iwájú àti ọwọ wọn tí màjàlà àti eruku kún bámúbámú .  Ibẹ ni mo wà títí aago mẹta ìdájí .  Mo wá wọ ọkọ ojú omi tó gbẹyìn lọ sí Staten Island .  Mo ronú pé ó ṣeé ṣe káwọn ọmọ mi ti lọ wábi forí pa mọ sí níbẹ .  Àmọ mi ò rí wọn níbẹ .   Nígbà tí ilẹ mọ , mo ní kí n lọ wọ ọkọ ojú omi àkọkọ lọ sí Manhattan , àmọ wọn ò jẹ kí n wọ ọ nítorí mi ò sí lára àwọn òṣìṣẹ tó ń lọ ran àwọn èèyàn lọwọ níbi tí àjálù ti ṣẹlẹ .  Bí mo ṣe tajú kán , ni mo rí ọkan lára àwọn ọlọpàá tí mo ti ràn lọwọ tẹlẹ .  Mo bá ké sí i pé :  John !  Mo fẹ padà sí Manhattan .   Ó dáhùn pé :  Wá máa bá mi lọ .    Nígbà tí mo dé Manhattan , mo padà sí Òtẹẹlì Marriott .  Pé bóyá mo ṣì lè ráyè ran ọrẹ mi arúgbó náà lọwọ .  Àyè rẹ kò yọ !  Òtẹẹlì náà ti di àlàpà .  Àárín ìgboro sì dá páropáro , kò ku ẹnì kan ṣoṣo níbẹ mọ .  Àwọn ọlọpàá àtàwọn òṣìṣẹ panápaná nìkan ló wà ńbẹ , ìbànújẹ sì ti dorí wọn kodò .   Mo tún ta mọra , ó di ibi Afárá Brooklyn .  Bí mo ṣe sún mọ òpin afárá náà , mo rí àkọlé kan tí mo ti máa ń rí tẹlẹ , ìyẹn  WATCHTOWER .   Mo ní bóyá màá rí àwọn ọmọ mi níbẹ .  Mó kúkú rí wọn níbẹ , wọn wá sí ọdẹdẹ wá kí mi .  Bá a ṣe ń gbára wa mú ni omijé ń jáde lójú wa !   Ó yà mí lẹnu pé pẹlú gbogbo èéfín , ekuru àti eérú náà , ikọ fée mi kò dà mí láàmú pínrín .  Àdúrà ni mò ń gbà ṣáá , nítorí ńṣe ni mo fẹ ran àwọn èèyàn lọwọ , kì í ṣe pé kí n di ẹrù ìnira sí wọn lọrùn .    Kò Mà Síbi Tó Lè Balẹ Sí Níbí !   Rachel , obìnrin kan tó lé lọmọ ogun ọdún sọ fún akọròyìn Jí !  pé :  Mò ń rìn lọ lójú pópó ládùúgbò mi lápá ìsàlẹ Manhattan nígbà tí mo gbọ ariwo ọkọ òfuurufú lókè .  Ariwo náà pọ gan - an tí mo fi gbójú sókè .  Ó yà mí lẹnu nígbà tí mo rí ọkọ òfuurufú gìrìwò náà tó ń já bọ wálẹ .  Bó ṣe ń yara fò bọ wálẹ yìí ṣe mí ní kàyéfì .  Kò mà síbi tó lè balẹ sí níbí !  Àbí ọkọ náà ti yarí mọ ẹni tó ń wà á lọwọ ni .  Bẹẹ ni mo gbọ tí obìnrin kan figbe ta ,  Àfi gbòò tí ọkọ òfuurufú yìí kọlu ilé náà !   Ńṣe ni iná ńlá sọ kẹù látinú ilé gogoro ti apá àríwá .  Mo rí ihò ńlá tí ọkọ òfuurufú yìí dá sí ara ilé náà .   Mi ò rí irú nǹkan ẹlẹrùjẹjẹ bẹẹ rí láyé mi .  Ńṣe ló dà bí àlá .  Mo kàn dúró ni tí mo la ẹnu sílẹ .  Kò pẹ sígbà yẹn ni ọkọ òfuurufú mìíràn tún kọlu ilé gogoro kejì , bẹẹ ni àwọn ilé gogoro méjèèjì dà wó lulẹ .  Jìnnìjìnnì bò mí .  Ohun tó ṣẹlẹ náà ju ẹmí mi lọ !    Bó Jẹ Kí N Lúwẹẹ Ni , Màá Lúwẹẹ   Denise , ọmọ ọdún mẹrìndínlógún ṣẹṣẹ dé sí ilé ìwé rẹ ni , èyí tó wà lẹgbẹẹ Ibùdó Ìṣepàṣípààrọ Okòwò ní Amẹríkà tó jẹ ilé kẹta sí Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé ti apá gúúsù .   Aago mẹsàn - án àárọ ṣẹṣẹ kọjá ni .  Mo mọ pé nǹkan kan ti ṣẹlẹ , àmọ mi ò mọ ohun náà ní pàtó .  Mo wà ní àjà kọkànlá ilé ìwé náà , níbi tí wọn ti ń kọ mi ní ẹkọ nípa ìtàn .  Gbogbo àwa akẹkọọ làyà wa ń já .  Olùkọ wa sáà fẹ ṣe ìdánwò fún wa .  Àwa sì fẹ jáde ká máa lọ sílé .   Ilé ìwé wa mì jìgìjìgì bí ọkọ òfuurufú kejì ṣe kọlu ilé gogoro kejì ní ìhà gúúsù .  Síbẹ , a ò tíì mọ ohun tó ń ṣẹlẹ .  Mo kàn ṣàdédé gbọ lórí rédíò asọrọgbèsì tíṣà wa pé :  Ọkọ òfuurufú méjì ti kọlu Ilé Gogoro Méjèèjì o !   Mo ń rò ó nínú ara mi pé  Kò bọgbọn mu kéèyàn ṣì tún jókòó sílé ìwé o .  Àwọn apániláyà ló ń ṣiṣẹ yìí o , Ibùdó Ìṣepàṣípààrọ Okòwò ló sì máa kàn lẹyìn èyí .   La bá jáde .   A sáré lọ sí Battery Park .  Mo bojú wẹyìn pé kí n tiẹ wo nǹkan tó ń ṣẹlẹ .  Mo rí i pé ilé gogoro tó wà níhà gúúsù fẹ dà wó .  Mo ń rò ó pé ọpọlọpọ ilé ló máa wó o nítorí àwọn ilé gogoro gogoro tó ń dà wó yìí .  Mi ò lè mí dáadáa , nítorí eérú àti eruku ti dí imú àti ọnà ọfun mi .  Mo sáré lọ síbi odò East River , mo sì ń sọ lọkàn mi pé ,  Bó jẹ kí n lúwẹẹ ni , màá lúwẹẹ .   Bí mo ṣe ń sá , ni mo ń gbàdúrà sí Jèhófà pé kó dáàbò bò mí o .   Nígbà tó yá , wọn fi mí sínú ọkọ ojú omi kan tó gbé mi lọ sí New Jersey .  Ó lé ní wákàtí márùn - ún tí màmá mi fi wá mi kiri kó tó rí mi , àmọ ọpẹ ni pé kò sóhun tó ṣe mí !    Ṣé Ọjọ Tí Màá Ráyé Mọ Rèé ?   Joshua , ẹni ọdún méjìdínlọgbọn , tó wá láti ìlú Princeton , ní New Jersey , ń kọ àwọn kan níwèé ní àjà ogójì nínú ilé gogoro ti ìhà àríwá .  Ó sọ pé :  Lójijì ni nǹkan ọhún dún gbàù bíi bọǹbù .  Ibi gbogbo mì jìgìjìgì , mo sì sọ pé ,  Rárá , ilẹ ló sẹ .   Mo wòta , ohun àràmàǹdà gbáà ni mo rí , èéfín àti pàǹtírí ló bo gbogbo ara ilé náà .  Mo sọ fún àwọn tí mo ń kọ pé ,  Ó yá , gbogbo yín , ẹ fi gbogbo ẹrù yín sílẹ .  Ẹ jẹ ká lọ !    A bẹrẹ sí sọ kalẹ látorí àjà náà , èéfín gba ibi gbogbo kan , omi sì ń tú jáde látinú ẹrọ omi .  A ò jẹ kí ìpayà mú wa .  Mo bẹrẹ sí gbàdúrà pé kó sáà jẹ ọnà tó tọ la gbà ká má lọ ko iná lọnà .   Bí mo ṣe ń sáré sọ kalẹ , mo ń rò ó lọkàn pé ,  Ṣé ọjọ tí màá ráyé mọ rèé ?   Mo sáà ń gbàdúrà sí Jèhófà , ara mi sì wá rọlẹ pẹsẹ .  Irú ìbàlẹ ọkàn bẹẹ kò tíì bá mi rí .  Mi ò ní gbà gbé rẹ títí ayé .   Nígbà tá a jàjà kúrò nínú ilé náà , àwọn ọlọpàá ti ń kó àwọn èèyàn kúrò níbẹ .  Mo gbójú sókè mo sì rí i pé wọn ti dáhò sára ilé gogoro méjèèjì .  Mérìíyìírí gbáà ni .   Ohun ẹlẹrùjẹjẹ mìíràn tún ṣẹlẹ , ńṣe ni ibi gbogbo pa rọrọ bí ìgbà tí ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn bá ṣíwọ mímí .  Ó wá dà bí ẹni pé ohunkóhun ò dún pẹnkẹn ní ìlú New York .  Lẹyìn èyí la bẹrẹ sí gbúròó igbe lọtùn - ún lósì .  Ni ilé gogoro ti apá gúúsù bá bẹrẹ sí í dà wó !  Èéfín ń sọ kùlà , eérú àti ekuru sì ń bù wá sápá ọdọ wa .  Ńṣe ló dà bí àwọn nǹkan tí kò lè ṣẹlẹ lójú ayé tá a máa ń rí nínú sinimá .  Àmọ eléyìí ṣẹlẹ gan - gan .  Ìgbà tí gbogbo eruku yìí dé ibi tá a wà , agbára káká la fi ń mí .   Mo sá lọ sórí Afárá Manhattan , ibẹ ni mo ti bojú wẹyìn tí mo sì rí i tí ilé gogoro ti apá àríwá àti òpó tẹlifíṣọn gàgàrà tó wà lórí rẹ ń wó lulẹ .  Bí mo ṣe ń sọdá lórí afárá náà ni mò ń gbàdúrà kí n lè dé Bẹtẹlì , ìyẹn orílé - iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Látọjọ tí mo ti ń lọ síbẹ , mi ò tíì láyọ tó ti ọjọ náà rí .  Àkọlé gàdàgbà kan sì wà lára ògiri ilé ìtẹwé náà tí ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn lè rí lójoojúmọ tó sọ pé ,  Máa Ka Ọrọ Ọlọrun Bíbélì Mímọ Lójoojúmọ  !  Mo sọ lọkàn ara mi pé ,  Mo ti fẹrẹẹ débẹ .  Kí n sáà tẹsẹ mọrìn .    Bí mo ṣe ń ronú lórí àwọn nǹkan tó ṣẹlẹ yìí ti jẹ kí n túbọ mọ lọkàn mi pé , mo ní láti fara balẹ láti mọ àwọn ohun tó yẹ kí n kọkọ ṣe , ìyẹn ni pé , mo gbọdọ fi àwọn ohun tó yẹ kó gba ipò iwájú nígbèésí ayé ṣíwájú .    Mo Rí I Táwọn Èèyàn Ń Bẹ Sílẹ Látorí Ilé Gogoro Náà   Jessica , ọmọ ọdún méjìlélógún , rí ohun tó ṣẹlẹ bó ṣe bọ sílẹ látinú ọkọ ojú irin kan láàárín ìgboro .   Bí mo ṣe wòkè ni mo rí i tí eérú , pàǹtírí àti irin ń já bọ wálẹ .  Ọpọ èèyàn tò sídìí fóònù tó máa ń wà káàkiri ìgboro , inú sì ń bí wọn nítorí kò tètè kàn wọn .  Mo gbàdúrà pé kí Ọlọrun fún mi ní sùúrù .  Bẹẹ la tún gbọ tí nǹkan kan tún bú gbàù lẹẹkejì .  Irin àti àkúfọ ìgò ǹ já bọ látòkè .  Mo gbọ táwọn èèyàn ń pariwo ,  Ọkọ òfuurufú mìíràn tún ni o !    Mo gbójú sókè , ẹrùjẹjẹ lohun tí mo rí , àwọn èèyàn ń bẹ sílẹ látòkè pátápátá níbi tí èéfín àti iná ti bú jáde .  Mo ṣì lè finú wo bó ṣe ṣẹlẹ , ìyẹn ti ọkùnrin àti obìnrin kan .  Wọn di fèrèsé mú fúngbà díẹ .  Nígbà to yá ó di dandan kí wọn jáwọ lára fèrèsé , bí wọn ṣe ń já bọ wálẹ nìyẹn ṣòòròṣò .  Áà , àríbanújẹ gbáà ni .   Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , mo dé orí Afárá Brooklyn , ibẹ ni mo ti bọ bàtà tó ń dẹrù pa mí tí mo sì sáré sọdá sí Brooklyn .  Mo lọ sí ilé Watchtower , wọn sì bójú tó mi níbẹ títí tí ara mi fi balẹ .   Lálẹ ọjọ yẹn , nígbà tí mo wà nílé , mo ka àwọn àpilẹkọ tó sọ nípa  Coping With Post - traumatic Stress ,  nínú Jí !  August 22 , 2001 .  Ìsọfúnni tó wà nínú rẹ bọ sákòókò gan - an ni !   Bí àjálù tó ṣẹlẹ yìí ṣe rinlẹ tó sún ọpọlọpọ láti ṣèrànwọ lọnà èyíkéyìí tí apá wọn ká .  Àpilẹkọ tó tẹ lé e sọrọ nípa èyí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn tó yè bọ nínú ìṣẹlẹ yìí tí Jí !  fọrọ wá lẹnu wò pọ gan - an , kò lè sáyè láti kọ ohun tí gbogbo wọn sọ síbí .  Ìfọwọsowọpọ wọn ló jẹ ká lè ṣe àkọsílẹ pípéye yìí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ÀWỌN IBI TÓ PA RẸ RÁÚRÁÚ  1 ILÉ GOGORO APÁ ÀRÍWÁ 1 Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé  2 ILÉ GOGORO APÁ GÚÚSÙ 2 Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé  3 ÒTẸẸLÌ MARRIOTT 3 Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé  7 7 ILÉ ÌTAJÀ TÓ TÓBI JÙ LỌ LÁGBÀÁYÉ  ÀWỌN IBI TÓ BÀ JẸ GAN - AN  4 4 ILÉ ÌTAJÀ TÓ TÓBI JÙ LỌ LÁGBÀÁYÉ  5 5 ILÉ ÌTAJÀ TÓ TÓBI JÙ LỌ LÁGBÀÁYÉ  L ONE LIBERTY PLAZA  D BÁŃKÌ DEUTSCHE 130 Òpópónà Liberty  6 6 ILÉ IṢẸ ÀWỌN ÒṢÌṢẸ AṢỌBODÈ TI ORÍLẸ - ÈDÈ AMẸRÍKÀ 6 Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé  N S ÀRÍWÁ ÀTI GÚÚSÙ ÀWỌN AFÁRÁ TÁWỌN ẸLẸSẸ Ń GBÀ  ÀWỌN IBI TÍ KÒ BÀ JẸ PÚPỌ  2F 2 IBÙDÓ ÌDÓKÒWÒ ÀGBÁYÉ  3F 3 IBÙDÓ ÌDÓKÒWÒ ÀGBÁYÉ  W WINTER GARDEN   Credit Line   Títí di October 4 , 2001 3D Àwòrán - Ilẹ ti Lower Manhattan látọwọ Urban Data Solutions , Inc .   Àwọn àwòrán   Òkè pátápátá : Ilé gogoro ti apá gúúsù ló kọkọ wó lulẹ  Lápá òkè : Àwọn kan sáré lọ sínú àwọn ilé Watchtower fún ààbò  Lápá ọtún : Ọgọrọọrún àwọn òṣìṣẹ panápaná àtàwọn agbẹmílà ṣiṣẹ àṣelàágùn níbi tí ìṣẹlẹ láabi náà ti wáyé   Àwọn Credit Line   Fọtò AP  Jerry Torrens  Fọtò Andrea Booher  FEMA News   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   Fọtọ AP  Marty Lederhandler   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 4   Fọtò AP  Suzanne Plunkett  Ìtìlẹyìn àti Àánú Láti Ibi Gbogbo  ÀWỌN olùyọǹda - ara - ẹni wá láti àgbègbè mìíràn ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà àti láti orílẹ - èdè mìíràn .  Ọkan lára wọn ni Tom  nínú fọtò tó wà lókè  , ẹni ọdún mọkàndínlọgbọn , òṣìṣẹ panápaná ni láti Ottawa ní Kánádà .  Ó sọ fún Jí ! pé :  Mo rí ohun tó ṣẹlẹ lórí tẹlifíṣọn mo sì fẹ láti wá ṣe àtìlẹyìn fún àwọn òṣìṣẹ panápaná ẹlẹgbẹ mi ní ìlú New York .  Mo débẹ lọjọ Friday mo sì lọ síbi tí ìjábá náà ti ṣẹlẹ lọjọ Sátidé láti lọ ràn wọn lọwọ .  Wọn fi mí sára àwọn tó ń fi ṣọbìrì kó pàǹtírí , a sì ń fi korobá kó àwọn pàǹtírí náà jáde díẹdíẹ .   A rọra ń yẹ àwọn pàǹtírí náà wò , a ń kó wọn díẹdíẹ , a sì ń wá àwọn ohun èlò tá a lè fi dá àwọn panápaná tó ṣòfò ẹmí náà mọ .  Mo rí irin kan tí wọn fi ń ṣí ilẹkùn , mo sì tún rí àwọn irin tí wọn fi ń so páìpù pọ .  Iṣẹ àfìṣọraṣe gbáà ni .  Wákàtí méjì gbáko ló gba àwa olùyọǹda - ara - ẹni àádọta láti kó pàǹtírí kúnnú ọkọ akódọtí kan ṣoṣo .   Ní Monday , September 17 , a rí yọ lára òkú àwọn òṣìṣẹ panápaná tí wọn sáré lọ síbi ilé tí jàǹbá ti ṣẹlẹ lọjọ Tuesday tó kọjá .  Mi ò lè gbàgbé ohun tó ṣẹlẹ lọjọ yẹn láé , gbogbo àwọn agbẹmílà ni wọn dáwọ iṣẹ dúró , wọn bọ ate àti akoto tí wọn dé sórí , wọn sì dúró wámúwámú , èyí jẹ àmì ọwọ fún àwọn akẹgbẹ wa tó ṣòfò ẹmí .   Bí mo ṣe dúró tí mo ń wo ibi tí ìṣẹlẹ láabi náà ti ṣẹlẹ , mo túbọ rí i pé ohun ẹlẹgẹ ni ìwàláàyè èèyàn jẹ láyé tá a wà yìí .  Ó mú kí n ronú nípa ìgbésí ayé mi , iṣẹ oúnjẹ òòjọ mi àti ìdílé mi .  Láìka bí iṣẹ mi ṣe léwu nínú tó sí , èrè púpọ wà nínú rẹ , nítorí pé mo lè ran ọpọ èèyàn lọwọ kí n sì tún gba ẹmí là .   Àwọn Ẹlẹrìí Pèsè Ìrànwọ Tó Gbéṣẹ  Ní ọjọ àkọkọ àti ọjọ kejì ìṣẹlẹ láabi náà , nǹkan bí àádọrin èèyàn ló sá lọ sí orílé - iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Wọn pèsè aṣọ àti ibi ibùwọ fún àwọn tí wọn pàdánù ẹrù àti ibùwọ wọn ní òtẹẹlì .  Wọn fún wọn lóúnjẹ .  Kódà , àwọn alàgbà Kristẹni tó nírìírí fún wọn lóhun tó jọ pé ó ṣe pàtàkì jù , ìyẹn ni ìtùnú .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tún kó àwọn ohun èlò táwọn tó ń gbẹmí là nílò ránṣẹ sí wọn níbi tí ìṣẹlẹ láabi náà ti wáyé .  Wọn tún gbé ọkọ sílẹ fún ẹka panápaná kí wọn lè fi gbé àwọn òṣìṣẹ panápaná lọ síbi ìṣẹlẹ ọhún .  Ricardo  tó wà lókè , lápá ọtún  , ẹni ọdún mọkàndínlógójì tó jẹ Ẹlẹrìí , tó sì tún jẹ òṣìṣẹ ìmọtótó àyíká àti ọgọrọọrún àwọn mìíràn kò gbẹyìn , ojoojúmọ ni wọn ń kó òbítíbitì pàǹtírí dànù . Ó sọ fún Jí !  pé :  Ibi ìṣẹlẹ náà kò rọgbọ rárá , àgàgà fáwọn òṣìṣẹ panápaná tí wọn ń wá òkú àwọn ẹlẹgbẹ wọn .  Mo rí i tí wọn hú òṣìṣẹ panápaná kan jáde lóòyẹ .  Òṣìṣẹ panápaná mìíràn kú nígbà tí ẹnì kan já bọ lé e lórí .  Ẹkún lọpọ àwọn òṣìṣẹ panápaná ń sun ràì .  Mo jókòó mo sì bú sẹkún .  Kò sẹni tó hùwà akin tó àwọn ènìyàn wọnyí lọjọ tá a wí yìí .    Ìgbà àti Ìṣẹlẹ Tí A Kò Rí Tẹlẹ   Ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ló ṣòfò ẹmí nínú àjálù náà .  Ó kéré tán , àwọn Ẹlẹrìí mẹrìnlá wà lára wọn , wọn wà níbi tí ìṣẹlẹ láabi náà ti ṣẹlẹ gan - an tàbí lẹbàá ibẹ .  Joyce Cummings , ẹni ọdún márùnlélọgọta , tó jẹ ọmọ Trinidad , lọ ṣètọjú eyín rẹ lẹgbẹẹ Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé náà  World Trade Center  lọjọ yẹn .  Ó mà ṣe o , ìgbà yẹn gan - an ni àjálù náà ṣẹlẹ .  Èéfín ló hàn án léèmọ tí wọn sì sáré gbé e lọ sí ilé ìwòsàn tó wà nítòsí .  Àmọ ẹpa kò bóró mọ .  Ó wulẹ jẹ ọkan lára ọpọ èèyàn tí wọn ń jìyà àtúbọtán  ìgbà àti ìṣẹlẹ tí a kò rí tẹlẹ  ni .  Gbogbo èèyàn ló mọ ọn sí ajíhìnrere tó nítara .  Ilé iṣẹ okòwò kan tó wà ní àjà kẹrìnlélọgọrin ilé gogoro ti apá gúúsù ni Calvin Dawson  wo àpótí  ti ń ṣiṣẹ .  Ó wà ní ọfíìsì rẹ ó sì fojú ara rẹ rí i nígbà tí ọkọ òfuurufú kọ lu ilé gogoro ti apá àríwá .  Ọgá Calvin kò sí ní ọfíìsì , àmọ ó tẹ Calvin láago láti béèrè ohun tó ṣẹlẹ .  Ohun tí ọgá Calvin sọ nìyí :  Calvin ń gbìyànjú láti sọ ohun tó rí fún mi .  Ó sọ pé ,  Àwọn èèyàn ń fò látòkè !   Ni mo bá sọ fún un pé kó ké sí àwọn èèyàn tó kù kí gbogbo wọn sì sá jáde kúrò nínú ọfíìsì náà .   Àmọ Calvin ò ríbi jáde .  Lẹyìn náà lọgá Calvin wá sọ pé :  Ká mú tẹgàn kúrò , Calvin dára léèyàn , gbogbo wa la fẹràn rẹ , títí kan àwa kan tí ìsìn kò jẹ nǹkankan lójú wa .  Gbogbo wa ni ìfọkànsin Ọlọrun tó ní àti bó ṣe ń ṣe dáadáa sáwọn èèyàn máa ń wú lórí lọpọlọpọ .   Ẹlẹrìí mìíràn tó ṣòfò ẹmí nínú àjálù náà ni James Amato  nísàlẹ pátápátá lójú ewé 10  .  Ọgá ni nílé iṣẹ panápaná nílùú New York , ó sì ti bímọ mẹrin .  Àwọn tó mọ ọn nígbà ayé rẹ sọ pé ó láyà débi pé  ó máa ń wọnú ilé tíná ti ń jó kódà káwọn mìíràn tiẹ máa sá sẹyìn .   Bó tilẹ jẹ pé ó ti kú , wọn sọ ọ dọgá àgbà níbi iṣẹ rẹ .  Ẹlẹrìí mìíràn tó tún jẹ òṣìṣẹ panápaná , tó sì ti ṣiṣẹ náà fún ọdún méje ni George DiPasquale .  Melissa lorúkọ ìyàwó rẹ , wọn sì ní ọmọbìnrin ọlọdún méjì kan tórúkọ rẹ ń jẹ Georgia Rose .  Nígbà ayé rẹ , alàgbà ni nínú ìjọ Staten Island ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ó sì wà ní àjà kẹwàá ilé gogoro ti apá gúúsù nígbà tó wó lulẹ .  Ibi tóun náà ti ń gbẹmí àwọn ẹlòmíràn là ló ti dolóògbé .  Èyí kàn jẹ méjì péré lára ọgọrọọrún àwọn òṣìṣẹ panápaná , àwọn ọlọpàá , àtàwọn agbẹmílà tí wọn pàdánù ẹmí wọn nígbà tí wọn ń gbìyànjú láti gba ẹmí àwọn èèyàn là .  Ìgboyà àwọn èèyàn wọnyí tó ohun téèyàn ń ṣe sàdáńkátà fún .  Olórí Ìlú New York , Rudolph Giuliani , sọ lẹyìn náà fún àwùjọ àwọn òṣìṣẹ panápaná kan tí wọn gbé ga lẹnu iṣẹ pé :  Bẹ ẹ ṣe yọǹda ara yín láìbẹrù , lákòókò tó le koko yìí jẹ ìwúrí fún gbogbo wa . . . .  Kò tún . . . sí àpẹẹrẹ ìgboyà tó tayọ ti Ilé Iṣẹ Panápaná Ìlú New York .   Iṣẹ Òjíṣẹ Tí Ń Tuni Nínú  Láwọn ọjọ tó tẹ lé ìṣẹlẹ láabi náà , nǹkan bí ọkẹ márùnlélógójì  900,000  àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ni wọn ṣakitiyan gidigidi láti tu àwọn tó ní ẹdùn ọkàn nínú .  Ìfẹ tí wọn ní fún àwọn aládùúgbò wọn sún wọn láti tu àwọn tí ọfọ ṣẹ nínú .  Bákan náà , nínú iṣẹ òjíṣẹ wọn , wọn tún jẹ káwọn èèyàn mọ ìrètí kan ṣoṣo tó wà fún ẹdá èèyàn tó bára wọn nínú wàhálà .  2 Pétérù 3 : 13 .  Pẹlú ẹmí ìbákẹdùn làwọn Ẹlẹrìí náà fi ń bá àwọn èèyàn sọrọ .  Ohun tí wọn ní lọkàn láti ṣe ni pé kí wọn tu àwọn èèyàn nínú látinú Ìwé Mímọ kí wọn sì fara wé àpẹẹrẹ Kristi tó ń tuni lára .  Ó sọ pé :  Ẹ wá sọdọ mi , gbogbo ẹyin tí ń ṣe làálàá , tí a sì di ẹrù wọ lọrùn , dájúdájú , èmi yóò sì tù yín lára .  Ẹ gba àjàgà mi sọrùn yín , kí ẹ sì kẹkọọ lọdọ mi , nítorí onínú tútù àti ẹni rírẹlẹ ní ọkàn - àyà ni èmi , ẹ ó sì rí ìtura fún ọkàn yín .  Nítorí àjàgà mi jẹ ti inú rere , ẹrù mi sì fúyẹ .   Mátíù 11 : 28 - 30 .  Wọn gba àwùjọ àwọn alàgbà láti ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Manhattan láyè láti dé ibi tí ìṣẹlẹ láabi náà ti ṣẹlẹ láti lọ bá àwọn agbẹmílà tó wà níbẹ sọrọ kí wọn sì tù wọn nínú .  Àwọn èèyàn náà mọrírì ohun tí wọn ṣe yìí gan - an ni .  Àwọn òjíṣẹ wọnyí sọ pé :  Ńṣe ni omi ń bọ lójú àwọn èèyàn wọnyí bá a ṣe ń ka ìwé mímọ fún wọn .   Àwọn agbẹmílà kan ń sinmi nínú ọkọ ojú omi kan létíkun .   Ńṣe ni wọn ń ká ṣíóṣíó , wọn dorí kodò nítorí ohun tí wọn fojú rí kọjá agbára wọn .  A jókòó tì wọn á sì jíròrò ẹsẹ Bíbélì pẹlú wọn .  Àwọn ọkùnrin náà dúpẹ gidigidi fún wíwá tá a wá , wọn sọ pé àwọn nílò ìtùnú náà gan - an ni .   Ó ń ṣe àwọn èèyàn táwọn Ẹlẹrìí bá sọrọ lẹyìn àjálù náà bíi kí wọn rí ohun kan kà , a sì pín ẹgbẹẹgbẹrún ìwé pẹlẹbẹ fún wọn lọfẹẹ .  Lára wọn ni ìwé pẹlẹbẹ Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú , Will There Ever Be a World Without War ?  àti Ọlọrun Ha Bikita Nipa Wa Niti Gidi Bi ?  Bákan náà , a fún àwọn ọwọ àpilẹkọ inú ìtẹjáde Jí !  méjì ní àfiyèsí àrà ọtọ :  The New Look of Terrorism   May 22 , 2001  àti  Coping With Post - traumatic Stress   August 22 , 2001  .  Lọpọ ìgbà , àwọn Ẹlẹrìí máa ń ṣàlàyé nípa ìrètí àjíǹde tó wà nínú Bíbélì .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé àràádọta ọkẹ ènìyàn ni ọrọ ìtùnú yìí dé ọdọ wọn .  Ó Yẹ Kó Mú Wa Tún Inú Ara Wa Rò  Àwọn ìṣẹlẹ láabi bí èyí tó ṣẹlẹ ní Ìlú New York yìí yẹ kó mú wa tún inú ara wa rò nípa ohun tá à ń fi ìgbésí ayé wa ṣe .  Ṣé àwọn nǹkan tara wa nìkan là ń fayé wa lé kiri , àbí à ń sapá láti mú kí ayọ àwọn ẹlòmíràn pọ sí i ?  Wòlíì Míkà béèrè pé :  Kí ni ohun tí Jèhófà ń béèrè láti ọdọ rẹ bí kò ṣe pé kí o ṣe ìdájọ òdodo , kí o sì nífẹẹ inú rere , kí o sì jẹ ẹni tí ó mẹtọmọwà ní bíbá Ọlọrun rẹ rìn ?   Ẹmí ìrẹlẹ á sún wa láti lọ sínú Ọrọ Ọlọrun ká lè mọ ìrètí tòótọ tó wà fún àwọn tó ti kú ká sì tún mọ pé láìpẹ , Ọlọrun á sọ ilẹ ayé di Párádísè .  Tó o bá fẹ mọ sí i nípa àwọn ìlérí inú Bíbélì , a rọ ọ pé kí o kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní àdúgbò rẹ . .  Aísáyà 65 : 17 , 21 - 25 ; Ìṣípayá 21 : 1 - 4 .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   ÀDÚRÀ TÍ TATIANA GBÀ  Ìyàwó olóògbé Calvin Dawson , ìyẹn Lena , sọ fún Jí !  nípa àdúrà tí ọmọbìnrin rẹ ọlọdún méje gbà ní ọjọ díẹ lẹyìn tó mọ pé bàbá òun ò ní padà wálé mọ .  Lena ti gbàdúrà rẹ tán , Tatiana wá béèrè pé ,  Mọmì , ṣé mo lè gbàdúrà ?   Ìyá rẹ ní kó ṣe bẹẹ .  Tatiana bá tẹnu bọ àdúrà , ó ní :  Jèhófà , Bàbá wa ọrun , a dúpẹ lọwọ rẹ fún oúnjẹ yìí àti fún ìwàláàyè wa tòní .  A bẹbẹ pé kí ẹmí rẹ wà pẹlú mi àti Mọmì ká lè ní okun .  A tún bẹbẹ pé kí ẹmí rẹ wà pẹlú Dádì , kára rẹ lè le dáadáa nígbà tó bá máa padà wálé .  Tó bá sì dé , kó ṣèèyàn , kó lókun , kó láyọ kára rẹ sì le , ká sì tún rí i lẹẹkan sí i .  Ní orúkọ Jésù . . . jọwọ , má gbàgbé láti fún Mọmì lókun o .  Àmín .   Kò dá Lena lójú bóyá Tatiana lóye ohun tó ti ṣẹlẹ , ó sọ pé :  Àdúrà rẹ dára gan - an ni Tiana .  Àmọ , olólùfẹ , ǹjẹ o mọ pé Dádì kò ní wálé mọ ?   Lójú ẹsẹ , ojú Tatiana ti kọrẹ lọwọ .  Ó sọ pé :  Ṣé pé kò ní wálé mọ ?   Ìyá rẹ ní  Kò ní wálé mọ .  Mo rò pé mo ti sọ fún ọ ni .  Mo rò pé mo ti sọ fún ọ pé Dádì kò ní wálé mọ ni .   Tatiana sọ pé :  Ṣùgbọn , ẹ máa ń sọ fún mi pé ó máa padà wálé nínú ayé tuntun kẹ !   Nígbà tí Lena wá lóye ohun tí ọmọ rẹ ní lọkàn , ó sọ pé :  Tatiana , dákun , máà bínú .  Èmi ni mo ṣì ọ lóye .  Mo rò pé ńṣe lo sọ pé Dádì ń bọ wálé lọla .   Lena wá sọ pé :  Inú mi dùn gan - an pé ó gbà gbọ pé ayé tuntun ń bọ lóòótọ .   Ṣé Inú Rẹ Á Dùn Láti Rí Ìtùnú Gbà ?  Gẹgẹ bí a ti sọ ní ojú ìwé 12 , ọpọ èèyàn ló ti rí ìtùnú gbà nígbà tí wọn gbọ ohun tí Bíbélì sọ nípa àwọn ọràn pàtàkì kan , bí irú àwọn tó wà nínú àwọn ìtẹjáde olójú ìwé 32 yìí .  O lè béèrè fún ẹdà kan nípa kíkàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sí ojú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 32   Fọtò AP  Gulnara Samoilova  Àwọn Èèyàn Tó Ń Wá Ibi Ààbò Kiri   Ọrúndún ogún wá sópin àmọ ìtàjẹsílẹ àti inúnibíni tó ń mú kí àwọn èèyàn sá àsálà fún ẹmí wọn kò wá sópin .  Inú àgọ àwọn olùwá - ibi - ìsádi àtàwọn ibi téèyàn lè forí pa mọ sí ni ẹgbàágbèje èèyàn ti bẹrẹ ẹgbẹrúndún tuntun tiwọn , tẹrù ń bà wọn pé pípa ni wọn máa pa àwọn táwọn bá gbìyànjú láti padà sílé pẹnrẹn .   Bill Frelick , Ìgbìmọ Tó Wà fún Àwọn Olùwá - Ibi - Ìsádi ní Ilẹ Amẹríkà .  OHUN kan wà lọkàn Jacob tó ń wù ú gan - an .  Ó ń fẹ ibì kan táwọn èèyàn á ti lè máa gbé ní àlááfíà , tí bọǹbù ò ti ní máa pa àwọn ewúrẹ tí ìdílé rẹ ń sìn àti ibi tá á ti lè máa lọ síléèwé .  Àwọn aráàlú rẹ sọ fún un pé irú àgbègbè bẹẹ wà lóòótọ , àmọ ibẹ jìnnà gan - an .  Bàbá rẹ sọ fún un pé ìrìn àjò yẹn ti léwu jù , nítorí pé àwọn kan ti kú sọnà nítorí àìsí omi àti oúnjẹ .  Àmọ nígbà tí aládùúgbò wọn kan tí wọn ti pa ọkọ rẹ bọ sọnà pẹlú àwọn ọmọ rẹ méjì , Jacob pinnu pé òun á dá rìnrìn àjò náà láìsí ìdílé òun .  Jacob kò mú oúnjẹ dání bẹẹ ni kò mú aṣọ lọwọ , eré ló sì ń sá lọ rangbandan lọjọ àkọkọ .  Ńṣe ni òkú àwọn èèyàn wà káàkiri lójú ọnà tó lọ síbi ààbò náà .  Lọjọ kejì , ó rí obìnrin kan tó jẹ aráàlú rẹ , ìyẹn sì sọ fún un pé ó lè máa bá òun àtàwọn tó wà pẹlú òun rìn lọ .  Wọn rìn rìn rìn fún ọpọ ọjọ , wọn sì ń kọjá lára àwọn abúlé tí kò léèyàn nínú mọ .  Nígbà kan , wọn ní láti kọjá níbi tí wọn ri àwọn nǹkan abúgbàù sí , ọkan lára wọn sì kú síbẹ .  Ewé ni wọn ń jẹ .  Ọjọ mẹwàá lẹyìn ìgbà yẹn , àwọn èèyàn bẹrẹ síí kú nítorí ebi àti àárẹ .  Kò pẹ sígbà yẹn làwọn ọkọ òfuurufú bẹrẹ sí í rọjò ọta lé wọn lórí .  Níkẹyìn , Jacob kọjá ní ààlà ẹnubodè wọn ó sì dé ibi àgọ àwọn olùwá - ibi - ìsádi kan .  Ó ti ń lọ síléèwé báyìí , ìró ọkọ òfuurufú kò sì kó jìnnìjìnnì bá a mọ .  Oúnjẹ ni gbogbo ọkọ òfuurufú tó ń rí báyìí ń kó , kì í ṣe bọǹbù .  Àmọ àárò ìdílé rẹ ń sọ ọ gan - an ni ó sì ń wù ú láti padà sílé .  Àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn bíi ti Jacob ló wà káàkiri ayé .  Jìnnìjìnnì ogun ti dá àìsàn sí ọpọ lára tí ebi àti òùngbẹ sì ń fojú wọn rí màbo .  Ìwọnba díẹ péré nínú wọn ló tọ adùn inú ìdílé wò rí , ọpọ ò sì ní padà sílé wọn mọ láé .  Kò sẹni tó kúṣẹẹ tó wọn láyé yìí .  Ọnà méjì ni Kọmíṣọnnà Àgbà fún Àwọn Olùwá - Ibi - Ìsádi ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè pín àwọn alárìnkinrin tí ìṣẹ ń ṣẹ yìí sí .  Olùwá - ibi - ìsádi ni ẹni kan tó sá kúrò ní orílẹ - èdè rẹ nítorí ìbẹrù inúnibíni tàbí ìwà ipá tó hàn sí gbogbo èèyàn .  Ẹni tó sá fi ìlú sílẹ sì ni ẹni tó di ọràn - an - yàn fún láti fí ilé rẹ sílẹ nítorí ogun tàbí ewu ńláǹlà mìíràn àmọ tó jẹ pé inú orílẹ - èdè rẹ níbẹ ló ṣì ń gbé .    Kò sẹni tó mọye àwọn olùwá - ibi - ìsádi àtàwọn tí wọn sá kúrò nílùú tí wọn ń gbìyànjú àtirí nǹkan jẹ nínú àwọn àgọ onígbà kúkúrú , tàbí iye àwọn tó ń lọ láti ibì kan sí ibòmíràn láìsí ìrànwọ , tí wọn ń wá ààbò kiri .  Gẹgẹ bí àwọn ìsọfúnni kan ti fi hàn , àròpọ gbogbo àwọn olùwá - ibi - ìsádi tó wà láyé á máa lọ sí ogójì mílíọnù , ìdajì wọn ló sì jẹ àwọn ọmọ kéékèèké .  Ibo ni gbogbo wọn ti wá ?  Ìṣòro Tó Ń Bá Àkókò Wa Fínra  Lẹyìn ogun àgbáyé kìíní , ọwọ tuntun ni ìṣòro wíwá ibi ìsádi tún yọ .  Kété tí ogun yẹn parí , àwọn ilẹ ọba pín sọtọọtọ wọn sì bẹrẹ sí í ṣenúnibíni sáwọn ẹyà tó bá kéré .  Ìyẹn mú kí àràádọta ọkẹ àwọn ará Yúróòpù wá ààbò lọ sáwọn orílẹ - èdè mìíràn .  Ogun Àgbáyé Kejì , èyí tó burú ju tàkọkọ lọ tún mú kí àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn mìíràn sá kúrò nílé wọn .  Láti ọdún 1945 wá , ogun abẹlé ló wá ń jà jù , àmọ kò sí ìyàtọ kankan nínú ràbọràbọ tó ń dá sára àwọn ará ìlú tí wàhálà náà kàn .  Nínú ìwé tí Gil Loescher ṣe lọdún 1993 , èyí tó pè ní Beyond Charity  International Cooperation and the Global Refugee Crisis , ó sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé ọjọ pẹ tí ogun ti ń fa káwọn èèyàn máa wá ibi sá lọ , ọrúndún ogún yìí lọrọ wá di pé tí orílẹ - èdè méjì bá ń bára wọn jà , gbogbo àwọn èèyàn tó wà nínú wọn pátá ló máa fara kááṣá rẹ .  Bí wọn ò ṣe fì ogun náà mọ sáàárín àwọn tó ń jà nìkan ti yọrí sí ọpọ rẹpẹtẹ àwọn olùwá - ibi - ìsádi , tí wọn ń wá bí wọn á ṣe sá àsálà fún ẹmí wọn ní gbogbo ọnà láti lè bọ lọwọ òfò tí ìwà ipá tí kò mojú ẹnì kan ń fà yìí .   Yàtọ síyẹn , ogun abẹlé ló wọpọ jù lọjọ òní , èyí tó jẹ pé bó ṣe ń gbẹmí àwọn ọkùnrin tó ti tóó jagun náà ló tún máa ń pa àwọn obìnrin àtàwọn ọmọdé nípakúpa .  Bí ìyapa ẹyà ìran àti ti ìsìn tó ti ta gbòǹgbò lọkàn àwọn èèyàn ṣe túbọ ń bu epo síná àwọn wàhálà yìí , àfàìmọ ni ò fi ní í yọrí sógun jíjà .  Ní orílẹ - èdè kan ní Áfíríkà , tí irú ogun abẹlé yìí ti ń jà láìdáwọdúró fún ọdún méjìdínlógún , mílíọnù mẹrin èèyàn ló ṣí lọ sápá ibòmíràn ní orílẹ - èdè yẹn tí ẹgbàágbèje sì sá lọ sí orílẹ - èdè mìíràn .  Lọpọ ìgbà , ọnà kan ṣoṣo tí àwọn aráàlú tí ayé ti sú nítorí ogun fi lè bọ lọwọ ìwà ipá náà ni pé kí wọn filé sílẹ .  Ìwé The State of the Worlds Refugees 1997 - 98 sọ pé :  Àwọn olùwá - ibi - ìsádi máa ń fi ìlú ìbílẹ wọn sílẹ wọn á sì máa wá ọnà láti wọ orílẹ - èdè míì , kì í ṣe pé ó wù wọn bẹẹ tàbí pé ìgbádùn ni wọn wá lọ , àmọ nítorí pé ó di dandan .   Àmọ lọjọ tòní , rírí ọnà wọ orílẹ - èdè mìíràn lè má fi bẹẹ rọrùn .  Láàárín àwọn ọdún 1990 , àròpọ gbogbo àwọn olùwá - ibi - ìsádi jákèjádò ayé wá sílẹ láti orí nǹkan bíi mílíọnù mẹtàdínlógún sí mílíọnù mẹrìnlá .  Àmọ ṣá o , iye tó dún bíi pé nǹkan dára sí i yìí lè ṣi èèyàn lọnà .  Láàárín ẹwádún yìí kan náà , iye àwọn tí wọn fojú bù pé wọn ń ṣí kiri láàárín orílẹ - èdè wọn wọ mílíọnù mẹẹẹdọgbọn sí ọgbọn mílíọnù gẹgẹ bí ohun tí wọn fojú bù .  Kí ló ń ṣẹlẹ gan - an ?  Nítorí àwọn ìdí mélòó kan , ó ti túbọ ṣòro gan - an kí ẹni kan tóó lè di ẹni tí ìjọba kà sí olùwá - ibi - ìsádi .  Àwọn orílẹ - èdè lè máà fẹ gba àwọn olùwá - ibi - ìsádi mọra , bóyá nítorí pé apá wọn kò ká bíbójú tó àwọn èèyàn tó pọ bí eṣú bẹẹ ni o tàbí nítorí pé ẹrù ń bà wọn pé wàhálà ni wọn máa kó bá ọrọ ajé àti ipò òṣèlú àwọn .  Nígbà míì kẹ , àwọn èèyàn tí ìbẹrùbojo ti mú náà kì í tiẹ ní okun nínú tó , wọn kì í sì í ní oúnjẹ tàbí owó láti rìnrìn àjò ọnà jíjìn náà dé ẹnubodè .  Kìkì ohun tí wọn lè ṣe kò ju pé kí wọn ṣí lọ sí ibi tó bá tún bọ lọwọ ewu díẹ nínú orílẹ - èdè tiwọn .  Àwọn Tó Ń Ṣí Kúrò Nílùú Nítorí Ìṣòro Ìṣúnná Owó Túbọ Ń Pọ Sí I  Yàtọ sí àràádọta ọkẹ àwọn tó jẹ ojúlówó olùwá - ibi - ìsádi , ẹgbàágbèje àwọn mìíràn tún wà tí wọn ń wá bí ìgbésí ayé àwọn á ṣe túbọ gbé pẹẹlí sí i nípa lílo ọnà kan ṣoṣo tí wọn mọ , ìyẹn ni ṣíṣí lọ sí àwọn orílẹ - èdè tí nǹkan ti rọṣọmù díẹ .  Ní February 17 , 2001 , ọkọ ojú omi kan tó ti di hẹgẹhẹgẹ rì létí òkun ilẹ Faransé .  Àwọn èèyàn tó wà nínú rẹ tó ẹgbẹrún , àwọn ọkùnrin , obìnrin àtàwọn ọmọdé tó jẹ pé ó ti ń lọ sí bí ọsẹ kan tí wọn ti wà lágbami okùn láìjẹ oúnjẹ kankan .  Ẹgbẹrún méjì dọlà lẹnì kọọkan wọn san fún ìrìn - àjò fẹmí - wewu yìí láìmọ orílẹ - èdè wo gan - an ni wọn ń lọ .  Bí wọn ṣe gúnlẹ sí èbúté kan báyìí , ńṣe ni ọgákọ àtàwọn òṣìṣẹ ọkọ náà pòórá .  Àmọ , wọn bá ire pàdé , àwọn èrò ọkọ tí jìnnìjìnnì ti mú náà rí ẹni wá kó wọn , ìjọba ilẹ Faransé sì ṣèlérí láti gba ẹbẹ wọn rò láti máa gbé níbẹ .  Àràádọta ọkẹ irú wọn ló wà lọdọọdún , tí wọn máa ń gbìyànjú láti rin irú ìrìn - àjò yẹn .  Ọpọ jù lọ àwọn tó ń wọlú onílùú nítorí ìṣòro ọrọ ajé ni kì í bìkítà nípa ìṣòro lílekoko tí wọn máa kojú àtohun tó lè ṣẹlẹ sí wọn .  Wọn á ṣáà wá ọnàkọnà láti re owó jọ fún ìrìn àjò náà , nítorí pé nílùú wọn , ipò òṣì , ìwà ipá , kẹlẹyàmẹyà , tàbí àwọn ìjọba amúnisìn , tàbí kẹ , àpapọ gbogbo ìṣòro yìí máa ń mú kó dà bí ẹni pé ìrètí kò sí ní ìgbésí ayé .  Àwọn tó ń ṣègbé níbi tí wọn ti ń wá ìgbésí ayé tó sàn kiri kì í ṣe kékeré .  Láàárín ẹwádún tó kọjá , nǹkan bí ẹgbẹrún mẹta àtààbọ àwọn èèyàn tó fẹ wọ orílẹ - èdè míì ló rì sómi , tí àwọn kan sì pòórá níbi tí wọn ti ń gbìyànjú láti kọjá lórí omi Gibraltar , lágbedeméjì ilẹ Áfíríkà àti Sípéènì .  Lọdún 2000 , ọmọ ilẹ China méjìdínlọgọta ni ooru mú pa sẹyìn ọkọ akẹrù tí wọn sá pa mọ sí , èyí tó gbé wọn láti ilẹ Belgium lọ sí ilẹ Gẹẹsì .  Àwọn tí òùngbẹ sì ń pa sí aṣálẹ Sàhárà kò níye nígbà tí ọkọ akẹrù wọn tó ti di ahẹrẹpẹ tí ẹrù sì pọ jù ú lọ bá kọṣẹ lágbedeméjì aṣálẹ náà .  Síbẹ láìka àwọn ewu yìí sí , ńṣe làwọn tó ń wá ibi sá lọ láyé nítorí ìṣòro ọrọ ajé túbọ ń pọ sí i .  Nǹkan bí ìdajì mílíọnù èèyàn ni wọn ń fi fàyàwọ kó wọ ilẹ Yúróòpù lọdọọdún ; tí ẹgbẹrún lọnà ọọdúnrún  300,000  àwọn mìíràn sì ń wọ Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Lọdún 1993 , Àjọ Tí Ń Bójú Tó Owó Àkànlò Ìparapọ Orílẹ - Èdè fún Iye Èèyàn fojú bù ú pé , jákèjádò ayé , àwọn èèyàn tó ń wọlú onílùú á tó ọgọrùn - ún mílíọnù , ìdá kan nínú mẹta wọn ló sì ti fìdí kalẹ sí Yúróòpù àti Orílẹ - Èdè Amẹríkà báyìí .  Látìgbà náà wá , kò sí àní - àní pé iye yẹn á ti lé ní ìlọpo ìlọpo .  Ọpọ nínú àwọn tó ń ṣí kiri yìí lọwọ wọn kì í tẹ ààbò tí wọn ń wá .  Ìwọnba àwọn olùwá - ibi - ìsádi ló sì máa ń rí ibi tí kò séwu tí wọn á lè máa gbé títí lọ .  Ohun tó máa ń ṣẹlẹ lọpọ ìgbà ni pé , ńṣe làwọn alárìnkiri yìí máa ń tinú ìṣòro kan bọ sí òmíràn .  Àpilẹkọ tó tẹ lé èyí á gbé díẹ lára àwọn ìṣòro yìí àti okùnfà wọn yẹ wò kínníkínní .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Nínú ọwọ àwọn àpilẹkọ yìí , tá a bá ń sọ nípa àwọn èèyàn tí wọn ṣí kúrò níbi tí wọn ń gbé , kò kan àwọn èèyàn bí àádọrùn - ún mílíọnù sí ọgọrùn - ún mílíọnù tí wọn fipá lé kúrò nílé wọn nítorí àwọn iṣẹ ìdàgbàsókè tó ń ṣẹlẹ , irú bí ìsédò , ìwakùsà , igbó ọba , tàbí àwọn ètò iṣẹ àgbẹ .  Wíwá Ibi Tí Wọn Lè Fi Ṣe Ilé   Bó ti wù kó kéré tó , ilé ẹni ni ilé ẹni .   John Howard Payne .  OGUN ló kọkọ ṣẹlẹ , ó jà jà jà kò tán .  Ọdá tún tẹ lé e , ìyẹn náà kọ kò dá .  Kò pẹ lẹyìn rẹ ni ìyàn dé .  Làwọn èèyàn bá ṣe ohun kan ṣoṣo tó kù tí wọn lè ṣe , wọn fi ilé wọn sílẹ láti wá omi , oúnjẹ àti iṣẹ lọ .  Ẹgbẹẹgbẹrún ni wọn ń ya dé ẹnubodè .  Ní àwọn ọdún àìpẹ yìí , mílíọnù kan àwọn olùwá - ibi - ìsádi ni wọn fún láàyè láti wọ orílẹ - èdè míì , àwọn orílẹ - èdè tó wà nítòsí sì ti wá yarí báyìí pé àwọn ò gba èèyàn kankan mọ .  Àwọn aṣọbodè tó mú kóńdó lọwọ kò sì jẹ kí ẹnì kankan ráyè wọlé .  Òṣìṣẹ kan tó ń rí sí ọrọ àwọn tó ń wọlú sojú abẹ níkòó lórí ohun tó fà á táwọn fi dá yíya tí àwọn olùwá - ibi - ìsádi ń ya wọlú náà dúró .  Ó sọ pé :  Wọn kì í sanwó orí .  Ńṣe ni wọn máa ń ba títì jẹ .  Wọn á gé àwọn igi lulẹ .  Gbogbo omi ni wọn máa lò tán pátá .  Rárá o , a ò gbà mọ .    Ńṣe ni irú àwọn ìṣòro bí èyí túbọ ń pọ sí i .  Àwọn èèyàn tí wọn ń sá kúrò nílùú ń rí i pé rírí ibi tí wọn máa fi ṣe ilé túbọ ń nira sí i .  Ìròyìn kan tó wá látọdọ Àjọ Abẹbẹ fún Ìdáríjì Lágbàáyé láìpẹ yìí sọ pé :  Bí àwọn èèyàn tó ń wá ààbò ṣe ń pọ sí i , bẹẹ náà làwọn orílẹ - èdè túbọ ń lọra láti pèsè ààbò fún wọn .   Àwọn tó ṣeé ṣe fún láti dé àgọ olùwá - ibi - ìsádi lè rí ààbò gbà - á - bẹẹ - bẹẹ , àmọ ekukáká ló fi lè dà bí ilé .  Bí ipò nǹkan sì ṣe máa ń rí nínú àwọn àgọ náà lè máà bójú mu rárá .  Bí Ìgbésí Ayé Ṣe Ń Rí Nínú Àgọ Àwọn Olùwá - Ibi Ìsádi  Olùwá - ibi - ìsádi ọmọ ilẹ Áfíríkà kan dárò pé :  O lè kú ikú ìbọn  nílé  , àmọ níbí  nínú àgọ àwọn olùwá - ibi - ìsádi  , ebi ló máa pa àwọn ọmọ rẹ kú .   Gẹgẹ bí bàbá tí ọrọ sú yìí ti sọ , ọpọ àgọ ni àìsí oúnjẹ àti omi tó tó ń bá fínra , títí kan àìsí ìmọtótó àti àìrí ibi tó dára láti sùn .  Àwọn ohun tó fà á kò ṣòro láti mọ o .  Àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , táwọn alára ṣì ń tiraka láti bọ àwọn èèyàn wọn lè ṣàdédé rí i tí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn olùwá - ibi - ìsádi dé sí sàkání wọn .  Kò sí ìrànlọwọ kan tó mọyán lórí tí wọn lè ṣe fún omilẹgbẹ èèyàn tó ṣàdédé ń wá ọnà láti wọ orílẹ - èdè wọn yìí .  Àwọn orílẹ - èdè ọlọrọ sì rèé , tí ìṣòro tiwọn gan - an tó wọn lẹrù lè máa lọra láti ran àwọn olùwá - ibi - ìsádi tí wọn wà láwọn orílẹ - èdè míì lọwọ .  Nígbà táwọn èèyàn tó lé ní mílíọnù méjì sá kúrò ní orílẹ - èdè kan ní Áfíríkà lọdún 1994 , àwọn àgọ olùwá - ibi - ìsádi tí wọn sáré kọ bàràbàrà kò ní omi àti ìmọtótó tó yẹ .  Fún ìdí yìí , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ni kọlẹrà pa kí wọn tó kápá rẹ .  Ohun tó wá mú ọrọ ọhún burú sí i ni pé , àwọn tí wọn di nǹkan ìjà mọra dàpọ mọ àwọn aráàlú tó ń wá ààbò , kíá ni wọn sì já iṣẹ pínpín àwọn nǹkan ìrànwọ gbà .  Kì í ṣe ibí yìí nìkan ni irú ìṣòro yìí ti wáyé .  Ìròyìn kan látọdọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé :  Bí àwọn ọdaràn tó ní nǹkan ìjà lọwọ ṣe máa ń wà láàárín àwọn olùwá - ibi - ìsádi ti túbọ fi àwọn èèyàn náà sínú ewu .  Ó ti mú kí wọn má lè gba ara wọn sílẹ , tí jìnnìjìnnì bá wọn , tí wọn ń fòòró ẹmí wọn , tí wọn sì ń fipá mú kí wọn lọwọ nínú ìjà .   Àwọn aráàlú gan - an lè fara gbá nínú bí àwọn olùwá - ibi - ìsádi tí ebi ń pa ṣe ń ya wọlú .  Lágbègbè òkun Great Lakes ní Áfíríkà , àwọn òṣìṣẹ ọba kan ṣàròyé pé :   Àwọn olùwá - ibi - ìsádi  ti rẹyìn oúnjẹ tá a ní nípamọ , wọn ti pa àwọn oko wa , àwọn màlúù wa àtàwọn igbó wa run , wọn ti dá ìyàn sílẹ wọn sì ti tan àrùn kálẹ . . .   Wọn  ń rí ìrànwọ oúnjẹ gbà ní tiwọn , bẹẹ làwa kò sì rí nǹkankan gbà .   Síbẹ , èyí tó burú jù nínú ìṣòro ọhún ni pé , púpọ àwọn àgọ tí wọn ṣe fúngbà díẹ yìí ló máa ń di ibi táwọn olùwá - ibi - ìsádi á máa gbé títí lọ .  Bí àpẹẹrẹ , ní orílẹ - èdè kan ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé , nǹkan bí ọkẹ mẹwàá  200,000  àwọn olùwá - ibi - ìsádi ni wọn fún pa pọ sínú àgọ kan tí wọn kọ fún ìdá mẹrin iye yẹn .  Ọkan lára wọn sọ pẹlú ìbànújẹ pé :  A ò ní ibì kankan tá a lè forí lé .   Àwọn olùwá - ibi - ìsádi tó ti ń jìyà bọ láti ọjọ pípẹ yìí máa ń kojú àìríṣẹṣe tó burú jáì láwọn orílẹ - èdè tó gbà wọn tira , iye tí wọn sì fojú bù pé kò níṣẹ lọwọ nínú wọn tàbí tí iṣẹ tí wọn ń ṣe kò ní láárí á tó ìdá márùndínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún .  Òṣìṣẹ kan tó ń bójú tó ọràn àwọn olùwá - ibi - ìsádi sọ pé :  Mi ò ní parọ , bí  wọn  ṣe ń rọgbọn dá sí i kò yé mi .   Àmọ tí ipò nǹkan bá burú tó báyìí nínú àgọ àwọn olùwá - ibi - ìsádi , ó lè bògìrì fún àwọn èèyàn tí wọn ń sá kúrò nílùú wọn àmọ tí wọn ò rọnà fi orílẹ - èdè wọn sílẹ .  Ìbànújẹ Tí Ṣíṣí Kúrò Nílùú Máa Ń Fà  Gẹgẹ bí ohun tí Kọmíṣọnnà Àgbà fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè tó wà fún Àwọn Olùwá - Ibi - Ìsádi sọ ,  bí ìṣòro yìí ṣe tóbi tó àti bó ṣe gbòòrò tó , ìyà tó ń jẹ ẹdá èèyàn , èyí tó jẹ orísun ìṣòro náà àti bó ṣe ń kó bá àlàáfíà àti ìfọkànbalẹ gbogbo àgbáyé ti mú kó di ọràn tó ń kó àwọn orílẹ - èdè sí àníyàn tó pàpọjù .   Fún àwọn ìdí kan , àwọn èèyàn tí kò nílé lórí láàárín ìlú sábà máa ń jìyà ju àwọn olùwá - ibi - ìsádi lọ .  Kò sí àjọ kankan lágbàáyé tó bìkítà nípa àwọn èèyàn tí wọn ń sá kiri láàárín orílẹ - èdè wọn , bẹẹ làwọn ilé iṣẹ ìròyìn kì í sì í fi bẹẹ dá sí ìyà tó ń jẹ wọn .  Àwọn ìjọba wọn , tó jẹ pé wàhálà ọrọ ogun ni wọn gbájú mọ lè má ṣe tán láti dáàbò bò wọn tàbí kí wọn máà lágbára láti ṣe bẹẹ .  Gbogbo ìgbà làwọn ìdílé máa ń pín sọtọọtọ níbi tí wọn bá ti ń sá kolobá kolobà kiri lágbègbè tí ogun ti ń gbóná janjan .  Bó ṣe jẹ pé lọpọ ìgbà , kò sí ohun mìíràn tí wọn lè ṣe ju kí wọn máa fẹsẹ wọn rìn lọ , àwọn kan tó kúrò nílùú kì í rí òpin ìrìn - àjò yẹn wọn ò sì ní í dé ibi tí ààbò yẹn wà .  Inú àwọn ìlú ńlá ni ọpọ àwọn tí wọn ṣí kúrò nílùú náà máa ń wá ààbò sí , níbi tí wọn ti máa ń gbé lábẹ àwọn ipò tó nira , ní àwọn àdúgbò tí kò bójú mu rárá tàbí nínú àwọn ilé táwọn èèyàn ti pa tì .  Àwọn mìíràn máa ń kóra jọ sínú àwọn àgọ tí wọn ti sọ di ilé , tó jẹ pé nígbà míì , àwọn tó ní nǹkan ìjà lọwọ á wá kọ lù wọn níbẹ .  Lọpọ ìgbà , iye tó ń kú nínú wọn máa ń ju iye èèyàn èyíkéyìí mìíràn tó ń kú lórílẹ - èdè náà lọ .  Kódà , àwọn ìrànwọ tí wọn fi tinútinú pèsè láti dín ìyà àwọn èèyàn tó sá kúrò nílùú kù tún lè yọrí sí wàhálà mìíràn .  Ìwé The State of the Worlds Refugees 2000 sọ pé :  Láàárín ẹwádún tó kẹyìn ní ọrúndún ogún , àwọn àjọ aṣèrànwọ - fún - ẹdá tó wà láwọn orílẹ - èdè tí ogun ti fà ya dá ẹmí ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn sí wọn sì ṣe gbogbo ohun tí wọn lè ṣe láti dín ìyà tó ń jẹ àwọn èèyàn kù .  Síbẹ , ọkan lára àwọn ẹkọ pàtàkì tá a rí kọ ní ẹwádún yìí ni pé , tí ìjà bá ń lọ lọwọ , àwọn ẹgbẹ tó ń bára wọn jà lè bẹrẹ sí í lo àwọn nǹkan tí wọn fi ṣàánú àwọn èèyàn fún àǹfààní ti ara wọn , ó sì lè túbọ mú kí ipò àwọn aláṣẹ tó ń tẹ ẹtọ ọmọnìyàn lójú náà lágbára sí i , bẹẹ kì í ṣe ohun tí àwọn nǹkan náà wà fún nìyẹn .  Bákan náà , àwọn nǹkan ìrànwọ táwọn àjọ tó ń ṣèrànwọ pèsè tún lè jẹ kóríyá fún ogun náà , tá á túbọ jẹ kí ẹmí ogun náà gùn sí i tí kò sì ní wá sópin bọrọ .   Wíwá Ìgbésí Ayé Tó Sàn Kiri  Yàtọ sáwọn olùwá - ibi - ìsádi àtàwọn èèyàn tó sá fi ìlú wọn sílẹ , ńṣe làwọn tó ń ṣí kúrò nílùú nítorí ipò ìṣúnná owó ń pọ sí i .  Ọpọ nǹkan ló ń fa èyí .  Ńṣe ni ìyàtọ tó wà láàárín àwọn orílẹ - èdè tó lọrọ àtàwọn tó kúṣẹẹ túbọ ń pọ sí i , ojoojúmọ sì làwọn ìtòlẹsẹẹsẹ orí tẹlifíṣọn ń fi ìgbésí ayé yọtọmì táwọn orílẹ - èdè kan ń gbé ṣe fọrífọrí fún àwọn èèyàn tó jẹ pé àwọn ló kúṣẹẹ jù lọ lágbàáyé .  Ìrìn - àjò jákèjádò ayé kò tún fi bẹẹ ṣòro mọ , bẹẹ làwọn ààlà ẹnubodè sì ti túbọ rọrùn láti wọ .  Ogun abẹlé àti kẹlẹyàmẹyà ìran àti ti ìsìn tún ń fún àwọn èèyàn níṣìírí láti máa ṣí lọ sáwọn ilẹ tó rọwọ mú ju tiwọn lọ .  Àmọ , bó tilẹ jẹ pé pẹlú ìrọrùn làwọn kan máa ń wọ àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà , àgàgà àwọn tó ní ẹbí níbẹ , àwọn mìíràn ti ba ìgbésí ayé ara wọn jẹ .  Ewu tó ń dojú kọ àwọn tó bọ sọwọ àwọn ọdaràn tó ń jí èèyàn gbé tún kàmàmà .   Wo àpótí tó wà nínú àpilẹkọ yìí .   Á dára kí ìdílé kan tó fẹ ṣí kúrò nílùú nítorí ìṣòro ìṣúnná owó gbé àwọn ewu yìí yẹ wò dáadáa kí wọn tó ṣe bẹẹ .  Lọdún 1996 , ọkọ ojú omi kan tó ti gbó dojú dé nínú Okun Mẹditaréníà , ọrìn lé nígba  280  èèyàn ló sì rì sómi .  Ará Íńdíà , Pakistan àti Sri Lanka làwọn èèyàn tó ń ṣí lọ yìí , owó tí wọn sì san tó ẹgbẹrún mẹfà sí ẹgbẹrún mẹjọ dọlà láti lè sọdá sí ilẹ Yúróòpù .  Kó tó di pé ọkọ wọn rì , ọpọ ọsẹ ni wọn ti fi pa ebi àti òùngbẹ mọnú tí wọn sì ti ṣe wọn níṣekúṣe .  Ìyọnu ni  ìrìn àjò lọ síbi tí aásìkí wà  náà kó wọn sí , ó sì jálẹ sí ìbànújẹ .  Ó fẹrẹẹ máà sí olùwá - ibi - ìsádi kan , ẹnì kan tó sá fi ìlú rẹ sílẹ , tàbí ẹni tó gbọnà ẹbùrú wọ orílẹ - èdè míì tí kò ní í ní ohun ìbànújẹ kan láti sọ .  Ohun yòówù tó lè fà á tí àwọn èèyàn yìí fi fi ilé wọn sílẹ , yálà nítorí ogun ni o , inúnibíni tàbí ìṣẹ ni o , ohun tójú wọn ń kàn gbé ìbéèrè yìí dìde : Ṣé ìṣòro yìí lè ní ojútùú ?  Àbí ńṣe ni yíya tí àwọn olùwá - ibi - ìsádi ń ya bí omi á túbọ máa ròkè sí i ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Orílẹ - èdè kan ní Éṣíà ni ohun tá a mẹnu bà lókè yìí ti ṣẹlẹ ní oṣù March 2001 .  Àmọ irú àwọn wàhálà yìí tún ti yọjú láwọn ilẹ kan ní Áfíríkà .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ohun Tójú Àwọn Tó Ń Gbọnà Ẹbùrú Wọ Orílẹ - Èdè Míì Ń Rí  Yàtọ sáwọn olùwá - ibi - ìsádi àtàwọn tó sá fi ìlú sílẹ , nǹkan bíi mílíọnù mẹẹẹdógún sí ọgbọn mílíọnù  àwọn tó ń gbọnà ẹbùrú wọ orílẹ - èdè míì  ló wà jákèjádò ayé .  Èyí tó pọ jù nínú àwọn èèyàn yìí ló jẹ torí àtibọ lọwọ ìṣẹ tàbí kó jẹ pé torí àtibọ lọwọ ẹtanú àti inúnibíni ló mú wọn sá lọ sáwọn orílẹ - èdè tó lọrọ ju tiwọn lọ .  Bí àǹfààní láti wọ orílẹ - èdè mìíràn lọnà tó bófin mu ṣe túbọ ń dín kù láwọn ọdún àìpẹ yìí , òwò tuntun kan , ti ṣíṣe fàyàwọ àwọn èèyàn wọlé ti yọjú báyìí .  Àní , jíjí èèyàn gbé àti kíkó wọn wọlú láìbófinmu ti wá di òwò tó ń mú owó jaburata wọlé fún àwọn àjọ arúfin .  Àwọn olùwádìí kan ṣírò rẹ pé , èrè tí wọn ń jẹ lọdún kan tó bílíọnù méjìlá dọlà , kò sì fi bẹẹ sí àdánù kankan tó ń bá àwọn onífàyàwọ yìí .  Pino Arlacchi tó jẹ akọwé àgbà fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè pè é ní  òwò àwọn ọdaràn tó ń yára gbèrú jù lọ láyé .   Àwọn tó ń gbọnà ẹbùrú wọ orílẹ - èdè míì kì í ní ààbò kankan lábẹ òfin , ọpọ ìgbà sì ni àwọn onífàyàwọ náà máa ń gba ìwé àṣẹ ìrìn àjò wọn lọwọ wọn .  Àwọn iṣẹ tí kò ní láárí ló wọpọ tí àwọn èèyàn yìí ń ṣe , wọn máa ń ṣiṣẹ nínú ilé àwọn èèyàn , wọn ń pa ẹja tà tàbí kí wọn máa ṣiṣẹ oko .  Aṣẹwó làwọn kan máa ń dà gbẹyìn .  Tí ìjọba bá rí wọn gbá mú , ńṣe ni wọn máa ń dá wọn padà sórílẹ - èdè wọn láìsí kọbọ lọwọ wọn .  Tí wọn bá sì ráhùn nípa iṣẹ wọn pẹnrẹn , àwọn tó gbà wọn síṣẹ lè nà wọn játijàti , kí wọn fipá bá wọn sùn tàbí kí wọn tiẹ lọ máa halẹ mọ àwọn èèyàn wọn nílé .  Lọpọ ìgbà , ìlérí iṣẹ olówó gegere táwọn àjọ arúfin máa ń ṣe fáwọn àtọhúnrìnwá yìí ni wọn fi ń rí wọn mú .  Fún ìdí yìí , ìdílé kan tí ìyà ń jẹ lójú méjèèjì kò kọ láti fi gbogbo nǹkan ìní wọn ṣọfà láti lè rán ẹyọ ẹnì kan ṣoṣo lọ sí ilẹ Yúróòpù tàbí ilẹ Amẹríkà .  Tí agbára ẹni tó fẹ lọ sí òkè òkun yìí kò bá gbé ìnáwó náà , wọn á sọ pé kó ṣiṣẹ dí gbèsè rẹ , èyí tó lè máa lọ sí bí ọkẹ méjì  40,000  dọlà .   Ìgbésí ayé tuntun  tí wọn ṣèlérí fún un á wá di ìsìnrú mọ ọn lọwọ .   Àwòrán   Àwọn tó gbọnà ẹbùrú wọ orílẹ - èdè Sípéènì   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Àìmọkan Kó O Sí Wàhálà  Orí àwọn òkè tó wà ní Gúúsù ìlà oòrùn Éṣíà ni ìdílé Siri ń gbé níbi táwọn òbí rẹ ti ń bójú tó oko ìrẹsì wọn .  Lọjọ kan , obìnrin kan sọ fún àwọn òbí rẹ pé òún lè bá Siri rí iṣẹ olówó gọbọi ní ìlú ńlá .  Ó ṣòro fún wọn láti kọ ẹgbàá dọlà   2,000  tó ṣèlérí rẹ fún wọn , èyí tó jẹ owó rẹpẹtẹ lójú àwọn àgbẹ tó ń dáko lórí òkè náà .  Àmọ kò pẹ lẹyìn ìyẹn , Siri bá ara rẹ nínú ìgbèkùn ní ilé aṣẹwó kan .  Àwọn tó ni ibẹ sọ fún un pé , tó bá fẹ di òmìnira , ó ní láti san ẹgbẹrún mẹjọ dọlà   8,000  fún wọn .  Ọmọ ọdún mẹẹẹdógún ni Siri nígbà yẹn .  Kò sí ọnà tí Siri fi lè rí owó yìí san .  Ìyà àti bí wọn ṣe ń fi ìbálòpọ fìtínà rẹ mú un fọwọ sowọ pọ ní tipátipá .  Níwọn ìgbà tó bá ṣì ń wúlò fún wọn , kò lè ráyè bọ .  Ohun tó tún wá báni nínú jẹ nínú ọràn náà ni pé , nígbà tí wọn bá fi máa dá ọpọ irú àwọn aṣẹwó bẹẹ sílẹ níkẹyìn , ńṣe ni wọn máa padà sí abúlé wọn lọ kú nítorí àrùn Éèdì .  Irú òwò yìí kan náà ń lọ pẹrẹwu láwọn apá ibòmíràn láyé .  Ìròyìn ọdún 1999 kan tí wọn pe àkọlé rẹ ní , International Trafficking in Women to the United States fojú bù ú pé , nǹkan bí ọkẹ márùndínlógójì  700,000  sí mílíọnù méjì àwọn obìnrin àtàwọn ọmọdé ni wọn ń ṣe fàyàwọ wọn kọjá lọdọọdún , ọpọ wọn ló sì jẹ fún iṣẹ aṣẹwó .  Wọn máa ń tan àwọn kan , jíjí ni wọn sì máa ń jí àwọn mìíràn gbé ; àmọ , ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo wọn ni wọn máa ń fipá mu ṣe iṣẹ tí kò tẹ wọn lọrùn .  Ọdọlangba kan tó ti Ìlà Oòrùn Yúróòpù wá , tí wọn gbà sílẹ lọwọ àjọ arúfin kan tó ń lò ó fún iṣẹ aṣẹwó sọ nípa àwọn tó mú un náà pé :  Mi ò ronú rẹ rí pé irú nǹkan báyìí lè máa ṣẹlẹ .  Ẹranko gbáà làwọn èèyàn yìí .   Àgọ àwọn olùwá - ibi - ìsádi ni wọn ti máa ń rí àwọn míì tàn jẹ , níbi tí kò ti ṣeé ṣe fún àwọn èèyàn náà láti kọ iṣẹ àti owó gegere tí wọn ṣèlérí rẹ fún wọn ní ilẹ Yúróòpù tàbí ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Àìlóǹkà obìnrin ló ti bára wọn lóko ẹrú ìbálòpọ níbi tí wọn ti ń wá ìgbésí ayé tó sàn kiri .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Rò Ó Re Kó O Tó Ṣí Lọ sí Ibi Tí Nǹkan Ti Rọṣọmù  Bí ọpọ àjọ arúfin ṣe ń gbọnà ẹbùrú kó àwọn èèyàn wọ orílẹ - èdè àti bí kò ṣe rọrùn láti wọ àwọn ilẹ tó ti gòkè àgbà lọnà tó bófin mu , àwọn tó jẹ ọkọ àti bàbá gbọdọ fara balẹ gbé àwọn ìbéèrè tó wà nísàlẹ yìí yẹ wò kí wọn tó ṣe ìpinnu .  Ǹjẹ ìṣòro owó tó ń bá wa fínra burú débi pé ó di dandan kí ọkan tàbí gbogbo ìdílé wa ṣí lọ sí orílẹ - èdè tí iṣẹ olówó gọbọi wà ?  Báwo ni gbèsè tá a máa jẹ láti lè rìnrìn - àjò náà á ṣe pọ tó , báwo lá sì ṣe máa rí i san padà ?  Ṣé owó tá a máa rí tó ohun tá a ń torí rẹ pín ìdílé níyà , èyí tó jẹ pé ọrọ lè máà rí bá a ṣe rò ?  Ọpọ àwọn tó ń gbọnà ẹbùrú wọ àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà ló ń rí i pé kì í ṣeé ṣe rárá ni láti rí iṣẹ gidi ṣe .  Ṣé ó yẹ kí n gba ohun táwọn kan ń sọ nípa owó rẹpẹtẹ àti ìgbádùn tó wà níbẹ gbọ ?  Bíbélì sọ pé  ẹnikẹni tí ó jẹ aláìní ìrírí ń ní ìgbàgbọ nínú gbogbo ọrọ , ṣùgbọn afọgbọnhùwà máa ń ronú nípa àwọn ìṣísẹ ara rẹ .   Òwe 14 : 15 .  Kí ló mú un dá mi lójú pé a ò ní lọ bọ sọwọ àwọn àjọ arúfin ?  Tó bá lọ jẹ pé irú àwọn ẹgbẹ arúfin bẹẹ ló ṣètò ìrìn - àjò náà , ǹjẹ mo mọ bóyá ìyàwó mi tàbí ọmọ mi obìnrin náà lè di ẹni tí wọn ń fipá mú wọnú iṣẹ aṣẹwó ?  Ǹjẹ mo mọ pé tí n bá lọ wọ orílẹ èdè míì lọnà tí kò bófin mu , mo lè máà ríṣẹ tó ní láárí ṣe àti pé wọn lè dá mi padà síbi tí mo ti wá , tí màá sì pàdánù gbogbo owó tí mo ti ná sórí ìrìn - àjò náà ?  Ṣé màá fẹ wọ orílẹ - èdè mìíràn láìbófinmu tàbí màá fẹ ṣe àwọn nǹkan tó mú àbòsí dání torí kí n ṣáà lè ráyè wọ orílẹ - èdè tó lọrọ ju tèmi lọ ?  Mátíù 22 : 21 ; Hébérù 13 : 18 .   Àwòrán  Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 20 , 21    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Bí Àwọn Olùwá - ibi - ìsádi àtàwọn Òṣìṣẹ tó ń wọ orílẹ - èdè mìíràn láìbófinmu ṣe ń ṣí kiri  Àwọn àgbègbè tí àwọn olùwá - ibi - ìsádi àtàwọn èèyàn tí wọn sá kúrò nílùú pọ sí   Bí àwọn òṣìṣẹ tí kò ní ìwé àṣẹ ṣe máa ń rìn   Àwọn Credit Line   Inú Ìwé Tá A Ti Rí Ìsọfúnni : The State of the Worlds Refugees ; The Global Migration Crisis ; àti World Refugee Survey 1999 .  Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Olùwá - ibi - ìsádi kan tó sá kúrò nílùú ń wá bó ṣe máa bẹrẹ ìgbésí ayé rẹ padà   Credit Line   FỌTÒ UN 186226  M .  Grafman  Ayé Kan Tó Máa Dẹrùn fún Gbogbo Èèyàn   Níwọn bí ọràn àwọn olùwá - ibi - ìsádi ti jẹ ìṣòro tó kan gbogbo ayé , gbogbo ayé náà ló gbọdọ pawọ pọ wá ojútùú sí i .   Gil Loescher , ọjọgbọn nínú àjọṣepọ àwọn orílẹ - èdè .  ÒRU dúdú làwọn tọkọtaya ọdọ náà sá jáde .  Bí ààbò ẹmí wọn ṣe ń jẹ wọn lọkàn , ọkọ náà kò fàkókò ṣòfò rárá , bó tilẹ jẹ pé wọn ní ọmọ kékeré kan lọwọ .  Ó ti gbọ pé alákòóso ìlú náà tí kò láàánú lójú tó sì jẹ aláṣẹ bóofẹbóokọ ti ń wéwèé láti wá pa àwọn èèyàn nínú ìlú náà .  Lẹyìn tí wọn ti rin ìrìn tó ju ọgọjọ kìlómítà lọ tó sì ti rẹ wọn tẹnutẹnu , ìdílé náà kọjá ẹnubodè níkẹyìn wọn sì bọ lọwọ ewu .  Ìdílé tí kò fi bẹẹ rí jájẹ yìí wá di èyí tí gbogbo ayé mọ lẹyìn náà .  Jésù lorúkọ ọmọ ọhún , àwọn òbí rẹ sì ni Màríà àti Jósẹfù .  Kì í ṣe torí àtiní ọrọ ló mú àwọn olùwá - ibi - ìsádi yìí ṣí kúrò ní ilẹ wọn o .  Kàkà bẹẹ , torí pé ẹmí wọn wà nínú ewu ni .  Àní , ọmọ wọn gan - an ni wọn fẹ pa !  Bíi ti ọpọ àwọn olùwá - ibi - ìsádi tó kù , Jósẹfù àti ìdílé rẹ padà sí ìlú wọn níkẹyìn nígbà tí ìṣòro ọràn ìṣèlú náà ti rọlẹ .  Àmọ kò sí iyèméjì pé sísá tí wọn sá lọ lásìkò ló dá ẹmí ọmọ wọn jòjòló náà sí .  Ọjọ pẹ tí ilẹ Íjíbítì , ìyẹn orílẹ - èdè tí wọn sá lọ , ti máa ń gba àwọn tó sá kúrò nílùú nítorí ọràn ìṣèlú àti nítorí ipò ìṣúnná owó tira .  Ọpọ ọrúndún ṣáájú ìgbà yẹn , àwọn baba ńlá Jésù rí ààbò ní ilẹ Íjíbítì nígbà tí ìyàn kan sọ ilẹ Kénáánì dahoro .  Jẹnẹsísì 45 : 9 - 11 .  Wọn Rí Ààbò àmọ Wọn Ò Rí Ìtẹlọrùn  Ìwé Mímọ àtàwọn àpẹẹrẹ ọjọ òní jẹrìí sí i pé sísá àsálà lọ sí orílẹ - èdè mìíràn lè dáàbò bo èèyàn lọwọ ikú .  Síbẹ , kò sí ìdílé kankan tó máa ń bá lára mu láti fi ilé wọn sílẹ .  Bó ti wù kí ilé wọn kéré tó , ó dájú pé ọpọ owó àti àkókò ni wọn ti ná lé e lórí .  Ó sì lè jẹ ogún ìdílé wọn ni , èyí tó ń rán wọn létí àṣà ìṣẹdálẹ wọn àti ilẹ wọn .  Láfikún sí i , ìwọnba ni ẹrù tó máa ń ṣeé ṣe fáwọn olùwá - ibi - ìsádi láti mú dání , ìyẹn tí wọn bá tiẹ lè mú ohunkóhun lọ rárá .  Nípa bẹẹ , kò sí bí àwọn olùwá - ibi - ìsádi kò ṣe ní bára wọn nínú ìṣẹ , láìka irú ipò yòówù tí wọn ti wà tẹlẹ sí .  Ìtura tí wọn máa ń ní tí wọn bá kọkọ débi ààbò lè pòórá kíákíá tó bá jẹ pé gbogbo ìrètí wọn fún ọjọ iwájú kò ju pé kí wọn máa gbé nínú àgọ lọ .  Bí ìṣòro wọn bá sì ṣe ń pẹ sí i tí kò yanjú , bẹẹ ni nǹkan á máa nira sí i fún wọn , àgàgà tí kò bá sí àjọṣe kankan láàárín àwọn àtàwọn èèyàn àdúgbò náà .  Ó wu àwọn olùwá - ibi - ìsádi pé káwọn èèyàn fẹràn wọn bíi tàwọn mìíràn .  Ó dájú pé àgọ àwọn olùwá - ibi - ìsádi kì í ṣe ibi tó dára láti bójú tó ìdílé ẹni .  Ṣé ìgbà kan á wà tí gbogbo èèyàn á ní ibì kan tí wọn lè pè ní ilé wọn ?  Ṣé Lílé Wọn Padà Sílùú Wọn Ló Máa Yanjú Ọrọ ?  Láàárín àwọn ọdún 1990 , nǹkan bíi mílíọnù mẹsàn - án èèyàn tó ṣí lọ ló darí padà sílé .  Fún àwọn kan lára wọn , àkókò ayọ ló jẹ , kíá ni wọn sì ti bẹrẹ sí í tún ìgbésí ayé wọn tò padà .  Àmọ ní ti àwọn mìíràn , wọn ò rí bá ti ṣe é .  Ohun tó mú wọn padà kò ju pé ìṣòro wọn ti kọjá ohun tí wọn lè fara dà ní orílẹ - èdè tí wọn wá ààbò lọ .  Ohun tójú wọn rí nígbèkùn le débi tí wọn fi pinnu pé ó sàn káwọn kúkú padà sílé , láìka àìsí ìfọkànbalẹ tó ti dájú pé wọn máa wá kojú rẹ sí .  Àní ká tiẹ ní nǹkan ò fi bẹẹ nira pàápàá , pípadà sílé máa ń mú ìṣòro lọwọ , torí pé ńṣe ló túmọ sí pé wọn tún máa ṣí kúrò pátápátá nígbà kejì .  Ìwé The State of the Worlds Refugees 1997 - 98 sọ pé :  Gbogbo ìgbà téèyàn bá ń ṣí kiri lá máa pàdánù ohun tó fi ń gbọ bùkátà , irú bí ilẹ , iṣẹ , ilé àtàwọn nǹkan ọsìn .  Bẹẹ náà láá sì máa ṣòro fún èèyàn láti bẹrẹ padà .   Ìwádìí tí wọn ṣe nípa àwọn olùwá - ibi - ìsádi tó padà sí ilẹ wọn láti àárín gbùngbùn Áfíríkà sọ pé  tá a bá ń sọ nípa àwọn olùwá - ibi - ìsádi kan tó ti rí ìrànwọ gbà nígbèkùn , àtipadà sílé lè nira fún wọn ju ìṣòro tó kojú wọn nígbèkùn lọ .   Àmọ èyí tó bani lọkàn jẹ jù ni ìṣòro tó ń kojú àràádọta ọkẹ àwọn olùwá - ibi - ìsádi tí wọn fipá dá padà sí orílẹ - èdè wọn láìṣe pé ó tọkàn wọn wá .  Kí ló ń dúró dè wọn nílé ?  Ìròyìn kan látọdọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé :  Àwọn tó ń padà sílé lè bára wọn níbi táwọn èèyàn ò ti bọwọ fún òfin rárá , tí ìwà jàǹdùkú àti ìwà ọdaràn ti ń lọ ní pẹrẹwu , táwọn sójà tí kò rí ogun jà mọ á ti sọ àwọn èèyàn di ẹran ìjẹ , tí ohun ìjà pẹẹpẹẹpẹ á sì wà lọwọ ogunlọgọ èèyàn .   Ó dájú pé , irú àyíká burúkú bẹẹ kò fún àwọn èèyàn tí wọn lé padà yìí ní ààbò tí wọn nílò .  Ayé Kan Níbi Tọkàn Gbogbo Èèyàn Á Ti Balẹ  Fífipá dá àwọn olùwá - ibi - ìsádi padà sílùú wọn láìṣe pé ó tọkàn wọn wá kò lè yanjú ìṣòro wọn àyàfi tá a bá kọkọ bójú tó àwọn ohun tó fà á .  Abílékọ Sadako Ogata tó jẹ Kọmíṣọnnà Àgbà fún Bíbójú Tó Àwọn Olùwá - Ibi - Ìsádi ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ lọdún 1999 pé :  Àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ ní ẹwádún yìí , pàápàá àwọn tó ṣẹlẹ lọdún tó kọjá fi hàn gbangba pé , kò ṣeé ṣe láti jíròrò ọràn àwọn olùwá - ibi - ìsádi láìmẹnu kan ọrọ ààbò .   Àìsí ìfọkànbalẹ tó le kú ń bá àràádọta ọkẹ èèyàn fínra káàkiri ayé .  Kofi An , ọgá àgbà fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé :  Láwọn apá ibì kan nínú ayé , ọpọ orílẹ - èdè ló ti di akúrẹtẹ nítorí ogun abẹlé àti ìjà láàárín ìletò kan àti òmíràn , bẹẹ ni wọn ò sì fún àwọn èèyàn wọn ní ààbò tó péye kankan .  Láwọn ibòmíì , inú ewu làwọn ìjọba fi ààbò àwọn èèyàn wọn sí nípa kíkọ láti ṣe ohun tó máa ṣe wọn láǹfààní , nípa ṣíṣe inúnibíni sáwọn èèyàn tí kò ṣe ohun tí wọn fẹ tàbí nípa fífi ìyà jẹ àwọn aláìṣẹ tó wá látinú àwùjọ kékeré .   Ogun , inúnibíni àti ìwà ipá tó ń wá látinú kẹlẹyàmẹyà ni olórí àwọn ohun tó ń fa àìsí ààbò tí Kofi An mẹnu kàn , wọn sì sábà máa ń wá látinú ìkórìíra , ẹtanú àti ìwà ìrẹnijẹ .  Mímú àwọn ìwà láabi yìí kúrò kì í ṣe ohun tó rọrùn .  Ṣé ìyẹn wá túmọ sí pé ńṣe ni ìṣòro àwọn olùwá - ibi - ìsádi á máa burú sí i ni ?  Tá a bá fi àwọn ìṣòro yìí dá èèyàn , kò sí - tàbí - ṣùgbọn pé ohun tó máa ṣẹlẹ nìyẹn .  Àmọ nínú Bíbélì , Ọlọrun ṣèlérí pé òun á  mú kí ogun kásẹ nílẹ títí dé ìkángun ilẹ ayé .   Nípasẹ wòlíì rẹ Aísáyà , ó tún sọ nípa àkókò kan pé àwọn èèyàn  yóò kọ ilé , wọn yóò sì máa gbé inú wọn ; dájúdájú , wọn yóò gbin ọgbà àjàrà , wọn yóò sì máa jẹ èso wọn . . . .  Wọn kì yóò ṣe làálàá lásán , bẹẹ ni wọn kì yóò bímọ fún ìyọlẹnu ; nítorí pé àwọn ni ọmọ tí ó para pọ jẹ alábùkún lọdọ Jèhófà , àti àwọn ọmọ ìran wọn pẹlú wọn .   Ó dájú pé irú àwọn ipò báyìí yóò fòpin sí ìṣòro àwọn olùwá - ibi - ìsádi .  Àmọ ṣé ọwọ lè tẹ àwọn ipò náà ?  Apá tó ṣáájú nínú àkọsílẹ ìwé òfin Àjọ Ètò Ẹkọ , Ìmọ Ìjìnlẹ , àti Àṣà Ìbílẹ ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé :  Níwọn bó ti jẹ pé inú ọkàn àwọn èèyàn ni ogun ti ń bẹrẹ , ọkàn wọn náà la gbọdọ dá lẹkọọ kí àlàáfíà tó ó lè wà .   Ẹlẹdàá wa mọ dájú pé àwọn èèyàn gbọdọ yí bí wọn ṣe ń ronú padà .  Wòlíì yìí kan náà sọ ohun tó máa mú kí gbogbo èèyàn lórí ilẹ ayé lè máa gbé nínú ààbò lọjọ kan pé :  Wọn kì yóò ṣe ìpalára èyíkéyìí , bẹẹ ni wọn kì yóò fa ìparun èyíkéyìí ní gbogbo òkè ńlá mímọ mi ; nítorí pé , ṣe ni ilẹ ayé yóò kún fún ìmọ Jèhófà bí omi ti bo òkun .   Aísáyà 11 : 9 .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti mọ ní tiwọn pé níní ìmọ Jèhófà lè ṣẹpá ẹtanú àti ìkórìíra .  Nínú iṣẹ ìwàásù wọn tí wọn ń ṣe yíká ayé , wọn ń gbìyànjú láti máa fi ìlànà Ìwé Mímọ kọ gbogbo èèyàn , èyí tó ń gbin ìfẹ síni lọkàn dípò ìkórìíra , kódà láwọn orílẹ - èdè tí ogun ti ṣe báṣubàṣu pàápàá .  Wọn tún ńṣe ìrànwọ èyíkéyìí tí agbára wọn ká fún àwọn olùwá - ibi - ìsádi .  Àmọ o , wọn mọ pé ọwọ Jésù Kristi , Ọba tí Ọlọrun ti yàn náà ni ojútùú gidi sí ìṣòro àwọn olùwá - ibi - ìsádi wà .  Dájúdájú , ó mọ bí ìkórìíra àti ìwà ipá ṣe lè tètè bá ìgbésí ayé àwọn èèyàn jẹ .  Bíbélì mú un dá wa lójú pé Jésù yóò fi òdodo ṣe ìdájọ àwọn ẹni rírẹlẹ .  Lábẹ àkóso rẹ láti ọrun wá , ìfẹ Ọlọrun á di ṣíṣe lórí ilẹ ayé , gẹgẹ bíi ti ọrun .  Nígbà tí àkókò yẹn bá dé , kò ní sí ìdí fún ẹnì kankan láti máa wá ibi ìsádi mọ .  Gbogbo èèyàn ló sì máa ni ibi tí wọn á lè pè ní ilé wọn .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 4   Báwo La Ṣe Lè Yanjú Ìṣòro Àwọn Olùwá - Ibi - Ìsádi ?   Yíyanjú ìṣòro àwọn èèyàn tí wọn ń sá fi ìlú wọn sílẹ , yálà àwọn tó ń sá lọ sí orílẹ - èdè míì ni o tàbí láàárín orílẹ - èdè wọn níbẹ , ju wíwulẹ pèsè ààbò àti ìrànwọ onígbà kúkúrú fún wọn lọ .  Ó jẹ kíkọkọ wá ojútùú sí inúnibíni , ìwà ipá àti wàhálà tó ń fa sísá kúrò nílùú .  Ó jẹ fífún àwọn èèyàn ní ẹtọ wọn láti gbádùn àlàáfíà , ààbò , àti iyì , lọkùnrin , lóbìnrin àti lọmọdé láìsí pé wọn ń sá kúrò nínú ilé wọn .   The State of the Worlds Refugees 2000 .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Ojútùú Wo Ni Ìjọba Ọlọrun Ń Mú Bọ ?   Dájúdájú , ìdájọ òdodo yóò sì máa gbé aginjù , àní òdodo yóò sì máa gbé inú ọgbà igi eléso .  Iṣẹ òdodo tòótọ yóò sì di àlàáfíà ; iṣẹ ìsìn òdodo tòótọ yóò sì di ìdákẹjẹẹ àti ààbò fún àkókò tí ó lọ kánrin .  Àwọn ènìyàn mi yóò sì máa gbé ní ibi gbígbé tí ó kún fún àlàáfíà àti ní àwọn ibùgbé ẹkúnrẹrẹ ìgbọkànlé àti ní àwọn ibi ìsinmi tí kò ní ìyọlẹnu .   Aísáyà 32 : 16 - 18 .   Kí Nìdí Tí Àwọn Kẹtẹkẹtẹ Abilà Fi Ń Nílà Lára ?   Àwọn tó gba ẹkọ ẹfolúṣọn gbọ kò mọ báwọn á ṣe ṣàlàyé ilà tó wà lára kẹtẹkẹtẹ abilà .   Àwọn kan sọ pé ó jẹ àmì tó fi ń lé àwọn ọtá rẹ da nù .  Àmọ , ẹrí ti fi hàn pé àwọn ilà tó rí kàlákìní yìí kò tó nǹkan tó lè ṣẹrù ba kìnnìún àtàwọn ẹranko mìíràn tó máa ń pa ẹran jẹ .  Àwọn mìíràn sọ pé ìjẹpàtàkì ilà yìí ni láti fi fa àwọn ẹlẹgbẹ rẹ mọra fún ìbálòpọ .  Àmọ ṣá , kò dà bí ẹni pé òótọ ni èyí nítorí bákan náà ní ilà ara gbogbo kẹtẹkẹtẹ abilà ṣe rí , ì báà jẹ akọ tàbí abo .  Èrò mìíràn tún ni pé ilà funfun àti dúdú yìí kì í jẹ kí ẹranko yìí mọ àlá ooru tí oòrùn gbígbóná janjan ilẹ Áfíríkà máa ń fà .  Ká ní bẹẹ ni , kí ló wá dé táwọn ẹranko mìíràn ò fi ní irú ilà kan náà ?   Ohun kan tó wọpọ táwọn èèyàn tún máa ń sọ ni pé ète arúmọjẹ làwọn kẹtẹkẹtẹ abilà máa ń lo ilà tó wà lára wọn fún .   Àwọn onímọ ìjìnlẹ ti wádìí , wọn sì ti rí i pé ìtànṣán oòrùn ilẹ Áfíríkà kò pa àwọ kẹtẹkẹtẹ abilà dà , kò sì sọ pé kí wọn má rí i látòkèèrè .   Arúmọjẹ yìí ò tiẹ lè ṣiṣẹ lójú kìnnìún tó jẹ olórí elénìní kẹtẹkẹtẹ abilà tá á ti jẹ kí ẹranko yìí sún mọ tòsí dáadáa kó tó kì í mọlẹ .  Àwọn kan tún sọ pé bí ọgọọrọ kẹtẹkẹtẹ abilà bá ń sá gìrọgìrọ kiri , àwọ wọn tó jọra kò ní jẹ káwọn kìnnìún tó fẹ pa wọn jẹ ní ọkan pàtó lọkàn láti pa jẹ .   Àmọ ká sòótọ , ìwádìí táwọn èèyàn ṣe nípa àwọn ẹranko inú igbó fi hàn pé bí àwọn kìnnìún kì í ṣeé bà á tì bí wọn bá fẹ pa àwọn ẹranko mìíràn jẹ náà ni wọn kì í ṣeé bà á tì tí wọn bá fẹ pa kẹtẹkẹtẹ abilà jẹ .   Ohun tó túbọ mú kí ìbéèrè náà dojú rú ni pé àwọn ilà ara kẹtẹkẹtẹ abilà máa ń ṣàkóbá fún un gan - an ni .  Tí òṣùpá bá ń ràn lóru , ilà funfun àti dúdú tó wà lára kẹtẹkẹtẹ abilà máa ń mú kó rọrùn láti rí ju àwọn ẹranko mìíràn tí àwọ wọn dọgba délẹ lọ .  Ìgbà tó sì jẹ pé òru ni kìnnìún máa ń ṣọdẹ , ó jọ pé èyí á mú kí ewu tó ń wu kẹtẹkẹtẹ abilà ju tàwọn ẹranko mìíràn lọ .   Nígbà náà , ibo ni kẹtẹkẹtẹ abilà ti rí àwọn ilà dúdú - funfun tó wà lára rẹ ?  Ohun kan ṣoṣo tó lè mú ká lóye rẹ ni gbólóhùn ṣókí náà pé :  Ọwọ Jèhófà ni ó ṣe èyí .    Bẹẹ ni o , Ẹlẹdàá náà dá àwọn ẹdá orí ilẹ ayé lọnà ọtọọtọ ó sì fún wọn láwọn ànímọ ọtọọtọ tó lè mú kí wọn gbádùn ìgbésí ayé wọn dọba .   Ẹdá èèyàn lè máà mọ kúlẹkúlẹ ìdí tí Ọlọrun fi ṣe èyí .   Àwọn ọnà àgbàyanu tí Ọlọrun tún ṣe sára àwọn ohun alààyè ń ṣiṣẹ mìíràn .   Ó ń fún ẹdá èèyàn ní ayọ , ìtẹlọrùn , ó sì ń múnú wa dùn .  Àní , ẹwà tí ìṣẹdá ní ló mú kí ọpọ lónìí sọ irú ọrọ tí Dáfídì sọ nígbà pípẹ sẹyìn pé :  Àwọn iṣẹ rẹ mà pọ o , Jèhófà !  Gbogbo wọn ni o fi ọgbọn ṣe .  Ilẹ ayé kún fún àmújáde rẹ .   Sáàmù 104 : 24 .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ewu Wo Ló Wà Nínú Títojúbọ Ìbẹmìílò ?  ṢÉ ÒÓTỌ ni pé àwọn ọdọlangba nífẹẹ sí ìbẹmìílò ?  Àwùjọ àwọn olùwádìí kan gbìyànjú láti mọ òótọ ibẹ nípa fífọrọ wá àwọn akẹkọọ lẹnu wò ní iléèwé alákọọbẹrẹ àti ti girama márùndínlọgọfà  115  .  Ohun tí ìwádìí náà fi hàn nìyí : Ó lé ní ìdajì lára àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò  ìdá mẹrìnléláàádọta nínú ọgọrùn - ún  tó sọ pé àwọn nífẹẹ sí ìbẹmìílò tí ìdá kan nínú mẹrin  ìdá mẹrìndínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún  sì sọ pé àwọn  nífẹẹ sí i gan - an ni .   Àwọn olùwádìí ní Yunifásítì Alaska ní ìlú Anchorage kọwé pé :  Ohun tó ń jáde nínú àwọn ìwé ìròyìn nípa bí iṣẹ burúkú ọwọ àwọn ẹgbẹ tó ń jọsìn Sátánì ṣe túbọ ń gogò sí i . . . ti wá pọ gan - an láwọn ọdún àìpẹ yìí .   Àmọ , àwọn ògbógi sọ pé ẹrí tó ṣe gúnmọ kò fi bẹẹ sí láti ti èrò náà lẹyìn pé ọgọọrọ ọdọ ló ń lọwọ nínú ìjọsìn Sátánì .  Síbẹ , a ò lè jiyàn rẹ pé ọpọ ọdọ ló nífẹẹ sí àwọn apá kan nínú ìjọsìn Sátánì àti ìbẹmìílò , àmọ ṣá o , ìfẹ náà lè má pọ .  Àwọn ọdọ kan lè wá béèrè pé ,  Kí ló burú nínú títojúbọ ìbẹmìílò ?   Láti lè rí ìdáhùn , ẹ jẹ ká wo díẹ lára àwọn ọnà táwọn ọdọ ń gbà tojú bọ ìbẹmìílò .  Ìdí Tí Ìbẹmìílò Fi Ń Fà Wọn Mọra  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn U.S .  News  World Report sọ pé  àwọn ọmọdé àtàwọn ọdọlangba òde òní máa ń ní onírúurú àwòrán àti ìsọfúnni tí ń kó ìdààmú báni níkàáwọ , èyí téèyàn ò lè ronú kàn rárá ní ogún ọdún sẹyìn .   Ojúmìító ló máa ń sún ọpọ ọdọ ka àwọn ìwé àti ìwé ìròyìn tó dá lórí ìbẹmìílò , kí wọn máa wò ó nínú fídíò tàbí kí wọn máa wá àwọn ìsọfúnni tó jẹ mọ ọn kiri lórí Íńtánẹẹtì .  Gẹgẹ bí ìròyìn kan láti iléeṣẹ Ìròyìn BBC ṣe sọ , àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ gbígbajúmọ lórí tẹlifíṣọn , èyí tó ní í ṣe pẹlú iṣẹ àjẹ àti kí òkú máa gbé agọ èèyàn wọ máa  ń jẹ kí àwọn ọmọdé nífẹẹ sí àjẹ ṣíṣe .   Àwọn orin onílù dídún kíkankíkan kan tún máa ń ní ọrọ ìpáǹle àti ti ẹlẹmìí èṣù nínú .  Akọròyìn Tom Harpur kọ ọ nínú ìwé ìròyìn ìlú Toronto náà , The Sunday Star pé :  Mo gbọdọ ṣe ìkìlọ tó lágbára nípa ohun tó ń ṣẹlẹ  nínú orin  . . . .  Mi ò tíì rí nǹkan tó bà jẹ bàlùmọ tó bẹẹ rí .  Ìsínwín , nínífẹẹ nǹkan lódìlódì , ẹmí èṣù , ìtàjẹsílẹ , èpè , ìwà ipá lóríṣiríṣi , títí kan fífipá - báni - lòpọ , gígéra - ẹni lọbẹ , ìpànìyàn àti fífọwọ ara ẹni para ẹni ló kún inú àwọn orin náà .  Àwọn ẹṣin ọrọ wọn ni , ikú àti ìparun , àsọtẹlẹ ègbé , bíbẹnu àtẹ lu gbogbo ohun tó dára àti títẹwọ gba gbogbo ohun tó burú , tó bògìrì , tó sì jẹ ibi .   Ṣé òótọ ni pé títẹtí sí irú àwọn orin bẹẹ lè mú kéèyàn ṣìwà hù ?  Bẹẹ ni , ó kéré tan nínú ọràn kan , ìyẹn ti ọmọ ọdún mẹrìnlá kan tó gún ìyá rẹ lọbẹ pa ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà tó sì pa ara rẹ lẹyìn náà .  Ńṣe ló lẹ àwòrán àwọn olórin onílù dídún kíkankíkan mọ gbogbo ara ògiri iyàrá rẹ .  Bàbá rẹ sọ lẹyìn ìgbà náà pé :  Ẹ sọ fún àwọn òbí pé kí wọn máa ṣọ irú orin táwọn ọmọ wọn ń gbọ .   Ó sọ pé ọsẹ kan ṣáájú ìgbà tí ọmọ òun pa ìyá rẹ , orin rọọkì tó ń sọ nípa  ẹjẹ àti pé kéèyàn pa ìyá rẹ  ló ń kọ ṣáá .  Àwọn eré ìdárayá orí kọǹpútà kan tún wà nínú èyí téèyàn ti lè kó ipa tó bá wù ú , àwọn kan nínú wọn sì fún àwọn olùkópa láyè láti ṣe bí oṣó tàbí ọmọ ẹgbẹ mìíràn nínú ìbẹmìílò .  Púpọ eré yìí ló jẹ pé ìwà ipá ẹlẹmìí èṣù ni wọn ń gbé yọ .    Síbẹ , àjọ olùwádìí ti Mediascope ròyìn pé :  Àwọn ìwádìí ti fi hàn pé yíyan orin onílù dídún kíkankíkan láàyò lé jẹ kókó ohun tó ń fa yíya - ara - ẹni - sọtọ , lílo oògùn olóró , kí ọpọlọ dàrú , gbígbìyànjú láti para ẹni . . . tàbí híhu àwọn ìwà tó lè gbẹmí èèyàn nígbà ọdọlangba , àmọ orin lásán kọ ló ń fa àwọn ìṣesí yìí .  Àwọn kan gbà pé , àwọn ọdọlangba tí àwọn ìṣòro yẹn ti ń bá fínra tẹlẹ lè bẹrẹ sí í nífẹẹ sí orin onílù dídún kíkankíkan , nítorí pé ohun tó ń yọ wọn lẹnu gan - an ni àwọn ọrọ orin náà gbé jáde .   Ẹnu àwọn olùwádìí lè má kò nípa àwọn ewu tó wà nínú gbígbọ àwọn orin elèṣù .  Àmọ ṣé títẹtí sí orin tó dá lórí ìwà ipá àti bíba ayé ara ẹni jẹ nígbà gbogbo , wíwò wọn nínú fídíò àti ṣíṣe àwọn eré ìdárayá tó jẹ mọ ọn kò wá ní ṣe ìpalára kankan fún èèyàn ?  Fún àwọn Kristẹni , títojúbọ ìbẹmìílò tiẹ tún ní ewu tó jùyẹn lọ nínú .  Ojú Tí Ọlọrun Fi Ń Wo Bíbá Ẹmí Lò  Ní 1 Kọríńtì 10 : 20 , àpọsítélì Pọọlù kìlọ fún àwọn Kristẹni pé :  Èmi kò sì fẹ kí ẹ di alájọpín pẹlú àwọn ẹmí èṣù .   Àwọn wo tiẹ làwọn ẹmí èṣù , ìdí wo ló sì fi léwu gan - an láti ní àjọṣe kankan pẹlú wọn ?  Ní ṣókí , àwọn ẹmí èṣù làwọn tó jẹ áńgẹlì tẹlẹ rí tí wọn wá yàn láti tọ Sátánì Èṣù lẹyìn .  Sátánì túmọ sí  Alátakò  tí Èṣù sì túmọ sí  Afọrọ - èké - banijẹ .   Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , áńgẹlì tó jẹ ọmọ Ọlọrun nígbà kan rí yìí sọ ara rẹ di alátakò àti afọrọ - èké - banijẹ nípa yíyàn láti ṣọtẹ sí Ọlọrun .  Bí àkókò ti ń lọ , ó tan àwọn áńgẹlì mìíràn láti dára pọ mọ ọn nínú ìwà ọtẹ rẹ .  Àwọn alájọṣe rẹ yìí sì tipa bẹẹ di ẹmí èṣù .  Jẹnẹsísì 3 : 1 - 15 ; 6 : 1 - 4 ; Júúdà 6 .  Jésù pe Sátánì ní  olùṣàkóso ayé yìí .   Inú  ìbínú ńlá  ni Sátánì àtàwọn ẹmí èṣù rẹ wà nítorí ìparun wọn tó ti sún mọlé .  Abájọ tí àwọn tó ti ní àjọṣe pẹlú àwọn ẹmí èṣù fi rí i pé òǹrorò ni wọn .  Obìnrin kan láti ilẹ Suriname tó dàgbà nínú ìdílé tí wọn ti ń bá ẹmí lò fojú ara rẹ rí bí àwọn ẹmí èṣù ṣe máa  ngbadun dídá àwọn ẹran - ìjẹ wọn tí wọn fi agbara mú lóró .    Èyí fi hàn pé níní àjọṣe lọnà èyíkéyìí pẹlú àwọn ẹdá ẹmí rírorò yìí léwu gidigidi !  Èyí ló mú kí Ọlọrun pa á láṣẹ fún àwọn èèyàn rẹ ìgbàanì , ìyẹn àwọn ọmọ Ísírẹlì , láti yẹra fún gbogbo àṣà ìbẹmìílò .  Diutarónómì 18 : 10 - 12 kìlọ pé  gbogbo àwọn tí ń ṣe nǹkan wọnyí jẹ ohun ìṣe - họọ - sí lójú Jèhófà .   Bákan náà ni a tún kìlọ fún àwọn Kristẹni pé , ìparun láti ọwọ Ọlọrun ló máa kẹyìn  àwọn tí ń bá ẹmí lò .   Kódà , Ọlọrun dá títojúbọ ìbẹmìílò lẹbi .  Bíbélì pàṣẹ pé  ẹ jáwọ nínú fífọwọkan ohun àìmọ .   2 Kọríńtì 6 : 17 .  Bó O Ṣe Lè Yọwọyọsẹ Nínú Àṣà Ìbẹmìílò  Ṣé o ti ṣèèṣì lọ lọwọ nínú ìbẹmìílò ?  Ó dáa , wo ohun tó ṣẹlẹ ní ìlú Éfésù ti ọrúndún kìíní .  Ọpọ àwọn tó wà níbẹ ló ń  fi idán pípa ṣiṣẹ ṣe .   Àmọ iṣẹ agbára tí Pọọlù ń ṣe pẹlú ìrànwọ ẹmí mímọ wú àwọn kan lórí .  Kí ni àbájáde rẹ ?   Ọpọ lára àwọn tí wọn fi idán pípa ṣiṣẹ ṣe , kó àwọn ìwé wọn pa pọ , wọn sì dáná sun wọn níwájú gbogbo ènìyàn .  Wọn sì ṣe àròpọ iye owó wọn , wọn sì rí i pé wọn tó ẹgbàá mẹẹẹdọgbọn ẹyọ fàdákà .  Nípa báyìí , ọrọ Jèhófà ń bá a nìṣó ní gbígbilẹ àti ní bíborí lọnà tí ó ní agbára ńlá .   Ìṣe 19 : 11 - 20 .  Kí ni èyí ń sọ fún wa ?  Pé tí ẹnì kan bá fẹ bọ nínú páńpẹ àwọn ẹmí èṣù , ẹni náà gbọdọ pa gbogbo ohun tó ní í ṣe pẹlú ìjọsìn Sátánì run !  Èyí kan gbogbo ìwé , ìwé ìròyìn , àwòrán ara ògiri , àwọn ìwé àkàrẹrìn - ín , fídíò , oògùn ìṣọra  àwọn oògùn táwọn kan ń wọ fún  ààbò   , àti àwọn ìsọfúnni ẹlẹmìí èṣù téèyàn gbà lórí Íńtánẹẹtì .  Kó gbogbo nǹkan tó o lè máa lò fún iṣẹ wíwò dànù , àwọn nǹkan bíi bọọlù kírísítálì àti ọpọn ìwoṣẹ .  Bákan náà , da àwọn orin àti fídíò tó ní í ṣe pẹlú ìjọsìn Sátánì sígbó .  Ìgboyà àti ìpinnu tó ga ló ń béèrè láti gbé irú ìgbésẹ àìṣojo bẹẹ .  Àmọ àwọn àǹfààní tí wàá rí níbẹ kì í ṣe kékeré o .  Kristẹni obìnrin kan tó ń jẹ Jean  ra eré ìdárayá orí kọǹpútà kan tó dà bíi pé kò léwu rárá níbẹrẹ .  Bó ṣe ń lọ láti ìpele kan sí òmíràn nínú eré náà , ó rí àwọn apá kan nínú rẹ tó ń sọ nípa ìbẹmìílò .  Kò pẹ kò jìnnà , ó bẹrẹ sí í lá àlá burúkú !  Jean sọ pé :  Àárín òru ni mo dìde tí mo sì kó àwọn àwo eré ìdárayá náà dà nù .   Kì ni àbájáde rẹ ?  Ó sọ pé :  Mi ò ní ìdààmú kankan mọ látìgbà yẹn .   Tó o bá fi hàn lóòótọ pé o fẹ ja àjàbọ , á ṣeé ṣe fún ẹ .  Rántí bí Jésù kò ṣe gba gbẹrẹ nígbà tí Èṣù gbìyànjú láti tàn án jẹ kó lè jọsìn òun .   Jésù wí fún un pé :  Kúrò lọdọ mi , Sátánì !  Nítorí a kọwé rẹ pé ,  Jèhófà Ọlọrun rẹ ni ìwọ gbọdọ jọsìn , òun nìkan ṣoṣo sì ni ìwọ gbọdọ ṣe iṣẹ ìsìn ọlọwọ fún .    Nígbà náà ni Èṣù fi í sílẹ .   Mátíù 4 : 8 - 11 .  Má Ṣe Dá Ìjà Náà Jà O  Àpọsítélì Pọọlù rán wá létí pé gbogbo Kristẹni  ní gídígbò kan . . . lòdì sí àwọn agbo ọmọ ogun ẹmí burúkú ní àwọn ibi ọrun .   Àmọ má ṣe gbìyànjú láti bá Sátánì àti àwọn ẹmí èṣù rẹ jà ní ìwọ nìkan .  Ní kí àwọn òbí rẹ tí wọn jẹ olùbẹrù Ọlọrun àtàwọn alàgbà tó wà nínú ìjọ Kristẹni tó wà ládùúgbò rẹ ràn ọ lọwọ .  Ó lè jẹ ohun ìtìjú fún ọ láti jẹwọ pé o ti ń lọwọ nínú ìbẹmìílò , àmọ ìyẹn ló máa jẹ kó o rí ìrànwọ tó o nílò lójú méjèèjì .  Jákọbù 5 : 14 , 15 .  Tún rántí pé Bíbélì sọ pé :  Ẹ kọ ojú ìjà sí Èṣù , yóò sì sá kúrò lọdọ yín .  Ẹ sún mọ Ọlọrun , yóò sì sún mọ yín .   Bẹẹ ni , Jèhófà Ọlọrun lè tì ọ lẹyìn !  Á ràn ẹ lọwọ láti bọ lọwọ ìdẹkùn bíbá ẹmí lò .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Is There Any Danger in Role - Playing Games , ?   nínú ìtẹjáde Jí ! ti August 22 , 1999 .  Wo àpilẹkọ náà ,  Títaari Àjàgà Bíbá - Ẹmí - Lò Kúrò ,  èyí tó wà nínú ìtẹjáde September 1 , 1987 nínú ìwé ìròyìn wa kejì , Ilé Ìṣọ , tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .  A ti yí orúkọ yẹn padà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Kó gbogbo ohun tó ní í ṣe pẹlú ìjọsìn Sátánì dà nù   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Ṣọra fún àwọn ohun tó ń gbé ìbẹmìílò lárugẹ nínú Íńtánẹẹtì , lórí kọǹpútà  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  February 8 , 2002  Ìgbéyàwó  Bó O Ṣe Lè Fayọ Bẹrẹ Rẹ  Ìmúra ńláǹlà làwọn èèyàn sábà máa ń ṣe nítorí ọjọ ìgbéyàwó wọn .  Àmọ báwo ni ìgbéyàwó fúnra rẹ ṣe lè jẹ èyí tó mìrìngìndìn , tó sì wà pẹ títí ?  3  Ọjọ Tó Dùn Jù Lọ Nínú Ìgbésí Ayé Wa   4 Ọjọ Ìgbéyàwó  Ọjọ Olóyinmọmọ Ni Àmọ ó Tún Ní Wàhálà Tiẹ  9 Ìdè Tó Yẹ Kó Wà Pẹ Títí Ni Ìgbéyàwó  14 Ǹjẹ O Mọ ?  15 Àwọn Èèyàn Tó Ń Wá Ibi Ààbò Kiri  18 Wíwá Ibi Tí Wọn Lè Fi Ṣe Ilé  23 Ayé Kan Tó Máa Dẹrùn fún Gbogbo Èèyàn  29 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ewu Wo Ló Wà Nínú Títojúbọ Ìbẹmìílò ?  32  Gbogbo Ìgbà Làwọn Akẹkọọ Máa Ń Ṣèwádìí Nínú Rẹ   Ta Ni Máíkẹlì Olú - Áńgẹlì Náà ?  12  Nínú Bíbélì , áńgẹlì méjì péré la dárúkọ wọn .  Kọ nípa ẹni tí áńgẹlì tá a pè ní Máíkẹlì jẹ ní ti gidi .  Kí Ló Ń Mú Kí Ìbínú Máa Ru Bo Àwọn Èèyàn Lójú Tó Bẹẹ ?  26  Kí ló dé tí bíbínú táwọn awakọ ń bínú lójú títì , táwọn èèyàn ń bínú nínú ọkọ òfuurufú , nínú ilé àti láwọn ibòmíràn fi ń ròkè sí i ?   Ọjọ Tó Dùn Jù Lọ Nínú Ìgbésí Ayé Wa   ỌJỌ aládùn lọjọ ìgbéyàwó .  Ọpọ tọkọtaya ló ti sọ pé :  Òun ni ọjọ tó dùn jù lọ nínú ìgbésí ayé wa .   Àmọ bẹẹ náà ló tún lè jẹ ọjọ téèyàn á ṣe wàhálà àṣefẹẹẹkú .  Másùnmáwo àti àárẹ tó máa bá ọkọ , ìyàwó àtàwọn ìdílé wọn lè pọ gan - an , nítorí àwọn ìpinnu àti ìmúrasílẹ tí wọn máa ṣe àti ọpọ èèyàn tí tọkọtaya máa pàdé lọjọ náà .  Ìgbéyàwó jẹ àmì ìbẹrẹ ìgbésí ayé tuntun fún tọkọtaya .  Àmọ kì í ṣe àwọn nìkan ló máa sáré sọtùn - ún sósì .  Níwọn bí ìgbéyàwó ọmọkùnrin ẹni , ọmọbìnrin ẹni , arákùnrin tàbí arábìnrin ẹni ti sábà máa ń túmọ sí pé ẹni náà ń lọ dá agbo ilé tiẹ sílẹ , èyí sábà máa ń mú kí ìdílé ní oríṣiríṣi èrò .  Bí wọn ṣe ń ṣe ìgbéyàwó yàtọ láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn , a ò sì ní lè jíròrò gbogbo wọn tán níbí .  Àwọn àpilẹkọ wọnyí á dá lórí ọnà tí wọn gbà ń ṣe é ní àwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé àtàwọn ilẹ mìíràn tó fara jọ ọ .  Láwọn ilẹ yìí , ìnáwó ńlá gbáà ni ìgbéyàwó máa ń jẹ .  Owó táwọn mìíràn ń ná lọjọ ìgbéyàwó kúrò ní díẹ , títí kan owó tí wọn fi ń rẹǹtì gbọngàn ńlá tàbí ilé àrójẹ tí wọn ti máa kóni lẹnu jọ àti jíjẹ mímu tó máa wáyé níbẹ .  Wọn fojú díwọn rẹ pé iye tí wọn fi ń ṣe ìgbéyàwó tí kò la kùkùkẹkẹ lọ ní Ítálì lé ní ẹgbẹrún mẹwàá  10,000  dọlà .  Ní Japan àtàwọn ibòmíràn , iye yẹn lè jù bẹẹ lọ .  Kì í ṣe ìyàwó tàbí ọkọ ló sábà máa ń san owó yìí .  Àwọn òbí wọn ló máa ń san án .  Òwò ńlá gan - an ni ìgbéyàwó jẹ fáwọn ilé iṣẹ okòwò .  Ohun tí ọpọ wọn máa ń polówó rẹ ni ìgbéyàwó  tó rí bó ṣe yẹ kó rí ,  tí kò lálàṣí ohunkóhun .  Ohun tí wọn máa ń sọ ni pé , ó ṣe tán ,  ọjọ náà ni ọjọ tó dùn jù lọ nínú ìgbésí ayé rẹ !   Wọn á wá tipa báyìí ṣe onírúurú àwọn ohun èlò  tó ṣe pàtàkì  láti mú kí ọjọ ayọ rẹ  mìrìngìndìn .   Àwọn ìwé ìkésíni tó ṣàrà ọtọ lè wà lára wọn , aṣọ ìgbéyàwó  tó lẹwà bí òṣùmàrè  tó o lè lò , aṣọ táwọn ọrẹ ìyàwó máa lò àti èyí táwọn ọrẹ ọkọ máa lò náà kò gbẹyìn .  Bákan náà ni wàá tún nílò àwọn òdòdó , ọkọ ayọkẹlẹ , o sì tún lè nílò ibi tí wàá ti kó àwọn èèyàn lẹnu jọ , onífọtò , àwọn olórin àtàwọn nǹkan mìíràn .  Àwọn nǹkan tí ìyàwó àti ọkọ yóò lò àti àwọn ìnáwó tó máa bá a rìn , lè kó ìdààmú bá ọpọ òbí .  Láàárín àwùjọ lọlọkan - kò - jọkan , àwọn èèyàn kì í kóyán àṣà ìbílẹ wọn kéré .  Àwọn ọnà kan wà látayébáyé tí wọn ń gbà ṣe ayẹyẹ náà , àwọn èèyàn á sì máa retí pé kí tọkọtaya yìí ṣe é bẹẹ .  Ká sòótọ , ọpọ nǹkan ló yẹ kí wọn rántí láti ṣe , àmọ ìwọnba àkókò díẹ ló wà láti ṣe gbogbo ètò yìí .  Ṣé ọjọ tó ń fúnni láyọ ni ọjọ ìgbéyàwó rẹ máa jẹ ni àbí èyí tó ń bani nínú jẹ ?  Ohun yòówù kó o sọ , ọpọlọpọ ìbéèrè ló máa dìde bó o bá ṣe ń ronú lórí gbogbo nǹkan tí ìgbéyàwó máa ná ọ .  Kí ni ṣíṣe ìgbéyàwó túmọ sí lóde òní ?  Ṣé dandan ni kéèyàn ṣe gbogbo nǹkan tá a sọ lókè yìí kí ìgbéyàwó rẹ tó jẹ  ojúlówó  ?  Báwo la ṣe lè borí onírúurú wàhálà sísá sọtùn - ún sósì àti ríronú ?  Láìka bí ọjọ ìgbéyàwó ṣe ń mú másùnmáwo dání sí , ọpọ ló ti ṣètò tiwọn dáadáa tí wọn sì gbádùn ayẹyẹ náà .  Ìrírí wọn lè ran àwọn mìíràn tó ń múra láti ṣe bẹẹ lọwọ .  Bákan náà , àwọn ìlànà Bíbélì wà tó lè ṣèrànwọ béèyàn bá ń múra láti ṣe ìgbéyàwó , kí ọjọ náà bàa lè ládùn kó lóyin , kó sì gbé gbogbo èèyàn ró .  Ọjọ Ìgbéyàwó  Ọjọ Olóyinmọmọ Ni Àmọ ó Tún Ní Wàhálà Tiẹ  BÍBÉLÌ jẹ ká mọ pé Jèhófà Ọlọrun , tó mọ ẹdá ènìyàn ju ẹnikẹni mìíràn lọ , ló darí ìgbéyàwó àkọkọ pàá .  Ó ṣètò ìgbéyàwó pé kó jẹ ìpìlẹ fún àwùjọ ẹdá .  Tá a bá sì wo inú Ọrọ Ọlọrun tó ní ìmísí , ìyẹn Bíbélì , a óò rí onírúurú ìlànà tó lè tọ wa sọnà nígbà tá a bá ń múra ìgbéyàwó .  Bí àpẹẹrẹ , Jésù sọ pé kí àwọn Kristẹni  san àwọn ohun ti Késárì padà fún Késárì .   Ìdí rèé tí wọn fi gbọdọ ṣègbọràn sí òfin ibi tí wọn ń gbé .  Ọpọlọpọ ọnà ni ìgbéyàwó tá a bá ṣe lọnà tó bá òfin mu máa ń gbà dáàbò bo àwọn tó ń ṣègbéyàwó náà , irú bíi jíjẹ kí wọn mọ ẹrù iṣẹ wọn lórí àwọn ọmọ  títí kan ilé tí wọn á gbé , oúnjẹ , aṣọ àti ẹkọ  àti ẹtọ láti jogún àwọn òbí wọn .  Àwọn òfin kan tún wà fún dídáàbò bo àwọn mẹńbà ìdílé kúrò lọwọ ìwà àìdáa tàbí ìkóni - nífà .    Ìmúrasílẹ  Tí ọkùnrin àti obìnrin kan bá ti pinnu láti ṣègbéyàwó tí wọn sì fẹ ṣe é lọnà tó bá òfin àti ìlànà Bíbélì àti òfin ibi tí wọn ń gbé mu , àwọn nǹkan tó tọ wo ni wọn gbọdọ gbé yẹ wò ?  Lára wọn ni ọjọ tí wọn fẹ fi ìgbéyàwó náà sí àti irú ìgbéyàwó tí wọn fẹ ṣe .  Ìwé kan sọ nípa kókó yìí pé :  Ó lè jẹ pé ohun tí tọkọtaya náà ní lọkàn kò bá ohun táwọn òbí wọn ní lọkàn mu , wọn sì lè má mọ ohun tí wọn á ṣe lórí bóyá káwọn ṣe é bó ṣe wà lọkàn àwọn tàbí káwọn tẹ lé ọnà tí wọn ń gbà ṣe é ní ìdílé àwọn .   Kí ni wọn lè ṣe o ?  Ìwé The Complete Wedding Organiser and Record , sọ pé :  Kò sí ojútùú kankan tó rọrùn sí ọràn yìí o , àfi kéèyàn fara balẹ , kí wọn jọ sọrọ ọhún kúnnákúnná kí wọn sì jọ fẹnu ọrọ náà jóná síbì kan .  Ńṣe ni àyà olúkúlùkù máa ń kó sókè lákòókò náà , àmọ béèyàn bá ronú jinlẹ tó sì lo òye , á túbọ mú kí gbogbo ètò náà rọrùn sí i .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn òbí tó nífẹẹ lè forí ṣe fọrùn ṣe kí ayẹyẹ ọjọ náà lè yọrí sí rere , wọn ò gbọdọ sọ pé ohun táwọn bá ti wí ni abẹ gé .  Bákan náà , bó tilẹ jẹ pé ohun tí ọkọ àti aya bá sọ pé àwọn fẹ ṣe ni abẹ gé , wọn gbọdọ fetí sí àwọn ìmọràn tó mọgbọn dání .  Nígbà tí wọn bá ń ronú lórí àwọn àbá wo ló yẹ káwọn fara mọ , yóò bọgbọn mu kí wọn fi ìmọràn Bíbélì yìí sọkàn pé :  Ohun gbogbo ni ó bófin mu ; ṣùgbọn kì í ṣe ohun gbogbo ni ó ṣàǹfààní .  Ohun gbogbo ni ó bófin mu ; ṣùgbọn kì í ṣe ohun gbogbo ní ń gbéni ró .  Kí olúkúlùkù má ṣe máa wá àǹfààní ti ara rẹ , bí kò ṣe ti ẹnì kejì .   1 Kọríńtì 10 : 23 , 24 .  Ìmúrasílẹ náà ní ọkan - kò - jọkan ìgbòkègbodò nínú , látorí pípín ìwé ìkésíni títí dórí ṣíṣètò ibi tẹ ẹ ti máa kó àwọn èèyàn lẹnu jọ .  H . Bowman sọ nínú ìwé rẹ Marriage for Moderns , pé :  Bẹ ẹ bá ṣe wà létòlétò sí , bẹ ẹ bá ṣe múra sílẹ tẹ ẹ sì lo orí pípé tó , bẹẹ náà ni sísáré síbí sọhùn - ún ṣe máa dín kù tó .   Ó wá kìlọ pé :  Kódà bí gbogbo ètò bá tiẹ ń lọ bó ṣe yẹ pàápàá , ọkàn èèyàn á ṣì wà lókè díẹdíẹ , ohun tó sì bọgbọn mu ni pé kéèyàn ṣe gbogbo ohun tó bá lè ṣe kára rẹ lè wálẹ díẹ .   Àwọn iṣẹ pẹẹpẹẹpẹ kan á wà láti ṣe , bẹẹ lèèyàn á tún ní láti tọjú àwọn àlejò tó wá .  Ǹjẹ àwọn ọrẹ tàbí àwọn ìbátan lè ran èèyàn lọwọ ?  Ṣé èèyàn lè fa àwọn iṣẹ kan tí kò pọn dandan pé kó jẹ ọkọ tàbí ìyàwó ló máa ṣe é lé àwọn èèyàn tó tóótun lọwọ ?  Àwọn Ìnáwó  Ìwéwèé bí wọn ṣe máa náwó tí kò fi ní pa wọn lára ṣe pàtàkì .  Kò bọgbọn mu kò sì ní fi hàn pé ìfẹ wà níbẹ téèyàn bá ń retí pé kí tọkọtaya kan tàbí àwọn òbí wọn lọ tọrùn bọ gbèsè láti rówó ṣe ìgbéyàwó tí agbára wọn kò ká .  Ọpọ àwọn tí wọn lówó láti ṣe ìgbéyàwó wọn lọnà tó hẹrẹǹtẹ ló ti sọ pé oníráńpẹ làwọn fẹ ṣe é .  Ní kúkúrú , àwọn tọkọtaya kan ti rí i pé ó dára gan - an kéèyàn ní ìtòlẹsẹẹsẹ kan tó máa fi ṣàkọsílẹ iye tó fojú bù pé ìnáwó náà máa tó àti iye náà gan - an tó máa ná .  Ó tún máa ń dára kéèyàn ní ìwé kan tó máa fi kọ ìgbà tí àwọn ètò tó yẹ ní ṣíṣe ti gbọdọ wà ní sẹpẹ .  Tó o bá ní kó o há gbogbo èyí sórí , wàhálà ni wàá máa fún ara rẹ .  Èló ni ìgbéyàwó náà máa ná ọ ?  Iye rẹ á yàtọ síra láti ibì kan sí ibòmíràn , àmọ ibikíbi tó wù kó o máa gbé , á dára kó o béèrè lọwọ ara rẹ pé :  Ṣé agbára wa máa ká gbogbo nǹkan tá a fẹ ṣe yìí ?  Ṣé dandan ni ká ṣe wọn ?   Tina , tó ṣẹṣẹ lọ sílé ọkọ sọ pé :  Àwọn nǹkan kan tá a kọkọ ronú pé  àìgbọdọmáṣe  ni wọn tẹlẹ la wá rí i pé kò pọn dandan .   Wo nǹkan tí Jésù sọ :  Ta ni nínú yín tí ó fẹ kọ ilé gogoro kan tí kò ní kọkọ jókòó , kí ó sì gbéṣirò lé ìnáwó náà , láti rí i bí òun bá ní tó láti parí rẹ ?   Bó o bá rí i pé agbára rẹ kò ní gbé àwọn ohun kan tó o nífẹẹ sí , yáa yááfì àwọn kan .  Ká tiẹ sọ pé agbára rẹ gbé e jù bẹẹ lọ pàápàá , o lè ṣe é lọnà tí kò ní la kùkùkẹkẹ lọ .  Ní Ítálì , ìpàtẹ ọjà kan tí wọn ṣe láti fi polówó àwọn ohun èèlò ìgbéyàwó jẹ ká lè finú ṣírò iye tó ṣeé ṣe kí obìnrin kan tó jẹ ọmọ ilẹ Ítálì ná sórí ìgbéyàwó rẹ .  Ṣíṣe ara àti irun lóge , àádọta lé nírínwó  450  dọlà ; owó tí wọn á fi háyà ọkọ ayọkẹlẹ , ọọdúnrún  300  dọlà ; owó onífídíò , ẹgbẹta  600  dọlà ; ibi tí wọn máa kó àwọn fọtò ìgbéyàwó sí  kò mọ fọtò fúnra rẹ o  , dọlà márùnlélọgọfà sí ẹẹdẹgbẹta  125 - 500  ; òdòdó lóríṣiríṣi , ó bẹrẹ láti ẹgbẹta  600  dọlà ; owó oúnjẹ , láti dọlà márùndínláàádọta sí àádọrùn  45 - 90  fún ẹnì kan ; aṣọ ìgbéyàwó , á tó nǹkan bíi ẹgbẹfà  1,200  dọlà .  Béèyàn bá wo bí ayẹyẹ náà ṣe ṣe pàtàkì tó lóòótọ , ó lè dà bí ẹni pé kéèyàn ṣe é káyé gbọ kọrun mọ .  Irú ọnà yòówù kéèyàn fẹ láti gbà ṣe é , kí onítọhún ṣáà rí i pé òun rò ó dáadáa .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn kan lè ná ibú owó , ó tẹ àwọn mìíràn lọrùn láti ṣe é ní oníráńpẹ , tàbí kó jẹ pé kò sí ọgbọn mìíràn tí wọn lè ta sí i jù bẹẹ lọ .  Ìyàwó kan sọ pé :  Aṣáájú ọnà  oníwàásù alákòókò kíkún  làwa méjèèjì , a ò sì lówó , àmọ ìyẹn kọ lohun tó ṣe pàtàkì .  Màmá ọkọ mi ra aṣọ tá a máa lò fún ìgbéyàwó wa , ọrẹ wa kan sì bá wa rán an , rírán an yìí ló fi ṣe ẹbùn tó fún wa fún ìgbéyàwó wa .  Ọwọ ni ọkọ mi fi kọ ìwé ìkésíni wa , ọrẹ wa kan tó jẹ Kristẹni sì yá wa ní ọkọ ayọkẹlẹ rẹ .  A ra àwọn nǹkan tó ṣe pàtàkì tá a máa lò níbi àwẹjẹ - àwẹmu , ẹnì kan sì fi wáìnì ta wá lọrẹ .  A kò ṣe é ní aláriwo , àmọ ó lárinrin .   Gẹgẹ bí ọkọ kan ṣe sọ , bí àwọn ìbátan àtàwọn ọrẹ bá ṣèrànwọ ,  ìnáwó máa ń dín kù gan - an ni .   Bó ti wù kí àwọn tọkọtaya Kristẹni lówó lọwọ tó , wọn kò ní fẹ ṣe àṣerégèé , wọn á fẹ yẹra fún ẹmí ayé tàbí ìwà ṣekárími .  Ẹ ò rí i pé á burú gan - an bí ayẹyẹ aláyọ bí ìgbéyàwó bá lọ di èyí tí kò jẹ kéèyàn tẹ lé àwọn ìlànà inú Ìwé Mímọ nípa wíwà níwọntúnwọnsì , èyí tó kìlọ fúnni láti yẹra fún jíjẹ àjẹjù , àmujù , tàbí ohunkóhun tí kò ní jẹ kéèyàn jẹ  aláìlẹgàn  !  Òwe 23 : 20 , 21 ; 1 Tímótì 3 : 2 .  Yẹra fún èrò náà pé o fẹ kí ayẹyẹ ìgbéyàwó rẹ fa kíki ju ti àwọn ẹlòmíràn lọ .  Wo ìbòrí táwọn obìnrin méjì kan lò nígbà ìgbéyàwó wọn ní orílẹ - èdè kan , ti ọkan jẹ mítà mẹtàlá ní ìdábùú ó sì wúwo tó okòó lé rúgba  220  kìlógíráàmù . Èkejì gún tó ọọdúnrún  300  mítà , ó sì gba ọgọrùn - ún àwọn ọrẹ ìyàwó láti máa bá a kó aṣọ náà .  Téèyàn bá sọ pé èrò - yà - wá - wò - ó bí irú èyí lòun náà fẹ ṣe , ǹjẹ irú ẹni bẹẹ ń tẹ lé ìmọràn inú Bíbélì nípa lílo òye ?  Fílípì 4 : 5 .  Ṣé Ó Yẹ Kéèyàn Tẹ Lé Àṣà Ìbílẹ ?  Bí wọn ṣe ń ṣe ìgbéyàwó lọnà àṣà ìbílẹ ní orílẹ - èdè kan yàtọ sí òmíràn , nítorí náà a ò ní lè mẹnu ba gbogbo wọn .  Bí tọkọtaya kan bá ń ronú lórí bóyá káwọn tẹ lé àṣà ìbílẹ kan , á dára kí wọn béèrè lọwọ ara wọn pé :  Kí ni ìtumọ àṣà yìí ?  Ǹjẹ ó jẹ mọ ìgbàgbọ nínú ohun asán tó ní i ṣe pẹlú oríire tàbí ìbímọlémọ , irú bí i kí wọn máa da ìrẹsì sára ẹni tó bá ṣẹṣẹ ṣe ìgbéyàwó ?  Ǹjẹ ó ní i ṣe pẹlú ìsìn èké tàbí àwọn àṣà tí Bíbélì kò fara mọ ?  Ǹjẹ ó fi ìwà ìgbatẹnirò tàbí ìfẹ hàn ?  Ǹjẹ ó lè dójú ti àwọn ẹlòmíràn tàbí mú wọn kọsẹ ?  Ǹjẹ ó lè mú káwọn èèyàn bẹrẹ sí ṣiyèméjì nípa tọkọtaya náà ?  Ǹjẹ ó wà níwọntúnwọnsì ?   Bí èyíkéyìí nínú àwọn ohun tó wà lókè yìí bá ń rú ọ lójú , ó máa dára kó o yàgò fún un , tó bá sì pọn dandan , jẹ kí gbogbo àwọn tó o ké sí mọ nípa ìpinnu rẹ ṣáájú àkókò .  Ìdùnnú àti Ìmọlára Téèyàn Máa Ń Ní  Bí ọràn ṣe máa ń rí lára èèyàn lọjọ tó bá ń ṣe nǹkan ẹyẹ lè jẹ ti ìdùnnú tàbí ti omijé .  Ìyàwó kan sọ pé :  Ìdùnnú ṣubú layọ gan - an fún mi , ohun tí mo ti ń wọnà fún látìgbà pípẹ ti wá dòun báyìí .   Àmọ ọkọ kan sọ pé :  Ọjọ náà ni ọjọ tó burú jù lọ nínú ìgbésí ayé mi , òun náà ló sì tún dùn jù lọ nínú ìgbésí ayé mi .  Ńṣe làwọn àna mi ń sunkún àsun - ùn - dákẹ nítorí pé mò ń mú àkọbí wọn lọ . Ìyàwó mi náà bẹrẹ sí sunkún nígbà tó rí i pé àwọn òbí rẹ ń ké .  Gbẹẹ lèmi náà sì bú sẹkún nígbà tára mi kò gbà á mọ .   Irú ìmọlára báyìí kò gbọdọ kó ìpayà bá ọ nítorí pé bọràn ṣe rí lára olúkúlùkù ló fà á .  Kì í sì í ṣe ohun tuntun pé ayẹyẹ náà lè mú kí àwọn ìbátan , kódà tọkọtaya pàápàá yarí fúnra wọn nígbà míì .  Ìwé The Complete Wedding Organiser and Record sọ pé :  Ó ṣe tán , ó lè jẹ pé ìgbà àkọkọ tí wọn jọ máa ṣayẹyẹ ńlá kan pa pọ rèé , ó sì ṣeé ṣe kí ìdùnnú náà nípa lórí àjọṣe wọn lọnà kan .  Kò ní í dáa kéèyàn bínú nítorí pé nǹkan kò lọ ní mẹlọmẹlọ béèyàn ṣe rò , àǹfààní ńláǹlà ló sì wà nínú kéèyàn lọ fara balẹ gbàmọràn àti àtìlẹyìn nírú àkókò báyìí .   Ọkọ kan sọ pé :  Ohun tí mi ò bá ti mọrírì jù lọ ni ẹnì kan tó lè gbà mí nímọràn , tí màá lè finú hàn , tí màá sì lè sọ gbogbo nǹkan tó wà lọkàn mi fún .  Ẹwẹ , mi ò bá sì kábàámọ gidigidi , ká ní mi ò ní irú ẹni bẹẹ .   Kò sí ẹlòmíràn tó lè ṣe irú nǹkan bẹẹ fúnni ju ọrẹ kan tó dàgbà dénú tàbí ìbátan kan tàbí ẹnì kan tó nírìírí nínú ìjọ Kristẹni .  Nígbà táwọn òbí bá wò ó pé ọmọ àwọn ń fi àwọn sílẹ rèé , inú wọn á dùn , orí wọn á wú , á tún dà bí i pé kí ọmọ náà máà lọ mọ , ẹrù á sì máa bà wọn .  Bó ti wù kó rí , wọn gbọdọ rántí pé àkókò ti tó tí ọmọ wọn á  fi baba rẹ àti ìyá rẹ sílẹ  tá á sì fà mọ ọkọ tàbí aya rẹ tí  wọn yóò sì di ara kan ,  gẹgẹ bí Ẹlẹdàá ṣe fẹ kó rí .  Nígbà tí ìyá kan ń sọrọ nípa bára rẹ ṣe rí nígbà tí ọmọkùnrin rẹ àkọbí ń gbéyàwó , ó sọ pé :  Mo sunkun sunkun , bẹẹ náà ni omijé ayọ tún jáde lójú mi nítorí pé mo fẹràn aya tí ọmọ mi fẹ .   Kí ayẹyẹ náà bàa lè lárinrin kó sì gbéni ró , àwọn òbí àtàwọn tọkọtaya náà ní láti fi àwọn ànímọ Kristẹni hàn , bí ìfọwọsowọpọ , sùúrù , àìmọtara - ẹni - nìkan , kí wọn sì máa tẹtí sí èrò àwọn ẹlòmíràn .  1 Kọríńtì 13 : 4 - 8 ; Gálátíà 5 : 22 - 24 ; Fílípì 2 : 2 - 4 .  Àwọn ìyàwó mìíràn máa ń jáyà pé láburú kan á ṣẹlẹ lọjọ ìgbéyàwó wọn , pé táyà ọkọ á jò tí wọn ò sì ní lè tètè dé ibi ayẹyẹ náà , pé ojú ọjọ á ṣe gùdẹ , tàbí pé kinní kan á ṣẹlẹ sí aṣọ ìgbéyàwó wọn nígbà tí àsìkò ti lọ tán .  Èyíkéyìí lára nǹkan wọnyí lè má ṣẹlẹ .  Àmọ ṣá o , má ronú pé nǹkan kan kò lè ṣẹlẹ .  Nítorí a kì í mọ ọn rìn kí orí má mì .  Ńṣe lèèyàn á gba kámú pẹlú àwọn kùdìẹ - kudiẹ tó bá wáyé .  Má ṣe jẹ káwọn ìṣòro wọnyí mú kó o lejú ko - ko - ko , ṣùgbọn fi í sọkàn pé nǹkan á dára .  Bó bá ṣẹlẹ pé nǹkan kan wà tí kò rí bó ṣe yẹ kó rí , fi sọkàn pé tó o bá ń pa ìtàn náà lọjọ iwájú , ó lè jẹ ẹrín ni wàá máa fi rín .  Má ṣe jẹ káwọn ohun tí kò rí bó ṣe yẹ kó rí pa ayọ ìgbéyàwó náà o .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Lórí kókó yìí , ọkan - kò - jọkan orílẹ - èdè ló ka níní ìyàwó tàbí ọkọ sílé kó tún lọ fẹ òmíràn , níní ìbálòpọ pẹlú ìbátan ẹni , ẹtàn , ṣíṣe ẹni téèyàn fẹ níṣekúṣe àti ìgbéyàwó èwe léèwọ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 7    Àwọn nǹkan kan tá a kọkọ ronú pé  àìgbọdọmáṣe  ni wọn tẹlẹ la wá rí i pé kò pọn dandan .   TINA , TÓ RELÉ ỌKỌ   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   ÀPẸẸRẸ ÌTÒLẸSẸẸSẸ OHUN TÓ YẸ NÍ ṢÍṢE   Tó bá ku oṣù mẹfà tàbí jù bẹẹ lọ   Bá ọkọ rẹ tàbí aya rẹ lọla , àwọn àna àti àwọn òbí rẹ jíròrò àwọn ètò tó o ti ṣe   Yan irú ìgbéyàwó tó o fẹ ṣe   Ṣírò iye tó o ní lọwọ àti iye tó o máa ná   Wádìí àwọn ohun tí òfin béèrè   Lọ ṣètò fún ibi tó o ti má a ṣe ayẹyẹ àwẹjẹ - àwẹmu   Lọ wá ẹni tó máa bá a yín ya fọtò  Tó bá ku oṣù mẹrin   Mọ irú aṣọ ìgbéyàwó tó o máa lò  bóyá nínú àwọn tó o ní sílé  , o lè rà á tàbí kó o lọ rán tuntun   Lọ bá àwọn tó ń ta òdòdó , sọ iye tó o fẹ   Wo irú ìwé ìkésíni tó o fẹ kó o sì ní kí wọn bá ọ tẹ ẹ  Tó bá ku oṣù méjì   Há ìwé ìkésíni fún àwọn èèyàn   Lọ ra òrùka   Lọ gba àwọn ìwé àṣẹ tó yẹ ní gbígbà  Tó bá ku oṣù kan   Wọ aṣọ ìgbéyàwó rẹ wò bóyá ó dára   Rí i dájú pé àwọn nǹkan tó o ní kí wọn bá ọ ṣe àtàwọn tó o fa iṣẹ lé lọwọ ti wà ní sẹpẹ   Kọ lẹtà ìdúpẹ sáwọn tó ti fún ọ lẹbùn  Tó bá ku ọsẹ méjì   Bẹrẹ sí kó àwọn ẹrù lọ sílé tí wàá máa gbé lẹyìn ìgbéyàwó  Tó bá ku ọsẹ kan   Rí i dájú pé gbogbo àwọn tó máa ràn ọ lọwọ ló ti mọ nǹkan tó o fẹ kí wọn ṣe   Ṣètò bó o ṣe máa dá àwọn ohun èèlò tó o yá padà   Fa gbogbo ìṣètò tó o bá rí i pé àwọn mìíràn lè bójú tó lé wọn lọwọ   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A lè yọ àwọn ohun kan kúrò nínú rẹ tàbí fi kún un kó lè bá ohun tí òfin àgbègbè béèrè mu àti ipò téèyàn wà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8    Ohun tí Ọlọrun ti so pọ , kí ènìyàn kankan má ṣe yà á sọtọ   Ìdè Tó Yẹ Kó Wà Pẹ Títí Ni Ìgbéyàwó  GẸGẸ bó ṣe máa ń rí nínú ọpọ sinimá , nǹkan tó ń wu gbogbo èèyàn láti ṣe ni ìgbéyàwó jẹ .  Lọpọ ìgbà , ọkùnrin àti obìnrin náà á wà pa pọ , wọn á ṣègbéyàwó , wọn á sì máa gbé lọ  láyọ títí láé .   Ohun tó sábà ń gbẹyìn rẹ nìyẹn nínú àwọn eré orí tẹlifíṣọn .  Àmọ ní tòdodo , ìgbéyàwó kì í ṣe òpin ìgbésí ayé tuntun tí àwọn méjèèjì fẹ gbé , ìbẹrẹ ló jẹ .  A sì nírètí pé yóò rí bí Oníwàásù 7 : 8 ti sọ ,  òpin ọràn kan ní àsẹyìnwá - àsẹyìnbọ sàn ju ìbẹrẹpẹpẹ rẹ lọ .   Ìdè Tó Wà Pẹ Títí  Èèyàn gbọdọ ronú nípa ọjọ iwájú .  Ìdè ìgbéyàwó gbọdọ jẹ èyí tó lágbára dáadáa kó bàa lè pẹ kó sì mìrìngìndìn .  Láìjẹ bẹẹ , hílàhílo tó máa bá èèyàn lẹyìn ìgbéyàwó á burú ju ti ìṣáájú lọ .  Kristẹni kan kò lè torí bọ ọrọ ìgbéyàwó kó sì máa ronú pé :  Bí ìná ò bá wọ mọ , mo lè jáwèé ìkọsílẹ .   Ìdè tó máa wà pẹ títí ni ìgbéyàwó .  Nígbà tí Jésù ń dáhùn ìbéèrè kan tí ẹnì kan bi í nípa ohun tó lè mú kéèyàn jáwèé ìkọsílẹ , ó fi yéni pé ìdè tó máa wà títí lọ ni ìgbéyàwó jẹ .  Ó sọ pé :  Ẹ kò ha kà pé  Ọlọrun  tí ó dá wọn láti ìbẹrẹpẹpẹ ṣe wọn ní akọ àti abo , ó sì wí pé ,  Nítorí ìdí yìí ọkùnrin yóò fi baba rẹ àti ìyá rẹ sílẹ , yóò sì fà mọ aya rẹ , àwọn méjèèjì yóò sì di ara kan  ?  Tí ó fi jẹ pé wọn kì í ṣe méjì mọ , bí kò ṣe ara kan .  Nítorí náà , ohun tí Ọlọrun ti so pọ , kí ènìyàn kankan má ṣe yà á sọtọ .   Mátíù 19 : 4 - 6 .  Lẹyìn Ọjọ Ìgbéyàwó  Àwọn kan ti sọ pé nínú àwọn ohun tó ṣe pàtàkì nínú ìgbésí ayé Kristẹni kan , ìgbéyàwó ló wà ní ipò kejì sí ìyàsímímọ rẹ láti sin Ọlọrun .  Ìyàsímímọ ló máa ń so èèyàn mọ Ẹlẹdàá rẹ títí láé , ìrìbọmi ló sì ń fi èyí hàn ní gbangba .  Bẹẹ náà ni ìgbéyàwó ṣe jẹ pípolongo ní gbangba pé èèyàn ti jẹjẹẹ láti wà pẹlú ẹlòmíràn títí láé .  Ohun tó burú gbáà sì ni kéèyàn ya ara rẹ sí mímọ fún Ọlọrun tàbí kó wọnú ìdè ìgbéyàwó nígbà tó ṣì ní àwọn ohun kan tó ń ṣiyè méjì rẹ .  Nítorí náà , á dára kí àwọn tó ń gbèrò láti ṣe ìgbéyàwó ṣàyẹwò fínnífínní nípa ohun tí ẹni tí wọn fẹ fẹ gbà gbọ , àwọn ohun tó ń lé , ìwà rẹ àti bí nǹkan ṣe máa ń rí lára onítọhún .  Béèyàn ṣe ń múra ìgbéyàwó , inú rere , ríronú jinlẹ àti ẹmí ìfọwọsowọpọ ṣe pàtàkì gan - an .  Àwọn ànímọ yẹn tún ṣe pàtàkì lẹyìn ìgbéyàwó kó bàa lè yọrí sí rere .  Ìfẹ ti kó sí àwọn tó ṣẹṣẹ ṣe ìgbéyàwó náà lórí , àmọ lẹyìn ìgbéyàwó , wọn gbọdọ máa rántí lójoojúmọ pé , ìfẹ  kì í wá àwọn ire tirẹ nìkan .    Ìfẹ kì í kùnà láé  bí wọn bá ń mú un lò bí ọdún ṣe ń gorí ọdún .  Bí ìfẹ bá ń bẹ , ó máa rọrùn láti ní àwọn ànímọ mìíràn bí ìpamọra , inú rere , ìwà rere , ìwà tútù àti ìkóra - ẹni - níjàánu , àwọn wọnyí ni èso ẹmí Ọlọrun .  Àwọn ànímọ wọnyí ṣe kókó kí ìgbéyàwó bàa lè yọrí sí rere .  Gálátíà 5 : 22 , 23 .  Ibi tó ṣòro níbẹ ni bíbá a nìṣó láti máa fi àwọn ànímọ wọnyí ṣèwà hù lẹyìn ọjọ ìgbéyàwó .  Àmọ ṣá , àṣírí ohun tó lè mú kó o ṣàṣeyọrí nínú fífi àwọn ànímọ dídára yìí hàn rèé : Fẹràn ẹni tó o bá ṣègbéyàwó , kó o sì múra tán láti yááfì àwọn ohun kan .  Jésù sọ pé òfin tó ga jù lọ fún ẹdá ni láti fẹràn Jèhófà , ó tún sọ pé èkejì ni pé ,  Kí ìwọ nífẹẹ aládùúgbò rẹ gẹgẹ bí ara rẹ .   Ẹni tó sún mọ ẹnì kan tó ti ṣègbéyàwó jù lọ ni ọkọ rẹ tàbí aya rẹ , nítorí pé kò tún sí nǹkan mìíràn láyé yìí tó lè so èèyàn méjì pọ tó ìgbéyàwó .  Bó ti wù kó rí , jíjọ wà pa pọ kò túmọ sí pé bákan náà ni nǹkan ṣe rí lára wọn .  Pé èèyàn méjì jọ wà pa pọ kò túmọ si pé ọkàn wọn ṣọkan .  Kí ìbálòpọ tó lè dùn dé ibi tó yẹ , ó tún ń béèrè fún irú ìṣọkan mìíràn , ìyẹn ni pé kí ọkàn àwọn méjèèjì ṣọkan kí wọn sì ní irú ohun kan náà lọkàn láti ṣe .  Lọpọ ìgbà , ó máa ń ná èèyàn ní yíyááfì àwọn ohun kan nítorí ẹnì kejì kí ìgbéyàwó bàa lè yọrí sí rere .  Ta ló yẹ kó yááfì àwọn nǹkan ?  Ṣé ọkọ ni ?  Àbí ìyàwó ?  Nífẹẹ Rẹ Kó O Sì Bọlá fún Un  Ọrọ Ọlọrun sọ pé :  Nínú bíbu ọlá fún ara yín lẹnì kìíní - kejì , ẹ mú ipò iwájú .   Tó o bá lè ṣe é , ìwọ ni kó o kọkọ yááfì àwọn ohun kan kó tó di pé ẹnì kejì rẹ ní kó o ṣe bẹẹ .  Ó ṣe tán , nǹkan téèyàn ti bẹbẹ àbẹẹdábọ fún kó tó rí i gbà kì í fi bẹẹ níyì mọ .  Dípò kí irú ìyẹn wáyé , ẹnì kọọkan nínú ìgbéyàwó gbọdọ máa lo ìdánúṣe láti bu ọlá fún ẹnì kejì .  Bí àpẹẹrẹ , a pa á láṣẹ fún àwọn ọkọ pé kí wọn máa  fi ọlá fún  aya  gẹgẹ bí fún ohun èlò tí ó túbọ jẹ aláìlera , ọkan tí ó jẹ abo , . . . kí àdúrà  wọn  má bàa ní ìdènà .   Bí ọkọ kan kò bá fi ọlá fún aya rẹ , àdúrà tó ń gbà sí Ọlọrun máa ní ìdènà .  Àmọ , kí ló túmọ sí láti fi ọlá fún aya ẹni ?  Ó túmọ sí pé kéèyàn máa gba tiẹ rò nígbà gbogbo , kéèyàn máa tẹtí sóhun tó fẹ sọ , kéèyàn sì jẹ kó kọkọ máa sọ ohun tó wù ú lọpọ ìgbà .  Aya náà sì lè fi ọlá fún ọkọ rẹ lọnà kan náà , kó jẹ olùrànlọwọ tó ń fọwọsowọpọ .  Jẹnẹsísì 21 : 12 ; Òwe 31 : 10 - 31 .  Ọrọ Ọlọrun sọ pé :  Ó yẹ kí àwọn ọkọ máa nífẹẹ àwọn aya wọn gẹgẹ bí ara àwọn fúnra wọn .  Ẹni tí ó bá nífẹẹ aya rẹ nífẹẹ ara rẹ , nítorí pé kò sí ènìyàn kankan tí ó jẹ kórìíra ara òun fúnra rẹ ; ṣùgbọn a máa bọ ọ , a sì máa ṣìkẹ rẹ , gẹgẹ bí Kristi pẹlú ti ń ṣe sí ìjọ .   Báwo ni Kristi ṣe fẹràn àwọn ọmọ ẹyìn rẹ tó ?  Ó múra tán láti kú nítorí wọn .  Bíbélì tún sọ pé :  Kí olúkúlùkù yín  àwọn ọkọ  lẹnì kọọkan máa nífẹẹ aya rẹ bẹẹ gẹgẹ bí ó ṣe nífẹẹ ara rẹ .   Ọrọ Ọlọrun tún sọ fún àwọn aya pé kí wọn  nífẹẹ àwọn ọkọ wọn ,  kí wọn  fi ara wọn sábẹ àwọn ọkọ wọn , kí ọrọ Ọlọrun má bàa di èyí tí a ń sọrọ rẹ tèébútèébú .   Títù 2 : 4 , 5 .  Máa Gbójú Fo Àṣìṣe  Àwọn èèyàn á máa ṣe àṣìṣe nítorí inú àìpé la gbé bí wọn .  Àmọ dípò tí wàá fi máa fẹ àṣìṣe lójú , fi ìmọràn Bíbélì sílò pé :  Lékè ohun gbogbo , ẹ ní ìfẹ gbígbóná janjan fún ara yín lẹnì kìíní - kejì , nítorí ìfẹ a máa bo ògìdìgbó ẹṣẹ mọlẹ .   Ọnà tó dára jù lọ láti yanjú àwọn àṣìṣe pẹẹpẹẹpẹ ni pé kéèyàn yéé máa ronú nípa wọn , kéèyàn gbójú fò wọn dá .  Èèyàn tún lè ṣe bákan náà sáwọn àṣìṣe tó rinlẹ .  Ìwé Kólósè 3 : 12 - 14 sọ pé :  Ẹ fi ìfẹni oníjẹlẹńkẹ ti ìyọnú , inú rere , ìrẹlẹ èrò inú , ìwà tútù , àti ìpamọra wọ ara yín láṣọ .  Ẹ máa bá a lọ ní fífaradà á fún ara yín lẹnì kìíní - kejì , kí ẹ sì máa dárí ji ara yín fàlàlà lẹnì kìíní - kejì bí ẹnikẹni bá ní ìdí fún ẹjọ lòdì sí ẹlòmíràn .  Àní gẹgẹ bí Jèhófà ti dárí jì yín ní fàlàlà , bẹẹ ni kí ẹyin pẹlú máa ṣe .  Ṣùgbọn , yàtọ sí gbogbo nǹkan wọnyí , ẹ fi ìfẹ wọ ara yín láṣọ , nítorí ó jẹ ìdè ìrẹpọ pípé .   Ìgbà mélòó ló yẹ ká dárí àwọn àṣìṣe pẹẹpẹẹpẹ àti àwọn kùdìẹ - kudiẹ aya tàbí ọkọ ẹni jì í ?  Pétérù béèrè lọwọ Jésù pé :   Olúwa , ìgbà mélòó ni arákùnrin mi yóò ṣẹ mí , tí èmi yóò sì dárí jì í ?  Títí dé ìgbà méje ni bí ?   Jésù wí fún un pé :  Mo wí fún ọ , kì í ṣe , Títí dé ìgbà méje , bí kò ṣe , Títí dé ìgbà àádọrin lé méje .    Ìgbà tó jẹ pé àwọn tí kì í ṣe ọkọ tàbí aya ni Jésù ń sọ irú ọrọ yìí fún , ẹ ò wá rí i pé dídárí ji ara ẹni túbọ ṣe pàtàkì gan - an láàárín àwọn lọkọláya !  Bó tilẹ jẹ pé ètò ìgbéyàwó ti fojú winá àtakò láwọn ọdún àìpẹ yìí , àmọ bó bá yá , ó máa rù ú là nítorí pé Ọlọrun ló ṣètò rẹ .  Gbogbo nǹkan tí Jèhófà bá sì ṣètò rẹ ló ń  dára gan - an .   Ètò ìgbéyàwó kò ní di nǹkan àpatì .  Ó lè yọrí sí rere àgàgà láàárín àwọn tó bọwọ fún àṣẹ Ọlọrun tí wọn sì ń pa á mọ .  Ìpèníjà tó kàn wà níbẹ ni pé : Ṣé àwọn èèyàn méjì yìí á tẹ lé ìlérí tí wọn ṣe lọjọ ìgbéyàwó wọn pé àwọn á nífẹẹ ara àwọn , àwọn á sì máa ṣìkẹ ara àwọn ?  Ó dájú pé èyí lè jẹ ìpèníjà ńláǹlà , ó lè máà rọrùn rárá láti tẹ lé ìlérí náà .  Àmọ ohun tó máa tìdí rẹ jáde tó bẹẹ , ó jù bẹẹ lọ !   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 10   PÍPÍNYÀ ÀTI ÌKỌSÍLẸ  Ọlọrun , tó jẹ Ẹni tó dá ìgbéyàwó sílẹ ṣètò pé kó jẹ àjọṣe tó máa wà títí lọ .  Àmọ ṣé ìdí èyíkéyìí wà tó bá Ìwé Mímọ mu téèyàn fi lè kọ aya tàbí ọkọ rẹ sílẹ tí olúwarẹ á sì láǹfààní láti fẹ ẹlòmíràn ?  Nígbà tí Jésù ń jíròrò ọrọ yìí , ó sọ pé :  Mo wí fún yín pé ẹnì yòówù tí ó bá kọ aya rẹ sílẹ , bí kò ṣe lórí ìpìlẹ àgbèrè , tí ó sì gbé òmíràn níyàwó , ṣe panṣágà .   Kí ọkọ tàbí aya lọ máa ní ìbálòpọ lóde ìgbéyàwó nìkan ni ìdí tó lẹsẹ nílẹ tí wọn fi lè kọra wọn sílẹ tí ẹni tí kò mọwọmẹsẹ nínú àwọn méjèèjì sì lè fẹ ẹlòmíràn .  Ní àfikún , bó tilẹ jẹ pé nínú 1 Kọríńtì 7 : 10 - 16 , Bíbélì rọ tọkọtaya láti má ṣe kọ ara wọn sílẹ , síbẹ ó fàyè gba ìpínyà .  Lẹyìn tí àwọn kan ti forí ṣe fọrùn ṣe pé kí ìgbéyàwó àwọn máà tú ká , wọn wá rí i pé kò sọgbọn táwọn lè ta sí i ju pé káwọn pínyà lọ .  Àwọn nǹkan wo ni Ìwé Mímọ fọwọ sí pé ó lè mú wọn gbé irú ìgbésẹ bẹẹ ?  Ọkan lára wọn ni bí ọkọ kan kì í báá gbọ bùkátà ìdílé rẹ .  Nígbà tí ọkùnrin kan bá fẹyàwó , ó ti di ẹrù iṣẹ rẹ láti máa gbọ bùkátà ìyàwó àti àwọn ọmọ .  Bí ọkùnrin kan bá mọọmọ kọ láti pèsè àwọn ohun kòṣeémánìí ìgbésí ayé fún ìdílé rẹ , ó  ti sẹ ìgbàgbọ , ó sì burú ju ẹni tí kò ní ìgbàgbọ .   Fún ìdí yìí , wọn lè pínyà .  Ìdí mìíràn tún ni lílù tí àwọn kan máa ń lu ìyàwó wọn ní àlùbami .  Bí ọkùnrin kan bá ń lu ìyàwó rẹ lóòrèkóòrè , ìyàwó náà lè kúrò lọdọ rẹ fúngbà díẹ ná .   Ọkàn  Ọlọrun  kórìíra ẹnikẹni tí ó bá nífẹẹ ìwà ipá .   Sáàmù 11 : 5 .  Ohun mìíràn tó tún lè mú kí wọn pínyà ni bí ipò tẹmí alábàáṣègbéyàwó kan bá wà nínú ewu , ìyẹn àjọṣe rẹ pẹlú Ọlọrun .  Àwọn onígbàgbọ kan tí rí i pé ó di dandan káwọn pínyà nítorí àtakò alábàáṣègbéyàwó wọn , bóyá tí kò tiẹ jẹ kí wọn lè máa jọsìn lọnà tó tọ tó sì tipa bẹẹ fi ipò tẹmí wọn sínú ewu .    Mátíù 22 : 37 ; Ìṣe 5 : 27 - 32 .  Àmọ ṣá o , tó bá jẹ àwọn nǹkan wọnyí ló mú kí tọkọtaya jáwèé ìkọsílẹ , ẹnì kọọkan wọn ò ní lè ṣègbéyàwó pẹlú ẹlòmíràn o .  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , ìdí kan ṣoṣo tó lẹsẹ nílẹ tí tọkọtaya fi lè jáwèé ìkọsílẹ tí wọn á sì lè bá ẹlòmíràn ṣègbéyàwó ni panṣágà tàbí  àgbèrè .   Mátíù 5 : 32 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún àlàyé nípa ìpínyà , wo Ilé - Ìṣọnà November 1 , 1988 , ojú ìwé 22 àti 23 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Ìdè tó máa wà pẹ títí ni ìgbéyàwó   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Jésù sọ pé ká dárí jini ní  ìgbà àádọrin lé méje   Ojú Ìwòye Bíbélì  Ta Ni Máíkẹlì Olú - Áńgẹlì Náà ?  GẸGẸ bí Bíbélì ṣe sọ , àìmọye mílíọnù àwọn áńgẹlì ló wà ní ilẹ ọba ẹmí .  Láti ìbẹrẹ dé òpin Ìwé Mímọ la ti tọka sí àwọn áńgẹlì tí wọn dúró ṣinṣin sọdọ Ọlọrun .  Síbẹ , méjì péré lára àwọn ẹdá ẹmí yìí la dárúkọ wọn .  Ọkan ni áńgẹlì Gébúrẹlì , ẹni tó lé ní ẹgbẹta ọdún tó fi jíṣẹ Ọlọrun fún àwọn èèyàn mẹta ọtọọtọ .  Èkejì tá a tún dárúkọ rẹ nínú Bíbélì ni Máíkẹlì .  Ó ṣe kedere pé áńgẹlì tó tayọ àwọn tó kù ni Máíkẹlì jẹ .  Bí àpẹẹrẹ , nínú ìwé Dáníẹlì , a sọ pé Máíkẹlì bá àwọn ẹmí búburú wọyá ìjà nítorí àwọn èèyàn Jèhófà .  Nínú lẹtà onímìísí tí Júúdà kọ , awuyewuye kan wáyé láàárín Máíkẹlì àti Sátánì lórí òkú Mósè .  Ìwé Ìṣípayá fi hàn pé Máíkẹlì bá Sátánì àtàwọn ìsọǹgbè rẹ jagun ó sì lé wọn kúrò ní òkè ọrun .  Kò sí áńgẹlì mìíràn tá a tún sọ pé ó ní irú agbára ńlá bẹẹ tó sì tún ní àṣẹ lórí àwọn ọtá Ọlọrun .  Kò yani lẹnu nígbà náà pé Bíbélì pe Máíkẹlì ní  olú - áńgẹlì .   Ọrọ àkọkọ náà  olú  túmọ sí  olórí ,  tàbí  ọgá .   Àríyànjiyàn Nípa Ẹni Tí Máíkẹlì Jẹ  Èrò tí ọpọ àwọn oníṣọọṣì , ìsìn àwọn Júù àtàwọn ẹlẹsìn Ìsìláàmù ní lórí ọrọ áńgẹlì kò bára wọn mu rárá .  Àwọn àlàyé mìíràn kì í tiẹ yé èèyàn rárá .  Bí àpẹẹrẹ , The Anchor Bible Dictionary sọ pé :  Ó ṣeé ṣe kí áńgẹlì kan wà tó máa jẹ olórí gbogbo àwọn tó kù  tàbí kí àwọn tó jẹ olú - áńgẹlì tó bíi mélòó kan  wọn sábà máa ń jẹ mẹrin tàbí méje  .   The Imperial Bible - Dictionary sọ pé , Máíkẹlì jẹ  orúkọ ẹnì kan tó lágbára ju ẹdá ènìyàn lọ , èrò méjì tó ta kora làwọn èèyàn sì ń ní nípa ẹni yìí , pé bóyá òun ni Jésù Kristi Olúwa tó jẹ Ọmọ Ọlọrun , tàbí pé ó jẹ ọkan lára àwọn tí wọn ń pè ní olú - áńgẹlì méje .   Nínú ìgbàgbọ àtọwọdọwọ àwọn Júù , àwọn olú - áńgẹlì méje wọnyí ni Gébúrẹlì , Jérémíẹlì , Máíkẹlì , Rágúélì , Ráfẹlì , Sáríélì àti Úríélì .  Àmọ ṣá , olú - áńgẹlì mẹrin ni ẹsìn Ìsìláàmù gbà gbọ pé ó wà , orúkọ wọn ni Jìbìrílà , Míkáílà , Ìsíráílà , àti Ìsìràfílà .  Ẹsìn Kátólíìkì náà gbà gbọ nínú olú - áńgẹlì mẹrin , àwọn ni : Máíkẹlì , Gébúrẹlì , Ráfẹlì àti Úríẹlì .  Kí lohun tí Bíbélì sọ ?  Ṣé ọpọ rẹpẹtẹ olú - áńgẹlì ló wà ?  Ìdáhùn Bíbélì  Bá a bá ti yọwọ Máíkẹlì , kò sí olú - áńgẹlì mìíràn tá a tún dárúkọ rẹ nínú Bíbélì , Ìwé Mímọ kò sì lo ọrọ náà  olú - áńgẹlì  lọnà tó fi hàn pé wọn ju ẹyọ kan lọ .  Bíbélì pe Máíkẹlì ní olú - áńgẹlì náà , tó fi hàn pé òun nìkan ló ń jẹ orúkọ yẹn .  Ìdí rèé téèyàn ò fi kùnà bó bá sọ pé Jèhófà Ọlọrun ti fún ọkan péré lára àwọn ìṣẹdá rẹ tó wà lọrun láṣẹ láti jẹ olórí fún gbogbo àwọn áńgẹlì tó kù .  Yàtọ sí Ẹlẹdàá fúnra rẹ , ẹnì kan ṣoṣo péré tó jẹ olóòótọ tá a tún mẹnu kàn pé ó jẹ olórí fún àwọn áńgẹlì ni Jésù Kristi .  Àpọsítélì Pọọlù dárúkọ  Jésù Olúwa  ní pàtó , ó tún dárúkọ  àwọn áńgẹlì rẹ alágbára .   Pétérù náà sì sọ nípa Jésù tá a jí dìde pé :  Ó wà ní ọwọ ọtún Ọlọrun , nítorí tí ó bá ọnà rẹ lọ sí ọrun ; a sì fi àwọn áńgẹlì àti àwọn aláṣẹ àti àwọn agbára sábẹ rẹ .   1 Pétérù 3 : 22 .  Bó tiẹ jẹ pé kò sí ibi tá a ti là á mọlẹ nínú Bíbélì pé Jésù ni Máíkẹlì olú - áńgẹlì , ẹsẹ ìwé mímọ kan wà tó so iṣẹ Jésù pọ mọ olú - áńgẹlì .  Nínú lẹtà tí àpọsítélì Pọọlù kọ sáwọn ará Tẹsalóníkà , ó sọ tẹlẹ pé :  Olúwa fúnra rẹ yóò sọ kalẹ láti ọrun wá pẹlú ìpè àṣẹ , pẹlú ohùn olú - áńgẹlì àti pẹlú kàkàkí Ọlọrun , àwọn tí ó kú ní ìrẹpọ pẹlú Kristi ni yóò sì kọkọ dìde .   Nínú ẹsẹ ìwé mímọ yìí , a sọ pé Jésù gba agbára gẹgẹ bí Mèsáyà Ọba tí Ọlọrun yàn .  Síbẹ ,  ohùn olú - áńgẹlì  ló fi ń sọrọ .  Tún kíyè sí i pé ó ní agbára láti jí òkú dìde .  Nígbà tí Jésù wà láyé bí ẹdá ènìyàn , ó jí àwọn òkú mélòó kan dìde .  Pẹlú èyí , gbogbo ohun tó fi ohùn rẹ sọ ló ń rí bẹẹ .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tó ń jí ọmọ opó kan dìde ní ìlú Náínì , ó sọ pé :  Ọdọkùnrin , mo wí fún ọ , Dìde !   Lẹyìn ìyẹn , nígbà tí Jésù fẹ jí ọrẹ rẹ Lásárù dìde , ó  ké jáde ní ohùn rara pé :  Lásárù , jáde wá !    Àmọ láwọn àkókò wọnyí , ohùn ẹdá èèyàn pípé ni ohùn Jésù .  Lẹyìn tí Jésù jíǹde , a gbé e  sí ipò gíga  ní ọrun gẹgẹ bí ẹdá ẹmí .  Ní báyìí tí kì í ṣe ẹdá èèyàn mọ , ohùn rẹ ti di ti olú - áńgẹlì .  Nítorí náà , nígbà tí kàkàkí Ọlọrun pe ìpè fún  àwọn tí ó kú ní ìrẹpọ pẹlú Kristi  láti jí wọn dìde sí ọrun , Jésù ló pe  ìpè àṣẹ ,   ohùn olú - áńgẹlì  ló sì fi sọrọ .  Ó bọgbọn mu láti sọ pé olú - áńgẹlì nìkan ló lè fi  ohùn olú - áńgẹlì  sọrọ .  Lóòótọ , àwọn áńgẹlì mìíràn tún wà tí ipò wọn ga , irú bí àwọn séráfù àtàwọn kérúbù .  Síbẹ , Jésù Kristi tá a jí dìde ni Ìwé Mímọ tọka sí pé òun ni olórí gbogbo àwọn áńgẹlì , ìyẹn Máíkẹlì olú - áńgẹlì náà .  Kí Ló Ń Mú Kí Ìbínú Máa Ru Bo Àwọn Èèyàn Lójú Tó Bẹẹ ?  WỌN yìnbọn pa ọgbẹni kan níbi tó jókòó sí nílé ọtí ní ìlú Prague , ní Orílẹ - Èdè Olómìnira Czech .  Kí ló ṣe ?  Nítorí pé orin tó ń gbọ nínú rédíò rẹ ń pariwo ni inú fi bí ẹni tó yìnbọn pa á .  Ẹnì kan fi igi tí wọn fi ń gbá bọọlù hockey lu ọlọkọ kan pa ní ìkòríta kan ní Cape Town , ní Gúúsù Áfíríkà .  Iná ọkọ tí ọlọkọ náà tàn sí ọgbẹni yìí lójú ló mú kí inú rẹ ru .  Nọọsì ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tó ń gbé ní Ọsirélíà ni ọrẹkùnrin rẹ tẹlẹ rí fi ìpá já ilẹkùn rẹ , ńṣe ni inú rẹ ń ru ṣùù ; ó da epo bẹntiróò sí gbogbo ara obìnrin yìí , ó sì ṣáná sí i nírètí pé kí iná jó o pa .  Ṣé pé àsọdùn làwọn ìròyìn tá à ń gbọ nípa àwọn tí wọn máa ń bínú , bí àwọn awakọ tó ń bínú , ìwà ipá nínú ìdílé àtàwọn tó máa ń bínú nínú ọkọ òfuurufú ?  Àbí ńṣe ni báwọn èèyàn ṣe ń bínú yìí dà bí ògiri tó sán , tó fi hàn pé ewu ń bẹ lóko lóńgẹ ?  Ẹrí fi hàn pé ewu gidi ni o .  Ní ti ojú pópó , ìròyìn kan lẹnu àìpẹ yìí látọdọ Ẹgbẹ Tó Ń Rí Sí Ààbò Àwọn Ọlọkọ Lójú Pópó ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Láti ọdún 1990 , ìwà ipá lójú pópó ti fi ohun tó fẹrẹẹ tó ìdá méje nínú ọgọrùn - ún lọ sókè sí i .   Ìbínú nínú agbo ìdílé náà ń ṣẹlẹ káàkiri .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn ọlọpàá ní ìpínlẹ New South Wales ní Ọsirélíà sọ pé , ìdá àádọta nínú ọgọrùn - ún ni ẹjọ ìwà ipá inú ilé tí wọn mú wá sọdọ wọn fi ròkè lọdún 1998 .  Ọkan nínú mẹrin àwọn obìnrin tó ti lọkọ tàbí tóun àti ọkùnrin jọ ń gbé láìbófinmu ló ti fojú winá ìwà ipá látọdọ ọkọ rẹ ní orílẹ - èdè yẹn .  Bákan náà lọrọ rí béèyàn bá wọ ọkọ òfuurufú .  Wàhálà àwọn èrò inú ọkọ òfuurufú , tí wọn á ṣàdédé bẹrẹ sí í bá àwọn òṣìṣẹ inú ọkọ , àwọn èrò bíi tiwọn tàbí àwọn awakọ jà , ló mú káwọn ilé iṣẹ ọkọ òfuurufú ńláńlá kan lágbàáyé ṣe àwọn bẹlíìtì kan sínú ọkọ òfuurufú èyí tí kò ní jẹ káwọn èrò tó jẹ oníwà ipá lè kúrò lórí ìjókòó wọn .  Kí ló fà á táwọn èèyàn tí iye wọn ń pọ sí i kì í fi í lè fọwọ wọnú bí inú bá ń bí wọn ?  Kí ló ń mú inú wọn ru ná ?  Ṣé lóòótọ ló ṣeé ṣe láti kápá ìbínú ?  Kí Ló Fà Á Tí Àwọn Èèyàn Tí Ń Bínú Fi Ń Pọ Sí I ?  Pé inú ẹnì kan ru túmọ sí pé inú ti bí i kọjá ààlà .  Fífa ìbínú yọ máa ń ṣẹlẹ nígbà téèyàn bá gbé nǹkan tó ń bí i nínú sọkàn títí tí ìyẹn á fi pin ín lẹmìí .  David K . Willis , tó jẹ ààrẹ Ẹgbẹ Tó Ń Rí Sí Ààbò Àwọn Ọlọkọ Lójú Pópó ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Kì í ṣe aáwọ ẹẹkan péré ló ń fa ìwà ipá àwọn ọlọkọ .  Àmọ ó dà bí ẹni pé ìwà olúkúlùkù àwọn ọlọkọ náà tàbí másùnmáwo tó máa ń bá wọn ló ń fà á .   Ohun tó tún máa ń pa kún másùnmáwo yìí ni ìsọfúnni tó pọ lọ jàra tá a máa ń fẹ kó sórí lójoojúmọ .  Ohun tó wà lẹyìn ìwé Information Overload , látọwọ David Lewis , kà pé :  Ọpọ òṣìṣẹ lóde òní ni ìsọfúnni ń rọ bò lọtùn - ún lósì . . .  Bí ìsọfúnni wọnyí bá sì ti pọ jù , . . . másùnmáwo dé nìyẹn , wọn á di oníjàgídíjàgan , wọn ò sì ní lè ṣe àwọn ohun tó yẹ kí wọn ṣe níbi tí wọn ti ń ronú lórí èyí tó yẹ kí wọn yàn nínú omilẹgbẹ ìsọfúnni ọhún .   Nígbà tí ìwé ìròyìn kan ń ṣàpẹẹrẹ bí àwọn ìsọfúnni náà ti pọ tó , ó sọ pé :  Ìsọfúnni tó wà nínú ìwé ìròyìn kan lọjọ kan ṣoṣo jẹ ọgbọọgba pẹlú gbogbo ìsọfúnni táwọn èèyàn ọrúndún kẹtàdínlógún rí ní gbogbo ìgbésí ayé wọn .   Àwọn ohun tó ń wọlé sẹnu wa tún lè mú ká máa tètè bínú .  Ìwádìí gbígbòòrò méjì ọtọọtọ ti fi hàn pé sìgá mímu , ọtí mímu àti jíjẹ oúnjẹ tí kì í ṣara lóore máa ń fa kéèyàn máa ṣe gbúngbùngbún síra wọn .  Irú ìgbésí ayé báwọnyí tó ti di àrùn kárí ayé máa ń tanná ran másùnmáwo àti ìjákulẹ .  Ìjákulẹ yìí ló ń mú káwọn èèyàn máa sọ ọrọkọrọ , kì í jẹ kí wọn lè ṣe sùúrù , wọn kì í sì í rára gba nǹkan sí .  Ipa Tí Sinimá Ń Kó Nínú Híhu Ìwàkiwà  Nígbà tí Dókítà Adam Graycar , tó jẹ olùdarí Ilé Ẹkọ Ìmọ Òfin Nípa Ìwà Ọdaràn ní Ọsirélíà , ń sọ àjọṣe tó wà láàárín àwọn àṣà tí kò dáa àti ìwà ọdaràn , ó sọ pé :  Níní èrò tó dára nípa bíbọwọ fúnni àti àwọn àṣà tó yẹ ọmọlúwàbí lè jẹ ọkan lára àwọn ohun tá a máa ṣe láti dín ìwà ọdaràn pẹẹpẹẹpẹ kù .   Ilé ẹkọ náà sọ pé ohun tó dára ni pé kéèyàn máa ní sùúrù , kó máa rí ara gba nǹkan sí , kó má sì máa bú àwọn èèyàn .  Ó sọ pé láìjẹ bẹẹ , àwọn ìwà tó kù díẹ káàtó lè yọrí sí ìwà ọdaràn .  Ó mà yani lẹnu o , pé ńṣe ni fàájì ṣíṣe tí ọpọ èèyàn yàn láàyò lónìí láti fi pa ìrònú àti másùnmáwo rẹ ń sọ wọn di ẹni tí kò rí ara gba nǹkan sí tí inú wọn sì tètè máa ń ru .  Lọnà wo ?  Ìròyìn kan láti Ilé Ẹkọ Ìmọ Òfin Nípa Ìwà Ọdaràn ní Ọsirélíà sọ pé :  Gìrọgìrọ làwọn ọmọdé àtàgbà máa ń rọ lọ sí ilé sinimá láti wo àwọn eré táwọn èèyàn ti ń pa ara wọn tí wọn sì ń ba nǹkan jẹ .  Òwò àwọn fídíò oníwà ipá ti pọ káàkiri ó sì ń mówó púpọ wọlé .   Àwọn nǹkan ìṣeré tí wọn dà bíi tàwọn ológun  wọpọ gan - an láàárín àwọn ọmọdé bó tilẹ jẹ pé àwọn òbí wọn kì í fìgbà gbogbo fẹràn rẹ .  Ọpọ èèyàn lọmọdé lágbà ló ń gbádùn àwọn eré oníwà ipá tí wọn ń ṣe lórí tẹlifíṣọn , ipa tí tẹlifíṣọn sì ń kó nínú kíkọ àwùjọ ní àwọn ìlànà kan kò kéré .   Báwo ni èyí ṣe wá kan tàwọn tí wọn á kàn ṣàdédé fa ìbínú yọ lójú pópó tàbí nínú ilé ?  Ìròyìn náà sọ pé :  Bí àwùjọ bá ṣe fàyè gba ìwà ipá tó , bẹẹ náà làwọn èèyàn tó wà láwùjọ ọhún á ṣe máa hùwà ipá tó .   Ọpọ èèyàn lónìí ló máa sọ pé fífa ìbínú yọ jẹ ọnà tí Ọlọrun gbà ṣẹdá wa láti hùwà nígbà tí ara wa kò bá lélẹ , pé kò sì sí ọgbọn tá a lè ta sí i nínú ayé oníkòókòó - jàn - ánjàn - án àti oníwà ipá yìí .  Tó bá rí bẹẹ , ṣé ìmọràn tó dáa ni èrò tó wọpọ náà pé ,  Bí inú bá bí ẹ , ṣáà ti ṣe ohun tó bá wù ọ láìwojú ẹnikẹni  ?  Ṣó Yẹ Kéèyàn Kápá Ìbínú Rẹ ?  Gẹgẹ bí òkè ayọnáyèéfín tó bú gbàù ṣe máa ń ṣe àwọn tó ń gbé lágbègbè rẹ bí ọṣẹ ṣe ń ṣe ojú , bẹẹ náà ni ẹnì kan tí kì í wẹyìn wò bó bá ń bínú ṣe máa ń ṣèpalára fáwọn tó ń gbé ládùúgbò rẹ .  Bákan náà ló tún ń ṣe ara rẹ léṣe gidi gan - an .  Lọnà wo ?  Ìwé The Journal of the American Medical Association  JAMA  , sọ pé :  Bíbínú rangbandan máa ń mú kéèyàn túbọ fínràn sí i ni .   Ìwádìí sì fi hàn pé àwọn ọkùnrin tó máa ń bínú rangbandan  ló ṣeé ṣe kí wọn yára di olóògbé tí wọn bá fi máa pé ẹni àádọta ọdún ju àwọn tí kì í bínú rangbandan lọ .   Bákan náà , Ẹgbẹ Ìtọjú Àrùn Ọkàn Nílẹ Amẹríkà sọ pé :  Ó ṣeé ṣe ní ìlọpo méjì kí àwọn ọkùnrin tí wọn máa ń bínú rangbandan ní àrùn ẹgbà ju àwọn tí kì í bínú rangbandan .   Àtọkùnrin àtobìnrin ni ìkìlọ yìí wà fún o .  Àmọràn wo ló wá gbéṣẹ ?  Ìwọ wo bí ìmọràn tó wà nínú àwọn ìwé téèyàn kọ ṣe jọra pẹlú èyí tó wà nínú ìwé kan tó jẹ ọba ìwé lórí àjọṣe ẹdá , tá a tíì pín kiri jù lọ , ìyẹn Bíbélì .  Kápá Ìbínú Rẹ , Yéé Bínú Rangbandan  Dókítà Redford B .  Williams sọ ọ nínú ìwé ìròyìn JAMA pé :  Ìmọràn tó rọrùn náà pé  tí ìbínú bá dé , ṣáà ṣe ohun tó bá wù ọ láìwojú ẹnikẹni ,  kò dà bí èyí . . . tó máa ṣèrànwọ gidi kan o .  Ohun tó ṣe pàtàkì gan - an ni pé kó o kíyè sí bí inú ṣe máa ń bí ọ kó o sì kọ láti kápá rẹ .   Ó dábàá pé kó o béèrè lọwọ ara rẹ pé :   1  Ṣé ohun tó ṣẹlẹ yìí fi bẹẹ jẹ bàbàrà sí mí ?   2  Ṣé èrò mi àti ìmọlára mi bá òótọ tó wà nídìí ọrọ náà mu ?   3  Ṣé ọgbọn wà tí mo lè ta sí ohun tó ṣẹlẹ yìí , tí kò fi ní pọn dandan pé kí n bínú ?   Òwe 14 : 29 ; 29 : 11  Ẹni tí ó bá lọra láti bínú pọ yanturu ní ìfòyemọ , ṣùgbọn ẹni tí ó bá jẹ aláìnísùúrù ń gbé ìwà òmùgọ ga .  Gbogbo ẹmí rẹ ni arìndìn ń tú jáde , ṣùgbọn ẹni tí ó gbọn a máa mú kí ó pa rọrọ títí dé ìkẹyìn .   Éfésù 4 : 26  Ẹ fi ìrunú hàn , síbẹ kí ẹ má ṣẹ ; ẹ má ṣe jẹ kí oòrùn wọ bá yín nínú ipò ìbínú .   Frank Donovan , dámọràn nínú ìwé rẹ , Dealing With Anger  Self - Help Solutions for Men , pé :  Ṣíṣàìbínú rangbandan , tàbí ká kúkú là á mọlẹ , kíkúrò níbi tí ọrọ tó lè fa ìbínú náà ti ṣẹlẹ àti kíkúrò ní sàkáání gbogbo èèyàn tọrọ náà kàn jẹ ọgbọn kan tó gbéṣẹ gan - an nígbà tí ìbínú bá dójú ẹ .   Òwe 17 : 14  Ìbẹrẹpẹpẹ asọ dà bí ẹni tí ń tú omi jáde ; nítorí náà , kí aáwọ tó bẹ , fi ibẹ sílẹ .   Ohun tí Bertram Rothschild kọ nínú ìwé àtìgbàdégbà náà , The Humanist , ni pé :  Ẹnì kọọkan ló máa bójú tó ọràn ìbínú .  Àwọn nǹkan tó sì ń mú ká bínú wà ní agbárí wa . . . .  Tó o bá fi ìwọnba ìgbà tí ìbínú ti ṣe ohun tó o fẹ kó ṣe wéra pẹlú àìmọye ìgbà tó ti dojú ọrọ rú , wàá rí i pé kò tó nǹkan rárá .  Kó o máà bínú rárá dára gan - an ju pé kó o bínú kó sì wá ṣe ọ ní jàǹbá .   Sáàmù 37 : 8  Jáwọ nínú ìbínú , kí o sì fi ìhónú sílẹ ; má ṣe gbaná jẹ kìkì láti ṣe ibi .   Òwe 15 : 1  Ìdáhùn kan , nígbà tí ó bá jẹ lọnà pẹlẹ , máa ń yí ìhónú padà , ṣùgbọn ọrọ tí ń fa ìrora máa ń ru ìbínú sókè .   Òwe 29 : 22  Ènìyàn tí ó fi ara fún ìbínú ń ru asọ sókè , ẹnikẹni tí ó sì fi ara fún ìhónú ní ọpọ ìrélànàkọjá .   Àràádọta ọkẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kárí ayé ni wọn ń fi ìmọràn tó wà lókè yìí sílò .  A ké sí ọ láti lọ sáwọn ìpàdé wọn ní Gbọngàn Ìjọba tó wà níbi tó ò ń gbé kó o sì fojú ara rẹ rí i pé fífi àwọn ọpá ìdiwọn Bíbélì sílò dára gan - an ni , láìka ìrunú tó gbòde kan láyé tá a wà yìí sí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Gẹgẹ bí òkè ayọnáyèéfín tó bú gbàù ni ẹni kan tí kì í wẹyìn wò bó bá ń bínú ṣe máa ń ṣèpalára   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Àmọràn Bíbélì gbéṣẹ gan - an ni   Gbogbo Ìgbà Làwọn Akẹkọọ Máa Ń Ṣèwádìí Nínú Rẹ   ALÁBÒÓJÚTÓ ibi ìkówèésí kan ní Divinópolis , ìpínlẹ Minas Gerais ní ilẹ Brazil , kọwé sí ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Brazil nípa bí àwọn akẹkọọ ṣe fẹràn ìwé ìròyìn Jí !  lọpọlọpọ .  Ó sọ pé :   Ní ibi ìkówèésí ilé ìwé tí mo ti ń ṣiṣẹ , wọn máa ń fi àwọn ìwé àti ìwé ìròyìn táwọn  Ẹlẹrìí Jèhófà  tẹ jáde ta wá lọrẹ lẹẹkọọkan .  Bó tilẹ jẹ pé ó fẹrẹẹ máà sí Ẹlẹrìí Jèhófà kankan lára àwọn ọmọ ilé ẹkọ yìí , inú Jí !  ni wọn sábà ń lọ tí wọn bá ń ṣèwádìí lórí àwọn kókó ẹkọ lóríṣiríṣi .  Bí àpẹẹrẹ , ìtẹjáde September 8 , 2000  Gẹẹsì  , wúlò lọpọlọpọ nítorí ẹkúnrẹrẹ àlàyé táwọn àpilẹkọ náà ṣe lórí Eré Ìdárayá Òlíńpíìkì .  Nítorí náà , mo fẹ sọ fún un yín pé kẹ ẹ máa fún wa ní oríṣiríṣi ìtẹjáde Jí !  lọpọ rẹpẹtẹ sí i . Ó dá mi lójú pé bí mo ṣe nífẹẹ sí pé káwọn èwe wa máa rí àwọn ìwé tó ń gbéni ró kà ni ẹyin náà ṣe nífẹẹ sí i .   Ojú ìwé 4 ìtẹjáde Jí !  kọọkan máa ń ṣàlàyé ìdí tá a fi ń tẹ ìwé ìròyìn náà jáde .  Ó sọ pé :  Ju gbogbo rẹ lọ , ìwé ìròyìn yìí ń gbé ìgbẹkẹlé ró nínú ìlérí tí Ẹlẹdàá ti ṣe nípa ayé tuntun alálàáfíà , tí kò sì léwu , tí ó ti fẹrẹẹ rọpò ètò àwọn nǹkan búburú aláìlófin tí ń bẹ nísinsìnyí .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tún ṣe àwọn ìwé pẹlẹbẹ kan jáde fún ète yẹn , àkọlé ọkan lára wọn ni Ki Ni Ète Igbesi - Aye ?  Báwo Ni Iwọ Ṣe Le Rí I ?  O lè rí ẹdà kan ìwé yìí gbà bí o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tí a tò sí ojú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ  Àwọn Ohun Tó Ń Fa Ewu Lẹnu Iṣẹ   Àwọn èèyàn tó ń kú níbi tí wọn ti ń ṣiṣẹ pọ ju àwọn tó ń kú nínú jàǹbá ọkọ lọ .   Àkọlé yìí ló fara hàn gàdàgbà - gadagba nínú ìwé àlẹmógiri tí àjọ olùdáàbòbò kan tó ń jẹ WorkCover ní ìlú New South Wales , ní orílẹ - èdè Ọsirélíà ń pín káàkiri .  ÀWỌN jàǹbá tó máa ń yọrí sí ikú wulẹ jẹ apá kan ìṣòro yẹn ni .  Lọdọọdún , àràádọta ọkẹ èèyàn ni jàǹbá tó le koko , kódà tó ń pa ìgbésí ayé ẹni dà sáìdáa ń ṣẹlẹ sí níbi tí wọn ti ń ṣiṣẹ .  Ọpọ àwọn míì ló ń kú ikú àìtọjọ nítorí àwọn èròjà eléwu tí wọn ń fà símú lẹnu iṣẹ tàbí nítorí ìdààmú tí wọn ń rí lẹnu iṣẹ .  Níwọn bí ikú àti jàǹbá tó ń wáyé níbi téèyàn ti ń ṣiṣẹ kò ti yọ àwọn iléeṣẹ lóríṣiríṣi àti àjọ olókòwò èyíkéyìí sílẹ , ó bójú mu láti béèrè pé : Ṣé ààbò tó tó wà fún ọ níbi iṣẹ rẹ ?  Irú àwọn ipò wo ló lè máa wu ìlera rẹ àti ìwàláàyè rẹ léwu ?  Àwọn Ibi Iṣẹ Tó Kún fún Wàhálà  Lọpọ ìgbà kékeré kọ ni wàhálà tí wọn máa ń kó lé àwọn òṣìṣẹ láyà kí wọn lè jára mọṣẹ .  Ní Japan , ọrọ náà karoshi , èyí tó túmọ sí  ikú tí iṣẹ àṣekúdórógbó ń fà  ni wọn kọkọ lò nínú ẹjọ máà - jẹ - n - jìyà - gbé táwọn ìdílé tí ọfọ ṣẹ pè .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe níbẹ lọdún díẹ sẹyìn ti fi hàn , ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ ilẹ Japan tó ń ṣiṣẹ ọfíìsì lẹrù ń bà pé ó ṣeé ṣe kí àwọn kú nítorí iṣẹ àṣekúdórógbó .  Amòfin kan tó jẹ ògbóǹtagí nínú irú àwọn ẹjọ bẹẹ fojú bù ú pé ,  ó kéré tán , ẹgbàá mẹẹẹdógún  30,000  òṣìṣẹ ló ń kú lọdọọdún nílùú Japan nítorí iṣẹ àṣekúdórógbó .   Àwọn ọlọpàá ilẹ Japan sọ pé , àwọn ìṣòro tó ní í ṣe pẹlú ọràn iṣẹ jẹ kókó kan lára ohun tó mú kí iye àwọn èèyàn tó jẹ ẹni àádọta ọdún sí mọkàndínlọgọta tó ń fọwọ ara wọn para wọn pọ sí i .  Gẹgẹ bí ìwé The Violence - Prone Workplace ṣe sọ , ilé ẹjọ kan mú agbanisíṣẹ kan pé kó wá dáhùn fún ohun tó fà á tí òṣìṣẹ rẹ kan fi fọwọ ara rẹ gbẹmí ara rẹ nítorí ìdààmú iṣẹ tó pá a lórí .  Ìwé ìròyìn ilẹ Ọsirélíà náà , The Canberra Times sọ pé  àwọn ará Amẹríkà ti gborí lọwọ àwọn ara Japan nínú ọràn àwọn tó ń ṣiṣẹ fún àkókò tó gùn jù lọ lágbàáyé .   Ìdí nìyẹn táwọn ìròyìn tó ní àwọn àkọlé bí ,  Àwọn Èèyàn Ń Kú Nítorí Ṣíṣiṣẹ fún Ọpọ Wákàtí  fi sọ nípa bí àwọn òṣìṣẹ tí àárẹ ti mú , irú bí àwọn awakọ ìtọjú pàjáwìrì , àwọn awakọ òfuurufú , àwọn kọlékọlé , àwọn tó ń wakọ èrò àtàwọn tó ń ṣiṣẹ alẹ ṣe ń kú lẹnu iṣẹ .  Bí àwọn iléeṣẹ ti ń ṣe àtúntò tí wọn sì ń dín iye òṣìṣẹ kù kí èrè tó ń wọlé fún wọn má bàa lọ sílẹ , wàhálà tó ń kojú àwọn òṣìṣẹ láti túbọ jára mọṣẹ kò kéré o .  Ìwé ìròyìn British Medical Journal sọ pé , ńṣe ni dídín iye òṣìṣẹ kù ń kó bá ìlera àwọn òṣìṣẹ tó bá ṣẹ kù .  Ìwà Ipá Níbi Iṣẹ  Kì í ṣe pé àwọn òṣìṣẹ tó ń lo ara wọn lálòyọ tí wọn sì ń ní másùnmáwo ń fi ara wọn sínú ewu nìkan ni o .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní ilẹ Gẹẹsì fi hàn pé , ọpọ àwọn òṣìṣẹ ọfíìsì àtàwọn tí wọn jọ ń ṣiṣẹ kì í fẹ gbóhùn ara wọn sétí .  Èyí sì máa ń fa ìwà ipá lọpọ ìgbà .  Ìwé ìròyìn Business Week sọ pé :  Lọsọọsẹ , nǹkan bí òṣìṣẹ mẹẹẹdógún ni wọn máa ń pa lẹnu iṣẹ ní Amẹríkà .   Ìwé ìròyìn Harvard Business Review ní tiẹ sọ pé :  Kò sí ọgá iṣẹ kankan tó máa ń fẹ sọ nípa ìwà ipá tó ń ṣẹlẹ níbi iṣẹ .  Àmọ òótọ ibẹ ni pé , lọdọọdún , ọgọrọọrún òṣìṣẹ ló ń bá àwọn alábàáṣiṣẹ wọn jà tàbí kí wọn tiẹ pa wọn pàápàá .   Ní ìdàkejì ìyẹn , ọpọ ló jẹ pé àwọn oníbàárà wọn ló máa ń hu ìwà ipá sí wọn .  Ìròyìn ilẹ Ọsirélíà kan nípa ìwà ọdaràn sọ pé , ẹrù máa ń ba àwọn dókítà kan gan - an pé wọn lè ṣe àwọn léṣe .  Èyí ló fi jẹ pé tí wọn bá ń lọ tọjú àwọn èèyàn nínú ilé , wọn máa ń mú ẹni tó máa dáàbò bò wọn dání .  Àwọn mìíràn tí ewu tún ń wu ni àwọn ọlọpàá àtàwọn olùkọ .  Oríṣi ìwà ipá mìíràn tó tún ń ṣẹlẹ lẹnu iṣẹ ni , kíkó ẹdùn ọkàn báni , èyí tí Àjọ Àwọn Òṣìṣẹ Lágbàáyé pè ní ìwà ipá tí kò ṣeé fojú rí .  Ọnà tí èyí sábàá máa ń gbà ṣẹlẹ ni kí wọn máa bú mọni .  Ọjọgbọn Robert L .  Veninga ti Yunifásítì ìlú Minnesota ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé ,  ó fẹrẹẹ jẹ apá ibi gbogbo láyé ni àwọn òṣìṣẹ ti ń fojú winá ìdààmú àti àìsàn tí bíbúmọni máa ń fà .   Ó ń bá a lọ pé ,  níbàámu pẹlú Ìròyìn Ọdún 1993 ti Àjọ Àwọn Òṣìṣẹ Lágbàáyé Látọwọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , èyí tó burú jù nínú ìṣòro ọhún ni pé , tí àwọn alábàáṣiṣẹ ẹni kò bá bìkítà fúnni , tó jẹ pé òní - eré - ọla - ìjà àti gbúngbùngbún ni ṣáá nígbà gbogbo , àìsàn ló máa ń dá síni lára .   Ìbéèrè tó wá wà níbẹ ni pé , Kí làwọn agbanisíṣẹ àtàwọn òṣìṣẹ lè ṣe láti túbọ ní àlàáfíà lẹnu iṣẹ ?  Èyí lá máa gbé yẹ wò nínú àpilẹkọ tó tẹ lé e .  Mímú Kí Ibi Iṣẹ Rẹ Jẹ Aláìléwu  PẸLÚ gbogbo òfin tí wọn ṣe pé kí ewu lè dín kù lẹnu iṣẹ kí ààbò sì wà , jàǹbá àti ikú lẹnu iṣẹ kò yéé ṣẹlẹ , èyí sì jẹ ìṣòro ńlá síbẹ .  Ó ṣe kedere nígbà náà pé , ọrọ ààbò lẹnu iṣẹ kì í ṣe ohun tí òfin nìkan lè yanjú .  Àti agbanisíṣẹ àti òṣìṣẹ ló gbọdọ wá nǹkan ṣe nítorí ààbò ara wọn àti ti àwọn ẹlòmíràn .  Nítorí náà gbogbo àwọn tó jẹ òṣìṣẹ pátá ló yẹ kí wọn fara balẹ wo bí nǹkan ṣe ń lọ sí níbi iṣẹ àti ọnà tí wọn ń gbà ṣe iṣẹ wọn .  Bí àpẹẹrẹ , ǹjẹ o ti kíyè sí i bóyá lóòótọ ni kò séwu níbi tó o ti ń ṣiṣẹ ?  Ṣé èròjà tó lè ṣekú pani wà lára nǹkan tó o fi ń ṣiṣẹ ?  Bó bá jẹ bẹẹ , ǹjẹ ààbò tó dájú wà fún ọ ?  Ṣé ọpọ ìgbà ni iṣẹ rẹ máa ń mú ara ni ọ ?  Ṣé o máa ń ṣiṣẹ kọjá ààlà àkókò tí òfin béèrè ?  Ìdáhùn rẹ sí àwọn ìbéèrè bí irú ìwọnyí lè sọ ọpọ nǹkan nípa bí ààbò ṣe wà fún ọ tó níbi iṣẹ rẹ .  Máa Rántí Nígbà Gbogbo Pé Ewu Ńbẹ  Ewu ńbẹ nínú kéèyàn máa ṣiṣẹ bí aago .  Lẹyìn tí Ọjọgbọn Lawson Savery ti Yunifásítì Australias Curtin àti olùwádìí mìíràn kan ṣàyẹwò àbájáde ìwádìí tí wọn ṣe fún àwọn òṣìṣẹ tó lé ní mílíọnù mẹta ààbọ  3,600,000  , àti ibi iṣẹ tó lé ní ẹgbẹrún mẹtàdínlógójì ó lé igba  37,200  , wọn tẹ ìwé ìwádìí kan jáde tí wọn pe àkọlé rẹ ní ,  Ṣíṣiṣẹ fún Ọpọ Wákàtí : Ǹjẹ Ó Léwu , Ṣé Àwọn Èèyàn Sì Gbà Pé Bẹẹ Ló Rí ?   Láìdéènà pẹnu , bẹẹ ni , ni ìdáhùn sí ìbéèrè alápá méjì yìí .  Kò sírọ ńbẹ pé àwọn òṣìṣẹ tí àárẹ bá mú kì í lè ṣiṣẹ dáadáa wọn sì máa ń ṣe ọpọ àṣìṣe .  Ọjọgbọn Savery sọ nínú ìwé ìròyìn ilẹ Ọsirélíà náà , The Sun - Herald pé :  Ọpọ ilé iṣẹ ló máa ń rọ àwọn òṣìṣẹ láti máa ṣiṣẹ lọ bí aago , wọn á fojú wá àwọn òṣìṣẹ tó ń ṣiṣẹ lọ ní rabidun , wọn á sì dá wọn lọlá .   Àbájáde èyí lè burú jáì .  Bóyá la lè rí ibòmíràn tí ìṣòro yìí ti wọpọ ju ìdí iṣẹ ọkọ wíwà lọ . Wọn máa ń rọ àwọn awakọ tàbí kí wọn tiẹ mú wọn ní tipátipá láti wakọ fún ọpọ wákàtí láìsí pé wọn ń dúró sinmi , òfin sì kà á léèwọ láwọn ilẹ kan .  Ewu mìíràn tún ni kí ibi téèyàn ti ń ṣiṣẹ máà bójú mu , kí gbogbo ibẹ rí jákujàku kó má sì sí ìmọtótó .  Dída irinṣẹ sílẹ káàkiri tàbí sísọ wáyà iná sílẹ níbi táwọn èèyàn wà máa ń fa jàǹbá àti ikú .  Bákan náà tún ni dídágunlá sí àwọn ìlànà ààbò nígbà téèyàn bá ń lo àwọn irinṣẹ àti ẹrọ tó ń lo iná .  Ohun mìíràn tó tún ń fa ewu ni ṣíṣàìnu ilẹ nígbà ti nǹkan bá dà sílẹ , pàápàá àwọn nǹkan tó lóró nínú .  Ọpọ jàǹbá ló ti ṣẹlẹ nígbà tí àwọn òṣìṣẹ yọ tẹrẹ lórí ilẹ ti epo tàbí omi dà sí .  Nítorí náà , a lè sọ pé , òfin àkọkọ fún ṣíṣe iṣẹ tó dára ni jíjẹ onímọọtótó àti ẹni tó wà létòlétò .  Síbẹ , ọpọ èèyàn ló máa ń fẹ láti dágunlá sí àwọn ìlànà ààbò .  Ìwé ìròyìn Monthly Labor Review sọ pé :  Tí iṣẹ bá pọ lọwọ , èèyàn lè bẹrẹ sí i ronú pé àfi kí òun gba ọnà àbùjá kí òun lè parí gbogbo iṣẹ náà .   Àwọn kan lè máa ronú pé ,  Gbogbo ìgbà tí mi ò pa òfin ààbò mọ , láburú kankan kò ṣẹlẹ .   Nígbà tí máníjà ilé iṣẹ kan ń sọrọ nípa ìṣòro yìí , ó sọ pé :  Ọkan lára ohun tó burú jù lọ tó o lè máa ṣe lẹnu iṣẹ ni kó o máa dágunlá sí ìlànà ààbò kó o sì máa mú un jẹ !   Kí nìdí ?  Nítorí pé èyí máa ń jẹ kéèyàn dára rẹ lójú ju bó ṣe yẹ lọ kí ó sì di aláìbìkítà , èyí tá á wá yọrí sí jàǹbá tó pọ .  Ìbúgbàù tó ṣẹlẹ ní ilé iṣẹ ẹrọ Chernobyl ní ilẹ Ukraine lọdún 1986 ni wọn ń pè lọpọ ìgbà ní  jàǹbá atọmíìkì tó tíì burú jù lọ lágbàáyé .   Kí ló fa jàǹbá yìí ?  Ìròyìn kan nípa àjálù náà sọ pé  ẹrí jaburata ló wà nípa ṣíṣàìbìkítà fún ọnà tó tọ láti gbà ṣe àwọn nǹkan  àti  mímọọmọ ṣàìka àwọn ìlànà ààbò sí .   Àwọn agbanisíṣẹ àtàwọn òṣìṣẹ lè fọwọ sowọ pọ láti tètè mọ àwọn ohun tó lè fa jàǹbá .  Òwe ọlọgbọn kan nínú Bíbélì sọ pé :  Afọgbọnhùwà ni ẹni tí ó ti rí ìyọnu àjálù , tí ó sì bẹrẹ sí fi ara rẹ pa mọ .   Bẹẹ ni , ẹni tó gbọn máa ń kíyè sí ohun tó lè fa ewu , á sì wá ọnà láti dáàbò bo ara rẹ àtàwọn ẹlòmíràn .  Nígbà tí àwọn agbanisíṣẹ bá ṣe èyí , yóò ṣe àwọn fúnra wọn àtàwọn òṣìṣẹ wọn láǹfààní .  Bí àpẹẹrẹ , ilé iṣẹ kan tó tún ọfíìsì wọn ṣe kí  àìsàn tí ilé ń fà  má bàa ṣe àwọn òṣìṣẹ rẹ rí i pé , kò pẹ rárá lẹyìn náà ti ohun táwọn òṣìṣẹ ń mú jáde pọ sí i , ìfọkànbalẹ tó sì dé bá àwọn òṣìṣẹ náà kì í ṣe kékeré .  Wọn tún rí i pé àwọn tó ń pa ibi iṣẹ jẹ nítorí àìsàn dín kù .  Kì í ṣe pé gbígba ti ìlera àwọn ẹlòmíràn rò bí irú èyí máa ń mú kí àjọṣe tó dán mọrán wà láàárín agbanisíṣẹ àti òṣìṣẹ nìkan ni , àmọ ó tún lè ṣàǹfààní fún ọrọ ajé wọn pẹlú bí a ti rí i nínú ohun tó ṣẹlẹ yìí .  Gẹgẹ bi a ti ṣàkíyèsí nínú àpilẹkọ tó ṣáájú , ìwà ipá ti tàn dé ẹnu iṣẹ báyìí o .  Kí lo lè ṣe láti dáàbò bo ara rẹ ?  Àwọn Ohun Tó O Lè Ṣe  A ti rí i tí ìwà òfínràn lẹnu iṣẹ , èyí tó lè máà kọkọ lágbára níbẹrẹ , wá gbèèràn di fífòòró ẹni ṣáá .  Ìwé ìròyìn Harvard Business Review pèsè ìmọràn tó yẹ ká ronú lé yìí pé :  Tó o bá fẹ dáwọ ìwà ipá tó ń ṣẹlẹ lẹnu iṣẹ dúró , rántí pé àwọn èèyàn tó máa ń fínràn díẹdíẹ náà ló sábà máa ń hu ìwà jàgídíjàgan tó burú lẹyìn - ọ - rẹyìn .   Obìnrin kan lè máà ní in lọkàn láti pe àfiyèsí àwọn alábàáṣiṣẹ rẹ sí ara rẹ , àmọ tí ìmúra rẹ , ìsọrọ rẹ , àti ìṣesí rẹ kò bá wà níwọntúnwọnsì , àwọn èèyàn lè máa wò ó pé oníranù ni .  Lẹnu àìpẹ yìí , àwọn ìgbà kan wà tí ìwà táwọn èèyàn hù láìṣe pé wọn ní èròkérò lọkàn ti dá wàhálà ńlá sílẹ , lára rẹ ni ṣíṣọni kiri láti ṣeni ní ṣùtá , fífipá báni lòpọ tàbí ìpànìyàn pàápàá .  Nítorí náà , máa ronú lórí bí ìmúra rẹ àti ìṣesí rẹ ṣe ń nípa lórí àwọn ẹlòmíràn .  Ṣègbọràn sí ìmọràn Bíbélì náà pé :  Fi aṣọ tí ó wà létòletò ṣe ara rẹ lọṣọọ , pẹlú ìmẹtọmọwà àti ìyèkooro èrò inú .   1 Tímótì 2 : 9 .  Ìwé ìròyìn Monthly Labor Review tún jẹ ká mọ ohun mìíràn tó lè kóni sínú ewu , ó sọ pé :  Ẹrù ń báni nítorí àwọn òṣìṣẹ tí wọn máa ń dá ṣiṣẹ alẹ láwọn àgbègbè téèyàn kò fi bẹẹ sí .   Nítorí náà , rò ó wò ná : Ṣé ó bọgbọn mu láti kó ara rẹ séwu ìwà ipá , àgàgà èyí tó sábàá ń ṣẹlẹ téèyàn bá ń dá nìkan ṣiṣẹ tílẹ bá ti ṣú gan - an ?  Ṣé owó tó o máa rí níbẹ tó ohun tó ò ń fẹmí ara rẹ wewu lé lórí ?  Ó tún ṣe pàtàkì pé ká ṣọ bá a ṣe ń ṣe sí àwọn òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ wa tí nǹkan kò fara rọ fún , tí wọn máa ń kanra tí wọn ò sì mọ eré .  Kí la lè ṣe láti pẹtù sí wàhálà tó ṣeé ṣe kó fa ewu ?  Òwe Bíbélì kan dámọràn pé :  Ìdáhùn kan , nígbà tí ó bá jẹ lọnà pẹlẹ , máa ń yí ìhónú padà , ṣùgbọn ọrọ tí ń fa ìrora máa ń ru ìbínú sókè .   Dájúdájú , bó o bá jẹ onínúure tó o sì ń fọwọ wọ àwọn ẹlòmíràn , o lè dín wàhálà kù jọjọ tí ìjà kò sì ní ṣẹlẹ .  Láyé tára ń ni àwọn èèyàn níbi iṣẹ yìí , ìwà ká máa kanra mọni ká sì máa bínú síni ti wá wọpọ gan - an .  Nígbà tó bá dà bíi pé àwa gan - an ni wọn dájú sọ , ó lè jẹ pé wàhálà àti ìjákulẹ tẹni yẹn ń bá fínra ló ń mú un hùwà lọnà bẹẹ .  Ó lè jẹ pé ńṣe ni àwa kàn lọ ṣe kòńgẹ ìbínú rẹ .  Nítorí náà , ọnà tí à ń gbà dáhùn ṣe kókó .  Ó lè mú ọrọ náà rọlẹ tàbí kó mú un burú sí i .  Bóyá kẹ , àìgbọra - ẹni - yé lohun tó fà á .  Ìwé Resolving Conflicts at Work ṣe àkíyèsí tó lè ranni lọwọ yìí pé :  Nígbà táwa àti ẹnì kan bá ní gbólóhùn - asọ , . . . a kì í fi bẹẹ ṣàlàyé ọrọ látọkàn wá .  Àlàyé nípa ohun tó mú wa hùwà lọnà kan kì í sì í fi bẹẹ ṣe kedere .   Kí ló lè fa ìyẹn ?  Ìwé náà ń bá a lọ pé :  Wàhálà tó wà láàárín wa lè dà wá lọkàn rú tàbí kó ra wá níyè , á sì jẹ ká máa wò ó pé ká jọ dà á rú fúnra wa nìkan ló lè yanjú rẹ .   Kí wá ni ojútùú rẹ ?  TẸTÍ SÍLẸ !  Ìwé tá a fa ọrọ yọ nínú rẹ lókè sọ pé :  Nípa fífi tọkàntọkàn tẹtí sílẹ sí àwọn èèyàn tọrọ wa kì í bára mu . . . , ìbínú ọkàn wa á rọlẹ , à ó sì rí ojútùú sí i .   Àmọràn gidi rèé o láti má ṣe jẹ kí aáwọ tàbí àìgbọra - ẹni - yé gbèèràn débi tó máa wa di ìjà rẹpẹtẹ .  Nítorí náà , ó bọgbọn mu láti wá ọnà tó bójú mu láti dáàbò bo ara rẹ .  Èyí kan jíjẹ ẹni tó ń fi tọkàntọkàn pa àwọn òfin ààbò tí ìjọba àdúgbò ṣe mọ .  Ṣíṣe èyí lè wúlò gan - an fún mímú ibi iṣẹ rẹ jẹ ibi tí kò fi bẹẹ léwu .  Kókó mìíràn tún ni pé , ojú tá a fi ń wo ìwàláàyè , iṣẹ àti àkókò fàájì lè nípa lórí irú iṣẹ tá a yàn láti ṣe àti ojú tá a fi ń wo dídáàbò ara wa .  Àpilẹkọ tó tẹ lé e lè ràn wá lọwọ láti mọ ohun tó yẹ ká ṣe nípa àwọn kókó yìí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Nu gbogbo epo tó bá dà sílẹ dáadáa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Ìdáhùn pẹlẹ lè pẹtù sí ìṣòro tó le koko  Ipò Tó Yẹ Ká Fi Iṣẹ Sí  ÒṢÌṢẸ ológun kan ṣiṣẹ , ṣiṣẹ débi pé kò ráyè fún ìsinmi ọsán , kó bàa lè parí iṣẹ tí ọgá rẹ nílò ní kánjúkánjú .  Nígbà tí àwọn alábàáṣiṣẹ rẹ padà dé láti ibi tí wọn ti lọ jẹun ọsán , wọn rí i tó dojú délẹ sórí iṣẹ tó ń ṣe lọwọ lórí tábìlì rẹ  ó ti kú fin - ín - fin - ín .  Ìyàlẹnu ló jẹ fún àwọn òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ rẹ nígbà tí ọgá wọn pátápátá fóònù ní èyí tí kò pé wákàtí méjì lẹyìn náà tó sì sọ pé :  Ó dùn mi gan - an fún    , àmọ ẹ gbọdọ fi ẹlòmíràn rọpò rẹ fún mi láàárọ ọla !   Gbogbo àwọn tó wà níbẹ ló ń ṣe háà pé , Ṣé pé gbogbo ìwúlò òṣìṣẹ yìí lọdọ ọgá rẹ kò kọjá iṣẹ tó ń ṣe fún - un ?  Ìṣẹlẹ tó wáyé lóòótọ yìí jẹ ká rí kókó kan  pé lọpọ ìgbà , ohun kan ṣoṣo tí wọn máa ń fi díwọn bí ẹnì kan ṣe ṣe pàtàkì tó ni bó ṣe wúlò fún agbanisíṣẹ rẹ tó .  Èyí lè wá sún ẹnì kan láti béèrè pé : Ṣé torí iṣẹ nìkan ni mo ṣe wà láàyè , àbí torí kí n lè bójú tó ara mi ni mo ṣe ń ṣiṣẹ ?  Àwọn nǹkan wo nínú ìgbésí ayé mi ni mò ń yááfì nítorí iṣẹ tí mò ń ṣe ?  Ṣíṣe Ìpinnu Tó Bọgbọn Mu  Méjì lára ohun táwọn kan kà sí ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú ìgbésí ayé náà ni wọn sábà máa ń fi ìwàǹwára pinnu rẹ , ìyẹn yíyan ẹni téèyàn máa fẹ àti iṣẹ téèyàn máa ṣe .  Nígbà kan , ohun tó gbọdọ wà títí lọ làwọn èèyàn ka iṣẹ àti ìgbéyàwó sí .  Nípa bẹẹ , wọn máa ń fara balẹ dáadáa kí wọn tóó yan èyíkéyìí nínú méjèèjì .  Lọpọ ìgbà , wọn á gbàmọràn lọdọ àwọn tó jù wọn lọ tàbí lọdọ àwọn òbí .  Àmọ lóde òní , ó jọ pé fúnra ọpọ ni wọn ń yan ẹni tí wọn máa fẹ láìtiẹ ní í fi lọ ẹnikẹni , tí ìrísí ẹni náà bá ṣáà ti fani mọra , tí wọn á sì máa ní in lọkàn pé , tí ìgbéyàwó náà kò bá rí bí àwọn ṣe rò , ẹnu kí àwọn wá ẹlòmíràn fẹ ni .  Lọnà kan náà , ọpọ ló ń yan iṣẹ wọn kìkì nítorí iyì tí wọn rò pé ó ní láìro ìpalára tó ṣeé ṣe kó tibẹ yọ .  Tàbí kẹ , wọn lè yára gbé ìrònú nípa ìṣòro tó lè yọjú kúrò lọkàn wọn nípa sísọ pé ,  màá kápá wọn .   Ó bani nínú jẹ pé , àwọn obìnrin ní àwọn orílẹ - èdè tí kò rọwọ mú sábà máa ń múra tán láti lọ síbòmíràn lọ ṣe àwọn iṣẹ tí wọn gbọ pé á mú ìgbésí ayé oníyọtọmì wá .  Àmọ lọpọ ìgbà , bí wọn bá ṣe ń gúnlẹ sí orílẹ - èdè mìíràn báyìí , ilé aṣẹwó ni wọn á ti bára wọn , ìgbésí ayé aṣẹwó tí wọn wá ń gbé báyìí á wá burú ju bí ayé wọn ṣe wà tẹlẹ lọ .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn World Press Review sọ pé , ìsìnrú ayé òde òní yìí tó túbọ ń burú sí i tó sì ń dáyà foni jẹ  àrùn burúkú tí kò ní í lọ .   Ṣé wọn tún lè tan àwọn èèyàn gba iṣẹ tó bójú mu àmọ tó jẹ pé bí ẹrú ni wọn á wá dà níkẹyìn ?  Irú nǹkan yìí ti ṣẹlẹ rí o !  Bí àpẹẹrẹ , àwọn iléeṣẹ kan máa ń pèsè àwọn nǹkan afẹ tó gọntíọ fún àǹfààní àwọn òṣìṣẹ wọn .  Lára irú àwọn nǹkan bẹẹ lè jẹ pípèsè ilé ìjẹun tí ẹbí àti ọrẹ wọn lè lò , ọkọ ayọkẹlẹ tí wọn lè lò nígbàkigbà àti bíbá wọn fọ aṣọ wọn , gbígba oníṣègùn eyín sínú ọgbà tí wọn ń gbé , lílo gbọngàn eré ìmárale lọfẹẹ tàbí fífún wọn ní àǹfààní láti lọ jẹun ní ilé àrójẹ tó gbówó lórí .  Akọròyìn Richard Reeves sọ pé :  Iléeṣẹ kan tiẹ ti sanwó sílẹ níbì kan táwọn òṣìṣẹ rẹ tó ń lò nílò omi òjò lè mú àfẹsọnà wọn lọ láti lọ ṣe fàájì .   Àmọ ṣọra o !  Ó ṣàlàyé pé :  Àwọn iléeṣẹ yìí ṣe àwọn ètò láti mú ìgbésí ayé rẹ rọrùn , àmọ orí ohun kan ni wọn gbé e kà , ìyẹn ni pé wàá gbà kó jẹ pé àwọn ni wọn á máa ṣàkóso ìgbésí ayé rẹ ; pé wàá máa ṣiṣẹ wákàtí méjìdínlógún lójúmọ àti ní òpin ọsẹ , pé ọfíìsì ni wàá ti máa jẹun , ṣeré , tí wàá tiẹ máa sùn síbẹ pàápàá torí bóyá wọn lè nílò ẹ fún èrè tara wọn .   Bó O Ṣe Lè Yan Iṣẹ Tó Sàn  Òwe àtijọ kan sọ pé :  Ààyè ajá sàn ju òkú kìnnìún lọ .   Irú òwe báyìí gbé ìbéèrè náà dìde pé , Ṣé ó yẹ kí n ba ìgbésí ayé mi tàbí ìlera mi jẹ nítorí iṣẹ mi ?  Ní ìdáhùn sí ìyẹn , ọpọ ti tún ipò wọn gbé yẹ wò dáadáa wọn sì ti ṣàwárí ọnà tí wọn fi lè máa gbọ bùkátà ara wọn lọnà tó bójú mu , títí kan ti ìdílé wọn pẹlú , bó bá jẹ onídìílé ni wọn , wọn sì tún ṣàwárí ọnà tí wọn fi lè máa gbé ìgbésí ayé tó ní ayọ tó sì nítumọ .  Lóòótọ , èyí sábà máa ń béèrè pé kéèyàn mọwọn ara rẹ , ó sì tún lè béèrè ṣíṣe ìpinnu àwọn ohun téèyàn dìídì nílò dípò àwọn ohun téèyàn fẹ àmọ tí kò ṣe pàtàkì .  Àwọn tó ń fẹ ipò ọlá àti iyì lè máà tẹwọ gba iṣẹ tó mọ níwọn , kódà wọn lè máa ka àwọn tó bá ṣe bẹẹ sí arìndìn .  Àmọ kí lohun náà gan - an tó ṣe pàtàkì nígbèésí ayé ?  Ǹjẹ o tiẹ ti séra ró díẹ lẹnu àìpẹ yìí láti ronú lórí èyí ?  Bóyá lá rí ẹdá èèyàn kankan tó tíì ní nǹkan tára tó ọlọgbọn ọba Sólómọnì tó kọ òwe tá a fa yọ lókè yìí .  Àmọ nígbà tó ń ṣàkópọ àwọn ohun tó ṣe pàtàkì lóòótọ , ó kọwé lábẹ ìmísí Ọlọrun pé :  Òpin ọràn náà , lẹyìn gbígbọ gbogbo rẹ , ni pé : Bẹrù Ọlọrun tòótọ , kí o sì pa àwọn àṣẹ rẹ mọ .  Nítorí èyí ni gbogbo iṣẹ àìgbọdọmáṣe ti ènìyàn .   Oníwàásù 12 : 13 .  Lẹsẹ kan náà , Sólómọnì kò ṣàìmọ bí iṣẹ ti ṣe pàtàkì tó .  Ó kọwé pé :  Kò sí ohun tí ó sàn ju pé kí  èèyàn  máa jẹ kí ó sì máa mu ní tòótọ , kí ó sì jẹ kí ọkàn òun rí ohun rere nítorí iṣẹ àṣekára rẹ .   Bákan náà , bíi ti Bàbá rẹ ọrun , Jésù Kristi tí í ṣe Sólómọnì Títóbi Jù náà mọ ìjẹpàtàkì iṣẹ .  Ó sọ pé :  Baba mi ti ń bá a nìṣó ní ṣíṣiṣẹ títí di ìsinsìnyí , èmi náà sì ń bá a nìṣó ní ṣíṣiṣẹ .   Jòhánù 5 : 17 ; Mátíù 12 : 42 .  Síbẹ , ìgbésí ayé téèyàn ń gbé lọwọlọwọ báyìí kúrú jọjọ .  Àmọ o , Kristi mọ pé àwọn èèyàn á gbádùn ìgbésí ayé tí kò lópin lórí ilẹ ayé lábẹ ìṣàkóso Ìjọba náà tó kọ àwọn ọmọlẹyìn rẹ láti máa gbàdúrà fún .  Ìdí rèé tó fi pàrọwà nínú Ìwàásù rẹ olókìkí lórí Òkè pé :  Ẹ máa bá a nìṣó , nígbà náà , ní wíwá ìjọba náà àti òdodo  Ọlọrun  lákọọkọ , gbogbo nǹkan mìíràn wọnyí ni a ó sì fi kún un fún yín .   Mátíù 6 : 9 , 10 , 33 .  Ní ti ìgbésí ayé lábẹ ìṣàkóso Ìjọba yẹn , Bíbélì ṣèlérí pé :  Dájúdájú , wọn yóò kọ ilé , wọn yóò sì máa gbé inú wọn ; dájúdájú , wọn yóò gbin ọgbà àjàrà , wọn yóò sì máa jẹ èso wọn .  Wọn kì yóò kọlé fún ẹlòmíràn gbé ; . . . iṣẹ ọwọ ara wọn ni àwọn àyànfẹ mi yóò sì lò dé ẹkúnrẹrẹ .   Aísáyà 65 : 21 , 22 .  Ìrètí yìí mà kúkú ga lọlá o , ìyẹn ìrètí gbígbádùn ìgbésí ayé títí lọ , níbi téèyàn á tún ti máa ṣe iṣẹ tó nítumọ tó sì léré nínú !  Gbígbé ipò tiwa fúnra wa yẹ wò dáadáa lónìí lè jẹ ká rí i bóyá a nílò àtúnṣe láwọn apá ibì kan nínú iṣẹ wa , ká bàa lè yẹra fún àwọn ewu tó lè ṣàkóbá fún àǹfààní wa láti gbádùn  ìyè tòótọ ,  ìyẹn ìgbésí ayé ọjọ iwájú lábẹ Ìjọba Ọlọrun .  Nítorí náà , ẹ jẹ ká máa fi hàn nínú iṣẹ wa tàbí nínú ohunkóhun tá a bá ń ṣe pé , á bọwọ fún Ẹni náà tó fún wa ní ìwàláàyè .  Kólósè 3 : 23 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22 , 23   Lábẹ Ìjọba Ọlọrun , àwọn èèyàn yóò gbádùn ṣíṣe iṣẹ tí kò léwu nínú tó sì lérè  Ilẹ Gíríìsì Ti Fàyè Gba Òmìnira Ẹsìn  FÚN ÌGBÀ ÀKỌKỌ , ìjọba orílẹ - èdè Gíríìsì fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láǹfààní láti lo ọkan lára àwọn ibi ìṣeré rẹ tó dára jù lọ fún àpéjọ ńlá kan lọdún tó kọjá .  Òun ni gbọngàn ìṣeré Olympic Sportshall , èyí tó lè gba ọkẹ kan  20,000  èèyàn .  Gbọngàn ìṣeré tí ó ní ẹrọ amúlétutù nínú yìí wà lára àwọn ibi tí wọn fẹ lò fún Eré Ìdárayá Olympic ti ọdún 2004 nílùú Áténì .  Lọnà tó gbàfiyèsí , ní ọdún 1963 àti ọdún 1988 , àwọn Ẹlẹrìí ti ṣètò láti lo àwọn ibi ìṣeré ńlá tó wà nílùú Áténì fún àwọn àpéjọ wọn .  Àmọ , nígbà méjèèjì , àwọn aláṣẹ ibẹ jẹ kí ìhalẹmọni látọdọ Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Gíríìsì dẹrù bà wọn , wọn sì kọ láti jẹ kí àwọn Ẹlẹrìí lò wọn .  Ohun Tó Jẹ Àbájáde Lọtẹ Yìí Yàtọ  Ní oṣù February ọdún 2001 , nígbà tí àwọn Ẹlẹrìí sọ pé àwọn fẹ láti lo gbọngàn ìṣeré Olympic Sportshall  èyí tó jẹ ọkan lára àwọn gbọngàn ìṣeré ńlá bíi mélòó kan tí ó tóbi tó láti gba ọpọ èèyàn  ńṣe ni ominú ń kọ wọn bóyá bí ọràn ṣe ń rí látẹyìnwá náà ló tún ṣe máa rí .  Bí wọn ti ń retí , ńṣe làwọn aláṣẹ kọkọ fárígá .  Àmọ , ẹsẹkẹsẹ làwọn Ẹlẹrìí ṣètò láti lọ bá àwọn lọgàá - lọgàá tí wọn jẹ ọmọlúwàbí , tí wọn kò sì ní ẹtanú .  Ṣé wọn á múra tán láti gbé ẹtọ tí olúkúlùkù ní lábẹ òfin láti ṣe ìjọsìn lómìnira àti láti ṣe àpéjọ wọọrọwọ lárugẹ ?  Ṣé wọn á fìgboyà kọ láti jẹ kí àwọn onísìn fipá mú wọn láti ṣe ohun tí wọn kò fẹ ṣe ?  Wọn kúkú kọ jálẹ , ìdájọ tuntun kan ló sì dojú bí wọn ṣe kọ jálẹ níṣàájú dé .  Èyí ṣí ọnà sílẹ fún àwọn Ẹlẹrìí láti ṣètò àpéjọ wọn ní gbọngàn ìṣeré Sportshall sí July 27 sí 29 , 2001 .  Lásìkò kan náà , àwọn aláṣẹ fún àwọn Ẹlẹrìí láyè láti lo gbọngàn ìṣeré mìíràn tí ìjọba ń mójú tó , ìyẹn ni gbọngàn ìṣeré Palais de Sport , tó wà nílùú Thessalonica .  Ìsapá Ṣọọṣì Láti Fínná Mọ Àwọn Aláṣẹ Já sí Pàbó  Bí ọjọ tí wọn máa bẹrẹ àpéjọ ti ìlú Áténì náà ṣe ń sún mọlé , àwọn ìbéèrè tó ń kóni láyà sókè ló ń jà gùdù lọkàn àwọn Ẹlẹrìí : Ǹjẹ àwọn aláṣẹ á dúró lórí àdéhùn wọn láìka bí àwùjọ àlùfáà Ṣọọṣì Ọtọdọọsì ṣe ń fínná mọ wọn ?  Àti pé , ǹjẹ àwọn Ẹlẹrìí á lè gbádùn àpéjọ wọn tẹrùn láìsí pé àwọn kọlọrànsí ẹdá kan ń dà wọn láàmú ?  Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Gíríìsì kò tíì gbàgbé ọgbọnkọgbọn tí wọn máa ń dá látọjọ pípẹ , ìyẹn ni lílo agbára wọn láti fi da àpéjọ rú .  Àwọn iléeṣẹ tẹlifíṣọn sọ pé àwọn àlùfáà Ṣọọṣì Ọtọdọọsì ti ní kí àwọn má ṣe polongo àpéjọ tó ń bọ lọnà náà fáyé gbọ .  Àmọ ṣá o , nígbẹyìngbẹyín , pàbó ni gbogbo ìsapá ṣọọṣì já sí .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ pé Ṣọọṣì Ọtọdọọsì Ilẹ Gíríìsì ti fẹsùn kan àwọn Ẹlẹrìí pé ìsìn wọn jẹ ètò ìmùlẹ kan .  Àmọ ṣọọṣì ọhún gan - an ló tún wá ń gbìyànjú láti má ṣe jẹ káwọn aráàlú mọ ohun tó ń ṣẹlẹ nínú gbọngàn ìṣeré Sportshall .  Ó dùn mọni nínú pé , àwọn akọròyìn tó jẹ onígboyà kò jẹ kí ìhalẹmọni àwọn àlùfáà mú wọn láyà pami .  Wọn ṣe ìkéde àpéjọ ọhún lọnà gbígbòòrò gan - an , tí kò sì ní ẹtanú nínú rárá .  Síwájú sí i , ẹgbẹẹgbẹrún àwọn tó fẹ lọ sí àpéjọ náà ló tún ń sọ fún àwọn èèyàn nípa àpéjọ wọn nígbà tí wọn bá ń wàásù fún wọn nípa ìgbàgbọ wọn .  Níbikíbi tí wọn bá lọ , káàdì àlẹmáyà aláwọ yẹlò tó jẹ ti àpéjọ náà làwọn èèyàn fi ń dá wọn mọ .  Ọpọ àwọn ẹlòmíràn tí wọn pè wá sí àpéjọ náà ló pésẹ , tí èyí sì mú kí iye àwọn tó pé jọ sí gbọngàn ìṣeré Sportshall lọjọ tó gbẹyìn àpéjọ náà jẹ egbèjìdínlẹgbàájọ ó lé ọgọjọ  15,760  èèyàn .  Ní òpin ọsẹ méjì tó kẹyìn oṣù July , àpapọ iye èèyàn tó lọ sí àwọn àpéjọ tó wáyé ní gbọngàn ìṣeré Palais de Sport nílùú Thessalonica jẹ ẹẹdẹgbàáje ó lé ẹtàléláàádọsàn - án  13,173  èèyàn .  Àpéjọ Náà Wú Àwọn Èèyàn Lórí  Nígbà tí àwọn olùyọǹda ara ẹni tí iye wọn jẹ ẹgbẹtàlá ó lé mẹrin  2,604   tí gbogbo wọn jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà  ya bo gbọngàn ìṣeré Sportshall , tí wọn ń tún un ṣe , tí wọn ń kùn ún lọdà , tí wọn sì ń múra ibẹ sílẹ fún àpéjọ náà , àwọn tó jẹ máníjà gbọngàn ìṣeré náà sọ pé :  A wá síbí láti wá fojú ara wa rí ohun tí kò ṣẹlẹ rí ní ibí yìí .   Ẹnì kan sọ pé :  Ẹyin ni kẹ ẹ máa lo ibi ìṣeré yìí lọdọọdún kẹ ẹ lè máa tún tinú - tòde rẹ ṣe dáadáa .   Ohun tó ṣẹlẹ yìí wú Andreas Vardakis , tó jẹ ọgá alukoro fún ibi ìṣeré Sportshall , lórí gan - an .  Ó sọ pé : Ẹyin èèyàn wọnyí ti ṣe ibi ìṣeré yìí lóge .  Kì í ṣe pé a ò láwọn òṣìṣẹ tó lè máa tún un ṣe .  Àmọ ìsapá yín láti tún un ṣe gan - an lohun tó jẹ kí àpéjọ yín kẹsẹ járí .   Nígbà tí àpéjọ náà ń lọ lọwọ , tí ọgá ọlọpàá kan sì rí i pé òun kò ní láti rán àwọn ọlọpàá láti lọ kápá àwọn èrò tó wà létòlétò náà , ó sọ pé :  Mi ò tíì rí irú ìwà ọmọlúwàbí àti ìwàlétòlétò bẹẹ rí .   Ìròyìn Ayọ Tó Wáyé ní Àpéjọ Náà  Nínú àsọyé tó kẹyìn àpéjọ náà , wọn ṣèfilọ pé Àjọ Tó Ń Rí sí Ọràn Ẹkọ àti Ẹsìn nílẹ Gíríìsì ti ka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sí  ẹsìn táyé mọ .   Síwájú sí i , Àjọ náà ti fọwọ sí orílé - iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà nílùú Áténì lábẹ òfin .  Ìwé àkọsílẹ tí ìjọba fi fìdí ẹrí èyí múlẹ sọ lápá kan pé :   Àjọ yìí ti ka àwọn Kristẹni Ẹlẹrìí Jèhófà  náà  sí ẹsìn táyé mọ . . . wọn sì lẹtọọ láti jàǹfààní nínú gbogbo ọràn òfin tó jẹ mọ ìfọwọsí ìjọba yìí .  Ìwé àkọsílẹ òfin orílẹ - èdè tá a mẹnu kan lẹẹkan fàyè gba òmìnira ìjọsìn , ṣíṣe ìsìn ẹni lọnà tó wu kálukú àti lílo ohun ìní láti fi gbé ìsìn ẹni lárugẹ lọnà tó wu kálukú , àti bíbójú tó àwọn àlámọrí ìsìn lọnà tó wu ṣọọṣì tàbí ìpàdé ìsìn kọọkan .  Ó ṣe kedere pé ìfọwọsí tí ìjọba fún ètò àjọ náà tún  ka  iléeṣẹ wọn tó wà ní àgbègbè Marousi  ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  sí ibi ọwọ , tí a ti yà sí mímọ fún ìjọsìn Ọlọrun .  Orúkọ tí wọn máa ń pe irú àwọn iléeṣẹ wọn bẹẹ ni Bẹtẹlì , èyí tó túmọ sí  Ilé Ọlọrun .    Inú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , àti ti gbogbo ẹni tó nífẹẹ sí òmìnira ẹsìn , dùn sí àwọn ìṣẹlẹ tuntun wọnyí .  Àdúrà wọn ni pé , gẹgẹ bí àbájáde èyí , àwọn èèyàn yóò lè máa gbé ìgbésí ayé Kristẹni tí wọn ń gbé lọ  lọnà píparọrọ àti dídákẹjẹẹ , pẹlú fífọkànsin Ọlọrun lẹkùn - ún - rẹrẹ àti ìwà àgbà .   1 Tímótì 2 : 1 , 2 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Àwọn Ẹlẹrìí péjọ sí gbọngàn ìṣeré Olympic   Credit Line   Harry Bilios  Ṣé Lóòótọ ni Èṣù  Ẹni Ibi Náà Wà ?  OHUN kan tí kò sí níbì kankan làwọn èèyàn ka Èṣù sí nínú ọpọlọpọ ìsìn . Wọn ní ẹdá ọmọ aráyé ló hùmọ rẹ .  Èyí ló mú kí arukutu sọ lórí ohun tí Dionigi Tettamanzi , ìyẹn bíṣọọbù àgbà Genoa , tó jẹ ọkan lára àwọn kádínà tó gbapò iwájú ní Ítálì , kọ sínú lẹtà olójú ìwé 40 tó kọ sí àwùjọ àwọn àlùfáà nípa bí wọn ṣe lè kọjú ìjà sí Èṣù .   Òfin mẹwàá  ló wà nínú rẹ .  Èkínní :  Má ṣe gbàgbé pé èṣù wà ,  nítorí  àkọkọ nínú ẹtàn  tó ń lò ni pé  ká lè gbà pé kò sóhun tó ń jẹ èṣù .   Ìkejì :  Má ṣe gbàgbé pé adánniwò ni èṣù . . . .  Má rò pé ọwọ rẹ kò lè tó ẹ tàbí pé kò lè rí ẹ gbé ṣe .   Ìkẹta :  Má ṣe gbàgbé pé èṣù ní làákàyè púpọ ó sì tún ní ọgbọn àlùmọkọrọyí .  Kò ṣíwọ dídẹ pańpẹ láti mú àwọn èèyàn nípa títàn wọn jẹ gẹgẹ bó ti ṣe fún ọkùnrin àkọkọ .   Ìkẹrin :  Máa wà lójúfò : ṣí ojú àti ọkàn rẹ payá dáadáa .  Jẹ akọni : ní ọkàn kó o sì máa hùwà rere .   Ìkarùn - ún :  Ní ìgbàgbọ tó fẹsẹ múlẹ pé Kristi lágbára ju adánniwò náà lọ  nítorí èyí  á dáàbò bò ọ á sì jẹ kó o lè dúró gbọn - in kódà nígbà tó bá kó ogun gbígbóná janjan tì ọ .   Ìkẹfà :  Má ṣe gbàgbé pé ìwọ àti Kristi lẹ jọ ṣẹgun rẹ .   Ìkeje :  Máa gbọ Ọrọ Ọlọrun déédéé .   Ìkẹjọ :  Má ṣe gbéra ga kó o sì fara dà á bí ẹnì kan bá hùwà láabi sí ọ .   Ìkẹsàn - án :  Máa gbàdúrà nígbà gbogbo , má ṣe jẹ kó rẹ ọ ,  kó o bàa lè borí àdánwò .  Ìkẹwàá :  Jọsìn Olúwa Ọlọrun rẹ nìkan ṣoṣo , kó o sì nífẹẹ rẹ .   Báwo làwọn èèyàn ṣe tẹwọ gba lẹtà sí àwọn àlùfáà yìí ?  Àwọn ìmọràn tó wà níbẹ kò bá àwọn èèyàn lára mu páàpáà ní Ibùdó Ẹkọ Nípa Ìsìn ní Milan .  Ibùdó yìí yarí pé irú  ẹkọ yìí kò yàtọ sí tayé ojú dúdú .   Agbẹnusọ kan sọ pé  tó bá jẹ èṣù nìkan làwọn èèyàn kàn ń di ẹbi rù , wọn ò ní mọ pé àwọn  fúnra àwọn  ní lọwọ .   Bíbélì kò sọ pé àwọn èèyàn ò ní jíhìn fún ohun tí wọn bá ṣe o , àmọ ó sọ ọ kedere pé Sátánì Èṣù ni  ọlọrun ètò àwọn nǹkan yìí ,  òun ló sì dán Jésù wò .  Ó tún sọ nípa agbára tí Sátánì ní àtohun tó ń gbèrò , ìyẹn láti  fọ èrò inú àwọn aláìgbàgbọ .   2 Kọríńtì 4 : 4 ; Mátíù 4 : 1 - 11 .  Kódà , àpọsítélì Pétérù kọwé pé Sátánì dà  bí kìnnìún tí ń ké ramúramù , ó ń wá ọnà láti pani jẹ .   Abájọ tí àpọsítélì Jòhánù fi sọ fún àwọn onígbàgbọ pé :  Gbogbo ayé wà lábẹ agbára ẹni burúkú náà .   Tá a bá gbọn , a ò ní kọ etí dídi sí ìkìlọ Ìwé Mímọ yìí o .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Bí Mo Bá Lọ Pàdé Ọmọ Iléèwé Mi Ńkọ ?   Àtipadà síléèwé lọjọ Monday kì í rọgbọ fún mi rárá .  Tí èyíkéyìí nínú àwọn ọrẹ mi bá ti rí mi níbi tí mo ti ń wàásù , mo ti mọ irọ mọràn - ìn - mọran - in tí mo máa ń pa .  Bí àpẹẹrẹ , màá sọ fún àwọn ọrẹ mi pé ńṣe ni mò ń bá Ẹgbẹ Òṣìṣẹ Ìjọba gba owó kiri .   James , Ilẹ Gẹẹsì .   Yẹyẹ làwọn tó bá rí mi máa ń lọ fi mí ṣe níléèwé .  Nǹkan tí wọn ń fojú mi kàn kò kéré .   Débora , Brazil .  KÍ LÓ mú kí ẹrù pé àwọn lè pàdé àwọn ọrẹ wọn máa ń ba àwọn ọdọ yìí tó bẹẹ ?  Ṣé nǹkan èèwọ kan ni wọn ń ṣe ni ?  Rárá o , kàkà bẹẹ , iṣẹ tó dára jù lọ tó sì ṣe pàtàkì jù lọ láyé lónìí ni wọn mà ń ṣe o .  Ìyẹn iṣẹ tí Jésù pa láṣẹ nígbà tó sọ pé :  Ẹ lọ , kí ẹ sì máa sọ àwọn ènìyàn gbogbo orílẹ - èdè di ọmọ ẹyìn , . . . ẹ máa kọ wọn láti máa pa gbogbo ohun tí mo ti pa láṣẹ fún yín mọ .   Mátíù 28 : 19 , 20 .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ti fi hàn , ó lé ní ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ọdọlangba tó gba Ọlọrun gbọ .  Nǹkan bí ìdajì lára wọn ló ń lọ sí ṣọọṣì lọsọọsẹ .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ ọdọ ló ń kópa nínú àwọn ìgbòkègbodò ṣọọṣì , irú bí wíwà nínú ẹgbẹ akọrin , ìwọnba díẹ lára wọn ló máa ń bá àwọn ọmọ iléèwé wọn sọrọ nípa Ọlọrun .  Àmọ o , káàkiri ayé ni wọn mọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fún iṣẹ ìwàásù wọn láti ilé dé ilé .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọdọ Ẹlẹrìí ló sì ń kópa nínú iṣẹ yìí .  Bó o bá jẹ ọdọ Ẹlẹrìí , ó dájú pé ìwọ náà á ti máa kópa nínú iṣẹ ìwàásù yìí .  Àmọ èyí kò túmọ sí pé ó rọrùn fún ẹ láti ṣe bẹẹ .  Bíi tàwọn ọdọ tá a sọrọ wọn níbẹrẹ , ìrònú pé ọmọ iléèwé rẹ kan lè lọ jáde sí ẹ lẹnu ọnà lè kó ọ lọkàn sókè .  Ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tó ń jẹ Jennie jẹwọ pé :  Ohun tí mo kórìíra jù lọ ni pé kí ọkan lára àwọn ọmọléèwé mi rí mi kí n múra dáadáa , kí n wọ síkẹẹtì , kí n wá gbé àpò lọwọ , kí ìmúra mi sì kọjá bí mo ṣe máa ń múra lọ síléèwé .   Ẹrù pé àwọn lè pàdé ọmọléèwé àwọn kan máa ń ba àwọn ọdọ Kristẹni kan débi pé , ńṣe ni wọn á bẹrẹ sí í ta ọgbọnkọgbọn .  Ọdọ kan tó ń jẹ Leon sọ pé :  Mo mọ ọdọ Ẹlẹrìí kan tó jẹ pé aṣọ tó ṣeé fà bojú ló máa ń wọ tó bá wà lóde ẹrí , nítorí kó lè fà á bo ojú rẹ tó bá ṣèèṣì bá àwọn ọrẹ rẹ ilé ìwé pàdé .   Síbẹ , àwọn ọdọ mìíràn kì í tiẹ dé àwọn àdúgbò kan wàásù rárá .  Ọdọ kan tó ń jẹ Simon sọ pé :  Mo rántí pé mo máa ń gbàdúrà pé ká má lọ ṣiṣẹ láwọn àdúgbò kan , torí mo mọ pé àwọn ọmọ iléèwé wa ló kún ibẹ .   Kì í ṣohun tójú ò rí rí pé kí ìdààmú bá ọ díẹ tó o bá ṣèèṣì pàdé ẹnì kan tó o mọ níbi tó o ti ń wàásù .  Àmọ o , ńṣe ni gbígba irú ìbẹrù bẹẹ láyè á wulẹ ṣàkóbá fún ọ .  Ọdọ ọmọ ilẹ Jámánì kan tó ń jẹ Alicia jẹwọ pé :  Iṣẹ ìwàásù máa ń kó mi nírìíra débi pé , ó kó bá ipò tẹmí mi .   Lákọọkọ , kí ló dé tó o fi ní láti wàásù , pàápàá tí o ò bá gbádùn ṣíṣe bẹẹ ?  Láti dáhùn , jẹ ká wo ìdí tí Ọlọrun fi fi dandan lé e pé o gbọdọ wàásù .  Lẹyìn náà a óò wá fi hàn bó ṣe jẹ pé , pẹlú ìsapá àti ìpinnu , o lè borí ìbẹrù rẹ .  Àṣẹ Náà Láti Wàásù  Lákọọkọ ná , tó o bá wò ó pé ṣíṣàlàyé ìgbàgbọ rẹ fún àwọn ẹlòmíràn kì í ṣe ohun tójú ò rí rí tàbí tó ṣàrà ọtọ , ìyẹn lè ṣèrànwọ .  Àtìgbà láéláé làwọn èèyàn Ọlọrun lọkùnrin àti lóbìnrin ti ń ṣe bẹẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ohun táwọn èèyàn mọ Nóà mọ jù ni pé ó kan ọkọ áàkì gìrìwò kan .  Àmọ gẹgẹ bí 2 Pétérù 2 : 5 ti sọ , ó tún jẹ  oníwàásù òdodo .   Nóà mọ pé ó jẹ dandan kóun kìlọ fún àwọn mìíràn nípa ewu tó rọ dẹdẹ sórí wọn .  Mátíù 24 : 37 - 39 .  Lẹyìn ìgbà yẹn , bó tilẹ jẹ pé a kò dìídì pàṣẹ fún àwọn Júù láti wàásù fún àwọn tí kì í ṣe Júù , ọpọ wọn ló sọ nípa ìgbàgbọ wọn fún àwọn mìíràn .  Ìyẹn ló jẹ kí ọmọ ilẹ òkèèrè kan tó ń jẹ Rúùtù mọ nípa Jèhófà .  Rúùtù mọrírì ohun ti ìyá - ọkọ rẹ Náómì , tí í ṣe Júù ṣe fún un , ó sì sọ fún un pé :  Àwọn ènìyàn rẹ ni yóò jẹ ènìyàn mi , Ọlọrun rẹ ni yóò sì jẹ Ọlọrun mi .   Nígbà tó tún yá , Sólómọnì Ọba sọ pé ọpọ àwọn tí kì í ṣe Júù yóò wá gbọ nípa  orúkọ ńlá  Jèhófà wọn yóò sì wá jọsìn nínú tẹńpìlì Rẹ .  1 Àwọn Ọba 8 : 41 , 42 .  Ó dára , tí àwọn ìránṣẹ Ọlọrun yìí láyé ọjọun bá bá àwọn mìíràn sọrọ láìṣe pé àṣẹ kankan wà tó sọ pé wọn gbọdọ ṣe bẹẹ , ẹ ò rí i pé ó yẹ kí àwọn Kristẹni ọjọ òní mú iṣẹ ìwàásù lọkùn - únkúndùn !  Bẹẹ sì rèé , a pa á láṣẹ fún wa pé ká wàásù  ìhìn rere ìjọba yìí .   A dà bí àpọsítélì Pọọlù ní ti pé , a wà lábẹ àìgbọdọmáṣe láti wàásù ìhìn rere yìí .  Ìgbàlà wa so mọ ọn .  Róòmù 10 : 9 , 10 sọ pé :  Bí ìwọ bá polongo  ọrọ yẹn tí ń bẹ ni ẹnu ìwọ alára  ní gbangba , pé Jésù ni Olúwa , . . . a ó gbà ọ là .  Nítorí ọkàn - àyà ni a fi ń lo ìgbàgbọ fún òdodo , ṣùgbọn ẹnu ni a fi ń ṣe ìpolongo ní gbangba fún ìgbàlà .   Ibo lo ti lè ṣe  ìpolongo ní gbangba  yẹn ?  Bó tilẹ jẹ pé wíwàásù lọnà tí kì í ṣe bí àṣà náà dára , iṣẹ òjíṣẹ ẹnu ọnà dé ẹnu ọnà ṣì ni ọkan lára ọnà tó dára jù lọ láti dé ọdọ àwọn mìíràn .  Ṣé nítorí pé o jẹ ọmọdé , iṣẹ yẹn wá yọ ọ sílẹ ?  Rárá o .  Bíbélì pa àṣẹ tó wà ní Sáàmù 148 : 12 , 13 yìí pé :  Ẹyin ọdọkùnrin àti ẹyin wúńdíá pẹlú , ẹyin arúgbó pa pọ pẹlú ẹyin ọmọdékùnrin .  Kí wọn máa yin orúkọ Jèhófà .   Ìdí Tó Fi Ṣòro Láti Wàásù fún Ojúgbà Ẹni  Ká sòótọ , ó lè máa tì ọ lójú tàbí kó jẹ ohun tí kò bá ọ lára mu pé kó o jáde lọ wàásù kó o sì pàdé ẹnì kan tó jẹ ọmọléèwé rẹ .  Ó ṣe tán , kò sẹni tí kò fẹ káwọn ẹlòmíràn gba tòun .  Kò sẹni tó fẹ kí wọn máa fi òun ṣẹsín , kí wọn kẹgàn òun tàbí kí wọn máa bú òun .  Bí ohun tí ọdọ kan tó ń jẹ Tanya sọ pé ,  àwọn ọmọ iléèwé lè fayé sú ọ !   Nítorí náà , o lè ti máa rò ó pé kí làwọn ọmọléèwé rẹ máa sọ ná bí wọn bá rí ẹ tó o múra dáadáa àmọ tó o wá gbé Bíbélì lọwọ .  Ó dunni láti sọ pé , ó ṣeé ṣe dáadáa pé yẹyẹ ni wọn á máa fi ọ ṣe .  Felipe tó jẹ ọmọ ilẹ Brazil sọ pé :  Ọmọkùnrin kan wà ní kíláàsì mi tá a jọ ń gbé ilé kan náà .  Ńṣe lá máa sọ pé ,  Ìwọ pẹlú Bíbélì ẹ yìí ṣáá !  Kí lo tiẹ máa ń rí dì sínú àpò yẹn ná ?    Fífini ṣe yẹyẹ nírú ọnà yìí kì í ṣe ohun ṣeréṣeré o .  Bíbélì sọ fún wa pé Ísákì , ọmọkùnrin Ábúráhámù fojú winá ìfiniṣẹsín tá a lè pè ní pípẹgàn ẹni látọdọ Íṣímáẹlì tó jẹ ọbàkan rẹ .  Àpọsítélì Pọọlù kò fojú kékeré wo ìwàkiwà yìí .  Àpọsítélì yìí sì tọnà nígbà tó pè é ní  inúnibíni  nínú Gálátíà 4 : 29 .  Bákan náà , Jésù sọ tẹlẹ pé àwọn èèyàn kan á wà tí wọn kò ní nífẹẹ àwọn ọmọlẹyìn òun .  Ó sọ pé :  Bí ayé bá kórìíra yín , ẹ mọ pé ó ti kórìíra mi kí ó tó kórìíra yín .  Bí ẹyin bá jẹ apá kan ayé , ayé yóò máa ní ìfẹni fún ohun tí í ṣe tirẹ .  Wàyí o , nítorí pé ẹ kì í ṣe apá kan ayé , ṣùgbọn mo ti yàn yín kúrò nínú ayé , ní tìtorí èyí ni ayé fi kórìíra yín .   Jòhánù 15 : 18 , 19 .  Nítorí náà , bó o ti jẹ Kristẹni , ó yẹ kó o fi sọkàn pé wàá ní láti fara da inúnibíni díẹ .  Kódà ká tiẹ ní o kò tíì bá àwọn ojúgbà rẹ sọrọ rí nípa Bíbélì , àwọn kan ṣì lè máa ṣe inúnibíni sí ọ kìkì nítorí pé ìwà rẹ dára gan - an tí o kì í sì í bá wọn lọwọ sí ìwàkiwà .  Bó ti wù kó rí , Jésù sọ ọrọ ìtùnú yìí fún wa pé :  Aláyọ ni yín nígbà tí àwọn ènìyàn bá gàn yín , tí wọn sì ṣe inúnibíni sí yín , tí wọn sì fi irọ pípa sọ gbogbo onírúurú ohun burúkú sí yín nítorí mi .   Báwo ni inú rẹ ṣe lè máa dùn bí wọn ti ń fi ẹ ṣẹsín tàbí pẹgàn rẹ ?  Nítorí o mọ pé ò ń mú ọkàn Jèhófà Ọlọrun yọ ni !  Bó o sì ṣe ń mú inú Ọlọrun dùn , ńṣe lò ń fi hàn pé o fẹ ẹ gba èrè ìyè ayérayé !  Lúùkù 10 : 25 - 28 .  A dúpẹ pé , kò lè jẹ gbogbo àwọn ọmọléèwé rẹ tàbí èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ló máa fi ọ ṣẹlẹyà nígbà tó o bá bá wọn pàdé lẹnu iṣẹ ìwàásù .  Ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tó ń jẹ Angela sọ pé :  Tó o bá pàdé ọmọléèwé rẹ kan lẹnu ọnà , ọpọ ìgbà ló jẹ pé àwọn gan - an lara wọn ò ní balẹ tó tìẹ !   Àní , ara àwọn kan tiẹ lè ti wà lọnà pé kí lo fẹ sọ ná .  Ohun yòówù kó ṣẹlẹ , ọpọ àwọn ọdọ Kristẹni ló ń ṣàṣeyọrí ńláǹlà nínú wíwàásù fún àwọn akẹkọọ ẹlẹgbẹ wọn .  Àpilẹkọ tó máa tẹ lé èyí nínú ọwọ yìí yóò jíròrò àwọn ọnà díẹ tí ìwọ náà lè gbà ṣe é .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Ọpọ ọdọ lẹrù máa ń bà pé káwọn má lọ ṣe kòńgẹ akẹkọọ ẹlẹgbẹ àwọn kan lẹnu iṣẹ ìwàásù   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Má ṣe jẹ kí ìfiṣẹsín mú ọ tijú ìgbàgbọ rẹ láé  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  March 8 , 2002  Kí La Lè Ṣe Láìsí  Àwọn Olùkọ ?  Àfàìmọ kí iye àwọn tó ń ṣiṣẹ olùkọ má pọ ju iye àwọn tó ń ṣe oríṣi iṣẹ mìíràn lọ lágbàáyé .  Ọpẹlọpẹ wọn lára gbogbo wa .  Àmọ , kí ló ń náni láti ṣiṣẹ olùkọ ?  Àwọn ewu àti ìdùnnú wo ló wà nídìí iṣẹ náà ?  3 Àwọn Olùkọ  Èé Ṣe Tá A Fi Nílò Wọn ?  5 Kí Ló Ń Mú Káwọn Èèyàn Máa Ṣe Iṣẹ Olùkọ ?  7 Iṣẹ Olùkọ  Ohun Tó Ń Náni Àtàwọn Ewu Tó Wà Ńbẹ  12 Iṣẹ Olùkọ  Iṣẹ Tó Ń Tẹni Lọrùn Tó sì Ń Fúnni Láyọ  14 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Bí Mo Bá Lọ Pàdé Ọmọ Iléèwé Mi Ńkọ ?  17 Àwọn Ohun Tó Ń Fa Ewu Lẹnu Iṣẹ  18 Mímú Kí Ibi Iṣẹ Rẹ Jẹ Aláìléwu  20 Kí Nìdí Tí Àwọn Kẹtẹkẹtẹ Abilà Fi Ń Nílà Lára ?  21 Ipò Tó Yẹ Ká Fi Iṣẹ Sí  30 Ṣé Lóòótọ ni Èṣù  Ẹni Ibi Náà Wà ?  31 Oyin  Ohun Aládùn Tó Ń Wo Ọgbẹ Sàn  32 À Ń ké Sí Ọ  Ṣé Wàá Wá ?  Àǹfààní Wà Nínú Kẹkẹ Gígùn 24  Àràádọta ọkẹ àwọn èèyàn ló ń gun kẹkẹ lójoojúmọ .  Àwọn kan ń gùn ún lọ síbi iṣẹ , àwọn mìíràn sì ń fi ṣe fàájì .  Irú kẹkẹ wo ló máa dára fún ọ ?  Ojú Ìwòye Bíbélì 28  Ṣé ohun tó burú ni kí ẹrí ọkàn máa dá èèyàn lẹbi ?   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   ẸYÌN ÌWÉ : UNITED NATIONS  RAY WITLIN  Àwọn Olùkọ  Èé Ṣe Tá A Fi Nílò Wọn ?   Ọjọ kan ṣoṣo tí olùkọ tó dáńgájíá fi kọni kì í ṣẹgbẹ ẹgbẹrún ọjọ téèyàn fi ń dá kẹkọọ .   Òwe àwọn ará Japan .  ṢÉ O rántí olùkọ tó o fẹràn gan - an nígbà tó o wà nílé ẹkọ ?  Tó o bá ṣì jẹ akẹkọọ , ṣé olùkọ kan wà tó o fẹràn gan - an ?  Tó bá wà , kí ló mú kó o fẹràn rẹ ?  Olùkọ tó mòye máa ń jẹ kéèyàn ní ìdánilójú nípa ohun tó kọ , ó sì ń mú kí ẹkọ kíkọ jẹ iṣẹ tó gbádùn mọni .  Ṣìnkìn ni inú ẹni àádọrin ọdún kan ní ilẹ Gẹẹsì máa ń dùn tó bá rántí olùkọ tó kọ ọ ní èdè Gẹẹsì nígbà tó wà nílé ìwé nílùú Birmingham .  Ó sọ pé :  Ọgbẹni Clewley jẹ kí n mọ pé mo lè ṣe àwọn ohun kan tí mi ò mọ tẹlẹ pé mo lè ṣe .  Mo máa ń tijú bí akika , n kì í sì í sọ ohun tó wà lọkàn mi jáde , síbẹ ó fún mi níṣìírí láti kópa nínú ìdíje eré orí ìtàgé ti ilé ìwé mi , ó sì dá mi lẹkọọ .  Èmi ni mo gba ẹbùn ìdíje eré orí ìtàgé yìí ni ọdún tí mo parí ẹkọ mi .  Bí kì í bá ṣe ìṣírí tó fún mi ni , mi ò ní lè gba ẹbùn náà .  Ó dùn mí gan - an pé mi ò rí i mọ láti dúpẹ lọwọ rẹ fún fífi tí kò fi ọrọ àwọn akẹkọọ rẹ ṣeré .   Obìnrin dáadáa ni Margit , ó ti lé ní ẹni àádọta ọdún , ọmọ ìlú Munich ní Jámánì ni .  Ó sọ pé :  Tíṣà kan wà tí mo fẹràn gan - an .  Ó mọ bó ṣe máa ń ṣàlàyé àwọn nǹkan tó bá díjú lọnà tó fi máa yé èèyàn .  Ó máa ń sọ fún wa pé tí ohun kan kò bá yé wa , ká béèrè ìbéèrè .  Kì í kanra mọ wa , ó máa ń bá wa ṣeré gan - an .  Èyí la fi máa ń gbádùn iṣẹ tó ń kọ wa .  Peter , ọmọ ilẹ Ọsirélíà rántí olùkọ tó kọ ọ ní ìṣirò , ó sọ pé olùkọ yìí  jẹ ká mọ bí ohun tá à ń kọ ti ṣe pàtàkì tó nípa fífún wa ní àwọn àpẹẹrẹ tó ṣe é mú lò .  Nígbà tó ń kọ wa nípa àwọn nǹkan onígun mẹta , ó kọ wa bá a ṣe lè wọn bí ilé kan ṣe ga tó láìjẹ pé a fọwọ kàn án , ẹnu pé ká kàn lo àwọn ìlànà tí wọn fi ń wọn àwọn nǹkan onígun mẹta ni .  Mo rántí pé mo ń sọ ọ lọkàn mi pé :  Káàsà , èyí mà ga lọlá o !    Pauline , ọmọ apá àríwá ilẹ Gẹẹsì sọ fún olùkọ rẹ pé :  Mi ò fi bẹẹ mọ ìṣirò .   Olùkọ béèrè lọwọ rẹ pé :  Ṣé ó wù ọ láti mọ ọn ?  Mo lè ràn ẹ lọwọ .   Pauline sọ pé :  Fún bí oṣù mélòó kan lẹyìn ìgbà yẹn ló fi mú ọrọ mi lọkùn - únkúndùn , ó tiẹ máa ń ràn mí lọwọ lẹyìn aago ìjáde pàápàá .  Mo mọ pé ó fẹ káyé mi dára ni , ó sì fẹràn mi .  Èyí jẹ kí èmi náà jára mọṣẹ , mo sì wá mọ ìṣirò .   Angie , ọmọ ilẹ Scotland , tó ti lé lọgbọn ọdún báyìí náà rántí olùkọ tó kọ ọ ní ìtàn , ìyẹn Ọgbẹni Graham .  Ó sọ pé :  Ó mú kí ẹkọ nípa ìtàn dùn mọràn - ìn mọran - in !  Ìtàn ló máa ń fi àwọn nǹkan tó ti ṣẹlẹ kọjá pa , ó sì máa ń fi ìtara kọ wa ní àwọn ẹkọ nípa ìtàn náà .  Ńṣe ló máa ń mú kí gbogbo rẹ dà bí ohun tó ṣẹṣẹ ń ṣẹlẹ .   Bákan náà ló tún rántí abílékọ Hewitt , ìyá àgbàlagbà tó kọ ọ nígbà tó wà ní ìpele àkọkọ .  Ó sọ pé :  Ó ń gba tèèyàn rò ó sì fẹràn èèyàn .  Nínú kíláàsì lọjọ kan , mo lọ béèrè ìbéèrè kan lọwọ rẹ .  Ńṣe ló gbé mi janto .  Ó jẹ kí n mọ pé òun fẹràn mi gan - an .   Timothy , ọmọ apá gúúsù ilẹ Gíríìsì fi ìmọrírì rẹ hàn .  Ó sọ pé :  Mo ṣì rántí olùkọ tó kọ mi nípa ìmọ ìjìnlẹ .  Òun ló yí èrò mi nípa ayé tó yí mi ká àti ìwàláàyè padà pátápátá .  Bó bá ń kọ wa nínú kíláàsì , àgbàyanu lẹkọ tó ń kọ wa .  Ó kọ wa láti nífẹẹ sí ìmọ ká sì fẹràn òye .   Àpẹẹrẹ mìíràn tún ni Ramona , ọmọ ìlú California ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Ó kọwé pé :  Olùkọ mi ní ilé ìwé gíga mà fẹràn èdè Gẹẹsì o .  Ìtara tó ní sì ran gbogbo wa !  Kódà , ńṣe ló máa ń fọ àwọn ibi tó le koko nínú iṣẹ náà sí wẹwẹ .   Pẹlú ara yíyá gágá ni Jane , ọmọ ilẹ Kánádà fi sọrọ nípa olùkọ tó kọ ọ ní ẹkọ nípa eré ìmárale pé  ó mọ nípa eré ìmárale gan - an ó sì mọ bí wọn ṣe ń kọ èèyàn ní nǹkan .  Ó kó wa lọ sí ìgbèríko ó sì lọ kọ wa ní béèyàn ṣe ń yọ tẹrẹ lórí yìnyín àti béèyàn ṣe lè pẹja nínú omi oníyìnyín .  A tiẹ tún ṣe búrẹdì tó dà bí tàwọn Àmẹríńdíà lórí ààrò tá a fúnra wa mọ .  Ìrírí tó lárinrin lèyí jẹ fún ọmọbìnrin tí kò níṣẹ mìíràn ju pé kó ṣáà máa kàwé lọ !   Ọmọbìnrin tó máa ń tijú ni Helen , ìlú Shanghai ni wọn ti bí i , àmọ ìlú Hong Kong ló ti kàwé .  Ó sọ pé :  Nígbà tí mo wà ní ìpele karùn - ún , mo ní olùkọ kan tó kọ mi ní ẹkọ nípa eré ìmárale àti kíkun àwòrán , ìyẹn Ọgbẹni Chan .  Ọpẹlẹńgẹ ni mí , mi ò sì mọ bọọlù aláfọwọgbá àti bọọlù alápẹrẹ - ẹ gbá púpọ .  Olùkọ yìí kò fi mí ṣe yẹyẹ o .  Ó jẹ kí n gbá ohun ìṣeré tá a ń pè ní badminton kí n sì ṣe àwọn eré ìdárayá mìíràn tí mo mọ ọn ṣe .  Ó ń gba tèèyàn rò , ó sì lójú àánú .   Bákan náà ni ti yíya àwòrán , mi ò mọ bí a ṣe ń ya àwòrán èèyàn àtàwọn nǹkan lóríṣiríṣi .  Àmọ ó jẹ kí n ya àwòrán téèyàn lè fi ṣe ọnà sí nǹkan lára , nítorí mo mọ àwọn yẹn yà dáadáa .  Ó tún sọ fún mi pé kí n tún kíláàsì yẹn kà nítorí pé mo kéré gan - an sí àwọn akẹkọọ tó kù .  Èyí gan - an ló mú kí tèmi dire ní ti ọràn ẹkọ mi .  Ọkàn mi wá balẹ dáadáa mo sì wá mọwé gan - an .  Mi ò lè gbàgbé olùkọ yìí láé .   Irú olùkọ wo la lè sọ pé ó ń ní ipa tó dára lórí àwọn akẹkọọ ?  William Ayers dáhùn ìbéèrè yìí nínú ìwé rẹ tó pè ní To Teach  The Journey of a Teacher . Ó sọ pé :  Kí olùkọ tó lè kọni lọnà tó múná dóko , ó gbọdọ jẹ ẹni tó ń ronú jinlẹ , tó lè ṣètọjú ẹni , tó sì lè ṣe gbogbo ohun tágbára rẹ bá ká láti bójú tó àwọn akẹkọọ . . . .  Pé kí olùkọ mọ èèyàn kọ dáadáa kì í ṣe ọrọ títẹlé ìlànà kan pàtó , tàbí ṣíṣe àwọn ohun kan tàbí mímúra sílẹ láwọn ọnà kan pàtó . . . .  Kíkọnilẹkọọ jẹ ọràn ìfẹ .   Nígbà náà , irú olùkọ wo ló dáńgájíá ?  Òǹkọwé náà dáhùn pé :  Olùkọ tó lè dé inú ọkàn rẹ , olùkọ tó lóye rẹ , tó fẹràn rẹ , olùkọ tó jẹ pé ìfẹ tó ní fún nǹkan bí orin , ìṣirò , èdè àtohun ìṣeré ti ràn ọ , tó sì ń mú ìwọ náà ṣe bí i tirẹ .   Ká sòótọ , ọpọ olùkọ làwọn akẹkọọ àtàwọn òbí wọn pàápàá ti dúpẹ dúpẹ lọwọ wọn táwọn olùkọ náà sì ti tipa bẹẹ rí ìṣírí gbà láti máa bá iṣẹ olùkọ lọ láìka àwọn ìṣòro tó wà níbẹ sí .  Ohun tó ń fa irú àwọn ọrọ ìyìn bẹẹ kò ṣẹyìn ìfẹ tó dénú àti inú rere táwọn olùkọ wọnyí fi hàn sáwọn akẹkọọ .  Àmọ ṣá o , kì í ṣe gbogbo olùkọ ló ń fi irú ànímọ wọnyí hàn sáwọn akẹkọọ o .  Lẹsẹ kan náà , ó yẹ ká rántí pé ọpọ ìgbà ni másùnmáwo máa ń bá àwọn olùkọ tí wọn ò fi ní lè ṣe ojúṣe wọn fún àwọn akẹkọọ bó ṣe yẹ .  Èyí ló fa ìbéèrè náà pé , Kí ló ń mú àwọn èèyàn ṣe irú iṣẹ tó ṣòro yìí ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4    Kíkọnilẹkọọ jẹ ọràn ìfẹ   Kí Ló Ń Mú Káwọn Èèyàn Máa Ṣe Iṣẹ Olùkọ ?   Nítorí pé iṣẹ olùkọ jẹ iṣẹ tó ń ran àwọn akẹkọọ lọwọ ló mú káwọn kan máa ṣe é .   Iṣẹ olùkọ jẹ  iṣẹ tó ń tún ayé àwọn ọmọ ṣe .   Ìwé Teachers , Schools , and Society .  ONÍRÚURÚ ìṣòro ló wà nídìí iṣẹ olùkọ o , bó tilẹ jẹ pé àwọn èèyàn kan ń mú kó dà bí iṣẹ tó rọrùn .  Àwọn ìṣòro bíi káwọn akẹkọọ pọ jù nínú kíláàsì kan , kí iṣẹ ìwé kíkọ pọ lápọjù , kí àwọn iṣẹ tó gba ọgbọn fẹrẹẹ pá olùkọ lórí , káwọn akẹkọọ kan má mọwé àti kí owó oṣù olùkọ máà tó bó ṣe yẹ .  Ẹ gbọ bí Pedro , tó jẹ olùkọ nílùú Madrid ní Sípéènì ṣe sọ ọ :  Kò rọrùn rárá láti jẹ olùkọ .  Èèyàn gbọdọ ní ẹmí ìfara - ẹni - rúbọ ńláǹlà .  Àmọ ṣá o , pẹlú gbogbo ìṣòro tó wà níbẹ , mo ṣì gbà pé iṣẹ olùkọ lérè nínú ju iṣẹ okòwò lọ .   Àwọn ìṣòro yìí lékenkà ní àwọn ilé ìwé tó wà ní ìlú ńláńlá ní ọpọ jù lọ àwọn orílẹ - èdè .  Oògùn olóró , ìwà ipá , ìwà pálapàla àti dídágunlá táwọn òbí ń dágunlá nígbà mìíràn máa ń sọ ilé ìwé dìdàkudà , ìwà tó dáa ò sì ní lè jọba níbẹ .  Ẹmí ìṣọtẹ náà wà dáadáa .  Pẹlú gbogbo èyí , kí ló fà á tó fi jẹ pé iṣẹ olùkọ làwọn ọmọwé kan ń ṣe ?  Iṣẹ olùkọ ni Leemarys àti Diana ń ṣe ní Ìlú New York .  Wọn máa ń kọ àwọn ọmọ ọlọdún márùn - ún sí ọlọdún mẹwàá .  Àwọn méjèèjì gbọ èdè Gẹẹsì àti èdè Spanish dáadáa , ọmọ àwọn ará Sípéènì ni wọn sì ń kọ .  Ìbéèrè tá a bi wọn ni pé . . .  Kí Ló Ń Mú Àwọn Èèyàn Ṣe Iṣẹ Olùkọ ?  Leemarys sọ pé :  Ṣé ohun tó ń mú mi ṣiṣẹ olùkọ lẹ fẹ mọ ?  Ìfẹ tí mo ní fún àwọn ọmọdé ni .  Mo mọ pé àwọn ọmọ kan wà tó jẹ pé èmi nìkan ló ń gbárùkù tì wọn nínú gbogbo akitiyan wọn .   Diana sọ pé :  Mo kọ ọmọ ẹgbọn mi ọkùnrin tó jẹ ọmọ ọdún mẹjọ tí kò mọwé kà lẹkọọ .  Inú mi dùn gan - an nígbà tí orí òun àtàwọn mìíràn wá jí sí ìwé !  Ni mo bá sọ pé mo fẹ ṣiṣẹ olùkọ , mo sì fi iṣẹ báńkì tí mò ń ṣe sílẹ .   Jí !  béèrè irú ìbéèrè kan náà lọwọ àwọn olùkọ láwọn orílẹ - èdè mìíràn , lára àwọn ìdáhùn wọn ló wà nísàlẹ yìí . Ará Ítálì ni Giuliano , ó sì ti lé lẹni ogójì ọdún .  Ó sọ pé :  Ohun tó mú mi ṣiṣẹ olùkọ ni pé iṣẹ náà wù mí gan - an nígbà tí mo wà nílé ẹkọ  lápá ọtún  .  Mo kà á sí iṣẹ ọpọlọ tó sì ní ọpọlọpọ àǹfààní láti mú káwọn mìíràn ṣe dáadáa .  Ìtara tí mo ní níbẹrẹ ló jẹ kí n lè borí àwọn ìṣòro tí mo dojú kọ nígbà tí mo ṣẹṣẹ bẹrẹ iṣẹ yìí .   Ará New South Wales , ní Ọsirélíà ni Nick .  Ó sọ pé :  Kò fi bẹẹ sí iṣẹ gidi kan ní ẹka ìwádìí nípa kẹmíkà tí mo ti ń ṣiṣẹ , àmọ iṣẹ wà dáadáa níbi iṣẹ olùkọ .  Àtìgbà tí mo sì ti bẹrẹ iṣẹ olùkọ ni mo ti ń gbádùn rẹ , ó sì dà bí ẹni pé àwọn akẹkọọ náà ń gbádùn bí mo ṣe ń kọ wọn .   Àpẹẹrẹ àwọn òbí ló sábà máa ń jẹ káwọn tó ń ṣiṣẹ olùkọ ṣe iṣẹ náà .  Ọmọ Kẹńyà ni William , bó ṣe dáhùn ìbéèrè wa rèé :  Bàbá mi lẹni náà gan - an tó jẹ kí n nífẹẹ sí iṣẹ olùkọ , nítorí iṣẹ olùkọ lòun náà ń ṣe lọdún 1952 .  Mímọ tí mo mọ pé mò ń gbin ohun tó dáa sọkàn àwọn ògo wẹẹrẹ ló jẹ kí n ṣì máa bá iṣẹ náà lọ .   Ọmọ Kẹńyà ni Rosemary náà , ó sọ fún wa pé :  Ó máa ń wù mí láti ran àwọn èèyàn tí nǹkan ò fi bẹẹ ṣẹnuure fún lọwọ .  Ó wá di pé kí n yan ọkan nínú iṣẹ nọọsì àti iṣẹ olùkọ .  Iṣẹ olùkọ ló sì kọkọ wá sọkàn mi .  Jíjẹ ti mo tún jẹ òbí mú kí n nífẹẹ sí iṣẹ náà .   Ohun tó sún Berthold , ọmọ ìlú Düren ní Jámánì dédìí iṣẹ olùkọ yàtọ sí tàwọn tó kù o .  Ó sọ pé :  Ìyàwó mi fi yé mi pé mo màá lè ṣe iṣẹ olùkọ dáadáa .   Mo sì wá rí i pé òtítọ lohun tó sọ .  Berthold fi kún un pé :  Iṣẹ náà ń fún mi ní ayọ ńláǹlà ní báyìí .  Bí olùkọ kan fúnra rẹ kò bá mọ pé ẹkọ ṣe kókó , kò ní lè jẹ olùkọ tó múná dóko , kò ní lè jẹ olùkọ tó ń ṣàṣeyọrí , tó ń mú káwọn èèyàn fẹ láti kẹkọọ kó sì jẹ olùkọ tó ní ìtẹlọrùn .   Olùkọ kan tó ń jẹ Masahiro , ọmọ ìlú Nakatsu ní orílẹ - èdè Japan , sọ pé :  Olùkọ kan tó mòye tó kọ mi nígbà tí mo ṣẹṣẹ wọ ilé ẹkọ girama ló jẹ kí èmi náà bẹrẹ iṣẹ olùkọ .  Tinútinú ló fi kọ wa .  Ohun tó sì jẹ kí n máa bá iṣẹ náà lọ ni pé mo fẹràn àwọn ọmọdé .   Ẹni ọdún mẹrìnléláàádọta ni Yoshiya , ọmọ orílẹ - èdè Japan si lòun náà .  Ilé iṣẹ kan ló ti n ṣiṣẹ , owó tó jọjú sì ń wọlé fún un , àmọ ó sọ pé iṣẹ náà ti fẹ sọ òun di ẹrú , òun ò sì lè máa rìnrìn àjò káàkiri ní gbogbo ìgbà mọ .   Lọjọ kan mo bẹrẹ sí ronú pé ,  Ọjọ wo ni màá tó bọ nínú irú ìgbésí ayé tí mò ń gbé yìí ?   Mo pinnu pé iṣẹ tá á jẹ kí èmi àtàwọn èèyàn jọ máa fọrọ wérọ ni màá bẹrẹ sí ṣe dípò èyí tí mo fi ń kó onírúurú nǹkan káàkiri .  Kò sí iṣẹ mìíràn tó dà bí iṣẹ olùkọ .  Nítorí àwọn ọmọdé ni wàá máa bá ṣiṣẹ .  Iṣẹ ọmọlúwàbí sì ni .   Ohun tó mú kí Valentina , ọmọ ìlú St .  Petersburg , ní Rọṣíà náà fẹràn iṣẹ olùkọ nìyẹn .  Ó sọ pé :  Iṣẹ tó wù mí gan - an ni iṣẹ olùkọ .  Láti ọdún mẹtàdínlógójì báyìí ni mo ti ń kọ àwọn ọmọ ilé ẹkọ alákọọbẹrẹ .  Mó fẹràn láti máa wà pẹlú àwọn ọmọdé , àgàgà àwọn tó ṣì kéré gan - an .  Mo fẹràn iṣẹ mi , ìdí rèé tí mi ò fi tíì fẹyìn tì lẹnu iṣẹ ọhún .   William Ayers , tóun náà jẹ olùkọ kọ ọ pé :  Àwọn èèyàn ń ṣiṣẹ olùkọ nítorí pé wọn fẹràn àwọn ọmọdé àtàwọn èwe , tàbí nítorí pé wọn fẹ láti máa wà pẹlú àwọn ọmọdé , kí wọn máa rí wọn bí wọn ṣe ń dàgbà tí wọn á sì lè fúnra wọn ṣe àwọn nǹkan , tí wọn á fi dẹni tó mòye , tí wọn á sì dèèyàn ńlá láyé . . . .  Àwọn èèyàn ń ṣiṣẹ olùkọ . . . bí ọnà kan láti fi ara wọn fún àwọn ẹlòmíràn .  Ohun tó ń mú mi ṣiṣẹ olùkọ ni láti sọ ilé ayé di ibi tó dára fún ọmọ èèyàn .   Òdodo ọrọ , láìka àwọn ìṣòro àtàwọn ìpalára tó wà nídìí iṣẹ olùkọ sí , ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọkùnrin àti obìnrin ni wọn wà tí wọn ń fi tọkàntọkàn ṣiṣẹ yìí .  Kí ni díẹ lára àwọn ìṣòro tó ń dojú kọ wọn ?  Àpilẹkọ tó kàn á gbé ìbéèrè yìí yẹ wò .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   Àwọn Àbá Lórí Ìjùmọsọrọ Láàárín Àwọn Òbí Àtàwọn Olùkọ   Rí i pé o mọ òbí àwọn akẹkọọ .  Àkókò tó o fi ṣe bẹẹ kò ṣòfò o .  Ẹ ṣì máa jèrè àkókò tẹyin méjèèjì jọ lò yìí lọjọ iwájú .  Àǹfààní ló máa jẹ fún ẹ láti fèrò wérò pẹlú àwọn tó ṣeé ṣe kẹ ẹ jọ mọwọ ara yín jù lọ .   Rẹ ara rẹ sílẹ sí ipò àwọn òbí náà , má sì ṣe hùwà ìgbéraga .  Yẹra fún sísọ èdè tí kò lè yé àwọn òbí .   Tó o bá ń bá àwọn òbí sọrọ nípa àwọn ọmọ wọn , tẹnu mọ apá ibi táwọn ọmọ náà ti ṣe dáadáa .  Gbígbóríyìn fúnni máa ń jẹ kéèyàn fẹ láti jára mọ nǹkan .  Sọ àwọn nǹkan táwọn òbí náà lè ṣe láti ran ọmọ náà lọwọ kó lè ṣe dáadáa .   Fún àwọn òbí láyè láti sọrọ , kó o sì tẹtí bẹlẹjẹ sí ọrọ wọn .   Gbìyànjú láti mọ bí ibi tí ọmọ náà ń gbé ṣe rí .  Bó bá tiẹ ṣeé ṣe , lọ sí ilé rẹ .   Yan ọjọ mìíràn tẹ ẹ tún máa jọ ríra .  Rí i dájú pé o mú àdéhùn náà ṣẹ .  Èyí á fi hàn pé lóòótọ lo nífẹẹ ọmọ náà dénú .  Látinú ìwé Teaching in America .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6    Bàbá mi náà ti ṣe iṣẹ olùkọ rí .   WILLIAM , KẸŃYÀ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7    Mó fẹràn láti máa wà pẹlú àwọn ọmọdé .   VALENTINA , RỌṢÍÀ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7    Kò sí iṣẹ mìíràn tó dà bí iṣẹ olùkọ .  Nítorí àwọn ọmọdé ni wàá máa bá ṣiṣẹ .   YOSHIYA , JAPAN  Iṣẹ Olùkọ  Ohun Tó Ń Náni Àtàwọn Ewu Tó Wà Ńbẹ   Ọpọ nǹkan làwọn èèyàn fẹ káwọn olùkọ máa ṣe , bẹẹ sì rèé àwọn èèyàn kì í fi bẹẹ . . . gbóríyìn fún àwọn olùkọ tó ń ṣiṣẹ wọn bí iṣẹ láwọn ilé ẹkọ wa .   Ken Eltis , Yunifásítì Sydney , ní Ọsirélíà .  A KÒ gbọdọ jiyàn rẹ pé iṣẹ tí wọn pè ní  iṣẹ tó dára jù lọ  yìí ń kojú onírúurú ìṣòro .  Látorí owó oṣù tí kò tó nǹkan dórí iyàrá ìkàwé tí kò dára tó ; látorí ìwé àkọọkọtán dórí àpọjù akẹkọọ nínú kíláàsì ; àwọn akẹkọọ tí kì í bọwọ fún olùkọ tí wọn sì máa ń hùwà ipá , tí àwọn òbí náà yóò sì máa hùwà kò - kàn - mí .  Báwo làwọn olùkọ kan ṣe kojú àwọn ìṣòro wọnyí ?  Àìbọwọfúnni  A béèrè lọwọ àwọn olùkọ mẹrin nílùú New York pé kí lohun tí wọn rò pé ó jẹ olórí ìṣòro nílé ẹkọ .  Párá táwọn mẹrẹẹrin máa dáhùn , wọn ní :  Àìbọwọfúnni ni .   Gẹgẹ bí ohun tí William ọmọ Kẹńyà sọ , ọrọ ò rí bíi ti tẹlẹ mọ ní Áfíríkà pàápàá tó bá di ọràn bíbọwọ fúnni .  Ó sọ pé :  Àwọn ọmọ kò lẹkọọ ilé bí i ti tẹlẹ mọ .  Nígbà tí mo wà léwe  ó ti lé lẹni ogójì ọdún báyìí  , àwọn olùkọ wà lára àwọn táwọn èèyàn ń wárí fún jù lọ ní ilẹ Áfíríkà .  Tọmọdé tàgbà ló máa ń ka àwọn olùkọ sí ẹni téèyàn ń tẹ lé àpẹẹrẹ rẹ .  Àmọ ọwọ yìí kò dà bíi ti tẹlẹ mọ .  Àṣà àwọn aláwọ funfun ló kù táwọn èwe wa ń kó , kódà láwọn ìgbèríko Áfíríkà .  Sinimá , fídíò àtàwọn ìwé ti sọ àìbọwọ fún àṣẹ di ohun tó wuyì .   Giuliano , tó ń ṣiṣẹ olùkọ ní Ítálì kédàárò pé :  Ẹmí ọtẹ , ẹmí agídí àti ìwà àìgbọràn ti ran àwọn ọmọ , àwọn ìwà wọnyí ló sì ń jà ràn - ìn láwùjọ .   Oògùn Olóró àti Ìwà Ipá  Ó bani nínú jẹ pé oògùn olóró ti di ìṣòro láwọn ilé ẹkọ , ìṣòro náà sì ga débi tí LouAnne Johnson tó jẹ olùkọ àti òǹkọwé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fi kọwé pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo ilé ẹkọ ló ń kọ àwọn akẹkọọ nípa kíkáwọ oògùn olóró , bẹrẹ láti iléèwé jẹlé - ó - sinmi .   Ìkọwé wínníwínní jẹ tiwa .   Àwọn ọmọdé mọ nípa oògùn olóró . . . ju àwọn àgbàlagbà lọ .   Ó tún sọ pé :  Ó ṣeé ṣe kí àwọn akẹkọọ tí wọn ò dára wọn lójú , tó dà bí ẹni pé àwọn èèyàn ò nífẹẹ wọn , tí wọn nìkan wà , tí nǹkan ń sú tàbí tó dà bí ẹni pé wọn ò láàbò bẹrẹ sí í lo oògùn olóró .   Two Parts Textbook , One Part Love .  Ken , tó ń ṣiṣẹ olùkọ ní Ọsirélíà béèrè pé :  Báwo làwọn olùkọ wa ṣe máa kọ ọmọ ọdún mẹsàn - án tó jẹ pé àwọn òbí rẹ gan - an ló kọ ọ ní bí wọn ṣe ń lo oògùn olóró , tóun náà sì ti wá di ìjìmì sínú rẹ ?   Michael ti lé lẹni ọgbọn ọdún , ilé ẹkọ gíga kan ní Jámánì ló ti ń ṣiṣẹ olùkọ .  Ó kọ ọ pé :  Ní ti ọràn oògùn olóró , à mọ dáadáa pé ó wà ní ilé ìwé ; àmọ ó ṣòro láti rí wọn .   Ó tún sọrọ lórí ìwà àìgbọràn , ó sì sọ pé òun ni ohun  tó ń mú káwọn akẹkọọ fẹràn láti máa bá gbogbo nǹkan jẹ .   Ó fi kún un pé :  Wọn ti dọtí àwọn tábìlì àti ògiri , wọn sì ti ba àwọn àga jẹ .  Àwọn ọlọpàá ti mú lára àwọn ọmọ tí mò ń kọ nítorí pé wọn lọ ṣàfọwọrá nílé ìtajà tàbí àwọn nǹkan mìíràn tó jọ èyí .  Abájọ tí ìwà gbéwiri fi wọpọ nílé ẹkọ !   Ìpínlẹ Guanajuato , ní orílẹ - èdè Mẹsíkò ni Amira ti ń ṣiṣẹ olùkọ .  Ó sọ pé :  À ń kojú ìṣòro ìwà ipá àti lílo oògùn olóró nínú ìdílé , èyí sì ń nípa lórí àwọn ọmọ .  Àyíká tí wọn ti ń kọ àwọn ọrọ rírùn àtàwọn ìwà abèṣe lóríṣiríṣi ni wọn wà , èyí sì ń nípa lórí wọn .  Ìṣòro ńlá mìíràn tún ni ipò òṣì .  Bó tilẹ jẹ pé ẹkọ ọfẹ wà níbí , àwọn òbí ṣì ní láti ra ìwé , kí wọn ra bírò àtàwọn nǹkan èèlò mìíràn .  Àmọ oúnjẹ làkọkọ .   Tìbọn Ti Jẹ Nílé Ẹkọ ?  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , àwọn ọràn tó jẹ mọ ìbọn yíyìn láwọn ilé ẹkọ lẹnu àìpẹ yìí ti fi hàn pé ìwà ipá tó jẹ mọ ti ìbọn ti kúrò lọràn kékeré ní orílẹ - èdè náà .  Ìròyìn kan sọ pé :  Wọn fojú bù ú pé ọkẹ mẹfà ó lé ẹẹdẹgbàájọ  135,000  ìbọn ni wọn ń kó wọ àwọn ilé ìwé ìjọba tó jẹ ẹgbẹrún mẹtàdínláàádọrùn - ún ó lé márùnlélọgọfà  87,125  tó wà lórílẹ èdè náà lójoojúmọ .  Nítorí àtidín iye ìbọn táwọn akẹkọọ ń kó wọ ilé ìwé kù làwọn aláṣẹ ṣe bẹrẹ sí í lo àwọn ohun èèlò tó ń ṣàwárí nǹkan tó bá ní mẹtáàlì , àwọn kámẹrà tó ń ṣọ àyíká , àwọn ajá tí wọn dìídì kọ láti mọ ibi tí ìbọn wà , wọn tún máa ń yẹ àpótí táwọn akẹkọọ ń kówèé wọn sí wò , wọn ń lo káàdì ìdánimọ , wọn sì ṣòfin pé àwọn akẹkọọ ò gbọdọ fi báàgì kó ìwé wọn wá sílé ẹkọ .    Teaching in America  Àwọn ìgbésẹ yìí tó jẹ nítorí ààbò mú kéèyàn béèrè pé , Ṣé ilé ẹkọ là ń sọrọ nípa rẹ ni àbí ọgbà ẹwọn ?  Ìròyìn ọhún fi kún un pé àwọn akẹkọọ tí wọn ti lé dà nù nítorí pé wọn mú ìbọn wá sílé ẹkọ ti lé ní ẹgbẹrún mẹfà !  Iris , tó jẹ olùkọ ní ìlú New York sọ fún Jí ! pé :  Àwọn akẹkọọ máa ń fọgbọọgbọn mú nǹkan ìjà wọ ilé ẹkọ .  Àwọn ohun èèlò tó ń ṣàwárí nǹkan tó bá ní mẹtáàlì kò sì lè kápá àwọn nǹkan ìjà náà .  Ìwà bàsèjẹ nílé ẹkọ tún jẹ ìṣòro mìíràn .  Pẹlú gbogbo yánpọnyánrin yìí , àwọn olùkọ tó mọṣẹ wọn níṣẹ ṣì ń sapá láti kọ àwọn ọmọ lẹkọọ àti ìwà tó dáa .  Abájọ tí ọpọ àwọn olùkọ fi máa ń soríkọ tí gbogbo nǹkan sì máa ń sú wọn .  Rolf Busch , tó jẹ ọgá àgbà Ẹgbẹ Àwọn Olùkọ nílùú Thuringia , ní Jámánì sọ pé :  Nǹkan bí ìdá kan nínú mẹta àwọn olùkọ ní Jámánì ló ń ṣàìsàn nítorí másùnmáwo tó bá wọn .  Iṣẹ náà ti sú wọn pátápátá .   Àwọn Akẹkọọ Tó Ń Bímọ  Olórí ìṣòro mìíràn tún ni ìwà ìbálòpọ láàárín àwọn èwe .  George S .  Morrison , tó kọ ìwé Teaching in America sọ nípa orílẹ - èdè náà pé :  Nǹkan bíi mílíọnù kan àwọn ọmọ tí kò tíì pé ogún ọdún  ìdá mọkànlá nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọbìnrin ọlọdún mẹẹẹdógún sí mọkàndínlógún  ló ń gboyún lọdọọdún .   Orílẹ - Èdè Amẹríkà làwọn ọdọlangba ti ń gboyún jù lọ nínú gbogbo àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà .  Iris gbà pé òótọ lọrọ yìí , ó sọ pé :  Gbogbo nǹkan táwọn ọdọlangba ń sọrọ nípa rẹ kò ju ìbálòpọ àti lílọ sóde àríyá lọ .  Wọn ti fi ba ara wọn jẹ .  Íńtánẹẹtì sì ti tún wà lórí àwọn kọǹpútà tó wà níléèwé báyìí !  Ìyẹn á tún fún wọn láyè láti bá àwọn èèyàn sọrọ lórí Íńtánẹẹtì wọn á sì lè wo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè .   Angel , tó wà nílùú Madrid ní Sípéènì sọ pé :  Ìwà pálapàla takọtabo ń wáyé láàárín àwọn akẹkọọ dáadáa .  A ti rí àwọn akẹkọọ tọjọ orí wọn ṣì kéré gan - an tí wọn lóyún .    Àwọn Tó Ń Tọjú Ọmọdé   Àròyé mìíràn táwọn olùkọ kan máa ń ṣe ni pé ọpọ òbí ni kì í ṣe iṣẹ wọn bí iṣẹ láti kọ àwọn ọmọ wọn nílé .  Àwọn olùkọ ronú pé àwọn òbí ló yẹ kó kọkọ kọ àwọn ọmọ wọn lẹkọọ .  Ilé sì la ti ń kó ẹṣọ ròde .  Èyí ló mú kí Sandra Feldman , tó jẹ ààrẹ Ẹgbẹ Àpapọ Àwọn Olùkọ ní Amẹríkà sọ pé  ojú táwọn . . . èèyàn fi ń wo àwọn akọṣẹmọṣẹ mìíràn ló yẹ kí wọn máa fi wo àwọn olùkọ , kì í ṣe pé kí wọn kàn máa wò wọn bí àwọn tó ń tọjú ọmọdé .   Lọpọ ìgbà , àwọn òbí kì í fara mọ ìbáwí táwọn olùkọ ń fún àwọn ọmọ nílé ìwé .  Leemarys , tá a fa ọrọ rẹ yọ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú èyí sọ fún Jí !  pé :  Tó o bá lọ sọrọ àwọn ọmọ tó ya pòkíì fún ọgá ilé ìwé pẹnrẹn , ohun tó o kàn máa rí ni pé àwọn òbí ọmọ náà á wá gbógun tì ọ !   Busch , tá a fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ sọrọ nípa ọwọ tí wọn fi ń mú àwọn oníyọnu ọmọ :  Àwọn òbí kì í tọ ọmọ wọn dáadáa mọ .  O ò lè sọ mọ pé ọpọ àwọn ọmọ ló wá láti ilé rere , tí wọn sì tọ wọn dáadáa .   Estela tó wá láti ìlú Mendoza ní orílẹ - èdè Ajẹntínà , sọ pé :  Ẹrù àwọn akẹkọọ ń ba àwa olùkọ .  Bá a bá fún wọn ní ipò tó rẹyìn díẹ , òkò ni wọn á bẹrẹ sí í sọ lù wá tí wọn á sì gbógun tì wá .  Bá a bá ní ọkọ pẹnrẹn , wọn á bà á jẹ .   Ǹjẹ nǹkan bàbàrà ni pé àwọn orílẹ - èdè kan wà tí kò ti sí àwọn olùkọ tó tó ?  Vartan Gregorian , tó jẹ ààrẹ Ẹgbẹ Carnegie ti ìlú New York , sọ pé :  Àwọn ilé ẹkọ wa  Orílẹ - Èdè Amẹríkà  máa nílò tó mílíọnù méjì àtààbọ olùkọ ní ẹwádún tó ń bọ .   Àwọn ìlú ńlá kan lórílẹ - èdè náà  ń wá àwọn olùkọ lójú méjèèjì láti ilẹ Íńdíà , West Indies , Gúúsù Áfíríkà , Yúróòpù àtàwọn ibòmíràn tí wọn ti lè rí àwọn olùkọ tó dáńgájíá .   Èyí sì lè mú káwọn àgbègbè tí wọn ti ń wá olùkọ yìí máà ní olùkọ tó pọ tó bó bá yá .  Kí Ló Dé Táwọn Olùkọ Ò Fi Pọ Tó ?  Yoshinori , ọmọ ilẹ Japan tó ti ń ṣiṣẹ olùkọ fún ọdún méjìlélọgbọn sọ pé  iṣẹ tó gbayì tó gbẹyẹ ni iṣẹ olùkọ ní Japan , wọn máa ń ṣe kóríyá fáwọn tó ń ṣe é wọn sì tún máa ń wárí fún wọn .   Àmọ ó ṣe , ibi gbogbo kọ ni wọn ti ń ṣe báyìí .  Gregorian , tá a fa ọrọ rẹ yọ lókè tún sọ nípa àwọn olùkọ pé àwọn èèyàn  kì í bọwọ fún wọn , wọn kì í kà wọn sí tàbí fún wọn láwọn àjẹmọnú tó tọ sí wọn . . . .  Iṣẹ olùkọ ni owó rẹ kéré jù lọ nínú gbogbo iṣẹ tí wọn ń fi oyè yunifásítì ṣe ní ọpọ ìpínlẹ  ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  .   Ken Eltis , tá a fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ kọ ọ pé :  Kí ló máa ṣẹlẹ táwọn olùkọ bá mọ pé owó táwọn tí ò kàwé tó àwọn ń gbà níbi àwọn iṣẹ kan pọ ju tàwọn lọ ?  Tàbí tí wọn bá mọ pé àwọn ọmọ tí wọn kọ ní oṣù méjìlá sẹyìn . . . ti bẹrẹ sí í gba owó tó ju èyí tí àwọn ń gbà lọ tàbí tó tiẹ ju iye táwọn máa gbà ní odidi ọdún márùn - ún sí àkókò yìí ?  Ó dájú pé irú nǹkan báyìí máa ń mú káwọn olùkọ lérò pé àwọn ò tiẹ níyì eléépìnnì .   William Ayers kọ ọ pé :  Wọn kì í sanwó tó jọjú fáwọn olùkọ . . .  Ní ìpíndọgba , ìdámẹrin owó táwọn amòfin ń gbà ni wọn ń fún wa , ìlàjì iye táwọn olùṣírò owó ń gbà , kò sì tó iye táwọn tó ń wa ọkọ akẹrù àtàwọn tó ń ṣe ọkọ òkun ń gbà . . . .  Kò sí iṣẹ mìíràn tó la wàhálà púpọ lọ bí iṣẹ olùkọ tó sì jẹ pé owó táṣẹrẹ ni wọn ń san fáwọn tó ń ṣe é .    To Teach  The Journey of a Teacher  Lórí ọrọ yìí kan náà , Janet Reno , tó jẹ amòfin àgbà tẹlẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ ní November 2000 pé :  A ń rán àwọn èèyàn lọ sínú òṣùpá . . . .  Owó tàbùà tabua là ń san fáwọn eléré ìdárayá wa .  Kí wá ló dé tá ò lè sanwó tó jọjú fáwọn olùkọ wa ?   Leemarys sọ pé :  Gbogbo àwọn olùkọ ni owó tí wọn ń gbà kò tó bó ṣe yẹ .  Pẹlú gbogbo ọdún tí mo fi kàwé , gbogbo owó tí mò ń gbà lọdún kò tó nǹkan , tó sì tún jẹ ìlú New York ni mò ń gbé pẹlú másùnmáwo àti wàhálà tó máa ń wà ní ìlú ńlá yìí .   Olùkọ kan nílùú St .  Petersburg , ní Rọṣíà , tórúkọ rẹ ń jẹ Valentina sọ pé :  Tá a bá wo iye tí wọn ń san fáwọn olùkọ , kò fi hàn pé àwọn èèyàn mọyì iṣẹ olùkọ rárá .  Owó tí wọn ń san fún wọn kì í tó iye tí àwọn tówó oṣù wọn kéré jù lọ ń gbà .   Bákan náà lọrọ ṣe rí lára Marlene , ọmọ ìlú Chubut ní Ajẹntínà . Ó sọ pé :  Owó oṣù tí kò tó nǹkan tá à ń gbà ló jẹ ká máa ṣiṣẹ níbi méjì tàbí mẹta ọtọọtọ , àá wá máa sáré láti ibì kan sí ibòmíràn .  Eléyìí kì í jẹ ká lè ṣiṣẹ wa bó ṣe yẹ .   Ọmọ ìlú Kẹńyà ní Nairobi ni Arthur , iṣẹ olùkọ ló ń ṣe . Ó sọ fún Jí !  pé :  Bí ètò ọrọ ajé ṣe ń dẹnu kọlẹ yìí , ìgbésí ayé mi ò rọrùn rárá pẹlú iṣẹ olùkọ tí mò ń ṣe .  Àwọn ẹlẹgbẹ mi lè jẹrìí sí i pé owó oṣù tí kò tó nǹkan tí wọn ń san fún wa ni kò jẹ káwọn èèyàn fẹ ṣe iṣẹ olùkọ .   Diana , ọmọ ìlú New York tó ń ṣiṣẹ olùkọ ṣàròyé nípa iṣẹ orí bébà tó máa ń gba àkókò olùkọ gan - an .  Olùkọ mìíràn kọ ọ pé , àròyé kan tó wọpọ ni pé :  Iṣẹ orí bébà ti pọ jù , olúwarẹ á bẹrẹ sí í ṣiṣẹ lórí àwọn fọọmù lóríṣiríṣi , títí ọjọ á fi lọ .   Àwọn Olùkọ Ò Tó , Àwọn Akẹkọọ Pọ Jù  Berthold , ọmọ ìlú Düren ní Jámánì sọ nípa àròyé mìíràn tó wọpọ :  Àwọn akẹkọọ ti pọ jù !  Àwọn kíláàsì mìíràn níbí ní tó akẹkọọ mẹrìnlélọgbọn .  Èyí túmọ sí pé a ò ní lè bójú tó àwọn akẹkọọ tó bá níṣòro .  Kò sẹni tó máa mọ .  Kò sẹni tó máa bójú tó ìṣòro tí ọmọ kọọkan ní .   Leemarys , tá a fa ọrọ rẹ yọ lókè sọ pé :  Lọdún tó kọjá , ìṣòro mìíràn tí mo ní yàtọ sí ti àwọn òbí tí wọn kì í bójú tó ọmọ wọn ni pé àwọn ọmọ márùnlélọgbọn ló wà ní kíláàsì mi .  Fojú inú wo bó ṣe máa rí , kéèyàn ní òun fẹ bójú tó àwọn ọmọ márùnlélọgbọn tí wọn jẹ kìkìdá ọmọ ọlọdún mẹfà !   Iris sọ pé :  Kò sí àwọn olùkọ tó pọ tó nílùú New York níbí , àgàgà àwọn olùkọ ìṣirò àti ẹkọ sáyẹǹsì .  Wọn lè rí iṣẹ tówó rẹ pọ níbòmíràn .  Ni àwọn aráàlú bá lọ gba àwọn olùkọ tí wọn jẹ ọmọ orílẹ - èdè mìíràn .   Kò sẹni tí ò mọ pé iṣẹ tó ní ọpọ wàhálà ni iṣẹ olùkọ .  Nígbà náà , kí ló mú káwọn olùkọ ṣì máa ṣe iṣẹ náà ?  Kí ló mú kí wọn máa bá a lọ kí wọn sì máa fara dà á ?  Àpilẹkọ wa tó gbẹyìn máa dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 9   Wọn fojú bù ú pé ọkẹ mẹfà ó lé ẹẹdẹgbàájọ  135,000  ìbọn ni wọn ń kó wọ àwọn ilé ìwé tó wà ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà lójoojúmọ   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Kí Ló Ń Mú Kí Ẹnì Kan Jẹ Olùkọ Tó Múná Dóko ?  Báwo lo ṣe máa ṣàpèjúwe olùkọ tó ń ṣiṣẹ rẹ bí iṣẹ ?  Ṣé ẹni tó bá lè mú kí ọmọ kan há àwọn ohun kan sórí kó sì yege nínú ìdánwò ni ?  Tàbí ẹnì kan tó ń kọ ọmọ láti béèrè ìbéèrè , kó sì ronú jinlẹ ?  Tàbí ẹnì kan tó tún ń ran ọmọ lọwọ láti di èèyàn àtàtà ?   Ìgbà táwa olùkọ bá mọ pé ńṣe là ń ṣìkejì àwọn akẹkọọ wa nínú ìrìn àjò ìgbésí ayé tó gùn tó sì ṣòro , tá a bẹrẹ sí fún wọn ní iyì àti ọwọ tó tọ sí wọn bí ẹdá ènìyàn , ìgbà náà la máa tó di olùkọ tó múná dóko .  Àmọ , bó ṣe rọrùn náà ló ṣe ṣòro o .   To Teach  The Journey of a Teacher .  Olùkọ tó múná dóko máa ń mọ àwọn ànímọ rere tí akẹkọọ kọọkan ní àti ọnà tóun lè gbà mú kí akẹkọọ náà lo ànímọ yìí lọnà tó dára .  William Ayers sọ pé :  A ní láti wá ọnà tó túbọ gbéṣẹ , ọnà tá a fi máa kọ àwọn ọmọ níbi tí okun wọn , ìrírí wọn , òye wọn àti agbára wọn mọ . . .  Ó mú mi rántí ohun tí ìyá kan tó jẹ ará Àmẹríńdíà sọ , táwọn èèyàn ti sọ pé ọmọkùnrin rẹ ọlọdún márùn - ún  kò mọwé ,  ó sọ pé :  Wind - Wolf mọ orúkọ àwọn ẹyẹ tó lé ní ogójì ó sì mọ bí wọn ṣe ń ṣí kiri .  Ó mọ pé ìyẹ mẹtàlá ló wà nídìí ẹyẹ idì tára rẹ pé .  Gbogbo ohun tọmọ yìí nílò ni olùkọ tó lóye ibi tágbára rẹ mọ .    Kí olùkọ tó lè kọ ọmọ lọnà tó múná dóko , ó gbọdọ mọ ohun tí ọmọ náà nífẹẹ sí àti ohun tó ń mú kí ọmọ náà ronú tàbí hùwà lọnà kan pàtó .  Olùkọ tó múṣẹ rẹ lọkùn - únkúndùn sì gbọdọ fẹràn àwọn ọmọdé .   Credit Line   Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè  Fọtọ tí Saw Lwin yà   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 11   Ṣé Gbogbo Ìgbà Ló Yẹ Kí Ẹkọ Kíkọ Jẹ Àwàdà ?  William Ayers tó jẹ olùkọ ṣàkọsílẹ èrò mẹwàá ọtọọtọ tí kò tọnà táwọn èèyàn ń ní nípa iṣẹ olùkọ .  Ọkan lára wọn ni pé :  Àwọn olùkọ tó múná dóko máa ń mú kí ẹkọ kíkọ dà bí ìgbà téèyàn ń ṣàwàdà .   Ó sọ síwájú pé :  Àwàdà ṣíṣe kì í jẹ kéèyàn lè pọkàn pọ , èèyàn á kàn máa rẹrìn - ín ni .  Ẹrín àrínlamilójú làwọn aláwàdà máa ń dá pa èèyàn .  Àpárá wọn sì máa ń múni rẹrìn - ín àríntàkìtì .  Bẹẹ sì rèé , ńṣe ló yẹ kí ẹkọ kíkọ mú kéèyàn ronú , kóhun téèyàn kọ wọnú ọkàn rẹ , kó mú kéèyàn kọ háà pé tuntun tún lèyí , kó kọkọ dà bí àdììtú séèyàn , kéèyàn sì gbádùn rẹ .  Tí ẹkọ kíkọ bá jẹ àwàdà , kì í ṣe pé ó burú náà .  Àmọ kò yẹ kó rí bẹẹ .   Ó tún sọ pé :  Kíkọni ń béèrè pé kéèyàn ní ìmọ nípa onírúurú nǹkan kó sì lágbára láti ṣe é , kéèyàn ní ìfòyemọ kó sì lóye , borí gbogbo rẹ , ó ń béèrè pé kéèyàn ronú jinlẹ kó sì lè ṣaájò àwọn ẹlòmíràn .   To Teach  The Journey of a Teacher .  Sumio tó wà nílùú Nagoya ní Japan sọ pé ìṣòro tóun kíyè sí láàárín àwọn akẹkọọ òun ni pé :  Kò sóhun tó dùn mọ ọpọ akẹkọọ ilé ẹkọ girama ju kí wọn máa ṣe àwàdà lọ àti ohun tí kò gba agbára .   Rosa , tó máa ń fún àwọn akẹkọọ nímọràn nílùú Brooklyn , New York , sọ pé :  Ohun tó wà lọkàn gbogbo àwọn akẹkọọ ni pé ẹkọ kíkọ máa ń súni .  Pé olùkọ gan - an kì í ṣàwàdà .  Èrò wọn ni pé ó yẹ kí gbogbo nǹkan jẹ kìkì àwàdà .  Wọn ò mọ pé bí ìsapá téèyàn bá ṣe láti kẹkọọ bá ṣe pọ tó bẹẹ náà ni àǹfààní téèyàn á jẹ níbẹ á ṣe pọ tó .   Àwàdà ṣáá táwọn èwe máa ń ṣe kò jẹ kó rọrùn fún wọn mọ láti sapá gan - an kí wọn sì yááfì àwọn ohun kan .  Sumio , tá a fa ọrọ rẹ yọ lókè sọ pé :  Ohun tó wà nídìí ọrọ yìí ni pé wọn ò lè ronú nípa ọjọ iwájú .  Ìwọnba díẹ làwọn ọmọ ilé ẹkọ girama tó máa ń ronú pé táwọn bá ṣiṣẹ kára fún nǹkan lónìí , àwọn máa jèrè rẹ lọla .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   DIANA , Orílẹ - Èdè Amẹríkà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8    Wọn ń lo oògùn olóró káàkiri àmọ ó ṣòro láti rí wọn gbá mú .   MICHAEL , JÁMÁNÌ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9    À ń kojú ìṣòro ìwà ipá àti lílo oògùn olóró nínú ìdílé .   AMIRA , MẸSÍKÒ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9    Ojú táwọn . . . èèyàn fi ń wo àwọn akọṣẹmọṣẹ mìíràn ló yẹ kí wọn máa fi wo àwọn olùkọ , kì í ṣe pé kí wọn kàn máa wò wọn bí àwọn tó ń tọjú ọmọdé .   SANDRA FELDMAN , ÀÀRẸ ẸGBẸ ÀPAPỌ ÀWỌN OLÙKỌ NÍ AMẸRÍKÀ  Iṣẹ Olùkọ  Iṣẹ Tó Ń Tẹni Lọrùn Tó sì Ń Fúnni Láyọ   Kí ló mú kí n ṣì máa ṣiṣẹ olùkọ ?  Bó tiẹ jẹ pé iṣẹ olùkọ ṣòro tó sì máa ń tánni lókun , bí mo ṣe ń rí i tínú àwọn ọmọ ń dùn nípa kíkẹkọọ àti bí mo ṣe ń rí i pé wọn ń tẹ síwájú ni mo fi sọ pé mi ò ní fi iṣẹ náà sílẹ .   Leemarys , iṣẹ olùkọ ló ń ṣe nílùú New York .  LÁÌKA àwọn ìpèníjà , ìdíwọ àti ọpọ ìjákulẹ sí , àràádọta ọkẹ àwọn olùkọ kárí ayé ni wọn sọ pé àwọn ò ní fi iṣẹ yìí sílẹ .  Àmọ kí ló mú kí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn akẹkọọ máa sapá kí wọn bàa lè di olùkọ nígbà tí wọn mọ pé àwọn èèyàn lè má fi bẹẹ kà wọn sí nídìí iṣẹ náà ?  Kí ló mú kí wọn ṣì máa ṣiṣẹ yìí ?  Inna , tó ń ṣiṣẹ olùkọ ní Rọṣíà sọ pé :  Inú èèyàn máa ń dùn tó bá rí i tí àwọn tó kọ nílé ìwé ti di géńdé , tí wọn sì ń sọ pé ohun tí olùkọ náà kọ àwọn wúlò gan - an ni .  Ó máa ń wú èèyàn lórí táwọn akẹkọọ wọnyí bá sọ pé àwọn gbádùn àkókò tí olùkọ náà fi kọ àwọn gan - an ni .   Giuliano , ìyẹn olùkọ tá a fa ọrọ rẹ yọ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú sọ pé :  Béèyàn bá mọ pé ó ti ṣeé ṣe fún òun láti mú káwọn akẹkọọ nífẹẹ sí iṣẹ kan pàtó , ó jẹ ọkan lára ohun tó máa ń múnú èèyàn dùn jù lọ .  Bí àpẹẹrẹ , lẹyìn tí mo sọ ìtàn kan tán , àwọn akẹkọọ kan bẹrẹ sí í sọ pé :  Ẹ máà dánu dúró o .  A fẹ gbọ sí i !   Irú ọrọ báyìí tó wá látọkàn àwọn akẹkọọ lè mú kára èèyàn yá gágá tó bá wà níléèwé nítorí pé olúwarẹ ti mú kínú àwọn èwe yìí dùn nípa sísọ ohun tí wọn ò mọ tẹlẹ fún wọn .  Inú èèyàn á dùn nígbà tó bá rí i táwọn ọmọ wọnyí ń yọ ṣìnkìn nítorí pé wọn ti lóye iṣẹ kan .   Elena , tó ń ṣiṣẹ olùkọ ní Ítálì sọ pé :  Ní tèmi o , àwọn ohun kéékèèké téèyàn ń ṣe lójoojúmọ àtàwọn àṣeyọrí kéékèèké táwọn akẹkọọ bá ṣe ló máa ń fún èèyàn ní ìtẹlọrùn , kì í ṣe àwọn nǹkan kàbìtì kàbìtì tó jẹ pé ẹẹkọọkan ni wọn máa ń ṣẹlẹ .  Ará Ọsirélíà ni Connie , ó ti lé lẹni ọgbọn ọdún .  Ó sọ pé :  Ó máa ń múnú èèyàn dùn gan - an nígbà tí akẹkọọ tẹ ẹ ti jọ mọwọ ara yín gan - an nígbà tó wà nílé ẹkọ bá kọ lẹtà sí èèyàn , tó fi dúpẹ fún akitiyan téèyàn ṣe lórí rẹ .   Bákan náà ló ṣe rí lára Oscar , ọmọ ìlú Mendoza , ní Ajẹntínà .  Ó sọ pé :  Mo máa ń nímọlára pé ẹni ẹyẹ ni mí nígbà táwọn ọmọ tí mò ń kọ bá pàdé mi ní pópó tàbí níbòmíràn tí wọn sì dúpẹ lọwọ mi fún àwọn nǹkan tí mo ti kọ wọn  Angel , tó wà nílùú Madrid ní Sípéènì sọ pé :  Ohun tó máa ń múnú mi dùn jù lọ ni pé bí mo ṣe fi apá kan ìgbésí ayé mi ṣe iṣẹ alárinrin tó sì tún ṣòro yìí , kí n rí àwọn tí mo kọ pé wọn di èèyàn àtàtà , tó sì jẹ pé akitiyan tí mo ṣe wà lára ohun tó mú kí wọn dà bẹẹ .   Leemarys tá a fa ọrọ rẹ yọ lókè , sọ pé :  Ó dá mi lójú pé èèyàn àrà ọtọ làwọn olùkọ jẹ .  Èèyàn tó dà bíi wa , tó lè ṣe iṣẹ ńláǹlà báyìí ṣọwọn .  Àmọ bó o bá lè ṣe é , tó o tún ìgbésí ayé ọmọ bíi mẹwàá tàbí ẹyọ kan ṣoṣo pàápàá ṣe , iṣẹ ribiribi lo ṣe , ohun tó sì dára jù lọ nìyẹn .  Tayọtayọ ni wàá máa fi ṣe iṣẹ rẹ .   Ṣé O Ti Dúpẹ Lọwọ Àwọn Olùkọ Rẹ ?  Yálà o jẹ akẹkọọ tàbí òbí , ǹjẹ o ti fìgbà kan rí dúpẹ lọwọ olùkọ kan pé ó ṣeun fún àkókò tó yọǹda , ìsapá tó ṣe àti ìfẹ tó fi hàn ?  Ǹjẹ o ti fi káàdì pélébé kan ránṣẹ sí i láti fi dúpẹ tàbí kó o kọ lẹtà ìdúpẹ sí i ?  Arthur , ní ìlú Nairobi ní Kẹńyà sọ kókó pàtàkì kan pé :  Béèyàn bá yin àwọn olùkọ , wọn túbọ máa ń jára mọṣẹ .  Ó yẹ kí ìjọba , àwọn òbí àti akẹkọọ máa gbóríyìn fún wọn àti iṣẹ tí wọn ń ṣe .   LouAnne Johnson , tó jẹ òǹkọwé àti olùkọ kọ ọ pé :  Tí mo bá fi gba lẹtà kan tó sọ pé olùkọ kan kò ṣe dáadáa , màá ti gba ọgọrùn - ún lẹtà tó ń yin àwọn olùkọ , èyí sì fi hàn pé àwọn olùkọ tó dára pọ gan - an ju àwọn tí kò dára lọ .   Àní , àwọn kan tiẹ máa ń háyà àwọn èèyàn láti  bá wọn wá olùkọ kan tó ti kọ wọn nígbà kan rí .  Àwọn èèyàn máa ń fẹ láti wá àwọn olùkọ wọn rí kí wọn sì dúpẹ lọwọ wọn .   Àwọn olùkọ ló máa ń pilẹ ẹkọ èèyàn , èyí sì ṣe pàtàkì gan - an .  Kódà , àwọn ọjọgbọn tí wọn mọwé gan - an láwọn yunifásítì tó lókìkí ni kì bá má ti ṣeé ṣe fún láti débẹ bí kì í bá ṣe ti àwọn olùkọ tó mú kí wọn nífẹẹ láti kẹkọọ , kí wọn ní ìmọ kí wọn sì ní òye .  Arthur , nílùú Nairobi sọ pé :  Àwọn èèyàn jàǹkàn - jàǹkàn láwọn ilé iṣẹ ìjọba àti ti aládàáni ni àwọn olùkọ ti kọ ní àkókò kan nínú ìgbésí ayé wọn .   Ẹ ò rí i pé ó yẹ ká dúpẹ lọwọ àwọn èèyàn wọnyí lọkùnrin lóbìnrin , tí wọn jẹ ká nífẹẹ sí ṣíṣe àwárí lóríṣiríṣi , tí wọn dé ọkàn wa tí wọn sì kọ wa ní ọnà tá a lè gbà wá ìmọ kún ìmọ àti òye kún òye !  Ó mà yẹ ká dúpẹ dúpẹ lọwọ Olùkọni Ńlá náà , Jèhófà Ọlọrun , ẹni tó mí sí àwọn ọrọ tó wà nínú Òwe 2 : 1 - 6 , tó sọ pé :  Ọmọ mi , bí ìwọ yóò bá gba àwọn àsọjáde mi , tí ìwọ yóò sì fi àwọn àṣẹ tèmi ṣúra sọdọ rẹ , láti lè dẹ etí rẹ sí ọgbọn , kí o lè fi ọkàn - àyà rẹ sí ìfòyemọ ; jù bẹẹ lọ , bí o bá ké pe òye , tí o sì fọ ohùn rẹ jáde sí ìfòyemọ , bí o bá ń bá a nìṣó ní wíwá a bíi fàdákà , tí o sì ń bá a nìṣó ní wíwá a kiri bí àwọn ìṣúra fífarasin , bí ọràn bá rí bẹẹ , ìwọ yóò lóye ìbẹrù Jèhófà , ìwọ yóò sì rí ìmọ Ọlọrun gan - an .  Nítorí Jèhófà fúnra rẹ ní ń fúnni ní ọgbọn ; láti ẹnu rẹ ni ìmọ àti ìfòyemọ ti ń wá .   Kíyè sí ọrọ náà  bí  tó fara hàn nígbà mẹta nínú ẹsẹ tó ń múni ronú jinlẹ yìí .  Ronú nípa rẹ ná , bí a bá ṣe tán láti ṣe àwọn ohun tó yẹ ká ṣe , a ó  rí ìmọ Ọlọrun gan - an  !  Ó dájú pé ìyẹn ni ẹkọ tó ju gbogbo ẹkọ lọ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 13   Ìyá Kan Tí Ayọ Rẹ Kún  Olùkọ kan ní ìlú New York rí lẹtà tó wà nísàlẹ yìí gbà :   Mo ń fi tọkàntọkàn dúpẹ lọwọ rẹ fún ohun tó o ti ṣe fún àwọn ọmọ mi .  Bó o ṣe bójú tó wọn , tó o fi inú rere àti òye tó o ní bá wọn lò ti ràn wọn lọwọ láti gbé àwọn ohun rere kan ṣe tó dá mi lójú pé bí kì í bá ṣe ìwọ ni kò ní ṣeé ṣe .  O ti mú kí n lè fi àwọn ọmọ mi yangàn , mi ò sì jẹ gbàgbé rẹ láé .  Tìrẹ ní tòótọ , S .  B .   Ṣé o mọ olùkọ kan tó o lè fún níṣìírí ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12    Inú èèyàn náà á dùn nígbà tó bá rí i táwọn akẹkọọ ń yọ ṣìnkìn nítorí pé wọn ti lóye ohun kan .   GIULIANO , ÍTÁLÌ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13    Ó máa ń múnú èèyàn dùn gan - an nígbà tí akẹkọọ bá kọ lẹtà ìdúpẹ sí èèyàn .   CONNIE , ỌSIRÉLÍÀ  Àǹfààní Wà Nínú  Kẹkẹ Gígùn  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ ILẸ GẸẸSÌ  OHUN ìrìnnà wo ni iye tí wọn ń tà á kéré jù lọ , tó sì lè sáré ju ọkọ lọ ní ìgbèríko , tó dára fún ìlera , tó sì ń gbádùn mọni tá a bá ń lò ó ?  Kẹkẹ ni .  Eré ìmárale tó wúlò tó sì tún ń gbádùn mọni ni kẹkẹ gígùn .  Lásìkò tá a wà yìí tó jẹ pé ọràn ìlera ló jẹ ọpọlọpọ èèyàn lógún , kẹkẹ gígùn tó ohun tá à gbé yẹ wò .  Ohun Ìṣeré Ni Tẹlẹ Kó Tó Di Ohun Ìrìnnà  Àwọn èèyàn ń gbóríyìn fún ará Jámánì náà , Baron Karl von Drais , nítorí kẹkẹ tó ṣe .  Ó ṣe kẹkẹ kan tó dà bí ìṣeré ọmọdé ní 1817 , ó sì dára gan - an .  Kẹkẹ náà tí wọn ń pè ní draisine , ní àgbá méjì , ìjókòó kan àti irin téèyàn lè máa fi yí ọwọ rẹ sọtùn - ún sósì . Àmọ kẹkẹ yìí kò ní pẹdàlì .  Nígbà tó di 1839 , alágbẹdẹ ará Scotland kan tó ń jẹ Kirkpatrick Macmillan , rọ àwọn irin téèyàn lè dásẹ lé sára àgbá ẹyìn láti fi máa wa kẹkẹ .  Ìgbà náà ni kẹkẹ túbọ wá gbajúmọ láàárín àwọn èèyàn .  Bàbá kan tó jẹ ará ilẹ Faransé , Pierre Michaux àti ọmọ rẹ ọkùnrin Ernest , ṣe pẹdàlì méjì tó ṣeé fẹsẹ wà sára àgbá iwájú láti máa fi wa kẹkẹ tí wọn pe orúkọ rẹ ní velocipede  inú èdè Látìn ló ti jáde , velox tó túmọ sí  yára ,  àti pedis tó túmọ sí  ẹsẹ   , kẹkẹ tí wọn ṣe yìí yara ju àwọn tó kù lọ ó sì dùn ún bójú tó .  Bí àgbá kẹkẹ ọwọ iwájú bá ṣe tóbi tó ni ìrìn tí wọn á rìn ṣe máa yá tó .  Ní ilẹ Gẹẹsì , wọn ṣe oríṣi kẹkẹ kan tí àgbá iwájú rẹ tóbi tó mítà kan àtààbọ , àgbá tẹyìn kò sì ju kékeré lọ .  Wọn ń pe kẹkẹ yìí ní penny - farthing , nítorí ó fara jọ bí ẹyọ owó onírin penny ṣe tóbi ju farthing , ìyẹn ẹyọ owó tó kéré jù lọ .  Lẹyìn èyí ni wọn ṣe kẹkẹ tí wọn sọ pé kò léwu láti gùn , èèyàn lè yí kẹkẹ yìí sí ibi tó bá wù ú , àgbá rẹ méjèèjì kò sì tóbi jura lọ tàbí kó kù díẹ kí wọn tóra wọn , èèyàn sì lè mára dúró lórí rẹ dáadáa .  Ní 1879 , ará ilẹ Gẹẹsì náà Henry Lawson , pàtẹ kẹkẹ kan ní Paris , àgbá ẹyìn kẹkẹ yìí ní ṣéènì tó ń jẹ kó máa yí .  Nígbà tó yá , wọn pe orúkọ kẹkẹ yìí ní bicyclette .  Àgbá iwájú àti tẹyìn ọpọ àwọn kẹkẹ òde òní kì í tóbi jura wọn lọ .  Nítorí náà , ìyàtọ díẹ ti wà sí ti ìgbà tí wọn kọkọ ṣe é .  Àwọn kẹkẹ táwọn èèyàn ń gùn lóde òní , ì báà jẹ kẹkẹ ológeere ni o , tàbí èyí tí wọn fi ń rìnrìn àjò ọnà jíjìn , tàbí èyí tí wọn fi ń sáré ìdíje tàbí èyí tí wọn fi ń gun àwọn ibi tó rí gbágun - gbàgun , gbogbo wọn ló rọrùn láti gùn nítorí àgbá méjì tí kò wúwo tí wọn ní àti táyà onírọbà tó wà lẹsẹ wọn .  Ó Ń Mú Ara Le  Kẹkẹ ni wọn ń lò bí ọkọ ní ọpọ orílẹ - èdè . Kì í pariwo , kì í yọ èéfín , ó sì ń yára ju ọkọ lọ tí ibi téèyàn ń lọ kò bá jìnnà .  Ní Áfíríkà , Éṣíà àti láwọn ibòmíràn , wọn ti sọ kẹkẹ di  akẹrùkérò ,  nítorí òun làwọn èèyàn kan fi ń gbé ẹrù wọn lọ sọjà tàbí kí wọn fi tì í lọ .  Lọpọ ìgbà , kì í ṣe ẹni tó ń gun kẹkẹ nìkan ló máa ń wà lórí rẹ , àwọn èèyàn rẹ tàbí àwọn ọrẹ rẹ náà lè jókòó sórí ọpá kẹkẹ lọwọ iwájú tàbí kí wọn jókòó sórí ìgbẹrù kẹkẹ tó wà lẹyìn .  Láwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé tó jẹ pé ọkọ làwọn èèyàn fẹràn jù lọ ní wíwọ , ọrọ nípa ìlera àti wíwọ ọkọ lójoojúmọ ayé ti mú káwọn èèyàn tún bẹrẹ sí í gun kẹkẹ .  Kódà , wọn ti ṣe ibi táwọn oníkẹkẹ á máa gbà sí àwọn ojú pópó .  Bí àpẹẹrẹ , ní ilẹ Gẹẹsì , àwọn aláṣẹ ìjọba ìbílẹ máa ń fi bí iye kìlómítà tí wọn fi ṣe ọnà táwọn oníkẹkẹ á máa gbà ṣe pọ tó yangàn .  Bá a bá yọ ti èéfín ọkọ tó lè máa kó síni nímú tá a bá ń gun kẹkẹ kúrò , kẹkẹ gígùn lè fún èèyàn ní ìlera .  Adrian Davis , tó jẹ olùgbani - nímọràn nípa ètò ìrìnnà , sọ pé kẹkẹ gígùn  kì í jẹ kéèyàn ní àwọn àrùn tó jẹ mọ ọkàn àyà àti òpójẹ , àwọn àrùn yìí ló ń fa ikú àti ikú àìtọjọ jù lọ ní ilẹ Gẹẹsì .   Okun inú lèèyàn fi máa ń gun kẹkẹ , nǹkan bí ìdá ọgọta sí ìdá márùndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún gbogbo okun téèyàn ní , èyí sì ju ìdá márùndínláàádọta sí ìdá àádọta okun téèyàn ń lò tó bá ń fẹsẹ rìn . Kò fi bẹẹ séwu pé èèyàn lè ṣàkóbá fún eegun ara .  Kò dà bíi ti ìgbà téèyàn bá ń fi ẹsẹ sáré kiri nítorí pé wẹrẹwẹrẹ lèèyàn á máa fi ẹsẹ wa kẹkẹ .  Àǹfààní mìíràn tó tún wà nínú kẹkẹ gígùn ni ti bó ṣe máa ń dùn mọ ẹni tó ń gùn ún .  Ìwádìí fi hàn pé kẹkẹ gígùn máa ń jẹ kí àwọn èròjà kan tí wọn ń pè ní endorphins sun jáde nínú ọpọlọ , èyí sì máa ń múnú èèyàn dùn .  Yàtọ fún pé ó máa ń múnú èèyàn dùn , ó tún máa ń mú kí ìrísí èèyàn fani mọra .  Lọnà wo ?  Ìwé ìròyìn The Guardian sọ pé :  Bí ẹnì kan bá rọra ń gun kẹkẹ lọ , nǹkan bíi kálórì méje ló máa ń lò ní ìṣẹjú kan , tàbí igba kálórì ní ọgbọn ìṣẹjú .   Kí làǹfààní rẹ ?  Ìgbáròkó tó tóbi tẹlẹ yóò fọn , tàbí kí itan tó ṣe jọkọtọ tẹlẹ wá le pọnkí .  Ààbò fún Àwọn Tó Gbádùn Kẹkẹ Gígùn  Ọràn nípa ààbò fún àwọn tó ń gun kẹkẹ ni ohun táwọn èèyàn ń ṣàníyàn nípa rẹ láwọn ilẹ tí ọkọ ti pọ gan - an .  Bí àpẹẹrẹ , ṣé ó yẹ kéèyàn dé akoto ìdáàbòbò ?  Òtítọ ni pé ó dára kéèyàn máa wọ ohun tó lè dáàbò bò ó .  Síbẹ , pé èèyàn dé akoto ìdáàbòbò kò túmọ sí pé onítọhún kò lè ṣèṣe .  Celia Hall , tó jẹ òǹkọwé ìròyìn sọrọ nípa ìwádìí kan tí wọn ṣe nípa àwọn ẹẹdẹgbẹsán èèyàn  1,700  kan tí wọn gun kẹkẹ , ọjọ orí wọn yàtọ síra , gbogbo wọn ló sì dé akoto ìdáàbòbò .  Ohun kan tó yani lẹnu nínú ìwádìí náà ni pé àwọn agunkẹkẹ yìí bẹrẹ sí ṣeré egéle nítorí pé wọn dé akoto .  Èyí tó tún burú níbẹ ni pé ìdá mẹfà nínú ọgọrùn - ún wọn ló dé akoto tí kò bá wọn lórí mu .  Téèyàn bá dé akoto tí kò bá a lórí mu , ó ṣeé ṣe kí onítọhún túbọ ṣèṣe gan - an tí jàǹbá bá ṣẹlẹ .  Bó o bá dé akoto ìdáàbòbò , rí i pé èyí tó bá ọ lórí mu lo dé .  Máa yẹ akoto ọmọ rẹ wò látìgbàdégbà .  Akoto tó bá tóbi jù lè ṣeni léṣe .  Àwọn awakọ sábà máa ń wo àwọn tó ń gun kẹkẹ lójú pópó bí ẹni tó ń ṣe àrífín , wọn kì í sì í kà wọn sí .  Nítorí náà , rí i pé o wà níbi tójú ti máa rí ọ .  Wọ aṣọ tó lè dáàbò bò ọ , àwọn aṣọ tí àwọ wọn tàn dáadáa ní ọsán àtàwọn tó máa ń tàn yanran lálẹ .  Bákan náà , àwọ kẹkẹ rẹ gbọdọ máa tàn , ì báà jẹ lálẹ .  Òfin sábà máa ń béèrè pé kéèyàn fi àwọn ohun tó ń tàn yanran - yanran sára pẹdàlì kẹkẹ kéèyàn sì tún fi iná sí i níwájú àti lẹyìn , èyí dára púpọ .  Rí i dájú pé àwọn ohun ààbò tó ò ń lò wà ní ìbámu pẹlú ohun tí òfin orílẹ - èdè rẹ sọ .  Kẹkẹ téèyàn bá ń tún ṣe déédéé máa ń dáàbò boni .  Máa yẹ kẹkẹ rẹ wò , jẹ kó mọ tónítóní kó o sì máa ṣe àwọn àtúnṣe tó bá yẹ látìgbàdégbà .  Lẹyìn tó o bá ti ṣe gbogbo nǹkan wọnyí , ó lè jẹ ohun tó bọgbọn mu lágbègbè rẹ láti  yẹra fún gígun kẹkẹ lójú pópó .   Àmọ láti ṣe bẹẹ , o gbọdọ máa gun irú kẹkẹ tó yẹ .  Wo àpótí náà  Irú Kẹkẹ Tó Yẹ Ọ .   Fífi Kẹkẹ Gígùn Ṣe Eré Ìdárayá  Eré ìdárayá làwọn kan ń fi kẹkẹ gígùn ṣe .  Ìwà tí kò bójú mu táwọn kan hù níbi ìdíje tó lókìkí náà Tour de France lẹnu àìpẹ yìí ti fi hàn pé wọn ti ń lo oògùn olóró wọn sì ti ń hùwà ẹtàn nínú eré ìdárayá orí kẹkẹ .  Ìwé ìròyìn Time sọ nínú àpilẹkọ kan tó pe àkọlé rẹ ní  Ẹni Tó Bá Lo Oògùn Olóró Tó Lágbára Jù Lọ Ló Máa Jáwé Olúborí ! ,  pé ńṣe ni ìdíje náà rí  rúdurùdu .   Oògùn olóró àtàwọn kẹmíkà mìíràn táwọn tó ń ṣe ìdíje yìí ti bẹrẹ sí í lò kò jẹ kí ìdíje náà fi bẹẹ níyì mọ .  Ó yẹ káwọn olùmọnúúrò tó ń fi kẹkẹ ṣeré ìdárayá kíyè sí iye àkókò àti ìsapá tí eré ìdárayá wọn ń ná wọn .  Pẹlú bí àwọn èèyàn ṣe nífẹẹ sí kẹkẹ gígùn nítorí pé ó dára fún ìlera , àwọn èèyàn tó wà níwọntúnwọnsì mọ pé kì í ṣe eré ìmárale nìkan ló ń mú kára èèyàn le kéèyàn sì pẹ láyé .  Àmọ o , ìgbàkigbà tó o bá ta sórí kẹkẹ , ṣáà máa gbádùn rẹ lọ !   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Irú Kẹkẹ Tó Yẹ Ọ  Kò síbi téèyàn ò ti lè gun àwọn kẹkẹ tí wọn ṣe fún gígun láwọn ibi tó rí gbágun - gbàgun , nítorí pé irin tí wọn fi ṣe wọn ò tóbi púpọ ó sì lágbára , ọwọ wọn gún , pẹdàlì wọn ga sókè ju tàwọn kẹkẹ tó kù lọ , àwọn táyà rẹ sì tóbi tá á fi lè kọjá láwọn ọnà tí kò dára .  Ó tún ní oríṣiríṣi jíà , èyí tó ń mú kó rọrùn láti gùn lórí òkè .  Tó bá jẹ ọnà tó le koránkorán tó sì rí gbágagbàga lo ti ń gun kẹkẹ , a jẹ pé irú kẹkẹ tó yẹ ọ ni èyí tí wọn ṣe láti fi gun àwọn ibi tó rí gbágungbàgun tó sì tún dà bíi kẹkẹ ológeere táwọn èèyàn ń gùn .  Táyà irú kẹkẹ yìí kì í fi bẹẹ tóbi pẹdàlì rẹ kì í sì í ga sókè .  Kẹkẹ ológeere táwọn èèyàn máa ń gùn kì í ní jíà tó pọ , èèyàn kì í bẹrẹ mọ ọn tó bá ń wà á .  Oríṣi tó wù kó o yàn , rí i dájú pé irú èyí tó yẹ ọ ni .  Kọkọ gùn ún wò ná .  Yí ọwọ rẹ síbi tó o fẹ , sún ìjókòó rẹ àti pẹdàlì rẹ sí ibi tó máa bá ẹ lára mu .  Ó yẹ kí ẹsẹ rẹ méjèèjì lè kanlẹ tó o bá jókòó lórí kẹkẹ  wo àwòrán òkè  .  Tó o bá fẹ gun kẹkẹ lọnà tí kò léwu kó o sì gbádùn rẹ , sún ìjókòó sókè débi pé ẹsẹ rẹ á lè nà dé orí pẹdàlì  wo apá òsì  .  Ọrùn kẹkẹ kì í sábàá ga ju ìjókòó kẹkẹ lọ .  Ibi tá a ti mú ìsọfúnni jáde : Ìwé ìròyìn Which ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Kẹkẹ  penny farthing    Credit Line   Police Gazette , 1889   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Kẹkẹ  velocipede    Credit Line   Àwọn ọkùnrin : Àwòrán Tá A Rí Nínú Ibi Tí Wọn Kó Àwọn Àwòrán Ọrúndún Kọkàndínlógún Pa Mọ Sí  Dover Publications , Inc .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Láwọn ibì kan , òfin béèrè pé káwọn tó ń gun kẹkẹ dé akoto   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Kẹkẹ làwọn kan ń lo bí ọkọ ní ọpọ orílẹ - èdè  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣé Ohun Tó Burú Ni Kí Ẹrí Ọkàn Máa Dá Èyàn Lẹbi ?  ỌPỌ èèyàn lónìí ló sọ pé ohun tí kò dára rárá ni kí ẹrí ọkàn máa dá èèyàn lẹbi .  Èrò wọn dà bí ti onímọ ọgbọn orí ọmọ ilẹ Jámánì náà Friedrich Nietzsche , tó sọ pé :  Kí ẹrí ọkàn máa dá èèyàn lẹbi ni àrùn tó burú jù téèyàn ò lè kápá .   Àmọ ọtọ ni ohun táwọn olùwádìí kan wá sọ báyìí o .  Gbajúmọ oníṣègùn , àti òǹkọwé náà , Susan Forward , sọ pé :  Ẹbi jẹ ohun tó ṣe pàtàkì láti mú kéèyàn jẹ ẹni tó máa ń mọ nǹkan lára , ó sì tún fi hàn pé èèyàn jẹ ẹni tó ṣeé fọkàn tán .  Ọmọ ìyá lòun àti ẹrí ọkàn jẹ .   Nígbà náà , ṣé ohun tó burú ni pé kí ẹrí ọkàn máa dá èèyàn lẹbi ?  Ǹjẹ àwọn àkókò kan lè wà tó máa dára kí ẹrí ọkàn dá èèyàn lẹbi ?  Kí Ló Ń Jẹ Ẹbi ?  Ẹrí ọkàn máa ń dá èèyàn lẹbi nígbà tá a bá rí i pé a ti ṣàìdáa sí ẹnì kan tá a fẹràn tàbí nígbà tá ò bá tẹ lé àwọn ìlànà tá a rò pé ó yẹ ká tẹ lé .  Ìwé kan tá a ṣèwádìí nínú rẹ sọ pé ẹbi jẹ  níní ìmọlára pé èèyàn jẹ gbèsè nítorí pé kò ṣe ohun kan tó yẹ kó ṣe , tàbí nítorí pé ó ti ṣe láìfí , hùwà ipá tàbí nítorí pé ó ti dẹṣẹ .   Nínú Ìwé Mímọ lédè Hébérù , tí ọmọ Ísírẹlì kan kò bá pa Òfin Ọlọrun mọ , ó lè máa nímọlára ẹbi . A mẹnu ba èyí tó pọ jù lọ nínú irú ọràn bẹẹ nínú ìwé Léfítíkù àti Númérì .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé a ò fi bẹẹ mẹnu kan ọrọ yìí nínú Ìwé Mímọ Kristẹni lédè Gíríìkì .  Àmọ láwọn ibi díẹ tá a ti mẹnu kàn án , ohun kan náà ló tọka sí .  Ìyẹn ni àwọn ẹṣẹ tó wúwo táwọn kan dá sí Ọlọrun .  Máàkù 3 : 29 ; 1 Kọríńtì 11 : 27 .  Àmọ ó dunni pé , ẹrí ọkàn wa lè máa dá wa lẹbi nígbà míì láìjẹ pé a dìídì ṣe ohun kan tó burú ní ti gidi .  Bí àpẹẹrẹ , béèyàn bá jẹ aṣefínnífínní dóríi bíńtín , tó jẹ pé àwọn ohun tí kò lè bá ló máa ń lé , gbogbo ìgbà tí kò bá lè bá àwọn nǹkan wọnyí ni ẹrí ọkàn rẹ á bẹrẹ sí dá a lẹbi tí kò pọn dandan .  Bákan náà , a lè ṣe àwọn ohun kan tó kù díẹ káàtó , ká sì wá jẹ kí ẹrí ọkàn wa máa dà wá láàmú kọjá bó ṣe yẹ .  Nígbà náà , oore wo ni kí ẹrí ọkàn máa dá èèyàn lẹbi lè ṣe ?  Kí Ẹrí Ọkàn Máa Dá Èèyàn Lẹbi Lóore Tó Ń Ṣeni  Ó kéré tán , kí ẹrí ọkàn máa dá èèyàn lẹbi lè ṣeni lóore ní ọnà mẹta ọtọọtọ .  Èkíní , ó fi hàn pé a mọ ìlànà tó bójú mu .  Ó fi hàn pé ẹrí ọkàn wa ṣì ń ṣiṣẹ .  Kódà , ìwé kan tí Àjọ Ìṣègùn Ọpọlọ ní Amẹríkà tẹ jáde sọ pé ohun burúkú tó lè ṣàkóbá fún àwùjọ ló jẹ tí ẹrí ọkàn kì í báá dá àwọn èèyàn lẹbi .  Àwọn èèyàn tí ẹrí ọkàn wọn kò ṣiṣẹ dáadáa tàbí tó ti kú kì í lè rí ìyàtọ tó wà láàárín ohun tó dára àtèyí tí kò dára , ewu ńláǹlà sì lèyí .  Títù 1 : 15 , 16 .  Ìkejì , ẹrí ọkàn tó ń dá èèyàn lẹbi kò ní jẹ kéèyàn ṣe àwọn ohun tí kò dára .  Bára bá ń ro wá , a máa ń mọ pé àìsàn ń bọ nìyẹn , bákan náà , dídà tí ẹrí ọkàn ń dà wá láàmú á jẹ ká mọ pé a ti hu ìwà kan tí kò dáa tàbí ṣe ohun kan tó kù díẹ káàtó nípa tẹmí tó yẹ ká tètè bójú tó .  Tá a bá sì ti mọ àìdáa tá a ṣe náà , á túbọ ṣeé ṣe fún wa láti má ṣe pa ara wa , àwọn èèyàn wa tàbí àwọn ẹlòmíràn lára lọjọ iwájú .  Mátíù 7 : 12 .  Ìkẹta , jíjẹwọ ìwà tó kù díẹ káàtó téèyàn hù á ran ẹni tó hùwà náà àti ẹni tó hù ú sí lọwọ .  Bí àpẹẹrẹ , ẹdùn ọkàn ńláǹlà kọlu Dáfídì nígbà tó dẹṣẹ .  Ó kọ ọ pé :  Nígbà tí mo dákẹ , egungun mi ti di gbígbó nítorí ìkérora mi láti òwúrọ ṣúlẹ .   Àmọ nígbà tí Dáfídì Ọba jẹwọ ẹṣẹ rẹ fún Ọlọrun , tayọtayọ ló fi kọrin pé :  Ìwọ yóò fi igbe ìdùnnú yí mi ká lẹnu pípèsè àsálà .   Kódà , béèyàn bá jẹwọ àìdáa tó ṣe , ó lè mú kí ẹni tó ṣe é sí ṣara gírí nítorí gbígbà tó gbà pé òún ti ṣe ohun tó kù díẹ káàtó á jẹ kí ẹni tó ṣàìdáa sí mọ pé ó fẹràn òun , pé ó kábàámọ ìwà àìdáa tó hù .  2 Sámúẹlì 11 : 2 - 15 .  Èrò Tó Wà Níwọntúnwọnsì Nípa Kéèyàn Nímọlára Ẹbi  Láti ní èrò tó wà níwọntúnwọnsì nípa kéèyàn máa nímọlára ẹbi , wo ìyàtọ tó wà láàárín irú ojú tí Jésù fi wo ẹṣẹ àti ẹlẹṣẹ àti irú ojú táwọn Farisí fi wò ó .  Nínú ìwé Lúùkù 7 : 36 - 50 , a kà nípa obìnrin oníwà pálapàla kan tó wọlé Farisí kan níbi tí Jésù ti ń jẹun lọwọ .  Obìnrin náà lọ sọdọ Jésù , ó fi omijé rẹ nu ẹsẹ Jésù , ó sì fi òróró onílọfínńdà pa á .  Ojú burúkú ni Farisí tó gbé ẹsìn rù yìí fi wo obìnrin náà , pé kò yẹ lẹni tóun lè gbọ tiẹ .  Ó wá ń sọ nínú ara rẹ pé :  Ọkùnrin yìí  Jésù  , bí ó bá jẹ wòlíì ni , ì bá mọ ẹni àti irú obìnrin tí ẹni tí ń fọwọ kan òun jẹ , pé ẹlẹṣẹ ni .   Lójú ẹsẹ ni Jésù ti tún èrò ọkùnrin yìí ṣe .  Ó sọ fún un pé :  Ìwọ kò fi òróró pa orí mi ; ṣùgbọn obìnrin yìí fi òróró onílọfínńdà pa ẹsẹ mi .  Fún ìdí yìí , mo sọ fún ọ , àwọn ẹṣẹ rẹ , bí wọn tilẹ pọ , a dárí wọn jì , nítorí pé ó nífẹẹ púpọ .   Kò sí tàbí ṣùgbọn pé irú ọrọ yìí fún obìnrin yìí níṣìírí ó sì mú kí ọkàn rẹ fúyẹ gan - an .  Lúùkù 7 : 46 , 47 .  Kì í ṣe pé Jésù ń fi ojú kékeré wo ìwà pálapàla o .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ló ń kọ Farisí agbéraga yẹn pé ìfẹ ni olórí ohun tó ń sún èèyàn sin Ọlọrun .  Ní tòótọ , kò sóhun tó burú níbẹ pé ẹrí ọkàn obìnrin náà dá a lẹbi fún ìwà pálapàla tó ti hù sẹyìn .  Àmọ ó hàn gbangba pé ó ti ronú pìwà dà nítorí pé ó sọkún , kò sì wí àwíjàre fún ìwà tí kò dáa tó ti hù sẹyìn , ó sì gbé ìgbésẹ tó dára láti bọwọ fún Jésù ní gbangba .  Èyí ni Jésù rí to fi sọ fún un pé :  Ìgbàgbọ rẹ ti gbà ọ là ; máa bá ọnà rẹ lọ ní àlàáfíà .   Lúùkù 7 : 50 .  Ní ti Farisí yẹn , ojú ẹlẹṣẹ ló ṣì fi ń wo obìnrin náà .  Bóyá ó ń ronú pé òun á  jẹ kí obìnrin náà mọ pé yóò jíhìn fún Ọlọrun  kó sì dójú tì í .  Àmọ , ìwà àìnífẹẹ ló jẹ béèyàn bá ń jẹ kí ẹrí ọkàn àwọn èèyàn máa dà wọn láàmú nígbà gbogbo bí kò bá mọ wọn lára láti ṣe àwọn nǹkan lọnà tá a rò pé ó yẹ kí wọn gbà ṣe é , àbájáde rẹ kì í sì í dára nígbẹyìn .  Títẹlé àpẹẹrẹ Jésù ló lè mú àbájáde tó dára jù lọ wá , ìyẹn ni pé kéèyàn máa fi àpẹẹrẹ tó dára lélẹ , kó máa fi tọkàntọkàn gbóríyìn fún àwọn èèyàn , kó sì jẹ kí wọn mọ pé òun gbọkàn lé wọn bó tilẹ jẹ pé ìgbà míì wà tí wọn máa nílò ìbáwí tàbí ìmọràn .  Mátíù 11 : 28 - 30 ; Róòmù 12 : 10 ; Éfésù 4 : 29 .  Nítorí náà , ohun tó dára ni , ohun tó tiẹ yẹ ni pàápàá pé kí ẹrí ọkàn dá èèyàn lẹbi béèyàn bá ṣe ohun kan tó kù díẹ káàtó .  Òwe 14 : 9  Bibeli Mimọ  sọ pé :  Aṣiwere nfi ẹbi - ẹṣẹ ṣẹsin .   Ẹrí ọkàn tó ń dà wá láàmú á jẹ ká lè jẹwọ ẹṣẹ wa ká sì ṣe àwọn ohun mìíràn tó yẹ ní ṣíṣe .  Àmọ ṣá o , ìdí pàtàkì tá a fi ń sin Jèhófà gbọdọ jẹ ìfẹ , kò gbọdọ jẹ ẹbi .  Bíbélì mú kó dá wa lójú pé tí èrò yìí bá ń fún àwọn èèyàn rere níṣìírí tó sì tù wọn nínú , wọn á lè ṣe gbogbo nǹkan tágbára wọn bá gbé .  Èyí tó sì ṣe pàtàkì jù ni pé tayọtayọ ni wọn á fi máa ṣe é .  Oyin  Ohun Aládùn Tó Ń Wo Ọgbẹ Sàn  ÀWỌN èròjà apakòkòrò àtàwọn èròjà tí kì í jẹ kí ara wú tó wà nínú oyin ti mú kí inú àwọn olùwádìí kan dùn púpọ .  Ìwé ìròyìn The Globe and Mail ti Kánádà sọ pé :  Oyin kò dà bí òbítíbitì àwọn oògùn apakòkòrò tí kò lè rí àwọn kòkòrò gbé ṣe , òun ní tirẹ máa ń pa , ó kéré tán díẹ nínú àwọn kòkòrò tó bá wà lójú ọgbẹ .   Kí ló wà nínú oyin tó fi lágbára tó bẹẹ láti wo ọgbẹ ?  Ìdáhùn sí ìbéèrè yìí kò ṣẹyìn kòkòrò oyin tó ń kó àwọn omiídùn jọ látinú òdòdó .  Itọ ẹnu kòkòrò oyin ní èròjà kan tó máa ń fọ èròjà glucose tó wà nínú omiídùn yìí sí wẹwẹ .  Ibi ìfọsíwẹwẹ yìí ni èròjà hydrogen peroxide tí wọn fi ń wẹ ọgbẹ tí wọn sì tún fi ń pa kòkòrò ti jáde .  Èròjà hydrogen peroxide yìí kì í sábàá ṣiṣẹ lọ títí béèyàn bá fi í sí ojú egbò ; àmọ tó bá jẹ oyin ni , ajẹbíidán ni .  Ìwé ìròyìn Globe sọ pé :  Béèyàn bá fi oyin sójú egbò , ó máa dà pọ mọ omi ara , èyí á sì dín èròjà ásíìdì tó wà nínú oyin kù .   Á wá bẹrẹ iṣẹ ní pẹrẹu níbi tí kò ti sí èròjà ásíìdì púpọ yìí .  Èròjà ṣúgà tó wà nínú oyin á máa lọ sílẹ díẹdíẹ , èyí sì máa ń ṣẹlẹ látìgbàdégbà .  Ìgbésẹ yìí ló máa ń pèsè èròjà hydrogen peroxide díẹdíẹ àmọ á pọ débi tá á fi lè pa àwọn bakitéríà ojú ọgbẹ náà tí kò sì ní lè ṣèpalára fún ẹran ara tí ohunkóhun kò ṣe , tí ó wà lẹgbẹẹ ọgbẹ náà .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Globe ṣe sọ , onírúurú èròjà ló wà nínú oyin tó fi máa ń wo ọgbẹ .   Oyin díẹ téèyàn fi pa ojú ọgbẹ á dáàbò bò ó lọwọ kòkòrò , kò sì ní jẹ kí ojú egbò náà séèépá .  Oyin tún máa ń jẹ kí àwọn òpójẹ wẹwẹ dàgbà ó sì ń mú kí àwọn ohun tín - tìn - tín tó máa ń mú kí ọgbẹ san dàgbà .   Bákan náà , àwọn èròjà kan tún wà nínú oyin tó máa ń  dín ara wíwú kù , ó máa ń mú kí ẹjẹ máa ṣàn káàkiri ara bó ṣe yẹ , kò sì ní jẹ kí egbò máa  wami .    Ìròyìn náà wá sọ pé :  Àmọ ṣá o , gbogbo èèyàn kọ ni oyin máa ń ṣiṣẹ fún o .   Wọn fojú bù ú pé ìdá márùn - ún nínú ọgọrùn - ún oyin ló ní àwọn kòkòrò botulin nínú .  Àwọn ìwé bí èyí tí wọn fi ń ṣe Ìwádìí Nípa Kòkòrò Botulin tí àjọ Health Canada gbé jáde , àti àwọn ẹgbẹ tó ń tọjú àrùn ọmọdé sọ pé èèyàn ò gbọdọ lo oyin fún àwọn ọmọ tí ò tíì pé ọmọ ọdún kan nítorí pé  àwọn ọmọ kéékèèké kò tíì ní àwọn èròjà tín - tìn - tín tó pọ tó lára , èyí tó máa ń wà nínú èèyàn tó sì máa ń gbógun ti bakitéríà .   À Ń ké Sí Ọ  Ṣé Wàá Wá ?  IBO LA NÍ KÓ O WÁ ?  Ibi ìpàdé tó ṣe pàtàkì jù lọ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń ṣe lọdọọdún ni , ìyẹn àjọdún ikú Kristi tí a gbé karí Oúnjẹ Alẹ Olúwa tó dá sílẹ .  Àkọsílẹ Mátíù sọ fún wa pé :  Jésù mú ìṣù búrẹdì kan , lẹyìn sísúre , ó bù ú , ní fífi í fún àwọn ọmọ ẹyìn , ó sì wí pé :  Ẹ gbà , ẹ jẹ .  Èyí túmọ sí ara mi .   Pẹlúpẹlù , ó mú ife kan àti pé , lẹyìn dídúpẹ , ó fi í fún wọn , ó wí pé :  Ẹ mu nínú rẹ , gbogbo yín ; nítorí èyí túmọ sí  ẹjẹ májẹmú  mi , tí a óò tú jáde nítorí ọpọlọpọ ènìyàn fún ìdáríjì àwọn ẹṣẹ .    Mátíù 26 : 26 - 28 .  A ó ṣàlàyé lórí bí àwọn ọrọ yìí ti ṣe pàtàkì tó níbi ayẹyẹ Oúnjẹ Alẹ Olúwa ti ọdún yìí , tí ó bọ sí ọjọ Thursday , March 28 , lẹyìn tí oòrùn bá ti wọ .  À ń retí rẹ .  Jọwọ béèrè àkókò ìpàdé náà àti ibi tá a ti máa ṣe é lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní àdúgbò rẹ .  A ó gbà ọ tọwọtẹsẹ .  Ṣíṣèrànwọ Fún Àwọn Tó Kàgbákò Ìsẹlẹ   MO WO ỌTÚN MO WO ÒSÌ , MO RÍ I TÍ ILÉ Ń WÓ LULẸ TÍ INÁ SÌ Ń SỌ KẸÙ .  BÍ MO ṢE Ń SÁ LỌ NI MÒ Ń GBỌ TÁWỌN ÈÈYÀN Ń FIGBE TA LỌTÙN - ÚN LÓSÌ , WỌN FIGBE ÀDÚRÀ BỌNU BẸẸ NI WỌN Ń PARIWO PÉ KÁWỌN ÈÈYÀN WÁ RÀN ÀWỌN LỌWỌ .  MO RÒ PÉ AYÉ FẸ PA RẸ NI .   G .  R . , ẸNI TÓ RÙ Ú LÀ NÍGBÀ TÍ ILẸ SẸ .  ÀRÀÁDỌTA ọkẹ ìsẹlẹ ló ń wáyé lọdọọdún ní ilé ayé wa tó ń yí bíríbírí yìí .  Lóòótọ , ọpọ nínú iye yẹn ni kì í fi bẹẹ lágbára .   Síbẹ , ní ìpíndọgba , ó fẹrẹẹ tó ogóje ìsẹlẹ tó ń wáyé lọdọọdún tó burú gan - an débi tá a fi lè pín wọn sọnà mẹta , èyí tó  ga ,  èyí tó  ga jù  tàbí èyí tó  peléke .   Nínú ìtàn ẹdá , àwọn ilẹ sísẹ tó burú tó báyìí ti gbẹmí àràádọta ọkẹ ènìyàn ó sì ti ba dúkìá tí kò níye jẹ .  Ilẹ sísẹ tún máa ń sọ àwọn tó bá rù ú là di òkú - òòró .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tí ilẹ ríri méjì ọtọọtọ gbo ilẹ El Salvador jìgìjìgì níbẹrẹ ọdún 2001 , olùṣekòkárí ìgbìmọ tó ń gbani nímọràn nípa ìlera ọpọlọ ti àjọ ìlera orílẹ - èdè náà sọ pé :  Àwọn èèyàn ti bẹrẹ sí í ní ìṣòro ìrònú òun ìhùwà èyí tí ìbànújẹ , àìsírètí àti ìbínú ń fà .   Kò yani lẹnu nígbà náà ìdí tí àwọn òṣìṣẹ ètò ìlera ní ilẹ El Salvador fi ròyìn pé iye èèyàn tí ìsoríkọ àti hílàhílo ń bá jà ti fi ìdá mẹtàléláàádọrin lé sí i .  Kódà , ìwádìí fi hàn pé nínú àwọn nǹkan táwọn tó wà ní àgọ ìdáàbòbò nílò jù lọ , ìtọjú ọpọlọ ló wà ní ipò kejì sí omi .  Àmọ ohun tó wà nínú ọràn ilẹ sísẹ ju ikú , bíba nǹkan jẹ àti àìnírètí lọ .  Lọpọ ìgbà , àwọn àjálù wọnyí ti mú káwọn èèyàn fi ìfẹ hàn lọnà tó ga tí wọn sì tún fi ẹmí ìfara - ẹni - rúbọ hàn .  Àwọn kan tiẹ ti ṣiṣẹ àṣekára láti ṣàtúnṣe àwọn ilé tó ti wó wọn sì ti ran àwọn èèyàn tí ìgbésí ayé wọn dojú rú lọwọ .  Irú àwọn ìrànlọwọ wọnyẹn ti ṣèrànwọ fún àwọn tí wọn kàgbákò ilẹ sísẹ tí ń dáni níjì , gẹgẹ bí a ṣe máa rí i .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn ilẹ ríri tí kò fi bẹẹ lágbára lè wà lára àwọn wọnyí , ẹgbẹẹgbẹrún wọn ló sì ń ṣẹlẹ lójoojúmọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Ojú ìwé 13 : Bàbá kan tí ń dámúsò pé wọn rí ọmọbìnrin òun ọlọdún márùn - ún yọ    Credit Line   Fọtò AP  Dimitri Messinis  Ohun Tó Ń fa Ilẹ Sísẹ   ILẸ AYÉ TÁ A Ń GBÉ YÌÍ KÌ Í MÌ SỌTÙN - ÚN SÓSÌ , Ó SÌ TI MỌ WA LÁRA , ÈYÍ LÓ Ń MÚ ỌKÀN WA PÒRÚURÙU TÍ Ó BÁ ṢÀDÉDÉ BẸRẸ SÍ MÌ JÌGÌJÌGÌ .    THE VIOLENT EARTH .    ÌSẸLẸ wà lára àwọn ohun tó lágbára jù lọ tó sì máa ń ba nǹkan jẹ jù lọ tó máa ń ṣàdédé ṣẹlẹ láìjẹ pé ẹnì kan fà á ,  gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ náà The World Book Encyclopedia ṣe sọ .  Àsọdùn kọ lọrọ yìí o nítorí bí ìsẹlẹ kan bá rinlẹ dáadáa , bó ṣe máa ń lágbára tó máa ń fi ìgbà ẹgbẹrún mẹwàá ju ti bọǹbù átọmíìkì tí wọn kọkọ ṣe jáde lọ !  Ohun tó tún mú kí ìpayà náà túbọ pọ ni pé , ilẹ sísẹ kò mọ ibì kan yàtọ , ó sì lè ṣẹlẹ nígbàkigbà àti ní àkókò èyíkéyìí .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn onímọ ìjìnlẹ lè lóye díẹ nípa ibi tó ṣeé ṣe kí ilẹ ríri ti wáyé , wọn kò lè sọ ìgbà tó máa ṣẹlẹ .  Ìgbà táwọn arabaríbí òkúta tó wà lábẹ ilẹ bá ń papò dà ni ilẹ máa ń sẹ .  Gbogbo ìgbà sì lèyí máa ń ṣẹlẹ .  Ní ọpọ ìgbà , kì í milẹ púpọ débi táwọn tó wà lórí ilẹ ayé á fi mọ ọn lára , àmọ wọn lè mọ kí wọn sì ṣàkọsílẹ rẹ tí wọn bá lo ohun èlò kan tí wọn ń pè ní seismograph .   Ìgbà mìíràn sì rèé , ńṣe lọpọ rẹpẹtẹ òkúta máa fọ kúrò lára ara wọn èyí á sì mú kí ilẹ ayé mì jìgìjìgì .  Ẹ gbọ ná , kí ló fà á tí ojú ilẹ ayé kò fi dúró sójú kan ?  Ibùdó Ìsọfúnni Nípa Ilẹ Sísẹ sọ pé :  Mímọ nípa bí ìpele ilẹ tó wà nísàlẹ ṣe rí kọlọkọlọ lè ṣàlàyé rẹ fún wá , èròǹgbà yìí sì ti yí ohun táwọn èèyàn ronú lórí ìmọ ìjìnlẹ nípa Ilẹ Ayé padà .   Ó fi kún un pé :  A ti wá mọ báyìí pé ìpele méje ni abala ilẹ , a sì tún pín wọn sọnà kéékèèké bíi mélòó kan . Gbogbo wọn ló ń yí ní ìfẹgbẹkẹgbẹ ní gbogbo ìgbà , iye ìgbà tí wọn sì ń yí lọdún jẹ nǹkan bíi mìlímítà mẹwàá sí àádóje .   Ibùdó yìí wá sọ pé ọpọ ilẹ ríri ni kì í kọjá àwọn ibi kọlọfín tó pààlà sí àwọn abala ilẹ náà .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ ibí yìí ni ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún ìsẹlẹ ti máa ń wáyé .  Bó Ṣe Pọ Tó àti Bó Ṣe Rinlẹ Tó  Bí ọṣẹ tí ìsẹlẹ kan ṣe bá ṣe pọ tó tàbí bó bá ṣe rinlẹ tó ni wọn fi ń díwọn rẹ .  Láwọn ọdún 1930 , Charles Richter ṣe òṣùwọn kan tí wọn fi ń wọn bí ilẹ ṣe sẹ tó .  Bí ibùdó seismograph ṣe ń pọ sí i , bẹẹ ni wọn bẹrẹ sí í ṣe onírúurú òṣùwọn tó dà bíi ti Richter .  Bí àpẹẹrẹ , èyí tí wọn ń pè ní òṣùwọn tí wọn fi ń díwọn bí ilẹ ríri kan ṣe rinlẹ tó máa ń díwọn bí iná tó jáde ní orísun ibi tí ilẹ ti sẹ náà lábẹ ilẹ lọhùn - ún ṣe pọ tó .  Àmọ o , gbogbo ìgbà kọ làwọn òṣùwọn yìí máa ń sọ bí ìsẹlẹ kan ṣe ṣọṣẹ tó .  Wo ti ìgbà tí ilẹ sẹ níhà àríwá Bolivia ní June 1994 , tí pípọ rẹ jẹ 8.2 lórí òṣùwọn Richter , wọn ròyìn pé kò pa ju èèyàn márùn - ún lọ .  Ibẹ ni èyí tó ṣẹlẹ ní Tangshan , tó wà ní China lọdún 1976 , tí pípọ rẹ kéré , tó jẹ 8.0 lórí òṣùwọn Richter ti gbẹmí ẹgbẹẹgbẹrún ènìyàn !  Ńṣe ni àkọsílẹ bí ìsẹlẹ ṣe rinlẹ tó máa ń fi jàǹbá tó ti ṣe fún àwọn èèyàn , ilé àti àyíká hàn .  Èyí ló túbọ máa ń fi bí ìsẹlẹ náà ṣe nípa lórí ẹdá ènìyàn tó hàn .  Ó ṣe tán ìmìjìgìjìgì ilẹ fúnra rẹ kì í ṣèèyàn ní jàǹbá .  Kàkà bẹẹ , àwọn ohun tó ń fà , bíi kí ògiri wó , kí páìpù gáàsì fọ , òpó wáyà tó wó , àwọn nǹkan tó ń ti òkè ré lulẹ , àti bẹẹ bẹẹ lọ ló ń ṣèèyàn léṣe tó sì ń mú ẹmí lọ .  Ọkan lára ohun táwọn onímọ nípa ilẹ sísẹ fẹ ṣe ni pé kí wọn lè tètè sọ fáwọn èèyàn pé ilẹ máa sẹ níbìkan o .  Wọn ti ṣe ìlànà kan tó ń bá kọǹpútà ṣiṣẹ tí wọn pè ní Advanced Seismic Research and Monitoring System .  Gẹgẹ bí ìròyìn kan lórí tẹlifíṣọn CNN ti sọ , ìlànà yìí àti bó ṣe lè yára gba àwọn ìsọfúnni àtàwọn ìlànà alágbára mìíràn tí kọǹpútà máa ń lò yóò ran àwọn òṣìṣẹ yìí lọwọ láti lè  tètè mọ àwọn àgbègbè tí ilẹ ríri tó lágbára ti ṣẹlẹ .   Èyí á jẹ kó rọrùn fáwọn aláṣẹ láti tètè pèsè ìrànwọ fáwọn èèyàn tọràn kàn .  Òtítọ ni pé béèyàn bá múra sílẹ de ìsẹlẹ , ìpalára tó máa ṣe á dín kù , kò ní ba nǹkan jẹ púpọ , èyí tó sì ṣe pàtàkì jù ni pé ó máa dáàbò bo ọpọ ẹmí .  Àmọ ìsẹlẹ kò yéé ṣẹlẹ o .  Nítorí náà , ìbéèrè tó wá tibẹ jáde ni pé : Báwo la ṣe ṣèrànwọ fún àwọn kan tó ti kàgbákò ìsẹlẹ kí wọn bàa lè kojú àbájáde rẹ ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Seismograph jẹ ohun èlò tí wọn fi ń díwọn tí wọn sì fi ń ṣàkọsílẹ bí ilẹ ṣe mì tìtì tó nígbà tí ilẹ bá sẹ .  Ọdún 1890 ni wọn ṣe àkọkọ irú rẹ jáde .  Lónìí , ó lé ní ẹgbẹrún mẹrin ibùdó seismograph tó wà kárí ayé .   Àtẹ Ìsọfúnnni tó wà ní ojú ìwé 15    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Báwo Ni Ìsẹlẹ Tó Ń wáyé Ṣe Pọ tó ?  Bó Ṣe Tóbi Tó Bó Ṣe Rinlẹ Tó Ìpíndọgba Lọdọọdún  Èyí Tó Peléke 8 lọ sókè 8 1  Èyí Tó Ga Lágajù 7 sí 7.9 18  Èyí Tó Lágbára 6 sí 6.9 120  Èyí Tí Kò Rinlẹ Jù 5 sí 5.9 800  Èyí Tí Kò Ba Nǹkan Jẹ Jù 4 sí 4.9 6,200   Èyí Tí Kò Fi Bẹẹ Lágbára 3 sí 3.9 49,000   Èyí Tó Kàn Rọra Milẹ  3.0 Èyí tí pípọ rẹ wọn 2 sí 3 :  nǹkan bí 1,000 lójúmọ  Èyí tí pípọ rẹ wọn 1 sí 2 :  nǹkan bí 8,000 lójúmọ   Iye Tí Wọn Fojú Bù .   Credit Line   Látọwọ : Ibùdó Ìsọfúnni Nípa Ìsẹlẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  Pẹlú ìyọǹda USGS  Ibùdó Ìsọfúnni Nípa Ìsẹlẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 15   Àwòrán tó ń sọ bí ilẹ ṣe mì tìtì tó ní ojú ìwé 14 àti 15 : Àwọn nọńbà inú rẹ jẹ pẹlú ìyọǹda Berkeley Seismological Laboratory  Kíkojú Àbájáde Rẹ   ÀTÀÁRỌ LA TI Ń FẸSẸ RÌN .  ẸMÍ WA LÀ Ń SÁ FÚN .  A Ò RÓMI MU , A Ò RÓÚNJẸ JẸ .  GBOGBO ILÉ LÓ TI WÓ TÁN .   HARJIVAN , Ó YÈ BỌ NÍNÚ ÌSẸLẸ TÓ WÁYÉ NÍ ÍŃDÍÀ TÓ RINLẸ TÓ 7.9 LÓRÍ ÒṢÙWỌN RICHTER .  ÀYÀ èèyàn máa ń já burúkú burúkú bí ilẹ bá sẹ ní sàkáání èèyàn .  Ẹnì kan tó rù ú là nígbà tí ilẹ sẹ ní Taiwan lọdún 1999 sọ pé :  Ńṣe làwọn ìwé ń já bọ lọtùn - ún lósì látinú àpótí tó ga tó ẹsẹ bàtà mẹjọ tó wà lẹgbẹẹ ibùsùn mi .   Akoto tí mo ṣẹṣẹ rà tí mo máa ń dé lórí alùpùpù mi bọ látorí àpótí tí mo fi sí , ó sì bọ sẹgbẹẹ orí mi lórí ibùsùn .    Ó fi kún un pé ,  ì bá ti pa mí .   Lẹyìn Téèyàn Ti Yè É Bọ  Àyà èèyàn máa ń já gan - an tó bá wà níbi tí ilẹ bá ti sẹ , béèyàn bá sì yè é bọ , onítọhún ṣẹṣẹ bẹrẹ ni .  Láàárín àwọn wákàtí tó tẹ lé ìṣẹlẹ náà , pẹlú ìgboyà làwọn òṣìṣẹ tó ń pèsè ìrànlọwọ fi máa ń wá àwọn tó ṣèṣe kiri tí wọn á sì tọjú wọn .  Jìnnìjìnnì máa ń bo àwọn náà lọpọ ìgbà tí wọn bá ń ṣe bẹẹ .  Ọkùnrin kan tó ronú láti gbẹ àwókù ilé tó bo aládùúgbò rẹ mọlẹ nígbà tí ilẹ sẹ láìpẹ yìí ní El Salvador sọ pé :  A gbọdọ fi tìṣọratìṣọra ṣe é .  Nítorí bí ilẹ bá tún mì pẹnrẹn , wíwó làwọn ògiri tó kù yìí á wó .   Ẹmí ìfara - ẹni rúbọ gbáà làwọn ènìyàn máa ń lò nígbà míì láti ran àwọn tí àjálù bá lọwọ .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tí ilẹ sísẹ ńlá kan ṣẹlẹ ní Íńdíà níbẹrẹ 2001 , Manu tó jẹ àgbàlagbà , tó ń gbé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà báyìí padà sí ìlú rẹ .  Ó sọ pé :  Ó di dandan kí n lọ , kì í ṣe láti lọ ran kìkì àwọn ìbátan mi lọwọ , àmọ láti ran gbogbo àwọn tó ń jìyà lọwọ .   Manu rí i pé bí ipò nǹkan ṣe rí láwọn ibi tó lọ kò bọ sí i rárá .  Síbẹ , ó sọ pé :  Ìgboyà táwọn èèyàn ní kò lẹgbẹ .   Akọròyìn kan kọ ọ pé :  Gbogbo àwọn tí mo mọ ló fi ohunkóhun tí wọn lè fi tọrẹ tọrẹ , gbogbo owó tó wọlé fáwọn mìíràn lóòjọ , lọsẹ , kódà odindi owó oṣù kan , tàbí lára owó tí wọn fi pa mọ tàbí ohunkóhun tó bá ṣáà ti wà lágbára wọn ni wọn fi ṣèrànwọ .   Ó rọrùn díẹ láti palẹ àwọn àwókù ilé mọ àti láti tọjú àwọn tó fara pa ; àmọ kò rọrùn láti mú àtúnṣe bá ìgbésí ayé àwọn èèyàn tí ìpayà òjijì náà ti sọ dìdàkudà .  Wo ti obìnrin kan tó ń jẹ Delores , tí ilẹ tó sẹ ní El Salvador ba ilé rẹ jẹ .  Ó sọ pé :  Èyí burú ju ogun tó jà wá tẹlẹ lọ .  Ó ṣe kò ṣe , a ní ibi tá a ń gbé nígbà ogun náà .   Gẹgẹ bá a ti sọ ọ nínú àpilẹkọ wa àkọkọ , ohun táwọn èèyàn nílò gan - an nígbà míì ju àwọn nǹkan agbẹmìíró nìkan lọ , wọn tún nílò àtìlẹyìn ní ti èrò inú .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tí ìsẹlẹ sọ ìlú Àmẹníà tó wà ní ìhà ìwọ oòrùn Kòlóńbíà di báṣubàṣu níbẹrẹ 1999 , ẹmí tó lọ sí i lé ní ẹgbẹrún kan , jìnnìjìnnì àti àìsírètí sì bo àìmọye èèyàn .  Roberto Estefan , oníṣègùn ọpọlọ tí àjálù ọhún ba ilé òun náà jẹ sọ pé :  Ibikíbi tó o bá lọ , igbe ẹ ràn wá lọwọ làwọn èèyàn ń ké .  Mo lọ sílé àrójẹ kan pé kí n lọ jẹun , èyí tó pọ jù lára àwọn tó ń kí mi ló ń lo àkókò náà láti sọ fún mi nípa bí wọn ò ṣe lè sùn àti ìbànújẹ tó bá wọn .   Gẹgẹ bí Dókítà Estefan náà ṣe mọ , wàhálà tí ilẹ sísẹ máa ń kó bá èrò inú lè sọ èèyàn dìdàkudà .  Obìnrin kan tó yọǹda ara rẹ láti bá wọn kọ àgọ tí wọn ti ń ṣèrànwọ fún àwọn tí jàǹbá ṣe kíyè sí i pé àwọn kan tí wọn níṣẹ lọwọ sọ pé àwọn ò lọ síbi iṣẹ mọ torí àwọn mọ pé àwọn ò ní pẹ kú .  Ṣíṣèrànwọ fún Àwọn Tí Kò Nírètí  Láwọn àkókò wàhálà bẹẹ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń sapá láti ran àwọn tó rù ú là lọwọ nípa tara , nípa tẹmí àti ti èrò inú .  Bí àpẹẹrẹ , ní kété tí ìsẹlẹ tó wáyé ní Kòlóńbíà tá a mẹnu bà ṣáájú ṣẹlẹ , ni ọfíìsì ẹka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà níbẹ ti gbé ìgbìmọ pàjáwìrì kan dìde .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn olùyọǹda - ara - ẹni tí wọn jẹ Ẹlẹrìí jákèjádò orílẹ - èdè náà kó oúnjẹ àti owó sílẹ .  Kò sì pẹ tí wọn fi fi àádọrin tọọnù oúnjẹ ṣọwọ sí ibi tí jàǹbá náà ti ṣẹlẹ .  Àtìlẹyìn nípa tẹmí ló ṣe pàtàkì jù lọpọ ìgbà .  Láàárọ ọjọ kan lẹyìn tí ilẹ ríri ṣẹlẹ ní Kòlóńbíà , ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kíyè sí obìnrin kan táyé ti sú tó kàn ń fẹsẹ palẹ kiri ojú títì nílùú Armenia tó ti dìdàkudà .  Ó lọ bá obìnrin táyé ti sú yìí ó sì fún un ní ìwé àṣàrò kúkúrú kan tó ní àkọlé náà , Ireti Wo ni Ó Wà fun Awọn Ololufẹ Tí wọn Ti Kú ?    Obìnrin náà mú ìwé àṣàrò kúkúrú ọhún relé ó sì fara balẹ kà á .  Ńṣe lobìnrin yìí tú kẹkẹ ọrọ sílẹ nígbà tí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tún lọ sí ilé rẹ .  Ohun tó ṣẹlẹ ni pé ọpọlọpọ ilé tó kọ sí ìlù náà tó ń mówó wọlé fún un ni ilẹ ríri náà ti bà jẹ .  Ní báyìí kò ní gá kò ní go .  Kò tán síbẹ o .  Nígbà tí ilẹ ríri náà ṣẹlẹ , ilé tí obìnrin yìí àti ọmọkùnrin rẹ ọlọdún mẹẹẹdọgbọn ń gbé wó lulẹ ó sì pa ọmọ rẹ yìí .  Obìnrin yìí sọ fún Ẹlẹrìí tó lọ sọdọ rẹ pé òun ò nífẹẹ sí ọrọ ẹlẹsìn dé tẹlẹ , àmọ báyìí òun ní ọpọ ìbéèrè láti béèrè .  Ìwé àṣàrò kúkúrú náà ti fún un ní ìrètí tó jẹ ojúlówó .  Kò pẹ tí wọn fi bẹrẹ sí í bá a ṣe ìkẹkọọ Bíbélì .  Ó dá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lójú pé àkókò kan ń bọ tí àwọn ìjábá , títí kan ilẹ sísẹ kò tún ní han ẹdá ènìyàn léèmọ mọ .  Àpilẹkọ tó tẹ lé e á ṣàlàyé bó ṣe jẹ bẹẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló tẹ ẹ jáde .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 16   GBÁRA DÌ O !   Rí i dájú pé àwọn ohun èlò tí wọn fi ń mú omi gbóná wà ní dídè mọlẹ pinpin , kẹ ẹ sì gbé àwọn ohun èlò tó bá wúwo sí ilẹẹlẹ tàbí orí nǹkan tí kò ga púpọ .   Kọ àwọn mẹńbà ìdílé ní bí wọn ṣe lè paná ẹlẹtíríìkì , bí wọn ṣe lè pa iná gáàsì kí wọn sì ti omi pa .   Rí i pé o ní ohun èlò ìpaná àtàwọn èlò ìtọjú pàjáwìrì nínú ilé .   Jẹ kí rédíò kékeré kan tó ní bátìrì tuntun máa wà nítòsí rẹ .   Máa bá ìdílé rẹ sọrọ nípa ohun tí wọn lè ṣe bí iná bá ń jó , kó o sì jẹ kí wọn mọ ìdí tó fi ṣe pàtàkì láti  1  má ṣe gbọn jìnnìjìnnì ,  2  láti pa sítóòfù àtàwọn ohun èlò tó ń mú omi gbóná ,  3  láti dúró lẹnu ọnà tàbí sá sábẹ tábìlì àti  4  láti jìnnà sí fèrèsé , àti láti jìnnà sí ibi tí dígí àti ààrò tó ń mú ilé móoru wà .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   ILẸ SÍSẸ NÍ ÍSÍRẸLÌ  Ọjọgbọn Amos Nur sọ pé , ilẹ Ísírẹlì ló ní  àkọsílẹ ilẹ sísẹ tó ti ń ṣẹlẹ látọjọ pípẹ jù lọ tó sì tún ń bá a lọ nínú ìtàn gbogbo àgbáyé .   Ohun tó sì fà á ni pé lára Àfonífojì Ńlá náà , ìyẹn ibi tí ilẹ ti lè ri láàárín ìpele Mẹditaréníà àti Arébíà , gba àárín Ísírẹlì kọjá , láti ìhà àríwá sí gúúsù .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé àwọn awalẹpìtàn kan gbà gbọ pé àwọn onímọ iṣẹ ẹrọ ayé ìgbà yẹn lo àwọn ọgbọn àkànṣe kan láti dín ọṣẹ tí ilẹ sísẹ ń ṣe kù .  Èyí bá bí Bíbélì ṣe ṣàpèjúwe ọnà tí Sólómọnì gbà ṣiṣẹ ìkọlé rẹ mu , pé :  Ní ti àgbàlá títóbi náà , ẹsẹ mẹta òkúta gbígbẹ àti ẹsẹ kan ìtì igi kédárì wà yí i ká ; àti èyí pẹlú fún àgbàlá inú lọhùn - ún ilé Jèhófà , àti fún gọbì ilé náà .   Ọpọ ibi la ti rí ẹrí ọnà ìgbàkọlé yìí tí wọn á ti fi àwọn ìtì igi sínú àwọn ilé tí wọn fi òkúta kọ , lára wọn ni ti ẹnubodè Mẹgídò tó ṣeé ṣe kó ti wà látìgbà ayé Sólómọnì tàbí ṣáájú ìgbà yẹn .  Ọmọwé akẹkọọjinlẹ náà David M .  Rohl sọ pé ó ṣeé ṣe kó jẹ  nítorí kí ilẹ sísẹ má lè ba àwọn ilé náà jẹ  ni wọn ṣe ń fi àwọn ìtì igi yìí sínú wọn .   Àwòrán   Àwọn ilé tí ilẹ sísẹ wó ní Bet Sheʼan , ní Ísírẹlì   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   ÌPAYÀ ÌṢẸJÚ MÉJÌ PÉRÉ  OHUN TÍ ẸNÌ KAN TÓ RÙ Ú LÀ SỌ  Ìdílé wa ń ṣe kùkùkẹkẹ ìgbéyàwó mọlẹbí mi kan tó ń bọ lọnà ní ìlú Ahmadabad , tó wà ní Íńdíà .  Jìgìjìgì tí ibi gbogbo ń mì ló jí mi ní January 26 , 2001 , kì í ṣe ìró aago .  Mo ń gbọ táwọn àpótí ìkó - ǹkan - sí ń yẹ sọtùn - ún sósì , ìgbà yẹn ni mo mọ pé wàhálà kan ti ṣẹlẹ .  Àbúrò bàbá mi ń pariwo ,  Ẹ jáde síta o !   Bá a ṣe wà níta , a rí i tí ilé náà ń mì jìgìjìgì sọtùn - ún sósì .  Ńṣe ló dà bí i pé àìmọye ọdún ló fi ṣẹlẹ .  Àmọ ṣá , kò ju ìṣẹjú méjì péré lọ .  Làásìgbò ọhún le kú nítorí pé wàràwéré ni gbogbo rẹ ṣẹlẹ .  A rí i dájú pé kò sí nǹkan tó ṣe ìdílé wa .  Tẹlifóònù kò ṣiṣẹ mọ , iná mànàmáná sì ti lọ , èyí kò jẹ ká tètè mọ ipò táwọn ẹbí wa láwọn ìlú tó yí wa ká wà .  Lẹyìn wákàtí kan tí ọkàn wa ti wà lókè , la wá gbọ pé nǹkankan kò ṣẹlẹ sí wọn .  Kì í ṣe gbogbo èèyàn ni nǹkan ṣẹnuure fún bíi tiwa o .  Bí àpẹẹrẹ , iye ilé tó dà wó ní Ahmadabad lé ní ọgọrùn - ún , iye tó lé ní ẹẹdẹgbẹta ènìyàn sì pàdánù ẹmí wọn .  Ọpọlọpọ ọsẹ ni gbogbo èèyàn fi wà nínú ìpayà .  Báwọn èèyàn bá ń lọ sùn lálẹ , ńṣe lẹrù máa ń bà wọn pé ilẹ tún máa sẹ o nítorí àwọn kan ti sọ bẹẹ .  Ó gba ọpọ àkókò láti ṣàtúnṣe àwọn ohun tó bà jẹ , ọpọ sì di aláìnílélórí .  Ilẹ tó sẹ fún ìṣẹjú méjì péré ló fa gbogbo èyí , àmọ a kò lè gbàgbé rẹ láéláé .  Gẹgẹ bí Samir Saraiya ṣe sọ ọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16 , 17   Ẹnì kan tó yè bọ nígbà ilẹ ríri tó wáyé ní Íńdíà ní January 2001 , níbi tó ti mú fọtò ìyá rẹ tó kú tí wọn sì ń sun òkú rẹ dání   Credit Line    Randolph Langenbach  UNESCO    Bí Ilẹ Sísẹ Àti Àsọtẹlẹ Bíbélì Ṣe Kàn Ọ  ṢÁÁJÚ ikú Jésù , ó sàsọtẹlẹ àwọn nǹkan tó máa ṣẹlẹ tá á fi hàn pé ayé yìí ti wà ní  ìparí ètò àwọn nǹkan .   Ó sọ pé lára àwọn nǹkan tó máa sàmì sí àkókò ọhún ni àjàkálẹ àrùn , àìtó oúnjẹ àti ogun ńláǹlà .  Ó tún mẹnu kan  ìsẹlẹ ńláǹlà  pé ó máa ṣẹlẹ  láti ibì kan dé ibòmíràn .   Ṣé àkókò tiwa ni Jésù ń sọ ?  Ọpọ èèyàn ló sọ pé bẹẹ kọ .  Ohun tí wọn ṣáà ń tẹnu mọ ni pé ìsẹlẹ kò tíì fi bẹẹ pọ ju ti tẹlẹ lọ lẹnu ẹwádún àìpẹ yìí .  Kódà , Ibùdó Ìsọfúnni Nípa Ìsẹlẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé ìsẹlẹ tó wọn 7.0 àti jù bẹẹ lọ lórí òṣùwọn Richter  kò fi bẹẹ ṣẹlẹ  jálẹ ọrúndún ogún .    Àmọ ṣá o , kíyè sí i pé ìmúṣẹ àsọtẹlẹ Jésù kò ní kí iye ìsẹlẹ tó ń wáyé pọ sí i tàbí kó lágbára sí i .  Ohun tí Jésù sọ ni pé ìsẹlẹ ńláǹlà á wà láti ibì kan dé ibòmíràn .  Síwájú sí i , ó sọ pé àwọn nǹkan wọnyí ló máa jẹ  ìbẹrẹpẹpẹ ìroragógó wàhálà .   Kì í ṣe iye ilẹ sísẹ tó ṣẹlẹ tàbí bí wọn ṣe gbéwọn tó lórí òṣùwọn Richter ló máa fi bí ìsẹlẹ ṣe le tó hàn , àmọ ipa tó ní lórí àwọn èèyàn .  Kò sírọ níbẹ pé ilẹ sísẹ ti fa wàhálà tó pọ lákòókò wa .  Àní , ní ọrúndún ogún , àràádọta ọkẹ èèyàn ló ṣòfò ẹmí tàbí táwọn àjálù wọnyí sọ dẹni tí kò nílé lórí .  Àwọn ògbógi sọ pé ọpọ lára àwọn tó kú yìí kì bá ti máà kú .  Ìròyìn orí rédíò BBC sọ pé :  Láwọn orílẹ èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , àwọn èèyàn kì í fi bẹẹ kọbi ara sáwọn ìlànà ìkọlé , àwọn ò mọ ju kí wọn ti kọlé olówó pọọkú káwọn èèyàn tó ń rọ lọ sáwọn ìlú ńlá lè ríbi gbé .   Nígbà tí Ben Wisner , tó jẹ ọmọràn kan nípa àjálù ìlú ńlá ń sọrọ nípa àjálù méjì tó ṣẹlẹ lẹnu àìpẹ yìí , ó sọ pé :  Ilẹ sísẹ kọ ló pa àwọn èèyàn yìí o .  Àṣìṣe ẹdá , ìdágunlá , ìwà ìbàjẹ àti ìwọra ló pa wọn .   Bẹẹ ni o , ohun tó máa ń gbẹmí èèyàn nígbà míì tí ilẹ bá sẹ ni ìmọtara - ẹni - nìkan àti àìka - ǹkan - sí ẹdá ènìyàn .  Kẹ ẹ sì wáá wò ó , àsọtẹlẹ Bíbélì mìíràn nípa  àwọn ọjọ ìkẹyìn  ètò àwọn nǹkan yìí mẹnu ba irú àwọn ìwà yìí .  Bíbélì sọ pé ní àkókò yẹn , àwọn èèyàn á di  anìkànjọpọn , olùfẹ owó ,  àti  aláìnígbatẹnirò .   Ńṣe ni àsọtẹlẹ yìí àti àwọn ọrọ Jésù nípa òpin ètò àwọn nǹkan , fún wa ní ẹrí tó ṣe kedere pé Ọlọrun máa tó fún ẹdá ènìyàn tí wàhálà ti bá ní ìtura kúrò lọwọ gbogbo nǹkan tó ń fa ìrora àti ìjìyà lọwọ tá a wà yìí , títí kan ilẹ sísẹ .  Sáàmù 37 : 11 .  Ṣé wà á fẹ mọ sí i nípa ìrètí tá a gbé karí Bíbélì yìí ?  Kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní àdúgbò rẹ , tàbí kó o kọwé sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn kan sọ pé ìmọ iṣẹ ẹrọ tó ń ròkè sí i ló ń jẹ ká máa gbọ àwọn ìròyìn pé ìsẹlẹ túbọ ń ṣẹlẹ sí i , nítorí pé òun ló ń mú káwọn ìmìtìtì ilẹ tó ṣẹlẹ wá sójú táyé .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Wàásù fún Àwọn Ọmọ Iléèwé Mi ?   Lọjọ kan , mo wà lẹnu iṣẹ ìwàásù , bẹẹ ni mo ṣe kòńgẹ ẹnì kan tí mo mọ .  Ńṣe nìdí mi domi !  Ọpẹlọpẹ ẹni tá a jọ ṣiṣẹ ló gbà mí kalẹ , òun ló sọrọ dípò mi .   Alberto .   Mo mọ pé ọmọ kíláàsì mi kan ń gbé òpópónà yìí , mo bá ní kí ẹgbọn mi ọkùnrin bá gbogbo àwọn tá à ń bá pàdé sọrọ .  Nígbà tó yá , ọrọ bẹrẹ sí í ni ín lára ló bá ní kí n sọrọ ní ilé tó kàn .  Ni mo bá kanlẹkùn , káàsà , ọmọ kíláàsì mi yẹn ló yọ sí mi gan - n - boro !  Ńṣe làyà mi là gààrà !   James .  ÀWỌN ọdọ sábàá máa ń rò pé kì í ṣe ohun tó  gbayì  láti máa bá àwọn èèyàn sọrọ nípa ìsìn .  Àmọ àwọn tó jẹ ọdọ láàárín àwọn Kristẹni tòótọ mọrírì àǹfààní ńláǹlà tí Ọlọrun fún wọn láti sọ ohun tí wọn gbà gbọ fún àwọn mìíràn .  Ìdí rèé tí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọdọ tó jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà fi ń kópa nínú wíwàásù láti ẹnu ọnà dé ẹnu ọnà .  Àmọ tìbẹrùtìbẹrù láwọn kan ń ṣe é o , ìbẹrù pé àwọn lè lọ pàdé ẹnì tí àwọn mọ níléèwé .  Bó tilẹ jẹ pé ó ti ṣe díẹ tí Jennifer ti jáde ilé ìwé gíga , síbẹ ó sọ pé :  Ojora ṣì máa ń mú mi tí mo bá bá àwọn tá a jọ lọ síléèwé pàdé .   Bó o bá jẹ ọdọ Kristẹni , ó lè máa ṣẹlẹ sí ìwọ náà lẹẹkọọkan .  Ó dájú pé kò sẹnì kankan nínú wa tó fẹ káwọn èèyàn fojú tí kò dára wo òun , nítorí náà ó lè ṣẹlẹ dáadáa pé kẹrù bà wá díẹ tó bá di pé ká bá ọmọ iléèwé wa kan sọrọ nípa ìsìn .   Àmọ kò bọgbọn mu rárá kó o jẹ kí ìbẹrù sọ ọ di nǹkan míì .  Ṣé o rántí ọkùnrin kan tí Bíbélì pè ní  Jósẹfù láti Arimatíà  ?  Ó gba àwọn nǹkan tó kọ lọdọ Jésù gbọ .  Síbẹ , Bíbélì pe Jósẹfù ní  ọmọ ẹyìn Jésù , ṣùgbọn ọkan tí ó wà ní ìkọkọ nítorí ìbẹrù rẹ fún àwọn Júù .   Báwo ló ṣe máa rí lára rẹ ná ká ló o ní ọrẹ kan tí kì í fẹ káwọn èèyàn mọ pé ẹ jọ ń ṣọrẹ ?  Abájọ nígbà náà tí Ọlọrun fi fẹ kí gbogbo àwọn Kristẹni ṣe  ìpolongo ní gbangba  nípa ohun tí wọn gbà gbọ .  Ìyẹn kan bíbá àwọn ọmọ iléèwé rẹ sọrọ .  Jósẹfù ara Arimatíà borí ìbẹrù rẹ o , ó kéré tán , ó lọ gba àṣẹ láti sin òkú Jésù .  Báwo nìwọ náà ṣe lè borí ìbẹrù rẹ ?  Máa Hára Gàgà Láti Wàásù  Dájúdájú , àpọsítélì Pọọlù kò tijú láti sọ ohun tó gbà gbọ fún àwọn ẹlòmíràn .  Nínú Róòmù 1 : 15 , ó sọ pé òun máa ń hára gàgà láti polongo ọrọ Bíbélì .  Kí ló mú kó máa hára gàgà bẹẹ ?  Gẹgẹ bí àkọsílẹ tó wà ní ẹsẹ ìkẹrìndínlógún ṣe sọ , ó sọ pé :  Èmi kò tijú ìhìn rere ; ní ti tòótọ , ó jẹ agbára Ọlọrun fún ìgbàlà sí gbogbo ẹni tí ó ní ìgbàgbọ .   Ìwọ náà ńkọ ?  Ṣé o ti mú òtítọ da ara rẹ lójú ?  Ṣé ìwọ fúnra rẹ gbà gbọ pé  agbára Ọlọrun fún ìgbàlà  ni ọrọ inú Bíbélì jẹ ?  Pé ò ń tẹ lé àwọn òbí rẹ lọ sípàdé ìjọ nìkan kò tó o .  Ọdọ kan tó ń jẹ Deborah sọ pé :  Tó bá jẹ ti lílọ sípàdé ni , ìyẹn kò le rárá nítorí pé àwọn òbí rẹ ló ń sọ pé kó o lọ .  Àmọ táwọn èèyàn bá bi mí níbèérè nípa Bíbélì , n kì í mọ bí màá ṣe dá wọn lóhùn .   Ohun kan náà ni ọdọ kan tó ń jẹ Mi Young sọ , ó ní :  Àwa fúnra wa gbọdọ mú un dá ara wa lójú pé eléyìí gan - an ni òtítọ .   Kí ló máa sún ọ láti máa bá àwọn èèyàn sọrọ nípa ìmọ Bíbélì tó o ní ?  Dídá kẹkọọ Bíbélì ni .  Ọdọ kan tó ń jẹ Sean sọ pé :  Nígbà tó o bá bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì fúnra rẹ , ìgbà yẹn lo máa tó ó lè sọ òtítọ di tìrẹ .  Torí tara rẹ lo ṣe ń kẹkọọ .   Lóòótọ , kì í ṣe gbogbo èèyàn ló lẹbùn ìkẹkọọ .  Shevon sọ pé :  Ìwé kì í wù mí í kà .  Ìyẹn mú kó ṣòro fún mi níbẹrẹ láti máa ka Ilé Ìṣọ àti Jí !  kí n sì tún máa ka Bíbélì lójoojúmọ .  Àmọ bí àkókò ti ń lọ , mo bẹrẹ sí í kà wọn .   Kí ló máa jẹ àbájáde fífi aápọn kẹkọọ lọnà bẹẹ ?  Àpọsítélì Pọọlù sọ pé :  Ìgbàgbọ ń tẹ lé ohun tí a gbọ .   Bí ìgbàgbọ rẹ àti ìdánilójú rẹ ti ń lágbára sí i , ó dájú pé ìṣesí rẹ á yí padà .  Ọdọ ọmọ ilẹ Brazil kan tó ń jẹ Elisângela sọ pé :  Nǹkan iyì ni kí èèyàn jẹ Kristẹni , kì í ṣe ohun ìtìjú .   Àní , bí ìgbàgbọ rẹ ti ń fẹsẹ múlẹ sí i bẹẹ ni wàá rí i pé á máa wù ọ láti bá àwọn èèyàn sọrọ , títí kan àwọn ọmọ kíláàsì rẹ .  Pọọlù sọ pé :  Àwa . . . lo ìgbàgbọ àti nítorí náà a sọrọ .   Yàtọ síyẹn , báwo ni  ọrùn  rẹ ṣe fẹ  mọ kúrò nínú ẹjẹ  àwọn ẹlòmíràn tó o bá ń fawọ ìmọ tí ń fúnni ní ìyè sẹyìn kúrò lọdọ àwọn ọdọ tó ò ń rí lójoojúmọ ?  Ìṣe 20 : 26 , 27 .  Àmọ àwọn Kristẹni ọdọ kan máa ń sọ pé àwọn kò mọ ohun tí àwọn lè bá àwọn mìíràn sọ nípa Bíbélì .  Ọdọ kan tó ń jẹ Joshua sọ pé :  Tó ò bá mọ ohun tó o máa sọ , o ò lè gbádùn iṣẹ ìwàásù rárá .   Níbí yìí náà , níní òye tó jinlẹ nípa Bíbélì á jẹ kó o lè lò ó bó ti tọ àti bó ti yẹ .  Nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , àwọn ọdọ lè lọ bá àwọn alàgbà pé kí wọn ràn àwọn lọwọ láti mú ọnà ìkọnilẹkọọ àwọn sunwọn sí i .  Matthias , ọdọ ọmọ ilẹ Jámánì kan sọ pé :  Ìgbà tí mo bẹrẹ sí í bá àwọn èèyàn sọrọ dáadáa ni mo tó ó ṣẹṣẹ ń gbádùn iṣẹ ìwàásù , yàtọ sígbà tó jẹ ńṣe ni mo kàn máa fìwé ìkẹkọọ Bíbélì lọni lásán .   Ní paríparí rẹ , gbàdúrà pé kí Ọlọrun ràn ẹ lọwọ kó o lè fìgboyà sọrọ .  Àpọsítélì Pọọlù rí i pé Ọlọrun ran òun lọwọ nínú ọràn yìí .  Nínú 1 Tẹsalóníkà 2 : 2 ó sọ pé :   A  máyàle nípasẹ Ọlọrun wa láti sọ ìhìn rere Ọlọrun fún yín pẹlú ọpọ ìjàkadì .   Gẹgẹ bí ìwé ìwádìí kan ti sọ , a lè tú ọrọ yìí sí ,  Ọlọrun mú ìbẹrù kúrò lọkàn wa .   Nítorí náà , o ò ṣe gbàdúrà sí Ọlọrun pé kó jọọ kó mú ìbẹrù kúrò lọkàn rẹ ?  Jẹ Kí Wọn Mọ Pé Ajẹrìí Ni Ọ  Níbàámu pẹlú àdúrà yẹn , kó o wá gbégbèésẹ akin ló kù .  Chic , ọdọ ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan dámọràn pé :  Sọ fún àwọn ọmọ kíláàsì rẹ pé Ajẹrìí ni ọ .   Nígbà tí kì í ṣe pé  ọmọ ẹyìn ní ìkọkọ  lo fẹ jẹ .  Ọdọ kan tó ń jẹ Rebecca sọ pé ẹrù máa ń ba òun tẹlẹ pé òún lè lọ pàdé ẹni tí òún mọ nígbà tí òún bá wà lẹnu iṣẹ ìwàásù .  Àmọ , ó ní òún rí i pé  tó o bá sọ fún wọn pé Kristẹni ni ọ àti pé o máa ń wàásù láti ilé dé ilé , nígbà míì , ńṣe ni wọn máa bi ẹ pé ,  Ó dáa , ṣé wàá wá sílé wa lọjọ kan ?    Àmọ kí ló dè tí wàá dúró dìgbà tẹ ẹ máa pàdé lójijì ?  Wá àwọn ọnà tó o lè gbà sọ nípa ohun tó o gbà gbọ níléèwé .  Rántí àwọn ìbéèrè tí àpọsítélì Pọọlù béèrè pé :  Báwo . . . ni wọn yóò ṣe ní ìgbàgbọ nínú ẹni tí wọn kò gbọ nípa rẹ ?  Báwo , ẹwẹ , ni wọn yóò ṣe gbọ láìsí ẹnì kan láti wàásù ?   Ìwọ lo láǹfààní jù lọ láti ran àwọn akẹkọọ ẹlẹgbẹ rẹ lọwọ láti gbọ .  Ọdọ kan tó ń jẹ Iraida sọ pé :  Ilé ìwé jẹ ìpínlẹ ìwàásù kan tó jẹ pé àwa tá a jẹ akẹkọọ nìkan la lè débẹ .   Ìdí nìyẹn tí ọpọ ọdọ fi ń gbá àǹfààní yìí mú tí wọn sì máa ń wàásù lọnà tí kì í ṣe bí àṣà .  Nígbà míì kẹ , wọn máa ń yan àwọn iṣẹ kan fúnni ní kíláàsì tó lè fún ọ láǹfààní láti sọ òtítọ Bíbélì fún àwọn mìíràn .  Ọdọ ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tó ń jẹ Jaimie sọ pé :  A ń jíròrò nípa ẹkọ ẹfolúṣọn ní kíláàsì lọjọ kan , mo sì sọ nípa ohun tí mo gbà gbọ .  Ni ọmọkùnrin kan bá bẹrẹ sí í fi mí ṣe yẹyẹ pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kò dákan mọ kò sì yẹ kí wọn máa wà níléèwé .  Àmọ , kíá làwọn ọmọ tó kù ní kíláàsì ti bẹrẹ sí í gbèjà mi .   Kò sí àní àní pé jíjẹ tí ọmọbìnrin yìí jẹ Kristẹni àwòfiṣàpẹẹrẹ ló jẹ kí wọn gbèjà rẹ bẹẹ .  Jaimie wá fi kún un pé :  Nípa bẹẹ , ó ṣeé ṣe fún mi láti fi ẹdá kan ìwé náà , Is There a Creator Who Cares About You ?  fún ọmọ kíláàsì mi kan .    Micu , ọmọdébìnrin ọlọdún mẹrìnlá kan ní ilẹ Romania náà sọ ìrírí kan tó jọ ìyẹn . Ó sọ pé :  Olùkọ mi sọ pé a máa ní ìjíròrò kan ní kíláàsì tó dá lórí ọtí líle , tábà àti oògùn olóró .  Ni mo bá mú ìtẹjáde Jí !  ti April 8 , 2000 tó sọrọ lórí kókó náà ,  Bóo Ṣe Lè Jáwọ Nínú Sìgá Mímu  lọ sí iléèwé .  Ọmọ kíláàsì mi kan rí ìwé ìròyìn yìí , ló bá gbà á lọwọ mi kò sì dá a padà fún mi mọ .  Lẹyìn tó kà á , ó sọ pé òún máa rí i dájú pé òún jáwọ nínú sìgá mímu .   Gbogbo ìgbà kọ ni wàá máa bá irú ipò dídára bẹẹ yẹn pàdé o .  Àmọ Oníwàásù 11 : 6 rọ wá pé :  Ní òwúrọ , fún irúgbìn rẹ àti títí di ìrọlẹ , má ṣe jẹ kí ọwọ rẹ sinmi ; nítorí ìwọ kò mọ ibi tí èyí yóò ti ṣe àṣeyọrí sí rere .   Ká tiẹ ní nǹkan kò wá rí bó o ṣe lérò , sísọ ohun tó o gbà gbọ fún àwọn mìíràn níléèwé á jẹ kó rọrùn fún ọ lọjọ mìíràn láti bá wọn sọrọ lọnà tó máa gbádùn mọni ká ní o ṣèèṣì bá ọkan nínú wọn pàdé nínú iṣẹ ìwàásù ilé - dé - ilé .  Ọdọ ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tó ń jẹ Jessica sọ pé :  Kò sóhun tó nira rárá nínú wíwàásù fún àwọn tó o mọ níléèwé , nítorí pé ẹ kúkú ti mọra tẹlẹ .   Ó lè yà ọ lẹnu láti rí bí ara àwọn ọmọ iléèwé rẹ kan á ṣe wà lọnà láti mọ nípa ohun tó o gbà gbọ .  Lóòótọ , kì í ṣe gbogbo wọn ló máa gbà ọ tọwọtẹsẹ o .  Àmọ ìmọràn tó wúlò tí Jésù fúnni ni pé :  Ibi yòówù tí ẹnikẹni kò bá ti gbà yín wọlé tàbí fetí sí ọrọ yín , nígbà tí ẹ bá ń jáde kúrò ní ilé yẹn . . . ẹ gbọn ekuru ẹsẹ yín dànù .   Lédè mìíràn , má ronú pé ìwọ ni wọn kọ .  Rọra fibẹ sílẹ lálàáfíà kó o sì wá ẹlòmíràn tó máa nífẹẹ láti gbọ .  Bópẹ bóyá , wàá rí àwọn olóòótọ ọkàn tí ebi òtítọ ń pa tí wọn sì fẹẹ gbọ .  Ǹjẹ inú rẹ kò ní í dùn tí ọkan nínú àwọn wọnyí bá lọ jẹ ọmọ iléèwé rẹ ?  Tó bá lọ ṣẹlẹ bẹẹ , wàá yọ pé o borí ẹrù tó ti ń bà ọ tẹlẹ láti bá àwọn ọmọléèwé rẹ sọrọ nípa ìgbàgbọ rẹ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Bí Mo Bá Lọ Pàdé Ọmọ Iléèwé Mi Ńkọ ? ,  nínú ìtẹjáde March 8 , 2002 .  Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà la tẹ ẹ jáde .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 30    Nígbà tó o bá bẹrẹ sí í dá kẹkọọ Bíbélì fúnra rẹ , ìgbà yẹn lo máa tó lè sọ òtítọ di tìrẹ .   Sean .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Má bẹrù láti jẹ kí àwọn èèyàn mọ pé Ajẹrìí ni ọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Lọpọ ìgbà , àwọn iṣẹ tí wọn ń yàn fúnni ní kíláàsì máa ń fúnni ní àǹfààní láti sọ nípa òtítọ Bíbélì  Mo Pàdánù Ọmọ Tí Mi Ò Tíì Bí  ỌJỌ tó tuni lára ni ọjọ Monday , April 10 , 2000 , oòrùn rọra ń ta yẹẹ , èyí mú kí n jáde láti lọ ṣe àwọn nǹkan kan tó yẹ ní ṣíṣe .  Ó ṣẹṣẹ pé oṣù mẹrin tí oyún dúró sí mi lára ni , bó tilẹ jẹ pé ara mi kò fi bẹẹ gbé kánkán tẹlẹ , inú mi dùn pé mo lè najú jáde .  Bí mo ṣe dúró lórí ìlà pé kí n sanwó nílé ìtajà kan báyìí , bẹẹ ló dà bí i pé nǹkan kan ti ṣẹlẹ sí mi .  Nígbà ti mo délé , ohun tó ń já mi láyà gan - an ló ṣẹlẹ .  Ńṣe ni ẹjẹ ń dà lára mi , nǹkan tí kò ṣẹlẹ sí mi nínú oyún méjèèjì tí mo ti kọkọ ní , èyí sì kó jìnnìjìnnì bá mi gan - an !  Mo pe dókítà mi , àmọ ó ní kí n jẹ kó di ọjọ kejì kí n tó wá . Ìgbà yẹn náà ló kúkú yẹ kí n lọ rí i .  Kí èmi àti ọkọ mi tó ó mú àwọn ọmọ wa méjèèjì lọ sùn lálẹ ọjọ yẹn , a gbàdúrà pa pọ , a bẹ Jèhófà pé kó fún wa lókun ní ọnàkọnà tá a ti máa nílò rẹ .  Nígbà tó yá , oorun gbé mi lọ .  Àmọ ní nǹkan bí aago méjì òru , ìrora burúkú kan jí mi .  Díẹdíẹ , ìrora náà bẹrẹ sí í lọ sílẹ , àmọ bí oorun ṣe tún ń mú mi lọ báyìí ló bá tún dé , lákòókò yìí , ó wá ń wá lemọlemọ .  Bẹẹ lẹjẹ túbọ ń dà lára mi , mo sì wá á rí i pé ọmọ ló ń mú mi .  Ọkàn mi kò balẹ bí mo ti ń gbìyànjú láti ronú ohun tí mo ṣe tí irú nǹkan báyìí fi ń ṣẹlẹ , àmọ mi ò lè sọ pé nǹkan kan báyìí tí mo ṣe ló fà á .  Nígbà tó di aago márùn - ún ìdájí , mo mọ pé mo gbọdọ forí lé ọnà ọsibítù .  Nígbà tí èmi àti ọkọ mi débẹ , ará tù wá bá a ṣe bá àwọn òṣìṣẹ pàjáwìrì tí wọn ṣèèyàn , tí wọn ń ranni lọwọ tí wọn sì gba tiwa rò pàdé .  Wákàtí méjì lẹyìn ìgbà náà , dókítà sọ ohun tí ẹrú ń bà wá láti gbọ fún wa : Oyún mi ti bà jẹ .  Nítorí àwọn àmì tí mo ti rí tẹlẹ , mo ti múra de ohun tó sọ yìí , mo sì ṣara gírí nígbà tí mo gbọ ọ .  Láfikún sí ìyẹn , ọkọ mi kò fi mí sílẹ ní gbogbo àkókò yìí , gbágbáágbá ló dúró tì mí .  Àmọ ní báyìí tá ò ní gbé ọmọ dání lọ sílé , a bẹrẹ sí í ronú pé kí la máa sọ fún àwọn ọmọ wa méjèèjì , Kaitlyn , ọmọ ọdún mẹfà àti David , ọmọ ọdún mẹrin .  Kí La Máa Sọ fún Àwọn Ọmọ Wa ?  Kí àwọn ọmọ yìí tó lọ sùn , wọn ti fura pé nǹkan kan ti ṣẹlẹ , àmọ báwo la ṣe fẹ sọ fún wọn pé ẹni tó yẹ kó jẹ àbúrò wọn ti kú ?  A pinnu pé ńṣe la máa sọ ojú abẹ níkòó àá sì jẹ kí wọn mọ ohun tó ṣẹlẹ .  Màmá mi ràn wá lọwọ láti ṣe èyí nípa sísọ fún àwọn ọmọ náà pé a ò ní gbé ọmọ wálé o .  Nígbà tá a délé , wọn sáré wá pàdé wa , wọn dì mọ wa wọn sì fẹnu kò wá lẹnu .  Ìbéèrè tí wọn kọkọ béèrè ni pé ,  Ṣé nǹkankan kò ṣe ọmọ o ?   Mi ò lè dáhùn , àmọ , ọkọ mi fọwọ gbá gbogbo wa mọra ó sì sọ pé :  Ọmọ ti kú .   A dì mọra wa a sì sunkún , èyí jẹ ká bẹrẹ sí í borí ìbànújẹ yìí díẹdíẹ .  Àmọ o , a ò retí pé àwọn ọmọ wa lè ṣe àwọn ohun tí wọn ṣe lẹyìn náà .  Bí àpẹẹrẹ , ní nǹkan bí ọsẹ méjì lẹyìn tí oyún walẹ lára mi , wọn ṣèfilọ nínú ìjọ Ẹlẹrìí Jèhófà tí à ń lọ pé Ẹlẹrìí kan tó jẹ àgbàlagbà tó sì tún jẹ ọrẹ ìdílé wa tímọtímọ ti dolóògbé .  Ńṣe ni David , ọmọ ọdún mẹrin bẹrẹ sí sunkún àsun - ùndábọ , ọkọ mi sì gbé e jáde .  Lẹyìn tí ara rẹ wálẹ , David béèrè pé kí ló dé tí ọrẹ òun fi kú .  Lẹyìn náà ó tún béèrè ìdí tí ọmọ tí wọn ò tíì bí náà fi kú .  Ó wá béèrè lọwọ bàbá rẹ pé :  Ṣé ẹyin náà máa kú ni ?   Ó tún fẹ mọ ìdí tí Jèhófà Ọlọrun kò fi tíì pa Sátánì run kó sì bẹrẹ sí í  ṣàtúnṣe àwọn nǹkan .   Ká sòótọ , ìyàlẹnu ló jẹ fún wa pé bó ṣe kéré mọ , ó lè máa ronú tó bẹẹ yẹn .  Kaitlyn náà béèrè ọpọlọpọ ìbéèrè .  Tó bá ń fi àwọn ọmọlangidi rẹ ṣeré , ó sábà máa ń fi ọkan ṣe ẹni tí ara rẹ kò yá tí àwọn ọmọláńgidi tó kù á sì jẹ àwọn nọọsì tàbí mọlẹbí .  Ó fi páálí kan ṣe ọsibítù àwọn ọmọlangidi , lẹẹkọọkan , á máa ṣe bí ẹni pé ọkan lára àwọn ọmọlangidi rẹ ti kú .  Àwọn ìbéèrè táwọn ọmọ wa béèrè àtàwọn eré tí wọn ń ṣe fún wa ní àǹfààní gan - an láti kọ wọn ní àwọn ẹkọ tó ṣe pàtàkì nípa ìgbésí ayé àti bí Bíbélì ṣe lè ràn wá lọwọ láti fara da àdánwò .  A tún rán wọn létí ìpinnu Ọlọrun láti sọ ayé di Párádísè ẹlẹwà , níbi tí kò ti ní sí ìjìyà tàbí ìrora mọ , tí ikú pàápàá kò ní sí mọ .  Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Bí Mo Ṣe Fara Da Àdánù Náà  Nígbà tí mo kọkọ dé sílé láti ọsibítù , ńṣe ni mo rọ kalẹ tí ọkàn mi sì pòrúurùu .  Àwọn nǹkan tó yẹ kí n ṣe kúnlẹ àmọ mi ò mọ ibi tí ǹ bá ti bẹrẹ .  Mo ké sí àwọn ọrẹ mi kan tí irú nǹkan bẹẹ ti ṣẹlẹ sí , wọn sì tù mí nínú gan - an .  Ọrẹ wa ọwọn kan fi òdòdó ránṣẹ sí wa ó sì sọ pé òún á kó àwọn ọmọ tira títí di ìrọlẹ .  Mo dúpẹ gan - an fún inú rere tó fi hàn àti ìrànwọ tó ṣe !  Mo tún àwọn fọtò ìdílé wa tò sínú álíbọọmù .  Mo yẹ àwọn aṣọ tí ìkókó náà kò fi kan ọrùn wò mo sì kó wọn lọwọ , èyí tó jẹ ohun ìrántí kan ṣoṣo nípa ọmọ tí mo pàdánù náà .  Fún ọpọ ọsẹ , ara mi kò lélẹ .  Láwọn ọjọ mìíràn , ẹkún ni màá máa sun ṣáá , láìka bí ìdílé mi àtàwọn ọrẹ mi ṣe ń ṣèrànwọ fún mi sí .  Nígbà míì , ńṣe ló máa dà bíi pé orí mi fẹ dàrú .  Ìgbà tí mo bá wà pẹlú àwọn ọrẹ mi tó lóyún lọrọ ọhún máa ń burú jù .  Èrò mi tẹlẹ ni pé ìṣẹnú  kì í ṣe nǹkan bàbàrà  kan nínú ìgbésí ayé obìnrin , pé nǹkan téèyàn kàn lè mọkàn kúrò lórí ẹ láìsí wàhálà ni .  Àṣé mi ò mọ nǹkankan nígbà yẹn !    Ìfẹ  Oògùn Tó Dára Jù Lọ  Bí àkókò ti ń lọ ara bẹrẹ sí í tù mí , síbẹ oògùn tó ṣíṣẹ jù lọ ni ìfẹ tí ọkọ mi àtàwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ mi fi hàn sí mi .  Ẹlẹrìí kan lọ se oúnjẹ wá fún wa .  Alàgbà kan nínú ìjọ Kristẹni àti ìyàwó rẹ mú òdòdó àti káàdì ìkíni onífẹẹ wá fún wa , wọn sì wà lọdọ wa ní gbogbo ìrọlẹ náà .  A mọ pé ọwọ wọn máa ń dí gan - an èyí sì mú kí aájò wọn wú wa lórí púpọ .  Ọpọ àwọn ọrẹ wa mìíràn fi káàdì tàbí òdòdó ránṣẹ sí wa .  Gbólóhùn ṣókí náà pé  A ò gbàgbé yín  ní ìtumọ sí wa lọpọlọpọ !  Ẹnì kan láti ìjọ wa kọ gbólóhùn yìí sí wa pé :  Ojú tí Jèhófà fi ń wo ìwàláàyè làwa náà fi ń wò ó , pé ó jẹ ohun ṣíṣeyebíye gan - an .  Bí ó bá mọ ìgbà tí ológoṣẹ kan já bọ sílẹ , ó dájú pé ó máa ń mọ tí oyún inú bá ṣẹ .   Ẹbí mi kan kọwé pé :  Iṣẹ ìyanu ńlá ni ọmọ bíbí àti ìwàláàyè jẹ lójú wa , síbẹ ó tún máa ń yà wá lẹnu nígbà tí oyún inú náà bá bà jẹ .   Bí mo ṣe wà ní Gbọngàn Ìjọba ní ọsẹ bíi mélòó kan lẹyìn ìgbà náà , ló bá bẹrẹ sí í ṣe mí bíi pé kí n máa sunkún , ni mo bá jáde síta bó ṣe kù díẹ kí ìpàdé bẹrẹ .  Àwọn ọrẹbìnrin ọwọn méjì tí wọn kíyè sí i pé ńṣe ni mo sunkún jáde wá jókòó tì mí nínú ọkọ , wọn dì mí lọwọ mú , wọn sì dẹrìn - ín pa mí .  Kò pẹ lẹyìn náà làwa mẹtẹẹta wọlé padà .  Nǹkan ayọ gbáà mà ló jẹ o láti ní àwọn ọrẹ tó sún mọni  tímọtímọ ju arákùnrin lọ  !  Òwe 18 : 24 .  Bí àwọn èèyàn ṣe túbọ ń mọ nípa ìṣẹlẹ náà , ó yà mí lẹnu láti mọ pé ọpọ àwọn Ẹlẹrìí mìíràn ti fojú winá irú ohun kan náà rí .  Kódà , àwọn kan tá ò fi bẹẹ mọra tẹlẹ sọrọ ìtùnú fún mi wọn sì fún mi níṣìírí .  Ìtìlẹyìn onífẹẹ wọn lásìkò tí mo nílò rẹ rán mi létí gbólóhùn inú Bíbélì kan tó sọ pé :  Alábàákẹgbẹ tòótọ a máa nífẹẹ ẹni ní gbogbo ìgbà , ó sì jẹ arákùnrin tí a bí fún ìgbà tí wàhálà bá wà .   Òwe 17 : 17 .  Ìtùnú Látinú Ọrọ Ọlọrun  Ọsẹ tó tẹ lé ìgbà tí oyún mi bà jẹ ni Ìṣe Ìrántí ikú Kristi .  Ní ìrọlẹ ọjọ kan , bá a ṣe ń ka àkọsílẹ Bíbélì tó sọ nípa àwọn ọjọ tí Jésù lò kẹyìn láyé , ńṣe ni kókó kan ṣàdéédéé sọ sí mi lọkàn pé :  Jèhófà mọ bó ṣe máa ń dunni tó téèyàn bá pàdánù nǹkan .  Òun náà pàdánù ọmọ tirẹ !   Nítorí pé ọrun ni Bàbá wa , Jèhófà , ń gbé , mo máa ń gbàgbé nígbà míì pé ó lóye wa gan - an àti pé ó mọ bí nǹkan ṣe máa ń rí lára àwọn ìránṣẹ rẹ lọkùnrin àti lóbìnrin .  Bí ìyẹn ṣe sọ sí mi lọkàn báyìí , ìtura ńlá kan dé sí mi .  Mo wá rí i pé mo túbọ sún mọ Jèhófà ju ti tẹlẹ lọ .  Mo tún rí ìtùnú púpọ látinú àwọn ìtẹjáde tá a gbé karí Bíbélì , pàápàá jù lọ àwọn ìtẹjáde ìwé ìròyìn Ilé Ìṣọ àti Jí !  tó ti kọjá tí wọn dá lórí bá a ṣe lè fara dà á tí èèyàn wa bá kú .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn àpilẹkọ tó dá lórí  Didojukọ Adanu Ọmọ Kan  nínú ìtẹjáde Jí !  ti February 8 , 1988 ṣèrànwọ gan - an ni , bákan náà sì tún ni ìwé pẹlẹbẹ náà , Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú .    Ìbànújẹ Máa Dópin  Bí ọjọ ti ń gorí ọjọ , mo mọ pé ara mi ti ń bọ sípò , nítorí mo ti lè rẹrìn - ín láìròó pé kí ló ń dùn nínú mi , mo sì tún lè bá àwọn èèyàn sọrọ láìmẹnu lọ síbi ọrọ ọmọ mi tí kò sí náà .  Síbẹ , àwọn ìgbà kọọkan ṣì wà tí mo máa ń kárí sọ nítorí ìbànújẹ , bí irú ìgbà tí mo bá pàdé àwọn kan tí wọn ò tíì gbọ nípa àdánù náà tàbí nígbà tí àwọn tí wọn ṣẹṣẹ bímọ tuntun bá wá sí Gbọngàn Ìjọba wa .  Ńṣe ni mo jí ní àárọ ọjọ kan , ti mo sì rí i pé ìbànújẹ náà ti wábi gbà .  Kí n tiẹ tó la ojú mi rárá ló ti jọ pé ara mi ti yá , àlááfíà àti ìbàlẹ ọkàn tó ti fò mí ru fún ọpọ oṣù sẹyìn sì dé sí mi .  Àmọ , nígbà tí mo lóyún mìíràn ní nǹkan bí ọdún kan lẹyìn tí oyún bà jẹ lára mi , ńṣe ni èrò pé oyún tún lè bà jẹ mọ mi lára bẹrẹ sí í wá sí mi lọkàn .  Ṣùgbọn , inú mi dùn púpọ nígbà tí mo bí ọmọkùnrin làǹtì - lanti kan ní October 2001 .  Oyún tó wálẹ lára mi ṣì ń máa ń bà mí nínú jẹ .  Àmọ o , ńṣe ni gbogbo ohun tó ṣẹlẹ yìí mú kí n túbọ ní ìmọrírì tó pọ sí i fún ìwàláàyè , fún ìdílé mi , fun àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ mi àti fún Ọlọrun , ẹni tó ń tù wá nínú .  Ohun tó ṣẹlẹ náà túbọ fìdí òtítọ tí kò rọrùn náà múlẹ pé Ọlọrun kọ ló ń gba àwọn ọmọ wa , àmọ pé  ìgbà àti ìṣẹlẹ tí a kò rí tẹlẹ ni ó ń ṣẹlẹ sí gbogbo  wa  .   Oníwàásù 9 : 11 .  Mò ń wọnà lójú méjèèjì de àkókò náà tí Ọlọrun máa mú gbogbo ìbànújẹ , ẹkún àti ìrora ọkàn kúrò , títí kan ìrora àti ẹdùn ọkàn tí ìṣẹnú ń fà !  Nígbà yẹn , gbogbo ẹdá èèyàn tó jẹ onígbọràn á lè sọ pé :  Ikú , ìjagunmólú rẹ dà ?  Ikú , ìtani rẹ dà ?   1 Kọríńtì 15 : 55 ; Aísáyà 25 : 8 .  A kọ ọ ránṣẹ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìwádìí fi hàn pé tí oyún bá bà jẹ lára obìnrin , ọkàn tí kálukú fi ń gbà á yàtọ síra .  Ńṣe ni ìdààmú ọkàn máa bá àwọn kan , àwọn mìíràn á wò ó pé ìrètí àwọn ti já sófo tí ìbànújẹ á sì gbé àwọn mìíràn mì ráúráú .  Àwọn olùwádìí sọ pé ìwà ẹdá ni pé kéèyàn bọkàn jẹ tí òfò ńlá bá ṣẹlẹ , irú bí ìṣẹnú , èyí sì jẹ ara ọnà téèyàn fi ń borí ìbànújẹ náà díẹdíẹ .  Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà la tẹ ẹ jáde .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 23   Bí Ìṣẹnú Ṣe Wọpọ Tó àti Ohun Tó Ń Fà Á  Ìwé gbédègbẹyọ The World Book Encyclopedia sọ pé :  Ìwádìí fi hàn pé ìdá mẹẹẹdógún sí ogún nínú ọgọrùn - ún gbogbo oyún tó ti fara hàn ló máa ń bà jẹ .  Àmọ ọsẹ méjì àkọkọ lẹyìn tí obìnrin bá fẹra kù  lóyún  ló ṣeé ṣe kí ìṣẹnú ṣẹlẹ jù lọ , ìyẹn àkókò kan tó jẹ pé ọpọ jù lọ obìnrin ni kì í mọ pé àwọn ti lóyún .   Ìwé ìwádìí mìíràn sọ pé ó ju  ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún ìṣẹnú tó máa ń ṣẹlẹ ní ọsẹ méjìlá àkọkọ ,  èyí tá a ronú pé ìdajì nínú wọn ó kéré tán ló ní i ṣe pẹlú àwọn àbùkù tí ọlẹ náà ní .  Àwọn àbùkù látinú àbùdá ìyá tàbí ti bàbá kọ ló ń fa àwọn àbùkù wọnyí .  Àwọn ohun mìíràn tó tún lè mú kí oyún wálẹ lè ní í ṣe pẹlú àìlera ìyá .  Àwọn onímọ ìṣègùn mẹnu kan ìṣòro nínú omi ara tó máa ń súnni ṣe nǹkan àti nínú agbára ìdènà àrùn ara ìyá , àkóràn àti kí ojú ọnà sí ilé ọmọ àti ilé ọlẹ ìyá má wà bó ṣe yẹ .  Àwọn àrùn bárakú , irú bí àtọgbẹ  tí wọn ò bá mójú tó o dáadáa  àti ẹjẹ ríru tún lè fà á .  Gẹgẹ bí àwọn ògbógi ti sọ , kò fi dandan túmọ sí pé ṣíṣe eré ìmárale , gbígbé àwọn ohun tó wúwo tàbí níní ìbálòpọ ló ń jẹ kí oyún wálẹ .  Kò dájú pé kéèyàn ṣubú , kí wọn rọra gbáni níkùn tàbí kí ẹrù ṣàdédé ba èèyàn lè fa ìṣẹnú .  Ìwé ìwádìí kan sọ pé :  Kò jọ pé jàǹbá kankan lè ṣe ọlẹ inú ní ohunkóhun àyàfi tí jàǹbá náà bá le débi pé ẹmí ìwọ alára fẹ lọ sí i .   Ẹ ò rí i pé ọnà tí Ẹlẹdàá gbà dá ilé ọmọ ń jẹrìí sí i lọpọlọpọ pé ọlọgbọn àti onífẹẹ ni !  Sáàmù 139 : 13 , 14 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Bí Àwọn Ẹbí àti Ọrẹ Ṣe Lè Ṣèrànwọ  Nígbà míì , ó máa ń ṣòro láti mọ nǹkan pàtó téèyàn lè sọ tàbí ṣe nígbà tí oyún bá bà jẹ lára ẹbí ẹni tàbí ọrẹ ẹni kan .  Tí irú nǹkan bẹẹ bá ṣẹlẹ , àwọn èèyàn máa ń rí ọkàn gbà á sí jura wọn lọ , ìdí rèé tá ò fi lè sọ pé ọnà kan pàtó rèé láti fi tu èèyàn nínú tàbí láti ṣèrànwọ .  Àmọ , gbé àwọn àbá tó wà nísàlẹ yìí yẹ wò .    Àwọn nǹkan tó bọgbọn mu tó o lè ṣe láti fi ràn wọn lọwọ :   Sọ fún wọn pé o lè bá wọn bójú tó àwọn ọmọ tó ti dàgbà .   Se oúnjẹ kó o sì gbé e wá fún ìdílé náà .   Ṣèrànwọ fún bàbá ọmọ pẹlú .  Bàbá kan sọ pé ,  ní irú ipò yìí , àwọn tó ń ṣe káàdì ìkíni kì í ṣe ti bàbá mọ ọn .   Àwọn nǹkan tó o lè sọ tó lè ṣèrànwọ :    Ó dùn mí gan - an nígbà tí mo gbọ pé oyún bà jẹ lára rẹ .   Ọrọ tó ṣe ṣókí yìí ní ìtumọ gan - an , ó sì lè jẹ kó o mọ àwọn ọrọ ìtùnú mìíràn tó o lè sọ tẹ lé e .    Kò burú láti sunkún o .   Láwọn ọsẹ àkọkọ tí oyún wálẹ lára ẹnì kan , ẹkún kì í jìnnà sí ẹni náà , ó tiẹ lè máa bá a lọ fún ọpọ oṣù pàápàá .  Jẹ kó mọ pé ẹkún tó ń sun kò dín ọwọ tó o ní fún un kù .    Ṣé mo lè fóònù ẹ tàbí kí n padà bẹ ọ wò lọsẹ tó ń bọ láti mọ bó o ṣe wà ?   Àwọn tí oyún wálẹ lára wọn lè rí i tí ọpọ èèyàn wá bá wọn kẹdùn nígbà tó kọkọ ṣẹlẹ , àmọ bí ọjọ ti ń gorí ọjọ tí ìbànújẹ wọn ò sì tíì lọ , wọn lè máa rò pé àwọn èèyàn ti gbàgbé àwọn .  Ó dára kó o jẹ kí wọn mọ pé ìrànwọ tó ò ń ṣe kò dáwọ dúró .  Wọn ṣì lè máa ní ìbànújẹ ọkàn fún ọpọ ọsẹ tàbí ọpọ oṣù .  Kódà , ìbànújẹ ọhún ṣì lè yọjú lẹyìn tí wọn ti lóyún mìíràn tí wọn sì ti bí i .    Mi ò kan tiẹ mọ nǹkan tí mo lè sọ .   Ó máa ń sàn kéèyàn kúkú sọ èyí ju pé kó má sọ nǹkan kan rárá lọ .  Sísọ tó o sọ òótọ inú rẹ jáde àti wíwà tó o wà níbẹ fi hàn pé o lánìíyàn .  Ohun tí kò yẹ kó o sọ :    O ṣì lè bí ọmọ mìíràn .   Bó tilẹ jẹ pé òótọ lọrọ yìí , wọn lè kà á sí pé o ò ní ẹmí ìfọrọrora - ẹni - wò .  Àwọn òbí yìí kò fẹ ọmọ èyíkéyìí , ọmọ yẹn gan - an ni wọn fẹ .  Kí wọn tó máa ronú níní ọmọ mìíràn , ó dájú pé wọn á ṣì ṣọfọ èyí tí wọn pàdánù yìí ná .    Ó ní láti jẹ pé ọmọ náà ní àìsàn ni .   Èyí lè jẹ bẹẹ lóòótọ , àmọ kò tu èèyàn nínú páàpáà .  Lọkàn ìyá ọmọ , ọmọ tára ẹ pé ló lóyún rẹ .    Ṣebí o ò kúkú rí ọmọ ọhún sójú .  Ká ní ẹyìn tó o bí i ni èyí ṣẹlẹ ni , ìyẹn ni ì bá burú jù .   Ọpọ jù lọ àwọn obìnrin ló máa ń nífẹẹ ọmọ tí wọn ò tíì bí gan - an ní gbàrà tí wọn bá ti lóyún rẹ .  Tí irú ọmọ bẹẹ bá wá kú , ìbànújẹ ló sábà máa ń tẹ lé e .  Ohun tó máa ń jẹ kí ìbànújẹ yìí légbá kan ni pé , kò sẹlòmíràn tó  mọ  ọmọ náà tó bí ìyá yẹn ṣe mọ ọn .    Ṣebí o ṣì ní àwọn ọmọ mìíràn .   Lójú àwọn òbí tí ìbànújẹ bá , ọrọ yìí kò yàtọ sí kéèyàn sọ fún ẹnì tí apá rẹ kan tàbí ẹsẹ rẹ kan gé dà nù pé :  Ṣebí o ṣì ní apá àti ẹsẹ mìíràn .   Ó dájú pé , a gbọdọ gbà pé àwọn èèyàn tí wọn jẹ onínúure gan - an tí wọn sì máa ń fi òótọ inú sọrọ máa ń ṣì sọ nígbà mìíràn .  Nípa bẹẹ , ó dára kí àwọn olóye obìnrin tí oyún bà jẹ lára wọn fi ìfẹ Kristẹni hàn , kí wọn máà di àwọn èèyàn sínú nítorí pé wọn fi bí nǹkan ṣe rí lára wọn sọrọ àmọ lọnà tí kò bójú mu .  Kólósè 3 : 13 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A fa àwọn ọrọ wọnyí yọ látinú ìwé A Guide to Coping With Miscarriage tí àjọ Wellington ti ilẹ New Zealand mú jáde , ìyẹn Ẹgbẹ Tó Ń Tu Àwọn Tí Oyún Bà Jẹ Lára Wọn Nínú .  Ìmọlẹ Ọsán Máa Ń Jẹ Kéèyàn Sùn Dáadáa Lóru  ṢÉ Ó máa ń ṣòro fún ọ láti rí oorun sùn ?  Ó lè jẹ pé àìkì í sí níbi tí ìmọlẹ wà dáadáa lọsàn - án ló ń fà á , pàápàá tó o bá jẹ àgbàlagbà .  Láìpẹ yìí , àwọn olùwádìí ní ilẹ Japan ṣe ìwádìí kan nípa àwọn arúgbó tí wọn kì í rí oorun sùn dáadáa ní ilé ìtọjú wọn . Wọn rí i pé ìṣòro náà jẹ nítorí pé àwọn èèyàn náà kì í fi bẹẹ sí níbi tí ìmọlẹ wà lọsàn - án .  Bákan náà , àyẹwò ẹjẹ tí wọn ṣe fún àwọn arúgbó náà fi hàn pé èròjà melatonin , tí omi ara tó n súnni ṣe nǹkan máa ń mú jáde , lọ sílẹ gan - an lára wọn .  Ẹṣẹ kan tó ń jẹ pineal nínú ọpọlọ ló máa ń mú èròjà melatonin jáde .  Ìwé ìròyìn The Journal of Clinical Endocrinology  Metabolism sọ pé tí ara èèyàn bá wà bó ṣe yẹ , èròjà melatonin tí ẹṣẹ yìí máa ń pèsè sínú ẹjẹ lójoojúmọ máa ń  pọ gan - an lóru tá á sì lọ sílẹ gan - an lọsàn - án .   Àmọ o , bí àwọn àgbàlagbà kò bá fi bẹẹ sí níbi tí ìmọlẹ wà lọsàn - án , ńṣe ni èròjà melatonin inú ẹjẹ wọn máa ń lọ sílẹ .  Ó dà bí ẹni pé tí ìmọlẹ kò bá pọ tó , ńṣe ló máa ń dabarú ìyàtọ tó wà láàárín ọsán àti òru nínú ara , èyí táwọn olùwádìí gbà pé òun ló ń ṣèdíwọ fún rírí oorun sùn .  Ìròyìn náà sọ pé , nígbà tí wọn fi àwọn arúgbó tí kì í rí oorun sùn dáadáa síbi tí ìmọlẹ wà fún wákàtí mẹrin nígbà tí oòrùn ti yọ  láti aago mẹwàá sí méjìlá ọsán àti aago méjì di aago mẹrin  fún ọsẹ mẹrin , èròjà melatonin tí ara wọn mú jáde ròkè  sí iye kan náà pẹlú ti àwọn ọdọ tí wọn lò nínú àyẹwò náà .    Yàtọ síyẹn , wọn túbọ rí oorun sùn dáadáa .  Àwọn àbájáde yìí mú kí àwọn olùwádìí  gbà pé àwọn arúgbó , pàápàá àwọn arúgbó tí kì í rí oorun sùn , tó jẹ pé inú ilé ni wọn máa ń wà láti àárọ ṣúlẹ , kì í gba ìmọlẹ tí ó tó sára débi tára wọn á fi lè ṣiṣẹ níbàámu pẹlú aago inú ara .   Nítorí pé àwọn àgbàlagbà kan máa ń lo àfikún èròjà melatonin kí wọn lè rí oorun sùn , ìròyìn náà sọ pé :  Tèèyàn bá ro aburú tí lílo oògùn melatonin lálòjù lè ṣe fún ara , wíwà nínú ìmọlẹ ọjọkanrí lè pèsè ohun tí ara nílò fún àwọn arúgbó tí èròjà melatonin ti ara wọn ń pèsè kéré jọjọ .  Èròjà tí ìmọlẹ pèsè náà gbéṣẹ , kò léwu , èèyàn sì lè dá a lò fún ara rẹ .  Nítorí náà , tó bá jẹ pé inú ilé lo máa ń wà láti àárọ ṣúlẹ tó o sì níṣòro àìróorunsùn tó , kí ló dé tóò gbìyànjú láti máa lo àkókò púpọ sí i níta gbangba .  Tàbí kẹ , ó kéré tán kó o jẹ kí ìmọlẹ tó pọ gan - an máa wọ inú ilé rẹ ní ọsán kó o sì jẹ kí yàrá tó ò ń sùn máa ṣókùnkùn tó bá ti di alẹ .  Wà á rí i pé ìmọlẹ ọsán máa ń jẹ kéèyàn sùn dáadáa lóru .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ẹgbẹ méjì ni wọn lò fún ìwádìí yìí : àwọn ọdọ mẹwàá àtàwọn arúgbó mẹwàá tí ara wọn le dáadáa , tí àwọn àtàwọn arúgbó tí kì í rí oorun sùn jọ ń gbé ilé ìtọjú kan náà .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  April 8 , 2002  Iṣẹ Abiyamọ  Ṣé O Lè Ṣe É Láṣeyanjú ?  Kí ni díẹ lára àwọn ìpèníjà táwọn abiyamọ dojú kọ lóde òní ?  Báwo ni wọn ṣe lè kojú àwọn ìpèníjà wọnyí ?  3 Àwọn Abiyamọ Iṣẹ Tí Wọn Ń Ṣe Pọ Púpọ  4 Àwọn Abiyamọ Wàhálà Àṣekúdórógbó Tí Wọn Ń Ṣe  8 Iṣẹ Abiyamọ Bí O Ṣe Lè Ṣe É Láṣeyanjú  12 Ǹjẹ O Mọ ?  13 Ṣíṣèrànwọ Fún Àwọn Tó Kàgbákò Ìsẹlẹ  14 Ohun Tó Ń fa Ilẹ Sísẹ  16 Kíkojú Àbájáde Rẹ  19 Bí Ilẹ Sísẹ Àti Àsọtẹlẹ Bíbélì Ṣe Kàn Ọ  26 Wọn Di Ọlọrọ Ní Èbúté Péálì  28 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Wàásù fún Àwọn Ọmọ Iléèwé Mi ?  31 Ìmọlẹ Ọsán Máa Ń Jẹ Kéèyàn Sùn Dáadáa Lóru  32 Àṣé Ẹnì Kan Ń wò Wọn  Ṣé Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Retí Pé Kí Ọlọrun Yọ Wọn Nínú Gbogbo Ewu ?  20  Kí ni Bíbélì sọ nípa ọràn yìí ?  Mo Pàdánù Ọmọ Tí Mi Ò Tíì Bí 22  Obìnrin kan tí oyún bà jẹ mọ lára borí ìbànújẹ náà .  Àwọn Abiyamọ Iṣẹ Tí Wọn Ń Ṣe Pọ Púpọ  Ní aago márùn - ún ku ìṣẹjú mẹwàá ìdájí , ọmọ kékeré náà Alex , tí oorun ṣì wà lójú rẹ á máa kígbe á sì máa rá gun orí ìyá rẹ Helen .  Àwọn ọmọ méjì tó kù , Penny  ọmọ ọdún márùn - ún  , Joanna  ọmọ ọdún méjìlá  àti bàbá wọn Nick ṣì ń sùn ní tiwọn .  Helen á gbé Alex mọra lórí bẹẹdì , á sì fún un lọmú .  Helen ò ní lè padà sùn mọ .  Tó bá di aago mẹfà ku ìṣẹjú mẹẹẹdógún òwúrọ , Helen á yọ kẹlẹkẹlẹ lọ sí ilé ìgbọúnjẹ , á po kọfí , á sì kàwé .  Láàárín aago mẹfà kọjá ìṣẹjú mẹẹẹdógún sí aago méje kọjá ogún ìṣẹjú , Nick á jí .  Helen á sì jí Penny àti Joanna , á gbọúnjẹ àárọ , á sì ṣe àwọn iṣẹ ilé díẹ .  Tó bá di aago méje kọjá ìṣẹjú mẹẹẹdógún , Nick á gbọnà ibi iṣẹ , á mú Joanna dé ilé ìwé .  Ìyá Helen náà á dé láti wá bójú tó ọmọ - ọmọ rẹ , Alex .  Tó bá di aago méje ààbọ òwúrọ , Helen á mú Penny lọ sí ilé ìwé jẹlé - ó - sinmi tó ń lọ .  Ìgbà tí Helen bá wà lọnà ibi iṣẹ ló máa ń ráyè ronú pé lóòótọ kò rọrùn láti jẹ abiyamọ .  Ó sọ pé :  Òun ni iṣẹ tó ṣòro jù lọ tí mo tíì ṣe rí láyé mi .   Ní aago mẹjọ kọjá ìṣẹjú mẹwàá òwúrọ , onírúurú ohun tí Helen máa ṣe á ti kún orí tábìlì rẹ jaburata níbi iṣẹ .  Ọkàn rẹ ò sì balẹ bó ṣe ń ronú pé tóun bá lọ lóyún mìíràn pẹnrẹn , iṣẹ lè bọ lọwọ òun .  Bẹẹ sì rèé , ìdílé rẹ nílò owó tó ń ti ọdọ rẹ wọlé .  Ní aago mọkànlá ku ìṣẹjú mẹtàdínlógún òwúrọ , ẹnì kan fóònù Helen , ó sì bá a sọrọ nípa àwọn ọmọ rẹ .  Bó ṣe gbé tẹlifóònù sílẹ , Nancy , obìnrin kan tí wọn jọ ń ṣiṣẹ bẹrẹ sí í tù ú nínú ó sì tún ń yìn ín pé :  Ọnà tó o gbà ń bá àwọn ọmọ rẹ lò kò lẹlẹgbẹ .   Pòròpòrò lomijé ń dà lójú Helen .  Ní aago méjìlá kọjá ìṣẹjú márùn - ún ọsán , Helen á yára wá nǹkan fi panu bẹẹ lá á bẹrẹ sí í rántí ọjọun àná , kó tó bí ọmọbìnrin rẹ àkọbí .  Nígbà yẹn , ó láwọn nǹkankan tó ti pinnu pé òun á máa fi àkókò  tí ọwọ òun bá dilẹ  ṣe .  Ó wá rò ó lọkàn pé ,  àṣé mo kàn ń tanra mi jẹ ni !   Tó bá di aago mẹta kọjá ìṣẹjú mẹwàá ọsán , lẹyìn tí wọn ti pè é lórí tẹlifóònù lọpọlọpọ ìgbà tí wọn sì ti sọ fún un nípa bí ọmọ rẹ Alex , ṣe ń ta pọn - ún - pọn - ún , Helen á sọ pé àjọṣe àárín òun àtàwọn ọmọ òun gún régé gan - an .  Ó sọ pé :  Mi ò tíì ní irú ìfẹ bẹẹ fún ẹlòmíràn rí .   Ìdùnnú ńláǹlà yìí ló jẹ kó lè borí àwọn ìnira tó ti kọkọ ń ní tẹlẹ .  Ní aago márùn - ún kọjá ìṣẹjú mẹwàá ìrọlẹ , Helen á lọ mú Joanna , á sì yà lọnà ṣe àwọn nǹkankan tó yẹ ní ṣíṣe .  Á fóònù Nick láti rán an létí pé òun ló kàn láti lọ mú Penny wálé .  Nínú ilé wọn , ní aago mẹfà sí aago méje ààbọ , Helen á gbaṣẹ lọwọ Màmá àgbà , ìyẹn  bíbójú tó Alex ,  á ṣiṣẹ tó ní í ṣe nínú ilé , á sì gbọúnjẹ alẹ .  Nígbà tá a béèrè lọwọ Helen nípa ohun tí ọmọ ọwọ kan nílò jù lọ , ó sọ pé :  Ohun tí ọmọ ọwọ kan nílò ni gbogbo ara ìyá rẹ : apá ìyá rẹ , ara àti ọyàn ìyá rẹ kó sì tún gba oorun lójú ìyá rẹ .   Ní aago mẹjọ ààbọ sí aago mẹwàá alẹ , Helen á bá Joanna ṣe iṣẹ tí wọn ní kó ṣe wá láti ilé ìwé , á sì tún fún Alex ní ọyàn .  Nick ní tirẹ á kàwé fún Penny fún ọgbọn ìṣẹjú , Helen á sì tún ṣe àwọn iṣẹ ilé mìíràn .  Lẹyìn tí Penny àti Joanna ti lọ sùn ní aago mọkànlá kọjá ìṣẹjú mẹẹẹdógún alẹ , Alex ò tíì sùn , ó ṣì wà lọwọ ìyá rẹ , àmọ tó bá ṣe díẹ oorun á gbé e lọ .  Nick náà ti ń tòògbé , Helen á sì sọ fún un pé :  Ó dà bí pé ó ti tó àsìkò láti gbé e lọ sórí bẹẹdì .   Àwọn Abiyamọ Wàhálà Àṣekúdórógbó Tí Wọn Ń Ṣe  Kò rọrùn rárá láti jẹ ìyá , àmọ èèyàn máa ń gbádùn rẹ .  Àwọn abiyamọ máa ń gbádùn àkókò ọmọ títọ , tí sáà yìí bá sì ti kọjá lọ , ó parí nìyẹn .  Síbẹ , nígbà míì , ẹmí àwọn ìyá mìíràn máa ń fẹrẹẹ bọ .  Helen fi ìgbésí ayé rẹ wé eré ìje kan tó ní kòtò àti gegele .  Ó sì dà bí ẹni pé bí àkókò ṣe ń lọ làwọn kòtò àti gegele yìí ń pọ sí i .  Àwọn ìyá lè yááfì àkókò wọn àtèyí tó pọ lára àkókò tí wọn fi ń gbádùn pẹlú àwọn ọrẹ àti ojúlùmọ wọn nítorí àtibójútó àwọn ọmọ wọn dáadáa .  Esther , tó jẹ ìyá ọlọmọ márùn - ún sọ pé :  Mo gbọdọ wà nítòsí ní gbogbo ìgbà nítorí àwọn ọmọ mi .  Bí mo bá fẹ wẹ , mi ò lè pẹ ní balùwẹ bíi ti tẹlẹ mọ .  Mi ò lè ṣe àwọn oúnjẹ tó máa ń gba àkókò púpọ mọ , oúnjẹ àjápa ló kù tí mò ń ṣe .  Mi ò lè rìnrìn àjò púpọ , mi ò lè lọ mọ ọpọ ibi tí mo fẹẹ mọ , ọpọ nǹkan sì ni mi ò lè ṣe .  Àmọ aṣọ fífọ ò gbélẹ o , màá fọṣọ máà sì ká wọn pẹ - pẹẹ - pẹ !   Síbẹ , èyí tó pọ jù lọ lára àwọn abiyamọ kò tún ní í ṣàì sọ ìdùnnú àti ayọ tí wọn ń rí bí wọn ṣe ń tọ àwọn ọmọ wọn .  Esther sọ pé :  Bí ọmọ náà ṣe ń rẹrìn - ín músẹ sí ọ , bó ṣe ń sọ pé  Ẹ ṣeun Mọmì ,  àti bó ṣe ń dì mọ ọ , gbogbo èyí á máa múnú rẹ dùn kò sì ní jẹ kó sú ọ .    Àwọn Abiyamọ Bẹrẹ sí Ṣiṣẹ Oúnjẹ Òòjọ  Ìṣòro ńlá kan tí kò tún jẹ kí nǹkan rọrùn fáwọn ìyálọmọ ni pé , bí ọpọ lára wọn ṣe ń bójú tó àwọn ohun tó yẹ ní ṣíṣe nínú ilé ni wọn tún ń ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ láti rówó ṣètìlẹyìn fún ìdílé .  Ibi tí ọpọ àwọn obìnrin wọnyí ti ń ṣiṣẹ jìnnà sílé , kì í kúkú ṣe pé ó wù wọn bẹẹ àmọ ó di dandan kí wọn ṣe bẹẹ .  Wọn mọ pé táwọn bá jókòó sílé , ìdílé àwọn , pàápàá jù lọ àwọn ọmọ wọn , kò ní í ní ọpọ nǹkan tó yẹ wọn .  Ipa tí owó oṣù wọn ń kó kò kéré , bó tiẹ jẹ pé ó sábàá máa ń kéré ju tàwọn ọkùnrin tí wọn jọ ń ṣe irú iṣẹ kan náà lọ .  Bí àpẹẹrẹ , nílùú São Paulo , ní ilẹ Brazil , ìdá méjìlélógójì nínú ọgọrùn - ún àwọn èèyàn tó ń ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ ló jẹ obìnrin .  Ìwé ìròyìn kan níbẹ sọ pé àwọn ìyá tí kì í ṣiṣẹ mìíràn ju kí wọn máa tọjú ọmọ lọ  ti fẹrẹẹ kú tán .   Láwọn ìgbèríko Áfíríkà , ibi gbogbo lèèyàn ti ń rí àwọn ìyá tó pọn ọmọ tí wọn á sì tún ru ẹrù igi sórí .  Iṣẹ Oúnjẹ Òòjọ Àṣekúdórógbó  Ohun mìíràn tó tún ń pa kún ìṣòro náà ni bó ṣe di dandan pé káwọn ìyálọmọ máa lo ọpọ wákàtí lẹnu iṣẹ .  Ọrọ ọhún kò tán síbẹ o .  Nígbà tí Maria tó ń gbé ní ilẹ Gíríìsì ríṣẹ síbì kan , ọgá rẹ ní kó fọwọ síwèé kan tí Maria á fi sọ pé òun ò ní lóyún fún odidi ọdún mẹta gbáko .  Tó bá lè lóyún pẹnrẹn , ó máa san owó ìtanràn .  Maria kúkú buwọ lu ìwé náà .  Àmọ kò ju ọdún kan àtààbọ lọ tóyún fi dé .  Ọgá rẹ fi ìwé tó fọwọ sí tẹlẹ hàn án , àmọ Maria gbé ọrọ náà lọ sí ilé ẹjọ pé ohun tí ilé iṣẹ òun ń ṣe kò dáa , ó sì ń retí àbájáde ọrọ náà báyìí .  Nínú àwọn ọràn kan , àwọn agbanisíṣẹ lè sọ fún abiyamọ pé tí wọn bá ti bímọ tán ni kí wọn tètè padà sẹnu iṣẹ o .  Wọn kì í sì í dín iye wákàtí tí wọn fi ń ṣiṣẹ kù táwọn obìnrin wọnyí bá padà sẹnu iṣẹ .  Fún ìdí yìí , wọn kì í gba ti àwọn ìyálọmọ yìí rò pé wọn ní ẹrù iṣẹ ńláǹlà lórí ọmọ tí wọn ṣẹṣẹ bí .  Wọn kì í fi bẹẹ gba ìsinmi kúrò lẹnu iṣẹ nítorí pé ó máa pa owó oṣù wọn lára .  Àwọn ìyálọmọ tún lè ní láti kojú ìṣòro àìsí àwọn ilé womọdèmí tó péye àti owó àjẹmọnú tí ò tó nǹkan tí ìjọba ń san .  Tá a bá gba ibòmíràn wo ọràn náà , kì í ṣe torí owó làwọn abiyamọ míì ṣe ń ṣiṣẹ , àmọ kínú wọn ṣáà lè dùn pé àwọn náà níṣẹ lọwọ ni .  Bí Sandra ṣe ń bí ọkọọkan lára ọmọ méjì tó ní tán ló padà sẹnu iṣẹ .  Ó rántí pé nígbà tóun bá nìkan wà nínú ilé pẹlú ìkókó , òun á  dìde nígbà mìíràn òun á sì yọjú látojú wíńdò , tóun á sì máa ṣe kàyéfì nípa ohun tí gbogbo àwọn èèyàn ń ṣe .   Ibẹ ló sì ti jẹ pé másùnmáwo ìdílé làwọn ìyá mìíràn ń sá fún tí wọn fi ń ṣiṣẹ .  Ìwé ìròyìn Daily Telegraph ti ilẹ Gẹẹsì sọ pé :  Àwọn òbí kan máa ń fẹ lo wákàtí púpọ sí i níbi iṣẹ , níbi tó ti dà bíi pé ọkàn wọn balẹ ju kí wọn wà nílé lọ .  Ńṣe ni èyí túbọ ń jẹ kí ọrọ burú sí i , nítorí wọn ò ní lè lo àkókò tó tó pẹlú àwọn ọmọ tí kì í ka ìbáwí sí , tí wọn jẹ oníjàgídíjàgan , tí wọn sì máa ń hùwà tí kò bójú mu .   Iṣẹ Wọn Pọ Rẹpẹtẹ  Kéèyàn máa ṣe iṣẹ oúnjẹ òòjọ pọ mọ iṣẹ ilé kò rọrùn rárá .  Ìyá kan ní Netherlands sọ bó ṣe máa ń rí fún ọpọ àwọn ìyá , ó ní :  Ńṣe ló máa rẹ èèyàn tẹnutẹnu .  Rírẹ ló máa ń rẹ mí bí mo bá jí pàápàá .  Bí mo bá tibi iṣẹ dé , rírẹ ló máa rẹ mí gbáà .  Àwọn ọmọ tiẹ ti ń sọ pé ,  Gbogbo ìgbà ló máa ń rẹ mọmì ,  èyí sì máa ń mú kó dà bí ẹni pé mi ò ṣe tó bó ṣe yẹ .  Mi ò fẹ di ìsáǹsá níbi iṣẹ , mo sì fẹ jẹ ìyá tó ń kóni mọra tó sì ń ṣe gbogbo nǹkan tó yẹ kó ṣe .  Àmọ mi ò tíì di ẹni àwòṣàpẹẹrẹ tó wù mí láti jẹ .   Obìnrin yìí jẹ ọkan lára ẹgbẹẹgbẹrún àwọn abiyamọ tó ń ṣiṣẹ , tí wọn máa ń rò ó pé báwọn ò bá tiẹ sí lọdọ àwọn ọmọ àwọn lọpọ ìgbà , bí ìwọnba àkókò táwọn lò bá jẹ èyí tó  wúlò gan - an ,  àbùṣe bùṣe .  Àmọ wọn ti wáá rí i pé èrò yìí kù díẹ káàtó .  Ọpọ ìyálọmọ lónìí ló ti sọ pé másùnmáwo ibi iṣẹ oúnjẹ òòjọ àti tinú ilé ń mú kí wàhálà náà fẹẹ ju ẹmí àwọn lọ .  Wọn ní ó ń mú káwọn lo ara àwọn ju bó ṣe yẹ lọ , owó táwọn sì ń rí kò tó nǹkan .  Tí àwọn òbí bá ń lo ọpọlọpọ wákàtí níta , àwọn ọmọ kì í lè rí ohun tí wọn nílò jù lọ gbà , ìyẹn àkókò àti àfiyèsí ìyá wọn .  Ferda A .  Lima , tó jẹ afìṣemọrònú nípa àwọn ọmọdé ní ilẹ Brazil sọ pé kò sí èèyàn mìíràn tó lè rọpò ìyá .  Ó sọ pé :  Ọdún méjì àkọkọ nínú ìgbésí ayé ọmọ ló ṣe pàtàkì jù lọ .  Ọmọ náà kò tíì dàgbà tó láti lóye ohun tó fà á tí ìyá òun kò fi sí lọdọ òun .   Ẹnì kan tó ń bójú tó ọmọ ọwọ kàn lè ṣe àwọn ohun kan tí ìyá máa ṣe lásán ni , àmọ kò lè dà bí ìyá ọmọ náà láéláé .  Lima sọ pé :  Ọmọ kékeré náà mọ pé àbójútó onífẹẹ ti ìyá òun kò sí .   Kathy ń ṣiṣẹ látàárọ ṣúlẹ , ó sì lọmọbìnrin kékeré kan .  Ó sọ pé :  Ọkàn mi máa ń dá mi lẹbi gan - an , ńṣe ló ń dà bí ẹni pé mo kàn pa ọmọ yìí tì sí  ilé ìtọjú àwọn ọmọdé  .  Kì í dùn mọ èèyàn nínú tó bá mọ pé òun kò ní àǹfààní láti rí bí ọmọ òun ṣe ń dàgbà , ó sì ń bani lọkàn jẹ pé ọmọ náà ní àjọṣe tó gún régé pẹlú ilé ìtọjú àwọn ọmọdé ju èyí tó ní pẹlú olúwa rẹ lọ .   Obìnrin kan tó ń bójú tó àwọn èrò nínú ọkọ òfuurufú ní Mẹsíkò sọ pé :  Nígbà tó bá yá , ọmọ rẹ kò ní mọ ọ mọ , kò sì ní bọwọ fún ọ nítorí pé ìwọ kọ lò ń tọ ọ .  Wọn mọ pé ìwọ ni ìyá wọn o , àmọ tó bá yá , wàá kàn rí i pé ó tẹ wọn lọrùn láti wà pẹlú obìnrin tó ń tọjú wọn ni .   Àmọ o , àwọn abiyamọ tó ń jókòó sílé látòwúrọ ṣúlẹ láti bójú tó àwọn ọmọ wọn sọ pé ńṣe ni wọn máa ń fojú tẹńbẹlú àwọn láwùjọ tí wọn ti ń fojú ńlá wo ṣíṣe iṣẹ tó ń mówó wọlé .  Láwọn àwùjọ kan , wọn ò ka jíjẹ ìyàwó ilé sí ohun ọwọ . Èyí ló ń mú káwọn obìnrin náà fẹ ṣiṣẹ , kódà bí wọn ò tiẹ fi bẹẹ nílò owó tí wọn á máa rí .  Àwọn Ló Ń Dá Ṣe Gbogbo Wàhálà Ọhún  Ohun tó tún ń pa kún wàhálà àwọn abiyamọ ni pé : Lẹyìn tí ìyá kan ti ṣiṣẹ látàárọ ṣúlẹ tó sì ti rẹ ẹ , kò sí ìsinmi tó bá délé , iṣẹ ilé á tún bẹrẹ ní pẹrẹu .  Yálà àwọn ìyálọmọ ń ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ o tàbí bẹẹ kọ , àwọn ló sábà ń dá ṣe gbogbo iṣẹ inú ilé tí wọn sì ń bójú tó àwọn ọmọ .  Bí àwọn ìyá ṣe ń lo wákátì púpọ lẹnu iṣẹ tó , àwọn bàbá kì í fi bẹẹ ràn wọn lọwọ .  Ìwé ìròyìn The Sunday Times tìlú London sọ pé :  Àwọn bàbá tí kì í gbélé ló kún ilẹ Gẹẹsì .  Ìwádìí kan tí wọn ṣẹṣẹ ṣe fi hàn pé nǹkan bí ìṣẹjú mẹẹẹdógún péré làwọn ọkùnrin ń lò pẹlú àwọn ọmọ wọn lójúmọ . . . .  Ọpọ ọkùnrin ni kò fẹràn lílo àkókò pẹlú ìdílé wọn . . . .  Tá a bá fi wọn wéra pẹlú àwọn ìyá tó ń ṣiṣẹ ní ilẹ Gẹẹsì , ìyá kan ń lo wákàtí kan ààbọ pẹlú àwọn ọmọ rẹ lójúmọ .   Àwáwí àwọn ọkùnrin kan ni pé àwọn ìyàwó àwọn kì í jẹ káwọn ràn wọn lọwọ nítorí pé wọn máa ń fẹ káwọn ṣe ohun gbogbo lọnà tí wọn gbà ń ṣe é .  Àwọn ọkọ ní  tó ò bá ti ṣe é bó ṣe ń ṣe é gẹlẹ , o ò mọ ọn ṣe nìyẹn .   Ó hàn gbangba pé tí ìyàwó kan tó ti rẹ bá fẹ gbádùn ìrànwọ ọkọ rẹ , kò gbọdọ ranrí pé bí òun ṣe ń ṣe àwọn iṣẹ ilé kan gẹlẹ ni ọkọ òun ṣe gbọdọ ṣe wọn .  Ọkọ náà ò sì gbọdọ máa fi ìyẹn kẹwọ pé ìyẹn ni kò jẹ kóun ṣe ohunkóhun .  Ohun Tó Tún Ń Pa Kún Wàhálà Náà  Àwọn àṣà ìbílẹ tó ti mọ àwọn èèyàn lára tún lè pa kún wàhálà náà .  Ní Japan , àwọn èèyàn retí pé káwọn ìyá tọ ọmọ wọn lọnà kan náà táwọn mìíràn ń gbà tọ tiwọn .  Táwọn ọmọ mìíràn bá ń kẹkọọ nípa ohun èèlò ìkọrin tàbí ẹkọ nípa àwòrán yíyà , ìyá mìíràn á fẹ káwọn ọmọ tòun náà ṣe bákan náà .  Àwọn ilé ìwé máa ń rọ àwọn òbí láti jẹ káwọn ọmọ wọn dára pọ mọ àwọn ọmọ mìíràn nínú onírúurú eré tí wọn ń ṣe tí wọn bá jáde ilé ẹkọ .  Táwọn òbí ò bá ṣe bẹẹ , àwọn ọmọ wọn lè bẹrẹ sí í fòòró ẹmí wọn .  Àwọn olùkọ ọmọ wọn , àwọn òbí bíi tiwọn àtàwọn ìbátan pàápàá máa ń fòòró àwọn òbí tí kò ṣe bíi ti àwọn òbí yòókù .  Bó ṣe rí láwọn orílẹ - èdè mìíràn náà nìyẹn .  Àwọn ìpolówó ọjà lóríṣiríṣi lè mú káwọn ọmọ máa fúngun mọ àwọn òbí láti ra àwọn nǹkan fún wọn .  Láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà , àwọn ìyá lè máa rò pé dandan ni káwọn ra ohun tọmọ wọn bá fẹ fún un nítorí pé àwọn ìyá mìíràn ń ṣe bẹẹ .  Bí agbára wọn ò bá wá gbé e , wọn lè máa rò pé àwọn di aláṣetì .  Kò yẹ kí àlàyé tá a ti ṣe yìí nípa iṣẹ ọmọ títọ lóde òní mú wa gbójú fo iṣẹ ribiribi tí àràádọta ọkẹ àwọn ìyá ń ṣe .  Wọn ń yááfì àwọn ohun kan wọn sì ń ṣe gbogbo ohun tí wọn lè ṣe láti kẹsẹ járí nínú ọkan lára àwọn iṣẹ tó dára jù lọ , ìyẹn títọ ìran ọjọ iwájú dàgbà .  Àǹfààní lèyí jẹ fún wọn o .  Bíbélì sọ pé :  Àwọn ọmọ jẹ ìbùkún àti ẹbùn láti ọdọ ỌLỌRUN .   Irú ìyá bẹẹ ni Miriam , tó lọmọ méjì jẹ .  Ó sọ pé :  Pẹlú àwọn ìpèníjà tó wà nínú kéèyàn jẹ abiyamọ , ayọ tí ò lẹgbẹ náà tún wà níbẹ .  Ọkàn àwa ìyá máa ń balẹ gan - an tá a bá rí i tí àwọn ọmọ wa gba ẹkọ àti ìbáwí tá a fún wọn tí wọn sì wá di èèyàn àtàtà láwùjọ .   Kí ló lè mú káwọn ìyá túbọ gbádùn ẹbùn wọn yìí ?  Àpilẹkọ tó kàn á fún wa láwọn àbá tó wúlò .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn abiyamọ tó wà lọọdẹ ọkọ làwọn àpilẹkọ yìí ń bá wí o .  Lọjọ iwájú , Jí !  á sọrọ nípa àwọn ìpèníjà táwọn ìyá anìkàntọmọ àtàwọn ìyá tí kò relé ọkọ ń kojú .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6    Ayẹyẹ Àyájọ Àwọn Ìyá   Ipò òṣì paraku , àìmọwé , àwọn ọkọ tí wọn ò ní láárí , ṣíṣe èèyàn níṣekúṣe àti àjàkálẹ àrùn Éèdì ń fojú àwọn ìyá rí màbo ní apá gúúsù Áfíríkà .  Níbi ayẹyẹ Àyájọ Àwọn Ìyá tó wáyé láìpẹ yìí , ìwé ìròyìn Gúúsù Áfíríkà náà The Citizen , sọ pé :  Lọjọ ayẹyẹ Àyájọ Àwọn Ìyá , ẹgbẹẹgbẹrún àwọn obìnrin làwọn ọkọ wọn máa lù tàbí fi ìbálòpọ fìtínà , àwọn míì á sì pàdánù ẹmí wọn .   Àwọn ìṣòro yìí ló ń mú kí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ìyálọmọ ní Gúúsù Áfíríkà gbé àwọn ọmọ wọn sọ nù lọdọọdún .  Ní ọdún méjì sẹyìn , àwọn ọmọ tí ìyá wọn ń gbé sọ nù fi ìdá mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún pọ sí i .  Èyí tó tiẹ tún burú ni ti bí iye àwọn obìnrin tó ń fọwọ ara wọn gbẹmí ara wọn ṣe ń pọ sí i .  Lẹnu àìpẹ yìí , obìnrin kan ní àgbègbè kan táwọn akúṣẹẹ ti pọ gan - an wa àwọn ọmọ rẹ mẹta mọyà , ó sì lọ dúró sójú ọnà ọkọ ojú irin .  Gbogbo wọn ló ṣòfò ẹmí .  Àwọn ìyá mìíràn ti gbégbá aṣẹwó nítorí àtirí owó ra àwọn ohun tí wọn nílò , oògùn olóró làwọn mìíràn ń tà tàbí kí wọn máa gba àwọn ọmọbìnrin wọn níyànjú láti ṣe bẹẹ .  Ìròyìn sọ pé ní Hong Kong , ńṣe làwọn  ìyálọmọ kan tí wọn ò tíì dàgbà púpọ máa ń pa ọmọ wọn tí wọn bá ti bí i tán tàbí kí wọn jù ú sínú gorodóòmù tí wọn ń da pàǹtírí sí .  Ìdí ni pé wàhálà náà ti ju agbára wọn lọ .  Ìwé ìròyìn South China Morning Post , sọ pé àwọn tó kéré lọjọ orí tí wọn relé ọkọ ní Hong Kong  ti wà nínú másùnmáwo báyìí  débi pé  ọpọlọ wọn lè máà ṣiṣẹ dáadáa mọ tí wọn á fi gbẹmí ara wọn .    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 7   Bọràn Àwọn Abiyamọ Ṣe Rí Láwọn Orílẹ - Èdè Kan  Àkókò kò tó   Ìwádìí kan ní Hong Kong fi hàn pé ìdá ọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn abiyamọ tó ń ṣiṣẹ ni kì í lo àkókò tó tó pẹlú àwọn ọmọ wọn .  Ìdá ogún nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ tí wọn ti tó ọmọ ọdún mẹta tí àwọn òbí wọn sì ń ṣiṣẹ ni kì í gbélé láàárín ọsẹ .  Ọdọ àwọn òbí àgbà ni wọn ń gbé .   Àwọn obìnrin ìlú Mẹsíkò máa ń pamọ jọ bí ẹdá ni , nǹkan bí ọdún mẹtàlá nínú ìgbésí ayé wọn ni wọn fi ń tọ ọmọ wẹwẹ .  Àwọn abiyamọ àti iṣẹ oúnjẹ òòjọ   Ní Ireland , ìdá ọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin ló máa ń wà nílé láti bójú tó àwọn ọmọ wọn .  Ní Gíríìsì , Ítálì àti Sípéènì , nǹkan bí ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin ló ń ṣe bẹẹ .  Bíbáni ṣe àwọn iṣẹ pẹẹ - pẹẹ - pẹ nínú ilé   Ní Japan , ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ìyàwó ilé ló sọ pé ì bá dùn mọ àwọn nínú ká ní ẹnì kan nínú ìdílé lè ran àwọn lọwọ láti ṣiṣẹ ilé , àgàgà nígbà tí ara àwọn kò bá yá .   Ní Netherlands , wákàtí méjì làwọn ọkùnrin ń lò lójúmọ pẹlú àwọn ọmọ , èyí tí wọn sì fi ń ṣiṣẹ ilé kò tó wákàtí kan .  Àwọn obìnrin ń lo wákàtí mẹta pẹlú àwọn ọmọ , ó sì fẹrẹẹ tó wákàtí méjì tí wọn fi ń ṣiṣẹ ilé .  Àwọn Ìyá tí másùnmáwo ń dà láàmú   Ìdá àádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ìyá ní Jámánì ni másùnmáwo ń bá fínra .  Nǹkan bí ìdá mọkànléláàádọta ló ń pariwo ẹyìn dídùn .  O ju ìdá kan nínú mẹta wọn tó máa ń rẹ tẹnutẹnu nígbà gbogbo wọn sì máa ń soríkọ .  Nǹkan bí ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún ni ẹfọrí àti túúlu ń bá jà .  Àwọn ìyá tí wọn ń hùwà àìdáa sí   Ní Hong Kong , ìdá mẹrin nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin tí wọn lò fún ìwádìí ló sọ pé ọkọ àwọn ti lu àwọn rí lásìkò tí àwọn lóyún .   Ìwádìí kan tí ìwé ìròyìn Focus ṣe ní Jámánì fi hàn pé , nǹkan bí ìyá kan nínú ìyá mẹfà lo sọ pé ó kéré tán ọmọ àwọn ti kọjú ìjà sáwọn rí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Kò rọrùn rárá láti jẹ ìyá , nítorí ọpọ obìnrin ló máa ń sapá láti má ṣe jẹ kí iṣẹ wọn àti ìgbésí ayé ìdílé pa ara wọn lára  Iṣẹ Abiyamọ Bí O Ṣe Lè Ṣe É Láṣeyanjú  Tó bá jẹ lóòótọ làwọn ọmọdé òní jẹ àgbà ọla , nígbà náà ó yẹ ká bọwọ fáwọn obìnrin tó tọ wọn , ìyẹn àwọn ìyá wọn , ká bọlá fún wọn ká sì tì wọn lẹyìn gbágbáágbá .  Bó tiẹ jẹ pé oríṣiríṣi ọnà làwọn èèyàn ń gbà wo iṣẹ ọmọ títọ lóde ìwòyí , ohun tí Bíbélì sọ ni pé ẹbùn tó ti ọdọ Ọlọrun wá làwọn ọmọ jẹ , ó sì lè jẹ orísun ayọ fún àwọn òbí .  Síbẹ , kì í ṣe pé Ìwé Mímọ ń kóyán iṣẹ àwọn abiyamọ kéré .  Bíbélì sọ púpọ lára àwọn ìpèníjà tó wé mọ jíjẹ abiyamọ .  Ìpinnu táwọn òbí bá ṣe nípa ọmọ títọ àti ṣíṣe iṣẹ abiyamọ máa ń nípa lórí ìgbésí ayé àti ìwà àwọn ọmọ wọn gan - an .  Àwọn ìpinnu yìí lè yí ìgbésí ayé àwọn òbí padà , ìdí rèé tó fi yẹ kí wọn fara balẹ ṣe àwọn ìpinnu náà .  Wọn ní nínú àwọn ìbéèrè bíi : Ṣé ó yẹ kí ìyá máa lọ síbi iṣẹ ?  Tó bá yẹ bẹẹ , báwo ni àkókò tá á máa lò á ṣe pọ tó ?  Ta ló máa bójú tó àwọn ọmọ nígbà tí ìyá bá lọ síbi iṣẹ ?  Olórí gbogbo rẹ ni pé , àwọn òbí gbọdọ ṣe gbogbo nǹkan tí wọn mọ pé ó yẹ fún àwọn ọmọ wọn kí wọn sì ṣe ohun tó tọ lójú Ọlọrun .  Àmọ o , kò yẹ káwọn ìyá máa lérò pé ṣíṣe ìpinnu tó dára jẹ ẹrù tí àwọn á máa dá gbé .  Wọn lè rí ìtùnú ńlá nínú ọrọ tó wà nínú Aísáyà 40 : 11 , tó fi hàn pé Ọlọrun ò kóyán àwọn abiyamọ àtàwọn ọmọ kéékèèké kéré , ó sì  máa rọra dà  wọn bí olùṣọ àgùntàn ti ń da agbo ẹran .  Ọlọrun fi ìfẹ yìí hàn nípa fífún àwọn abiyamọ ní àwọn ìtọsọnà nínú Bíbélì tó lè mú kí wọn gbádùn títọmọ kí wọn sì ṣe àṣeyọrí .   Máa lo òye : Ó yẹ kí àwọn èèyàn mọ pé àwọn Kristẹni máa ń lo òye .  Janet Penley , tó jẹ òǹkọwé àti abiyamọ rí i pé ìlànà yìí dára gan - an .  Ó sọ pé :  Nígbà tí mo di abiyamọ , ohun tí mò ń retí pọ gan - an .  Mo rò pé ọnà tí màá gbà ṣe abiyamọ tèmi á jẹ èyí tí kò tíì sẹni tó ṣe irú rẹ rí .  Onírúurú ìwé ni mo kà , mo sì tẹtí sáwọn ọmọràn .  Àmọ èyí tí inú mi ì bá fi dùn pé mo ṣàṣeyọrí , ńṣe ló bẹrẹ sí ṣe mí bí ẹni pé n kì í ṣe ìyá tó múná dóko , ara ò sì rọ mí .   Ó sọ pé  téèyàn bá ń wo aago aláago ṣiṣẹ , tó jẹ àwọn ìlànà  tí ò ṣe é bá  ló ń sáré lé , ńṣe ni gbogbo nǹkan á wá sú olúwa rẹ , ara rẹ kò ní balẹ , ọkàn rẹ á sì máa dá a lẹbi .    Mú nǹkan rọrùn : Ìwé ìròyìn Newsweek sọ pé :  Ohun tó ṣeé ṣe káwọn ìdílé sọ nù pẹlú ìgbésí ayé oníkòókòó jàn - ánjàn - án tí wọn ń gbé yìí ni ojúlówó ìrírí ìgbà ọmọdé àti ayọ ìgbésí ayé ìdílé .   Ìdí rèé tí ọpọ ìyálọmọ fi ń fẹ gbé ìgbésí ayé tó túbọ rọrùn .  Báwo lo ṣe lè ṣe èyí ?  Lákọọkọ , gbé àwọn ohun kan kalẹ tó jẹ àkọmúṣe , kó o wá gbájú mọ  àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì jù ,  títí kan àkókò àti ìtọjú táwọn ọmọ rẹ nílò .  Èkejì , ronú lórí bó o ṣe ń gbé ìgbésí ayé rẹ .  O lè pa àwọn ìgbòkègbodò àtàwọn ohun ìní kan tí kò fi bẹẹ pọn dandan tì sẹgbẹẹ kan .  Kí ló ṣe pàtàkì jù lọ nínú ìgbésí ayé rẹ ?  Ṣé kó o ti ní gbogbo nǹkan lẹẹkan ni , tàbí o lè pa àwọn ohun kan tó o fẹ lé bá tì ná kọwọ rẹ bàa lè tẹ òmíràn ?  Abiyamọ ni Carolyn , kò sì fi bẹẹ rí já jẹ . Ó sọ ọgbọn tó ta sí ipò àìní rẹ pé :  Mo mú káwọn nǹkan rọrùn mo sì dín àwọn ìnáwó kù .   Gloria , tó ní ọmọ mẹta sọ pé :  A ò lówó láti ra àwọn aṣọ ìgbàlódé olówó ńlá , àmọ mo máa ń rán aṣọ fáwọn ọmọ màá sì sọ fún wọn pé àkànṣe láwọn aṣọ náà nítorí kò sẹni tó tún ní irú rẹ .   Ọrọ Ọlọrun sọ pé ẹni  tí ń fi ìṣọ ṣọ ìfòyemọ yóò rí ire .   Èèyàn nílò ìfòyemọ láti mọ èyí tó yẹ láàárín onírúurú fàájì , ohun èèlò lóríṣiríṣi àtàwọn àṣà tó pọ lọ jàra , táwọn òbí àtàwọn ọmọ dojú kọ .  Ìyá kan tó ń jẹ Judith ní Gúúsù Áfíríkà sọ pé :  Àtìgbàdégbà làwọn nǹkan àkọtun àkọtun ń dé , ìmọ iṣẹ ẹrọ tó dára ju ti tẹlẹ lọ àti ọpọ àwọn nǹkan mìíràn !   Ẹ wo bí Angela , ìyá ọlọmọ mẹrin ní Jámánì ṣe kojú ìpèníjà náà , ó ní :  Ńṣe lo máa yan àwọn ohun tó ṣe pàtàkì tó sì máa wúlò fún ọ , kó o sì ran àwọn ọmọ rẹ lọwọ láti ṣe bákan náà .    Ṣe àwọn àyípadà tó o bá lè ṣe : Bíbélì gbani nímọràn pé :  Lo làákàyè kí o sì ṣe ìpinnu tó bọgbọn mu .   Ká ní ibi tó o ti ń ṣiṣẹ ní lọọlọọ jìnnà sílé , ṣé owó tó ń wọlé fún ọkọ rẹ lè tó ìdílé yín ná ?  Kó o tó lè dáhùn ìbéèrè yìí , wo iye tí owó rẹ máa ń kù lẹyìn tó o bá ti yọ owó orí , owó tẹ ẹ fi tọjú ọmọ , owó tó o fi ń wọ ọkọ lọ síbi iṣẹ , owó aṣọ , owó tó o fi ń ra oúnjẹ jẹ níta àtàwọn ìnáwó mìíràn .  Bákan náà , bí àpapọ owó tó ń wọlé fún ìwọ àti ọkọ rẹ bá fi yín ságbo àwọn tówó gọbọi ń wọlé fún , èyí lè mú kí owó orí tí ọkọ rẹ á máa san pọ gan - an .  Ó máa yà ẹ lẹnu láti rí i pé iye tó máa ṣẹ kù kò tó nǹkan .  Ohun táwọn kan ṣe ni pé , ìwọnba wákàtí díẹ ni wọn fi ń ṣiṣẹ tàbí kí wọn máa ṣiṣẹ nítòsí ilé .  Owó tá á wọlé fún wọn lè máà tó nǹkan àmọ wọn á lè lo àkókò tó pọ pẹlú àwọn ọmọ wọn .  Ká ní iṣẹ rẹ ṣe pàtàkì sí ọ nítorí iyì tó ń fún ọ àti nítorí àwọn ohun tó ò ń ṣe láṣeyọrí , àmọ síbẹ o pinnu láti fi iṣẹ ọhún sílẹ ńkọ ?  Ó yẹ kó o wá ọnà bó o ṣe máa ní iyì àti àṣeyọrí nígbà tí o ò bá lọ ṣiṣẹ níta mọ .   Wá ìrànlọwọ : Léraléra ni Ọrọ Ọlọrun fi hàn pé  igbe fún ìrànlọwọ  lè sèso rere .  Ó yẹ kí ọkọ lè ran ìyàwó rẹ lọwọ nígbà tí ìyàwó bá nílò rẹ .  Bí ọkọ rẹ bá fọwọ sowọ pọ pẹlú rẹ , ẹ ó lè jọ ṣètò bí ẹ óò ṣe máa pín iṣẹ ilé ṣe , àkókò á sì wà láti bá ohun tẹyin méjèèjì ń lé , irú bíi wíwà pẹlú àwọn ọmọ yín .  Tó bá tún ṣeé ṣe , ó yẹ kí ìyá tún wá ìrànlọwọ lọdọ àwọn èèyàn mìíràn , títí kan àwọn ẹbí àtàwọn ọrẹ gidi , tí wọn fẹràn ohun tí obìnrin náà fẹràn tí wọn sì jọ ní ohun kan náà tí wọn ń lépa .  Ọpọ abiyamọ ń rí ìrànlọwọ tó wúlò lọdọ àwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ wọn nínú ìjọ Kristẹni tí wọn wà .  María , tó lọmọ mẹta sọ pé  sísún mọ àwọn tó wà nínú ìjọ  jẹ ọkan lára àwọn ọnà tí  Ọlọrun gbà ń fi ìfẹ àti àánú hàn sí wa , ó sì tún ń tipa bẹẹ fi hàn wá pé òun kì í fi ọràn wa ṣeré rárá .    Ara ń fẹ ìsinmi : Kódà , Jésù gan - an tó jẹ èèyàn pípé tó sì lókun nínú dáadáa sọ fún àwọn ọmọ ẹyìn rẹ pé kí  àwọn lọ ní àwọn nìkan sí ibi tí ó dá , kí àwọn sì sinmi díẹ .   Láti lè jẹ abiyamọ tó ṣàṣeyọrí , ó yẹ kí o lókun nínú kí o lè rí nǹkan lò nígbà tí ìṣòro bá dé .  Òótọ ni pé àwọn ọmọ fẹ kó o wà pẹlú àwọn nígbà gbogbo , àmọ wọn tún fẹ máa rí ọ kí inú rẹ máa dùn kó o má sì ṣàníyàn .  Ara rẹ ń fẹ ìsinmi tí ó tó .  Angela tá a mẹnu kàn ṣáájú , sọ ètò tó ṣe fún ìsinmi .  Ó ní :  Mo ya àkókò kan sọtọ nídàájí .  Mò ń lo , ó kéré tán , ọgbọn ìṣẹjú fún ara mi . Èmi àti ọkọ mi sì tún ní alẹ kan tàbí méjì láàárín ọsẹ nígbà táwọn ọmọ máa lọ sápá ibòmíràn nínú ilé , tí wọn á wà níbẹ tí wọn á sì máa rọra ṣe àwọn nǹkan láìsí ariwo .  Èyí á jẹ kí èmi àti ọkọ mi lè lo wákàtí kan fún ara wa .    Fí àwọn nǹkan tẹmí sí ipò àkọkọ : A ti kíyè sí i pé àìfi ìdí téèyàn fi ń ṣe abiyamọ sọkàn àti àìfi àwọn ohun tó ṣe pàtàkì sí ipò iwájú ló ń fa ìṣòro àwọn abiyamọ .  Bí àwọn ìdílé Kristẹni bá pawọ pọ fi Ọlọrun sí ipò àkọkọ nínú ìgbésí ayé wọn , ayọ ló máa ń tìdí rẹ jáde .  Àpọsítélì Pọọlù kọwé pé :  Fífọkànsin Ọlọrun ṣàǹfààní fún ohun gbogbo , bí ó ti ní ìlérí ìyè ti ìsinsìnyí àti ti èyí tí ń bọ .   Ìdílé tó bá ń fọkàn sin Ọlọrun tó tún tẹ lé àwọn ìlànà rẹ tó wà nínú Bíbélì á ní ayọ .  Kódà , bó jẹ ẹnì kan péré nínú ìdílé ló ń fi àwọn ìlànà inú Bíbélì sílò , nǹkan máa ń sàn dáadáa ju ìgbà tí ẹni kankan kò ṣe bẹẹ lọ .  Kristẹni ni ìyá kan tó ń jẹ Adele , ó máa ń ṣiṣẹ látàárọ di alẹ , ó sì ti rí àǹfààní tó wà nínú fífi ọwọ pàtàkì mú nǹkan tẹmí .  Ó sọ pé :  Ọpọ ìlànà àtàwọn ìsọfúnni ló wà nínú àwọn ìtẹjáde tá a gbé karí Bíbélì , wọn sì ń kọ wa lẹkọọ nípa ohun táwọn ọmọ wa ń dojú kọ àti bá a ṣe lè ràn wọn lọwọ .  Bó o ṣe ń rí i táwọn ọmọ rẹ ń fi àwọn ohun tẹmí tó ò ń kọ wọn sílò á jẹ kó o nímọlára pé o ò ṣàṣedànù .  Bó o bá rí i pé wọn ń tẹ síwájú díẹdíẹ nínú ìwà wọn àti bí wọn ṣe ń ronú , wàá mọ pé wọn ń tẹ lé àwọn ìsọfúnni àtàwọn ìlànà tó o fún wọn àti pé gbogbo ìsapá rẹ kò já sófo .    Bẹẹ ni o , èèyàn lè borí ohun ìdènà tó ń kojú àwọn abiyamọ dáadáa .  Ọlọrun fúnra rẹ fúnni ní ìdánilójú tó ń tuni nínú náà pé gbogbo làálàá àwọn abiyamọ tó ń ṣiṣẹ wọn bí iṣẹ tí wọn tún ń yááfì àwọn ohun kan , tí wọn sì gbẹkẹ wọn lé e kò ní já sí asán .  Àwọn abiyamọ tí wọn ní àjọṣe tímọtímọ pẹlú rẹ lè rí ìtura nínú ìlérí tó ṣe pé òun á  fi agbára fún ẹni tí ó ti rẹ .   Aísáyà 40 : 29 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ti tẹ àwọn ìwé mélòó kan tá a gbé karí Bíbélì fún títọ àwọn ọmọ .  Lára wọn ni Iwe Itan Bibeli Mi , Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , àti Àṣírí Ayọ Ìdílé .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 10   Ẹní Bíni Là Á Jọ  Gẹgẹ bí abiyamọ , o lè máa ṣe kàyéfì nígbà mìíràn nípa bí ìwà rẹ ṣe ń nípa lórí ìgbésí ayé ọmọ rẹ .  Nígbà míì , ó lè dà bí ẹni pé ẹgbẹ , àwọn olùkọ , eré ìdárayá , eré orí fídíò àti orin ń nípa lórí ọmọ rẹ ju ìwọ fúnra rẹ lọ .  Gbé àpẹẹrẹ Jókébédì , ìyẹn ìyá Mósè yẹ wò .  Ó gbé ayé nígbà tí nǹkan nira gan - an kò sì láṣẹ lórí ohun tí wọn bá fẹ ṣe fún ọmọ rẹ .  Síbẹ , ó lo àǹfààní tó ní láti tọ ọ dàgbà .  Lákọọkọ , ó lo ìgbàgbọ kò sì bẹrù , èyí ni kò jẹ kí wọn pa Mósè .  Ọlọrun san ẹsan ìgbàgbọ rẹ yìí nípa dídáàbò bo ọmọ náà .  Yàtọ sí ìyẹn , Ọlọrun tún ṣètò àwọn nǹkan débi tí Jókébédì fi wá di olùtọjú ọmọ náà , òun sì ni ìyá tó tọ ọ dàgbà .  Ẹkísódù 1 : 15 , 16 ; 2 : 1 - 10 .  Ẹrí wà pé Mósè fìwà jọ ìyá rẹ .  Pẹlú bí Mósè ṣe sún mọ ọba Íjíbítì tó , nígbà tó di ọkùnrin tán , kò fi àjọṣe àárín òun àtàwọn Hébérù àti Ọlọrun wọn ṣeré . Èyí fi hàn bí ìwà àwọn òbí rẹ ṣe ràn án tó nígbà tó wà léwe .  Hébérù 11 : 24 - 26 .  Kò sí tàbí ṣùgbọn pé ìwọ ìyá ní àǹfààní láti kọ ọmọ rẹ ju Jókébédì lọ .  Ǹjẹ ò ń lo àǹfààní ìgbà èwe ọmọ rẹ láti fún un láwọn ìtọni tó máa wà pẹ títí , tí Ọlọrun sì fọwọ sí ?  Àbí àwọn àṣà tó lòde lò ń jẹ kó nípa lórí ọmọ rẹ bó ṣe ń dàgbà ?   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Jẹ kí àwọn mìíràn náà lọwọ nínú iṣẹ ilé , wá àkókò tí wàá fi sinmi , kó o sì fi àwọn nǹkan tẹmí sípò kìíní  Wọn Di Ọlọrọ Ní Èbúté Péálì  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ ỌSIRÉLÍÀ  APÁ àríwá ìwọ oòrùn Ọsirélíà ni ìlú Broome wà .  Òbítíbitì yanrìn àti agbami òkun tó lọ salalu ló yí i ká .  Aṣálẹ Ńlá Oníyanrìn wà ní apá gúúsù ìlà oòrùn , ó sì ṣe kọlọkọlọ la àárín gbùngbùn Ọsirélíà kọjá .  Òkun Íńdíà wà ní apá ìwọ oòrùn ó sì ṣàn gba etídò Áfíríkà .  Ìjì líle sábàá máa ń jà ní apá àríwá ìwọ oòrùn ayé yìí .  Láyé ìgbà kan , nísàlẹ ìgbì omi ìlú Broome , àwọn òkòtó òkun tí péálì wà nínú wọn pọ gan - an débi pé Èbúté Péálì ni wọn ń pe ìlú Broome .  Àwọn tó ń jalè lójú òkun , àwọn ẹrú àtàwọn tó ń ṣòwò péálì wà lára àwọn tí ìtàn ìlú Broome sọrọ nípa wọn .  Àwárí Tí Olè Ojú Òkun Kan Ṣe  Bó tilẹ jẹ pé ọmọ ilẹ Netherlands náà Dirck Hartog , lọ káàkiri ilẹ Ọsirélíà ní 1616 , ọpọ èèyàn kò mọ etíkun tó wà ní ìwọ oòrùn ilẹ yìí títí di 1688 .  Ọdún yẹn ni ọmọ ilẹ Gẹẹsì náà William Dampier , tó jẹ òǹkọwé , òṣèré , tó tún ń ṣàfọwọrá lójú òkun ṣàdédé kan etídò yìí ku nígbà tó wà nínú ọkọ ojú omi tí wọn ń pè ní Cygnet .  Nígbà tí Dampier padà délé , ó tẹ gbogbo nǹkan tó rí jáde nínú ìwé .  Àwọn ohun tó kọ àtàwọn àwòrán tó yà wú àwọn èèyàn orílẹ - èdè rẹ lórí gan - an .  Ni Àwọn Ọmọ Ogun Ojú Omi Ilẹ Gẹẹsì bá gbé ọkọ ojú omi kan fún un pé kó fi rìnrìn àjò lójú òkun lọ sí New Holland , bí wọn ṣe ń pe Ọsirélíà nígbà yẹn .  Ìrìn àjò tí Dampier fi ọkọ ojú omi tó ń jẹ Roebuck tí wọn gbé fún un rìn kò fọre o .  Ó rìn - rìn - rìn láìrí agbègbè tuntun èyíkéyìí , kódà , ọkọ ojú omi rẹ tó ti di hẹgẹhẹgẹ rì , ibẹ sì ni ìrìn àjò rẹ parí sí .  Àmọ Dampier rù ú là o , ìkarawun tó ní péálì nínú sì wà lára àkọsílẹ àwọn ohun tó ṣàwárí nínú ìrìn àjò rẹ .  Ẹmí Èèyàn àti Bọtìnnì Ṣíṣe Sọ Àwọn Kan Di Ọlọrọ  Ó tó ọgọjọ  160  ọdún lẹyìn náà kí ẹnikẹni tó mọyì ohun tí Dampier ṣàwárí rẹ .  Ní 1854 , àwọn èèyàn bẹrẹ sí kó òkòtó òkun ní àgbègbè tí Dampier ti pè ní Shark Bay tẹlẹ , bó tilẹ jẹ pé iṣẹ náà kò fi bẹẹ yọrí .  Àmọ ṣá , wọn rí àwọn òkòtó òkun ńláńlá tí wọn ń pè ní Pinctada maxima , nínú àwọn omi tí kò jìnnà sí Nichol Bay .  Inú ìkarawun àwọn òkòtó òkun tó fẹ tó abọ ìjẹun yìí ni wọn ti ń rí péálì tó dára jù lọ lágbàáyé , àwọn èèyàn sì ń wá a lójú méjèèjì láti fi ṣe bọtìnnì .  Nígbà tó fi máa di àwọn ọdún 1890 , péálì oníyebíye tí wọn ń kó wọ ilẹ Gẹẹsì lọdọọdún láti ìlú Broome ti tó ọkẹ méje  140,000  owó ilẹ Gẹẹsì .  Wọn máa ń rí ọpọ péálì lára ìkarawun , àfikún èrè sì lèyí jẹ .  Àmọ ìkarawun yìí gangan ló sọ ọpọ àwọn tó bẹrẹ òwò péálì di ọlọrọ .  Àmọ ṣá o , ẹmí èèyàn ń ṣòfò sórí ọrọ wọn yìí lọpọ ìgbà .  Tẹlẹ , ńṣe làwọn oníṣòwò péálì máa ń lo wàyó fún àwọn tó kọkọ tẹdó sí ìlú Broome tàbí kí wọn fagbára mú wọn láti lọ máa kó òkòtó òkun lábẹ omi , kíá làwọn wọnyí náà sì ti mọ iṣẹ náà dáadáa .  Àmọ iṣẹ tó léwu púpọ ni kí èèyàn máa lọ kó òkòtó òkun lábẹ omi , lára àwọn tó ń ṣe é kú sínú omi , ẹja ekurá sì pa àwọn mìíràn jẹ .  Bákan náà , àìsí ààbò àti àbójútó tó péye látọdọ àwọn tó gbà wọn síṣẹ mú kí ẹmí àwọn mìíràn ṣòfò .  Wọn tún lọ kó àwọn wẹdòwẹdò wá láti Malaysia àti Java káwọn tó ń ṣiṣẹ náà bàa lè pọ sí i .  Ìgbà tí wọn kó gbogbo òkòtó òkun tó wà nínú omi tí kò fi bẹẹ jinlẹ tán , ni wọn bá bẹrẹ sí í lo akoto ìwẹmi tí wọn ṣe lẹnu àìpẹ yìí láti lè lọ sísàlẹ omi tó túbọ jìn gan - an .   Sódómù àti Gòmórà  Wọko Gbèsè  Iṣẹ péálì wíwá ní Broome gbèrú gan - an , ó lé ní irínwó  400  ọkọ ojú omi tí wọn ń lò fún iṣẹ náà .  Ìṣe àti àṣà àwọn ará Éṣíà , àwọn ará Yúróòpù àti tàwọn tó tẹ Broome dó , tí wọn kóra jọ pọ kò dára rárá , ìwàkiwà ni wọn sábàá máa ń hù .  Ọkùnrin kan tó bá wọn wá péálì sọ ohun tó gbòde nígbà náà pé :  Broome  jẹ  àgbègbè tó lọrọ , ìwà ẹṣẹ kúnnú rẹ , kóńkó jabele lọrọ ibẹ ohun tó sì wu kálukú ló ń ṣe . Wọn ka fífi tí àwọn Àlùfáà ń fi ìwà wọn wé Sódómù àti Gòmórà sí ọrọ ìyìn nípa ìtẹsíwájú táwọn èèyàn ń ní , bẹẹ kẹ , ìkìlọ àjálù tí Ọlọrun á mú wá lọjọ iwájú ni .   Àmọ nígbà tí Ogun Àgbáyé Kìíní bẹ sílẹ , òwò péálì oníyebíye dẹnu kọlẹ , ìlú Broome sì wọko gbèsè lójijì .  Láàárín ìgbà tí Ogun Àgbáyé Kìíní parí sígbà tí Ogun Àgbáyé Kejì bẹrẹ , okòwò náà gbé pẹẹlí díẹ , àmọ àjálù mìíràn tún já lu ìlú Broome lẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì .  Àwọn èèyàn bẹrẹ sí í ṣe ike , kò sì pẹ tí bọtìnnì oníke fi gbayì táwọn èèyàn ò sì ra péálì mọ .  Ṣíṣe  Péálì Tó Ṣeyebíye   Nígbà tí Ogun Àgbáyé Kejì parí , aṣojú ilẹ Ọsirélíà kan ṣèbẹwò sáwọn ibi tí wọn ti ń ṣe péálì nílùú Ago , ní Japan .  Níbẹ , Kokichi Mikimoto ti sọ ọnà tí wọn lè gbà ṣe péálì dòun . Bó ṣe ṣe é ni pé ó fi òkúta kékeré kan sínú ìkarawun òkòtó òkun .  Ìwé Port of Pearls sọ pé , Mikimoto sọ fún àwọn ará Ọsirélíà pé  wọn lè ṣe é kí àwọn péálì tó ṣeyebíye máa hù nínú àwọn ìkarawun  òkòtó òkun  ńláńlá tó wà nínú omi Ọsirélíà tó máa ń lọ wọọwọọ .   Wọn kúkú ka ìmọràn rẹ sí , nígbà tó sì fi máa di àwọn ọdún 1970 , wọn bẹrẹ sí í rí àwọn péálì tó tóbi jù lọ tó tún níyì jù lọ lágbàáyé lára àwọn òkòtó òkun tó wà ní Ọsirélíà .  Àwọn péálì tí wọn ń ṣe ní ọpọ àgbègbè lágbàáyé kì í fẹ ju mìlímítà mọkànlá lọ , àmọ èyí tí wọn ń rí lára àwọn òkòtó òkun tó wà ní Òkun Gúúsù máa ń fẹ tó mìlímítà méjìdínlógún .  Tí wọn bá sín àwọn péálì ńlá yìí sára okùn tán , owó rẹ lè lé ní ọkẹ mẹẹẹdọgbọn  500,000  owó Ọsirélíà .  Abájọ téèyàn ò fi ṣì sọ tó bá pe ohun iyebíye tó rí róbótó yìí ní dáyámọńdì tí wọn ń rí lábẹ òkun !   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26 , 27   William Dampier  Wẹdòwẹdò kan tó ń ṣa ìkarawun òkòtó òkun ní etíkun tó wà ní àríwá ìlú Broome  Akọṣẹmọsẹ kan ń yọ péálì nínú ìkarawun  Ọkan lára àwọn ọkọ ojú omi ayé ọjọun tí wọn tún ṣe kí wọn tún lè rí i lò lójú òkun  Oríṣiríṣi àwọ ni péálì máa ń ní  wọn yà á gàdàgbà    Àwọn Credit Line   William Dampier : Nípasẹ ìyọǹda National Library of Australia - Rex Nan Kivell Collection , NK550 ; wẹdòwẹdò :  C .  Bryce - Lochman Transparencies ; ìlẹkẹ ọrùn àti ògbógi : Ọlá Àṣẹ Department of Fisheries WA , J .  Lochman ; ọkọ ojú omi : Ọlá Àṣẹ Department of Fisheries WA , C .  Young ; péálì tá a yà gàdàgbà : Ọlá Àṣẹ Department of Fisheries WA , R .  Rose  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ṣé Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Retí Pé Kí Ọlọrun Yọ Wọn Nínú Gbogbo Ewu ?  Ọpọ ìgbà ni Bíbélì máa ń sọrọ nípa agbára tí Ọlọrun ní láti gba àwọn èèyàn rẹ lọwọ ewu .  Dáfídì Ọba sọ pé :  Gbà mí sílẹ , Jèhófà , lọwọ àwọn ènìyàn búburú ; kí o fi ìṣọ ṣọ mi àní lọwọ oníwà ipá .   Lónìí , ọpọ àwọn olùjọsìn Ọlọrun ló jẹ pé díẹ báyìí ló máa ń kù kí àwọn oníwà ipá tàbí àwọn ọdaràn ṣe wọn ní ṣùtá tàbí kí àjálù bá wọn .  Àwọn mìíràn tiẹ máa ń wò ó pé ó ní láti jẹ pé ọnà ìyanu ni Ọlọrun fi kó àwọn yọ , nítorí pé àwọn ìgbà mìíràn wà tí àjálù ti bá àwọn èèyàn tó bẹrù Ọlọrun , tí ọṣẹ ṣe wọn , kódà àwọn mìíràn kú ikú gbígbóná pàápàá .  ǸJẸ Jèhófà Ọlọrun máa ń kó àwọn kan yọ nínú ewu tí kì í sì í kó àwọn mìíràn yọ ?  Ṣé ó yẹ ká retí pé Ọlọrun á yọ wá lọnà àrà nígbà tí wàhálà tàbí àjálù bá ṣẹlẹ lónìí ?  Ààbò Lọnà Ìyanu Tí Bíbélì Ṣàkọsílẹ Rẹ  Ọpọlọpọ àkọsílẹ ló wà nínú Bíbélì nípa bí Ọlọrun ṣe dáàbò bo àwọn olùjọsìn rẹ lọnà àrà .  Ìwé Mímọ sì tún sọ àwọn àkókò mìíràn tí láburú ṣẹlẹ sáwọn ìránṣẹ Jèhófà .  Nígbà náà , ó ṣe kedere pé ìgbàkigbà tó bá wu Jèhófà , ó lè pèsè ààbò nítorí ìdí kan .  Nítorí náà , tí àdánwò bá dé bá àwọn Kristẹni , tí kò sì lọ , kí wọn máà ronú pé ńṣe ni Ọlọrun kọ àwọn sílẹ o .  A gbọdọ jẹ kó wà lọkàn wa digbí pé àwọn nǹkan búburú á ṣẹlẹ , kódà á ṣẹlẹ sáwọn ìránṣẹ Jèhófà pàápàá .  Kí ló dé tọràn fi rí bẹẹ ?  Ìdí Tí Àwọn Nǹkan Búburú Fi Ń Ṣẹlẹ Sáwọn Olóòótọ Ìránṣẹ Ọlọrun  Ìdí kan ni pé gbogbo wa la ti jogún ẹṣẹ àti àìpé látọdọ Ádámù àti Éfà .  Fún ìdí yìí , ìrora , ìjìyà àti ikú lè dé bá wa .  Ìdí mìíràn ni pé àkókò òpin la wà .  Bíbélì sọ pé àwọn èèyàn tó ń gbé ní àkókò wa á jẹ  aláìní ìfẹni àdánidá , aláìṣeé bá ṣe àdéhùn kankan , afọrọ - èké - banijẹ , aláìní ìkóra - ẹni - níjàánu , òǹrorò , aláìní ìfẹ ohun rere .   Bí ìwà ìfipábáni - lòpọ , jíjí - èèyàn - gbé , ìṣìkàpànìyàn àtàwọn ìwà ọdaràn mìíràn ṣe ń gbilẹ sí i jẹrìí sí èyí .  Àárín àwọn èèyàn oníwà ipá ni ọpọ olóòótọ ìránṣẹ Ọlọrun ń gbé tí wọn sì ń ṣiṣẹ .  Àwọn ẹni ibi wọnyí tiẹ máa ń dájú sọ wọn nígbà mìíràn .  A lè kàgbákò nígbà mìíràn kìkì nítorí pé a rìn sí àsìkò tí láabi ṣẹlẹ .  Bákan náà , ohun tí Sólómọnì sọ tún máa ń ṣẹlẹ sí wa , ó sọ pé  ìgbà àti ìṣẹlẹ tí a kò rí tẹlẹ ni ó ń ṣẹlẹ sí gbogbo wọn .   Oníwàásù 9 : 11 .  Kò tán síbẹ o , àpọsítélì Pọọlù sọ pé àwọn Kristẹni gangan làwọn èèyàn á dojú inúnibíni kọ nítorí pé wọn ń sin Ọlọrun .  Ó ní :  Ní ti tòótọ , gbogbo àwọn tí ń ní ìfẹ - ọkàn láti gbé pẹlú fífọkànsin Ọlọrun ní ìbákẹgbẹ pẹlú Kristi Jésù ni a ó ṣe inúnibíni sí pẹlú .   Ọrọ yìí ti rí bẹẹ láwọn orílẹ - èdè kan ní àwọn ọdún àìpẹ yìí .  Nítorí náà , pé èèyàn ń bẹrù Ọlọrun kò sọ pé kó má kàgbákò àwọn oníwà ipá , àwọn ọdaràn , àjálù tàbí ikú òjijì .  Sátánì ti gbìyànjú láti mú kí èèyàn ní èrò náà pé Jèhófà ti fi ààbò kan sára àwọn èèyàn Rẹ tó fi jẹ pé búburú kankan ò ní ṣẹlẹ sí wọn nígbèésí ayé wọn .  Ọràn kò rí bẹẹ o .  Síbẹ , ó dá wa lójú pé bí Jèhófà ò bá tiẹ dáàbò bò wá lọnà àrà nígbà tí aburú kan bá ṣẹlẹ , ó ń dáàbò bo àwọn èèyàn rẹ .  Bí Jèhófà Ṣe Ń Dáàbò Bo Àwọn Èèyàn Rẹ Lóde Òní  Jèhófà ń fi Ọrọ rẹ dáàbò bo àwọn èèyàn rẹ .  Jíjẹ ẹni tẹmí àti níní ìmọ Bíbélì lè jẹ ká mọ bá a ti ń lo òye àti bá a ti ń ní èrò tó bójú mu .  Èyí kò ní jẹ ká ṣe àwọn àṣìṣe tí kò yẹ , á sì tún jẹ ká ṣe àwọn ìpinnu tó lọgbọn nínú .  Bí àpẹẹrẹ , ọpọ àjálù ló ti fo àwọn Kristẹni dá nítorí pé wọn ń fi ìmọràn tí Bíbélì fúnni sílò láti yẹra fún ìṣekúṣe , ìwà ìwọra , ìbínú àti ìwà ipá .  Bákan náà , tí a ò bá báwọn èèyànkéèyàn kẹgbẹ , á ṣòro ká wà níbi tí nǹkan burúkú ti máa ṣẹlẹ , ìyẹn ni pé a ò ní wà níbi tí kò yẹ ká wà lásìkò tí láabi á ṣẹlẹ .  Àwọn tó ń fi àwọn ìlànà Bíbélì sílò máa ń gbádùn ìgbésí ayé , ìdààmú kì í sábà bá ọkàn wọn , ara wọn sì máa ń le .  Ohun tó máa ń fúnni ní ìtùnú jù lọ ni mímọ pé ká tiẹ ní Ọlọrun fàyè gba nǹkan burúkú kó ṣẹlẹ , òun kan náà á pèsè okun táwọn olùjọsìn rẹ nílò láti gba ohun tó ṣẹlẹ náà mọra .  Àpọsítélì Pọọlù mú un dá wa lójú , ó sọ pé :  Ọlọrun jẹ olùṣòtítọ , kì yóò sì jẹ kí a dẹ yín wò ré kọjá ohun tí ẹ lè mú mọra , ṣùgbọn pa pọ pẹlú ìdẹwò náà , òun yóò tún ṣe ọnà àbájáde kí ẹ lè fara dà á .   Bíbélì tún ṣèlérí pé Ọlọrun á fún wa ní  agbára tí ó ré kọjá ìwọn ti ẹdá ,  ká lè fara da àjálù èyíkéyìí .  2 Kọríńtì 4 : 7 .  Bó Ṣe Wu Ọlọrun Ló Ń Ṣe Nǹkan Rẹ  Ṣé ó yẹ káwọn Kristẹni máa retí pé kí Ọlọrun yọ wọn lọnà àrà nígbàkigbà tí ewu bá ń bọ ?  Ohun tó wà nínú Bíbélì kò ti èyí lẹyìn o .  Lóòótọ , bó bá wu Jèhófà Ọlọrun ó lè mú ewu tó fẹ ṣẹlẹ sí èyíkéyìí lára àwọn ìránṣẹ rẹ kúrò .  Bí ẹnì kan bá sì sọ pé ọnà àrà ni Ọlọrun fi yọ òun nínú ewu , kò yẹ kí ẹnikẹni bá a jiyàn .  Àmọ nígbà tí Jèhófà bá gba ohun burúkú kan láyè láti ṣẹlẹ sáwọn èèyàn rẹ , wọn ò gbọdọ ronú pé ńṣe ni Ọlọrun kọ wọn sílẹ .  Ǹjẹ ká jẹ kí ọkàn wa balẹ pé ìṣòro èyíkéyìí táwọn ìránṣẹ olóòótọ Jèhófà bá dojú kọ , ó máa dáàbò bò wọn .  Ó lè jẹ pé ńṣe ló máa mú ìṣòro náà kúrò tàbí kó fún wa lókun láti fara dà á . Tó bá sì ṣẹlẹ pé ìṣòro náà gba ẹmí wa , Jèhófà á jí wa dìde sí ìyè àìnípẹkun nínú ayé tuntun rẹ .  Sáàmù 37 : 10 , 11 , 29 ; Jòhánù 5 : 28 , 29 .  Ẹjẹ Ríru  Bá A Ṣe Lè Dènà Rẹ àti Bá A Ṣe Lè Kápá Rẹ  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ BRAZIL  JÌNNÌJÌNNÌ bo Marian !  Ńṣe ni ẹjẹ kàn ṣàdédé ń dà ní imú rẹ .  Ó sọ pé :  Mí ò mọ pé mo lè rù ú là .   Dókítà kan sọ fún Marian pé àrùn ẹjẹ ríru ló fa ẹjẹ tó ń dà ní imú rẹ .  Àmọ Marian dá a lóhùn pé :  Kò sóhun tó ń ṣe mí kẹ .   Dókítà wá sọ fún un pé :  Ọpọ èèyàn ni kì í mọ pé àwọn ní àrùn ẹjẹ ríru nítorí pé koko lara wọn le .   Báwo ni ìfúnpá rẹ ṣe rí ?  Ṣé ọnà tó ò ń gbà gbé ìgbésí ayé rẹ lọwọlọwọ kò lè mú kó o ní àrùn ẹjẹ ríru lọjọ iwájú ?  Kí lo lè ṣe láti má ṣe jẹ kí ìfúnpá rẹ ga ju bó ṣe yẹ lọ ?    Bí agbára tí ẹjẹ fi ń ṣàn kiri iṣan ara bá ṣe pọ tó ló máa pinnu bí ìfúnpá èèyàn ṣe máa ga tó .  Láti mọ bí ìfúnpá èèyàn ṣe ga to , èèyàn ní láti lo rọbà alátẹgùn kan tí wọn máa ń wé mọ apá tí wọn á sì so ó mọ ẹrọ kan tó ń sọ ìwọn ìfúnpá èèyàn .  Oríṣi nọńbà méjì ni ẹrọ yìí máa ń gbé jáde .  Àpẹẹrẹ rẹ rèé : 120  80 .  Nọńbà àkọkọ ni wọn ń pè ní systolic blood pressure , ìyẹn ni pé òun ló ń fi bí ẹjẹ ṣe ń kiri nínú ara nígbà tí ọkàn bá ń lù kìkì hàn .  Wọn ń pe nọńbà kejì ní diastolic blood pressure , èyí ló ń fi bí ẹjẹ ṣe ń kiri nínú ara hàn nígbà tí ọkàn kò bá lù kìkì . Mìlímítà ni wọn fi ń díwọn ìfúnpá èèyàn .  Bí ìfúnpá ẹnì kan bá sì ti wọn kọjá 140  90 , àwọn oníṣègùn ti ka onítọhún sí alárùn ẹjẹ ríru nìyẹn .  Báwo tiẹ ni ìfúnpá ṣe máa ń ga ?  Ńṣe lọrọ yìí dà bí ìgbà téèyàn bá ń ṣí omi ẹrọ .  Bó o bá ṣe túbọ ṣí ẹrọ náà sí ni omi á ṣe túbọ máa dà yàà sí , bó o bá sì tì í , omi náà á tún fẹ fi agbára jáde .  Bọràn ẹjẹ ríru ṣe rí gan - an nìyẹn , bí agbára tí ẹjẹ fi ń ṣàn bá pọ sí i , tàbí tí ohun kan bá ń dí i lọwọ tí kò ráyè ṣàn , ìwọnyí lè mú kí ìfúnpá èèyàn ga .  Kí ló ń fa kí ìfúnpá máa ga ?  Ọpọ nǹkan ló lè fà á .  Àwọn Ohun Tó Ń Fà Á Téèyàn Ò sì Lè Dọgbọn Sí  Àwọn olùwádìí ti ṣàwárí pé tí ẹnì kan bá ní mọlẹbí tó ní àrùn ẹjẹ ríru , àfàìmọ kí onítọhún máà ní àrùn náà .  Àkọsílẹ oníṣirò táwọn kan ṣe ti fi hàn pé àwọn ìbejì tí wọn jọra dáadáa máa ń ní àrùn ẹjẹ ríru ju àwọn ìbejì tí kò jọra lọ .  Ìwádìí táwọn kan ṣe sọ pé  wọn lè rí àwọn àbùdá tó ń fa àrùn ẹjẹ ríru nínú ara ,  èyí tá á fi hàn pé ńṣe ni ẹnì kan jogún àrùn ẹjẹ ríru .  Bí àgbà ṣe ń dé sí èèyàn lè mú kéèyàn ní àrùn ẹjẹ ríru , èyí sì máa ń wọpọ láàárín àwọn ọkùnrin aláwọ dúdú .  Àwọn Ohun Tó Ń Fà Á Téèyàn Lè Dọgbọn Sí  Máa kíyè sí irú oúnjẹ tó ò ń jẹ !  Iyọ lè mú kí ìfúnpá àwọn mìíràn yára lọ sókè , àgàgà àwọn tó lárùn àtọgbẹ , àwọn tí ẹjẹ ríru ń dà láàmú gan - an , àwọn tó ti darúgbó àtàwọn aláwọ dúdú .  Tí ọrá bá pọ jù nínú ìṣàn ẹjẹ , èyí lè mú kí èròjà cholesterol lọ dí àwọn òpójẹ inú ara , àwọn òpójẹ náà ò ní lè ṣiṣẹ dáadáa , èyí á sì mú kí ìfúnpá ga .  Àwọn èèyàn tí wọn fi nǹkan bí ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún tóbi ju bó ṣe yẹ lọ lè ní àrùn ẹjẹ ríru .  Àwọn ìwádìí kan fi hàn pé téèyàn bá ń jẹ èròjà potassium àti èròjà káṣíọmù dáadáa , èyí lè jẹ kí ìfúnpá lọ sílẹ .  Sìgá mímu lè jẹ kó o lárùn atherosclerosis , ìyẹn kí ọrá pọ nínú ìṣàn ẹjẹ , àrùn àtọgbẹ , àrùn ọkàn àti àrùn ẹgbà .  Nítorí náà , téèyàn bá lárùn ẹjẹ ríru tó tún wá ń mu sìgá , ó lè ní àrùn òpójẹ àti ọkàn .  Bó tiẹ jẹ pé àwọn ẹrí tó wà kò tíì bára mu , èròjà kaféènì tó wà nínú kọfí , tíì , ọtí ẹlẹrìndòdò , kéèyàn máa ní másùnmáwo àti kéèyàn máa ṣe wàhálà àṣekúdórógbó lè mú kí ìfúnpá lọ sókè .  Ní àfikún , àwọn onímọ ìjìnlẹ sọ pé mímu ọtí líle ní àmujù àti àìkìíṣe eré ìmárale lè mú kí ìfúnpá èèyàn ga .  Ìgbésí Ayé Tó Ń Fúnni Nílera  Àṣìṣe ńlá gbáà ló máa jẹ kéèyàn jẹ kó dìgbà tóun ní àrùn ẹjẹ ríru kó tó máa wá oògùn rẹ .  Àtìgbà òwúrọ ló yẹ kéèyàn ti máa gbé ìgbésí ayé tó lè fúnni nílera .  Béèyàn bá bójú tó ara rẹ nígbà òwúrọ , ìgbésí ayé rẹ á túbọ dára sí i lọjọ alẹ .  Níbi Àpérò Kẹta Táwọn Oníṣègùn Brazil Ṣe Nípa Títọjú Àrùn Ẹjẹ Ríru , wọn sọ béèyàn ṣe lè yí bó ṣe ń gbé ìgbésí ayé rẹ padà kí àrùn ẹjẹ ríru tó ní bàa lè lọ sílẹ .  Àwọn ohun tí wọn sọ wúlò gan - an fún àwọn tó ní àrùn ẹjẹ ríru .  Àwọn olùwádìí sọ pé kí àwọn tó bá sanra jù máa jẹ àwọn oúnjẹ tí kò ní èròjà kálórì púpọ nínú , kí wọn yéé jẹ àwọn oúnjẹ tí wọn ń sè pá - pà - pá àtàwọn oúnjẹ  ajẹbíidán  tí wọn fi ń dín sísanra kù , kí wọn sì máa ṣeré ìmárale tí kò le jù déédéé .  Àwọn olùwádìí náà tún sọ pé kí wọn má jẹ ju iyọ ṣíbí ìpotíì kan ṣoṣo lójúmọ .   Ohun tí gbogbo èyí túmọ sí ni pé ìwọnba iyọ díẹ ni kí wọn máa fi sí oúnjẹ , kí wọn dín oúnjẹ alágolo , ẹran bíbọ , ẹran díndín , àwọn oúnjẹ tí wọn ti fi oògùn sí láti pa á mọ àtàwọn nǹkan bẹẹ bẹẹ lọ tí wọn máa ń jẹ kù .  Láti lè dín iyọ tí wọn ń jẹ kù , kí wọn yéé fi iyọ sínú oúnjẹ tí wọn bá ń jẹun lọwọ , kí wọn máa kíyè sí àwọn oúnjẹ tí wọn ti fi ẹrọ yí padà tí wọn bá fẹ rà láti mọ bí iyọ tó wà nínú rẹ ṣe pọ tó .  Wọn tún dá a lábàá níbi Àpérò Àwọn Oníṣègùn Brazil náà pé káwọn tó lárùn ẹjẹ ríru máa jẹ èròjà potassium tó pọ nítorí ó máa ń  gbéjà ko àrùn ẹjẹ ríru .   Nítorí náà , oúnjẹ tó lè fúnni nílera ní láti jẹ èyí  tí èròjà sodium inú rẹ kò tó nǹkan , àmọ tí èròjà potassium inú rẹ pọ púpọ .   Irú bí ẹwà , àwọn ẹfọ tó ṣe ṣèréṣèré , ọgẹdẹ , ẹgúsí , kárọọtì , ewébẹ beet , tòmátì àti ọsàn .  Ó tún ṣe pàtàkì kéèyàn dín ọtí líle tó ń mu kù . Àwọn olùwádìí kan sọ pé àwọn ọkùnrin tí wọn lárùn ẹjẹ ríru kò gbọdọ mu kọjá gàásì kan ọtí líle lóòjọ ; pé àwọn obìnrin tó lárùn náà àtàwọn obìnrin tí ò tóbi tó bó ṣe yẹ kò gbọdọ mu kọjá ìlàjì gàásì lójúmọ .    Ibi tí Àpérò Àwọn Oníṣègùn Brazil parí ọrọ sí ni pé ṣíṣe eré ìmárale déédéé kì í jẹ kí ìfúnpá ga ju bó ṣe yẹ lọ kì í sì í jẹ kéèyàn ní àrùn ẹjẹ ríru .  Eré ìmárale tó wà níwọntúnwọnsì , bíi kéèyàn rìn káàkiri , kéèyàn wa kẹkẹ kiri tàbí kéèyàn lúwẹẹ fún nǹkan bí ọgbọn ìṣẹjú sí ìṣẹjú márùndínláàádọta , ní ẹẹmẹta sí ẹẹmarùn - ún lọsẹ máa ń ṣara láǹfààní .   Àwọn ohun mìíràn tó lè mú kéèyàn gbé ìgbésí ayé tó ń fúnni nílera ni kéèyàn jáwọ sìgá mímu , kéèyàn máà jẹ kí ọrá sẹgẹdẹ sínú ẹjẹ , kéèyàn má fàyè gba àrùn àtọgbẹ , kéèyàn máa jẹ èròjà káṣíọmù àti èròjà magnesium tó pọ , kéèyàn ṣọra fún sísá sókè sódò ju bó ṣe yẹ lọ , kó sì yẹra fún ìdààmú ọkàn .  Àwọn oògùn kan wà tó lè mú kí ìfúnpá èèyàn ròkè , àwọn bí oògùn tí kì í jẹ kí imú dí , àwọn oògùn tí èròjà sodium pọ nínú wọn tí wọn fi ń gbogun ti ásíìdì , àwọn oògùn tó ń febi pani àtàwọn oògùn apàrora tí wọn ń lò fún túúlu , tó ní èròjà kaféènì nínú .  Ó dájú pé tó o bá ní àrùn ẹjẹ ríru , kò sí ẹlòmíràn tó tóótun bíi dókítà rẹ láti fún ọ nímọràn lórí àwọn oúnjẹ tó yẹ ọ àtàwọn àṣà tó yẹ kó o yẹra fún , lọnà tó bá ìlera rẹ mu .  Àmọ ṣá , bó ṣe wù kí ìlera rẹ rí , àǹfààní kékeré kọ ló wà nínú kéèyàn ti ìgbà òwúrọ máa gbé ìgbésí ayé tó ń fún ara lókun .  Bí èyí ṣe dára fáwọn tó lárùn ẹjẹ ríru náà ló ṣe dára fún ìdílé lápapọ .  Marian , tá a sọrọ rẹ níbẹrẹ àpilẹkọ yìí ṣe àwọn àyípadà kan nínú bó ṣe ń gbé ìgbésí ayé rẹ .  Ó ṣì ń lo egbòogi ní lọwọlọwọ , àmọ ìgbésí ayé rẹ kò yàtọ sí tàwọn èèyàn tó kù bó tilẹ jẹ pé ó ní àìlera .  Ìwọ náà ńkọ ?  Bá a ti ń dúró de ìgbà tára gbogbo èèyàn á dá ṣáṣá tí  kò  ní  sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí ,   má ṣe jẹ kí ìfúnpá rẹ ga ju bó ṣe yẹ lọ o !  Aísáyà 33 : 24 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Jí !  kò sọ pé irú ìtọjú báyìí ló dára láti gbà o , nítorí olúkúlùkù ló máa pinnu irú ìtọjú tóun fẹ .  Bó o bá ní àrùn ẹjẹ ríru tàbí àrùn ọkàn , àrùn ẹdọ tàbí àrùn kíndìnrín , tó o sì ń lo oògùn ní lọwọlọwọ , yáa lọ bá dókítà rẹ kó sọ fún ọ nípa bí èròjà sodium àti èròjà potassium tí wàá máa jẹ lójúmọ ṣe gbọdọ pọ tó .  Gàásì kan ògidì ọtí ògógóró jẹ ọgbọọgba pẹlú gàásì méjì ọtí whiskey , vodka , ó tún jẹ ọgbọọgba pẹlú gàásì mẹjọ ọtí wáìnì tàbí kọọpù ọtí bíà méjì  Bá dókítà rẹ sọrọ láti mọ bóyá eré ìmárale kan pàtó ló yẹ ọ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 30   BÍ O ṢE LÈ GBÓGUN TI ÀRÙN ẸJẸ RÍRU  Àwọn Ọnà Tó O Lè Gbà Dènà Àrùn Ẹjẹ Ríru   Má ṣe sanra jọkọtọ   Dín iyọ tó ò ń fi sí oúnjẹ kù   Máa jẹ àwọn oúnjẹ tó ní èròjà potassium nínú dáadáa   Dín ọtí líle tó ò ń mu kù   Máa ṣe eré ìmárale déédéé  Àwọn Ohun Mìíràn Tí Kò Ní Jẹ Kí Ìfúnpá Rẹ Ga Ju Bó Ṣe Yẹ Lọ   Máa jẹ àwọn ohun tó ní èròjà káṣíọmù àti èròjà magnesium nínú   Máa jẹ àwọn ẹfọ tó ní ṣakiti nínú dáadáa   Gba ìtọjú tí wọn fi ń dín másùnmáwo kù  Àwọn Ohun Mìíràn Tó O Tún Lè Ṣe   Fi sìgá mímu sílẹ   Dín èròjà cholesterol tó wà lára rẹ kù   Wá ìtọjú sí àrùn àtọgbẹ   Má ṣe lo àwọn oògùn tó lè mú kí ìfúnpá rẹ lọ sókè   Credit Line   A fa àwọn ọrọ wọnyí yọ látinú ìwé lórí Àpérò Kẹta Táwọn Oníṣègùn Brazil Ṣe Nípa Títọjú Àrùn Ẹjẹ Ríru  Revista Brasileira de Clínica  Terapêutica .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Ṣíṣe eré ìmárale déédéé àti jíjẹ oúnjẹ tó ń fún ara lókun lè ṣèrànwọ láti dènà àti láti tọjú àrùn ẹjẹ ríru  Fetí Sílẹ kó o sì Kẹkọọ  ÌRÒYÌN kan tó jáde nínú ìwé ìròyìn The Toronto Star sọ pé :  Nípa fífetí sílẹ la fi mọ ìdá márùnlélọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ohun tá a mọ .   Bó tilẹ jẹ pé púpọ nínú àkókò wa la máa ń fi fetí sílẹ sí nǹkan ,  ìdá márùnléláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àkókò ọhún ló jẹ pé ibòmíràn lọkàn wa máa ń wà , tá ó máa ro nǹkan mìíràn tàbí ká má tiẹ rántí ohun tá a gbọ .   Àwọn ìsọfúnni yíyanilẹnu wọnyí jẹ ká rí ìdí tó fi yẹ ká túbọ ṣiṣẹ lórí bá a ṣe ń tẹtí sílẹ .  Gẹgẹ bí ìròyìn náà ṣe sọ ,  àìmọ béèyàn ṣe ń tẹtí sílẹ ló wà nídìí ọpọ ìṣòro tó ń bẹ láwùjọ .   Rebecca Shafir , tó jẹ onímọ nípa ọrọ sísọ àti ọmọràn nínú ìjùmọsọrọ sọ pé , ìṣòro yìí ló sábà máa ń fa fífọwọ - ara - ẹni - para - ẹni , ìwà ipá ilé ẹkọ , bí ìdílé ṣe ń túká , àti lílo oògùn olóró .  Àwọn onímọ nípa àwùjọ ẹdá èèyàn sọ pé , ọnà tí àwa èèyàn gbà ń tẹtí sí ọrọ yàtọ síra .  Àwọn kan wà tó jẹ pé ọrọ nípa bí nǹkan ṣe ṣẹlẹ sí àwọn ẹlòmíràn ni wọn máa ń fẹ gbọ , tí wọn á sì fẹ mọ gbogbo fìn - ín ìdí kókò tó wà nínú ọrọ náà .  Àwọn kan sì rèé , ohun tó ṣẹlẹ gan - an ni wọn máa ń fẹ mọ , tí wọn á sì máa fẹ kí ẹni tó ń sọrọ náà tètè lọ sórí kókó ọrọ rẹ .  Ìwé ìròyìn Star wá sọ pé :  Ohun tá a lè sọ nípa ẹgbẹ méjèèjì yìí ni pé ọrọ wọn lè máà yéra wọn .   Abájọ tí Jésù fi tẹnu mọ kókó náà pé ,  ẹ máa fiyè sí bí ẹ ṣe ń fetí sílẹ .   Títẹtísílẹ dáadáa nígbà tí ẹlòmíràn bá ń sọrọ fi ìwà ọmọlúwàbí hàn .  Ó sì ṣe pàtàkì gan - an nínú ìjíròrò .  Lára àwọn ìdámọràn díẹ tó wúlò nípa béèyàn ṣe lè tẹtí sílẹ nígbà tí ẹlòmíràn bá ń sọrọ lọwọ ni , ṣíṣàìjẹ kí ohunkóhun pín ọkàn ẹni níyà , títẹ orí síwájú díẹ , fífi ojú dáhùn padà nípa wíwo ẹni tó ń sọrọ náà lójú , àti mími orí lẹẹkọọkan láti fi hàn pé ò ń lóye onítọhún .  Níwọn bí ọpọ ohun tí à ń kọ ti sinmi lórí fífetísílẹ dáadáa , fífiyè sílẹ jẹ ohun tó yẹ kí gbogbo wa máa bá a lọ láti ṣiṣẹ lé lórí .  Àṣé Ẹnì Kan Ń wò Wọn  ÀWỌN ọdọlangba méjì kan yà láti jẹun àárọ ní ilé àrójẹ kan nílùú kékeré kan ní Ohio , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Gẹgẹ bí àṣà wọn , kí wọn tó jẹun , wọn tẹrí ba wọn sì gbàdúrà ní ìdákẹjẹẹ .  Nígbà tó yá , obìnrin kan tó ti ń kíyè sí wọn wá síbi tábìlì tí wọn ti ń jẹun ó sì mú ìwé tí wọn kọ iye owó táwọn ọmọ náà máa san fún oúnjẹ tí wọn rà sí .  Obìnrin náà wá sọ fún wọn pé :  Nínú ayé tá a ti ń gbọ ọpọlọpọ ìwà láabi táwọn ọdọ ń hù , ó yà mí lẹnu láti rí àwọn ọdọkùnrin méjì yìí tí wọn ń dúpẹ lọwọ Ọlọrun nígbà tí wọn fẹ jẹun .  Mo máa sanwó oúnjẹ yín .   Ọrọ náà ya àwọn ọmọ méjì yìí lẹnu púpọ , àmọ wọn ṣojú fúrú wọn sì dúpẹ lọwọ obìnrin náà .  Wọn wá rò ó lẹyìn náà pé ó yẹ káwọn jẹ kí obìnrin náà mọ pé kì í kàn án ṣe Ọlọrun èyíkéyìí làwọn ń gbàdúrà sí .  Ni ọkan lára wọn bá lọ bá obìnrin náà , ó sì tún dúpẹ lọwọ rẹ , ó wá sọ fún un pé Ẹlẹrìí Jèhófà làwọn .  Àṣà àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni pé kí wọn máa kẹkọọ Bíbélì pẹlú ìdílé wọn .  Àwọn òbí àwọn ọmọdékùnrin wọnyí ti ṣe bẹẹ .  Ọkan lára àwọn ìtẹjáde tí ìdílé náà ti kà ni Ìmọ Tí Ń Sinni Lọ sí Ìyè Àìnípẹkun .  Orí mọkàndínlógún ni ìwé yìí ní .  Ọkan lára wọn dá lórí ọrọ àdúrà , àkọlé rẹ ni  Bí O Ṣe Lè Súnmọ Ọlọrun .   O lè rí ẹdà kan gbà lára ìwé olójú ewé 192 tí a fi ń kẹkọọ Bíbélì yìí tó o bá kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kó o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ohun Kan Tó Jẹ Àdámọ Gbogbo Èèyàn  KÒṢEÉMÁNÌÍ LOÚNJẸ .  Omi ò ṣe é bá ṣọtá .  Atẹgùn ò ṣe é bá yodì .  Ibùgbé ṣe kókó , o sì gbọdọ níbi tí wàá máa forí pa mọ sí nítorí oòrùn àti òjò .  Àwa èèyàn nìkan kọ la nílò àwọn nǹkan wọnyí , àìmọye àwọn ohun abẹmí mìíràn tó ń gbé lórí ilẹ ayé náà nílò wọn .  Àmọ ohun kan wà tó jẹ pé èèyàn nìkan ló nílò rẹ .  Kí lohun náà ?  Onímọ nípa àjọṣe ẹdá , Reginald W .  Bibby tó jẹ ọmọ ilẹ Kánádà kọwé pé :  Àwọn ohun kan wà táwọn èèyàn nílò tó jẹ pé ìsìn nìkan ló lè pèsè wọn .   Ìwé ìròyìn àtìgbàdégbà náà , American Sociological Review sì sọ nínú àpilẹkọ kan tó gbé jáde nínú ìtẹjáde rẹ ti February 2000 pé :  Ó jọ pé nínífẹẹ àwọn nǹkan tẹmí kò lè kúrò nínú ìrònú ènìyàn láéláé .   Òdodo ọrọ , kò sígbà kankan nínú ìtàn tí ìfẹ láti jọsìn kì í sí lọkàn ọmọ ẹdá .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé fún ọpọ ọrúndún , ìsìn tó lérò lẹyìn ni ọpọ jù lọ èèyàn máa ń ṣe .  Àmọ nǹkan ti ń yí padà o .  Ní ọpọ àwọn orílẹ - èdè tó ti rọwọ mú láyé , irú bíi ní Àríwá Amẹríkà àti Àríwá Yúróòpù , ńṣe làwọn tó ń pa ṣọọṣì tí wọn ń lọ tẹlẹ tì ń pọ sí i .  Ṣé àmì pé ìsìn ti n di ohun ìgbàgbé lèyí jẹ ni ?  Ọrọ ò kúkú rí bẹẹ .  Ìwé ìròyìn ilẹ Sweden náà , Svenska Dagbladet sọ pé :  Ariwo táwọn èèyàn ń pa pé ìsìn ti ń di ohun ìgbàgbé ti pọ jù .   Nígbà náà , kí ni wọn wá ń fi rọpò àwọn ṣọọṣì tó ti wà látayébáyé ?  Ìwé ìròyìn náà ń bá a lọ pé :  Nǹkan tuntun tó ń ṣẹlẹ báyìí ni pé , a kì í dara pọ mọ ṣọọṣì kan pàtó mọ .  Kàkà bẹẹ , a lè yan èyí tó bá wù wá nínú ìgbàgbọ àwọn ìsìn tó pọ bí ilẹ bí ẹní báyìí ká sì wá fi tiwa kún un . . . .  Èyí lè ní nínú , gbígbàgbọ pé gíláàsì aláràbarà kan tàbí aṣọ gbàgìẹ táwọn ẹlẹsìn Búdà tó jẹjẹẹ ìnìkàngbé ń wọ lágbára láti woni sàn .  Tí àwọn ohun tó o gbà gbọ yìí bá wá sú ọ , o tún lè yan àwọn mìíràn láìsí wàhálà .   Àwọn olùwádìí nípa àjọṣe ẹdá pe èrò yìí ní  àdábọwọ ẹsìn  tàbí  ẹsìn téèyàn kì í fojú rí .   Bibby , onímọ nípa àjọṣe ẹdá tá a fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ mú gbólóhùn kan jáde tó túmọ sí  bó ti wuni là á ṣègbàgbọ ẹni .   Àwọn kan tún máa ń pe irú ìgbàgbọ bẹẹ ni  ṣe é bó bá ti wù ẹ .   Láwọn ilẹ kan tí wọn mọ mọ ẹsìn Kristi tipẹ , ẹsìn tó tóbi jù lọ níbẹ báyìí ni èyí tá a lè sọ pé ohun tó wu àwọn èèyàn ni wọn ń gbà gbọ .  Wo ohun tí ìwádìí kan tí wọn ṣe ní orílẹ - èdè Sweden gbé jáde , níbi tí ọrọ ìsìn ò ti jẹ nǹkankan lójú àwọn èèyàn .  Ìwádìí náà fi hàn pé èèyàn méjì nínú mẹta ló ka ara wọn sí ẹlẹsìn Kristi àmọ  lọnà tó wù wọn .   Díẹ lára wọn sọ pé :  Ní tèmi , ojú tí mo fi ń wo ẹsìn Kristẹni yàtọ ,   kò sígbà tí mo lọ sí ṣọọṣì tí ara mi ń balẹ ,   kì í wù mí kí n lọ máa tẹtí sí àwọn àlùfáà ní ṣọọṣì ,   ó tẹ mi lọrùn kí n kúkú wọnú yàrá mi lọ kí n sì gbàdúrà fúnra mi .   Ọpọ àwọn èèyàn yìí ló sì gbà gbọ nínú àtúnwáyé tàbí kádàrá .  Èyí tó pọ jù lọ nínú wọn sọ pé àwọn gbà gbọ pé ó ṣeé ṣe kí ohun kan tó dà bí Ọlọrun tàbí agbára kan wà níbì kan àmọ àwọn ò lè ṣàlàyé rẹ .  Ìwádìí mìíràn fi hàn pé àkókò tí ọpọ èèyàn bá ń najú jáde , tí wọn ń gbádùn àwọn ìṣẹdá tó wà láyìíká wọn ni wọn máa ń ronú nípa ìsìn .  Obìnrin àgbẹ kan tí kò dàgbà púpọ sọ pé :  Mo ronú pé ìgbà téèyàn bá wà ní àrọko lèèyàn máa ń ráyè sún mọ Ọlọrun jù .   Ẹlòmíràn tí wọn tún fọrọ wá lẹnu wò tí kò ka ara rẹ sí ẹlẹsìn kankan sọ pé :  Nígbàkigbà tí mo bá wà ní àrọko , ńṣe ló máa ń dà bíi pé mo wà nínú tẹńpìlì gìrìwò kan . . . .  Ìkáwọ ta ló sì wà , mi ò mọ , àmọ mo máa ń nímọlára pé ó wà níkàáwọ ẹnì kan .   Àwọn kan sọ pé ohun mímọ , ohun ọlọwọ làwọn àrọko jẹ , wọn ní ńṣe ló dà bí Ọlọrun , ó sì máa ń mú àwọn kún fún ẹrù .  Wọn ní ìgbàkigbà tí àwọn bá ti wà níbẹ , àwọn máa ń ní àkọtun agbára , àlàáfíà àti ìbàlẹ ọkàn .  Nígbà tí olùfọrọwánilẹnuwò kan ń ṣàkópọ gbogbo ohun táwọn èèyàn sọ , ó parí ọrọ rẹ pé :  Inú igbó ni Ọlọrun wà báyìí o .   Irú èrò yìí kò ṣọwọn lọpọ ibi láyé .  Thomas Luckmann , ọmọ ilẹ Amẹríkà kan tó jẹ ògbógi nínú ìmọ nípa báwọn èèyàn ṣe ń ṣe ẹsìn sọ pé , láwọn orílẹ - èdè tó ti rọwọ mú , àwọn èèyàn ti ń pa ẹsìn lílọ sí ṣọọṣì tì sẹgbẹẹ kan .  Ìsìn gbẹfẹ  ló kù tí wọn ń ṣe .  Ohun tí èyí túmọ sí ni pé , fúnra ẹnì kan ló ń gbé èrò rẹ nípa ìgbésí ayé kalẹ , nípa pípa àwọn èrò tó ní í ṣe pẹlú Ọlọrun pọ mọ àwọn ìgbàgbọ tó fúnra rẹ gbé kalẹ .  O lè máa ṣe kàyéfì pé ,  Ṣé kì í ṣe pé àwọn ìsìn àtàwọn ṣọọṣì tó ti wà látayébáyé fẹ di aláìjámọ nǹkankan mọ báyìí ?  Tó bá jẹ bẹẹ , kí ló fà á ?   A ó dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí nínú àpilẹkọ tó tẹ lé èyí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Nígbà tí olùwádìí kan ń sọrọ nípa ohun tó gbòde báyìí , tó jẹ pé àrọko ló kù táwọn èèyàn ń wá nǹkan tẹmí lọ , ó parí ọrọ pé :  Inú igbó ni Ọlọrun wà báyìí o   Kí Ló Dé Táwọn Èèyàn Ń Fi Àwọn Ẹsìn Tó Ti Wà Látayébáyé Sílẹ ?  ÀWỌN ÌSÌN tó sọ pé orí ohun tí Jésù fi kọni làwọn gbé ẹkọ àwọn kà ní ọmọ ìjọ tó lé ní bílíọnù kan ààbọ .  Ẹsìn Kristẹni la gbọ pé ó tóbi jù lọ lágbàáyé , kódà wọn pọ ju àwọn ìsìn gbígbajúmọ bíi Búdà , Híńdù àti Ìsìláàmù lọ .  Àmọ , ìròyìn fi hàn pé àwọn èèyàn ò kà á sí mọ ní ọpọ orílẹ - èdè tí wọn kì í fi ẹsìn Kristi ṣeré tẹlẹ .  Onírúurú èèyàn láti àwùjọ ọtọọtọ ló ń pa ṣọọṣì wọn tì .  Ronald F .  Inglehart , olùwádìí ní Yunifásítì Michigan àti olùdarí fún Wíwádìí Bí Àwọn Èèyàn Ṣe Ń Hùwà Ọmọlúwàbí Sí Láyé sọ pé , ìsìn kò já mọ nǹkan kan mọ fún àwọn èèyàn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà .  Ìwé ìròyìn Bible Review fa ọrọ ọgbẹni yìí yọ pé :  Kì í ṣe pé lílọ sí ṣọọṣì lọsọọsẹ lọ sílẹ lọnà tó bùáyà nìkan ni , àmọ àwọn orílẹ - èdè Látìn Amẹríkà ló tún wá ń rán àwọn míṣọnnárì jáde báyìí láti lọ ṣe iṣẹ ìgbẹmílà fún àwọn tó là wọn lójú .   Ó sọ pé kàyéfì ńlá ló jẹ pé  ìsìn kò rọwọ mú mọ  ní àwọn orílẹ - èdè kan lápá àríwá ilẹ Yúróòpù .  Ní Norway àti Denmark , kìkì ìdá márùn - ún nínú ọgọrùn - ún lára àwọn tó ń gbé ibẹ ló ń lọ sí ṣọọṣì déédéé .  Ní Sweden , ọrọ tún burú jùyẹn lọ , ìdá mẹrin péré nínú ọgọrùn - ún ló máa ń lọ déédéé nígbà tí ti Rọṣíà sì jẹ kìkì ìdá méjì nínú ọgọrùn - ún .  Àwọn ìròyìn tó wá láti orílẹ - èdè Jámánì fi hàn pé láàárín ọdún 1984 sí 1993 , àwọn ẹlẹsìn Kátólíìkì tó ń lọ sí ṣọọṣì déédéé lọ sílẹ látorí ìdá mẹẹẹdọgbọn ó lé díẹ nínú ọgọrùn - ún sí ìdá mọkàndínlógún .  Nígbà tó fi máa di ọdún 1992 , kìkì ìdá mẹrin nínú ọgọrùn - ún àwọn Pùròtẹsítáǹtì ló ń lọ sí ìsìn Sunday déédéé .  Lọdún 1999 , ìwé ìròyìn Christianity Today sọ pé :  Ẹyọ kan péré nínú ọmọ ilẹ Jámánì mẹwàá ló kù tí kì í pa ṣọọṣì jẹ lọsọọsẹ .   Nípa bí àwọn onígbàgbọ ṣe túbọ ń dín kù nílẹ Gẹẹsì , ìwé ìròyìn The Guardian sọ pé :  Kò tíì sígbà kan tó burú fún ẹsìn Kristẹni tó ti àkókò yìí rí .   Àpilẹkọ náà sọ pé :  Ọdún 1950 sí ọdún 2000 jẹ àádọta ọdún tó tíì burú jù lọ fún àwọn àlùfáà àtàwọn aláṣẹ ṣọọṣì .   Nígbà tí ìwé ìròyìn náà ń tọka sí àkànṣe ìròyìn kan tó dá lórí bí ọràn ìsìn ti rí nílẹ Gẹẹsì , ó fi hàn pé kì í ṣe àwọn ọdọ nìkan ni kò nígbàgbọ nínú ìsìn mọ o , ó kan àwọn arúgbó pàápàá .  Ó sọ pé :  Báwọn àgbàlagbà ṣe ń dàgbà sí i ni ìgbàgbọ wọn nínú Ọlọrun ń pòórá .  Ìwádìí tuntun ò ní pẹ fi hàn pé lóòótọ lọràn yìí rí bẹẹ yóò sì da jìnnìjìnnì bo àwọn ṣọọṣì tí ìṣòro ti bá tẹlẹ , tó jẹ pé títí di àkókò yìí , wọn ṣì ń wo àwọn àgbàlagbà bí òpómúléró fún àwọn ìjọ wọn tó ń fi ojoojúmọ dín kù .   Bákan náà lọrọ ṣe rí láwọn ilẹ míì yàtọ sáwọn ilẹ Yúróòpù o .  Bí àpẹẹrẹ , ìwé ìròyìn ilẹ Kánádà náà Alberta Report , sọ pé  àwọn èèyàn ò nígbàgbọ mọ nínú ọràn ẹsìn àti ìjọsìn  ní ilẹ Kánádà . Ó tún sọ pé  ìdámẹta àwọn ọmọ ilẹ Kánádà ló tẹ lọrùn kí wọn tẹ lé èrò ọkàn wọn nípa Ọlọrun ju kí wọn tẹ lé ìgbàgbọ kan pàtó tí ẹsìn là kalẹ .   Ohun tó ń ṣe ọpọ èèyàn ni pé , pẹlú bí wọn ṣe ń lọ sí ṣọọṣì tó , kò ṣe wọn bí ẹni pé wọn ń sún mọ Ọlọrun sí i tàbí pé ìmọ wọn nípa tẹmí ń pọ sí i .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Maclean ilẹ Kánádà ṣe sọ , àwọn ẹlẹsìn Júù àti ẹlẹsìn Kátólíìkì tí wọn fọrọ wá lẹnu wò níbi ìpàdé àdúrà ìsìn Híńdù tó wáyé lórí àwọn òkè Himalaya sọ èrò ọkàn wọn jáde . Wọn sọ pé :  Àwọn ètò ìsìn ò mórí wa yá mọ , kò tiẹ jẹ nǹkankan sí wa mọ .   Kódà , lẹyìn táwọn kan ti fi tinútinú lọ sí ṣọọṣì fún ọpọ ọdún , wọn rí i tí wọn ṣì ń bi ara wọn pé ,  Kí ni mo rí kọ látọjọ tí mo ti ń lọ sí ṣọọṣì ná ?  Ṣé mo torí ẹ sún mọ Ọlọrun sí i ?   Abájọ tọrọ wọn ò fi yàtọ sí ohun tí òǹkọwé Gregg Easterbrook kọ pé :  Ní àwọn ilẹ Ìwọ Oòrùn ayé , òṣì tẹmí ló rọpò òṣì tara .  Nǹkan tẹmí ni olórí àìní wọn lákòókò tá a wà yìí .   Ká sòótọ , ọpọ orílẹ - èdè wà táwọn èèyàn ti máa ń lọ sí ṣọọṣì dáadáa .  Àmọ , pé wọn ń lọ sí ṣọọṣì kò fìgbà gbogbo túmọ sí pé wọn ń fi tinútinú tẹ lé ohun tí wọn ń kọ níbẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ìwé ìròyìn ilẹ Ọsirélíà náà The Age sọ pé , láwọn ilẹ Ìwọ Oòrùn ayé ,  ńṣe ni iye àwọn Kristẹni tó ń fi ohun tí ìsìn wọn ń kọ wọn ṣèwà hù ń lọ sílẹ .  Ọpọ ibi nílẹ Áfíríkà , Éṣíà àti Látìn Amẹríkà ló sì jẹ pé ńṣe làwọn èèyàn ń fi ẹsìn Kristẹni bojú láti lè máa bá ìwà kẹlẹyàmẹyà àti iṣẹ òkùnkùn wọn lọ .  Àwọn ìwà wọnyí kò bá ohun tí ẹsìn Kristẹni fi kọni mu rárá , ó tiẹ máa ń ta kò ó lọpọ ìgbà , ọpọ ọdún sẹyìn sì ni ṣọọṣì ti sọ pé òun ò ní nǹkankan ṣe pẹlú wọn .   Kí ló tiẹ ń mú kí ọpọ èèyàn , àtọmọdé àtàgbà máa fi ṣọọṣì wọn sílẹ ?  Kókó pàtàkì kan tó jọ pé ó fà á ni bí ọwọ àwọn èèyàn ò ṣe tẹ ohun tí wọn ń fẹ .  Àkọsílẹ Burúkú Tí Ìsìn Ní  Ìwé ìròyìn The Guardian sọ ọrọ tó wà nísàlẹ yìí pé :  Àkọsílẹ tí ṣọọṣì Roman Kátólíìkì ní kò dára rárá , nípa bó ṣe lẹdí àpò pọ pẹlú àwọn Ìjọba Aláṣẹ Oníkùmọ jálẹ gbogbo ọrúndún ogún .  Látorí sàdáńkátà tó ṣe fún Ọgágun Franco lẹyìn ogún abẹlé ilẹ Sípéènì títí dórí akitiyan rẹ ẹnu àìpẹ yìí tó fi ṣètìlẹyìn fún Ọgágun Pinochet .   Ìwé ìròyìn Guardian tún sọ pé , Póòpù Pius Kejìlá tó wà lórí oyè lásìkò Ogun Àgbáyé Kejì  fi tayọtayọ fọwọ sowọ pọ pẹlú  Hitler  àmọ ó kọ láti ṣe àwọn nǹkan tó ronú pé ó lè kó ìtìjú bá òun , irú bíi bíbu ẹnu àtẹ lu Ìpakúpa Rẹpẹtẹ tó wáyé lásìkò náà .   Ìwé ìròyìn The Age ní tiẹ sọ pé :  Ohun táwọn aṣáájú ẹsìn Kristẹni máa ń sọ lọpọ ìgbà kì í kọjá orí ahọn wọn .  Àwọn ẹlẹsìn Kristi kò tíì rí oògùn àlàáfíà àti ìṣọkan ṣe láàárín ara tiwọn gan - an alára . . . .  Ọpọ ogun tí wọn ń jà láti fi jalè tàbí láti fi gba ilẹ tí wọn á sì máa dá ara wọn láre pé àwọn fi ń jèrè ọkàn fún Kristi ni jẹ ẹrí pé ọwọ wọn ò tíì tẹ àlàáfíà àti ìṣọkan .  Ẹsìn Kristẹni lè máa tẹnu mọ àwọn ànímọ gbígbayì bí ìgbàgbọ , ìrètí àti ìfẹ lóòótọ .  Àmọ àwọn Kristẹni tó ń fẹ àwọn nǹkan wọnyí ni ìwà wọn kò yàtọ sí tàwọn tí kì í ṣe ẹlẹsìn Kristẹni tó bá di ọràn kéèyàn fọkàn tán ẹlòmíràn , kéèyàn ní ìrètí tàbí kó láàánú ẹlòmíràn lójú . . . .  Orílẹ - èdè ẹlẹsìn Kristi ló wà lẹyìn Ìpakúpa Rẹpẹtẹ ìgbà ìjọba Násì , orílẹ - èdè mìíràn tó tún jẹ ẹlẹsìn Kristi ló lọ rọjò àdó olóró tí ń kó jìnnìjìnnì báni sórí ilẹ Japan nígbà ogun .   Àwọn kan lè máa sọ pé ọjọ pẹ tí ìsìn Kristẹni ti mú àwọn ànímọ dídára kan ní ọkúnkúndùn , irú bíi mímọ nǹkan lò lọnà tó mọgbọn dání , fífàyà rán ìṣòro , níní ìkóra - ẹni - níjàánu , àti àìṣègbè .  Àmọ ìwé ìròyìn The Age sọ pé :  Ọpọ ìgbà làwọn Kristẹni ní ilẹ Yúróòpù , Àríwá Amẹríkà àti Ọsirélíà ti máa ń mú ju ohun tó jẹ ẹtọ wọn nínú àwọn nǹkan àlùmọọnì Ilẹ Ayé .  Bákan náà , wọn ò tíì jáwọ nínú kíkó àwọn orílẹ - èdè tí kò lágbára tó wọn nífà , níni wọn lára àti bíba àyíká wọn jẹ nítorí kí wọn lè tẹ ìfẹ ọkàn wọn lọrùn .   Nígbà tí ìwé ìròyìn The Age , ń sọrọ nípa ọjọ ọla ìsìn Kristẹni , ó sọ pé :  Láìjẹ pé ètò kan tó ní láárí tó sì múná dóko bá wà , kí ẹsìn Kristẹni má retí pé ọwọ àwọn á tún padà tẹ irú agbára àti ipò tí wọn dì mú láwọn ọrúndún tó kọjá .  Èyí lè jẹ fún ire wọn , ó sì lè máà jẹ bẹẹ , ó sinmi lórí ojú tí ẹnì kọọkan fi wò ó .  Àmọ ohun tó dájú ni pé , ohun tí ẹsìn Kristẹni máa dojú kọ láwọn ọdún tó ń bẹ níwájú nìyẹn .   Nítorí bí ètò ẹsìn ti ṣe dìdàkudà yìí , ọpọ ló ń kúrò nínú àwọn ṣọọṣì tó ti wà látọdúnmọdún .  Àmọ ṣé inú àwọn ìsìn tí wọn tún kọjá sí pèsè ohun tí wọn ń wá fún wọn ?  Ṣé ìyẹn ni ojútùú sí ìṣòro wọn ?   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ọpọ ló ti kúrò nínú àwọn ẹsìn tó ti wà látọdúnmọdún nítorí ipa tí wọn ń kó nínú ogun àti nínú àwọn ètò ìṣèlú aninilára   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ọpọ èèyàn rí i pé àwọn ààtò ìsìn aláṣerégèé kò pèsè ohun tí àwọn nílò nípa tẹmí   Credit Line   fọtò : age fotostock  Ṣé  Àdábọwọ Ìsìn  Ló Máa Yanjú Ọrọ Náà ?  BÍ ỌGỌỌRỌ èèyàn ṣe ń dẹyìn lẹyìn ètò ìsìn , kò yani lẹnu pé púpọ wọn ló máa lọ gbé èrò tara wọn kalẹ nípa ìjọsìn .  Àmọ o , àwọn ìbéèrè tí èyí gbé dìde ni pé , Ṣé ìyẹn lè paná ebi tẹmí tó ń pa ẹnì kan ?  Ṣé  àdábọwọ ìsìn  ló máa yanjú ọrọ náà ?  Láti dáhùn àwọn ìbéèrè yìí , á dára ká kọkọ ṣàyẹwò bóyá ìsìn tá a fúnra wa gbé kalẹ lè pèsè ohun tá a nílò lóòótọ tá a bá fi  agbára ìmọnúúrò  wa , ìyẹn ọkan lára àwọn ẹbùn títóbi jù lọ tí ẹdá èèyàn ní ṣàyẹwò rẹ kínníkínní .  Róòmù 12 : 1 .  Ẹnì kan tó mọnúúrò kò ní tẹwọ gba ohunkóhun tó bá ta kora .  Àmọ , nínú ìwádìí kan tí wọn ṣe nílẹ Sweden nípa gbígba ohunkóhun tó bá ṣáà ti wuni gbọ , wọn ní ńṣe làwọn èèyàn máa ń  pa oríṣiríṣi èrò  ó lè má fi ibi kankan bára mu o  nípa ìgbésí ayé pọ mọra láìronú jinlẹ tí wọn á sì wáá fi èrò tiwọn kún un .   Bí àpẹẹrẹ , ìdá méjì péré nínú ọgọrùn - ún àwọn tó pera wọn ní  Kristẹni lọnà tara wọn  ló gbà gbọ pé Jésù gbé ayé rí .  Síbẹ , ó fẹrẹẹ jẹ gbogbo wọn ló mẹnu kan àtúnwáyé .  Nígbà náà , ṣe kì í ṣe ohun tó ta kora ni kéèyàn pera ẹ ní ọmọlẹyìn Jésù Kristi síbẹ kó ṣàìka ìgbésí ayé àti ẹkọ rẹ sí , kó sì tún jẹ pé àwọn ẹkọ tí kò bá ohun tí Kristi fi kọni mu páàpáà ni irú ẹni bẹẹ ń dìrọ mọ ?    Bákan náà , ọnà tí à ń gbà ronú kì í jẹ ká tẹwọ gba ohun tí kò lẹsẹ nílẹ tàbí tí kò ṣe é ṣàlàyé .  Àmọ nígbà tí wọn béèrè lọwọ àwọn èèyàn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò bóyá wọn gbà pé  Ọlọrun tàbí ohun kan tó lágbára bí Ọlọrun wà ,  èyí tó pọ jù lọ nínú wọn dáhùn pé ,  Ó ṣeé ṣe kí irú nǹkan tó jọ bẹẹ wà .   Ọkan nínú wọn tiẹ sọ pé :  Mo gbà pé nǹkan alágbára kan wà àmọ mi ò rò pé Ọlọrun ni ohun náà .   Àwọn tó sì gbà gbọ nínú Ọlọrun sọ pé  àwọn kò rò pé ó fi bẹẹ ní nǹkankan ṣe pẹlú ìgbésí ayé àwọn .   Ìròyìn yìí wá sọ pé  èrò tí kò lójútùú rárá  ni àdábọwọ ìsìn .  Ó wá fi ọkan lára àwọn ìdáhùn tó wọpọ jù lọ parí ọrọ rẹ pé :  Mo mọ pé mo gbà nǹkan kan gbọ , àmọ mi ò lè sọ pé ohun báyìí ni .   Ohun kan náà ló fojú hàn nígbà tí wọn ṣèwádìí àdábọwọ ìsìn nílẹ Kánádà .  Ìwé ìròyìn Alberta Report sọ pé :  A ti ń rí i tí gbígba ohunkóhun tó bá ṣáà ti wu èèyàn gbọ ń ròkè sí i , àmọ a ò rí ibì kankan tó gbà bọgbọn mu .  Nígbà tá a sì gbìyànjú láti mọ irú ìtọsọnà táwọn àdábọwọ ìsìn yìí ń fún àwọn èèyàn nígbèésí ayé , kò sí ọkankan páàpáà .  Wọn ò ní ohun kan pàtó tó ń tọ wọn láti hùwà rere .  Fún ìdí yìí , èrò náà pé bó ṣe wuni là á ṣègbàgbọ ẹni kò lẹsẹ ńlẹ rárá .   Ìwé ìròyìn náà sọ nípa  ọlọrun tó pín yẹlẹyẹlẹ  nítorí pé ńṣe làwọn tó di irú ìgbàgbọ bẹẹ mú máà  ń já díẹ níbí já díẹ lọhùn - ún látinú àwọn ìlànà ṣọọṣì tó ti wà tipẹ .   Ṣé ìwọ rò pé ó bọgbọn mu kéèyàn gbé ìgbàgbọ rẹ , títí kan ìrètí èèyàn nípa ọjọ ọla ka irú èrò aláìlẹsẹnílẹ , tí kò ṣe é ṣàlàyé tó sì pín yẹlẹyẹlẹ bẹẹ ?  A Máa Ń Fẹ Láti Jọsìn Pẹlú Àwọn Mìíràn  Ọjọ pẹ táwọn onígbàgbọ ti máa ń fẹ láti bá àwọn onígbàgbọ bíi tiwọn kẹgbẹ pọ , kí wọn jẹ apá kan ẹgbẹ ará kí wọn sì wà níṣọkan .  Àmọ nígbà tó jẹ pé àdábọwọ ìsìn kò ní àwọn nǹkan wọnyí nínú , báwo ló ṣe lè pèsè wọn ?  Ǹjẹ kì í ṣe pé ńṣe ni ìsìn kóńkó jabele pẹlú èrò náà pé  kí kálukú máa sin Ọlọrun bó bá ṣe wù ú ,  túbọ ń dá kún yíyapa tí àwọn èèyàn ń yapa kúrò nínú ìsìn ?  Ìwé ìròyìn Alberta Report sọ pé :  Ọrọ ìsìn ti wá di pé ohun tó bá wu kálukú ni kó gbà gbọ . . . , èyí sì ti sọ wá di orílẹ - èdè tí ohun tá a gbà gbọ kò mọ sí ọgọrùn - ún díẹ àmọ ó ti wọ mílíọnù .   Abájọ , nígbà náà táwọn èèyàn fi pe àdábọwọ ìsìn ní ìsìn yánpọnyánrin .  Ìwà Ọmọlúwàbí Ńkọ ?  Nígbà tí ìwé ìròyìn Svenska Dagbladet ń fọrọ wá Bíṣọọbù ọmọ ilẹ Sweden náà , Martin Lönnebo lẹnu wò , ó sọ pé ,  ká máa gba ohunkóhun tá a rí gbọ kò lè ṣe sànmánì wa ní oore kankan , kò sì sí bí àwọn ìlànà rẹ ṣe lè wúlò fún ìran tó ń bọ .   Ohun kan tó wọpọ nínú ọnà tí àwọn òbí ní orílẹ - èdè Sweden ń gbà tọ àwọn ọmọ wọn jẹrìí gbé ọrọ yìí .  Ìwé ìròyìn Svenska Dagbladet ṣàkópọ ohun náà , ó sọ pé :  Ohun tó bá wù ẹ ni kó o gbà gbọ !  Má sì kàn án nípa fún àwọn ọmọ rẹ láti yan ọkan .  Àmọ nígbà tí wọn bá dàgbà , jẹ kí wọn yan èyí tó bá wù wọn .   Ìwé ìròyìn náà sọ pé kíkọ àwọn ọmọ ní ìlànà ẹsìn kò yàtọ sí gbígbin ẹkọ ìgbàgbọ kan sí wọn lọkàn .  Síbẹ , ó parí ọrọ rẹ pé :  Kíkọ ọmọ ẹni láwọn ìlànà ẹsìn lè ṣàǹfààní ó sì lè jẹ ọnà kan ṣoṣo tí wọn . . . fi lè ṣe ìpinnu fúnra wọn .   Ká sòótọ , ìṣòro tó ń kojú àwọn ọdọ lọwọlọwọ fi hàn pé gbígba ohunkóhun tó wu èèyàn gbọ kò so àwọn ìdílé ṣọkan tá a bá ń sọ nípa gbígbé àwọn ìlànà tó dára kalẹ , èyí tó lè wúlò fún àwọn ìran tó ń bọ .  Nígbà náà , ó jọ pé èrò ọkàn ẹni nìgbàgbọ ẹni kò lè pèsè àwọn ìdáhùn tó ṣe é gbára lé tó sì péye sí àwọn ìbéèrè tó ní í ṣe pẹlú ìgbésí ayé , bẹẹ ni kò sì lè mú àwọn èèyàn ṣọkan tàbí kó pèsè àwọn ìtọsọnà tí wọn nílò láti hùwà rere .  Àpilẹkọ tá a fa ọrọ yọ nínú rẹ níṣàájú látinú ìwé ìròyìn Svenska Dagbladet sọ kókó yìí pé :  Tó bá jẹ orí gba tibí gbọ gba tọhún gbọ ni ẹnì kan gbé ìgbàgbọ rẹ kà , òfìfo ni irú ìgbàgbọ bẹẹ .  Tí òmìnira téèyàn ní kò bá sì ní ààlà , ìyẹn kì í ṣe òmìnira .   Ó ti wá ṣe kedere báyìí pé , ní ọpọlọpọ ọnà , ìsìn gba - ohun - tó - wù - ẹ - gbọ kò lè pèsè ohun táwọn èèyàn nílò nípa tẹmí .  Ní ti gidi , báwo lèèyàn ṣe lè retí pé kí ọrọ rí bẹẹ nígbà téèyàn bá ń mú ìgbàgbọ látinú onírúurú ìsìn , bí ìgbà téèyàn ń mú èyí tó wù ú nínú ọpọ oúnjẹ tí wọn tò kalẹ ?  Bákan náà , ó tún ti hàn kedere pé àwọn ẹsìn tó ti wà tipẹ kò lè pèsè ohun táwọn èèyàn nílò nípa tẹmí .  Ibo ló kù tá a wá fẹ yíjú sí o ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Jésù kò kọni pé àwọn òkú máa ń tún ayé wá .  Kàkà bẹẹ , ó kọni pé ńṣe ni wọn ń sùn nínú oorun ikú àti pé wọn ń dúró de àjíǹde lọjọ iwájú .  Jòhánù 5 : 28 , 29 ; 11 : 11 - 14 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Ṣé ó yẹ ká máa wo ìsìn bí ọpọ oúnjẹ tí wọn tò kalẹ , ká máa ṣà ká sì máa yan ohunkóhun tó bá sáà ti wù wá láti gbà gbọ ?  Ọnà Tó Dára Jù Lọ Láti Rí Ìtẹlọrùn Tẹmí  KÍ LÓ Ń MÚ ÀWỌN ÈÈYÀN ṣe ẹsìn ?  Àwọn kan lè sọ pé nítorí pé àwọn èèyàn ń wá bí ọkàn wọn á ṣe balẹ nínú ayé tó kún fún ewu yìí ló jẹ kí wọn máa yíjú sí ìsìn .  Àmọ ohun tó wà nídìí ẹ jùyẹn lọ .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn àtìgbàdégbà náà American Sociological Review sọ pé :  Ìfọkànbalẹ nìkan kọ ló ń mú káwọn èèyàn nífẹẹ láti ṣe ẹsìn .  Ọjọ pẹ táwọn èèyàn ti ń wá ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè bí : Ibo ni ìwàláàyè ti ṣẹ wá ?  Ibo là ń lọ ?  Kí la wà láàyè fún ?   Ó dájú pé wàá gbà pé àwọn ìbéèrè yìí kò ṣe é fọwọ rọ sẹyìn .  Nígbà náà , ǹjẹ ìdáhùn tó ṣe é gbára lé kọ là ń wá ?  Àwọn ìbéèrè yìí ṣe pàtàkì gan - an wọn sì tóbi kọjá nǹkan tá a lè yanjú nípa wíwulẹ máa mú èyí tó wù wá nínú àwọn ìgbàgbọ onírúurú ẹsìn tó ti wà tipẹ .  Ká tó lè rí àwọn ìdáhùn tó dúró sán - ún tó sì ṣe é gbára lé sí àwọn ìbéèrè tó túbọ ṣe pàtàkì nípa ìgbésí ayé , ó dájú pé à ń wá ìlànà kan tó dára ju wíwulẹ gba ohunkóhun tó bá wù wá gbọ .  Àmọ ṣé irú ohun bẹẹ wà ?  Ọgbẹni Ferrar Fenton , tó jẹ olùtumọ Bíbélì sọ ohun kan tó ṣàrà ọtọ nípa Bíbélì .  Ó pè é ní  kọkọrọ kan ṣoṣo tó ṣí Ìmọ Ayé òun Ọrun payá fún Ènìyàn tó sì tún jẹ kí Ènìyàn Lóye Ara Rẹ .   Bẹẹ ni , Bíbélì dáhùn àwọn ìbéèrè nípa ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá , àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ lọwọlọwọ , àtàwọn ohun tó máa ṣẹlẹ lọjọ iwájú .  Ó sọ ibi tí ìwàláàyè ti wá fún wa , ó sọ ìtumọ ìgbésí ayé , ó sọ bí a ṣe lè rí ayọ àti ohun tá a máa gbádùn lọjọ iwájú .  Kò síwèé kankan nínú ìtàn tó gbajúmọ tó Bíbélì ; bẹẹ ni kò síwèé náà bíi Bíbélì , táwọn èèyàn fẹ pa run àmọ tí kò ṣeé ṣe fún wọn .  Kí ló wá dé tí ọpọ kì í ka ìwé tí kò lẹgbẹ yìí kún bí wọn ti ń wá ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè nípa ìgbésí ayé ?  Ọpọ èèyàn ni kò tíì wá àkókò láti ṣàyẹwò àwọn ìyàtọ pàtàkì pàtàkì tó wà láàárín Bíbélì àtàwọn ṣọọṣì tí wọn ti mọ bí ẹní mowó .  Wọn rí i tí àwọn tó fẹnu lásán pera wọn ní Kristẹni ń para wọn tí wọn sì ń sọ pé Ọlọrun ló rán àwọn .  Ọpọ sì ń ṣàròyé gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn The Guardian sọ pé  lóde òní , bí àwọn àlùfáà ṣe máa rí owó kó jọ ni wọn gbájú mọ kì í ṣe fífúnni ní ìtọsọnà tẹmí .   Èyí lè mú káwọn èèyàn yìí máa ronú pé , ó lè jẹ pé Bíbélì fọwọ sírú ìwà bẹẹ tàbí pé ó fàyè gba irú nǹkan bẹẹ .  Àmọ ní tòdodo , ńṣe ni Bíbélì pàṣẹ pé kí àwọn Kristẹni  nífẹẹ ara wọn  ó sì sọ fún àwọn tó ń wàásù ọrọ náà pé ,  Ọfẹ ni ẹyin gbà , ọfẹ ni kí ẹ fúnni .   Ṣé ó wá dára nígbà náà ká máa fi ìwà àwọn èèyàn tó sọ pé àwọn bọwọ fún Bíbélì àmọ tí wọn ò tẹ lé e díwọn Bíbélì ?  Ọpọ máa ń sọ pé Bíbélì kò bá sáyẹǹsì mu , pé ó tako ara rẹ àti pé kò bóde mu mọ .  Síbẹ tá a bá yẹ Bíbélì wò fínnífínní , òdìkejì èyí lohun tá a máa rí níbẹ .  Lóòótọ , Bíbélì kì í ṣe ìwé sáyẹǹsì .  Àmọ nígbà tó bá sọ nípa àwọn nǹkan tó jẹ mọ sáyẹǹsì , irú bí àwọn nǹkan ẹlẹmìí ṣe fara hàn lórí ilẹ ayé ní ṣísẹ - n - tẹ - lé , ìrísí ayé tàbí ọnà tó tọ láti gbà wo àìsàn , ọrọ Bíbélì kò ṣe é kó dà nù .  Kódà gan - an , ó sọ àwọn ohun tó jẹ pé ọpọ ọrúndún lẹyìn tó ti sọ wọn ni sáyẹǹsì tó ó ṣẹṣẹ mọ ohun tó ń jẹ bẹẹ .  Bákan náà , bó tilẹ jẹ pé ìwé mẹrìndínláàádọrin ló para pọ di Bíbélì tí kíkọ wọn sì gba ẹgbẹjọ  1,600  ọdún , gbogbo wọn pátá ló ṣọkan látòkè délẹ .  Síwájú sí i , Bíbélì fi ọgbọn tó ga jù lọ hàn nínú bó ṣe ṣàlàyé ọnà tí ẹdá máa ń gbà hùwà èyí tó jẹ kó ṣì máa bágbà mu títí dọjọ òní .  Ìwé tí kò lẹgbẹ yìí sọ ohun kan tó ṣe kókó nípa ọnà tó yẹ ká gbà jọsìn Ọlọrun .  Ó sọ pé a ò gbọdọ gbé e ka ìlànà èèyàn àmọ pé ó gbọdọ dá lórí àwọn ìlànà Ọlọrun .  Ṣùgbọn ìwọnba èèyàn díẹ péré ló ń fi tinútinú tẹ lé ìlànà yẹn .  Àtìgbà ìwáṣẹ làwọn èèyàn ti ń ṣe ìsìn lọnà tó máa fi bá ohun tí ọkàn wọn fẹ mu .  Ohun tó ń ṣẹlẹ nìyẹn nígbà táwọn èèyàn bá fi igi gbẹ ọlọrun wọn tí wọn sì bẹrẹ sí í sìn wọn .  Ohun kan náà ló ń mú káwọn ètò ìsìn máa kọ àwọn èèyàn láwọn ẹkọ táwọn fúnra wọn hùmọ rẹ .  Ṣé kì í ṣe òun náà ló ń mú káwọn èèyàn kan máa ṣe àdábọwọ ìsìn tiwọn lọnà tó fi máa bá ohun tó wù wọn mu ?  Wo ohun mìíràn tó yàtọ .  Kí ló dé tó ò ṣe bíi tí adájọ àgbà kan ní Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ?  Ó lo ọnà kan náà tó máa ń gbà ṣàyẹwò ẹjọ ní kóòtù .  Láìlo ẹtanú kankan , ó gbé àwọn ẹrí yẹ wò láti mọ bóyá òótọ tàbí irọ làwọn ohun tó wà nínú Bíbélì .  Kí ni àbájáde àyẹwò rẹ ?  Ó sọ pé :  Mo ti wá rí i pé Bíbélì kì í ṣe ìwé lásán , pé ọdọ Ọlọrun ló ti wá .   Báwo ni ìwọ náà ṣe lè ṣe irú àyẹwò yìí fúnra rẹ ?  Àbá kan rèé , o lè bẹrẹ sí í ka Bíbélì pẹlẹpẹlẹ kó o sì máa ṣe bẹẹ déédéé , kó o wá máa wo bó ṣe dáhùn àwọn ìbéèrè tó wà níbẹrẹ àpilẹkọ yìí .  Ó lé ní mílíọnù mẹfà àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní igba ó lé márùndínlógójì  235  ilẹ tí wọn ti ṣe irú ìwádìí yẹn .  Wọn ń yọọda àkókò wọn láti sọ àwọn ohun tí wọn ti kọ fún àwọn ẹlòmíràn .  Ẹkọ Bíbélì tí wọn ń kọ àwọn èèyàn nínú ilé wọn láìgba kọbọ ti ran ọpọ mílíọnù èèyàn lọwọ láti rí ìgbàgbọ tó kọjá ohun tó kàn jẹ àṣà lásán tàbí pé nǹkan báyìí ló wù mí .  Ẹsìn Kristẹni tòótọ , tí kò lábààwọn tá a rí nínú Bíbélì kì í ṣe ẹsìn tuntun kan lásán o .  Ó jẹ òtítọ nípa Ọlọrun àtàwọn ohun tó pinnu láti ṣe .  Kí ló wá dé tí wàá gbé páńda ìsìn lọwọ tí wàá máa pè é ní ìsìn tòótọ ?  Jòhánù17 : 17 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ọnà tó dára jù lọ láti rí ìtẹlọrùn tẹmí ni pé kó o kẹkọọ nípa Ọlọrun látinú Bíbélì kó o sì máa kẹgbẹ pọ pẹlú àwọn olùjọsìn tòótọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ló Dé Tí Àjọgbé Èmi àti Alábàágbé Mi Fi Nira ?   Afínjú èèyàn ni mí , tẹnu kọ .  Àmọ tí mo bá délé , ńṣe ni màá bá alábàágbé mi tá á napá nasẹ sílẹ tá á máa wo tẹlifíṣọn , tí oríṣiríṣi pépà àti àjẹkù gbúgbúrú á sì wà káàkiri inú yàrá .  Gbogbo ìgbà tí mo bá ń bọ nílé ló jẹ pé ohun tí màá délé bá ní mo máa ń rò .  Màá sì máa sọ ọ lọkàn mi pé ,  Kò sóhun tí mo fẹ lọ mú nínú yàrá yẹn o jàre .    David .   Àkẹbàjẹ lọmọ tá a jọ ń gbé yàrá .  Bóyá ó máa ń rò pé òún gba ọmọọdọ sílé ni .  Nǹkan tó bá sì ti sọ ló máa ń fẹ kí abẹ gé .   Renee .    ÀPILẸKỌ kan nínú ìwé ìròyìn U.S.News  World Report sọ pé :  Kíkọ láti fara da ìwà àti ìṣesí ẹnì kan téèyàn ò mọ tẹlẹ lè kọni ní . . . bá a ti ń mú nǹkan mọra àti bá a ti ń gbójú fo nǹkan dá .  Àmọ kíkọ láti ṣe bẹẹ kì í rọrùn rárá .   Àwọn tó ti bá ẹlòmíràn gbé yàrá rí lè jẹrìí sí ọrọ yìí .  Ọpọ ọmọ ilé ẹkọ yunifásítì máa ń ní alábàágbé kí owó gegere tí wọn ná lórí ẹkọ lè dín kù .  Àwọn ọdọ kan sì máa ń lọ gbé pẹlú ẹlòmíràn nítorí pé wọn fẹ kúrò lákàtà àwọn òbí wọn .  Láàárín àwọn ọdọ tó jẹ Kristẹni , ọpọ di ẹni tó ń bá ẹlòmíràn gbé nítorí kí wọn lè lépa ire tẹmí .  Wọn rí i pé níní ẹnì kan tí wọn á jọ máa pín owó ilé san á ràn wọn lọwọ láti sìn bí ajíhìnrere alákòókò kíkún .  Nígbà míì , níní alábàágbéyàrá máa ń di apá kan ìgbésí ayé àwọn míṣọnnárì àtàwọn tó ń sìn ní oríṣiríṣi ọfíìsì ẹka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .    Jí !  bá àwọn ọdọmọkùnrin àtàwọn ọdọmọbìnrin díẹ tí wọn ti bá èèyàn gbé yàrá rí sọrọ .  Gbogbo wọn ló sọ pé níní alábàágbéyàrá kọjá pé kéèyàn kàn rí ẹnì kan tí wọn á jọ máa pín owó ilé san .  Wọn ní ẹni téèyàn ń bá gbé yàrá lè jẹ alábàákẹgbẹ ẹni , ẹni téèyàn lè bá sọrọ téèyàn sì lè jọ máa ṣe nǹkan pọ .  Lynn sọ pé :  A kì í sùn bọrọ , àwọn nǹkan táwọn ọmọbìnrin máa ń sọrọ nípa rẹ la máa ń sọ tàbí ká máa wo tẹlifíṣọn .   Renee sọ pé :  Alábàágbéyàrá tún lè jẹ ẹnì kan tó máa ń fúnni níṣìírí .  Nígbà míì tó o bá ń ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ , tó ò ń wò ó pé báwo ni wàá ṣe san gbogbo owó tó yẹ ní sísan , tó o sì ń gbìyànjú láti wàásù , níní alábàágbé tó lè fún ọ níṣìírí dára lọpọlọpọ .   Síbẹ , bíbá èèyàn gbé lè mú ìṣòro ńlá lọwọ , àgàgà tó bá jẹ ẹnì téèyàn ò mọ tẹlẹ .  Nígbà tí ìwé ìròyìn U.S.News  World Report ń sọ nípa ohun tó máa ń ṣẹlẹ láwọn ilé ẹkọ gíga , ó sọ pé :  Pẹlú gbogbo akitiyan ńláǹlà tí ọpọ iléèwé máa ń ṣe láti pín àwọn akẹkọọ tó mọwọ ara wọn díẹ pọ láti jọ máa gbé yàrá , wàhálà kò yéé ṣẹlẹ .   Àní sẹ , gbọnmi - sí - i - omi - ò - to láàárín àwọn ọmọ ilé ẹkọ gíga tí wọn wà ní yàrá kan náà máa ń dìjà rẹpẹtẹ lọpọ ìgbà !  Ìyẹn ló mú kí àwọn ibi tí wọn ń kọ ìsọfúnni sí lórí Íńtánẹẹtì ti wà báyìí táwọn akẹkọọ lè kọ gbogbo ohun tó lè máa bí wọn nínú nípa àwọn alábàágbéyàrá wọn sí .  Kí ló dé tí bíbá ẹlòmíràn gbé inú yàrá fi máa ń fa ìṣòro ná ?  Bíbá Ẹni Téèyàn Ò Mọ Rí Gbé  Mark sọ pé :  Nǹkan kékeré kọ ni kéèyàn lọ máa bá ẹni tí kò mọ rí gbé o .  O ò lè sọ pé irú ọwọ báyìí ló máa yọ .   Ká sòótọ , ìrònú tí bíbá ẹnì kan tọrọ yín lè má jọ wọ gbé yàrá máa ń dá síni lára kì í ṣe kékeré .  Lóòótọ , ó yẹ kí ọrọ àwọn tó jẹ Kristẹni yéra wọn kí wọn sì ní ọpọ nǹkan láti máa bára wọn sọ .  Síbẹ , David sọ pé :  Ẹrù bíbá èèyàn gbé máa ń bà mí gan - an .   Ó wá ṣẹlẹ pé , irú àgbègbè kan náà ni David àtẹni tó ń bá gbé ti dàgbà .  Àmọ kì í ṣe gbogbo àwọn akẹkọọ tí wọn bá pín pa pọ lọrọ wọn máa ń wọ o .  Mark sọ pé :  Béèyàn bu omi sẹnu ẹni tí mo kọkọ bá gbé yàrá , ibẹ lonítọhún máa bá a .  Tíwọ àti ẹnì kan bá jọ ń gbé yàrá , ó ṣe pàtàkì pé kẹ ẹ jọ máa sọrọ .  Àmọ tiẹ kò rí bẹẹ o , kò jẹ sọrọ .  Ìgbà tó yá ńṣe ni inú bẹrẹ sí í bí mi .   Ibi ọtọọtọ tí kálukú ti wá tún máa ń fa àwọn ìṣòro mìíràn .  Lynn sọ pé :  Nígbà tó o bá kọkọ kúrò nílé yín , wàá fẹ kó jẹ pé bó ṣe wù ẹ ni wàá máa ṣe gbogbo nǹkan rẹ .  Àmọ kò ní pẹ tó fi máa yé ọ pé o gbọdọ ro tàwọn ẹlòmíì mọ tìẹ .   Àní sẹ , bó o ti ṣẹṣẹ ń jáde látinú ààbò ìdílé yín , ó lè yà ọ lẹnu láti rí i pé ojú táwọn èèyàn fi ń wo nǹkan yàtọ pátápátá gbáà .  Ilé Ọtọọtọ , Ìwà Ọtọọtọ  Púpọ sinmi lórí irú ẹkọ tí ẹnì kan gbà lọdọ àwọn òbí rẹ tàbí bóyá kò tiẹ gba ẹkọ rárá .  Ferdo tó jẹ ọdọ sọ pé :  Afínjú èèyàn ni mí , àmọ ọbùn ṣìọṣìọ lẹni tí mò ń bá gbé yàrá .  Ká mú ibi ìkáṣọsí bí àpẹẹrẹ : Ó gbádùn kó máa ju aṣọ síbikíbi tó bá rí .  Èmi sì máa ń fẹ kéèyàn máa fi aṣọ kọ síbi tó yẹ .   Nígbà míì , ìyàtọ gbọọrọgbọọrọ máa ń wà nínú ohun tí kálukú nífẹẹ sí .  Renee sọ pé :  Mo bá ẹnì kan gbélé nígbà kan tó jẹ pé jákujàku ni yàrá tó ń sùn rí !  Mo sì tún bá àwọn kan gbé tó jẹ pé bí wọn bá jẹun tán wọn kì í palẹ mọ , wọn sì lè fi abọ tí wọn fi jẹun sílẹ láìfọ fún odindi ọjọ méjì tàbí mẹta .   Bẹẹ ni , àwọn alábàágbé kan wà tó jẹ pé tó bá dọrọ kéèyàn ṣiṣẹ ilé , wọn ò fi ibì kankan yàtọ sí ọrọ tí Òwe 26 : 14 sọ pé :  Ilẹkùn ń yí lórí ìkọ rẹ olóyìípo , àti ọlẹ lórí àga ìrọgbọkú rẹ .   Tá a bá gba ìdàkejì wò ó , bíbá ẹni tí ìmọtótó rẹ légbá kan gbélé kì í gbádùn mọni rárá .  Ọdọmọbìnrin kan tó ń jẹ Lee sọ nípa ẹnì kan tí wọn jọ gbé pé :  Lójú tiẹ , wákàtí wákàtí lèèyàn gbọdọ máa túnlé ṣe .  Kì í ṣe pé mo jẹ onídọtí èèyàn , àmọ ìgbà míì wà tí máa fi àwọn nǹkan sílẹ lórí bẹẹdì mi , irú bí ìwé .  A wá máa rò pé gbogbo nǹkan ni òun gbọdọ máa rí sí .   Èrò àwọn méjì tó jọ ń gbé yàrá tún lè yàtọ nípa ìmọtótó ara .  Mark sọ pé :  Alábàágbé mi máa ń pẹ gan - an kó tó jí .  Á wá sáré jùàjùà lọ sídìí omi , á fi omi díẹ wọn orí rẹ , ó lọ nìyẹn .   Ibi tí wọn ti tọ kálukú àti ìwà tó ti mọ kálukú lára tún lè fa ìyàtọ nínú eré ìnàjú tàbí irú eré ìtura tí wọn nífẹẹ sí .  Mark sọ nípa alábàágbé rẹ pé :  A ò nífẹẹ sí irú orin kan náà .   Àmọ , tí ẹnì kìíní bá fi ọwọ tó yẹ wọ ẹnì kejì , irú àwọn ìyàtọ bẹẹ lè ṣàǹfààní , ó tiẹ lè mú káwọn tó jọ ń gbé yàrá túbọ nífẹẹ ọpọ orin sí i .  Ṣùgbọn , lọpọ ìgbà , ìjà ni èyí - wù - ẹ - ò - wù - mí yìí nínú ọrọ orin máa ń dá sílẹ .  Ferdo sọ pé :  Mo fẹràn láti máa gbọ orin àwọn ara Sípéènì , àmọ ńṣe ni alábàágbé mi máa ń bẹnu àtẹ lù ú .   Lílò Tẹlifóònù Máa Ń Fa Wàhálà  Tẹlifóònù lílò lè jẹ ọkan lára àwọn ohun tó máa ń fa arukutu jù lọ .  Mark sọ pé :  Màá fẹẹ lọ sùn .  Àmọ alábàágbé mi á ṣì wà nídìí tẹlifóònù di òrugànjọ tá a máa sọrọ .  Tó bá yá , èyí lè jẹ kí inú bẹrẹ sí í bí èèyàn .   Lynn náà sọ irú nǹkan tó jọ bẹẹ , ó ní :  Nígbà mi , aago mẹta tàbí mẹrin ìdájí làwọn ọrẹ alábàágbé mi máa fóònù rẹ .  Tí kò bá sí nítòsí , o di dandan kí n dìde lọ gbé fóònù náà .   Báwo ni wọn ṣe yanjú ẹ ?   A rí sí i pé kálukú ní fóònù tiẹ .   Àmọ gbogbo ọdọ kọ ló lówó àtigba fóònù tara wọn , ó sì di dandan káwọn kan máa pín ẹyọ kan lò .  Èyí lè fa aáwọ tí kì í ṣe kékeré .  Renee sọ pé :  Ọkan lára àwọn tá a jọ ń gbé ní ọrẹkùnrin kan , gbogbo ìgbà ni wọn jọ máa ń sọrọ lórí fóònù fún ọpọ wákàtí .  Oṣù kan wà tó jẹ gbèsè àádọrùn - ún dọlà .  Ó wá ń retí pé kí àwa tó kù san lára rẹ nítorí pé a ti jọ ṣàdéhùn pé ńṣe ni a óò máa pín owó fóònù san lọgbọọgba .   Rírí fóònù lò tún lè jẹ ìṣòro mìíràn .  Lee sọ pé :  Mo bá ẹnì kan gbé tó dàgbà jù mí lọ , fóònù kan ṣoṣo la sì ní .  Gbogbo ìgbà ni mo máa ń lo fóònù torí mo lọrẹẹ tó pọ .  Àmọ kò jẹ sọ nǹkankan .  Èrò tèmi ni pé , tó bá fẹ lo fóònù á jẹ kí n mọ .  Ìsinsìnyí ni mo ṣẹṣẹ wá mọ pé ohun tí mò ń ṣe nígbà yẹn kò dáa .   Kéèyàn Má Lè Wà Lóun Nìkan  David sọ pé :  Kò sẹni tí kì í fẹ láti dá wà láwọn àkókò kan .  Nígbà míì , á kàn wù mí kí n fẹyìn lélẹ láìṣe nǹkan kan .   Àmọ , rírí àkókò láti dá wà ní ìwọ nìkan lè máà rọrùn tó o bá ń bá èèyàn gbé yàrá .  Mark sọ pé :  Ó máa ń wù mí kí n wà lémi nìkan .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé ìṣòro mi tó tóbi jù lọ ni rírí àkókò tí mo lè fi dá wà .  Ìgbà kan náà ni ìgbòkègbodò èmi àti alábàágbé mi bọ sí .  Nítorí náà , ó máa ń nira láti rí àkókò láti wà lémi nìkan .   Àwọn ìgbà kan wà tí Jésù Kristi alára fẹ láti wà lóun nìkan .  Tó bá ṣòro tàbí tí kò ṣeé ṣe rárá láti kàwé , láti kẹkọọ tàbí láti ṣàṣàrò nítorí pé ẹni tẹ ẹ jọ ń gbé wà nítòsí , èyí lè mú kí inú bẹrẹ sí í bí èèyàn .  Mark sọ pé :  Kì í rọrùn fún mi láti kẹkọọ nítorí pé kò sígbà kan tí yàrá wa ń pa rọrọ .  Alábàágbé mi lè kó àwọn ọrẹ rẹ wálé , ó lè máa lo tẹlifóònù , ó sì lè máa wo tẹlifíṣọn tàbí kó máa gbọ rédíò .   Síbẹsíbẹ , bó ti wù kó ṣòro láti fara da ìwà alábàágbé ẹni tó , ẹgbẹẹgbẹrún ọdọ ti ṣàṣeyọrí nínú ṣíṣe bẹẹ .  Àwọn àpilẹkọ tó ń bọ lọnà nínú ọwọ yìí yóò jíròrò àwọn ọnà díẹ tó fi lè ṣeé ṣe láti rí adùn tó pọ nínú gbígbé pẹlú ẹnì kan .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ọdọ la torí ẹ kọ àpilẹkọ yìí , ó tún lè wúlò fún àwọn àgbàlagbà tí wọn bẹrẹ sí í bá ẹlòmíràn gbé pẹlú lẹyìn tí ipò ìgbésí ayé wọn yí padà , bóyá lẹyìn tí ọkọ wọn tàbí aya wọn ṣaláìsí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10 , 11   Ṣíṣàì nífẹẹ irú orin tí ẹnì kejì nífẹẹ sí lè fa arukutu   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Àìkì í gba tẹlòmíràn rò lè fa ìṣòro  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  May 8 , 2002  Àlàáfíà Kárí Ayé  Ṣé Àlá Tí Kò Lè Ṣẹ Ni ?  Lọdún tó kọjá lọ yìí , àlàáfíà àwọn orílẹ - èdè wà nínú ewu ju ti ìgbàkigbà rí lọ .  Ǹjẹ àlàáfíà kárí ayé lè ṣeé ṣe ?  Tó bá máa ṣeé ṣe , báwo ?  3 Ṣé Ogun Ló Ń Gbé Lárugẹ Ni Àbí Àlàáfíà ?  4 Ọrúndún Tó Kún Fún Ìwà Ipá  9 Àlàáfíà Kárí Ayé Kì í Ṣe Àlá Tí Kò Lè Ṣẹ o !  13 Ohun Kan Tó Jẹ Àdámọ Gbogbo Èèyàn  15 Kí Ló Dé Táwọn Èèyàn Ń Fi Àwọn Ẹsìn Tó Ti Wà Látayébáyé Sílẹ ?  18 Ṣé  Àdábọwọ Ìsìn  Ló Máa Yanjú Ọrọ Náà ?  20 Ọnà Tó Dára Jù Lọ Láti Rí Ìtẹlọrùn Tẹmí  22 A Bù Kún Ìdánúṣe Tó Lò  26 Ojú Ìwòye Bíbélì  Ńjẹ Ọlọrun Fọwọ Sí Ogun Jíjà ?  28 Ìtùnú fún Àwọn Tó Ń Ṣọfọ  29 Ẹjẹ Ríru  Bá A Ṣe Lè Dènà Rẹ àti Bá A Ṣe Lè Kápá Rẹ  32  Akérékorò Ni Ìwé Náà   Kí Ló Dé Tí Àjọgbé Èmi àti Alábàágbé Mi Fi Nira ?  10 Lónìí , nítorí ìdí kan tàbí òmíràn , àwọn èèyàn sábàá máa ń ní ẹni tí wọn á jọ máa gbé yàrá .  Gbé àwọn ìpèníjà tó wà níbẹ yẹ wò .  Oúnjẹ Aṣaralóore Ń Bẹ Níkàáwọ Rẹ 23  Oúnjẹ lọrẹ àwọ , ó sì ń mára le .  Báwo lo ṣe lè mú kí ìlera rẹ sunwọn sí i nípa jíjẹ oúnjẹ tó ń ṣara lóore ?  Ṣé Ogun Ló Ń Gbé Lárugẹ Ni Àbí Àlàáfíà ?  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ SWEDEN  Lọdọọdún , àwọn èèyàn tàbí àwọn àjọ tó ti ṣe gudugudu méje láti mú kí ìgbésí ayé àwọn èèyàn sunwọn sí i ní onírúurú ọnà máa ń gba ẹbùn Nobel .  Ìgbà wo ni àṣà yìí bẹrẹ , àjọṣe wo ló wà nínú àṣà yìí àti bí aráyé ṣe ń wá àlàáfíà lójú méjèèjì ?  ORÚKỌ rẹ kì í gbẹyìn níbi tí wọn bá ti ń sọrọ nípa mímú kí ìgbésí ayé ọmọ ẹdá dára sí i , síbẹ , ohun ìjà ogun ló tà títí tó fi dolówó rẹpẹtẹ .  Ta lẹni yìí ?  Alfred Bernhard Nobel , ọmọ ilẹ Sweden tó tún jẹ onímọ nípa kẹmíkà lóríṣiríṣi ni .  Àwọn èèyàn ti ṣe sàdáńkátà fún Nobel nítorí ó jẹ olójú àánú , tó ń ṣoore fáwọn èèyàn , àmọ òun kan náà làwọn kan tún pè ní  oníṣòwò ikú .   Kí ló fà á ?  Ìdí ni pé Nobel ló ṣàwárí àwọn àdó olóró tó máa ń bú gbàù , àwọn àdó olóró tó ń pani wọnyí ló ń ṣe tó sì ń tà nígbà ayé rẹ tó fi lówó bíi ṣẹkẹrẹ .  Àmọ lẹyìn tí Nobel kú ní 1896 , àwọn èèyàn rí ohun kan tó mú wọn kọ háà .  Ó sọ nínú ìwé ìhágún rẹ pé kí wọn ya mílíọnù mẹsàn - án dọlà sọtọ , pé ọdọọdún ni kí wọn máa kó èrè orí rẹ fún àwọn èèyàn tó bá ṣe àṣeyọrí tó hẹrẹǹtẹ nínú ìmọ físíìsì , ìmọ kẹmísìrì , ìmọ ìṣègùn , ìmọ lítíréṣọ àti ọràn àlàáfíà .  Ìyàlẹnu gbáà lọrọ yìí kọkọ jẹ fún ọpọ èèyàn .  Wọn ń ṣe kàyéfì pé báwo ni ẹnì kan tí kò níṣẹ míì ju kó máa ṣe àdó panipani lọ ṣe wá di onínúure ọsán gangan tó tún ń fáwọn èèyàn lẹbùn àlàáfíà ?  Àwọn kan sọ pé ẹrí ọkàn ló ń na Nobel ní pàṣán nítorí àwọn àdó olóró tó gbélé ayé ṣe ti ṣọṣẹ jìnnà .  Àmọ ṣá , ohun táwọn mìíràn sọ ni pé àlàáfíà ni Nobel fi gbogbo ìgbésí ayé rẹ wá .  Ká sòótọ , ó dà bí ẹni pé èrò rẹ ni pé bí àwọn ohun ìjà ṣe ń di olóró sí i , bẹẹ náà ni ogun á máa lọ sílẹ .  A tiẹ gbọ pé ó sọ fún òǹkọwé kan pé :  Ó ṣeé ṣe káwọn ilé iṣẹ mi tètè fòpin sí ogun ju ìjọba àtàwọn aṣòfin yín lọ .  Ó fi kún ọrọ rẹ pé :  Lọjọ tí àwọn ẹgbẹ ogun méjì ọtọọtọ bá run ara wọn láàárín ìṣẹjú àáyá kan , ó ṣeé ṣe kí jìnnìjìnnì bo gbogbo àwọn orílẹ - èdè tí ọlàjú ti bá kí wọn sọ pé káwọn jagunjagun àwọn kógbá ogun wọlé .   Ǹjẹ ohun tí Nobel sọ tẹlẹ yìí rí bẹẹ ?  Àwọn ẹkọ wo la ti rí kọ láwọn ọrúndún tó tẹ lé ikú Nobel ?   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 3    Ó wù mí kí n ṣe kẹmíkà kan tàbí ẹrọ kan tí agbára rẹ á kàmàmà , tó máa lè ba nǹkan jẹ lọ bí ilẹ bí ẹní , èyí ni kò ní jẹ kí ogun wáyé mọ títí láé   ALFRED BERNHARD NOBEL   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   Ojú ìwé 2 : Ohun ìjà ogun : Fọtò U.S .  Navy ; ilé tó ti di àlàpà : FỌTÒ UN 158178  J .  Isaac ; ojú ìwé 3 : Nobel :  Nobelstiftelsen  Ọrúndún Tó Kún Fún Ìwà Ipá  ALFRED NOBEL ronú pé àlàáfíà á jọba táwọn orílẹ - èdè bá ní àwọn ohun ìjà aṣekúpani tí wọn lè fi run àwọn aríjàgbá ráúráú .  Ó kọ ọ pé :  Èyí kò ní jẹ kí ogun ṣẹlẹ rárá .   Gẹgẹ bí ohun tí Nobel ní lọkàn , kò sí orílẹ - èdè kan tó mọnúúrò tó máa dá ogun sílẹ nígbà tó mọ pé àtúbọtán rẹ kò ní dára fóun .  Àmọ kí ló ṣẹlẹ ní ọrúndún tó kọjá ?  Kò pé ogún ọdún lẹyìn tí Nobel kú tí Ogun Àgbáyé Kìíní fi ṣẹlẹ .  Àwọn àkọtun ohun ìjà aṣekúpani ni wọn fi ja ogun yìí .  Lára wọn ni àwọn ìbọn arọjò - ọta , gáàsì olóró , àwọn ohun ìjà tó ń rọjò iná , ọkọ ogun alágbàá , ọkọ òfuurufú àti ọkọ ojú omi tí wọn fi ń jagun .  Àwọn sójà tó bógun lọ fẹrẹẹ tó mílíọnù mẹwàá , ó sì lé ní ìlọpo méjì iye yẹn tó fara pa .  Ọṣẹ tí Ogun Àgbáyé Kìíní ṣe mú káwọn èèyàn tún sọ pé àlàáfíà làwọn ń fẹ .  Èyí ló mú wọn dá ẹgbẹ Ìmùlẹ Àwọn Orílẹ - Èdè sílẹ .  Ààrẹ Orílẹ - Èdè Amẹríkà , Woodrow Wilson tó kópa tó jọjú nínú ìdásílẹ ẹgbẹ yìí ló gba Ẹbùn Nobel ti Àlàáfíà lọdún 1919 .  Pẹlú gbogbo ìyẹn náà , gbogbo ìrètí táwọn èèyàn ní pé ogun á dópin títí láé wọmi ní 1939 , nígbà tí Ogun Àgbáyé Kejì bẹrẹ .  Ní ọpọlọpọ ọnà , ogun yìí burú ju ti àkọkọ lọ .  Àkókò ogun yìí ni Adolf Hitler túbọ mú ilé iṣẹ Nobel tó wà ní ìlú Krümmel gbòòrò sí i , ó sì wá di ọkan lára àwọn ilé iṣẹ ohun ìjà tó tóbi jù lọ ní Jámánì .  Àwọn òṣìṣẹ ibẹ lé ní ẹgbẹrún mẹsàn - án .  Àmọ nígbà tí ogun parí , ọkọ òfuurufú ẹgbẹ ogun Olùgbèjà rọjò bọǹbù tó lé lẹgbẹrún sórí ilé iṣẹ Nobel , wọn sì pa á rẹ ráúráú .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ pé àwọn àwárí tí Nobel fúnra rẹ ṣe ni wọn fi ṣe àwọn bọǹbù náà .  Ogun àgbáyé méjì ọtọọtọ ló ṣẹlẹ ní ọrúndún tó tẹ lé ikú Nobel , bẹẹ sì tún ni àìmọye rògbòdìyàn mìíràn ti tẹ lé e .  Ní gbogbo àkókò yìí , ńṣe làwọn ohun ìjà ń pọ sí i , lára wọn sì túbọ ń di olóró sí i .  Wo díẹ lára àwọn ohun ìjà táwọn ológun ń lò tó ti wá pọ gan - an láwọn ọrúndún tó tẹ lé ikú Nobel .  Àwọn ohun ìjà kéékèèké àtàwọn ohun ìjà tó rọrùn - ún lò .  Èyí ní nínú àwọn ìbọn ìléwọ , ìbọn àgbéléjìká , àwọn bọǹbù kéékèèké , àwọn ìbọn arọjò ọta àtàwọn ohun ìjà kéékèèké mìíràn .  Pọọkú lowó àwọn ohun ìjà wọnyí , wọn dùn - ún bójú tó , kódà wọn ò ṣòro lò .  Ǹjẹ wíwà tí àwọn ohun ìjà yìí wà àti jàǹbá tí wọn ń ṣe fáwọn èèyàn ti mú kí ogun yéé ṣẹlẹ ?  Kò rí bẹẹ o !  Michael Klare kọ ọ nínú ìwé ìròyìn Bulletin of the Atomic Scientists , pé àwọn ohun ìjà kéékèèké ti di  lájorí ohun ìjà tí wọn fi ń ja ogun tó pọ jù lọ lẹyìn tí Ọtẹ Abẹlé parí .   Kódà , nǹkan bí ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn tó ṣòfò ẹmí nínú àwọn ogun àìpẹ yìí ni ikú wọn ò ṣẹyìn àwọn ohun ìjà kéékèèké àtàwọn ohun ìjà tó rọrùn - ún lò wọnyí .  Láwọn ọdún 1990 nìkan , ó lé ní mílíọnù mẹrin èèyàn táwọn ohun ìjà yìí gba ẹmí wọn .  Lọpọ ìgbà sì rèé , àwọn èwe tí wọn ò kọṣẹ ogun tí wọn kì í sì í pa àwọn òfin ogun jíjà mọ ló máa ń lo àwọn ohun ìjà wọnyí .  Àwọn ohun abúgbàù tí wọn ń rì mọlẹ .  Nígbà tí ọrúndún ogún fi máa parí , nǹkan bí àádọrin èèyàn ní ìpíndọgba ni àwọn ohun abúgbàù tí wọn rì mọlẹ ń sọ di amúkùn - ún tàbí pa lójoojúmọ !  Èyí tó pọ jù lọ lára wọn ni kì í ṣe ológun o , aráàlú ni wọn .  Lọpọ ìgbà , kì í ṣe tìtorí àtigba ẹmí èèyàn ni wọn ṣe ń ri àwọn ohun abúgbàù mọlẹ , àmọ láti sọ àwọn èèyàn di abirùn kí ìpayà sì bá àwọn tó bá kàgbákò ọṣẹ tó ń ṣe .  Òótọ ni pé akitiyan ńláǹlà làwọn èèyàn ti ṣe láwọn ọdún àìpẹ yìí láti hú àwọn ohun abúgbàù tí wọn rì mọlẹ yìí jáde .  Àmọ àwọn kan sọ pé tí wọn bá fi máa hú ohun abúgbàù kan jáde , àwọn èèyàn mìíràn á ti ri ogún mọlẹ àti pé ó ṣeé ṣe kí ohun abúgbàù táwọn èèyàn ti rì mọlẹ káàkiri ayé tó nǹkan bí ọgọta mílíọnù .  Bí àwọn ohun abúgbàù yìí kò ṣe mọyàtọ láàárín àwọn ológun àtàwọn ọmọdé tó ń ṣeré lórí pápá kò ní kí àwọn tó ń ṣe àwọn ohun èlò ọlọṣẹ yìí àtàwọn tó ń lò wọn jáwọ .  Àwọn ohun ìjà runlérùnnà .  Pẹlú àwárí àwọn bọǹbù runlérùnnà tí wọn ti ṣe , wọn lè pa odidi ìlú kan run láàárín ìṣẹjú àáyá mélòó kan láìjẹ pé àwọn sójà bára wọn jà rárá .  Bí àpẹẹrẹ , wo bí nǹkan ṣe bà jẹ lọ bẹẹrẹbẹ nígbà tí wọn ju àwọn bọǹbù átọmíìkì sílùú Hiroshima àti Nagasaki ní 1945 .  Ìmọlẹ bọǹbù yìí ju agbára èèyàn lọ , ó sì fọ àwọn kan lójú .  Ìtànṣán bọǹbù yìí sọ àwọn mìíràn dìdàkudà .  Iná rara àti ooru rẹ sì pa ọpọlọpọ .  Wọn ní iye èèyàn tó kú ní ìlú méjèèjì fẹrẹẹ tó ọkẹ mẹẹẹdógún  300,000  !  Lóòótọ , àwọn kan lè sọ pé rírun tí wọn fi bọǹbù run ìlú méjèèjì mú kí iye èèyàn tí ì bá kú ká ní wọn ò lo àwọn bọǹbù runlérùnnà dín kù .  Síbẹ , rírí táwọn kan rí i bí ẹmí ọpọ èèyàn ṣe ṣòfò ti mú kí wọn bẹrẹ sí í rọ àwọn olóṣèlú àtàwọn sànmọrí káàkiri àgbáyé láti fòpin sí lílo ohun ìjà ẹlẹrùjẹjẹ yìí .  Kódà , ọpọ èèyàn ti bẹrẹ sí bẹrù pé ẹdá èèyàn ti fọwọ ara rẹ ṣe ohun tó máa pa á run .  Ṣé ṣíṣe àwọn ohun ìjà runlérùnnà yìí ti mú kí àlàáfíà jọba ?  Àwọn kan sọ pé bẹẹ ni .  Wọn sọ pé àwọn èèyàn ò tíì fi àwọn ohun ìjà alágbára yìí jagun fún ohun tó lé ní àádọta ọdún báyìí .  Àmọ èyí ó wù kó jẹ , èrò Nobel pé àwọn ohun ìjà runlérùnnà á jẹ kí ogun yéé ṣẹlẹ kò tíì ṣẹ o , nítorí pé àwọn èèyàn ṣì ń fi àwọn ohun ìjà kéékèèké jagun .  Yàtọ síyẹn , Ìgbìmọ Tó Ń Bójú Tó Ìlànà Ohun Ìjà Runlérùnnà sọ pé ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ohun ìjà runlérùnnà ló wà ní sẹpẹ fún lílò nígbàkigbà .  Lásìkò tá a wà yìí , tó jẹ pé gbogbo èèyàn lọrọ àwọn apániláyà ń kódààmú bá , ńṣe lọpọ ń bẹrù pé ìṣẹlẹ láabi gbáà ló máa ṣẹlẹ tí àwọn ohun tí wọn fi ń ṣe àwọn nǹkan ìjà wọnyí bá bọ sọwọ àwọn apániláyà .  Ká tiẹ ní kò bọ sọwọ àwọn apániláyà pàápàá , ewu ṣì ń bẹ pé táwọn kan bá ṣèèṣì yìn ín , ó lè kó gbogbo ayé sí yọọyọọ .  Ó hàn gbangba pé , tá a bá ń sọ nípa àwọn ohun ìjà runlérùnnà , àlàáfíà tí Nobel rò pé ó máa dé kò dé o .  Àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn àtàwọn ohun ìjà oníkẹmíkà .  Wọn máa ń fi àwọn kòkòrò bakitéríà tó lè pani ja ogun , irú bí èyí tí wọn ń pè ní anthrax , tàbí àwọn kòkòrò fáírọọsì , irú èyí tó ń fa ìgbóná .  Ti ìgbóná yìí léwu gan - an nítorí pé ó tètè máa ń tàn kálẹ .  Ewu àwọn ohun ìjà oníkẹmíkà náà tún wà níbẹ , irú bí àwọn gáàsì olóró .  Oríṣiríṣi làwọn èròjà onímájèlé yìí .  Òótọ ni pé wọn ti fòfin dè wọn fún ọpọ ẹwádún sẹyìn , síbẹ àwọn èèyàn ṣì ń lò wọn .  Ǹjẹ àwọn ohun ìjà ẹlẹrùjẹjẹ yìí àti ọṣẹ tí wọn ń ṣe ti jẹ káwọn èèyàn ṣe bí Nobel ṣe sọ tẹlẹ pé wọn máa ṣe , ìyẹn ni pé  jìnnìjìnnì á bo gbogbo àwọn orílẹ - èdè ọlàjú wọn á sì sọ pé káwọn jagunjagun àwọn kógbá ogun wọlé  ?  Rárá o , kàkà kí ọràn rí bẹẹ , ńṣe ni wọn túbọ ń mú káwọn èèyàn máa jáyà pé ọjọ kan lè jọkan táwọn tí kò fi bẹẹ mọ nípa àwọn ohun ìjà wọnyí á lọ lò wọn .  Ó lé ní ọdún mẹwàá sẹyìn báyìí tí olùdarí Àjọ Tó Ń Rí sí Dídín Ohun Ìjà Ogun Kù ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé :  Ó fẹrẹẹ máà sí èèyàn kankan tí kò lè ṣe àwọn ohun ìjà oníkẹmíkà ní ẹyìnkùlé rẹ , bó bá sáà ti kọ ẹkọ kẹmísìrì díẹ nílé ẹkọ gíga .   Kò sí àníàní pé àwọn ogun tó túbọ ba nǹkan jẹ púpọpúpọ , tó ṣẹlẹ nínú ọrúndún ogún pọ ju ti sànmánì èyíkéyìí mìíràn lọ .  Ní báyìí tá a ti wà níbẹrẹ ọrúndún kọkànlélógún , ńṣe ni ọrọ pé àlàáfíà ń bọ wá jọba túbọ ń dà bí àlá tí kò lè ṣẹ , àgàgà lẹyìn ọṣẹ tí àwọn apániláyà ṣe nílùú New York àti ìlú Washington , D.C . , ní September 11 , 2001 .  Steven Levy kọ ọ nínú ìwé ìròyìn Newsweek , pé :  Ó fẹrẹẹ máà sí ẹni tí kò mọ báyìí pé dípò lílo ìmọ iṣẹ ẹrọ fún àǹfààní èèyàn , iṣẹ láabi ni wọn ń fi ṣe .   Ó fi kún ọrọ rẹ pé :  Ta la lè sọ pé ó mọ ọgbọn tá a lè dá sí ọrọ náà ?  Ohun tí ẹdá èèyàn ń ṣe látọjọ pípẹ ni pé kí wọn máa forí - fọrùn ṣe ohun tí wọn bá ti kà sí ìtẹsíwájú , ìgbà tí wọn bá ṣe é tán ni wọn á ṣẹṣẹ máa ṣàtúpalẹ ọrọ náà .  Ríronú tí a kì í ronú ṣáájú pé ìṣẹlẹ láabi lè ṣẹlẹ ló ń mú ká bá ara wa nípò tó fi lè ṣẹlẹ lóòótọ .   Pẹlú gbogbo nǹkan tá a ti gbé yẹ wò yìí , ìtàn ti fi kọ wa pé ṣíṣe àwọn ohun abúgbàù àtàwọn ohun ìjà tó ń gbẹmí èèyàn kò mú àlàáfíà wá fún aráyé .  Nígbà náà , ṣé àlá ti kò lè ṣẹ wá lọrọ àlàáfíà fún gbogbo aráyé ni ?   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Pípẹtù sí Agbára Kẹmíkà Olóró  Ní 1846 , onímọ nípa kẹmíkà náà Ascanio Sobrero , tó tún jẹ ọmọ ilẹ Ítálì ṣàwárí kẹmíkà olóró kan tó dà bí epo rọbì tó sì lè bú gbàù , nitroglycerin ni wọn ń pè é .  Kẹmíkà yìí lóró burúkú burúkú .  Ìgbà tí kẹmíkà olóró yìí dáhùn mọ Sobrero lọwọ nígbà tó fi ń ṣe àwọn ohun kan , tó sì dá ọgbẹ ńlá kan sí i níwájú orí ni kò lò ó mọ .  Ìyẹn nìkan kọ , ìṣòro kan wà nínú ọrọ kẹmíkà yìí tí Sobrero ò lè yanjú .  Ìṣòro ọhún ni pé , tí wọn bá da kẹmíkà yìí sílẹ tí wọn sì fi òòlù lù ú , apá ibi tí wọn fi òòlù lù nìkan ló máa gbaná , ohunkóhun ò sì ní ṣẹlẹ sáwọn tó kù .  Nobel ló wá yanjú ìṣòro yìí nígbà tó ṣàwárí ohun èèlò kan tí wọn fi ń yin ohun àwọn ohun abúgbàù .  Ó lo ìwọnba díẹ lára oríṣi kẹmíkà kan tó máa ń bú gbàù tó lè tanná ran oríṣi kẹmíkà mìíràn tóun náà ń bú gbàù . Nígbà tó wá di 1865 , Nobel ṣe korobá tí wọn fi ń yin ohun abúgbàù .  Bó ṣe ṣe é ni pé ó fi kẹmíkà mercury tó ń bú gbàù sínú korobá kan ó sì dé e , ó wá fi korobá yìí sínú àgbá ńlá kan tí kẹmíkà nitroglycerin wà , ó tanná ràn án , ìyẹn sì dáhùn .  Síbẹ , lílo kẹmíkà nitroglycerin ṣì léwu púpọ púpọ .  Àpẹẹrẹ kan rèé : Nígbà tí kẹmíkà kan bú gbàù nínú ilé iṣẹ Nobel ní 1864 , lẹyìn òde ìlú Stockholm , odidi èèyàn márùn - ún ló ṣòfò ẹmí , kódà Emil , àbúrò Nobel tó kéré jù wà lára àwọn márùn - ún náà .  Ẹẹmejì ọtọọtọ làwọn kẹmíkà abúgbàù yìí dáhùn nílé iṣẹ Nobel tó wà ní Krümmel , ní Jámánì , gbogbo ibẹ ló sì bà jẹ .  Yàtọ síyẹn , àwọn kan ń fi kẹmíkà elépo yìí tan iná àtùpà , wọn máa ń fi kun bàtà tàbí kí wọn fi pa àwọn àgbá kẹkẹ wọn , àmọ ọṣẹ tó ṣe fún wọn kò ṣe é fẹnu sọ .  Kódà tí wọn bá fi fọ àwọn òkúta ńlá pàápàá , epo kẹmíkà yìí lè ṣàn sínú àwọn àfọkù òkúta kó sì fa jàǹbá tó bá yá .  Ní 1867 , Nobel yí kẹmíkà elépo rọbì yìí kúrò ní kẹmíkà ṣíṣàn .  Bó ṣe ṣe é ni pé ó po kẹmíkà nitroglycerin mọ kẹmíkà kan tí kì í bú gbàù , èyí tí wọn ń pè ní kieselguhr .  Bó tiẹ jẹ pé Nobel tún ṣe àwọn ohun abúgbàù mìíràn nígbà tó yá , èyí tó ṣe yìí làwọn èèyàn sọ pé ó jẹ ọkan lára àwọn àwárí tó ṣe pàtàkì jù lọ tó ṣe .  Ní tòótọ , wọn ti lo àwọn ohun abúgbàù tí Nobel ṣàwárí rẹ fún àwọn ohun mìíràn yàtọ sí ogun o .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn ohun tó ṣàwárí rẹ yìí ló jẹ kí wọn lè kọ ọnà abẹlẹ St .  Gotthard  1872 sí 1882  , òun ni wọn fi fọ àwọn òkúta omi abẹ ilẹ tó wà ní East River nílùú New York  1876 àti 1885  , òun náà ni wọn tún lò láti gbẹ Ọnà Omi Abẹlẹ ti Kọríńtì ní Gíríìsì  1881 si 1893  .  Síbẹ , látìgbà tí wọn ti ṣàwárí ohun èèlò abúgbàù yìí , ohun èèlò ìparun àti ikú làwọn èèyàn mọ ọn sí nílé lóko .   Àwòrán   Àgọ ọlọpàá tí àwọn ohun èèlò abúgbàù sọ di àlàpà ní Kòlóńbíà   Credit Line    Reuters NewMedia Inc .   CORBIS   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Kò pé ogun ọdún lẹyìn tí Nobel kú ni wọn fi àwọn àkọtun ohun ìjà aṣekúpani ja Ogun Àgbáyé Kìíní   Credit Line   Fọtò U.S .  National Archives   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Àwọn tí ohun abúgbàù tí wọn ń rì mọlẹ ṣe lọṣẹ ní ìlú Cambodia , Iraq àti Azerbaijan   Àwọn Credit Line   Fọtò UN  DPI 186410C tí P.S .  Sudhakaran yà  Fọtò UN  DPI 158314C tí J .  Isaac yà  Fọtò UN  DPI tí Armineh Johannes yà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Ìgbìmọ Tó Ń Bójú Tó Ìlànà Ohun Ìjà Runlérùnnà sọ pé ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ohun ìjà runlérùnnà ló wà ní sẹpẹ fún lílò nígbàkigbà   Credit Line   ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ  FỌTÒ TÍ SYGMA YÀ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Títú táwọn kan tú gáàsì olóró kan tí wọn ń pè ní  sarin  sáfẹfẹ ní ibùdó ọkọ ojú irin kan ní Tokyo lọdún 1995 ló jẹ káwọn èèyàn mọ pé ọṣẹ tó ń ṣe kọjá kèrémí   Credit Line   Asahi Shimbun  Sipa Press   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 5   Fọtò UN  DPI 158198C tí J .  Isaac yà  Àlàáfíà Kárí Ayé Kì í Ṣe Àlá Tí Kò Lè Ṣẹ o !  KÁ NÍ ó ṣeé ṣe fún Alfred Nobel láti mọ àwọn nǹkan tó ṣẹlẹ ní ọrúndún ogún ni , ǹjẹ á lè fi gbogbo ẹnu sọ ọ pé àlàáfíà kárí ayé ń bọ láìpẹ ?  Kò sírọ ńbẹ pé inú rẹ á dùn pé ọpọ èèyàn ló ń fi tinútinú sáré sọtùn - ún sósì láti rí i pé kò sógun mọ .  Síbẹ , bí ipò nǹkan ṣe wá dà yìí á jọ ọ lójú púpọ .  Ọjọgbọn Hugh Thomas ò ṣì sọ nígbà tó wí pé :  Òótọ ni pé ìtẹsíwájú bá ọràn ẹgbẹ òun ọgbà ní ọrúndún ogún , ìjọba sì túbọ ń mú ọràn ìgbésí ayé àwọn tí kò rí já jẹ ní ọkúnkúndùn .  Síbẹ , àwọn èèyàn lo ohun ìjà olóró lóríṣiríṣi nínú ọrúndún ogún . Àwọn bí ìbọn arọjò ọta , àwọn ọkọ ogun alágbàá , ọkọ òfuurufú tó ń rọjò bọǹbù , èyí tí wọn ń pè ní B - 52 , àwọn bọǹbù runlérùnnà àtàwọn àfọnjá olóró mìíràn .  Àwọn ogun tí ẹmí tó bá a rìn ju ti ọrúndún èyíkéyìí mìíràn lọ tún mú kí ọrúndún ogún yàtọ .   Ọjọgbọn Thomas fi kún ọrọ rẹ pé :  Bí olúkúlùkù bá ṣe rò ó sí ló máa pinnu bóyá lóòótọ la lè sọ pé ìtẹsíwájú dé bá ọrúndún ogún tàbí bẹẹ kọ .   Ǹjẹ ìrètí àlàáfíà kárí ayé ti wá dájú ní báyìí tá a ti wọ ọrúndún kọkànlélógún ?  Bẹẹ kọ o !  Nígbà tí ìwé ìròyìn Newsweek ń sọrọ nípa báwọn apániláyà ṣe kọlu ìlú New York àti ìlú Washington , D.C . , ní September 11 , 2001 , ó sọ pé :  Nínú ayé kan tí ọkọ òfuurufú ńlá tí wọn fi ń kérò ti lè di ohun ìjà aṣenilọṣẹ tó ṣe é gbélé ta bí ọfà , kò jọ pé ohun kan wà tí kò lè ṣeé ṣe .  Èyí tó sì tún burú jù ni pé kò sóhun téèyàn lè ṣèdíwọ fún pé kó má ṣẹlẹ .   Àwọn kan sọ pé kí àlàáfíà kárí ayé tó lè dé , nǹkan méjì ọtọọtọ gbọdọ ṣẹlẹ : Àkọkọ , ìyípadà ńláǹlà gbọdọ wáyé nínú báwọn èèyàn ṣe ń ronú àti bí wọn ṣe ń hùwà ; èkejì , gbogbo orílẹ - èdè gbọdọ di òṣùṣù ọwọ kí ìjọba kan ṣoṣo sì máa ṣàkóso wọn .  Bíbélì sọ tẹlẹ pé àkókò kan ń bọ tí àlàáfíà á wà kárí ayé , àmọ akitiyan ẹdá èèyàn kọ ló máa mú èyí wá o .  Sáàmù 46 : 9 sọ nípa Ẹlẹdàá náà , Jèhófà Ọlọrun pe :  Ó mú kí ogun kásẹ nílẹ títí dé ìkángun ilẹ ayé .   Báwo ni Ọlọrun ṣe máa ṣe èyí ?  Ìjọba rẹ ló máa lò , ọpọ èèyàn tí wọn jẹ olóòótọ ọkàn ló sì ti gbàdúrà fún ìjọba yìí léraléra .  Ìjọba yìí kì í ṣe ohun kan tí kò ṣe é ṣàlàyé tó wà nínú ọkàn èèyàn , ìjọba gidi kan ni , òun ni Ọlọrun á sì lò láti fi mú àlàáfíà dé orígun mẹrẹẹrin ayé .  Wòlíì Aísáyà tí Ọlọrun mí sí sọ tẹlẹ pé àwọn tó máa jẹ ọmọ abẹ ìjọba yẹn kò ní  kọṣẹ ogun mọ .   Ètò ìkọnilẹkọọ kan tó ń wáyé ní gbogbo ayé ló máa kọ gbogbo èèyàn láti gbé ní àlàáfíà , kí wọn sì tipa bẹẹ  fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ , wọn yóò sì fi ọkọ wọn rọ ọbẹ ìrẹwọ - ọgbìn .   Àní lákòókò tá a wà yìí , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ń ṣe bẹẹ .  Bó tilẹ jẹ pé oríṣiríṣi ẹyà ni wọn ti wá tí wọn sì wà ní orílẹ - èdè tó lé ní igba , wọn kì í fi àwọn ohun ìjà ogun kọlu àwọn èèyàn ẹlẹgbẹ wọn .  Ẹrí tó fi èyí hàn ni pé wọn kì í dá sọtùn - ún tàbí dá sósì nínú ayé tí ogun ti bà jẹ yìí .  Èyí ló fi hàn dájú pé àlàáfíà kì í ṣe àlá tí ò lè ṣẹ , ó ṣì ń bọ wá jọba .  Ṣé wà á fẹ mọ púpọ sí i nípa ìrètí ojúlówó àlàáfíà yìí tá a gbé karí Bíbélì ?  Jọwọ , kọwé sáwọn tó tẹ ìwé ìròyìn yìí jáde nípa lílo àdírẹsì tó sún mọ ọ jù lọ lára àwọn tá a tò sí ojú ìwé 5 , tàbí kó o kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní àdúgbò rẹ .  A Bù Kún Ìdánúṣe Tó Lò  ỌPỌ ÀWỌN ỌDỌ LÁÀÁRÍN ÀWỌN ẸLẸRÌÍ JÈHÓFÀ ló ní àpẹẹrẹ rere nípa fífi ìgboyà sọrọ nípa ohun tí wọn gbà gbọ .  Gbé ti Stella , ọdọ kan láti Salonika , ní Gíríìsì yẹ wò .  Ó sọ pé :  Nínú ọkan lára àwọn ìpàdé wa , a jíròrò àwọn ọnà tá a lè gbà lo àwọn fídíò wa láti ran àwọn mìíràn lọwọ kí wọn lè mọ Jèhófà .  Mo wá ronú nípa bí mo ṣe lè lo fídíò Jehovahs Witnesses  The Organization Behind the Name .  Ní ọjọ kejì , mo lọ bá ọgá àgbà ilé ìwé mo sì sọ fún un pé mo fẹ kí gbogbo akẹkọọ wo fídíò náà .  Sí ìyàlẹnu mi , ó ní kò burú , táwọn olùkọ bá sáà ti gbà .   Lọjọ yẹn kan náà , ọgá àgbà ilé ìwé sọ fún mi pé àwọn akẹkọọ lè wo fídíò náà ní ọsẹ tó máa tẹ lé e , àmọ lẹyìn aago ìjáde ni ṣá o .  Èyí kò dùn mọ mi nínú torí mo rò pé àwọn ọmọ kíláàsì mi ò ní lè fi àkókò wọn sílẹ láti wo fídíò náà .  Síbẹ , lọjọ kejì , mo sọ fún gbogbo wọn pé kí wọn wá wo fídíò náà .  Wọn gbà pé àwọn á wá , kódà , wọn tún pe àwọn ọmọ kíláàsì mìíràn pàápàá .  Olùkọ mẹfà ọtọọtọ ló wá wò fídíò náà , ẹkọ nípa ìsìn ni ọkan lára wọn ń kọ àwọn akẹkọọ .   Ńṣe ni gbogbo wọn tẹtí bẹlẹjẹ .  Nígbà tá a wò ó tán , ọgá àgbà sọ pé kí n wá ṣe atọkùn ètò kan tí wọn á ti máa béèrè ìbéèrè , tí màá máa fún wọn ní ìdáhùn .  Iṣẹ ìyọǹda ara ẹni tí wọn ń ṣe ní orílé iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , tó wà nínú fídíò náà wú ọpọ lórí gan - an .  Akẹkọọ kan sọ pé :  Bó tiẹ jẹ pé wọn kì í gbowó oṣù , tayọtayọ ni wọn ń ṣiṣẹ wọn !    Mo sọ fún gbogbo àwọn tó wá wo fídíò náà nípa àwọn ìtẹjáde wa tá a gbé ka Bíbélì .  Mo tún fún wọn ní Ìròyìn Ìjọba , nọnba 36 , tó ní àkọlé náà  Mìlẹníọmù Tuntun  Kí Ni Ká Máa Retí ?   Ọgá àgbà sọ pé kí n fún òun sí i kóun lè fún àwon olùkọ tí kò sí níbẹ .   Lẹyìn náà , ọpọ àwọn akẹkọọ bá àwọn ọrẹ wọn sọrọ nípa fídíò náà .  Inú mi dùn gan - an pé mo lo àǹfààní yìí láti wàásù .  Àwọn ọmọ kíláàsì mi túbọ ń fi ọwọ fún mí .  Èyí tó wá ṣe pàtàkì jù lọ ni pé wọn ń fi ọwọ fún Ọlọrun tí mò ń sìn !   Ìtùnú fún Àwọn Tó Ń Ṣọfọ  KÍKỌLÙ táwọn apániláyà kọlu ìlú New York àti ìlú Washington , D.C . , ní September 11 , 2001 kó ìpayà bá àwọn èèyàn kárí ayé .  Lọjọ kan ṣoṣo , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ṣòfò ẹmí .  Èyí ní nínú ọgọrọọrún àwọn akíkanjú panápaná , àwọn ọlọpàá àtàwọn oníṣègùn .  Látìgbà tí ìṣẹlẹ náà ti wáyé làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lápapọ ti ń ṣe gugudu méje láti tu àwọn tí èèyàn wọn kú nínú àjálù náà nínú .  Ìdí tí wọn fi ń ṣe èyí jẹ  láti di ọgbẹ àwọn oníròbìnújẹ - ọkàn  àti  láti tu gbogbo àwọn tí ń ṣọfọ nínú .   Aísáyà 61 : 1 , 2 .  Látọjọ pípẹ làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti rí i pé àwọn téèyàn wọn bá kú sábàá máa ń bi ara wọn láwọn ìbéèrè tó wà nísàlẹ yìí .  Bíbélì dáhùn àwọn ìbéèrè náà .  O ò ṣe kúkú wo àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ tó wà nísàlẹ yìí nínú Bíbélì rẹ ?  Tí ẹnì kan bá kú , ṣé Ọlọrun ló kádàrá rẹ bẹẹ ?  Bíbélì sọ nínú Oníwàásù 9 : 11 pé  ìgbà àti ìṣẹlẹ tí a kò rí tẹlẹ    èṣì ,  Bibeli Yoruba Atọka  ń ṣẹlẹ sí gbogbo èèyàn .  Tó bá jẹ lóòótọ ni Ọlọrun kádàrá èèyàn láti kú , kí ló dé tí Bíbélì fi sọ pé ká máa ṣọra ká má bàa ṣèṣe ?  Bí àpẹẹrẹ , wo Diutarónómì 22 : 8 .  Èé ṣe tá a fi ń kú ?  Inú Párádísè orí ilẹ ayé la fi tọkọtaya àkọkọ ìyẹn Ádámù àti Éfà sí .  Ká ní wọn ṣègbọràn ni , wọn kì bá tí kú .  Kìkì bí ẹdá èèyàn bá ṣàìgbọràn sí Ọlọrun nìkan ni wọn máa kú .  Ó mà ṣe o , Ádámù àti Éfà ṣàìgbọràn sí Ẹlẹdàá wọn .  Èyí sì yọrí sí ikú fún wọn .  Ìgbà tó sì jẹ pé ọdọ Ádámù àti Éfà ni gbogbo ẹdá èèyàn ti ṣẹ wá , gbogbo wọn ló ti jogún ẹṣẹ àti ikú .  Bíbélì sọ pé :  Ẹṣẹ tipasẹ ènìyàn kan  Ádámù  wọ ayé àti ikú nípasẹ ẹṣẹ , ikú sì tipa báyìí tàn dé ọdọ gbogbo ènìyàn .   Róòmù 5 : 12 .  Ipò wo làwọn òkú wà ?  Lẹyìn tí Ádámù ti ṣọtẹ , Ọlọrun sọ pé :  Ìwọ yóò . . . padà sí ilẹ , nítorí láti inú rẹ ni a ti mú ọ jáde .  Nítorí ekuru ni ọ , ìwọ yóò sì padà sí ekuru .   Nítorí náà , ẹni tó bá ti kú kò mọ ohunkóhun mọ , kódà kò sí níbì kankan mọ .  Bíbélì sọ pé :  Àwọn alààyè mọ pé àwọn yóò kú ; ṣùgbọn ní ti àwọn òkú , wọn kò mọ nǹkan kan rárá .   Bíbélì tún sọ pé tí ẹnì kan bá kú , ńṣe ni  ó padà sínú ilẹ rẹ ; ní ọjọ yẹn ni àwọn ìrònú rẹ ṣègbé .   Sáàmù 146 : 3 , 4 .  Ṣebí téèyàn bá kú ọkàn rẹ kì í kú ?  Ohun tí Bíbélì fi kọ wa ni pé ìwọ fúnra rẹ ni ọkàn , kì í ṣe ohun ọtọ kan tó máa wà láàyè lẹyìn tó o bá kú .  Nítorí náà , a lè sọ pé nígbà tí ẹnì kan bá kú , ọkàn kan ló kú yẹn .  Bíbélì sọ ọ kedere pé :  Ọkàn  ìyẹn èèyàn  tí ń dẹṣẹ . . . yóò kú .   Ìsíkíẹlì 18 : 4 .  Ìrètí wo ló wà fáwọn tó ti kú ?  Bíbélì sọ pé ohun tí Ọlọrun fẹ ṣe ni pé , ní àkókò àjíǹde , ó máa jí àwọn òkú dìde sórí ilẹ ayé tó ti di Párádísè , níbi tí kò ti ní sí àìsàn àti ikú mọ .  Jésù sọ pé :  Wákàtí náà ń bọ , nínú èyí tí gbogbo àwọn tí wọn wà nínú ibojì ìrántí yóò gbọ ohùn rẹ , wọn yóò sì jáde wá .   Jòhánù 5 : 28 , 29 ; Ìṣípayá 21 : 1 - 4 .  Nígbà tí Jésù ń sọrọ nípa ọrẹ rẹ tó kú , ìyẹn Lásárù , ó fi ikú wé ìgbà téèyàn bá sùn .  Síwájú sí i , lẹyìn tí Jésù jí Lásárù dìde , kò sọ ohunkóhun tó jẹ mọ pé òun ti wà níbì kan tóun ti ń jìyà tàbí tóun ti ń gbádùn níwọnba àkókò tó fi kú náà .  Èyí kò rúni lójú nítorí pé àwọn òkú kò mọ ohunkóhun .  Kò sí pé wọn ń joró níbì kankan , ńṣe ni wọn dúró de  wákàtí  náà tí a óò jí wọn dìde .  Èyí tó ṣe pàtàkì jù lọ ńbẹ ni pé , jíjí tí Jésù jí Lásárù dìde fi hàn pé àwọn òkú lè padà wà láàyè .  Àní , ńṣe ni Jésù lo iṣẹ ìyanu tó ṣe yìí láti jẹ ká mọ ohun tó máa ṣẹlẹ lórí ilẹ ayé nígbà tí Ìjọba Ọlọrun bá bẹrẹ sí í ṣàkóso .  Ìtùnú ńlá mà lèyí o fún àwọn téèyàn wọn kú lákòókò oníwàhálà tá a wà yìí !  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ńjẹ Ọlọrun Fọwọ Sí Ogun Jíjà ?  LỌPỌ ìgbà , àwọn ọgágun , àwọn alákòóso , tó fi dórí àwọn àlùfáà pàápàá ti fọwọ sí ogun jíjà nípa pípe orúkọ Ọlọrun sí i !  Ní 1095 , Póòpù Urban Kejì fọwọ sí Ogun Ẹsìn Kìíní tí wọn ní wọn fẹ fi gba  Ìlú Mímọ  náà Jerúsálẹmù , kó lè padà sọwọ àwọn ẹlẹsìn Kristi , ó sì ṣètìlẹyìn fún un .  Àmọ kọwọ wọn tó o ba ohun tí wọn fẹ , àwọn ará Turkey tí wọn jẹ ẹlẹsìn Ìsìláàmù ti pa agbo kan lára àwọn Ológun Ẹsìn náà run ráúráú .  Bí ìgbàgbọ àwọn tó kó Ogun Ẹsìn wá ṣe gbóná nínú Mẹtalọkan ni ìtara àwọn ẹlẹsìn Ìsìláàmù yìí fún Allah náà ṣe gbóná girigiri .  Ní August 1914 , ohun ti ọdọmọkùnrin ọmọ ilẹ Jámánì kan kọ láti ibùdó tó wà nígbà Ogun Àgbáyé Kìíní ni pé :  Tó bá jẹ pé Ọlọrun ló ń darí àwọn nǹkan tó ń ṣẹlẹ nínú ìtàn ẹdá  ó ṣì dá mi lójú pé òun ni  nítorí náà àwa lá máa jáwé olúborí .   Oṣù yẹn kan náà ni Czar Nicholas Kejì fún àwọn ọmọ ogun Rọṣíà láṣẹ láti dìde ogun sí ilẹ Jámánì . Ó sọ pé :  Mo fi tọkàntọkàn kí i yín , ẹyin akíkanjú ọmọ ogun mi , àtàwọn ẹni iyì tó ń fẹ tiwa .  Ọlọrun ń bẹ lẹyìn wa gbágbáágbá !   Látàrí bí wọn ṣe ń ki àwọn sójà láyà yìí , àràádọta ọkẹ wọn ló ti lọ sógun , ọkàn wọn sì balẹ dẹdẹ pé Ọlọrun ń bẹ lẹyìn àwọn .  Ọpọ gbà gbọ pé Ọlọrun fọwọ sí irú ogun báyìí káwọn lè ní òmìnira , wọn sì máa ń fi àwọn ogun tí Ìwé Mímọ lédè Hébérù  tí wọn sábà ń pè ní Májẹmú Láéláé  sọrọ nípa wọn ti ara wọn lẹyìn .  Àmọ ṣé ọnà tí wọn gbà lóye Ọrọ Ọlọrun yìí tọnà ?  Àwọn Ogun Tí Ísírẹlì Ayé Ọjọun Jà  Jèhófà Ọlọrun pàṣẹ pé kí Ísírẹlì fi ogun pa àwọn ará Kénáánì oníwàkiwà rẹ kúrò ní Ilẹ Ìlérí .  Ọlọrun tipa báyìí lo orílẹ - èdè Ísírẹlì bí idà láti pa àwọn èèyàn yìí run gẹgẹ bó ṣe fi ìkún omi pa àwọn ẹni búburú run láyé Nóà àti bó ṣe fi iná pa àwọn ẹni ibi ìlú Sódómù àti Gòmórà run .  Jẹnẹsísì 6 : 12 , 17 ; 19 : 13 , 24 , 25 .  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , àwọn ọmọ Ísírẹlì ja àwọn ogun mìíràn lábẹ ìdarí Ọlọrun , ohun tó sì fà á ni pé ó fẹ dẹkun mọhuru - mọhuru tí àwọn ọtá ń dún mọ wọn .  Bí orílẹ - èdè Ísírẹlì bá fi ti Jèhófà ṣe , wọn máa ń jáwé olúborí nínú ogun tí wọn bá lọ .  Àmọ ohun tó máa ń fa àjálù bá wọn ni bí wọn bá ṣàyà gbàǹgbà pé àwọn fẹ lọ jagun láìjẹ pé Ọlọrun ní kí wọn ṣe bẹẹ .  Gbé ohun tó ṣẹlẹ sí Jèróbóámù Ọba yẹ wò .  Ó kọ etí dídi sí ìkìlọ tí Ọlọrun fún un , ó ní kí ẹgbẹ ọmọ ogun òun lọ kógun bá Júdà .  Nígbà tí ogun náà parí , ọkẹ mẹẹẹdọgbọn  500,000  ọmọ ogun Jèróbóámù ló ṣòfò ẹmí .  Kódà , ìgbà kan wà tí Jòsáyà Ọba lọ ja ogun tí kò yẹ kó jà .  Ìpinnu tó fi ìwàǹwára ṣe yìí ló mú kó pàdánù ẹmí rẹ .  2 Kíróníkà 35 : 20 - 24 .  Kí làwọn ohun tó ṣẹlẹ yìí fi hàn ?  Ó fi hàn pé ní Ísírẹlì ìgbàanì , Ọlọrun ló ń pinnu bóyá kí wọn jagun tàbí kí wọn má jagun .  Ó máa ń jẹ káwọn èèyàn rẹ jagun láti mú àwọn ète rẹ kan ṣẹ ní pàtàkì .  Àmọ , ó ti mú àwọn ète náà ṣẹ nígbà yẹn lọhùn - ún .  Síwájú sí i , Jèhófà sọ tẹlẹ pé , àwọn tá á máa jọsìn òun  ní apá ìgbẹyìn àwọn ọjọ  yóò  fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ  wọn ò sì ní  kọṣẹ ogun mọ .   Ó hàn gbangba pé , àwọn ogun tí wọn jà nínú Bíbélì kò fi hàn pé èyí tí wọn ń jà lóde òní tọnà , nítorí kò sí èyíkéyìí nínú tòde òní tí Ọlọrun pàṣẹ pé kí wọn jà .  Agbára Tí Ẹkọ Kristi Ní  Nígbà tí Jésù wà lórí ilẹ ayé , ó fi hàn wá bá a ṣe lè fi ìfẹ àìmọtara - ẹni - nìkan rọpò ìkórìíra .  Ó pàṣẹ pé :  Ẹ nífẹẹ ara yín lẹnì kìíní - kejì gan - an gẹgẹ bí mo ti nífẹẹ yín .   Ó tún sọ pé :  Aláyọ ni àwọn ẹlẹmìí àlàáfíà .   Nínú ohun tó sọ yìí , ìtumọ ọrọ Gíríìkì fún  ẹlẹmìí àlàáfíà  ju pé kéèyàn jẹ ẹni jẹẹjẹẹ .  Ó tún ní nínú kéèyàn fẹràn àlàáfíà , kó sì máa ṣaápọn nígbà gbogbo láti jẹ ẹni rere .  Nígbà tí wọn fàṣẹ ọba mu Jésù , àpọsítélì Pétérù fi ohun ìjà tó lè ṣekú pani gbèjà rẹ .  Àmọ ńṣe ni Ọmọ Ọlọrun bá a wí , ó sọ fún un pé :  Dá idà rẹ padà sí àyè rẹ , nítorí gbogbo àwọn tí wọn bá ń mú idà yóò ṣègbé nípasẹ idà .   Báwo làwọn Kristẹni ọrúndún kìíní ṣe fi ọrọ yìí sílò ?  Ìwọ wo àwọn ọrọ tá a fà yọ nísàlẹ wọnyí .   Àyẹwò kínníkínní lórí gbogbo ìsọfúnni tó wà lọwọ  fi hàn  pé títí di àkókò Marcus Aurelius  121 sí 180 Sànmánì Tiwa  , kò sí Kristẹni kankan tó di ológun ; gbogbo àwọn tó sì jẹ ológun tẹlẹ ló fiṣẹ ológun sílẹ lẹyìn tí wọn di Kristẹni .   The Rise of Christianity .   Ìwà àwọn Kristẹni  àkọkọbẹrẹ  yàtọ sí tàwọn ará Róòmù gan - an . . . .  Nítorí pé Kristi ti wàásù nípa àlàáfíà , wọn kọ láti ṣiṣẹ ológun .   Our World Through the Ages .  Àwọn ará Róòmù pa púpọ lára àwọn ọmọlẹyìn Kristi nítorí pé wọn ò wọnú ẹgbẹ ọmọ ogun olú ọba .  Èé ṣe táwọn Kristẹni fi ṣe ohun tí ọpọ èèyàn ò nífẹẹ sí yìí ?  Ìdí ni pé Jésù kọ wọn pé kí wọn jẹ èèyàn àlàáfíà .  Ogun Jíjà Lóde Òní  Fojú inú wo bó ṣe máa kó ìpayà báni tó ká ní àwọn ọmọ ẹyìn Kristi wà nínú ẹgbẹ ológun tó ń bára wọn jà , tí wọn ń para wọn .  Irú èyí kò ní í bá àwọn ìlànà Kristẹni mu rárá .  Ká sòótọ , àwọn tó bá ń ṣègbọràn sí Ọlọrun tó ni Bíbélì kò ní ṣe ẹnikẹni ní ṣùtá , ì báà tiẹ jẹ àwọn ọtá wọn pàápàá .    Mátíù 5 : 43 - 45 .  Ó hàn gbangba pé , Ọlọrun ò lọwọ sí àwọn ogun táwọn èèyàn ń jà lóde òní tí wọn fi ń pààyàn nípakúpa .  Ẹlẹmìí àlàáfíà làwọn Kristẹni tòótọ , wọn sì ń polongo àlàáfíà tó máa gbalẹ kárí ayé nínú Ìjọba Ọlọrun .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bíbélì sọ nípa  Ha - Mágẹdọnì ,  èyí tá a tún mọ sí  ogun ọjọ ńlá Ọlọrun Olódùmarè .   Kì í ṣe ogun tí ẹdá èèyàn ń jà ni èyí tọka sí o , àmọ ó ń tọka sí bí Ọlọrun ṣe máa ṣa àwọn èèyàn búburú sọtọ tá á sì pa wọn run .  Nítorí náà , èèyàn ò lè fi ti Ha - Mágẹdọnì kẹwọ pé òun ló mú kí ogun tí wọn ń jà lóde òní tọnà tàbí kéèyàn máa rò pé Ọlọrun fọwọ sí àwọn ogun náà .  Ìṣípayá 16 : 14 , 16 ; 21 : 8 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Ọgágun Francisco Franco ní Sípéènì , níbi tó ti bá ọpọ àwọn àlùfáà ṣọọṣì Kátólíìkì ya fọtò   Credit Line   Fọtò U.S .  National Archives   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Àwọn sójà táwọn àlùfáà Ọtódọọsì ilẹ Gíríìkì ń gbàdúrà fún nígbà táwọn yẹn fẹ lọ sí Kosovo , ní June 11 , 1999   Credit Line   Fọtò AP  Giorgos Nissiotis  Ìbẹwò sí Ìlú Tí Wọn Ti Ń Wa Góòlù Dúdú  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ BRAZIL  Ó ṢEÉ ṣe kó o máà tíì gbọ nípa ìlú tí wọn ń pè ní Ouro Prêto rí , èyí tó wà ní orílẹ - èdè Brazil , àmọ ní ọrúndún kejìdínlógún , ìlọpo mẹta làwọn èèyàn tó ń gbé níbẹ fi ju àwọn tó ń gbé nílùú New York City lọ .  Nígbà kan , owó tí wọn ń rí nínú ìlú yìí ni wọn fi kọ ìlú Lisbon tó wà ní ilẹ Potogí , nígbà tí ìsẹlẹ ba ìlú náà jẹ .  Lọdún 1980 , Àjọ Ètò Ẹkọ , Ìmọ Ìjìnlẹ , àti Àṣà Ìbílẹ ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fi ìlú Ouro Prêto kún Ara Ibi Tí Nǹkan Àlùmọọnì Ayé Fìdí Kalẹ Sí , èyí tó wá mú kó jẹ ọkan lára ẹẹdẹgbẹrin  700  àwọn ibi tó ta yọ jù lọ lágbàáyé nínú àṣà ìṣẹdálẹ àtàwọn ohun àdánidá .  Kí ló dé tí wọn fi fún ìlú Ouro Prêto ní iyì tó tó báyìí ?  Ìwọ gbé ìtàn ìlú tí kò lẹgbẹ yìí yẹ wò ná .  Omi Tí Ẹnì Kan Mu Ló Yọrí sí Ṣíṣàwárí Góòlù  Láàárín àádọta ọdún àkọkọ ní ọrúndún kẹtàdínlógún , ọpọ àwọn olùṣàwárí ọmọ ilẹ Potogí , tí wọn ń pè ní bandeirantes , bẹrẹ sí lọ káàkiri ilẹ Brazil , wọn ń wá àwọn àgbègbè tuntun , àwọn ẹrú tó jẹ ọmọ Íńdíà àti góòlù kiri .  Nínú irú ìrìn àjò wọn kan bẹẹ , wọn wọ àárín gbùngbùn orílẹ - èdè náà títí wọn fi dé Òkè Ńlá Itacolomi .  Níbẹ , olùṣàwárí kan tó ń jẹ Duarte Lopes lọ síbi odò kékeré kan tó ń ṣàn láti pa òùngbẹ rẹ .  Ó fi abọ onígi tó wà lọwọ rẹ bu omi díẹ ó sì mu ún .  Bẹẹ ló ṣàkíyèsí pé àwọn òkúta wẹwẹ kan wà nínú abọ onígi náà .  Lopes ta àwọn òkúta náà fún ọrẹ rẹ kan , ṣùgbọn nígbà tí ọrẹ náà fura pé òkúta ṣíṣeyebíye làwọn òkúta wẹwẹ náà , ó fi wọn ránṣẹ sí gómìnà ìpínlẹ Rio de Janeiro .  Nígbà tí gómìnà náà yẹ àwọn òkúta yìí wò , ó rí i pé ojúlówó góòlù ni wọn , tí àwọn nǹkan dúdú kan bò lára .  Àmọ ibo ni góòlù náà ti wá ?  Gbàrà tí Lopes ti júwe ibi tí Itacolomi wà làwọn olùṣàwárí ti bẹrẹ sí lọ wá ibẹ .  Lọdún 1698 , olùṣàwárí kan tó ń jẹ Antônio Dias de Oliveira rí òkè ńlá tí wọn ti rí góòlù náà .  Láìjáfara rárá , ńṣe làwọn tó ń wá góòlù kiri rọ lọ sí àgọ kan tó wà nítòsí ibi tí wọn ti ń rí ohun ṣíṣeyebíye yìí , ìyẹn ibì kan tí wọn ń pè ní Vila Rica lẹyìn náà .  Kò pẹ kò jìnnà , àwọn èèyàn tó ń gbé Vila Rica wọ ẹgbẹrún lọnà ọgọrin  80,000  .  Bí àkókò ti ń lọ , ó di olú ìlú Minas Gerais , wọn sì sọ ọ ní Ouro Prêto , tó túmọ sí  Góòlù Dúdú .   Góòlù Dúdú Fa Ìtàjẹsílẹ  Láàárín ọdún 1700 sí 1820 , ẹgbẹfà tọọnù góòlù làwọn tó ń ṣàwárí góòlù wà jáde nínú ilẹ  èyí jẹ ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún gbogbo góòlù tí wọn mú jáde kárí ayé ní àkókò yẹn .  Àmọ ibo ni gbogbo góòlù yẹn ń lọ ?  Ńṣe ni wọn máa ń yọ wọn ní ibì kan tí wọn ń pè ní Casa dos Contos , tàbí Ilé Ìyí - Nǹkan - Padà , tí wọn á sì wá ṣe wọn sí ọpá gbọọrọ gbọọrọ .  Lẹyìn náà , ìdá kan nínú márùn - ún góòlù náà á lọ sápò ìdílé ọba ilẹ Potogí , èyí dúró fún owó orí táwọn tó ń wa góòlù náà ń san .  Àwọn tó wá tẹdó náà ta ko owó orí yìí .  Ọkan lára wọn tórúkọ rẹ ń jẹ Felipe dos Santos ru àwọn awakùsà , àwọn ọkùnrin ológun àtàwọn mẹńbà ṣọọṣì sókè láti ta ko àṣẹ Ọba ilẹ Potogí .  Àmọ àwọn Potogí jà padà .  Lọdún 1720 , wọn yẹgi fún Felipe dos Santos wọn sì fi ẹṣin wọ òkú rẹ kiri láwọn òpópónà .  Bí àwọn awakùsà náà ṣe padà sídìí iṣẹ wọn nìyẹn tí owó orí náà sì ń ga sí i .  Àmọ ṣá o , èyí kàn dáwọ ìṣọtẹ náà dúró fúngbà díẹ ni .  Ní ọrúndún yẹn kan náà , ọkùnrin kan tó ń jẹ Joaquim da Silva Xavier tún dìde , tí ìnagijẹ rẹ ń jẹ Tiradentes , èyí tó túmọ sí  olùfa eyín tu   ìyẹn ń tọka sí ọkan lára iṣẹ tó máa ń ṣe .  Ó jẹ ọkan lára agbo àwọn akéwì , àwọn amòfin , àtàwọn ọkùnrin ológun ìlú Ouro Prêto , tí wọn máa ń pàdé déédéé ní ilé àlùfáà kan tó ń jẹ Toledo .  Níbẹrẹ , ohun tí wọn máa ń sábà sọrọ lé lórí ni ìmọ ọgbọn orí , èyí tí wọn máa ń fi dápàárá , àmọ nígbà tó yá , wọn kọjá sórí ọrọ ìṣèlú ayé ìgbà náà .  Kẹrẹkẹrẹ , ìjíròrò wọn di ti ọlọtẹ , tí wọn á bẹrẹ sí sọrọ lóhùn kẹlẹkẹlẹ nípa bí ohun tí Ìjọba ilẹ Potogí ń béèrè ṣe ń mú ìnira bá wọn .  Ọbabìnrin ilẹ Potogí , Dona Maria Kìíní , ti kìlọ ṣáájú pé bíbẹ ni wọn máa bẹ orí àwọn tó bá dìtẹ .  Síbẹsíbẹ , lọdún 1788 , Tiradentes , tó jẹ ọkan lára àwọn ọmọ ogun ojú omi lásìkò náà , ló jẹ aṣáájú nínú Inconfidência Mineira , èyí tó túmọ sí Ọtẹ Ìlú Minas Gerais .  Ẹnì kan tó jẹ amí ló sọ orúkọ àwọn ọlọtẹ náà fún àwọn aláṣẹ .  Ni wọn bá bẹrẹ sí í ṣà wọn lọkọọkan tí wọn sì rán wọn nígbèkùn lọ sí ilẹ Áfíríkà láti lọ kú síbẹ .  Tiradentes ní tirẹ fimú dánrin nínú yàrá ẹwọn mímóoru tí wọn jù ú sí ní ìpínlẹ Rio de Janeiro kí wọn tó wá yẹgi fún un ní April 21 , ọdún 1792 tí wọn sì bẹ orí rẹ .  Ńṣe ni wọn gbé orí Tiradentes kọ sára òpó kan ní gbàgede ìlú Ouro Prêto , wọn gé ara rẹ sọnà mẹrin , wọn sì so àwọn apá àti ẹsẹ rẹ mọ ara àwọn òpó lẹgbẹẹgbẹ àwọn ọnà kan .  Fún àkókò díẹ , èyí mú kí ẹnikẹni tó lè ti fẹ dáná ọtẹ tọwọ ọmọ rẹ bọṣọ .  Àmọ ní ọgbọn ọdún lẹyìn náà , ìyẹn ọdún 1822 , ilẹ Brazil gbòmìnira lọwọ ilẹ Potogí .  Ìṣúra Iṣẹ Ọnà , Ìtàn àti Ìsìn  Bí àkókò ti ń lọ , wọn wa gbogbo góòlù ìlú Ouro Prêto tán , iyì rẹ sì dín kù .  Àmọ ìlú náà ṣì ní àwọn iṣẹ ọnà àtàwọn ohun mìíràn tó ń ránni létí ìtàn rẹ .  Kò ṣòro láti rí díẹ lára àwọn nǹkan wọnyí ní Ibi Ìkóhun - Ìṣẹǹbáyé - Sí ti Inconfidência , tó wà ní gbàgede Praça Tiradentes .  Tẹlẹtẹlẹ , gbọngàn ìlú àti ọgbà ẹwọn ni ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí yìí jẹ , àmọ ó ti wá di ibi tó ń ránni létí iṣẹ ọnà , ìtàn , àtàwọn ohun ìbànújẹ tó ti wáyé ní ìlú náà .  Lára àwọn nǹkan tí wọn ṣàfihàn níbẹ ni ìwé àṣẹ tí wọn fi pa Tiradentes , èyí tí Ọbabìnrin Dona Maria Kìíní fọwọ sí , àti àṣẹkù lára igi tí wọn gbé e kọ nígbà tí wọn fẹ pa á .  Lábẹ àwọn bíríkì pẹlẹbẹ onígun mẹrin tí wọn tò ní ìlà ìlà bí ìgbà tí wọn to bẹẹdì sínú ilé elérò púpọ , ni wọn sin egungun díẹ lára àwọn ọlọtẹ ẹlẹgbẹ Tiradentes sí .  Nínú àwọn yàrá tó wà ní àjà mìíràn nínú ilé náà , wọn kó àwọn ohun ìṣẹǹbáyé pa mọ síbẹ , àwọn nǹkan tó ti wà kí ilẹ Brazil tó gbòmìnira àtàwọn nǹkan tó wà lákòókò tí olú ọba ń ṣàkóso .  Ohun Ìdùnnú Fáwọn Tó Fẹràn Òkúta Ṣíṣeyebíye  Béèyàn bá rìn lọ sí apá ibi tí gbàgede Praça Tiradentes parí sí , lọwọ òkè , yóò já sí ibòmíràn tí wọn tún kó ọpọlọpọ nǹkan ìṣúra pa mọ sí  ìyẹn ibi tí wọn ń pè ní Ààfin Gómìnà , níbi táwọn gómìnà àtàwọn ààrẹ Orílẹ - èdè ń gbé nígbà kan rí .  Báyìí , ó ti di ilé ẹkọ Escola de Minas , ìyẹn ibi tí wọn ti ń kọ ẹkọ síwájú sí i nípa ìwakùsà , ìmọ nípa ilẹ àtàwọn ohun tó wà nínú rẹ , àti ìmọ nípa irin .  Ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí ilé ẹkọ náà ṣàfihàn ọkẹ kan  20,000  àwọn ohun àmúṣọrọ inú ilẹ , àwọn òkúta ṣíṣeyebíye , kristali , ouro prêto , tí í ṣe góòlù dúdú náà kò sì gbẹyìn tí gbogbo wọn jẹ ẹgbẹrún mẹta ẹyà ọtọọtọ .  Lónìí , kò sí góòlù púpọ bíi ti tẹlẹ mọ .  Síbẹ , wọn ṣì ń rí àwọn òkúta ṣíṣeyebíye ní àgbègbè náà , àwọn òkúta bí beryl aláwọ búlúù àti aláwọ ewé àti tópásì aláwọ ìyeyè ti àkókò olú ọba .  Ní nǹkan bí àádọta ọdún sẹyìn , ìwọnba èèyàn ló mọ iṣẹ ọnà gbígbẹ àwọn òkúta oníyebíye yìí lámọdunjú .  Àmọ lónìí , àwọn tó ń wá àwọn òkúta ṣíṣeyebíye yìí kiri àtàwọn ṣọọbù tí wọn ti ń ta àwọn ohun ọṣọ ti pọ ní àgbègbè Praça Tiradentes .  Kì í ṣe pé àwọn tó ni ṣọọbù náà á ṣàlàyé bó o ṣe lè dá àwọn òkúta ṣíṣeyebíye náà mọ nìkan ni , àmọ wọn á tún fi àwọn tó ń gbẹ àwọn òkúta náà àtàwọn tó ń dán an hàn ọ , tí wọn ń ṣiṣẹ láwọn yàrá tó wà lẹyìn àwọn ṣọọbù náà .  Inú àwọn náà á sì dùn láti fi bí wọn ṣe ń gbẹ ẹ hàn ọ .  Àyẹsí àti aájò àwọn èèyàn ìlú náà fi hàn pé àǹfààní ńlá ni wọn kà á sí láti máa gbé ní ìlú kan tí ìtàn rẹ ń fa àwọn èèyàn mọra .  Bó o bá fẹ ṣeré lọ sí ilẹ Brazil , rí i dájú pé o fẹsẹ kan dé ìlú Ouro Prêto  ìlú ẹlẹwà tó sì fani mọra gbáà ni .   Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 16    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Ouro Prêto   Credit Line   Àwòrán ilẹ : Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16 , 17   Nígbà tí wọn bá mú àwọn nǹkan dúdú tó bo àwọn òkúta yìí kúrò , góòlù ni wọn máa bá níbẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ìlú Ouro Prêto , tí Òkè Ńlá Itacolomi wà lẹyìn rẹ lọhùn - ún   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Ibi Ìkóhun - Ìṣẹǹbáyé - Sí ti Inconfidência , lágbègbè Praça Tiradentes   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Àwọn òkúta iyebíye aláwọ búlúù , aláwọ ìyeyè àti aláwọ ewé   Credit Line   Àwọn òkúta ṣíṣeyebíye : Brasil Gemas , Ouro Preto , MG  Oúnjẹ Aṣaralóore Ń Bẹ Níkàáwọ Rẹ  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ MẸSÍKÒ  ABÚLÉ kékeré kan tó wà ní ìpínlẹ Oaxaca , ní Mẹsíkò ni Angélica àti ìdílé rẹ ẹlẹni mẹwàá ń gbé .  Wọn ò rí já jẹ , oúnjẹ wọn kò ju ṣapala , ẹwà , omi ọbẹ aláta , túwó ìrẹsì , búrẹdì aládùn àti tíì lọ .  Angélica sọ pé :  A kò rí rùmúrùmú bó ṣe yẹ .  Ńṣe la rí jáńjálá , a ò sì lẹran lára .  A máa ń ṣàìsàn lọpọ ìgbà , bí inú rírun , aràn àti òtútù .   Angélica àti ìdílé rẹ ta mọra pé àwọn á ṣí lọ sí Ìlú Mexico , èrò wọn ni pé àwọn á ríṣẹ tá á jẹ káwọn rówó lò báwọn ṣe fẹ .  Ní báyìí , ó rò pé oúnjẹ àwọn dára ju ti tẹlẹ lọ nítorí pé wọn ti ń jẹ ẹyin , mílíìkì , ọrá wàrà , ẹfọ díẹ àtàwọn oúnjẹ tí wọn ti yí padà .  Àmọ ṣé lóòótọ ni oúnjẹ wọn ti wá ń ṣara lóore ju ti tẹlẹ lọ ?  Oúnjẹ Tí Kì Í Ṣara Lóore , Báwo Làwọn Tó Ń Jẹ Ẹ Ṣe Pọ Tó ?  Kárí ayé , ó ṣeé ṣe kí àìrí oúnjẹ tó ń ṣara lóore jẹ ṣekú pa èèyàn tó tó ẹgbẹrin  800  mílíọnù .  Gẹgẹ bí Ìròyìn Nípa Ìlera Àgbáyé tí Àjọ Ìlera Àgbáyé gbé jáde lọdún 1998 , nǹkan bí ìdá àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ tí wọn kò tíì pé ọdún márùn - ún tó ń kú ló jẹ àìjẹ oúnjẹ tó ń ṣara lóore ló pa wọn .  Àwọn tó bá sì rù ú là pàápàá kì í yéé ṣàìsàn .  Ní ìdàkejì èyí , àwọn kan sọ pé nǹkan bí ẹgbẹrin  800  mílíọnù èèyàn ló ṣeé ṣe kí oúnjẹ àjẹjù ṣekú pa .  Ẹni tí kò bá jẹ oúnjẹ tó ń ṣara lóore lè ní àwọn àrùn burúkú bíi kó sanra jù , àrùn tó ń mú kí ọrá kóra jọ sínú ibi tí ẹjẹ ń gbà ṣàn káàkiri ara , ẹjẹ ríru , àtọgbẹ , àrùn ẹdọ àti onírúurú àrùn jẹjẹrẹ .  Àjọ Ìlera Àgbáyé wá kó gbogbo rẹ pọ pé :  Oúnjẹ tí kì í ṣara lóore tipa báyìí pín sí oríṣiríṣi ọnà , ó lè jẹ èyí tí kì í ṣara lóore rárá , ó sì lè jẹ èyí táwọn èròjà kan kò sí nínú rẹ tàbí kó jẹ pé àwọn èròjà inú rẹ ti pọ jù ; ó ń pààyàn , ó ń sọ èèyàn di akúrẹtẹ , kì í jẹ kára gbé kánkán , ó ń sọ èèyàn di arọ , ó ń fọ èèyàn lójú , kì í sì í jẹ kéèyàn dàgbà sókè bó ṣe yẹ .   Àwọn kan lè máà rí oúnjẹ tó ń ṣara lóore jẹ tó káwọn mìíràn tí wọn jọ ń gbé ní orílẹ - èdè kan náà sì sanra jọkọtọ .  Nínú ìdílé kan náà sì rèé , ìṣòro àwọn ọmọdé lè jẹ àìrí oúnjẹ tó ní èròjà aṣaralóore nínú nígbà tí tàwọn àgbàlagbà sì lè jẹ sísanra tí wọn sanra jọkọtọ .  Nígbà míì pàápàá , ó lè jẹ ẹni tí kò jù náṣán - náṣán nítorí àìrí oúnjẹ gidi jẹ nígbà tó wà lọmọdé ló máa wá sanra jọkọtọ nígbà tó dàgbà .  Ìyẹn lè ṣẹlẹ sáwọn tó ti ìgbèríko ṣí lọ sílùú ńlá .  Ọpọ ni kò mọ pé ìlera wọn ní í ṣe pẹlú irú oúnjẹ tí wọn ń jẹ .  Bóyá nítorí pé ipa tí àìrí oúnjẹ tó dáa jẹ ń ní lórí ìlera kì í tètè fara hàn ni kò jẹ kí wọn mọ .  Àmọ oúnjẹ tó ń ṣara lóore lè dènà àìmọye àrùn .  Kódà , Àjọ Ìlera Àgbáyé fojú bù ú pé nǹkan bí ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn tó ní àrùn jẹjẹrẹ ni wọn kì bá ní i ká ní wọn ń jẹ oúnjẹ tó dáa tí wọn sì ń ṣeré ìmárale .  Àmọ báwo ni o ṣe lè mú kí oúnjẹ rẹ túbọ ṣara lóore ?  Bó O Ṣe Lè Mú Kí Oúnjẹ Rẹ Túbọ Ṣara Lóore  Àwọn kan sọ pé ọnà mẹta loúnjẹ pín sí .  Àkọkọ ni àwọn oúnjẹ tó ń wá látinú hóró ọkà bí àgbàdo , àlìkámà , ìrẹsì , oat , ọkà rye , ọkà báálì àti ọkà bàbà pẹlú oríṣi mìíràn bí ànàmọ àti iṣu .  Àwọn oúnjẹ onítáàṣì wọnyí máa ń fún èèyàn ní okun .  Oríṣi kejì ni ẹwà lóríṣiríṣi , bí ẹwà sóyà , ẹwà lẹńtìlì , chick - peas , awújẹ àtàwọn nǹkan tó ń tara ẹran jáde bí ẹran , ẹja , ẹyin , wàrà àtàwọn nǹkan tí wọn ń fi wàrà ṣe .  Àwọn wọnyí máa ń fún èèyàn ní èròjà protein , èròjà iron , èròjà zinc àti oríṣiríṣi fítámì .  Oríṣi kẹta ni ẹfọ àti àwọn èso .  Àwọn wọnyí ń fún èèyàn ní àwọn fítámì tó ṣe kókó àti èròjà mineral .  Èèyàn tún máa ń rí ṣákítí nínú wọn , wọn sì ń fún ara lókun , àwọn tún ni orísun èròjà fítámì C àbáláyé .  Dókítà Héctor Bourges , ọgá àgbà nípa ẹkọ oúnjẹ ní Ilé Ẹkọ Ìmọ Ìṣègùn àti Ẹkọ Nípa Oúnjẹ Tó Ń Ṣara Lóore ní ìlú Salvador Zubirán ní Mẹsíkò sọ pé , àwọn èròjà wọnyí gbọdọ wà nínú oúnjẹ tó máa ṣara lóore , oúnjẹ náà gbọdọ tó , káwọn èròjà inú rẹ sì pé .  Ó dá a lábàá pé kí oúnjẹ téèyàn á jẹ níjokòó ẹẹkan  jẹ látinú oríṣi mẹta ọtọọtọ yìí kéèyàn sì máa lú wọn mọra , bákan náà ni kéèyàn máa pawọ bó ṣe ń sè wọn dà .   Wo María bí àpẹẹrẹ .  Òun àti ìdílé rẹ ń gbé ní Atopixco , ìgbèríko kan ní ìpínlẹ Hidalgo ní Mẹsíkò .  Wọn ò rí já jẹ , olórí oúnjẹ wọn kò ju ṣapala , ẹwà , oúnjẹ alápòpọ , ìrẹsì àti ata lọ .  Tiwọn yàtọ sí ti ìdílé Angélica tá a mẹnu bà níbẹrẹ , nítorí oúnjẹ wọn ní nínú èso squash , èso chayotes , olú àtàwọn ẹfọ bí èyí tí wọn ń pè ní purslane àti pigweed .  Ìgbèríko ni wọn ti ń rí ọpọ àwọn ẹfọ yìí .  Lẹẹkọọkan , wọn máa ń gbìyànjú láti jẹ èso dáadáa lásìkò wọn .  Ìsapá wọn yìí mú kí ara wọn túbọ jí pépé sí i . Dókítà Adolfo Chávez tó jẹ ọgá àgbà ní Ilé Ẹkọ Nípa Oúnjẹ Tó Ń Ṣara Lóore ti ìlú Salvador Zubirán dámọràn pé ńṣe ló yẹ kéèyàn máa fi ẹran pẹkún oúnjẹ , kò dáa kí ẹran jẹ olórí oúnjẹ téèyàn ń jẹ .  Bí àpẹẹrẹ , èèyàn lè fi ẹyin bíi mélòó kan , ànàmọ , ẹfọ tàbí ẹwà se oúnjẹ jẹ .  Dókítà Chávez sọ pé :  Èyí ni  àwọn onímọ nípa  oúnjẹ ń pè ní  mímú nǹkan pọ sí i .    Àmọ ìkìlọ tó wà níbẹ ni pé : Rí i pé o fọ àwọn èso àti ẹfọ dáadáa , pàápàá jù lọ àwọn téèyàn ò ní sè kó tó jẹ wọn .  Oúnjẹ téèyàn ń jẹ tún gbọdọ jẹ èyí tó dára fún ara onítọhún , èèyàn gbọdọ wo ọjọ orí , bóyá ẹyà akọ ni tàbí abo àti irú ìgbésí ayé tí olúwarẹ ń gbé kó lè mọ irú oúnjẹ tó yẹ kó jẹ .  Àwọn kan dámọràn pé káwọn àgbàlagbà jẹ kí ẹfọ àti èso máa pọ dáadáa nínú oúnjẹ wọn , kí wọn sì tún máa jẹ oríṣiríṣi ẹwà àti àwọn oúnjẹ tó ń wá látinú hóró ọkà dáadáa .  Wọn dámọràn pé ìwọnba ni kí wọn máa jẹ ẹran mọ , tí wọn bá sì fẹ ṣe bẹẹ kí wọn jẹ ẹja , ẹran adìyẹ tí wọn ti bó awọ ara rẹ àti ẹran tí kò ní ọrá .  Wọn tiẹ tún sọ pé kí wọn rọra jẹ ọrá àti ṣúgà .  Àwọn tí kò rí já jẹ pàápàá láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà lè mú kí oúnjẹ wọn túbọ ṣara lóore o .  Lọnà wo ?  Nípa fífi àwọn oúnjẹ tó ń ṣara lóore lúra wọn , irú bíi kéèyàn máa jẹ onírúurú ẹwà pa pọ mọ àwọn oúnjẹ tó ń wá látinú hóró ọkà .  Kéèyàn máa fi ẹran tàbí ẹyin díẹ sínú oúnjẹ kó bàa lè túbọ ṣara lóore .  Kéèyàn máa jẹ àwọn ẹfọ tó wà ládùúgbò rẹ kó sì máa jẹ àwọn èso tó bá ń jáde .  Ẹlẹdàá wa ń mú kí  oúnjẹ jáde wá láti inú ilẹ  fún ìgbádùn ọmọ ènìyàn .  Bíbélì sọ ọ nínú ìwé Oníwàásù 9 : 7 pé :  Máa lọ , máa fi ayọ yíyọ jẹ oúnjẹ rẹ .   Ó dájú pé , béèyàn kò bá ti àṣejù bọ ọ , tó wà níwọntúnwọnsì , á gbádùn àwọn oúnjẹ aládùn tó ń ṣara lóore tí Ẹlẹdàá wa ti pèsè fún wa .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   ORÍṢI ÀKỌKỌ : àwọn oúnjẹ tó ń wá látinú hóró ọkà bí ìrẹsì àtàwọn oúnjẹ tó ń wá látinú ohun ọgbìn ẹlẹta bí iṣu   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   ORÍṢI KEJÌ : onírúurú ẹwà , ẹran , ẹja , ẹyin , wàrà àtàwọn nǹkan tí wọn ń fi ṣe ,   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   ORÍṢI KẸTA : àwọn èso àti ẹfọ   Akérékorò Ni Ìwé Náà   Nígbà tí ọkùnrin kan tó ń ṣiṣẹ ní báńkì kan ní Chicago , Illinois , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà fiṣẹ sílẹ láti lọ kà kún ìwé rẹ , ẹnì kan tí wọn jọ ń ṣiṣẹ fún un ní ẹdà kan ìwé Is There a Creator Who Cares About You ? .  Nígbà tó yá , obìnrin yìí gba lẹtà kan látọdọ ọkùnrin náà .  Ohun tó kọ rèé :   Akérékorò ni ìwé tó o fún mi yẹn o !  Láti ọsẹ mélòó kan sẹyìn ni mo ti ń kà á , àwọn ìjìnlẹ ọrọ ló sì wà nínú rẹ .  Èyí tí mo fẹràn jù lọ níbẹ ni bó ṣe lo ìmọ tó jinlẹ nípa sánmà àti ilẹ láti ṣàlàyé pé ìṣẹdá jẹ  ohun tí ọlọgbọn kan dìídì ṣe .   Bákan náà ni Ìwàásù Lórí Òkè tún wú mi lórí gan - an .   Ọpọ èèyàn ló ti túbọ wá ń ronú jinlẹ báyìí nípa ibi tí ìwàláàyè ti wá àti ìdí tá a fi wà láàyè lẹyìn tí wọn ka ìwé Is There a Creator Who Cares About You ?  Èyí tó ṣe pàtàkì jù níbẹ ni pé , ó ti ran ọpọ lọwọ láti parí èrò wọn síbi tó ṣe sàn - án .  O lè béèrè fún ẹdà kan ìwé olójú ewé 192 yìí , tó wà lédè Gẹẹsì , nípa kíkàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí , kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tá a tò sí ojú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 32   Òkè : Nípasẹ ìyọǹda Anglo - Australian Observatory , David Malin ló ya fọtò ; ẹyìn ìwé : J .  Hester àti P .  Scowen  AZ State Univ .  , NASA  Ètò Sayé Dọkan  Ohun Táwọn Èèyàn Ń Fẹ Àtohun Tó Ń Bà Wọn Lẹrù   Ohun tó gbàfiyèsí jù lọ ní sànmánì wa yìí ni ètò sayé dọkan . . . .  Ó ń ṣínà àwọn àǹfààní táráyé ò rírú ẹ rí fún ọkẹ àìmọye èèyàn jákèjádò ayé .   MARTIN WOLF , ÒǸKỌWÉ ÈTÒ ÌNÁWÓ .   Ìdílé ńlá kan ni gbogbo àwa èèyàn tá à ń gbé lórí Ilẹ Ayé jẹ .  Ètò tuntun tó gbòde yìí ń mú àwọn ohun tuntun wá àmọ ó tún ń dá àkọtun wàhálà sáyé .  Àwọn ìṣòro bíi bíba àyíká jẹ , lílo àwọn nǹkan àlùmọnì ilẹ ayé tán yán - án - yán , àwọn ogun tó ń fẹmí àwọn èèyàn ṣòfò àti òṣì .   ÀÀRẸ GEORGIA , EDUARD SHEVARDNADZE .  LÓṢÙ December ọdún 1999 , àwọn ajìjààgboro lọ dabarú ìpàdé tí Àjọ Oníkáràkátà Lágbàáyé ṣe nílùú Seattle , ní orílẹ - èdè Amẹríkà .  Èéfín tajútajú , ọta onírọbà àti ohun èlò tó ń fọn omi ata làwọn ọlọpàá lò láti fi dá wọn lẹkun .  Lópin rẹ , wọn kó ọgọrọọrún àwọn èèyàn tó ń ṣe ìwọde náà sí àtìmọlé .  Kí ló fa gbọnmi - sí - omi - ò - tó tó ṣẹlẹ nílùú Seattle yìí ?  Ọpọ nǹkan ló fà á .  Bíi kí iṣẹ ẹni máà láyọlé , bíba àyíká jẹ àti ìwà ojúsàájú tó wọpọ láwùjọ .  Àmọ , ká má déènà pẹnu , ohun tó ń bí àwọn tó ń fi ẹhónú hàn náà nínú kò ṣẹyìn ẹrù tó ń bà wọn nítorí ètò sayé dọkan , nítorí wọn ro àkóbá tó máa ṣe fún ènìyàn àti ilẹ ayé wa .  Ìbẹrù wọn ọhún kò tíì rọlẹ o .  Látọdún 1999 , ńṣe ni ìwọde ń gorí ìwọde , bẹẹ ló sì túbọ ń le sí i .  Láwọn ìgbà míì , ìkọkọ làwọn aṣáájú ayé ti ń ṣe àwọn ìpàdé wọn báyìí , níbi tí kò ti ní í rọrùn fún àwọn tó ń ṣe ìwọde láti da ètò náà rú .  Àmọ gbogbo èèyàn kọ ló ń wo ètò sayé dọkan bí nǹkan tó léwu o .  Níbi táwọn kan ti kà á sí ọdádá tó dá àwọn ìṣòro ayé sílẹ , ibẹ làwọn kan ti ń kókìkí rẹ pé òun gan - an ni ojútùú sí ọpọ jù lọ ìṣòro tó ń yọ ayé yìí lẹnu .  Lóòótọ , ó lè dà bí ẹni pé ọpọ èèyàn ni kò mọ nípa ọràn tó ń fa awuyewuye yìí , ó ṣe tán èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ni kò fi bẹẹ lóye ohun tó ń jẹ ètò sayé dọkan .  Àmọ ohun tó wù kó jẹ èrò tìrẹ nípa ètò yìí , ó ń nípa lórí rẹ lọwọlọwọ , àfàìmọ bí kò bá sì tún ní kàn ọ jù báyìí lọ lọjọ iwájú .  Kí Ló Tiẹ Ń Jẹ Ètò Sayé Dọkan ?   Sísọ Ayé Dọkan  ni ọrọ táwọn kan ń lò láti fi ṣàpèjúwe bí àwọn èèyàn lágbàáyé àtàwọn orílẹ - èdè ṣe túbọ ń mọwọ ara wọn sí i .  Ẹwádún tá a lò tán yìí ni ètò ọhún wá hẹrẹǹtẹ , ìyẹn ò sì ṣẹyìn arabaríbí ìtẹsíwájú tó wáyé nínú ìmọ iṣẹ ẹrọ .   Wo àpótí tó wà ní ojú ìwé 17 .   Lọjọ tòní , a ò tún fi bẹẹ gbọ pé àwọn orílẹ - èdè kan lọ ń kógun ja òmíràn mọ , owó tí wọn máa ń san lórí àwọn ẹrù tí wọn ń kó wọlé látilẹ òkèèrè ti lọ sílẹ dáadáa , ọpọ èèyàn ń di ẹni tó ń ní lára ìpín ìdókòwò àwọn ilé iṣẹ ńláńlá lágbàáyé , bẹẹ ni rírìnrìn àjò kò náni lówó tàbí lani lóòógùn bíi ti tẹlẹ mọ .  Onírúurú nǹkan ló ti jẹ àbájáde bí aráyé ṣe túbọ ń mọwọ ara wọn yìí . Èyí kan ètò ọrọ ajé , ètò òṣèlú , àṣà ìṣẹdálẹ àti àyíká wa .  Àmọ ohun tó dunni níbẹ ni pé , àwọn kan lára àwọn àbájáde yìí lè ṣàkóbá .  Ìwé kan tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè mú jáde tí wọn pè ní Human Development Report 1999 ṣàlàyé pé :  Àjọṣe tó wà láàárín àwọn èèyàn jákèjádò ayé ti fẹsẹ rinlẹ sí i , ó ti gbòòrò sí i , ó sì ń ṣẹlẹ kíákíá ju bó ṣe máa ń rí tẹlẹ lọ .  Ọpọ àǹfààní lèyí ti ṣínà rẹ , ó sì ti fa àwọn ohun tó dára àtàwọn ohun tó kù díẹ káàtó .   Ńṣe ni ètò sayé dọkan dà bí ọpọ àṣeyọrí yòókù tí ènìyàn ti ṣe , bó ṣe níbi tó dára sí náà ló níbi tó kù sí .  Àwọn Èèyàn Ń Fẹ Ayé Kan Tí Nǹkan Á Túbọ Rọṣọmù  Amartya Sen , tó gba Ẹbùn ẹyẹ Nobel nínú ètò ọrọ ajé sọ pé , ètò sayé dọkan  ti ṣe ayé láǹfààní púpọ ní ti ìmọ sáyẹǹsì àti àṣà , ó sì ti mú ipò ìṣúnná owó ọpọ èèyàn gbé pẹẹlí sí i .   Ìwé Human Development Report 1999 náà mẹnu kan ohun tó jọ bẹẹ , ó ní ètò sayé dọkan  ń ṣí ọpọlọpọ àǹfààní sílẹ kí ipò òṣì lè di ohun àwátì ní ọrúndún kọkànlélógún .   Ohun tó jẹ káwọn èèyàn màá wo ètò yìí tìdùnnú - tìdùnnú ni aásìkí rẹpẹtẹ tó ti mú wá lẹyìn tí wọn dá a sílẹ .  Owó tó ń wọlé fún ọpọ ìdílé lónìí ti fi ìlọpo mẹta ju iye tó ń wọlé fún àwọn ìdílé ní àádọta ọdún sẹyìn .    Àwọn tó ń ṣàtúpalẹ ọrọ ajé tún rí àǹfààní mìíràn tó wà nínú bí aráyé ṣe ń bára wọn ṣòwò : Wọn ní kò ní jẹ káwọn èèyàn fẹ bára wọn jagun mọ .  Thomas L .  Friedman , sọ nínú ìwé rẹ tó pè ní The Lexus and the Olive Tree pé , ètò sayé dọkan  túbọ ń ṣèrànwọ láti máà jẹ káwọn èèyàn fẹ jagun mọ ó sì ń mú kí ohun tí ogun jíjà ń náni pọ ju ti ìgbàkigbà rí lọ nínú ìtàn òde òní .   Bí àwọn èèyàn ṣe túbọ ń mọwọ ara wọn sí i tún lè mú ìṣọkan ayé lágbára .  Ó ti ṣeé ṣe fáwọn àjọ tó ń jà fẹtọọ ọmọnìyàn láti lo àǹfààní Íńtánẹẹtì láti mú ìgbòkègbodò wọn tẹ síwájú .  Bí àpẹẹrẹ , fífi lẹtà ránṣẹ lórí kọǹpútà wà lára ohun tó jẹ kí ìwé àdéhùn ọdún 1997 tí gbogbo orílẹ - èdè fọwọ sí ṣàṣeyọrí , èyí tó ka bọǹbù àrìmọlẹ léèwọ , tó sì jẹ kó ṣeé ṣe láti kó oríṣiríṣi ẹgbẹ tó fẹ ṣèrànwọ jọ láti apá ibi gbogbo lágbàáyé . Wọn gbóríyìn fún bí wọn ṣe ka àwọn aráàlú sí nínú ọràn yìí .  Wọn ní  bí àwọn ìjọba àtàwọn aráàlú ṣe ń fọwọ sowọ pọ láti yanjú ìṣòro tó ń kojú ẹtọ ọmọnìyàn jẹ ọnà tuntun láti bojú tó àwọn ọràn tó kan gbogbo orílẹ - èdè .   Àmọ pẹlú gbogbo àṣeyọrí dáradára tí ètò sayé dọkan ti mú wá yìí , ọpọ ṣì ń bẹrù pé àwọn aburú tó dá sílẹ pọ ju àwọn àǹfààní rẹ lọ .  Ìbẹrù Pé Ìyàtọ Àárín Olówó àti Tálákà Lè Máa Pọ Sí I  Ó jọ pé ohun tó túbọ ń mú kí ètò sayé dọkan yìí máa ba àwọn èèyàn lẹrù ni bó ṣe ń mú kí àwọn olówó máa lówó sí i táwọn akúṣẹẹ sì ń kúṣẹẹ sí i .  Bó tilẹ jẹ pé kò sí àní - àní pé nǹkan ti rọṣọmù sí i láyé , ọdọ ìwọnba èèyàn díẹ àti orílẹ - èdè díẹ ni ọrọ ọhún pọ sí .  Ọrọ tí igba  200  èèyàn tó lówó jù lọ lágbàáyé ní ju ká pa iye tó ń wọlé fún àwọn èèyàn tó tó bílíọnù méjì àti irínwó mílíọnù  2,400,000,000  lọ .  Nígbà tí iye tó ń wọlé fáwọn èèyàn láwọn orílẹ - èdè tó lọrọ ń ròkè sí i , ńṣe ni iye tó ń wọlé fáwọn èèyàn tó ń gbé ní ọgọrin orílẹ - èdè tí ìṣẹ ń hàn léèmọ ń dín kù sí i láti ọdún mẹwàá sẹyìn .  Ìṣòro pàtàkì mìíràn tó tún ń kó ìdààmú bá àwọn èèyàn ní í ṣe pẹlú àyíká .  Èrè gọbọi tí àwọn tí okòwò àgbáyé wà níkàáwọ wọn máa jẹ ló ń mú wọn máa tan ètò ọrọ ajé ká gbogbo ayé , èyí sì jẹ wọn lógún ju ààbò ayé lọ .  Agus Purnomo , ọgá Àjọ Akówójọ fún Ìdáàbòbo Ìṣẹdá Lágbàáyé ní ilẹ Indonesia sọrọ lórí ìṣòro ńlá yìí , ó sọ pé :  Eré bí ìdàgbàsókè ṣe máa wà là ń sá . . . .  Ẹrù ń bà mí pé lọdún mẹwàá sígbà tá a wà yìí , gbogbo wa la máa fojú ara wa rí ọṣẹ tá a ti ṣe fún àyíká , àmọ ẹpa ò ní bóró mọ .   Ọkàn àwọn èèyàn ò tún balẹ lórí iṣẹ wọn .  Bí àwọn iléeṣẹ ṣe ń di èyí tó já pọ mọra tí ìbáradíje ńláǹlà sì ń fipá mú àwọn iléeṣẹ kan láti dín òṣìṣẹ kù , kò sí ọkankan tó láyọlé nínú iṣẹ àti owó tó ń wọlé fún èèyàn .  Ní ti àwọn iléeṣẹ tó jẹ pé bí èrè tí wọn máa jẹ á ṣe túbọ pọ sí i lóhun tó jẹ wọn lógún , wọn ò rí ohun tó burú nínú gbígba òṣìṣẹ kí wọn sì tún dà wọn sílẹ níbàámu pẹlú ọjà táwọn èèyàn bá ń fẹ .  Àmọ àkóbá kékeré kọ ni èyí ń ṣe nígbèésí ayé àwọn èèyàn o .  Àwọn òwò ńláńlá táwọn èèyàn ń bára wọn ṣe lágbàáyé tún ti dá ìṣòro mìíràn sílẹ tí kò jẹ kí ọkàn balẹ .  Àwọn olùdókòwò lágbàáyé lè yá àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà lówó ribiribi , àmọ wọn lè ṣàdédé gba owó wọn padà tí wọn bá rí i pé ètò ọrọ ajé irú àwọn orílẹ - èdè bẹẹ ti ń dẹnu kọlẹ .  Irú gbígba owó padà láìròtẹlẹ bẹẹ , tí kì í sì í ṣe owó kékeré , lè kó ọpọ orílẹ - èdè sí ìṣòro ìnáwó .  Nítorí ìṣòro àìsí owó lọwọ ìjọba tó ṣẹlẹ ní Ìlà Oòrùn Éṣíà lọdún 1998 , mílíọnù mẹtàlá òṣìṣẹ niṣẹ bọ mọ lọwọ .  Nílẹ Indonesia sì rèé , àwọn tí iṣẹ ò bọ lọwọ wọn rí i pé ìlàjì ohun tí wọn ń fi owó tí wọn ń san fún wọn tẹlẹ rà ni owó wọn ká báyìí .  Ó ti wá hàn báyìí pé , bí ètò sayé dọkan ṣe ń fa ìbẹrù náà ló tún ń pèsè nǹkan táwọn èèyàn fẹ .  Ǹjẹ ó yẹ kí ètò yìí máa bà ọ lẹrù ?  Àbí ṣé o lè máa retí pé á túbọ mú nǹkan rọṣọmù fún ọ ?  Ṣé ètò sayé dọkan ti ṣe àwọn ohun kan fún wa tá a fi lè máa wọnà pé ire ń bọ níwájú ?  Àpilẹkọ wa tò tẹ lé èyí á dáhùn àwọn ìbéèrè yìí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Tá a bá fojú bí nǹkan ṣe rí ní gbogbo ayé lápapọ wò ó , ó lè ṣì wá lọnà .  Lọpọ ibi , àwọn ìdílé kò rí àlékún kankan nínú iye tó ń wọlé fún wọn láti àádọta ọdún sẹyìn , nígbà tó sì jẹ pé ìlọpo ìlọpo ni iye owó tó ń wọlé fún àwọn mìíràn .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 15   Tá a bá pa ọrọ tí igba  200  èèyàn tó lówó jù lọ lágbàáyé ní pọ , ó ju gbogbo owó tó ń wọlé fún àwọn èèyàn tó tó bílíọnù méjì àti irínwó mílíọnù  2,400,000,000  lọ   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   ÀWỌN ÌMỌ IṢẸ ẸRỌ TÓ MÚ KÁYÉ LU JÁRA  Láàárín ọrúndún tá a lò tán yìí , ìmọ iṣẹ ẹrọ ti yí ètò ìbánisọrọ padà pátápátá .  Ó ti mú kó ṣeé ṣe láti bá àwọn èèyàn sọrọ níbikíbi tó wù kó jẹ lágbàáyé , lọnà tó yá kíákíá , lówó pọọkú , ó sì rọrùn gan - an .  TẸLIFÍṢỌN Ó fẹrẹẹ máà sí ẹnì kankan lágbàáyé tí kò mọ ohun tó ń jẹ tẹlifíṣọn , bí wọn ò tiẹ ní in nílé .  Lọdún 1995 , tí wọn bá kó ẹgbẹrún èèyàn jọ , òjì lé nígba ó dín márùn - ún  235  nínú wọn ló ní tẹlifíṣọn , ìyẹn sì fẹrẹẹ tó ìlọpo méjì iye àwọn tó ní in lọdún 1980 .  Àwo sátẹláìtì tí kò ju gbúngbú lọ lè jẹ káwọn èèyàn tó ń gbé láwọn ibi tó jìnnà jù lọ láyé máa gbọ ìròyìn ohun tó ń ṣẹlẹ níbi gbogbo kárí ayé .  Francis Fukuyama , ọjọgbọn nínú ètò ọrọ ajé ìjọba sọ pé :  Lónìí , kò sí orílẹ - èdè kankan tó lè ya ara rẹ sọtọ dáńfó pé òun ò ní í gbọ ìròyìn ohun tó ń ṣẹlẹ lágbàáyé lọnà kan tàbí òmíràn .   ÍŃTÁNẸẸTÌ Lọsọọsẹ , ọkẹ mẹẹẹdógún  300,000  èèyàn ló ń wọ ẹgbẹ àwọn tó ń lo Íńtánẹẹtì .  Lọdún 1999 , wọn fojú bù ú pé tó bá fi máa di ọdún 2001 , ẹẹdẹgbẹrin  700  mílíọnù èèyàn ló ti máa wọ agbo àwọn tó ń lo Íńtánẹẹtì .  Òǹkọwé Thomas L .  Friedman sọ pé :  Àbájáde èyí ni pé kò tíì sígbà kankan nínú ìtàn ayé yìí tó ṣeé ṣe fún àwọn èèyàn tó pọ tó bẹẹ láti mọ nípa ìgbésí ayé àwọn èèyàn mìíràn , àwọn ohun tí wọn ń ṣe jáde àti èrò wọn .   TẸLIFÓÒNÙ Àwọn wáyà tín - ín - rín àtàwọn wáyà alátagbà tó ń bá sátẹláìtì ṣiṣẹ ti dín owó tẹlifóònù kù jọjọ .  Iye tí wọn fi ń pe ìlú New York láti ìlú London tẹlẹ ti wálẹ láti igba dọlà ó lé márùnlélógójì tó jẹ lọdún 1930 sí ohun tí kò pé dọlà kan mọ lọdún 1999 .  Àwọn ẹrọ alásokọra tí kì í lo wáyà ti mú kí tẹlifóònù alágbèéká tí wọn ń pè ní sẹlúlà wà káàkiri bí kọǹpútà ṣe wà káàkiri .  Nígbà tí ọdún 2002 yìí bá fi máa parí , àwọn tí wọn fojú bù pé wọn á máa lo sẹlúlà , ìyẹn fóònù alágbèéká , á wọ bílíọnù kan , ọpọ lára wọn ló sì máa lè fi fóònù wọn yìí lo Íńtánẹẹtì .  OHUN ÌKÓSỌFÚNNISÍ MỌŃBÉ Orí ohun èlò yìí ni gbogbo ohun tá a dárúkọ lókè yìí sinmi lé , ìgbà gbogbo ní wọn sì ń ṣiṣẹ lórí wọn kí wọn bàa lè túbọ gbéṣẹ sí i .  Láti bí ọgbọn ọdún sẹyìn , oṣù méjìdínlógún , méjìdínlógún ni wọn ń fi kún agbára tí ohun èlò ìkósọfúnnisí mọńbé yìí ní .  Kò tíì sígbà kan tó ti ìsinsìnyí tó ṣeé ṣe láti kó ọpọ rẹpẹtẹ ìsọfúnni pa mọ sínú ohun kan tó kéré gan - an bẹẹ .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 15   Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc . ; àwòrán òbírí ayé tó wà lójú ewé 17 , 19 - 22 àti 25 : fọtò NASA  Ṣé Ètò Sayé Dọkan Lè Yanjú Àwọn Ìṣòro Wa Lóòótọ ?   Bí ọrọ àwa tá a jẹ aládùúgbò ara wa ṣe rí náà ni ètò sáyé dọkan ṣe rí .  Ètò yìí kò mú àwọn ìrètí wa ṣẹ ; bẹẹ ló sì ní ọpọlọpọ àbùkù .  Kì í ṣe gbogbo àwọn tó ń gbé inú ẹ ni nǹkan dára fún ; wọn ò jọ jẹ irú àǹfààní kan náà .  Ìṣẹ ń fi ojú àwọn kan rí màbo débi pé , wọn ò gbà pé apá kan ìlú làwọn jẹ .    OUR GLOBAL NEIGHBOURHOOD .   FATIMA , tó ń gbé ìlú ńlá kan ní ilẹ Áfíríkà ka ara rẹ sí ẹni tó rí já jẹ .  Ó ṣe kò ṣe , ó ní ẹrọ amómitutù kan .  Àmọ páànù ni wọn fi gbá ilé jagara táwọn òbí rẹ ń gbé pọ mọ àwọn sàréè mẹta kan tí wọn fi mábìlì ṣe .  Itẹ òkú fífẹ kan ló ń gbé bíi tàwọn èèyàn mìíràn tí wọn tó ìdajì mílíọnù .  Kódà , èrò ti bẹrẹ sí pọ jù ní itẹ òkú ọhún pàápàá .  Ó sọ pé :  Àwọn èèyàn tó ń kó wá ti pọ jù , àgàgà lápá ibi tí sàréè pọ sí níbí .   Ní nǹkan bíi kìlómítà mẹẹẹdógún síbi tí Fatima ń gbé yìí , àwọn ilé mèremère kan wà níbẹ tí wọn ṣẹṣẹ kọ .  Kò sóhun tí kò pé síbẹ tán , ilé àrójẹ wà , ó sì ní ibì kan tó fẹ lọ salalu tí wọn ti ń gbá bọọlù àfọpágbá .  Iye tí wọn fi ń gbá bọọlù yìí lẹẹkan ju gbogbo owó tó ń wọlé fún ẹnì kan ní orílẹ - èdè Áfíríkà yìí lóṣù .  Kì í ṣòní kì í ṣàná tí ìṣẹ ti ń han àwọn ará ìlú yìí léèmọ , síbẹ wọn mọ pé olówó làwọn tó ń gbá bọọlù àfọpágbá yìí , èyí sì máa ń jẹ kí inú bí wọn .  Nínú ayé tá à ń gbé yìí , òṣì pọ rẹpẹtẹ , ọrọ náà sì pọ jaburata .  Ní àárín gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé , kọlọkọlọ ni ọnà Wadi Hadhramaut rí , ó sì gba àgbègbè Yemen tó gbẹ táútáú kọjá .  Ibẹ làwọn oníṣòwò máa ń gbà láyé ọjọun , àwọn ìlú àtayébáyé sì wà káàkiri ojú ọnà yìí .  Téèyàn bá kọkọ wo àgbègbè tó jìnnà tó sì kún fún àfonífojì yìí gààràgà , ńṣe ló máa rò pé kò yí padà kúrò sí bó ṣe wà látìgbà láéláé .  Àmọ ọràn kò rí bẹẹ o .  Nílùú Saywūn tó wà nítòsí ibẹ , àwọn tó ń bójú tó ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí ti gba ọmọ yunifásítì kan pé kó bá wọn gbé gbogbo ìṣúra tí wọn ní níbẹ jáde lórí Íńtánẹẹtì .  Bó tilẹ jẹ pé ọmọ ìlú náà ni akẹkọọgboyè yìí , ìlú Ohio ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ló ti kàwé .  Níbi táyé dé lónìí , kò síbi tí wọn ò ti lè gbọ nípa àwọn èèyàn àti èrò wọn .  Sàhárà wà ní apá ìwọ oòrùn ibi tá à ń sọrọ rẹ yìí , nǹkan bí ẹgbẹrún kìlómítà mélòó kan ni sí ibẹ .  Àwọn ọkọ akẹrù mẹta kan rọra ń rìn lọ sí apá gúúsù , lójú ọnà kan tó dá páropáro .  Mashala , ọkan lára àwọn awakọ náà ṣàlàyé pé àwọn nǹkan bíi tẹlifíṣọn , fídíò àti sátẹláìtì ni òún máa ń fi ọkọ kó kiri .  Gbogbo nǹkan tó ń lọ láyé ló máa ń mọ nítorí pé ó máa ń wo àwọn tẹlifíṣọn ilẹ Amẹríkà .  Ó sọ pé , nílùú wa  gbogbo wa la ní sátẹláìtì .   Bẹẹ ni , ṣàṣà ibi ló wà láyé yìí tí wọn ò ti mọ nípa ohun tó ń ṣẹlẹ kárí ayé .  Bí àwọn èèyàn , èrò , ìròyìn , owó àti ìmọ iṣẹ ẹrọ ṣe ń lọ láti ibì kan sí ibòmíràn láyé , ó ti sọ àwọn èèyàn di aládùúgbò ara wọn , ọpọ àǹfààní ni èyí sì lè mú wá .  Ayé tó lu jára ló jẹ kí àṣà àwọn ará ìlú Yemen tá a mẹnu kàn lókè di ohun tí wọn ń mọ lágbàáyé , òun náà ló jẹ kí Mashala máa rí tó ẹgbẹrún mẹta dọlà láàárín ọsẹ mẹta tó bá fi rìnrìn àjò ẹẹkan ṣoṣo .  Àmọ gbogbo èèyàn kọ lowó ń dé ọdọ wọn bẹẹ .  Ojú nìkan ni Fatima àtàwọn aládùúgbò rẹ fi ń rí àwọn èèyàn díẹ tí adùn ayé tó lú jára ń kán sí lẹnu , inú òṣì paraku làwọn wà .  Bó tilẹ jẹ pé ohun táwọn èèyàn retí kọ ni ètò sayé dọkan mú wá , kò dájú pe wọn lè dáwọ rẹ dúró mọ .  Ṣé àwọn èèyàn kò ní í wo tẹlifíṣọn mọ ni , ṣé wọn á ju tẹlifóònù alágbèéká wọn sígbó ni , ṣe wọn máa gbé àwọn kọǹpútà wọn dànù ni àbí kẹ wọn ò ní í rìnrìn àjò lọ sí orílẹ - èdè mìíràn mọ ?  Tá a bá sì ń sọ nípa ètò ìṣèlú àti ọrọ ajé lágbàáyé , ṣé àwọn orílẹ - èdè lè ya ara wọn kúrò lára gbogbo ayé tó kù ni ?  Kò dájú pé èyí lè ṣeé ṣe .  Kò sẹni tí kò wù láti pọn lá lára adùn tó wà nínú ayé tó lu jára yìí .  Àmọ àwọn ìṣòro tó wà níbẹ ńkọ ?  Ìbẹrù táwọn ìṣòro yìí ń dá sílẹ kì í ṣe kékeré rárá kò sì sẹni tí ò kàn .  Ẹ jẹ ká gbé díẹ yẹ wò lára àwọn ìṣòro kàbìtìkàbìtì tí ètò sísọ gbogbo ayé dọkan ti dá sílẹ .  Ìyàtọ Àárín Olówó àti Mẹkúnnù Túbọ Ń Pọ Sí I  Kò tíì sígbà kan tí ọrọ ayé yìí tẹ gbogbo èèyàn lọwọ rí , kàkà bẹẹ , ńṣe ni ètò ọrọ ajé àgbáyé túbọ ń fa ìyàtọ púpọ gan - an sáàárín olówó àti tálákà .  Lóòótọ , ó jọ pé àwọn orílẹ - èdè díẹ tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà ti jàǹfààní látinú báwọn náà ṣe ń kópa nínú ètò ọrọ ajé àgbáyé .  Àwọn ògbógi sọ pé , láti ọdún mẹwàá sẹyìn , iye àwọn èèyàn tó jẹ òtòṣì paraku nílẹ Íńdíà ti lọ sílẹ látorí ìdá mọkàndínlógójì nínú ọgọrùn - ún sí ìdá mẹrìndínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún .  Wọn sì sọ pé nǹkan ti gbé pẹẹlí sí i nílẹ Éṣíà náà .  Ìwádìí kan fi hàn pé , lọdún 1998 , kò ju ìdá mẹẹẹdógún lọ mọ nínú ọgọrùn - ún àwọn ará Ìlà Oòrùn Éṣíà tó jẹ pé dọlà kan péré ni owó tí wọn ṣì ń ná lójúmọ .  Lọdún mẹwàá sẹyìn sì rèé , ìdá mẹtàdínlọgbọn ni wọn jẹ nínú ọgọrùn - ún .  Àmọ tá a bá wo ipò ayé lápapọ , kò múnú èèyàn dùn rárá .  Ní gúúsù aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà àti láwọn ibi kan tí nǹkan ò ti dán mọrán fáwọn èèyàn , ńṣe ni iye tó ń wọlé fún wọn níbẹ ń wálẹ sí i láti ọgbọn ọdún sẹyìn .  Kofi An tó jẹ Ọgá Àgbà fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé :  Àwọn orílẹ - èdè àgbáyé . . . kò wá nǹkan ṣe sí ọrọ bílíọnù mẹta àwọn èèyàn , ìyẹn nǹkan bí ìdajì gbogbo èèyàn tó wà láyé , tí wọn ń wa ìyà mu nínú ayé kan tí ọrọ ti pọ jaburata .   Ọkan pàtàkì lára àwọn ohun tó ń fa ìyàtọ ńláǹlà yìí láwùjọ ni ìmọtara ẹni nìkan .  Larry Summers , akọwé ọrọ ìnáwó tẹlẹ fún orílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé :  Káàkiri ayé , àwọn tó wà nídìí okòwò jàǹkàn - jàǹkàn kì í ro tàwọn akúùṣẹ .  Àwọn báńkì kì í fẹ ṣí ẹka wọn síbi táwọn tálákà bá pọ sí , nítorí ìyẹn kò ní jẹ kí owó rẹpẹtẹ wọlé fún wọn .   Bí owó tó ń wọlé ṣe ń dá ìyàtọ púpọ gan - an sáàárín àwọn ọlọrọ àti tálákà náà ló tún ń fìyàtọ sáàárín àwọn orílẹ - èdè .  Lẹnu àìpẹ yìí , ọrọ tí ẹni tó lówó jù lọ lórílẹ - èdè Amẹríkà ní ju àpapọ iye tó ń wọlé fún iye tó lé lọgọrùn - ún mílíọnù ọmọ ilẹ Amẹríkà bíi tiẹ lọ .  Sísọ ayé dọkan tún ti mú kí àwọn iléeṣẹ ńláńlá tí wọn ní ẹka káàkiri ayé pọ bí eéṣú , tó sì jẹ pé àwọn nìkan ni ká sáà sọ pé ó wà nídìí òwò oríṣi àwọn ohun èlò kan lágbàáyé .  Bí àpẹẹrẹ , lọdún 1998 , iléeṣẹ mẹwàá péré ló kó ìdá mẹrìndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún owó okòwò iléeṣẹ ẹrọ ìbánisọrọ onígba - bílíọnù ó lé méjìlélọgọta dọlà .  Agbára tó máa ń wà lọwọ àwọn iléeṣẹ àgbáyé yìí máa ń ju ti ìjọba lọ lọpọ ìgbà .  Gẹgẹ bí Àjọ Abẹbẹ - fún - Ìdáríjì Lágbàáyé sì ṣe sọ ,  ẹtọ ọmọnìyàn àti ẹtọ òṣìṣẹ kò já mọ nǹkan kan lójú wọn .   Abájọ táwọn àjọ tó ń jà fẹtọọ ọmọnìyàn fi ń dààmú nípa bó ṣe jẹ pé ọdọ ìwọnba àwọn èèyàn díẹ tí nǹkan ṣẹnuure fún ni ọrọ ayé yìí pọ sí .  Ṣé wàá fẹ ẹ gbé ládùúgbò kan tó jẹ pé iye tó ń wọlé fún ìdá ogún péré nínú ọgọrùn - ún àwọn èèyàn ibẹ ju tàwọn tálákà lọ ní ìlọpo mẹrìnléláàádọrin ?  Pẹlú bí tẹlifíṣọn ṣe wà káàkiri , ìdá ogún nínú ọgọrùn - ún àwọn akúṣẹẹ tó ń gbé láyé lo mọ irú ìgbádùn táwọn èèyàn bíi tiwọn tí wọn lówó bíi ṣẹkẹrẹ ń jẹ , nígbà táwọn ò sì rọgbọn kankan ta kí ipò tiwọn lè gbé pẹẹlí sí i .  Ó dájú pé wàhálà àti ìbànújẹ ni irú ìwà ojúsàájú tó gogò bẹẹ ń dá sílẹ láyé .  Mímú Àṣà Wọnú Ara Wọn  Kókó mìíràn tó tún ń fa àìbalẹ ọkàn ní í ṣe pẹlú bí àṣà àwọn èèyàn kò ṣe bára wọn mu àti títan ìfẹ ọrọ àlùmọnì kálẹ .  Fífi èrò wérò ṣe pàtàkì gan - an nínú ètò sayé dọkan , Íńtánẹẹtì ló sì fi èyí hàn jù .  Àmọ , ó bani nínú jẹ pé kì í ṣe títan àwọn ìsọfúnni tó lè ṣeni láǹfààní , àṣà àti iṣẹ ajé kálẹ nìkan ni wọn ń lo Íńtánẹẹtì fún .  Àwọn ohun tó ń ru ìfẹ ìṣekúṣe sókè , ẹtanú ẹyà àti tẹtẹ títa ló kún àwọn ibì kan lórí Íńtánẹẹtì fọfọ .  Àwọn ibì kan tiẹ wà níbẹ tó ṣàlàyé béèyàn ṣe lè ṣe bọǹbù .  Thomas L .  Friedman kò purọ nígbà tó sọ pé ,  kò ṣòro rárá láti rí àwọn ìsọfúnni tó lè kó ẹ sí wàhálà lórí Íńtánẹẹtì .  Bó o bá ṣe ń já sí ibi tí Hitler ti ń ṣe ìpàdé bó ṣe máa já ìjọba gbà , ni wàá máa já síbi táwọn nǹkan arùfẹ ìṣekúṣe sókè pẹkun sí , . . . o ò sì ní í rí ẹnì kankan nítòsí rẹ láti kì ọ nílọ tàbí tọ ẹ sọnà .   Iṣẹ kékeré sì kọ ni tẹlifíṣọn àti fíìmù ń ṣe láti yí àwọn èèyàn lérò padà .  Ìlú Hollywood ni ọpọ fíìmù tí wọn ń wò lágbàáyé ti ń wá , ibẹ sì ni ọgbọn tí wọn fi ń yí èèyàn lérò padà pẹkun sí .  Àwọn ohun tí àwọn iléeṣẹ ńlá tó ń dá àwọn èèyàn lára yá yìí máa ń gbé jáde sábà máa ń gbé ìfẹ ọrọ àlùmọnì , ìwà ipá àti ìṣekúṣe lárugẹ .  Èyí sí lè jẹ òdìkejì pátápátá sí àṣà ìṣẹdálẹ ọpọ orílẹ - èdè láyé .  Síbẹ , kò ṣeé ṣe fáwọn ìjọba , àwọn ọjọgbọn àtàwọn òbí láti dáwọ ohun tó ń ṣẹlẹ yìí dúró .  Ẹnì kan tó ń gbé nílùú Havana , ní orílẹ - èdè Cuba sọ fún àlejò kan tó wá láti Àríwá Amẹríkà pé :  A fẹràn bí àwọn ará Amẹríkà ṣe máa ń ṣe gan - an .  Gbogbo àwọn òṣèré jànkànjànkàn yín ní Hollywood  la  mọ .   Àwọn òyìnbó tún máa ń nífẹẹ sí oúnjẹ oní - pá - pà - pá àti ọtí ẹlẹrìdòdò .  Oníṣòwò kan tó jẹ ọmọ ilẹ Malaysia sọ pé :  Àwọn èèyàn wa níbí nífẹẹ sí ohunkóhun tó bá sáà ti jẹ mọ ti òyìnbó , pàápàá tó bá jẹ ilẹ Amẹríkà ló ti wá . . . .  Oúnjẹ òyìnbó ni wọn máa ń fẹ jẹ wọn sì máa ń fẹ ṣe bí àwọn òyìnbó ṣe ń ṣe .   Ẹni tó jẹ ọgá ní Yunifásítì kan ni ìlú Havana fìbànújẹ sọ pé :  Cuba kì í tún ṣe erékùṣù tó dá wà mọ .  Kò tiẹ sóhun tó ń jẹ Erékùṣù mọ .  Ayé ti lu jára .   Àṣà àwọn ará Ìwọ Oòrùn ayé tó ń ràn bí iná ọyẹ ti ń ṣàkóbá fún ìrètí àwọn èèyàn àti ohun tí wọn fẹ o .  Ìwé pẹlẹbẹ náà , Human Development Report 1998 sọ pé :   Ọpọn àṣà pé káwọn èèyàn máa sáré kìràkìtà láti ní gbogbo ohun táwọn aládùúgbò wọn ní  ti sún síwájú báyìí o , eré kí wọn lè dà bí àwọn olówó àtàwọn èèyàn gbígbajúmọ tí wọn ń rí nínú sinimá àti lórí tẹlifíṣọn ló kù tí wọn ń sá báyìí .   Àmọ òótọ tó dájú ni pé , èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn èèyàn lọwọ wọn ò lè tẹ irú ìgbésí ayé bẹẹ láéláé .  Ṣé Ètò Sayé Dọkan Ló Máa Yanjú Ìṣòro Wa ?  Ètò sayé dọkan yìí kò yàtọ sí ọpọ ètò táráyé ti ń ṣe , bó ṣe ní àwọn àǹfààní ló tún ní àwọn àbùkù .  Ó ti jẹ káwọn kan rí tajé ṣe , ó sì ti mú kó ṣeé ṣe fún gbogbo ayé láti lè bára wọn sọrọ .  Àmọ àwọn tó lówó àtàwọn tó nípò ló ń jàǹfààní ẹ , kò dé ọdọ àwọn mẹkúnnù àtàwọn akúṣẹẹ .  Àwọn ọdaràn àtàwọn àrùn lóríṣiríṣi kò ṣàì gbá àǹfààní ayé tó lu jára yìí mú , kódà wọn tiẹ mọ àǹfààní ọhún lò ju ìjọba lọ .  Wo àwọn àpótí tó wà lójú ìwé 20 àti 21 .  Kì í ṣe ọnà kékeré ni sísọ ayé dọkan gbà sọ àwọn ìṣòro tó ti wà tẹlẹ di èyí tó gbọrẹgẹjigẹ o .  Dípò kó yanjú àwọn ìṣòro inú ayé , ńṣe lòun náà tún di ara wọn .  Ìpínyà tó wà láàárín ẹgbẹ òun ọgbà ti fẹjú sí i , bẹẹ ni ìbànújẹ sì ń pọ sí i láwùjọ ẹdá .  Àwọn ìjọba tó wà káàkiri ayé ń jẹ adùn tí sísọ ayé dọkan ń mú wá àmọ wọn ń dáàbò bo àwọn èèyàn wọn , wọn ò fẹ kí wọn fara kááṣá àwọn kùdìẹ - kudiẹ rẹ .  Ṣé wọn lè rí ìyẹn ṣe ?  Ṣé táráyé bá bẹrẹ sí í láàánú ọmọnìkejì wọn , ṣé wọn á ṣàṣeyọrí ?  Àpilẹkọ tó tẹ lé e á tú àwọn ìbéèrè yìí yẹbẹyẹbẹ .   Àwọn àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20 , 21   ÌWÀ ỌDARÀN ÀTI ÌPÁNILÁYÀ TI KÁRÍ AYÉ  Ó mà ṣe o , àṣé ohun tí wọn ní kó ṣèrànwọ kí ètò ọrọ ajé lè tẹ síwájú tún lè para dà kó di irinṣẹ ìwà ọdaràn .  Ìwé pẹlẹbẹ náà , Human Development Report 1999 sọ pé :  Bí àwọn àjọ olókòwò ńláńlá tó ní ẹka ní onírúurú orílẹ - èdè ti ń tiraka pé kí ètò ọrọ ajé àgbáyé lè di ọkan , àwọn  ẹgbẹ ọdaràn  náà kò jáfara , kíá ni wọn ti gbá àǹfààní ayé tó lu jára yìí mú .   Ọnà wo ni àwọn ẹgbẹ ọdaràn ti gbà jàǹfààní nínú ètò sayé dọkan ?  Àìmọye ọnà tuntun làwọn tó ń ṣòwò oògùn olóró lágbàáyé ti jágbọn rẹ báyìí láti rí i pé àwọn èèyàn kò fura sí èrè àìmọye bílíọnù dọlà tí wọn ń jẹ .  Bí ìjọba tún ṣe gbẹsẹ kúrò lórí àwọn òfin ẹnubodè kan àti bí àwọn èèyàn ṣe túbọ ń rìnrìn àjò láti ibì kan sí ibòmíràn ti mú kó rọrùn púpọ fáwọn tó ń ṣòwò oògùn olóró láti kó àwọn oògùn tí kò bófin mú láti orílẹ - èdè kan lọ sí òmíràn .  Tá a bá kíyè sí i , láàárín àwọn ọdún 1990 , oògùn olóró kokéènì tí wọn ń ṣe jáde wọ ìlọpo méjì , tí oògùn olóró tí wọn ń pè ní opium sì di ìlọpo mẹta .  Àwọn ẹgbẹ ọdaràn paraku tún ti dá òwò iṣẹ aṣẹwó sílẹ lágbàáyé , èyí tó ń mú owó tabua wọlé fún wọn .  Lọdọọdún , àwọn obìnrin tí wọn ń kó wọ Ìwọ Oòrùn Yúróòpù láti lò fún iṣẹ aṣẹwó tó ọkẹ mẹẹẹdọgbọn  500,000  , èyí tó sì pọ jù lọ lára àwọn obìnrin yìí ni kì í ṣe pé ó wù wọn láti gbégbá aṣẹwó .  Bíi tàwọn àjọ olókòwò ńláńlá tí ẹka wọn wà káàkiri ayé , àwọn ẹgbẹ ọdaràn náà ti ń pawọ pọ báyìí kí agbára wọn lè pọ sí i .  Ọpọ wọn ló jẹ pé kò síbi tí iṣẹ wọn kì í dé lágbàáyé .  Tá a bá sì pa iye tí wọn ń rí lọdún pọ , ó ju àpapọ owó tó ń wọlé fún orílẹ - èdè Faransé lọdún lọ .    Irinṣẹ gidi ni Íńtánẹẹtì tún jẹ lọwọ àwọn tó mọ nípa kọǹpútà dáadáa àmọ tí wọn jẹ oníṣẹ ibi .  Ní ọdún 1995 , ẹnì kan tó máa ń fọgbọn jí ìsọfúnni nínú kọǹpútà àwọn ẹni ẹlẹni jí ìsọfúnni tá a gbọ pé owó rẹ tó mílíọnù kan dọlà , ó tún jí àwọn nọńbà káàdì táwọn èèyàn fi ń rajà àwìn tó tó ọkẹ kan  20,000  .  José Antonio Soler , òṣìṣẹ ilé ìfowópamọ kan ní Sípéènì sọ pé :  Olè tí wọn ń fi ìmọ ẹrọ jà kò fi bẹẹ la ewu lọ , èrè gọbọi ni wọn sì ń rí níbẹ .   Àwọn apániláyà náà ò kẹrẹ nínú lílo àwọn ohun tí ètò sayé dọkan mú jáde .  Níwọn bí kò ti síbi tí ìròyìn kì í dé láyé , tí wọn bá jí àwọn ará Ìwọ Oòrùn ayé kan gbé láwọn ibi jíjìnnà tí wọn rìnrìn àjò afẹ lọ , kíá ni gbogbo ayé á ti mọ pé àwọn kan ń bínú sáwọn ìjọba wọn ni .   ÀWỌN ARÌNRÌN - ÀJÒ  TÁ Ò FẸ  Bíi ti àwọn èèyàn làwọn àrùn náà ṣe ń rìnrìn àjò kiri àgbáyé , àwọn kan lára wọn sì ń gbẹmí èèyàn .  Ọjọgbọn Jonathan M .  Mann tó mọ nípa àjàkálẹ àrùn dáadáa sọ pé :  Bí àwọn èèyàn , ọjà , àti ìrònú ṣe ń lọ láti ibì kan sí ibòmíràn lọnà bíbùáyà ni olórí ohun tó ń jẹ kí àrùn tàn kálẹ .  Ká tó ṣẹjú pẹ , ayé ti wá di ibi tí onírúurú àrùn ti ń yọjú , èyí tó sì burú jù ni bí àwọn àrùn tuntun àtàwọn tó ti pẹ ṣe ń pọ sí i tó sì ń tàn kálẹ .   Kò tún sí ohun mìíràn tó jẹ ká mọ pé ayé ti di ibi tí àìsàn ti ń yára tàn kálẹ tó àrùn Éèdì tó ti di àjàkáyé .  Ní báyìí , àwọn tí àrùn náà ń gbẹmí wọn lọdún tó mílíọnù mẹta .  Láwọn orílẹ - èdè kan nílẹ Áfíríkà , ńṣe lẹrù ń ba àwọn olùtọjú aláìsàn pé ìdá méjì nínú mẹta gbogbo àwọn ọdọ wọn , lọkùnrin àti lóbìnrin ni àìsàn yìí máa pa .  Ìròyìn Ètò Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Nípa Kòkòrò Tó Ǹ Fa Àrùn Éèdì sọ pé :  Yàtọ sí pé ẹgbẹrúndún yìí kún fún àjàkálẹ àrùn , ogun àti ebi , kò tíì sígbà kan nínú ìtàn tí ikú ọdọ pọ tó báyìí .   Àrùn nìkan kọ ni  arìnrìn - àjò  tá ò ránṣẹ pè tó ń káàkiri ayé o .  Àwọn ẹranko , irúgbìn , àtàwọn kòkòrò pẹlú ti fi ibi tí Ọlọrun dá wọn sí sílẹ wọn sì ti forí lé àwọn kọńtínẹǹtì mìíràn .  Irú ọwọ ejò olóró kan láti ilẹ Ọsirélíà ti lọ sọ àwọn Erékùṣù Pàsífíìkì di ibùgbé o , ó sì dájú pé ó rá pálá wọnú ọkọ òfuurufú débẹ ni .  Lọwọlọwọ , gbogbo àwọn ẹyẹ inú igbó ilẹ Guam ló ti fẹrẹẹ pa jẹ tán .  Òṣíbàtà kan tí wọn mú wá láti Gúúsù Amẹríkà ti tàn dé àádọta orílẹ - èdè ilẹ olóoru , bó ṣe ń dí àwọn ipadò ló tún ń pa àwọn ẹja inú adágún odò run .  Ìwé ìròyìn International Herald Tribune sọ pé :  Owó tí àwọn  àjèjì  tó ń ṣèparun yìí ń ná aráyé kò dín sí ọgọrọọrún bílíọnù dọlà lọdún .  Bẹẹ ni wọn sì ń tan àrùn kálẹ , òfò kékeré sì kọ ni wọn ń ṣe fún àwọn ohun alààyè àti àyíká .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé    Àpapọ owó tó ń wọlé  túmọ sí gbogbo iye tí orílẹ - èdè kan ń rí lọdún látinú ọjà tí wọn tà tàbí iṣẹ tí wọn ṣe .   Àwọn àwòrán   GBÍGBÉ OWÓ LÁTI ORÍLẸ - ÈDÈ KAN LỌ SÍ ÒMÍRÀN LÁÌBÓFINMU  Inú ẹrù nǹkan ìṣeré ọmọdé ni wọn ti rí i  ṢÍṢE FÀYÀWỌ OÒGÙN OLÓRÓ KOKÉÈNÌ  Kokéènì tówó ẹ tó mílíọnù mẹrin dọlà tí wọn rí nínú ọkọ afẹ kan tí wọn gbà ní ẹnubodè  LÍLO KÒKÒRÒ ÀRÙN FÚN ÌPÁNILÁYÀ  Àwọn sójà ń wá kẹmíkà tí wọn fi kòkòrò àrùn anthrax ṣe ní Òkè Capitol , ní ìlú Washington , D.C .  BỌǸBÙ JÍJÙ  Ọkọ ayọkẹlẹ kan tí bọǹbù wà nínú rẹ bú gbàù nílẹ Ísírẹlì  ÀRÙN ÉÈDÌ GBAYÉ KAN  Àjàkálẹ àrùn éèdì ti wá kọjá wẹrẹwẹrẹ ní Gúúsù Áfíríkà báyìí , débi pé ńṣe làwọn ọsibítù ìjọba kan ń dá àwọn èèyàn padà nítorí àìsí àyè  ÀWỌN OHUN ABẸMÍ Ń ṢÈPARUN  Irú ọwọ ejò kan tó máa ń gbé lórí igi ti fẹrẹẹ jẹ gbogbo ẹyẹ inú igbó tán ní erékùṣù Guam  OṢÍBÀTÀ  Ewéko yìí ń dí àwọn ipadò ó sì ti gba àwọn etídò mọ àwọn èèyàn lọwọ ní nǹkan bí àádọta orílẹ - èdè   Àwọn Credit Line   Owó àti kokéènì tí wọn ṣe fàyàwọ rẹ : James R .  Tourtellotte àti Todd Reeves  U.S .  Customs Service ; lílo kòkòrò àrùn fún ìpániláyà : Fọtò AP  Kenneth Lambert ; ọkọ tó ń jóná : Fọtò AP  HO  Àwọn Ọmọ Ogun Olùdáàbòbò ní Ilẹ Ísírẹlì ; ọmọ kékeré : Fọtò AP  Themba Hadebe ; ejò : Fọtò tí T .  H .  Fritts yà , USGS ; oṣíbàtà : Staff CDFA , California Dept . of Food  Agriculture , Integrated Pest Control Branch   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Ètò ọrọ ajé àgbáyé ti túbọ fa ìyàtọ púpọ gan - an láàárín àwọn olówó àtàwọn tálákà   Credit Line   FỌTÒ UN 148048  J .  P .  Laffont - SYGMA   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Wọn ń lo Íńtánẹẹtì láti mú ìwà ìpániláyà pọ sí i  Ètò Sayé Dọkan Tó Máa Ṣe Ọ Láǹfààní   Bí ètò sayé dọkan bá máa yọrí sí rere , àtolówó àti mẹkúnnù ló gbọdọ jàǹfààní rẹ .  Bó ṣe ń fúnni lẹtọọ ẹni ló gbọdọ máa fúnni ní ọrọ .  Kò gbọdọ fa ojúsàájú láwùjọ , nǹkan sì gbọdọ rọṣọmù fún tẹrútọmọ .  Ó tún gbọdọ mú ètò ìjùmọsọrọ ní ọkúnkúndùn .   KOFI ANNAN , ỌGÁ ÀGBÀ FÚN ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ .  BÍ Kofi An ṣe sọ lọrọ rí , bí ètò sayé dọkan bá máa lójútùú , ó gbọdọ mú nǹkan dán mọràn fún gbogbo èèyàn tó ń gbé orí ilẹ ayé láìyọ ẹnì kankan sílẹ .  Àmọ ohun tá a rí láwọn ọdún àìpẹ yìí jìnnà síyẹn fíìfíì .  Fífúnni lẹtọọ ẹni àti pinpín ọrọ inú ayé dọgba kò rọwọ mú rárá , bẹẹ kẹ , ìdàgbàsókè nínú iṣẹ ẹrọ àti kíkó ọrọ jọ pelemọ kò dáwọ dúró .  Olórí ohun tó ń fa ìṣòro yìí ni pé , ìfẹ owó ló wà lẹyìn ètò mímú kí ọrọ ajé àgbáyé dọkan .  Ọpọ ìgbà sì ni ìfẹ owó yìí kì í jẹ káwọn èèyàn ní ìgbatẹnirò fún àwọn tálákà àtàwọn tí kò rí bátiṣé láwùjọ , kódà kì í jẹ kí wọn ronú nípa àkóbá tó lè ṣe fún ilẹ ayé wa lọjọ iwájú .  Ọmọwé David C .  Korten ṣàlàyé pé :  Ó dájú pé ètò ọrọ ajé àgbáyé kò lè lẹsẹ nílẹ , nítorí pé ìkáwọ àwọn ilé iṣẹ ńláńlá ló wà láìsí òfin pàtó kan tó dè wọn tó sì jẹ pé owó tí wọn máa rí níbẹ nìkan ló jẹ wọn lógún . . . síbẹ , ìpalára tó ń ṣe fún ọmọ ẹdá kọjá kèrémí .   Ṣé àwọn ìjọba ayé lè ṣètò ọrọ ajé àgbáyé lọnà tí àìṣègbè á fi wà láwùjọ ?  Kò dájú pé ìyẹn á ṣeé ṣe .  Títí di bá a ti ń sọrọ yìí , àwọn ìjọba kò tíì rí ojútùú sí ọkankan nínú àwọn ìṣòro tó kan gbogbo ayé lápapọ , ì báà jẹ ti ìwà ọdaràn tó gbayé kan ni o , ti ayé tó túbọ ń móoru sí i ni o tàbí ti ipò òṣì tó ń han aráyé léèmọ .  An sọ pé :  Ká tó lè bójú tó àwọn ọràn tó máa ṣe gbogbo ayé láǹfààní , gbogbo wa gbọdọ fọwọ sowọ pọ .  Àmọ nínú ayé tó lu jára yìí , àwọn ìlànà tá a ní lọwọ kò lè tu irun kankan lára àwọn ìṣòro yìí .   Bí aráyé tiẹ ní àwọn ìlànà tí wọn nílò láti kojú àwọn ìṣòro tó ń yọ ayé lẹnu , ìyẹn nìkan kò tó o .  Ìgbìmọ Amúṣẹṣe Tó Wà fún Ètò Ìṣèjọba Lágbàáyé  sọ pé , aráyé tún nílò ìlànà ìwà rere .  Ìròyìn tí wọn tẹ jáde sọ pé :  Láìsí ìlànà ìwà rere kan gbòógì tí gbogbo ayé á máa tẹ lé , wàhálà àti ìṣòro táwọn èèyàn ń kojú ṣẹṣẹ bẹrẹ ni o ; tí kò bá sì sí aṣáájú , àwọn àjọ àtàwọn ètò tó dára gan - an tá ò rí irú ẹ rí á máa kùnà ni .   Àwọn ìlànà ìwà híhù wo ni wọn dámọràn pé kí aráyé máa tẹ lé ?  Ìròyìn náà sọ pé :  Ohun tí àwọn èèyàn bá fẹ kí ẹlòmíràn ṣe sí wọn ni káwọn náà máa ṣe sí àwọn mìíràn .   Ní nǹkan bí ẹgbẹrún ọdún méjì sẹyìn , Jésù Kristi , aṣáájú dídára jù lọ tí aráyé kò rí èkejì rẹ kọ àwọn èèyàn ní ìlànà yìí .  Ìlànà yìí ṣì wúlò gan - an títí dọjọ òní .  Ó dájú pé kò sẹni tí kò ní jàǹfààní nínú ètò sayé dọkan tá a bá gbé karí ìlànà yẹn .  Ṣé ìyẹn lè ṣẹlẹ láyé ńbí ?  Ojútùú Kan Tó Ṣàrà Ọtọ  Bíbélì sọ àsọtẹlẹ pé , ìjọba karí ayé kan ń bọ láìpẹ tó máa sọ gbogbo ayé di ọkan .  Kò ní dá lórí owó tàbí ìmọ iṣẹ ẹrọ , kàkà bẹẹ orí àìmọtara ẹni nìkan la máa gbé e kà .  Ó máa kẹsẹ járí , nítorí ó ní agbára àtàwọn ìlànà tó máa ṣe gbogbo ọmọ aráyé láǹfààní .  Ìjọba kárí ayé yìí ló gba Jésù Kristi lọkàn nígbà tó kọ àwọn ọmọlẹyìn rẹ pé kí wọn gbàdúrà  kí Ìjọba Ọlọrun dé kí ìfẹ Ọlọrun sì ṣẹ lórí ilẹ ayé .   Mátíù 6 : 10 .  Ìjọba Ọlọrun , èyí tá a gbé lé Jésù Kristi lọwọ yóò fi àpẹẹrẹ ìlànà ìwà híhù tuntun lélẹ fún gbogbo ayé .  Òun gan - an ni Jésù fúnra rẹ kọ àwọn èèyàn nípa rẹ nígbà tó wà láyé .  Ìfẹ fún Ọlọrun àti ìfẹ fún aládùúgbò ẹni ló máa darí rẹ .  Ọpọ àsọtẹlẹ nínú Bíbélì to àwọn ohun tí ìjọba tuntun yìí yóò ṣe lẹsẹẹsẹ .  Nígbà tí Bíbélì ń sọ nípa Jésù Kristi tó jẹ Alákòóso ìjọba náà , ó ṣèlérí pé :  Yio fi ododo ṣe idajọ talakà , yio si fi otitọ ṣe idajọ fun awọn ọlọkàn tùtu aiye .   Àwọn ọlọrọ àtàwọn tágbára wà lọwọ wọn kò tún ní máa kó àwọn tí kò tẹgbẹ nífà mọ .  Jésù yóò  káàánú ẹni rírẹlẹ àti òtòṣì . . .  Yóò tún ọkàn wọn rà padà lọwọ ìnilára àti lọwọ ìwà ipá .   Sáàmù 72 : 13 , 14 .  Ìṣòro sísọ àyíká di ẹlẹgbin á di èyí tá a bójú tó láìjáfara .  Dípò pípa tí àwọn èèyàn ń pa igbó run ,  ẹkùn ilẹ aláìlómi yóò yọ ayọ ńláǹlà , pẹtẹlẹ aṣálẹ yóò sì kún fún ìdùnnú , yóò sì yọ ìtànná .   Dípò àìtó oúnjẹ ,  ọpọ rẹpẹtẹ ọkà yóò wá wà lórí ilẹ .   Sáàmù 72 : 16 .  Ìjọba Ọlọrun ń so onírúurú èèyàn pọ ṣọkan .  Ọlọrun ṣèlérí pé :  Èmi yóò gbé wọn kalẹ ní ìṣọkan , bí agbo ẹran nínú ọgbà ẹran .    Èmi yóò fún wọn ní ìyípadà sí èdè mímọ gaara , kí gbogbo wọn lè máa sìn mí ní ìfẹgbẹkẹgbẹ .    Èdè mímọ gaara  yìí , tó ní ìlànà ìwà rere àti ìlànà ìsìn kan náà fún gbogbo gbòò , ń so àwọn èèyàn pọ , kódà nísinsìnyí pàápàá .  Nítorí àǹfààní àtirìnrìn - àjò lọ síbikíbi lágbàáyé tó ṣí sílẹ , ìgbà gbogbo làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe ìpàdé àgbáyé .  Èyí ń mú kí ìdè tó wà láàárín àwọn èèyàn láti onírúurú ẹyà , orílẹ - èdè àti àṣà ìṣẹdálẹ túbọ lágbára sí i .  Ẹrí tó ṣe é fojú rí làwọn àpéjọ yìí jẹ nípa ìṣọkan tó tinú ọkàn wá tó sì ní í ṣe pẹlú ìrònú ẹni , kì í ṣe èyí tá a gbé karí ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ètò ìṣòwò .   Wo àpótí tó wà nínú àpilẹkọ yìí .   Ẹlẹkọọ ìsìn kan ní ilẹ Sípéènì tó ti lọ sírú àwọn àpéjọ bẹẹ kọwé pé :  Nígbà tí mo fi máa kúrò ní àpéjọ náà , ó ti gbé mi ró gan - an , kì í ṣe nítorí àwọn ọrọ tá a gbé karí Ìwé Mímọ tí wọn sì ń lani lọyẹ nìkan , àmọ nítorí ìṣọkan tó wà láàárín àwọn èèyàn yìí , ìwà rere wọn tí kò lẹgbẹ àti ìṣesí wọn tó wuyì .   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tún ń lo àwọn àǹfààní mìíràn tí ètò sayé dọkan pèsè kí iṣẹ ìwàásù ìhìn rere nípa Ìjọba Ọlọrun tí wọn ń ṣe lè rọrùn sí i .  Bí àpẹẹrẹ , ó lé ní ọgọrin èdè tí wọn ń tú ìwé ìròyìn Jí ! sí báyìí .  Ẹrọ kọǹpútà àti ètò ìfìsọfúnni - ránṣẹ orí kọǹpútà ni ọpọ àwọn atúmọ èdè tó ń ṣiṣẹ yìí sì ń lò .  Ìrànlọwọ ńlá ni irú àwọn irinṣẹ bẹẹ jẹ fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láti mú kí iṣẹ ìkọnilẹkọọ Bíbélì wọn lè dé apá ibi gbogbo lágbàáyé .  Èyí fi hàn gbangba pé , àwọn ohun tí ètò sayé dọkan ti mú jáde lèèyàn lè lò lọnà tó ṣàǹfààní tàbí lọnà tó máa mú ìparun lọwọ .  Lọnà kan náà , dípò kí ìjọba kárí ayé tí Ọlọrun gbé kalẹ yìí máa dá ìṣòro kún ìṣòro bíi ti ètò sayé dọkan tí èèyàn ṣe , ńṣe ni yóò mú ojútùú wá .  Kò sí ìdí kankan tí kò fi yẹ ka nígbẹẹkẹlé nínú ìṣàkóso àtọrunwá yìí .  Ọlọrun ṣèlérí pé :  Emi o da ọrun titun ati aiye titun : a kì yio sì ranti awọn ti iṣaju , bẹni nwọn ki yio wá si aiya .  Ṣugbọn ki ẹnyin ki o yọ , ki inu nyin ki o si dùn titi lai ninu eyi ti emi o da .    Aiye titun  Ọlọrun yóò mú àǹfààní ńláǹlà wá fún gbogbo àwọn èèyàn tó ń gbé lórí ilẹ ayé .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìgbìmọ amúṣẹṣe yìí , tó ní àwọn aṣáájú ayé jàǹkànjàǹkàn méjìdínlọgbọn nínú gbé ìròyìn gígùn jàǹrànjanran kan jáde lọdún 1995 , èyí tí wọn pe àkọlé rẹ ní  Ayé Lu Jára .   Nínú rẹ , wọn to àwọn ohun tí wọn fẹ gbé ṣe lẹsẹẹsẹ kí ètò ìṣèjọba ayé lè dára sí i .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 24   AYÉ TI DỌKAN ÀMỌ ÀWỌN ÈÈYÀN ṢÌ PÍNYÀ  Bó tilẹ jẹ pé ìmọ iṣẹ ẹrọ ti sọ ayé dọkan , ìpínyà kò tíì wábi gbà láàárín àwọn èèyàn o .  Tẹlifíṣọn , fóònù alágbèéká àti Íńtánẹẹtì ti ṣe gudugudu méje láti mú káwọn èèyàn máa gbúròó ara wọn àmọ kò so àwọn èèyàn pọ ṣọkan .  Bí ọwọ ṣe wọ ọwọ nínú ètò ọrọ ajé tí àwọn alágbára ayé ò sì bára wọn ta kànǹgbọn mọ ti mú kí ogun táwọn Orílẹ - èdè máa ń bára wọn jà dín kù .  Àmọ lọdọọdún , ogun abẹlé rírorò ṣì ń gbẹmí ẹgbẹẹgbẹrún lọnà ọgọrọọrún àwọn èèyàn , kò sì yéé ṣe àwọn èèyàn báṣabàṣa .  Kí ló dé táwọn nǹkan wọnyí ṣì fi ń ṣẹlẹ ?  Ìdí ni pé , ìkórìíra tó ń mú kí àwọn ìran , ẹyà àtàwọn ìsìn máa bára wọn ṣorogún ṣì wà níbẹ digbí , èyí sì ni olórí ohun tó ń dá ogun abẹlé sílẹ .  Láìbojúwẹyìn , àwọn oníṣòwò jàǹkànjàǹkàn lágbàáyé àtàwọn ẹgbẹ ọdaràn ṣì ń ta àwọn nǹkan ìjà kéékèèké tówó wọn kò wọn fáwọn ẹgbẹ tó ń bára wọn jà .  Bẹẹ làwọn ohun èlò abánáṣiṣẹ kò sì lè mú ojúlówó ìṣọkan wá .  Bí ètò ọrọ ajé àgbáyé sì búrẹkẹ jù bẹẹ lọ , kò ní kí ojúsàájú kásẹ nílẹ láwùjọ .  Láwọn ọnà kan , ńṣe ni ètò ọrọ ajé àgbáyé tiẹ tún ń dá kún àìsí ìṣọkan .  Tí ọrọ ajé bá dẹnu kọlẹ lẹyìn tó ti gbé pẹẹlí fún sáà kan , àwọn olóṣèlú tí àṣejù ti wọ lẹwù lè bẹrẹ sí í lo àwọn aláìní fún àǹfààní ara wọn .  Kí wá lojútùú báyìí ?  Ìwé pẹlẹbẹ náà , Human Development Report 1999 sọ pé :  Ọnà tí wọn ń gbà ṣe àkóso orílẹ - èdè àti gbogbo ayé lápapọ gbọdọ yí padà , àjọṣe tó dán mọrán láàárín àwọn èèyàn àti àìsí ojúsàájú ló sì lè mú èyí ṣeé ṣe .   Ohun tí Ìjọba Ọlọrun máa ṣe gan - an nìyẹn .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Iṣẹ ìkọnilẹkọọ Bíbélì táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ńṣe ní gbogbo ayé ti ṣèrànwọ láti so onírúurú èèyàn pọ ṣọkan  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Rí Alábàágbé Tó Dára ?   Ká ní kì í ṣe pé mo ní àwọn tá a jọ ń gbé yàrá ni , mi ò ní lè sìn bí alákòókò kíkún kí n sì máa sanwó ilé àtàwọn owó mìíràn tó yẹ ní sísan .   Lynn .    NÍGBÀ táwọn ọdọ bá lọ gbé níbòmíràn , ìyàlẹnu gbáà ló sábà máa ń jẹ fún wọn láti rí i pé owó kékeré kọ lèèyàn ń ná tó bá dẹni tó ń dá gbọ bùkátà ara rẹ .  Fún èyí tó pọ jù lọ nínú wọn , kò sí ọnà mìíràn tí wọn lè gbà san owó gọbọi tó yẹ ní sísan ju pé kí wọn ní ẹnì kan tàbí méjì tí wọn á jọ máa gbé .  Àmọ o , gẹgẹ bí àpilẹkọ tó ṣáájú nínú ọwọ yìí ti jẹ ká mọ , ìṣòro díẹ kọ ni bíbá ẹlòmíràn gbé máa ń fà o , àgàgà tó bá lọ jẹ ẹni téèyàn ò mọ tẹlẹ .   Kódà , ìṣòro máa ń ṣẹlẹ láàárín àwọn ọdọ tó jẹ Kristẹni pàápàá , tí wọn jọ ń gbé pọ kí wọn lè máa sìn bí ajíhìnrere alákòókò kíkún .  Ohun yòówù kó fà á tó o fi fẹ máa bá èèyàn gbé , á dára kó o lo  ọgbọn tí ó gbéṣẹ  nígbà tó o bá ń yan ẹni yẹn .    Òwe 3 : 21 .  Ewu Tí Ẹgbẹ Búburú Ń Kóni Sí  Ara pátákó ìsọfúnni , àwọn ìpolówó nínú ìwé ìròyìn tàbí Íńtánẹẹtì ni ọpọ ọdọ máa ń yíjú sí láti wá ẹni tí wọn lè bá gbé .  Àmọ ní ti àwọn ọdọ tó jẹ Kristẹni , irú àwọn ibi wọnyí lè kó wọn sínú ewu ńláǹlà .  Kò sọgbọn tí wọn ò fi ní bá àwọn èèyàn tí ìgbàgbọ wọn , ìwà wọn àti ìlànà wọn yàtọ sí tiwọn pàdé .  Ṣé pé ìwà tèmi - yé - mi tàbí yíya ara ẹni láṣo ló ń yọ ẹni kan lẹnu tó bá sọ pé kìkì ẹni tí wọn jọ wà nínú ìsìn kan náà ni òún fẹ bá gbé ?  Rárá o , ìwà tó bọgbọn mu ni .  Bíbélì fúnra rẹ kìlọ pé :  Ẹgbẹ búburú a máa ba ìwà rere jẹ .   1 Kọríńtì 15 : 33 .  Wo ohun tó ṣẹlẹ sí ọdọbìnrin kan tó ń jẹ Lee .  Kò tíì di Kristẹni tó ṣèrìbọmi nígbà tó bẹrẹ sí í gbé ni yàrá àwọn akẹkọọ ni Yunifásítì kan .  Ó sọ pé :  Ibẹ kì í ṣe ibiire rárá .  Táwọn ọmọbìnrin míì bá dé yàrá báyìí , ńṣe ni wọn á bá alábàágbé wọn tóun àtọkùnrin ń bára wọn sùn .   Kò pẹ kò jìnnà , gbígbé níbẹ bẹrẹ sí í kó bá ipò tẹmí Lee .  Ó sọ pé :  Mo bẹrẹ sí í pa àwọn ìpàdé Kristẹni jẹ .   Abájọ tí ìwà rẹ náà bẹrẹ sí dìdàkudà .  Ó ní :  Lọjọ kan , ńṣe ni mo bẹrẹ sí í ṣépè , ni ọkan nínú àwọn ọmọbìnrin náà bá sọ fún mi pé :  Ṣé Jèhófà ní kó o máa ṣépè ?    Ẹ ò rí i pé nǹkan ìtìjú gbáà nìyẹn !  Ọlọrun bá Lee ṣe é , ó kó jáde kúrò láàárín àwọn èèyànkéèyàn tó ń bá gbé ó sì bẹrẹ sí í tẹ síwájú nípa tẹmí .  Ohun tó ṣẹlẹ sí i yìí fi hàn bí ewu tó wà nínú gbígbé pẹlú àwọn tí kò tẹwọ gba ìlànà ẹni ṣe pọ tó .  Bó O Ṣe Lè Rí Alábàágbé Tó Bójú Mu  Ibo wá lo lè yíjú sí ?  Bẹrẹ látinú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí ò ń dara pọ mọ .  Ó dùn mọni pé , àwọn tó jẹ ajíhìnrere alákòókò kíkún sábà máa ń bá àwọn ọdọ mìíràn táwọn náà nífẹẹ sí nǹkan tẹmí pàdé láwọn ilé ìwé àti láwọn ìpàdé , pàápàá àwọn ìpàdé tí wọn ń ṣe fún àwọn oníwàásù alákòókò kíkún .   Àwọn òbí , àwọn alàgbà nínú ìjọ , àwọn alábòójútó arìnrìn - àjò àtàwọn mìíràn lè ṣèrànwọ ; wọn lè mọ àwọn ọdọ kan tó máa dára láti bá gbé .  Sísọ fún àwọn mìíràn pé ò ń wá ẹni tí wàá máa bá gbé yàrá tún lè ṣèrànwọ púpọpúpọ .  Bí àwọn tó o sọ fún bá ṣe pọ tó , bẹẹ náà ló máa ṣeé ṣe tó pé kó o rí ohun tó ò ń wá .  Ju gbogbo rẹ lọ , bẹ Jèhófà pé kó ràn ọ lọwọ láti rí ẹni tẹ ẹ máa lè jọ gbé yàrá , kó o sì gbára lé e pé kò ní jẹ kí akitiyan rẹ já sófo .  1 Jòhánù 5 : 14 , 15 .  Wádìí Àwọn Ohun Ṣíṣekókó  Tó o bá ti wá rí ẹnì kan tó ṣeé ṣe kó di alábàágbé rẹ , ara rẹ lè ti wà lọnà láti bẹrẹ sí í bá ẹni náà gbé ní kíákíá .  Àmọ á dára kó o kọkọ wádìí àwọn nǹkan kan wò .  Ṣé ẹni tí  àwọn ará ròyìn rẹ dáadáa  nínú ìjọ rẹ ni ẹni náà ?  Ìwọ àtàwọn òbí rẹ tiẹ lè lọ bá àwọn tí wọn tóótun nípa tẹmí tí wọn mọ ẹni náà dáadáa sọrọ .  O lè béèrè pé :  Irú èèyàn wo ni wọn mọ ẹni yìí sí ?  Ṣé ẹni tó máa ń rí ara gba nǹkan sí tó sì jẹ ẹni tẹmí ni ?  Ṣé ó máa ń lọ wàásù fún àwọn mìíràn tó sì máa ń dáhùn ìbéèrè láwọn ìpàdé ?  Ṣé àwọn èèyàn mọ ọn sẹni tí ìwà rẹ dára ?   Rántí o ,  ẹni tí ó bá ń bá àwọn ọlọgbọn rìn yóò gbọn .   David sọ pé :  alábàágbé mi gbóná gan - an nípa tẹmí .  Ìyẹn jẹ kí èmi náà lè máa ṣe dáadáa nípa tẹmí .   Renee , tó ti bá àwọn èèyàn bíi mélòó kan gbé yàrá rí sọ irú ohun kan náà pé :  Àwọn kan lára àwọn tí mo ti bá gbé rí máa ń sọ pé ká máa ka orí kọọkan nínú Bíbélì pa pọ lálaalẹ .  Nítorí pé àwọn òbí mi kì í ṣe Ẹlẹrìí , a ò kẹkọọ Bíbélì rí nínú ìdílé wa .  Nítorí náà , mi ò lè sọ bí inú mi ṣe dùn tó pé mo lè ṣe  ìkẹkọọ ìdílé  pẹlú àwọn alábàágbé mi !   Òótọ ni , ìbùkún ńláǹlà ló jẹ láti ní alábàágbé kan tó nífẹẹ sí ohun tẹmí bíi tìrẹ .  Ẹ Sọ Ọ Kó Yanjú  Ohun tó wá kàn ni pé kẹ ẹ jọ rí ara yín sójú kẹ ẹ sì jọ sọrọ .  Irú ìjíròrò bẹẹ á jẹ kó o mọ bóyá ìwà yín á bára mu .  Ìwádìí kan tí wọn gbé jáde nínú ìwé ìròyìn Communication Research Reports yẹ fún àfiyèsí , ó fi hàn pé àwọn alábàágbé tí ọnà tí wọn ń gbà sọrọ jọra wọn la  gbọ pé ìbágbé wọn máa ń tura jù lọ wọn sì máa ń fẹràn ara wọn gan - an .   Nítorí náà , tó bá jẹ ẹni tó máa ń sọ bí nǹkan ṣe rí lára rẹ jáde ni ọ , tó o kóni mọra , tó o sì jẹ èèyàn tó máa ń sọrọ gan - an , wàá ko ìṣòro tó o bá lọ bá ẹnì kan tí kì í sọrọ , tó jẹ èèyàn tútù tàbí tó máa ń fẹ láti dá wà gbé yàrá .  Bó tilẹ jẹ pé o ò ní jẹ kí ọrọ rẹ dà bí ìgbà tí ọlọpàá ń wádìí ọrọ wò lẹnu èèyàn , yóò dára kí ìwọ àti ẹni tó fẹ di alábàágbé rẹ jọ jíròrò àwọn ohun tó fẹ ṣe àtàwọn ìwéwèé rẹ .  Ṣé ẹni tó ń lépa bó ṣe máa tẹ síwájú nípa tẹmí ni àbí kó ṣáà lè bọ lọwọ wàhálà ilé ló jẹ ẹ lógún ?  Lynn sọ nípa ìṣòro mìíràn tó tún lè yọjú , ó sọ pé :  Nígbà kan alábàágbé mi ní ọrẹkùnrin kan , gbogbo ìgbà nìyẹn máa ń wá a wá , bí ilẹ kò bá sì ṣú pátápátá kò ní í lọ .   Bí wọn ṣe máa ń bára wọn tage kì í bá Lynn lára mu èyí sì máa ń mú kí inú bí i .  Àmọ , èèyàn lè yẹra fún irú àwọn ìṣòro bẹẹ nígbà míì bẹẹ bá ti jọ fi àwọn òfin kan lélẹ látìbẹrẹ .  Bí àpẹẹrẹ , Renee sọ pé :  A ṣe òfin kan pé , ó níye aago pàtó táwọn ọkùnrin lè dúró dà níyàrá wa .   Á tún bọgbọn mu pé kí àwọn méjì tó jọ ń gbé yàrá fohùn ṣọkan pé èyíkéyìí nínú wọn kò gbọdọ dá wà nínú yàrá pẹlú ẹlòmíràn tó jẹ ẹyà kejì .  Ó tún ṣe pàtàkì pé kẹ ẹ jọ jíròrò ní kínníkínní àwọn nǹkan bí eré ìnàjú , ohun tí kálukú fẹ àti irú orin tí ẹnì kọọkan nífẹẹ sí .  Mark sọ pé :  Ẹnì kan tá a jọ nífẹẹ irú ohun kan náà , tí ìwà wa jọra , tó sì nífẹẹ láti máa ṣe àwọn nǹkan tí èmi náà nífẹẹ sí ló wù mí láti bá gbé yàrá .   Lóòótọ , pé ẹyin méjèèjì kò jọ nífẹẹ sí ohun kan náà kò fi gbogbo ara túmọ sí pé ẹ ò lè jọ gbé yàrá pọ .  Kókó tó kàn wà níbẹ ni pé , Báwo ni ẹyin méjèèjì á ṣe lè mú nǹkan mọra fúnra yín tó ?  Ṣé ẹ ṣe tán láti fara da àwọn ìyàtọ tí ẹnì kọọkan yín lè ní kẹ ẹ sì ṣe àwọn ìyípadà láti lè jọ gbé pọ ?  Lee dá a lámọràn pé :  O tún gbọdọ béèrè ohun tí ẹnì kejì fẹ nínú ìbágbépọ yín .  Àwọn kan á retí pé kó o di kòríkòsùn àwọn kẹ ẹ sì sún mọra gan - an .  Àmọ kì í ṣe torí ìyẹn ni mo ṣe ń wá ẹni tí a jọ máa gbé yàrá .   David náà sọ pé :  Mo fẹ alábàágbéyàrá tá a lè jọ máa ṣe nǹkan pa pọ àmọ kì í ṣe kó wá máa rò pé ìgbàkígbà tí èmi àtàwọn mìíràn bá ti ń ṣe nǹkan , dandan ni kí òun wà níbẹ .   Bákan náà , tún wádìí wò bí ẹni yẹn bá nífẹẹ sí i pé kẹ ẹ jọ jẹ alábàáṣiṣẹpọ nínú wíwàásù ìhìn rere tàbí bóyá òun náà ní nǹkan mìíràn lọkàn , irú bíi sísìn ní ìjọ tí wọn ti ń sọ èdè òkèèrè .  Ní paríparí rẹ , rí i dájú pé o kò gbójú fo àwọn kókó pàtàkì kan dá , irú bí àwọn tó ní í ṣe pẹlú iná dídá  ṣé ẹyin méjèèjì mọ oúnjẹ sè ?  , bẹẹ ṣe máa pín iṣẹ ilé ṣe , ọnà tí ẹ ó gbà máa lo àwọn nǹkan tẹ ẹ ní nínú ilé , àyè ìkáṣọsí , àga , ibi ìkẹrùsí àti bóyá ẹ máa ní àwọn nǹkan ọsìn .  Tẹ ẹ bá jọ sọ irú àwọn nǹkan bẹẹ tó yanjú , ìyẹn á lè jẹ kẹ ẹ dènà aáwọ àti ẹdùn ọkàn tó ṣeé ṣe kó wáyé .  Òwe 20 : 18 sọ pé :  Ìmọràn ni a fi ń fìdí àwọn ìwéwèé múlẹ gbọn - in gbọn - in .    Lọnà Tí Ó Bójú Mu àti Nípa Ìṣètò   A tún rí ìlànà dáradára mìíràn nínú Lúùkù 14 : 28 , níbi tó ti sọ pé :  Gbéṣirò lé ìnáwó náà .   Ọrọ gidi lọrọ yìí o , kọkọ gbìyànjú láti mọ iye tí bùkátà rẹ máa ná ọ .  Èló ni wàá máa san fún owó ilé ?  Oúnjẹ ?  Owó iná , omi , àti bẹẹ bẹẹ lọ ?  Ṣé ńṣe lẹ jọ máa máa pín tẹlifóònù lò ?  Bó bá rí bẹẹ , báwo lẹ ṣe fẹ máa pín owó rẹ san ?  Lynn sọ pé :  Màá kọkọ rí i dájú pé ọmọbìnrin tí màá bá gbé lágbára àtigbé bùkátà tó kàn án kí n tó gbà ká jọ gbé .   Ìròyìn kan tó máa ń jáde lórí Íńtánẹẹtì tó ń jẹ The Next Step tọnà nígbà tó sọ pé :  Ńṣe ni àwọn alábàágbéyàrá tí kì í san èyí tó kàn wọn nínú owó ilé àti owó oúnjẹ . . . tàbí tí wọn máa jẹ gbèsè jọ á kàn máa fún ẹ ní wàhálà tí kì í ṣe tìẹ .   Renee sọ pé :  Nígbà míì , ìṣòro yẹn kì í ṣe ọrọ pé èló lo yẹ kí ẹnì yẹn san , àmọ ìgbà wo ló ń kó owó ọhún sílẹ !   Ó sọ pé :  Ọjọ kẹta oṣù la gbọdọ san owó ilé wa .  Àmọ nígbà míì , ńṣe ni alábàágbéyàrá míì máa wábi gbà tó bá ti di òpin ọsẹ láìsan owó tirẹ , lá bá di kí n máa bẹ onílé wa .   Èyí fi bó ṣe bọgbọn mu tó hàn láti ṣe gbogbo nǹkan  lọnà tí ó bójú mu àti nípa ìṣètò  kéèyàn má sì fi àwọn nǹkan dá pé tó bá ṣeé ṣe ni .  Lọpọ ìgbà , ó bọgbọn mu kẹ ẹ jẹ kí ohun tẹ ẹ fohùn ṣọkan lé lórí wà lákọọlẹ .  Lílo ìṣọra àti jíjẹ olóye á túbọ jẹ kó ṣeé ṣe fún ọ láti rí alábàágbéyàrá kan tá á máa múnú rẹ dùn tí kò sì ní í máa kó ẹ sí ìbànújẹ .  Àmọ o , tí ìṣòro bá dìde ńkọ tàbí tí gbọnmi - sí - omi - ò - tó bá ṣẹlẹ láàárín yín ?  Àpilẹkọ kan tó ń bọ lọnà á jíròrò àwọn ìṣòro yìí .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Wo àpilẹkọ náà ,  Kí Ló Dé Tí Àjọgbé Èmi àti Alábàágbé Mi Fi Nira ?   tó jáde nínú ìtẹjáde wa ti May 8 , 2002 .  Níwọn bí ọpọ èèyàn ti ń gbé pa pọ lónìí láti máa ṣèṣekúṣe , àwọn alábàágbéyàrá tí wọn jọ jẹ ọkùnrin tàbí tí wọn jọ jẹ obìnrin ni àpilẹkọ yìí ń bá wí o , tí wọn jọ ń gbé yàrá kan náà nítorí àtilè dín ìnáwó kù kí nǹkan sì lè rọrùn fún wọn .  Àwọn ajíhìnrere alákòókò kíkún ní àǹfààní àrà ọtọ kan , wọn máa ń lọ sí Ilé Ẹkọ Aṣáájú Ọnà .  Àwọn ìpàdé tún wà tí wọn máa ń ṣe pẹlú wọn nígbà ìpàdé àyíká tó máa ń wáyé lọdọọdún .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Ewu wà nínú gbígbé pẹlú àwọn èèyàn tí kì í hu ìwà rere tí Bíbélì fi kọni   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Kó o tó gbà pé kí ìwọ àti ẹnì kan gbé yàrá pọ , ẹ jọ jókòó kẹ ẹ jọ jíròrò àwọn kókó tó ṣe pàtàkì  Ògbógi Nínú Pípalẹ Pàǹtírí Mọ  KÒ TÍÌ ju àádọjọ ọdún lọ nísinsìnyí táwọn èèyàn jágbọn ọnà ìgbàpalẹ - ìdọtí - mọ .  Àmọ ṣá o , ògbógi kan ti wà lẹnu iṣẹ yìí látọjọ pípẹ  òun ni èèrà kan tí wọn máa ń rí láwọn àgbègbè ilẹ olóoru ní Amẹríkà .  Nǹkan bíi mílíọnù kan èèrà tó ń gé ewé sí wẹwẹ ló máa ń gbé inú ihò ńlá kan lábẹ ilẹ .  Gbogbo àwọn èèrà wọnyí ló ní iṣẹ ọtọọtọ tí wọn ń ṣe .  Iṣẹ tàwọn kan ni pé kí wọn máa kó àwọn pàǹtírí ewé jọ , èyí tí àwọn mìíràn yóò jẹ lẹnu títí yóò fi rọ .  Àwọn èèrà tó jẹ olùtọjú ọgbà á wá lo ewé tí wọn ti jẹ kúnná yìí láti fi gbin àwọn olú tó ṣeé jẹ nínú àwọn ihò wọn kéékèèké náà .  Wọn tún máa ń palẹ ohunkóhun tó bá lè tan àrùn kálẹ mọ , irú bí àwọn olú tó léwu , àwọn èèrà tó ti kú tàbí àwọn tó ti fẹ gbẹmìí mì , àtàwọn nǹkan mìíràn tó ti jẹrà .  Àmọ ibo làwọn èèrà máa ń kó àwọn pàǹtírí wọnyí dà sí ?  Ìwé ìròyìn The Independent sọ pé àwọn onímọ ìjìnlẹ ọmọ ilẹ Gẹẹsì tó wà ní Yunifásítì Sheffield ti rí ìdáhùn sí ìbéèrè yìí o .  Inú àwọn ihò ńláńlá kan tó wà nítòsí àwọn ihò táwọn èèrà tó jẹ olùtọjú ọgbà ti ń ṣiṣẹ ni wọn ń kó àwọn ìdọtí náà sí .  Àwọn èèrà tó ń bójú tó àwọn pàǹtírí yìí kò ní iṣẹ méjì tí wọn ń ṣe jùyẹn lọ , tí wọn á máa yí àwọn pàǹtírí náà padà kó lè tètè jẹrà , èyí sì máa ń pa àwọn nǹkan tó ń fa àìsàn .  Àwọn èèrà tó jẹ olùtọjú ọgbà kì í dé inú àwọn ihò tí pàǹtírí máa ń wà .  Ńṣe ni wọn máa ń kó àwọn pàǹtírí náà wá sí ẹnu ihò kan , ibẹ làwọn tó ń ṣiṣẹ lórí pàǹtírí á ti gbà á .  Pípalẹ ìdọtí mọ lọnà tó gbéṣẹ yìí ń dènà ẹgbin èyíkéyìí , ó sì tún ń dáàbò bo ìlera àwọn èèrà tí wọn jọ ń gbé inú ihò náà .  Kì í ṣe pé Jèhófà Ọlọrun dá ọgbọn mọ àwọn kòkòrò nìkan ni , àmọ ní nǹkan bí ẹgbẹrún mẹta ààbọ ọdún sẹyìn , bákan náà ló ṣe fún àwọn ọmọ Ísírẹlì ní àwọn ìtọni tó ní í ṣe pẹlú ìlera , èyí tó gbéṣẹ gan - an .  Fífi àwọn òfin yìí sílò á jẹ kí oúnjẹ àti omi wọn bọ lọwọ ẹgbin , á dáwọ àwọn àrùn tó lè tàn kálẹ dúró , á sì jẹ kí wọn lè palẹ ẹgbin mọ lọnà tí kò mú ewu lọwọ .  Ẹ ò rí i pé ọpọ ìyọnu àti ikú lá máa lè yẹra fún tá a bá tẹ lé irú àwọn ìlànà bẹẹ !  Léfítíkù 11 : 32 - 38 ; Númérì 19 : 11 , 12 ; Diutarónómì 23 : 9 - 14 .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  June 8 , 2002  Ǹjẹ Ìmọ Sáyẹǹsì àti Ìsìn Lè Ṣọkan ?  Àwọn kan gbà pé sáyẹǹsì àti ìsìn kì í ṣọrẹ ara wọn rárá .  Ǹjẹ ọnà èyíkéyìí wà tá a lè gbà mú wọn ṣọkan ?  3 Àwọn Ohun Tó Ń fa Ìṣòro  Láàárín Ìmọ Sáyẹǹsì àti Ìsìn  4 Báwo Ni Àgbáálá Ayé àti Ìwàláàyè Ṣe Bẹrẹ ?  8 Mímú Ìmọ Sáyẹǹsì àti Ìsìn Ṣọkan  14 Ǹjẹ O Mọ ? 15 Ètò Sayé Dọkan  Ohun Táwọn Èèyàn Ń Fẹ Àtohun Tó Ń Bà Wọn Lẹrù  18 Ṣé Ètò Sayé Dọkan Lè Yanjú Àwọn Ìṣòro Wa Lóòótọ ?  23 Ètò Sayé Dọkan Tó Máa Ṣe Ọ Láǹfààní  28 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Rí Alábàágbé Tó Dára ?  31  Títọjú Ìkókó Bíi Ti Ẹranko  Kangaroo   Ṣé Ìyẹn Ló Máa Fòpin sí Ikú Àwọn Ìkókó Tí Oṣù Wọn Kò Pé ?  32 Àwọn Ibi Tí a ó Ti Ṣe Àpéjọ Àgbègbè  Àwọn Olùfi Ìtara Pòkìkí Ìjọba Ọlọrun  Ti Ọdún 2002 sí 2003  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Máa Wàásù Fáwọn Ẹlòmíràn ?  12  Ojú wo ni Ọlọrun àti Jésù fi wo ọràn yìí ?  Iyọ  Ohun Èlò Ṣíṣeyebíye 26  Kì í ṣòní kì í ṣàná táwọn èèyàn kì í ti í fi ọrọ iyọ ṣeré .  Kí ló fà á ?  Àwọn Ohun Tó Ń fa Ìṣòro  Láàárín Ìmọ Sáyẹǹsì àti Ìsìn   Ṣé bí àrùn kan tó ń gbèèràn , tó ń nípa lórí béèyàn ṣe ń ronú àti bó ṣe ń lóye ni ìsìn ṣe rí ?   Richard Dawkins , onímọ nípa ohun alààyè .  NÍGBÀ mìíràn , àwọn èèyàn máa ń ronú pé ọtá paraku ni ìsìn àti ìmọ sáyẹǹsì jẹ .  Àwọn mìíràn sì máa ń lérò pé ìjàkadì àárín àwọn méjèèjì kọjá kèrémí , pé ìjà ọhún ò lè parí àyàfi bí ọkan lára wọn ò bá sí mọ .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì kan jẹ agbo kan láyè ara wọn , àwọn bíi Peter Atkins tó jẹ onímọ nípa kẹmíkà , tí wọn sì ń sọ pé ìsìn àti ìmọ sáyẹǹsì  ò lè  ṣọkan  láéláé .   Atkins sọ pé  ohun ẹgàn gbáà ni  kéèyàn  gbà pé Ọlọrun kan wà ,  ká má ṣẹṣẹ wá sọ ti pé òun ló dá ohun gbogbo  .   Àwọn tí kò fẹsìn ṣeré sì tún jẹ agbo mìíràn , tí wọn ń sọ pé ìmọ sáyẹǹsì ni ọbàyéjẹ tó ba ìgbàgbọ àwọn ẹlẹsìn jẹ .  Irú àwọn èèyàn yìí gbà gbọ pé ẹtàn gbáà ló wà nídìí ìmọ sáyẹǹsì òde òní ; pé àwọn àwárí rẹ lè jẹ òótọ , àmọ bí wọn ṣe túmọ àwọn àwárí yìí lọnà òdì ń ṣèpalára fún ìgbàgbọ àwọn ẹlẹsìn .  Bí àpẹẹrẹ , William Provine tó jẹ onímọ nípa ohun alààyè sọ pé ẹkọ èrò orí tí Darwin fi kọni  kò ní ìpìlẹ rere kankan fún ìlànà ìwà híhù ; pé kò ní ìtumọ kankan fún ìgbésí ayé .   Bó ti wù ó rí , àwọn irọ tàbí ọrọ tí kò sí ẹrí láti gbè é lẹyìn tó máa ń wá látọdọ àwọn ẹlẹsìn àtàwọn onímọ sáyẹǹsì ló dá lára àwọn ìṣòro yìí sílẹ .  Láti ọpọ ọrúndún sẹyìn làwọn aṣáájú ẹsìn ti ń fi àwọn ìtàn àtẹnudẹnu tí ò lẹsẹ ńlẹ àtàwọn ẹkọ ìsìn tó lábùkù kọ àwọn èèyàn .  Àwọn ẹkọ wọnyí kò bá àwọn àwárí táwọn onímọ sáyẹǹsì òde òní ti ṣe mu bẹẹ ni kò sì bá Ìwé Mímọ tí Ọlọrun mí sí mu .  Bí àpẹẹrẹ , Ṣọọṣì Roman Kátólíìkì dá Galileo lẹbi nítorí ó sọ pé ńṣe layé ń yí .  Ohun tí Galileo sọ yìí kò tako Bíbélì lọnàkọnà o , àmọ ó ta ko ohun tí ṣọọṣì fi ń kọ àwọn èèyàn nígbà yẹn .  Yàtọ síyẹn , àṣìṣe ńlá gbáà làwọn onímọ sáyẹǹsì náà ṣe nígbà tí wọn ń kọ àwọn èèyàn pé inú ohun kan tí kò lẹmìí ni ìwàláàyè ti wá , pé kì í ṣe látọdọ Ọlọrun bó tilẹ jẹ pé wọn ò rí nǹkan kan fi ti àbá èrò orí yìí lẹyìn .  Wọn yọ ṣùtì ètè sí ìgbàgbọ àwọn ẹlẹsìn pé kò bá ìmọ sáyẹǹsì mu .  Nígbà náà , ǹjẹ ó ṣeé ṣe láti mú ìmọ sáyẹǹsì àti ìsìn ṣọkan ?  Ó kúkú ṣeé ṣe .  Ká sòótọ , ńṣe ni ìmọ sáyẹǹsì tó ní ẹrí gidi àti ìsìn tòótọ gbe ara wọn lẹyìn , wọn ò tako ara wọn rárá .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 2 , 3   Galileo fi òtítọ ìmọ sáyẹǹsì kọ àwọn èèyàn , ìdí sì rè é tí ṣọọṣì fi gbógun tì í  Báwo Ni Àgbáálá Ayé àti Ìwàláàyè Ṣe Bẹrẹ ?   Sáyẹǹsì ò lè dá ohunkóhun ṣe láìsí ìsìn , ìsìn náà ò lè ta pútú láìsí sáyẹǹsì .   Albert Einstein .  ÀKÓKÒ tá a wà yìí làwọn ohun àràmàǹdà tí irú rẹ kò ṣẹlẹ rí ń ṣẹlẹ .  Àwọn àwárí tuntun táwọn onímọ nípa sánmà ń ṣe nípa gbalasa òfuurufú ti mú kí wọn máa yí èrò tí wọn ní nípa bí ọrun òun ayé ṣe pilẹṣẹ padà .  Ayé òun ọrun tó wà létòlétò ń wú ọpọ èèyàn lórí púpọ , ìdí rèé tí wíwà tá a wà láàyè fi mú kí wọn máa béèrè ìbéèrè ọlọjọ pípẹ náà pé : Báwo la ṣe dá ayé òun ọrun , kí ló sì fà á tá a fi dá wọn ?  Ó dáa , ẹ jẹ ká pa ti ayé òun ọrun tì sẹgbẹẹ kan ná , ká wá wo ara àwa ẹdá èèyàn .  Àwárí kan tí wọn ṣe láìpẹ yìí nípa ohun tó pilẹ àbùdá èèyàn ti mú káwọn èèyàn bẹrẹ sí béèrè pé : Báwo la ṣe dá ọpọ rẹpẹtẹ àwọn ohun tó ń mú kí ohun ẹlẹmìí lè wà láàyè ?  Tó bá sì jẹ pé ẹnì kan ló ṣẹdá wọn , ta lẹni ọhún ?  Dídíjú tí èròjà inú àbùdá wa díjú púpọ yìí ló mú kí ààrẹ kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé  a ti bẹrẹ sí kọ nípa àwọn èròjà inú àbùdá tí Ọlọrun fi dá àwọn ohun alààyè .   Ọkan lára àwọn ọgá onímọ sáyẹǹsì tó wà lára àwọn tó ń ṣàwárí ohun tó pilẹ àbùdá fi tìrẹlẹtìrẹlẹ sọ pé :  A ti ṣàwárí ìwọnba díẹ lára àwọn ìsọfúnni tó dà bí ẹnà nínú àbùdá wa tó jẹ pé Ọlọrun nìkan ṣoṣo ló mọ èyí tẹlẹ .   Àmọ ìbéèrè náà ṣì wà nílẹ o , pé báwo la ṣe dá àwọn ohun alààyè kí sì nìdí tá a fi dá wọn ?   Fèrèsé Méjì   Àwọn onímọ sáyẹǹsì kan sọ pé èèyàn kàn lè dìde fùú kó sì bẹrẹ sí ṣàlàyé gbogbo nǹkan tó ní í ṣe pẹlú ayé òun ọrun láìfi ti ọgbọn látọdọ Ọlọrun ṣe .  Àmọ ọpọ èèyàn , tó fi dórí àwọn onímọ sáyẹǹsì pàápàá ni kò fara mọ yẹn .  Wọn ń sapá láti mọ ohun tó jẹ ògidì òtítọ , èyí ló mú kí wọn máa ṣàyẹwò ìmọ sáyẹǹsì àti ìsìn .  Èrò wọn ni pé sáyẹǹsì ní tirẹ ń ṣàlàyé nípa bí ìwàláàyè , ayé àti ọrun ṣe bẹrẹ , nígbà tí ìsìn ń ṣàlàyé ìdí tá a fi dá àwọn nǹkan wọnyí .  Nígbà tí onímọ físíìsì náà , Freeman Dyson , ń ṣàlàyé nípa ọnà méjèèjì yìí , ó sọ pé :  Sáyẹǹsì àti ìsìn jẹ fèrèsé méjì táwọn èèyàn gbà ń wo ayé òun ọrun láti lóye rẹ .   Òǹkọwé William Rees - Mogg , sọ pé :  Àwọn nǹkan tó ṣeé díwọn ni sáyẹǹsì ń ṣàlàyé nígbà tí ìsìn ń ṣàlàyé àwọn ohun tí kò ṣeé díwọn .   Ó sọ pé :  Sáyẹǹsì kò lè fìdí rẹ múlẹ pé Ọlọrun wà tàbí pé Ọlọrun kò sí , lọnà kàn náà tí kò lè gbà sọ pé àwọn ohun kan jẹ àdámọ tàbí àtọwọdá .  Kò sí ohunkóhun tó kan sáyẹǹsì nípa pé kéèyàn nífẹẹ aládùúgbò rẹ tàbí kó bọwọ fún ìwàláàyè ẹdá èèyàn . . .  Bákan náà , àṣìṣe ńlá gbáà ló máa jẹ láti gbà pé bí sáyẹǹsì kò bá ti lè fìdí ohun kan múlẹ , a jẹ pé ohun náà kò sí nìyẹn , èyí á sì túmọ sí pé ká pa gbogbo ohun tá a nífẹẹ sí nígbèésí ayé tì sẹgbẹẹ kan nìyẹn .  Bó bá sì rí bẹẹ , a jẹ pé àfi ká pa Ọlọrun , ọgbọn orí èèyàn , ìfẹ , ewì àti orín náà ti sẹgbẹẹ kan .  Ìgbàgbọ Sáyẹǹsì  Lọpọ ìgbà , ó dà bí ẹni pé àbá àwọn onímọ sáyẹǹsì máa ń dá lórí àwọn abàmì ìgbàgbọ kan .  Bí àpẹẹrẹ , ní ti ọràn bí ìwàláàyè ṣe bẹrẹ , èrò ọpọ àwọn ẹlẹkọọ ẹfolúṣọn béèrè pé kéèyàn nígbàgbọ nínú àwọn  ẹkọ  kan .  Ńṣe ni wọn lú àwọn òkodoro òtítọ mọ àbá lásánlàsàn .  Bí àwọn onímọ sáyẹǹsì bá sì fi agbára tó wà níkàáwọ wọn fúngun mọ àwọn èèyàn láti gba ẹkọ ẹfolúṣọn gbọ , ohun tí wọn ń sọ ni pé :  Ọkàn rẹ kọ ni ìwà rere èyíkéyìí tó wù kó o hù ti wá nítorí pé ẹni kan lásánlàsàn táwọn ẹlẹkọọ nípa ohun alààyè , nípa ẹkọ kẹmísírì àti ẹkọ físíìsì mú jáde ni ọ .   Richard Dawkins , tó jẹ onímọ nípa ohun alààyè sọ pé tá a bá wo ayé àtọrun ,  kò sí ohun kan tó fi hàn pé a ṣètò rẹ , kò sí ohun tó fi hàn pé ó wà fún ète kan , kò sí ibi nínú rẹ bẹẹ ni kò sí ire , kò sí ohunkóhun níbẹ gbogbo rẹ kàn wà bọrọgidi ni .   Káwọn onímọ sáyẹǹsì kan bàa lè gbé irú ìgbàgbọ yìí lárugẹ , ohun tí wọn ṣe ni pé wọn pa àwọn ìwádìí àṣekára táwọn onímọ sáyẹǹsì mìíràn ti ṣe tì sẹgbẹẹ kan , nítorí pé ìwádìí táwọn yẹn ṣe nípa bí ìwàláàyè ṣe bẹrẹ ta ko tiwọn .  Àní , kí àìmọye ọdún kọjá pàápàá , pé ńṣe làwọn ohun kéékèèké dídíjú tó mú kí ìwàláàyè ṣeé ṣe ṣèèṣì ṣẹlẹ jẹ ohun tí kò lè rí bẹẹ láéláé .   Nítorí náà , a ò gbọdọ ka àwọn àbá nípa bí ìwàláàyè ṣe bẹrẹ táwọn kan kàn ṣàdédé gbé kalẹ nínú ọpọlọpọ ìwé sí ohun tó tọnà .  Láti gbà gbọ pé ìwàláàyè kàn ṣèèṣì bẹrẹ béèrè pé kéèyàn ní ìgbàgbọ tó jinlẹ ju èyí téèyàn á ní tó bá gbà gbọ pé ẹnì kan ló mú ìwàláàyè ṣeé ṣe .  David Block , tó jẹ onímọ nípa sánmà sọ pé :  Ẹni tí kò bá gbà gbọ pé Ẹlẹdàá wà gbọdọ nígbàgbọ tó ju ti ẹni tó gbà gbọ pé Ẹlẹdàá wà lọ .  Bí ẹnì kan bá sọ pé Ọlọrun kò sí , ọrọ tí kò lẹsẹ nílẹ ló ń sọ , bẹẹ sì rèé orí ìgbàgbọ kan ni èyí náà dá lé .   Àwọn àwárí sáyẹǹsì lè mú káwọn onímọ sáyẹǹsì kan ní ìbẹrù ọlọwọ .  Albert Einstein sọ pé :  Láàárín àwọn àgbà onímọ sáyẹǹsì , ó ṣòro láti rí ẹnì kan lára wọn tí kò lẹmìí ìsìn . . . .  Ohun tó ń mú kéèyàn ní ẹmí ìsìn yìí ni bí ìṣọkan tó wà láàárín àwọn òfin àdánidá ṣe máa ń ṣèèyàn ní kàyéfì nítorí ó fi hàn pé ẹnì kan tó ní làákàyè ju ẹdá lọ ló wà nídìí rẹ .  Tá a bá sì fi irú làákàyè ẹni yìí wéra pẹlú ọnà tí ẹdá èèyàn gbà ń ronú àti bí wọn ṣe ń hùwà , a óò rí i pé ẹdá èèyàn kò já mọ ohunkóhun .   Síbẹ náà , gbogbo ẹmí ìsìn táwọn onímọ sáyẹǹsì ń ní yìí kò tí ì fi dandan ní kí wọn gbà gbọ pé Ẹlẹdàá kan wà , ìyẹn Ọlọrun .  Ibi Tí Agbára Ìmọ Sáyẹǹsì Mọ  Kò dára ká kóyán ìmọ sáyẹǹsì àtàwọn àṣeyọrí tó ti ṣe kéré .  Síbẹ , ọpọ èèyàn ló máa gbà pé bó tiẹ jẹ pé sáyẹǹsì jẹ ọnà kan téèyàn fi ń mọ nǹkan , kì í ṣe òun nìkan ni orísun ìmọ .  Ohun tí sáyẹǹsì wà fún ni pé kó jẹ ká mọ àwọn ohun àràmàǹdà tó wà láyé kó sì ràn wá lọwọ láti mọ ohun tó fa àwọn ohun àràmàǹdà yìí .  Sáyẹǹsì jẹ ká túbọ lóye tó jinlẹ nípa àgbáálá ayé tá a lè fojú rí , ìyẹn gbogbo nǹkan téèyàn lè mọ .  Àmọ bó ti wù kí àwọn ìwádìí sáyẹǹsì jinlẹ tó , kò lè dáhùn àwọn ìbéèrè nípa ohun náà gan - an tó mú ká dá ayé òun ọrun .  Òǹkọwé Tom Utley , sọ pé :  Àwọn ìbéèrè kan wà táwọn onímọ sáyẹǹsì kò lè dáhùn láéláé .  Ó lè jẹ pé nǹkan bíi bílíọnù méjìlá ọdún sẹyìn ni Ìbúgbàù Ńlá tí wọn lóun ló mú ayé àti ọrun wá ṣẹlẹ .  Àmọ kí ló mú kó ṣẹlẹ ? . . .  Báwo làwọn ohun tó wá bú gbàù náà ṣe débẹ ?  Kí ló wà níbẹ káwọn ohun tó bú gbàù náà tó débẹ ?   Utley parí ọrọ rẹ pé :  Ó dà bí ẹni pé . . . ó ti wá ṣe kedere báyìí ju ti ìgbàkígbà rí lọ pé sáyẹǹsì kò lè fún ẹdá èèyàn ní ìdáhùn tó máa tẹ wọn lọrùn láéláé .   Gbogbo ìmọ tí irú àwọn ìbéèrè wọnyí fúnni kò ti èrò náà lẹyìn pé kò sí Ọlọrun o , kàkà bẹẹ , ńṣe ló túbọ ń fìdí rẹ múlẹ pé ayé tá à ń gbé yìí díjú púpọpúpọ , pé ó ṣòro láti ṣàlàyé ó sì ń múni kún fún ẹrù .  Àwọn èèyàn tó mọnúúrò ti rí i pé ohun tó dára ni láti parí èrò sí pé ńṣe làwọn òfin tó ń ṣàkóso àwọn ohun tá a lè fojú rí , báwọn kẹmíkà ṣe ń yí padà , ásíìdì DNA àti onírúurú ohun alààyè tí wọn jẹ àgbàyanu ń fi hàn pé Ẹlẹdàá kan wà .  Kò sí ẹrí tó fìdí múlẹ pé kò sí Ẹlẹdàá .   Ojúlówó Ìgbàgbọ   Tó bá jẹ pé Ẹlẹdàá kan wà tó dá ayé òun ọrun , kò yẹ ká ronú pé a lè mọ ọn ká sì mọ àwọn ète rẹ nípa lílo awò - awọnàjíjìn , awò amúǹkantóbi tàbí àwọn ohun èlò sáyẹǹsì mìíràn .  Ìwọ wo amọkòkò kan tó ti mọ àgé òdòdó kan kalẹ .  Kò síye àyẹwò téèyàn lè ṣe láyé yìí nípa àgé òdòdó náà tó lè mú kéèyàn mọ ìdí tí ẹni tó ṣe é fi ṣe é .  Tá a bá fẹ mọ ìdí tí wọn fi ṣe é , ẹni tó ṣe é gan - an la máa bi léèrè .  Onímọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè , Francis Collins , sọrọ nípa bí ìgbàgbọ àti jíjẹ ẹni tẹmí ṣe lè ṣe àwọn ohun tí ìmọ sáyẹǹsì kò lè ṣe . Ó sọ pé :  Mi ò gbà pé ìsìn ni ohun tó tọ láti fi ṣàlàyé ohun tó pilẹ àbùdá èèyàn , bẹẹ sì ni mi ò gbà pé sáyẹǹsì ni ọnà tó tọ láti wá ìmọ nípa àwọn ohun tó ju ti ẹdá lọ .  Àmọ nípa tàwọn ìbéèrè tó ṣe pàtàkì gan - an , irú bíi  Kí la wá ṣe nílé ayé ?   tàbí  Èé ṣe tí ẹdá èèyàn fi nífẹẹ sí nǹkan tẹmí ? ,  Mo rí i pé sáyẹǹsì kò ní ìdáhùn gidi kan sí àwọn ìbéèrè yìí .  Ọpọ ìgbàgbọ nínú ohun asán làwọn èèyàn ti ní , àwọn ìgbàgbọ yìí sì di ohun ìgbàgbé bọjọ ṣe ń gorí ọjọ .  Àmọ ìgbàgbọ kò tí ì di ohun ìgbàgbé o , èyí tó fi hàn pé ojúlówó ìgbàgbọ wà .   Ṣíṣàlàyé Bí Àgbáálá Ayé àti Ìwàláàyè Ṣe Bẹrẹ  Bí ìsìn tòótọ ṣe ń dáhùn ìbéèrè nípa ìdí tá a fi ṣẹdá wa tó sì ń ṣàlàyé ète ìgbésí ayé náà ló tún ń sọ fún wa nípa ọpá ìdiwọn ìwà rere , ìwà ọmọlúwàbí , ìlànà ìwà híhù àti ìtọsọnà nínú ìgbésí ayé .  Onímọ sáyẹǹsì náà Allan Sandage , sọ pé :  N kì í ka ìwé tó ń sọ nípa àwọn ohun alààyè kí n tó mọ bó ṣe yẹ kí n gbé ìgbésí ayé mi .   Ọkẹ àìmọye èèyàn káàkiri àgbáyé rí i pé àwọn ti mọ ibi táwọn ti lè kọ nípa bó ṣe yẹ káwọn gbé ìgbésí ayé àwọn .  Wọn tún ti rí i pé àwọn ti rí ìdáhùn tó ń tẹni lọrùn sáwọn ìbéèrè bíi : Kí la wá ṣe nílé ayé ?  Kí ló ń bẹ fún wa lọjọ iwájú ?  Ìdáhùn kúkú ń bẹ sáwọn ìbéèrè yìí .  Àmọ ibo ló wà ?  Inú ìwé mímọ tó lọjọ lórí jù lọ tá a sì tíì pín káàkiri jù lọ , ìyẹn Bíbélì ló kúkú wà .  Bíbélì sọ fún wa pé tìtorí ẹdá èèyàn gan - an ni Ọlọrun ṣe ṣètò ilẹ ayé .  Ìwé Aísáyà 45 : 18 sọ nípa ilẹ ayé pé :  Ọlọrun . . . kò wulẹ dá a lásán ,  ṣùgbọn  ó ṣẹdá rẹ àní kí a lè máa gbé inú rẹ .   Ó tún pèsè gbogbo nǹkan téèyàn máa nílò lórí ilẹ ayé fún wọn .  Ó fẹ kí wọn gbádùn ìgbésí ayé wọn dọba kì í ṣe pé kí wọn kàn wà láàyè lásán .  A fún ẹdá èèyàn níṣẹ láti máa ṣe lórí ilẹ ayé , ìyẹn  láti máa ro ó àti láti máa bójú tó o .   Bíbélì tún sọ pé ẹbùn látọdọ Ọlọrun ni ìmọ àti òye jẹ àti pé a gbọdọ fi ìfẹ àti àìṣègbè bá ara wa lò .  Nítorí náà , ohun tó lè jẹ kí ìgbésí ayé ẹdá èèyàn nítumọ ni pé kí wọn mọ ohun tó jẹ ète Ọlọrun fún wọn kí wọn sì fara mọ ọn .    Báwo wá ni àwọn tó mọnúúrò ṣe lè dí àlàfo tó wà láàárín ọnà táwọn onímọ sáyẹǹsì ń gbà ronú àti ìgbàgbọ àwọn ẹlẹsìn ?  Àwọn ìlànà atọnisọnà wo ló lè ran ẹnì kan lọwọ láti ṣe bẹẹ ?   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo orí 3 nínú ìwé Is There a Creator Who Cares About You ? , tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde , lábẹ àkòrí náà  What Is the Origin of Life ?   Ibo Ni Ìwàláàyè Ti Bẹrẹ ?   Fún ìjíròrò ní kíkún , wo ìwé pẹlẹbẹ náà Ki Ni Ète Igbesi - Aye ?  Bawo Ni Iwọ Ṣe Le Rí I ? , tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ohun Táwọn Onímọ Sáyẹǹsì Kan Sọ  Àwọn èèyàn kan gbà pé ohun tó fà á tí ọpọ àwọn onímọ sáyẹǹsì kì í fi í fẹ dá sọràn tó bá jẹ mọ nǹkan tẹmí tàbí ti ẹlẹsìn - índé ni pé , wọn ò fẹràn ọrọ ẹsìn tàbí kó jẹ pé wọn ò fẹ lọwọ nínú àríyànjiyàn nípa ọrọ sáyẹǹsì àti ìsìn .  Ìyẹn fi báwọn onímọ sáyẹǹsì kan ṣe rí hàn , àmọ kì í ṣe gbogbo wọn ló rí bẹẹ ṣá o .  Wo ohun táwọn onímọ sáyẹǹsì wọnyí sọ .   Ayé òun ọrun ní ìbẹrẹ àmọ ohun táwọn onímọ sáyẹǹsì ò lè ṣàlàyé ni bó ṣe rí bẹẹ .  Ìdáhùn ibẹ ni pé Ọlọrun ló ṣe é .    Mo ka Bíbélì sí ìwé tòótọ tí Ọlọrun mí sí .  Ẹnì kan tó ní làákàyè ló gbọdọ wà nídìí ọràn ìwàláàyè , èyí tó díjú gan - an .   Ken Tanaka , ògbógi ní ẹka Ìwádìí Nípa Ilẹ Ayé àti Ohun Tó Wà Nínú Rẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà   Ẹdá èèyàn ló fa ìyàtọ tó wà láàárín oríṣi ìmọ tó wà láyé  ti sáyẹǹsì àti ti ẹsìn  . . . .  Ìmọ nípa Ẹlẹdàá àti ìmọ nípa ìṣẹdá bára mu dáadáa .   Enrique Hernández , ọjọgbọn ni , ó sì tún jẹ olùwádìí ní Ẹka Ẹkọ Físíìsì àti Kẹmísìrì ní Yunifásítì National Autonomous ní Mẹsíkò .   Àwọn ìsọfúnni  nípa ohun tó pilẹ àbùdá èèyàn  tá a túbọ ń wádìí rẹ yìí á jẹ ká mọ bó ṣe díjú tó àti bí ọkọọkan wọn ṣe ń ṣiṣẹ pa pọ .  Ó máa jẹ ká mọ pé ọlọgbọn tó lóye lẹni tó ṣẹdá rẹ níbẹrẹ , pé ẹni náà lóye púpọ púpọ .   Duane T .  Gish , onímọ nípa àwọn kẹmíkà inú ohun abẹmí .   Sáyẹǹsì àti ìsìn kò kọyìn síra wọn o .  Òtítọ kan náà làwọn méjèèjì ń gbìyànjú láti mọ .  Sáyẹǹsì fi hàn pé Ọlọrun ń bẹ .   D.H.R .  Barton , ọjọgbọn nípa ìmọ kẹmísìrì ní Texas .   Àwọn Credit Line   NASA  U.S .  Geological Survey  Fọtò :   NASA àti The Hubble Heritage Team  STScI  AURA    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Ǹjẹ àwọn ìwádìí tí a tipasẹ ìmọ sáyẹǹsì ṣe lè dáhùn ìbéèrè nípa ohun tá a wá ṣe nílé ayé ?   Credit Line   Lọlá àṣẹ Arecibo Observatory  David Parker  Science Photo Library   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 6   Àwọn ìràwọ tó wà lójú ìwé 2 , 3 , 5 , àtèyí tó wà lókè lójú ìwé 7 : National Optical Astronomy Observatories  Mímú Ìmọ Sáyẹǹsì àti Ìsìn Ṣọkan   A ò ka sáyẹǹsì àti ìsìn sí ohun tí kò bára mu mọ .   The Daily Telegraph , London , May 26 , 1999 .  ÒTÍTỌ kan náà ni sáyẹǹsì àti ìsìn ń wá kiri .  Sáyẹǹsì ṣe àwọn àwárí kan nípa ayé yìí tá a ṣètò lọnà tó bùáyà , tó láwọn àmì tó fi hàn pé ọpọlọ pípé la fi ṣe é .  Kò sì sírọ ńbẹ pé ìsìn tòótọ ti túbọ gbé àwọn àwárí yìí lárugẹ nípa fífi kọni pé ìmọ gígadabú tí Ẹlẹdàá náà ní ló fi ṣètò ilẹ ayé wa tá a lè fojú rí .  Francis Collins tó jẹ onímọ nípa ohun alààyè tíntìntín sọ pé :  Mo rí i pé ìsìn ló jẹ kí n lè lóye ìmọ sáyẹǹsì bí mo ṣe lóye rẹ .   Ó sọ síwájú sí i pé :  Ẹnu máa ń yà mí mo sì máa ń ní ìbẹrù ọlọwọ ní gbogbo ìgbà tí mo bá ṣàwárí ohun kan nípa ohun tó pilẹ àbùdá èèyàn .  Mo máa ń sọ fún ara mi pé ,  Káàsà , Ọlọrun nìkan ṣoṣo ló mọ èyí tẹlẹ o .   Èyíjẹ ìmọlára tó dára púpọ ó sì máa ń mára yá gágá , òun ló jẹ kí n túbọ lóye Ọlọrun kí n sì máa buyì fún un , ó sì ti tún jẹ kí n túbọ gbádùn ìmọ sáyẹǹsì sí i .   Kí ló lè ran ẹnì kan lọwọ láti mú ìmọ sáyẹǹsì àti ìsìn ṣọkan ?  Ìwákiri Tí Kò Dáwọ Dúró  Ká fara mọ ibi tí òye wa mọ : Àwọn ìbéèrè tá à ń wá ìdáhùn sí nípa ilẹ ayé òun ọrun , òfuurufú àti àkókò kò ní yéé wá sí wa lọkàn o .  Lewis Thomas tó jẹ onímọ nípa ohun alààyè sọ pé :  Ìwákiri wa yìí kò lè lópin , nítorí a jẹ ẹdá tó máa ń fẹ mọ fìn - ín ìdí kókò , tó máa ń ṣèwádìí káàkiri tó sì máa ń gbìyànjú láti lóye àwọn nǹkan .  A ò lè rí ìdáhùn sí gbogbo ìbéèrè nípa ayé òun ọrun láéláé .  Mi ò tíì rí àkókò náà tí ara gbogbo èèyàn á rọlẹ pẹsẹ tí wọn á sì sọ pé ,  Ní báyìí o , a ti mọ gbogbo nǹkan tó ní í ṣe pẹlú ọrun àti ilẹ ayé .   Àwámáridìí ni á ṣì máa jẹ fún gbogbo ẹdá èèyàn .   Bákan náà , tó bá di ọràn ohun tó jẹ òtítọ nípa ìsìn , wíwá ìmọ kiri kò lópin .  Ọkan lára àwọn tó kọ Bíbélì , ìyẹn Pọọlù , sọ pé :  Nisisiyi a ń ríran  bàìbàì  bí ìgbà tí eniyan ń wo dígí . . .  Nisisiyi , kò sí ohunkóhun tí mo mọ ohun gbogbo nípa rẹ .   1 Kọríńtì 13 : 12 , Ìròyìn Ayọ .  Bó ti wù kó rí , pé èèyàn ò tíì mọ ohun gbogbo nípa sáyẹǹsì àti ìsìn kò sọ pé ká má lè lo àwọn òkodoro òtítọ tó wà nílẹ láti dórí ìpinnu kan tó ṣe gbòógì .  Ó ṣe tán , kò dìgbà tá a bá mọ tìfun - tẹdọ ibi tí oòrùn ti wá ká tó lè fọwọ sọyà pé oòrùn á ràn lọla .  Gbé àwọn ohun tó jẹ òkodoro òtítọ yẹ wò : Bá a ṣe ń sapá láti rí ìdáhùn sáwọn ìbéèrè wa , ó yẹ ká jẹ káwọn ìlànà tó yè kooro tọ wa sọnà .  A lè ṣìnà níbi tá a ti ń wá òtítọ nípa sáyẹǹsì tàbí ìsìn kiri àyàfi tá a bá fi àwọn ẹrí tó ga jù lọ ṣe atọnà ara wa .  Ká sọrọ síbi tọrọ wà , kò sí èyíkéyìí nínú wa tó lè mọ nípa gbogbo ìmọ àti èrò tó jẹ ti sáyẹǹsì tó pọ lọ jàra láwọn ibi ìkówèésí lóde òní .  Àmọ ti Bíbélì kò rí bẹẹ , nítorí pé ó pèsè àwọn kókó téèyàn lè fi ṣèwádìí àwọn nǹkan tẹmí fún wa .  Àwọn òkodoro òtítọ tá a mọ ti Bíbélì lẹyìn pé òótọ ló sọ .    Àmọ ṣá , téèyàn bá fẹ ní ìmọ gbogbo gbòò , yálà nípa sáyẹǹsì tàbí nípa ìsìn , èèyàn gbọdọ sapá gidi gan - an kó bàa lè mọyàtọ láàárín èyí tó jẹ òtítọ àti èyí tó jẹ ìméfò lásánlàsàn , láàárín ohun tó jẹ ojúlówó àti èyí tó jẹ ẹtàn .  Gẹgẹ bí Pọọlù òǹkọwé Bíbélì ṣe sọ , a gbọdọ yẹra fún  àwọn ìtakora ohun tí a fi èké pè ní  ìmọ .    Bá a bá fẹ mú sáyẹǹsì àti Bíbélì ṣọkan , a ní láti gbé àwọn ohun tó jẹ òkodoro òtítọ yẹ wò , ká tipa bẹẹ yàgò fún míméfò ká sì wá wo báwọn òkodoro òtítọ wọnyí ṣe so mọra wọn .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tá a lóye pé Bíbélì lo ọrọ náà  ọjọ  fún àwọn àkókò kan pàtó , a tipa bẹẹ rí i pé kò sídìí táwọn ọjọ mẹfà tí Ọlọrun fi ṣiṣẹ ìṣẹdá tí Jẹnẹsísì sọ nípa rẹ á fi tako ohun táwọn onímọ sáyẹǹsì sọ pé ayé yìí ti wà láti nǹkan bíi bílíọnù mẹrin àtààbọ ọdún sẹyìn .  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , ilẹ ayé ti wà fún iye àkókò kan tá ò dárúkọ kó tóó di pé àwọn ọjọ tí Ọlọrun fi ṣiṣẹ ìṣẹdá bẹrẹ .   Wo àpótí náà  Ṣé Ọjọ Oníwákàtí Mẹrìnlélógún Làwọn Ọjọ Tí Ọlọrun Fi Ṣiṣẹ Ìṣẹdá ?    Ká tiẹ wá sọ pé sáyẹǹsì wá ṣàtúnṣe ara rẹ , kó tún sọ pé iye ọdún mìíràn la ti ṣẹdá ilẹ ayé wa , ohun tó wà nínú Bíbélì ṣì jẹ òtítọ síbẹ .  Ìmọ sáyẹǹsì kò tako Bíbélì nínú ọràn yìí àtàwọn ọràn mìíràn o , ńṣe ló túbọ ń fún wa ní òbítíbitì ìsọfúnni nípa ilẹ ayé wa tá a lè fojú rí , yálà nípa àwọn àkókò tó ti kọjá tàbí èyí tá a wà yìí .  Ìgbàgbọ tó dúró sán - ún la nílò kì í ṣe ìgbàgbọ oréfèé : Bíbélì fún wa ní ìmọ nípa Ọlọrun àtàwọn ète rẹ .  Èèyàn ò lè rí irú ìmọ yìí níbòmíràn .  Kí ló dé tó fi yẹ ká gbà á gbọ ?  Bíbélì fúnra rẹ sọ fún wa pé ká ṣàyẹwò bóun ṣe pé pérépéré .  Ṣàyẹwò ohun tí ìtàn fi hàn nípa ìjóòtítọ rẹ , bó ṣe gbéṣẹ tó , báwọn tó kọ ọ kì í ṣe é fi dúdú pe funfun àti bó ṣe péye tó .  Èèyàn lè ní ìgbàgbọ tó dúró sán - ún nínú Bíbélì gẹgẹ bí Ọrọ Ọlọrun téèyàn bá ṣèwádìí nípa bí Bíbélì ṣe jóòótọ tó , títí kan àwọn ohun tó sọ tó jẹ mọ ti sáyẹǹsì .  Kí ó tún lè dá èèyàn lójú sí i , ṣàyẹwò ọgọrọọrún àwọn àsọtẹlẹ tó ti nímùúṣẹ láti ìgbà láéláé tó fi dé àkókò tá a wà yìí .  Ìgbàgbọ nínú Bíbélì kì í ṣe ìgbàgbọ oréfèé o , àmọ ó jẹ ìgbàgbọ to dúró sán - ún nínú àwọn ọrọ inú Ìwé Mímọ tí kò ní àṣìṣe .  Bọwọ fún sáyẹǹsì ; sì tún fi í sọkàn pé ìgbàgbọ ẹsìn kì í ṣe òtúbáńtẹ : Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ké sáwọn èèyàn tó mọnúúrò , ì báà jẹ láti agbo sáyẹǹsì tàbí agbo ìsìn láti ṣèwádìí ohun tó jẹ òtítọ ní ti sáyẹǹsì àti ẹsìn .  Nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí , wọn máa ń fi ọwọ tó yẹ fún sáyẹǹsì àtàwọn àwárí tó ti ṣe . Bákan náà ni wọn nígbàgbọ tó jinlẹ pé inú Bíbélì nìkan la ti lè rí òtítọ nípa ẹsìn .  Àwọn ohun tó sọ àti ẹrí jaburata inú rẹ sì fi hàn kedere pé Bíbélì jẹ Ọrọ Ọlọrun .  Àpọsítélì Pọọlù sọ pé :  Nígbà tí ẹ gba ọrọ Ọlọrun , èyí tí ẹ gbọ láti ọdọ wa , ẹ tẹwọ gbà á , kì í ṣe gẹgẹ bí ọrọ ènìyàn , ṣùgbọn , gan - an gẹgẹ bí ó ti jẹ lótìítọ , gẹgẹ bí ọrọ Ọlọrun .   1 Tẹsalóníkà 2 : 13 .  Kò sírọ ńbẹ pé , bí i ti sáyẹǹsì , àwọn ẹkọ èké àtàwọn àṣà tí kò dáa tó ń ṣèpalára ti wọnú ìsìn .  Nítorí náà , ìsìn tòótọ wà , ìsìn èké náà sì wà pẹlú .  Ìdí rèé tí ọpọ èèyàn fi ń fi ẹsìn wọn sílẹ tí wọn sì ń di ọmọ ìjọ Kristẹni ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Bí àwọn ẹsìn tí wọn ń ṣe tẹlẹ ṣe ranrí pé àwọn ò lè jáwọ nínú àwọn àṣà àtọwọdọwọ ẹdá èèyàn àtàwọn ìtàn àròsọ kí wọn sì tẹwọ gba ojúlówó òtítọ yà wọn lẹnu púpọ .  Kò tán síbẹ o , àwọn Kristẹni tòótọ ń rí ìjẹpàtàkì àti ojúlówó ète ìgbésí ayé .  Èyí kò sì ṣẹyìn ìmọ kíkún tí wọn ní nípa Ẹlẹdàá náà tí Bíbélì sọ , àti nípa ohun tó sọ pé òun fẹ ṣe fún ìran èèyàn àti ilẹ ayé tá à ń gbé .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti rí ìdáhùn tó ń tẹni lọrùn tá a gbé karí Bíbélì sáwọn ìbéèrè bí i , Kí la wá ṣe nílé ayé ?  Kí ló ń bẹ fún wa lọjọ iwájú ?  Inú wọn á dùn púpọ láti fún ọ láwọn ìsọfúnni wọnyí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo ìwé The Bible  Gods Word or Mans ?  táwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 10   Ṣé Ọjọ Oníwákàtí Mẹrìnlélógún  Làwọn Ọjọ Tí Ọlọrun Fi Ṣiṣẹ Ìṣẹdá ?  Àwọn ẹgbẹ arinkinkin - mọlànà kan sọ pé iṣẹ ìṣẹdá ló lè ṣàlàyé nípa ìgbà tí ẹdá èèyàn kò tíì sí lórí ilẹ ayé , pé ẹkọ ẹfolúṣọn kò lè ṣe bẹẹ .  Wọn ṣáà ń tẹnu mọ ọn pé ọjọ mẹfà tí ọkọọkan jẹ oníwákàtí mẹrìnlélógún ni Ọlọrun fi ṣẹdá gbogbo ohun tó wà lórí ilẹ ayé pátá ní nǹkan bí ẹgbàáta  6,000  sí ẹgbàárùn - ún  10,000  ọdún sẹyìn .  Pẹlú ohun tí wọn ń sọ yìí , ńṣe ni wọn ń ti ẹkọ tí kò bá Ìwé Mímọ mu lẹyìn , èyí tó sì ń mú kí ọpọ èèyàn bẹnu àtẹ lu Bíbélì .  Tí Bíbélì bá sọrọ nípa ọjọ kan , ṣé ọjọ oníwákàtí mẹrìnlélógún ló sábàá máa ń túmọ sí ní gbogbo ìgbà ?  Jẹnẹsísì 2 : 4 sọrọ nípa  ọjọ tí Jèhófà Ọlọrun ṣe ilẹ ayé àti ọrun .   Ọjọ kan ṣoṣo yìí kó gbogbo ọjọ mẹfẹẹfà tí Ọlọrun fi ṣiṣẹ ìṣẹdá pọ , èyí tí Jẹnẹsísì orí kìíní sọrọ rẹ .  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe máa ń lò ó , iye àkókò kan pàtó ni ọjọ kan máa ń túmọ sí , èyí sì lè jẹ ẹgbẹrún ọdún tàbí ẹgbẹẹgbẹrún ọdún .  Èèyàn ò ṣì sọ tó bá sọ pé ọkọọkan àwọn ọjọ ìṣẹdá tí Bíbélì sọ jẹ ẹgbẹẹgbẹrún ọdún .  Síwájú si i , Ọlọrun ti ṣẹdá ilẹ ayé kó tó di pé àwọn ọjọ ìṣẹdá wọnyí bẹrẹ .  Nítorí náà , lórí kókó yìí , ohun tí àkọsílẹ inú Bíbélì sọ bára mu pẹlú ìmọ sáyẹǹsì .  2 Pétérù 3 : 8 .  Nígbà tí onímọ nípa ohun alààyè tíntìntín náà Francis Collins ń sọrọ nípa èrò náà pé wákàtí mẹrìnlélógún ló wà nínú ọjọ kọọkan tí Ọlọrun fi ṣiṣẹ ìṣẹdá , ó sọ pé :  Ìgbàgbọ nínú iṣẹ ìṣẹdá ti ṣèpalára púpọ ju ohunkóhun mìíràn lọ fún èrò ìgbàgbọ àwọn èèyàn tó mọnúúrò nínú ìtàn òde òní .    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 11   Ṣé Sáyẹǹsì Ti Gbapò Iwájú Ní Ti Ìwà Rere ?  Lóòótọ , ọpọ àwọn onímọ sáyẹǹsì ni ò fibì kankan fara mọ ọrọ ẹsìn nítorí pé ìsìn kò fara mọ àwọn ìtẹsíwájú tí ìmọ sáyẹǹsì ní , nítorí àwọn àkọsílẹ búburú tí ìsìn ti ní , ìwà àgàbàgebè rẹ àti ìwà òǹrorò rẹ .  John Postgate , tó jẹ ọjọgbọn nínú ẹkọ nípa ohun alààyè tíntìntín sọ pé :  Àwọn ẹsìn ayé . . . ni ọdádá tó dá àwọn nǹkan ẹlẹrùjẹjẹ bíi fífi èèyàn rúbọ , ogun ẹsìn , ìpakúpa rẹpẹtẹ àti ìwádìí láti gbógun ti àdámọ sílẹ .  Láyé òde òní , ńṣe ni ìwà àìdáa tí ẹsìn ń hù yìí túbọ ń burú sí i .  Ìsìn kò dà bí ìmọ sáyẹǹsì tí kì í dá sọtùn - ún tàbí sósì .   Nígbà tí Postgate fi èyí wéra pẹlú ìmọ sáyẹǹsì tí wọn sọ pé ó ń ṣe ohun tó bọgbọn mu , pé kì í ṣègbè , àti pé kì í hùwà jàgídíjàgan , ó ní  sáyẹǹsì ti gbapò iwájú ní ti ìwà rere .   Àmọ ṣé lóòótọ ni sáyẹǹsì ti gbapò iwájú ní ti ìwà rere ?  Bẹẹ kọ o .  Postgate fúnra rẹ sọ pé  owú , ìwọra , ẹtanú àti ìlara kò gbẹyìn lágbo sáyẹǹsì .   Ó sọ síwájú sí i pé  àwọn onímọ sáyẹǹsì mélòó kan ti sọ ara wọn di apànìyàn tí wọn á sì máa sọ pé ìwádìí làwọn ń ṣe , gẹgẹ bó ti ṣẹlẹ nígbà ìjọba Násì ní Jámánì àti láwọn ọgbà ẹwọn ní Japan .   Nígbà tí ìwé ìròyìn National Geographic yan akọròyìn kan tó tún ń ṣèwádìí pé kó wádìí nípa bí ọrọ àkẹkù kan tí wọn fi wàyó ṣe ṣe di èyí tó fara hàn nínú ìwé ìròyìn náà bí ohun kan tó jẹ òótọ , akọròyìn náà tú kẹkẹ ọrọ sílẹ .  Ohun tí àbọ rẹ fi hàn nípa ohun tó fà á ni  ọrọ àṣírí tí wàyó kúnnú rẹ àti ìgbẹkẹlé tó já sófo , ìjà àjàkú - akátá láàárín àwọn èèyàn tí wọn fẹ kó jẹ pé ohun tí wọn bá sọ labẹ gé , àwọn tí wọn ò tó gèlètè tí wọn ń mí fìn - ìn , ìgbéra ẹni gẹṣin aáyán , àlá tí kò lè ṣẹ , àṣìṣe ẹdá èèyàn , orí kunkun , lílo ọgbọn àyínìke , sísọrọ ẹlòmíràn lẹyìn , irọ pípa  àti  ìwà ìkówójẹ .   Síwájú sí i , ìmọ sáyẹǹsì kan náà yìí ló fún ẹdá èèyàn ní irinṣẹ ogun tó ń kó ìpayà báni , irú bí àwọn kòkòrò àrùn tí wọn ń lò bí ohun ìjà ogun , gáàsì olóró , àwọn ohun ìjà , àwọn bọǹbù àgbéléyìn àtàwọn bọǹbù átọmíìkì .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9    Ant Nebula   Menzel 3  látinú Awò - Awọnàjíjìn Gbalasa Òfuurufú ti Hubble   Credit Line   NASA , ESA àti The Hubble Heritage Team  STScI  AURA    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Sáyẹǹsì ti ṣe àwọn àwárí kan nípa ayé yìí , àwọn àwárí náà fi hàn pé ọpọlọ pípé la fi ṣe é   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń fi ọwọ tó yẹ fún ìmọ sáyẹǹsì wọn sì nígbàgbọ nínú Bíbélì  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Máa Wàásù Fáwọn Ẹlòmíràn ?  ÓṢEÉ ṣe kí àṣà ìbílẹ rẹ tàbí bí wọn ṣe tọ ọ dàgbà kà á léèwọ pé èèyàn ò gbọdọ sọrọ ẹsìn níbòmíràn yàtọ sí láàárín ìdílé tàbí nínú ṣọọṣì .  Èyí lè mú kí inú bí ọ bí ẹnì kan bá ṣàdédé wá sílé rẹ tòun ti Bíbélì lọwọ .  Ní ti àwọn mìíràn , ohun tó mú kí wọn ní irú èrò yìí ni ìwà ipá táwọn ẹlẹsìn kan ti hù , tí wọn ń fi ẹsìn bojú pé ńṣe làwọn fẹ fún àwọn èèyàn ní ìgbàlà .  Ìtàn ọpọ orílẹ - èdè fi hàn bí ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn ṣe di ẹlẹsìn Kristi ọsán gangan .  Kì í kúkú ṣe pé ńṣe ni wọn fẹràn Kristi ọhún , àmọ ẹrù tó ń bà wọn pé táwọn ò bá ṣe bẹẹ àwọn èèyàn lè gbẹmí àwọn ló fà á .  Àwọn mìíràn sì rèé , dípò kí wọn ṣe ẹsìn àwọn tó ń hàn wọn léèmọ ńṣe ni wọn á lọ sá pa mọ , wọn á sá kúrò nílé , wọn á sá kúrò ní orílẹ - èdè wọn , tàbí kí wọn tiẹ pa wọn pàápàá nítorí ńṣe ni wọn máa ń gbé àwọn mìíràn kọgi tí wọn á sì dáná sun wọn .  Àwọn ọrọ Bíbélì tí Ọlọrun mí sí kò fọwọ sí mímú àwọn èèyàn yí ẹsìn wọn padà lápàpàǹdodo bí irú èyí .  Àmọ síbẹ , ṣé èèwọ wá ni pé kéèyàn sọ nípa ẹsìn rẹ fún ẹlòmíràn ?  Bíbélì fúnra rẹ dáhùn ìbéèrè yìí .  Kíkọnilẹkọọ Pẹlú Ọlá Àṣẹ  Kọkọ gbé àpẹẹrẹ tí Jésù Kristi fi lélẹ yẹ wò .  Olùkọ tó dáńgájíá ni ó sì nípa lórí ìgbésí ayé àwọn tó fetí sílẹ sí i .  Ọnà tó gbà kọni lẹkọọ nínú Ìwàásù Lórí Òkè rọrùn ó sì fa kíki .  Ohun tó tìdí rẹ jáde ni pé  háà ṣe àwọn tó ń gbọ ọrọ rẹ sí ọnà ìkọnilẹkọọ rẹ ; nítorí ó ń kọ wọn bí ẹnì kan tí ó ní ọlá àṣẹ .   Ní nǹkan bí ẹgbẹrún méjì ọdún lẹyìn náà , ẹkọ rẹ ṣì ń nípa lórí ìgbésí ayé àwọn tó ń ṣàyẹwò àwọn ẹkọ náà .  Ọjọgbọn Hans Dieter Betz sọ pé bẹẹ lọrọ rí , ó ní  Ìwàásù Lórí Òkè nípa lórí àwọn èèyàn gan - an ju ẹsìn àwọn Júù , ẹsìn Kristẹni àti àṣà àwọn ará ìhà Ìwọ Oòrùn ayé lọ .   Nígbà tó kù díẹ kí Jésù gòkè re ọrun , ó fi àṣẹ kan lélẹ láti rí i dájú pé lẹyìn tóun bá kú , iṣẹ ìkọni tóun bẹrẹ kò ní í dáwọ dúró ńṣe lá máa gbòòrò sí i .  Ó ní káwọn ọmọ ẹyìn òun lọ sọdọ àwọn èèyàn ní gbogbo orílẹ - èdè , kí wọn  máa kọ wọn láti máa pa gbogbo ohun tí òun ti kọ wọn mọ .   Nínú ọrọ yìí , Jésù sọ ohun tó jẹ olórí ète iṣẹ náà , ó sọ pé :  Nítorí náà , ẹ lọ , kí ẹ sì máa sọ àwọn ènìyàn . . . di ọmọ ẹyìn .   Mátíù 28 : 19 , 20 ; Ìṣe 1 : 8 .  Síwájú sí i , tún wo àpẹẹrẹ àpọsítélì Pọọlù .  Lẹyìn tóun fúnra rẹ yí padà di Kristẹni , kò fà sẹyìn láti sọ nípa ìsìn tó ṣẹṣẹ rí náà fún àwọn ẹlòmíràn .  Àṣà Pọọlù ni pé kó máa bá àwọn èèyàn sọrọ ní sínágọgù kó sì mú un dá wọn lójú  nípasẹ àwọn ìtọka pé ó pọndandan kí Kristi jìyà , kí ó sì dìde kúrò nínú òkú .   Pẹlú ọgbọn ,  ó . . . bá wọn fèrò - wérò láti inú Ìwé Mímọ  kó bàa lè  yí àwọn Júù àti Gíríìkì lérò padà .   Gẹgẹ bí ìwé ìwádìí kan ṣe sọ , ọrọ Gíríìkì náà tí wọn lò fún  yí lérò padà  túmọ sí  yíyí èrò inú èèyàn padà nípa ríronú jinlẹ tàbí nípa kíkíyèsí ìwà rere ẹlòmíràn .   Bí Pọọlù ṣe bá àwọn èèyàn fèrò wérò láti yí wọn lérò padà yìí ló mú kó lè  yí ogunlọgọ tí ó tóbi púpọ lérò padà , tí ó sì ti yí wọn padà sí èrò mìíràn .   Ìṣe 15 : 3 ; 17 : 1 - 4 , 17 ; 18 : 4 ; 19 : 26 . Ṣé Tipátipá Ni àbí Lọwọ Ẹrọ ?  Láyé òde òní , ọrọ náà  ìyínilẹsìnpadà  ni wọn ń lò fún fífi tìpá - tìkúùkù mú kí ẹnì kan yí ẹsìn rẹ padà .  Àmọ Bíbélì kò fọwọ sí irú àṣà bẹẹ .  Kàkà bẹẹ , ó jẹ ká mọ pé a dá àwọn èèyàn lọnà tí wọn á fi lè yan ohun tó bá wù wọn , ọwọ wọn ló sì kù sí láti yàn bí wọn ṣe máa gbé ìgbésí ayé wọn .  Èyí kan yíyan ọnà tí wọn á gbà jọsìn Ọlọrun .  Diutarónómì 30 : 19 , 20 ; Jóṣúà 24 : 15 .  Jésù bọwọ fún ẹtọ tí Ọlọrun fún èèyàn yìí , ìdí rèé tí kò fi fi agbára tó ju agbára lọ tó ní àti ọlá àṣẹ rẹ mú ẹnikẹni ní tipátipá tàbí kó fúngun mọ wọn pé nǹkan tóun bá ti sọ ni wọn gbọdọ gbà .  Ó ń mú àwọn tó ń gbọ ọrọ rẹ ṣe ohun tó yẹ nípa bíba wọn fèrò wérò lọnà tó gbéṣẹ , nípa lílo àwọn àkàwé tó dára àti nípa bíbéèrè àwọn ìbéèrè tó máa mú káwọn yẹn sọ èrò wọn jáde kó bàa lè dé ọkàn wọn .  Jésù kọ àwọn ọmọ ẹyìn rẹ láti bọwọ fáwọn ẹlòmíràn gẹgẹ bóun ṣe ṣe .  Mátíù 10 : 14 .  Ẹrí fi hàn pé Jésù ni Pọọlù fara wé nínú iṣẹ òjíṣẹ rẹ .  Bó tilẹ jẹ pé Pọọlù fi àwọn èrò tó péye látinú Ìwé Mímọ yí àwọn tó gbọrọ rẹ lérò padà , ó fi sọkàn pé bọrọ ṣe ń rí lára kálukú yàtọ síra ó sì bọwọ fún èrò àwọn ẹlòmíràn .  Ó mọ pé ìfẹ tá a ní fún Ọlọrun àti Kristi ló yẹ kó máa sún wa láti jọsìn Ẹlẹdàá wa nígbà gbogbo .  Nítorí náà , àwa ló ni ìpinnu èyíkéyìí tá a bá ṣe .  Ìpinnu Àdáṣe Nígbà tá a bá ń ṣe àwọn ìpinnu pàtàkì ní ìgbésí ayé wa , irú bíi ilé tá a fẹ kọ , ibi tá a ti fẹ máa ṣiṣẹ àti bá a ṣe máa tọ àwọn ọmọ , àwọn olóye èèyàn kì í fi gìràgìrà ṣe irú ìpinnu bẹẹ .  Wọn á ṣèwádìí nípa onírúurú ọnà tí wọn lè gbà ṣe é , wọn á ronú jinlẹ lórí ìwádìí náà , wọn tiẹ tún lè fọrọ náà lọ àwọn ẹlòmíràn pàápàá .  Lẹyìn tí wọn bá ti gbé àwọn ìgbésẹ wọnyí ní wọn á tó ṣe ìpinnu .  Ó yẹ kí àkókò tá a máa lò àti ìsapá tá a máa ṣe láti pinnu ọnà tó yẹ láti gbà jọsìn Ọlọrun ju èyí tá a máa lò láti ṣe ìpinnu èyíkéyìí mìíràn ní ìgbésí ayé wa lọ .  Nítorí ó máa kan bá a ṣe ń gbé ìgbésí ayé wa ní báyìí , èyí tó sì tún ṣe pàtàkì jù níbẹ ni pé òun ló máa pinnu bóyá a máa wà láàyè títí láé lọjọ iwájú .  Àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní ní Bèróà lóye èyí dáadáa .  Àní nígbà tí àpọsítélì Pọọlù fúnra rẹ ṣàlàyé ìhìn rere náà fún wọn pàápàá , àwọn fúnra wọn tún fara balẹ ṣàyẹwò Ìwé Mímọ lójoojúmọ kó bàa lè dá wọn lójú pé òótọ làwọn nǹkan tí wọn ń kọ wọn .  Àbájáde rẹ ni pé  púpọ nínú wọn di onígbàgbọ .   Ìṣe 17 : 11 , 12 .  Lónìí , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń bá iṣẹ kíkọni àti sísọ àwọn èèyàn di ọmọ ẹyìn tí Jésù ṣètò rẹ nìṣó .  Wọn ń fi sọkàn pé àwọn èèyàn lẹtọọ láti ṣe ẹsìn tó bá wù wọn .  Àmọ ní ti ọràn sísọ ohun tí wọn gbà gbọ nínú ẹsìn wọn fún àwọn ẹlòmíràn , àpẹẹrẹ tó wà nínú Bíbélì ni wọn ń tẹ lé .  Bẹẹ ni , ojúlówó ìfèròwérò tó wà nínú Ìwé Mímọ ni wọn ń lò nínú iṣẹ ìgbẹmílà tí wọn ń ṣe .  Jòhánù 17 : 3 ; 1 Tímótì 4 : 16 .  Iyọ  Ohun Èlò Ṣíṣeyebíye  JÉSÙ sọ fún àwọn ọmọ ẹyìn rẹ pé :  Ẹyin ni iyọ ilẹ ayé .   Àwọn Lárúbáwá máa ń sọ pé ,  Iyọ wà láàárín wa .   Agbára ti iyọ ní láti pa nǹkan mọ ló mú kí ọrọ náà  iyọ  di àkànlò ọrọ táwọn èèyàn ń gbé gẹgẹ tí wọn sì ń bọlá fún nínú àwọn èdè ayé àtijọ àti tòde òní .  Wọn tún ń lo iyọ bí àmì pé kí nǹkan wà pẹ títí .  Ìdí rèé tí wọn fi ń pe májẹmú tó bá máa wà pẹ títí nínú Bíbélì ní  májẹmú iyọ .   Lọpọ ìgbà , àwọn tó ń bára wọn dá májẹmú náà á jọ jẹun pa pọ , wọn á fi iyọ sí oúnjẹ náà láti fi òǹtẹ lù ú .  Lábẹ Òfin Mósè , wọn gbọdọ fi iyọ sínú àwọn ẹbọ tí wọn bá rú lórí pẹpẹ , èyí tó dúró fún pé ohun náà wà láìlẹgbin .  Àwọn Ojúlówó Ìtàn Tó Ń Fani Lọkàn Mọra  Jálẹ gbogbo ìtàn ni iyọ ti jẹ ohun ṣíṣeyebíye débi pé àwọn kan tiẹ ti jagun nítorí rẹ .  Owó iyebíye tí Louis Kẹrìndínlógún sọ pé káwọn èèyàn máa san lórí iyọ jẹ ọkan lára ohun tó fa ìyípadà ńláǹlà tó wáyé ní ilẹ Faransé .  Bákan náà , wọn tún máa ń fi iyọ ṣe pàṣípààrọ àwọn ohun èlò mìíràn .  Ńṣe làwọn ẹyà Moor tó jẹ oníṣòwò máa ń fi góòlù àti iyọ ṣe pàṣípààrọ , wọn á fi gíráàmù kan iyọ gba gíráàmù kan góòlù .  Ègé iyọ dídì tó le koránkorán làwọn ẹyà kan ní àárín gbùngbùn Áfíríkà sì máa ń lò bí owó .  Iyọ làwọn Gíríìkì fi máa ń sanwó ẹrú tí wọn bá rà , òun ni wọn fi máa ń sọ gbólóhùn náà pé  ẹrú kan kò tó iyọ tí wọn fi rà á .   Nígbà Sànmánì Ojú Dúdú , àwọn èèyàn gba àwọn ohun asán kan gbọ nípa iyọ .  Wọn sọ pé tí iyọ bá dà sílẹ , àmì pé láburú máa ṣẹlẹ ló jẹ .  Bí àpẹẹrẹ , nínú àwòrán  Oúnjẹ Alẹ Olúwa  tí Leonardo da Vinci yà , ó ya Júdásì Ísíkáríótù tòun ti àwo kékeré tí wọn máa ń fi iyọ sínú rẹ tó dojú délẹ níwájú rẹ .  Yàtọ síyẹn , títí di ọrúndún kejìdínlógún , téèyàn bá jókòó sídìí tábìlì níbi àpèjẹ , apá ibi tí àwo iyọ bá wà sí olúwa rẹ ló máa fi bí onítọhún ṣe jẹ gbajúmọ tó hàn .  Ibi táwọn èèyàn sì buyì fún jù lọ ni ìkángun kìíní tábìlì nítorí pé ìtòsí ibẹ ni wọn máa ń gbé àwo iyọ sí .  Látìgbà ìwáṣẹ làwọn èèyàn ti mọ ọgbọn tí wọn lè fi mú iyọ jáde látinú omi oníyọ , omi ọsà àti nínú àpáta .  Àkọsílẹ tọjọ rẹ ti pẹ táwọn ará China ṣe nípa oògùn pípò dárúkọ oríṣi iyọ tó lé ní ogójì , ó sì sọ oríṣi ọnà méjì tí wọn fi ń mú iyọ jáde .  O yani lẹnu pé ọnà méjì tó dárúkọ yìí bára mu pẹlú ọnà tí wọn gbà ń ṣe iyọ lóde òní .  Bí àpẹẹrẹ , agbára tó ń wá látinú oòrùn ni wọn fi ń yọ iyọ kúrò nínú omi ọsà ní ilé iṣẹ iyọ tó tóbi jù lọ lágbàáyé , tó wà ní etíkun Bahía Sebastián Vizcaíno , ní Baja California Sur , nílẹ Mẹsíkò .  Ohun táwọn kan fojú bù yẹ fún àfiyèsí , ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica sọ ohun náà pé , tí wọn bá fa gbogbo òkun tó wà láyé gbẹ ráúráú ,  iye iyọ tó máa tinú wọn jáde á tó nǹkan bíi mílíọnù mọkàndínlógún kìlómítà níbùú àti lóòró , tàbí kó tó gbogbo ilẹ Yúróòpù nígbà mẹrìnlá àtààbọ .   Iye iyọ tó wà ní Òkun Òkú sì fi ìgbà mẹsàn - án ju èyí tó wà nínú gbogbo òkun lọ !  Bí Wọn Ṣe Ń Lo Iyọ Lóde Òní  Lónìí , nǹkan iyebíye ni iyọ ṣì jẹ , wọn fi ń mú oúnjẹ dùn , wọn fi ń tọjú ẹran kó má bàa bà jẹ , wọn fi ń ṣe ọṣẹ , ó sì wà lára àwọn nǹkan tí wọn fi ń ṣe gíláàsì .  Àmọ lílò tí wọn tún ń lò ó fún ìlera tọmọdé - tàgbà ló tún wúni lórí jù .  Bí àpẹẹrẹ , ní ọpọ orílẹ - èdè lágbàáyé , wọn máa ń po èròjà iodine mọ iyọ kí èròjà yìí bàa lè wà nínú ara .  Àìtó èròjà iodine yìí nínú ara ló ń fa gẹgẹ ọrùn  tó máa ń wú sí ọrùn èèyàn  tó wọpọ láwọn àgbègbè kan , ó tiẹ tún lè burú débi pé ọpọlọ èèyàn ò ní lè ṣiṣẹ bó ṣe yẹ .  Bákan náà , àwọn orílẹ - èdè kan máa ń fi èròjà fluoride sínú iyọ torí pé kì í jẹ kí eyín jẹrà .  Nígbà tá a sọ pé iyọ dára fún ìlera , pé kì í jẹ kí ẹjẹ pọ ju bó ṣe yẹ lọ nínú ara àti pé kì í jẹ kí ìfúnpá ga ju bó ṣe yẹ lọ , èwo tún wá ni ti àríyànjiyàn nípa iyọ àti ẹjẹ ríru ?  Àwọn dókítà máa ń sọ fún àwọn tó bá lárùn ẹjẹ ríru pé kí wọn dín iyọ àti èròjà tó ní sodium tí wọn ń jẹ kù gan - an .  Nǹkan bí ìdá ọgbọn sí àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn tó lárùn ẹjẹ ríru ni iyọ máa ń dà láàmú tí wọn bá jẹ ẹ .  Táwọn wọnyí bá rọra ń jẹ iyọ níwọnba , ìfúnpá wọn ò ní ga ju bó ṣe yẹ lọ .  Ó dájú pé iyọ máa ń jẹ kéèyàn túbọ gbádùn oúnjẹ , gẹgẹ bí Jóòbù ṣe fi hàn nígbà tó béèrè pé :  A ha lè jẹ ohun tí kò dùn láìsí iyọ ?   Ó yẹ ká dúpẹ gidigidi lọwọ Ẹlẹdàá wa , tó  ń pèsè ohun gbogbo fún wa lọpọ jaburata fún ìgbádùn wa ,  tó fi dórí ohun èlò ṣíṣeyebíye náà , iyọ .  1 Tímótì 6 : 17 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Díẹ lára oríṣiríṣi iyọ tó wà  apá ọtún sápá òsì látòkè  :  1  Iyọ  Alaea  tí wọn ń rí nínú omi òkun , Hawaii ;  2  iyọ  fleur de sel ,  ilẹ Faransé ;  3  iyọ àbáláyé tí wọn ń rí nínú òkun ;  4  iyọ  sel gris   iyọ aláwọ eérú  , ilẹ Faransé ;  5  iyọ wuuru tí wọn ń rí nínú òkun ;  6  iyọ dúdú tí wọn ń rí nínú ilẹ , Íńdíà   Títọjú Ìkókó Bíi Ti Ẹranko  Kangaroo   Ṣé Ìyẹn Ló Máa Fòpin sí Ikú Àwọn Ìkókó Tí Oṣù Wọn Kò Pé ?  Ọdún 1979 kúkú ni , ní ilé ìwòsàn kan tó wà ní Bogotá , ní Kòlóńbíà .  Ìwọnba díẹ lára àwọn ọmọ tí oṣù wọn kò pé táwọn èèyàn ń bí ló ń yè é , ni dókítà ọmọ Kòlóńbíà kan bá ṣàwárí ojútùú kan tó ṣàrà ọtọ   ìyẹn títọjú ìkókó bíi ti ẹranko  kangaroo    Iṣẹ ńlá gbáà ló máa ń jẹ fáwọn dókítà láti bójú tó àwọn ìkókó tí oṣù wọn kò pé kí wọn má bàa kú .  Ibi tí ooru wà ni wọn sábàá máa ń gbé àwọn ọmọ tí wọn ò wúwo tó bó ṣe yẹ nígbà tí wọn bí wọn sí , ibẹ sì ni wọn á wà títí wọn á fi lókun tí wọn á sì wúwo tó bó ṣe yẹ .  Àmọ ní àwọn orílẹ - èdè tí kò tíì gòkè àgbà , àwọn ilé ìwòsàn tí èrò inú wọn ti pọ jù , tí kò sí ìmọtótó tó pójú owó àti àìsí òṣìṣẹ àti ohun èèlò tó yẹ máa ń mú kí àrùn ran ẹlòmíràn .  Dókítà kan ní Kòlóńbíà wá hùmọ ọgbọn kan tó rọ ìṣòro yìí lójú díẹ .  Báwo ni wọn ṣe ń ṣe é ?  Bí oṣù ọmọ kan kò bá pé tí wọn fi bíi , wọn á bójú tó o lọnà tí wọn ń gbà bójú tó àwọn tí oṣù wọn pé títí tára rẹ á fi le díẹ .  Kó tó di àkókò yìí , ìyá ọmọ náà á máa gba ìdánilẹkọọ nípa bó ṣe lè tọjú ọmọ náà .  Tára ọmọ náà bá sì ti le dé ìwọn àyè kan , ìyá á bẹrẹ sí fi ooru ara tọjú rẹ bí ìgbà tí adìyẹ bá ń sàba .  Báwo ló ṣe máa ṣe èyí ?  Bó ṣe máa ṣe é ni pé á fi aṣọ wé ọmọ náà mọ àyà rẹ .  Á wá dà bí ìgbà tí ẹranko kangaroo gbé ọmọ rẹ sábẹ , ara ọmọ náà á máa móoru á sì rọrùn fún un láti máa mu ọyàn ìyá rẹ .  Ìdí rèé tí wọn fi ń pè é ní títọjú ìkókó bíi ti ẹranko kangaroo .  Ọrọ pé wọn á ra ohun èlò olówó gọbọi kankan kò sí níbẹ o .  Ẹnu pé kí ìyá wọ irú aṣọ tó bá fẹràn láti wọ ni .  Bí ọmọ náà bá sì ti wúwo tó bó ṣe yẹ , àtìyá àtọmọ lè máa lọ sílé , wọn á wá máa lọ sí ilé ìwòsàn látìgbàdégbà fún àyẹwò .  Àwọn ìwádìí tí wọn ti ṣe ṣáájú ti fi hàn pé títọjú ọmọ bíi ti ẹranko kangaroo gbéṣẹ gan - an kò sì léwu .  Ìyẹn nìkan kọ , ó tún dà bí ẹni pé ó máa ń jẹ kí ìyá àtọmọ túbọ ní àjọṣe tímọtímọ sí i .  Abájọ tí kò fi yani lẹnu bó ṣe di pé ọpọ orílẹ - èdè ni wọn ti ń lo ọnà ìtọjú yìí .  Ní Mẹsíkò , wọn máa ń kọ àwọn mọlẹbí , àwọn bíi bàbá tàbí ìyá àgbà káwọn náà lè tọjú ọmọ bíi ti ẹranko kangaroo , kí wọn lè ran ìyá lọwọ nígbà tó bá fẹ sinmi .  Dókítà Guadalupe Santos tó ń ṣe kòkáárí ètò títọjú ọmọ bíi ti ẹranko kangaroo ní Mẹsíkò sọ fún Jí ! pé :  Ọdún 1992 la ti bẹrẹ sí lo ọnà ìtọjú yìí a sì ti rí i pé ó dára gan - an .  A ò fi bẹẹ nílò àwọn ẹrọ tó ń pèsè ooru kò sì sí pé èèyàn ń fi àkókò ṣòfò ní ilé ìwòsàn .   Ìfiniṣẹrú  Kò Tí Ì Dáwọ Dúró  ǸJẸ ìfiniṣẹrú ti kásẹ ńlẹ ?  Inú ọpọ èèyàn ni ì bá dùn ká ló lè rí bẹẹ .  Ohun tí ọrọ náà , ìfiniṣẹrú máa ń mú wá síni lọkàn ni híhùwà - ìkà - síni àti níninilára .  Àmọ ṣá o , ọpọ èèyàn máa ń rò pé ayé àtijọ ni irú àwọn nǹkan bẹẹ yẹn ti wáyé .  Bí àpẹẹrẹ , ọkàn àwọn kan máa ń lọ sára àwọn ọkọ òkun tí wọn fi ń kó ẹrú ní ọpọ ọrúndún sẹyìn .  Àwọn ọkọ òkun tó rí hẹgẹhẹgẹ ni wọn máa ń lò , èyí tí wọn máa ń kó àìmọye èèyàn tí jìnnìjìnnì ti bá sínú rẹ , tí wọn á há wọn mọ inú ibi ìkẹrùsí nísàlẹ ọkọ , nínú òórùn àti ìdọtí tó kàmàmà .  Lóòótọ , kò tún sí pé wọn ń fi irú àwọn ọkọ òkun bẹẹ kó àwọn ẹrú la agbami òkun já mọ , àwọn àdéhùn táwọn orílẹ - èdè káàkiri ayé sì ń ṣe lónìí ti fagi lé irú ìfiniṣẹrú bẹẹ .  Síbẹ , ìfiniṣẹrú ṣì ń bá a lọ láìdáwọdúró .  Àjọ kan tó ń jà fún ẹtọ ọmọnìyàn , ìyẹn Àjọ Tí Ń Gbógun Ti Ìfiniṣẹrú Lágbàáyé gbéṣirò lé e pé àwọn èèyàn bí igba mílíọnù ló ṣì ń gbé ìgbé ayé ẹrú lọnà kan tàbí òmíràn .  Ipò tí wọn ti ń ṣiṣẹ kò bójú mu , kódà ó fẹrẹẹ burú ju èyí táwọn ẹrú fara dà ní àwọn ọrúndún tó ti kọjá .  Àwọn olùṣèwádìí kan tiẹ sọ pé  iye àwọn èèyàn tó ń gbé ayé bí ẹrú lónìí pọ ju ti ìgbàkigbà rí lọ nínú ìtàn ẹdá èèyàn .   Àwọn ohun tá à ń gbọ nípa àwọn tí wọn ń lò nílò ẹrú lóde òní ń bani lọkàn jẹ .  Ọmọ ọdún mẹwàá péré ni Kanji  tó máa ń bá àwọn ọgá rẹ da màlúù lójoojúmọ .  Ìgbà gbogbo làwọn ọgá rẹ tó jẹ òǹrorò èèyàn yìí sì máa ń lù ú .  Ó sọ pé :  Ọjọ tórí bá bá mi ṣé ni mo máa ń rí búrẹdì tó ti gan paali jẹ , àìjẹ bẹẹ , inú ebi ni mo máa wà ṣúlẹ .  Wọn ò san kọbọ fún mi rí fún gbogbo iṣẹ tí mò ń ṣe , torí pé ẹrú ni mí , àwọn ló ni mí . . . .  Ńṣe làwọn ọmọdé ẹgbẹ mi máa ń bá ara wọn ṣeré , ó sàn fún mi kí n kú ju bí mo ṣe ń lálàṣí yìí lọ .   Bíi ti Kanji , àwọn ọmọdé àtàwọn obìnrin làwọn èèyàn sábà máa ń lò bí ẹrú jù lóde òní .  Wọn máa ń fipá mú wọn ṣiṣẹ àṣekúdórógbó , àwọn iṣẹ bíi ṣíṣe kápẹẹtì , ṣíṣe ojú ọnà mọtò , bíbẹ ìrèké , tàbí iṣẹ aṣẹwó pàápàá .  Wọn sì lè tà wọn ní owó táṣẹrẹ kan , bóyá bíi dọlà mẹwàá péré .  Fúnra àwọn òbí kan tiẹ ni wọn máa ń fi àwọn ọmọ wọn sọfà tó bá nira fún wọn láti san gbèsè tí wọn jẹ .  Ǹjẹ irú ìròyìn báwọnyí kì í kó ọ nírìíra ?  Kì í ṣe ìwọ nìkan o .  Nínú ìwé Disposable People , èyí tí òǹṣèwé Kevin Bales kọ , ó sọ pé :  Ohun ìríra gbáà ni ìfiniṣẹrú jẹ .  Kì í wulẹ ṣe jíjẹ òógùn olóòógùn mọ tẹni nìkan ni ; ó tún jẹ jíja ẹnì kan lólè ìgbésí ayé rẹ .   Bá a bá wo bí ẹdá ènìyàn ṣe ń hùwà ìkà sí ẹlẹgbẹ rẹ , ṣé nǹkankan wà tó lè mú wa gbà gbọ pé ìfiniṣẹrú tó ń gbèèràn yìí máa dópin lọjọ kan ?  Ìbéèrè yìí kàn ọ gbọngbọn ju bí ìwọ fúnra rẹ ti rò lọ .  Gẹgẹ bí a ó ṣe rí i , kì í ṣe oríṣi ìfiniṣẹrú kan ṣoṣo ló wà .  Onírúurú ìfiniṣẹrú ló wà , àwọn kan lára rẹ sì kan gbogbo wa tá a wà láàyè .  Nítorí náà , ó yẹ kí gbogbo wa mọ bóyá ìran ènìyàn lè ní òmìnira tòótọ .  Ṣùgbọn lákọọkọ ná , ẹ jẹ ká jíròrò ní ṣókí bí ìfiniṣẹrú ṣe bẹrẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Kì í ṣe orúkọ rẹ gangan .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ó pẹ táwọn èèyàn ti ń fi àwọn obìnrin àtàwọn ọmọdé tó tòṣì ṣe òwò ẹrú   Àwọn Credit Line   Fọtò tó wà lókè : FỌTÒ UN 148000  Jean Pierre Laffont  Fọtò U.S .  National Archives  Ọjọ Pẹ Táwọn Èèyàn Ti Ń Ṣakitiyan Láti Fòpin Sí Ìfiniṣẹrú   Ohun tí jíjẹ ẹrú túmọ sí rèé : ká hùwà ìkà síni ká sì fara dà á , ká fipá jẹni níyà láìṣẹ láìrò .   Euripides , òǹkọwé eré onítàn ọmọ ilẹ Gíríìsì ní ọrúndún karùn - ún ṣáájú Sànmánì Tiwa  ÀṢÀ ìfiniṣẹrú ti wà látọjọ pípẹ , ohun tá à ń gbọ nípa rẹ sì máa ń kọni lóminú .  Látìgbà tí ọlàjú ti bẹrẹ ní Íjíbítì àti Mesopotámíà làwọn orílẹ - èdè tó lágbára ti máa ń fi àwọn orílẹ - èdè alámùúlégbè wọn , tí kò lágbára tó wọn ṣẹrú .  Bí ọkan lára àwọn ìwà ìkà bíburú jù lọ nínú ìtàn ẹdá ènìyàn ṣe bẹrẹ nìyí , ìyẹn rírẹ ọmọlàkejì ẹni jẹ .  Ní ẹgbẹrún ọdún méjì ṣáájú Sànmánì Tiwa , ilẹ Íjíbítì kó odindi orílẹ - èdè kan tí àwọn èèyàn inú rẹ á tó ọpọ mílíọnù lẹrú .  Nígbà tí Gíríìsì ń ṣàkóso lórí Mẹditaréníà , ọpọ ìdílé ní ilẹ Gíríìsì ló ní ẹrú kan ó kéré tán  bó ṣe fẹrẹẹ jẹ pé ìdílé kọọkan ló ní ọkọ ayọkẹlẹ láwọn orílẹ - èdè kan lónìí .  Aristotle , tó jẹ onímọ ọgbọn orí ọmọ ilẹ Gíríìsì gbà pé kò sóhun tó burú nínú àṣà yìí .  Ó sọ pé ọnà méjì làwa ẹdá pín sí , àwọn kan ọgá àwọn kan ẹrú , àwọn ọgá ló lẹtọọ láti máa pàṣẹ , àmọ ńṣe làwọn ẹrú kàn wáyé àtimáa gbọràn síni lẹnu ṣáá .  Bí àwọn ará Róòmù ṣe gba ìfiniṣẹrú tún pabanbarì ju ti àwọn ará Gíríìsì lọ .  Nígbà ayé àpọsítélì Pọọlù , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ìdajì gbogbo àwọn tó ń gbé ìlú Róòmù ló jẹ ẹrú , ìyẹn túmọ sí pé ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ló jẹ ẹrú níbẹ .  Ó sì jọ pé ọdọọdún ni Ilẹ Ọba Róòmù máa ń kó ìdajì mílíọnù èèyàn lẹrú , láti kọ àwọn ọwọn ìrántí , láti ṣiṣẹ ìwakùsà , láti ṣiṣẹ ọgbìn lóko àti láti máa ṣiṣẹ láwọn ilé alágbàlá gbàràmù gbaramu táwọn ọlọrọ ń gbé .   Ẹrú ni àwọn ará Róòmù sábà máa ń fi àwọn tí wọn bá mú ti ogun bọ ṣe .  Ó ní láti jẹ pé nítorí àtilè ní ọpọ ẹrú ni wọn ṣe máa ń jagun ṣáá .  Bó tiẹ jẹ pé ìfiniṣẹrú rọlẹ díẹ lẹyìn tí Ilẹ Ọba Róòmù ṣubú , àṣà yìí tún ń bá a nìṣó .  Ìwé náà , Domesday Book  1086 C.E .  , jẹ ká mọ pé ìdá kan nínú mẹwàá gbogbo àwọn òṣìṣẹ ní sànmánì tí ọlàjú bẹrẹ ní ilẹ Gẹẹsì ló jẹ ẹrú .  Síbẹ , àwọn ará ilẹ Gẹẹsì ò yéé kó àwọn ará ìlú tí wọn bá ṣẹgun lẹrú .  Àmọ ṣá o , látìgbà ayé Kristi , kò sí àgbáálá ilẹ kankan tó tíì jìyà àbárèbábọ òwò ẹrú tó Áfíríkà .  Àní , ṣáájú àkókò Jésù pàápàá làwọn ará Íjíbítì ìgbàanì ti máa ń ra àwọn èèyàn lẹrú láti Etiópíà tí wọn á sì tún tà wọn .  Láàárín nǹkan bí àádọta lé lẹgbẹfà  1,250  ọdún , àwọn ará Áfíríkà bíi mílíọnù méjìdínlógún ni àwọn òpìtàn fojú díwọn pé wọn kó lẹrú lọ sí Yúróòpù àti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé , láwọn ibi tí wọn ti nílò ẹrú gan - an .  Nígbà tí àwọn orílẹ - èdè tó wà ní àgbáálá ilẹ Amẹríkà bẹrẹ ètò ìgbókèèrè - ṣàkóso ní ọrúndún kẹrìndínlógún , ńṣe lọnà àtimáa ṣòwò ẹrú ṣí sílẹ fún wọn , kò sì pẹ tí òwò ẹrú fi di ọkan lára àwọn okòwò tó ń mówó wọlé jù lọ lágbàáyé .  Àwọn òpìtàn gbéṣirò lé e pé láàárín ọdún 1650 àti 1850 , àwọn ẹrú tó lé ní mílíọnù méjìlá ni wọn kó lọ láti ilẹ Áfíríkà .   Ọjà ẹrú ni wọn ti ta ọpọ lára wọn .  Akitiyan Láti Fòpin sí Ìfiniṣẹrú  Jálẹ ọpọ ọrúndún , àwọn èèyàn lẹnì kọọkan àti àwọn orílẹ - èdè lódindi ti làkàkà láti gba ara wọn sílẹ lóko ẹrú .  Ní ọrúndún kìíní ṣáájú kí Kristi tóó wá , Spartacus léwájú ogun kan tí ẹgbàá márùndínlógójì  70,000  àwọn ẹrú ilẹ Róòmù jà , àmọ pàbó ni ogun tí wọn jà láti gbòmìnira náà já sí .  Ṣùgbọn bí àwọn ẹrú ní ilẹ Haiti ṣe jìjàgbara ní nǹkan bí ọrúndún méjì sẹyìn yọrí sí rere , èyí ló mú kí àwọn èèyàn orílẹ - èdè ọhún di ẹni tó bẹrẹ sí í dá ìjọba ara wọn ṣe láti ọdún 1804 .  Ní ti gidi , àṣà ìfiniṣẹrú pẹ gan - an kó tó kásẹ nílẹ ní Orílẹ - èdè Amẹríkà .  Àwọn ẹrú kan wà tí wọn jà fitafita láti dá ara wọn sílẹ lómìnira , tí wọn sì tún ṣakitiyan láti dá àwọn èèyàn wọn sílẹ .  Àwọn èèyàn kan sì wà tí wọn kì í ṣe ẹrú àmọ tó jẹ pé tọkàntọkàn ni wọn fi lòdì sí ìfiniṣẹrú , wọn máa ń ké tantan pé kí ìjọba fòfin dè é , wọn sì máa ń ṣèrànwọ fún àwọn ẹrú tó sá .  Síbẹ , apá ìparí ọrúndún kọkàndínlógún ni ìjọba Amẹríkà ṣẹṣẹ tó fagi lé àṣà yìí káàkiri orílẹ - èdè náà .  Àmọ , ọjọ tiwa lónìí wá ńkọ o ?  Ṣé Kì Í Ṣe Pé Pàbó Ni Gbogbo Akitiyan Wọnyí Ń Já Sí ?  Ohun tó wà nínú ìwé àkọsílẹ Ìpolongo Ẹtọ Ọmọnìyàn Lágbàáyé ni pé :  A kò gbọdọ fi ẹnikẹni ṣẹrú tàbí ká mú un sìnrú ; onírúurú àṣà ìfiniṣẹrú àti ṣíṣòwò ẹrú ni a ó kà léèwọ .   Láìsí àní - àní , èròǹgbà wọn yìí , tí wọn fi tọkàntara polongo lọdún 1948 wúni lórí gidigidi .  Ọpọ olóòótọ èèyàn ti fi tinútinú lo àkókò wọn , agbára wọn , àtàwọn ohun ìní wọn láti fi mú kí àṣà yìí kásẹ nílẹ .  Bó ti wù kó rí , àtiṣàṣeyọrí kì í yá .  Gẹgẹ bí àpilẹkọ tó ṣáájú ti fi hàn , ọkẹ àìmọye èèyàn ló ṣì ń ṣiṣẹ àṣekúdórógbó láìgba kọbọ nínú ipò tó ń kóni nírìíra .  Ńṣe ni wọn sì ra ọpọ lára wọn tàbí tí wọn tà wọn sóko ẹrú tìpá tìkúùkù .  Bó tiẹ jẹ pé àwọn èèyàn ń làkàkà láti fòpin sí ìfiniṣẹrú , táwọn orílẹ - èdè kárí ayé sì ń fọwọ sí àwọn òfin láti fagi lé e , òmìnira tòótọ kò ì tíì tẹ gbogbo èèyàn lọwọ .  Ètò ọrọ ajé jákèjádò ayé ti mú kí ṣíṣe òwò ẹrú ní bòókẹlẹ túbọ di iṣẹ tó ń mówó gọbọi wá .  Ó dà bíi pé kàkà kéwé àgbọn ìfiniṣẹrú dẹ , ńṣe ló ń le koko sí i , tó túbọ ń fìdí múlẹ ṣinṣin láàárín ẹdá èèyàn .  Ṣé ó wá jẹ pé kò sí ojútùú kankan ni ?  Ẹ jẹ ká gbé èyí yẹ wò .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìròyìn àtayébáyé kan fi hàn pé ó ṣeé ṣe kí àwọn ará Róòmù kọọkan tí wọn lówó bíi ṣẹkẹrẹ ní àwọn ẹrú tó tó ọkẹ kan  20,000  .  Àwọn àlùfáà burúkú kan tiẹ sọ pé inú Ọlọrun dùn sí bí wọn ṣe ń ta ọmọ èèyàn , tí wọn ń hùwà ìkà sí wọn .  Látàrí èyí , ọpọ èèyàn ṣì ń ronú lọnà òdì pé Bíbélì dá irú ìwà ìkà bẹẹ láre .  Irọ gbuu lèyí , Bíbélì kò tì í lẹyìn rárá .  Jọwọ wo àpilẹkọ náà ,  Ojú Ìwòye Bíbélì : Ǹjẹ Ọlọrun Fara Mọ Ṣíṣe Òwò Ẹrú ? ,  nínú ìtẹjáde Jí !  September 8 , 2001 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Àwọn tí wọn kó wá láti Áfíríkà nínú àwọn ọkọ òkun tí wọn fi ń kó ẹrú  òkè  ni wọn sábà máa ń tà ní àwọn ọjà ẹrú ní ilẹ Amẹríkà láyé ìgbà kan   Àwọn Credit Line   Godo - Foto  Archivo General de las Indias  Àkókò Tí Ìfiniṣẹrú Máa Dópin Ti Sún Mọlé !  ÒMÌNIRA !  Ṣàṣà ọrọ ló lè wọ wá lọkàn ṣinṣin bí ọrọ òmìnira .  Àwọn èèyàn ti bára wọn jà nítorí rẹ , wọn ti jìyà jewé iyá nítorí rẹ , wọn ti fi gbogbo ìgbésí ayé wọn lépa rẹ , wọn sì ti fi ẹmí wọn rúbọ lórí pé wọn ń lépa òmìnira .  Síbẹsíbẹ , ó bani nínú jẹ pé ọpọ ti ṣakitiyan lóòótọ , àmọ kò dà bíi pé ọwọ wọn ti tẹ òmìnira tí wọn ń lépa .  Ǹjẹ ìrètí wà pé a lè dòmìnira kúrò lọwọ ìfiniṣẹrú , ìyẹn ìrètí kan tí kò ní já sásán tí kò sì ní já sófo ?  Bẹẹ ni , ìrètí wà .  Ọlọrun mí sí àpọsítélì Pọọlù láti ṣàkọsílẹ ìlérí rẹ , ìyẹn ni pé :  A óò dá ìṣẹdá tìkára rẹ pẹlú sílẹ kúrò lọwọ ìsọdẹrú fún ìdíbàjẹ , yóò sì ní òmìnira ológo ti àwọn ọmọ Ọlọrun .   Ṣùgbọn báwo ló ṣe dá wa lójú pé Ọlọrun yóò mú irú  òmìnira ológo  bẹẹ wá ní tòótọ ?  Ọnà kan láti rí ìdánilójú èyí ni nípa ṣíṣàyẹwò àwọn ọnà tí Ọlọrun ti gbà bá aráyé lò jálẹ ìtàn .  Bíbélì sọ pé :  Níbi tí ẹmí Jèhófà bá . . . wà , níbẹ ni òmìnira wà .   Bẹẹ ni o , ẹmí Ọlọrun , ìyẹn ipá ìṣiṣẹ rẹ , ní agbára tó pọ gan - an ni .  Fún ìgbà pípẹ ni Ọlọrun ti ń lo ipá ìṣiṣẹ rẹ láti dá àwọn èèyàn sílẹ lómìnira kúrò lọwọ oríṣiríṣi ìfiniṣẹrú .  Báwo lèyí ṣe rí bẹẹ ?  Tóò , ó yẹ ká fi sọkàn pé onírúurú ìfiniṣẹrú ló wà .  A ti sọrọ lórí ọkan lára irú ìfiniṣẹrú tí ó rorò jù lọ , ìyẹn ni báwọn tó lágbára ṣe máa ń fi tìpá tìkúùkù sọ àwọn tí kò lágbára tó wọn dẹrú .  Ṣùgbọn , ẹ jẹ ká tún wo irú àwọn ìfiniṣẹrú mìíràn tó wà .  Àwọn èèyàn lè sọ ara wọn dẹrú oríṣiríṣi àṣà tó máa ń di bárakú , ó sì máa ń nira gan - an fún wọn láti ja àjàbọ .  Àwọn èèyàn tún lè sọ ara wọn dẹrú irọ pípa àti ìtànjẹ , kí wọn gba àwọn ẹkọ èké láyè láti máa dà wọn ríborìbo .  Ìsìnrú kan tún wà tó burú jáì tó ń bá gbogbo wa fínra  bóyá a mọ o tàbí a ò mọ  àwọn àbájáde rẹ sì lè ṣekú pani .  Àmọ ṣá o , bó tiẹ jẹ pé ńṣe la to gbogbo onírúurú ìsìnrú pọ sọnà kan nínú ìjíròrò yìí , a ò sọ pé ọgbọọgba ni wọn jẹ .  Wọn jìnnà síra gbọọrọgbọọrọ .  Síbẹsíbẹ , ohun kan wà tó so gbogbo wọn pọ .  Bópẹ bóyá , Ọlọrun òmìnira yóò rí i dájú pé òún mú gbogbo ẹrù ìnira tí onírúurú ìsìnrú wọnyí dì sórí aráyé kúrò .  Àṣà Tó Ti Di Bárakú Lè Sọni Dẹrú  Kíyè sí bí ìwé náà , When Luck Runs Out ṣe ṣàpèjúwe tẹtẹ títa láìníjàánu , ó sọ pé :  Ó jẹ ìṣòro kan tó máa ń wáyé nígbà tí agbára ìsúnniṣe kan tí kò ṣeé ṣàkóso bá ń sún ẹnì kan láti máa ta tẹtẹ ṣáá láìlè dáwọ dúró .  Agbára ìsúnniṣe yìí kì í lọ bọrọ , ńṣe ló máa ń jingíri sí i , tí yóò sì máa sún onítọhún ta tẹtẹ ṣáá . . . títí dìgbà tó fi máa sọ ìgbésí ayé rẹ di báṣubàṣu , tó sì máa bà á jẹ ráúráú lẹyìn - ọ - rẹyìn .   Kò sẹni tó mọ iye àwọn tí tẹtẹ títa ti sọ dẹrú .  Àwọn oníṣirò fojú díwọn rẹ pé , ní Orílẹ - èdè Amẹríkà nìkan , àwọn èèyàn tó ti sọ tẹtẹ títa di bárakú tó mílíọnù mẹfà .  Sísọ ọtí líle di bárakú pàápàá lè ba tèèyàn jẹ , àfàìmọ ni kò sì burú ju tẹtẹ títa lọ tó sì tún wọpọ jù ú lọ .  Ní orílẹ - èdè ńlá kan , nǹkan bí ìdajì gbogbo àwọn àgbàlagbà ọkùnrin ibẹ ló ń jìyà lọwọ àbájáde ọtí líle tí wọn ń mu ní àmuyíràá .  Ricardo , ẹni tó di ọmùtípara ní ogún ọdún sẹyìn ṣàlàyé ohun tí irú àṣà bárakú yìí túmọ sí .  Ó sọ pé :  Látìgbà tó o bá ti jí báyìí ni ara rẹ á ti máa ké tantan fún ọtí líle , wàá fẹ mu ún kára lè ta kébé , láti fi pàrònú rẹ tàbí kó o kàn tiẹ lè ní agbára láti kojú àwọn àlámọrí ìgbésí ayé .  Èrò àtimu ọtí ni yóò máa gbà ọ lọkàn ṣáá , síbẹ wàá máa gbìyànjú láti fọkàn ara rẹ àti tàwọn tó wà láyìíká rẹ balẹ pé o mọ ohun tó ò ń ṣe , pé kò sí ìṣòro kankan .   Ọtí líle nìkan kọ lohun tó ń sọ àwọn èèyàn di ẹrú .  Jákèjádò ayé , ọkẹ àìmọye èèyàn ló ń lo àwọn oògùn líle tí kò bófin mu nílòkulò .  Láfikún sí i , àwọn èèyàn tó ń mu sìgá lé ní bílíọnù kan , èyí tó jẹ ọkan lára àwọn oògùn líle táwọn èèyàn ń sọ di bárakú jù lọ .  Ó wu ọpọ èèyàn gan - an láti jáwọ lílo tábà , àmọ wọn máa ń rò pé ó ti sọ àwọn dẹrú .  Ǹjẹ Jèhófà tiẹ ti fi hàn rí pé lóòótọ lòún jẹ Olùdáǹdè fún àwọn èèyàn tó bá wà lábẹ irú àwọn ìsìnrú lílágbára bẹẹ ?    Wo àpẹẹrẹ Ricardo .  Ó sọ pé :  Ní nǹkan bí ọdún mẹwàá sẹyìn , mo ṣàkíyèsí pé ọtí líle ló ń darí ìgbésí ayé mi .  Ó ń jin ìgbéyàwó mi lẹsẹ , ó ń pa iṣẹ mi lára , ó tún ń ṣàkóbá fún ìdílé mi , mo sì mọ pé mi ò lè yanjú àwọn ìṣòro mi àfi bí mo bá lè bọ lọwọ ohun tó ń fà á .  Ẹkọ Bíbélì tí mo kọ ló jẹ kí n mọ pé òṣì nípa tara àti nípa tẹmí ló máa ń ta ẹni tó bá jẹ ọmùtípara .  Mo fẹ láti ní àjọṣe tó dán mọrán pẹlú Ọlọrun , àdúrà àtọkànwá tí mo fi ń rawọ ẹbẹ sí i pé kó ràn mí lọwọ ló sì jẹ kí n lè bá ara mi sọ òótọ ọrọ .  Ọgbẹni kan kọ mi lẹkọọ Bíbélì , ó sì wá fi hàn pé ọrẹ àtàtà ni òún jẹ fún mi .  Láwọn àkókò tí mo bá tún padà lọ mutí àmupara , kàkà kí ọrọ mi sú ọrẹ mi yìí , ńṣe ló máa fi pẹlẹpẹlẹ ṣàlàyé àwọn ohun tí Ọlọrun ń béèrè lọwọ àwọn Kristẹni tòótọ fún mi , kì í sì í fọrọ sábẹ ahọn sọ rárá .   Lónìí Ricardo mọ pé òún ti bọ lọwọ àṣà tó ti sọ òun dẹrú nígbà kan , ó kéré tán ìyàtọ wà láàárín ìgbésí ayé tó ń gbé báyìí àti ti tẹlẹ .  Ó sọ pé nígbà tóun kọkọ ń gbìyànjú láti dáwọ àṣà yìí dúró , òún ṣì máa ń mutí àmupara lẹẹkọọkan .  Ó fi kún un pé :  Láìka bí àwọn ìsapá mi ṣe ń fẹ forí ṣánpọn sí , ìfẹ àtọkànwá mi láti fi ìṣòtítọ sin Jèhófà , pa pọ pẹlú ìtìlẹyìn ìyàwó mi àti tàwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ mi yòókù , ti ràn mí lọwọ láti borí ìṣòro yẹn .  Mò ń fojú sọnà fún àkókò náà tí Ọlọrun ṣèlérí , nígbà tí  ẹnì kankan kò ní sọ pé ,  àìsàn ń ṣe mí ,   tí ìmukúmu ọtí yóò di ohun àtijọ .  Ní báyìí ná , mi ò ní jáwọ láti máa jìjàkadì lójoojúmọ kí n bàa lè fi ara mi fún Ọlọrun gẹgẹ bí  ẹbọ ààyè , mímọ , tí ó ṣe ìtẹwọgbà .    Aísáyà 33 : 24 ; Róòmù 12 : 1 .  Ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn kárí ayé ti fúnra wọn rí bí Ọlọrun ṣe ràn wọn lọwọ lẹnì kọọkan , bí wọn ti ń sapá láti ja àjàbọ kúrò lọwọ àwọn àṣà oríṣiríṣi tó ti di bárakú .  Lóòótọ , àwọn fúnra wọn ló sọra wọn dẹrú , ó lè jẹ pé wọn ti juwọ sílẹ fún àwọn ìdẹwò kan tàbí àwọn ìṣòro kan .  Síbẹsíbẹ , wọn ti rí i pé Jèhófà jẹ Olùdáǹdè tó ní sùúrù gan - an .  Ó múra tán láti ran gbogbo àwọn tó bá fẹ sìn ín ní ti tòótọ lọwọ , kó sì fún wọn lókun .  Òtítọ Yóò . . .  Dá Yín Sílẹ Lómìnira   Bó bá jẹ pé irọ pípa àti ìtànjẹ ló sọ wá dẹrú ńkọ ?  Jésù Kristi mú kó dá wa lójú pé a lè dòmìnira kúrò lọwọ irú àwọn àṣà wọnyí .  Ó sọ pé :  Bí ẹ bá dúró nínú ọrọ mi , ọmọ ẹyìn mi ni ẹyin jẹ ní ti tòótọ , ẹ ó sì mọ òtítọ , òtítọ yóò sì dá yín sílẹ lómìnira .   Lásìkò tó ń sọrọ yẹn , púpọ lára àwọn olùgbọ rẹ ni òfin má - ṣu - má - tọ , tó jẹ òfin àtọwọdọwọ àwọn Farisí , ti sọ dẹrú .  Kódà , Jésù sọ nípa àwọn aṣáájú ìsìn ọjọ rẹ pé :  Wọn di àwọn ẹrù wíwúwo , wọn sì gbé wọn lé èjìká àwọn ènìyàn , ṣùgbọn àwọn tìkára wọn kò fẹ láti fi ìka wọn sún wọn kẹrẹ .   Àwọn ẹkọ tí Jésù kọ àwọn èèyàn tú wọn sílẹ kúrò nínú irú ìsìnrú bẹẹ .  Jésù tú àwọn ẹkọ èké tó wà nínú ìsìn fó , kódà ó tún sọ ẹni tó ń ṣagbátẹrù wọn .  Ó wá fi òtítọ rọpò àwọn irọ wọnyẹn , ó sì ṣàlàyé àwọn ohun tí Ọlọrun ń béèrè lọwọ ìran ènìyàn fún wọn yékéyéké .  Mátíù 11 : 28 - 30 .  Bíi ti àwọn ọmọ ẹyìn Jésù , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn lónìí ń rí i pé , pẹlú ìrànlọwọ Ọlọrun , àwọn lè ja àjàbọ kúrò lọwọ àwọn ẹkọ èké tó wà nínú ìsìn àti kúrò lọwọ àwọn àṣà àtọwọdọwọ tó ti sọ wọn dẹrú .  Lẹyìn tí wọn bá ti kẹkọọ àwọn òtítọ Bíbélì tí ń mára tuni , wọn á rí i pé àwọn ti wà lómìnira kúrò lọwọ ìbẹrù àwọn òkú , tó ń sọ ọpọ èèyàn di ẹdun arinlẹ , wọn kò sì ní máa gbọn jìnnìjìnnì mọ nítorí àtimá bàa jìyà ìdálóró ayérayé nínú ọrun àpáàdì .  Wọn á tún rí i pé kò sẹni tó máa mú wọn lọràn - an - yàn láti san owó tí wọn ṣiṣẹ àṣelàágùn kí wọn tó rí fún àwọn àlùfáà tí wọn ń fẹnu lásán sọ pé àwọn ń ṣojú fún Kristi  ẹni tó fúnra rẹ sọ pé :  Ọfẹ ni ẹyin gbà , ọfẹ ni kí ẹ fúnni .   Ìyẹn nìkan kọ o , òmìnira tó pabanbarì jùyẹn lọ ti sún mọlé .  Ìfiniṣẹrú Tó Burú Jù Lọ  Kíyè sí bí Jésù ṣe ṣàpèjúwe irú ìfiniṣẹrú kan tó burú jáì , èyí tá a ti mẹnu kàn níṣàájú , tí ó kan gbogbo ẹni tó wà lórí ilẹ ayé , àtọkùnrin , àtobìnrin àtọmọdé àtàgbà .  Ó sọ pé :  Lóòótọ - lóòótọ ni mo wí fún yín , Olúkúlùkù ẹni tí ń dá ẹṣẹ jẹ ẹrú ẹṣẹ .   Ta ló lè fọwọ sọyà pé òun kì í dẹṣẹ ?  Kódà àpọsítélì Pọọlù sọ pé :  Nítorí rere tí mo fẹ ni èmi kò ṣe , ṣùgbọn búburú tí èmi kò fẹ ni èmi fi ń ṣe ìwà hù .   Bó tiẹ jẹ pé kò sẹni tó lè já ara rẹ gbà kúrò lọwọ ìdè ẹṣẹ , ìyẹn ò wá túmọ sí pé a ò nírètí kankan .  Jésù mú un dá àwọn ọmọ ẹyin rẹ lójú pé :  Nítorí náà , bí Ọmọ bá sọ yín di òmìnira , ẹ ó di òmìnira ní tòótọ .   Ìmúṣẹ ìlérí yìí yóò túmọ sí pé , a óò gba òmìnira tòótọ tí a ó sì bọ lọwọ ìfiniṣẹrú tó burú jù lọ .  Láti lè mọ bá a ṣe lè jàjàbọ lọwọ irú ìfiniṣẹrú yìí , a ní láti kọkọ mọ bó ṣe sọ wá dẹrú láti ìbẹrẹ pàá .  Bíbélì fi hàn pé Ọlọrun dá èèyàn ní ẹdá tó lómìnira láti ṣe ohun tó wù ú , ẹni tó lè pinnu fúnra rẹ pé òun ò ní dẹṣẹ .  Ṣùgbọn , ẹdá ẹmí tí kò ṣeé fojú rí kan , tó jẹ ọmọ Ọlọrun , di onímọtara - ẹni - nìkan , ó wá fẹ láti máa jẹ gàba lórí aráyé , láìka ìyà tí èyí máa fi jẹ ẹdá èèyàn sí .  Kó bàa lè ṣe ohun tó ní lọkàn yìí , áńgẹlì ọlọtẹ náà , tá a wá mọ sí Sátánì Èṣù lẹyìn ìgbà yẹn , fa àwọn òbí wa àkọkọ , Ádámù àti Éfà kúrò lọdọ Ọlọrun .  Lẹyìn tí Ádámù ti mọọmọ ṣàìgbọràn sí àwọn ìtọni pàtó tí Ọlọrun fún un , ó di ẹlẹṣẹ ó sì tún fa àwọn àtọmọdọmọ rẹ sínú àìpé àti ikú .  Àsẹyìnwá - àsẹyìnbọ , Sátánì di  olùṣàkóso ayé ,   ẹṣẹ sì ti ṣàkóso lórí aráyé gẹgẹ bí ọba pẹlú ikú .   Jòhánù 12 : 31 ; Róòmù 5 : 21 ; Ìṣípayá 12 : 9 .  Báwo la ṣe lè gbòmìnira ?  Bá a bá di ọmọ ẹyìn Jésù , a lè jàǹfààní látinú ikú ìràpadà tí Kristi kú , èyí tó lágbára láti  sọ ẹni tí ó ní ọnà àtimú ikú wá di asán , èyíinì ni , Èṣù  tí ó sì lè  dá gbogbo àwọn tí a ti fi sábẹ ìsìnrú ní gbogbo ìgbésí ayé wọn nítorí ìbẹrù ikú nídè kúrò lóko ẹrú .   Fojú inú wò ó ná  ìyẹn ni pé a lè bọ lóko ẹrú ẹṣẹ àti ikú !  Ǹjẹ mímọ nípa irú òmìnira bẹẹ kò mú inú wa dùn ?  Ṣùgbọn , kí ló máa wá ṣẹlẹ sí irú ìfiniṣẹrú tá a mẹnu kan níbẹrẹ ìjíròrò yìí ?  Ǹjẹ fífi ipá mú àwọn èèyàn ṣẹrú máa dópin láé ?  Ìrètí Tá A Ní Lẹsẹ Nílẹ  Dájúdájú , ó yẹ ká fọkàn balẹ pé a óò mú irú ìfiniṣẹrú bíburú jáì bẹẹ kúrò .  Kí nìdí tá a fi sọ bẹẹ ?  Ó dára , ronú lórí èyí : Jèhófà Ọlọrun fúnra rẹ lẹni tó ṣílẹkùn òmìnira tó pabanbarì jù lọ nínú ìtàn ẹdá ènìyàn .  Ó ṣeé ṣe kó o mọ ìtàn yẹn dáadáa .  Àwọn ará Íjíbítì sọ àwọn èèyàn orílẹ - èdè Ísírẹlì dẹrú , wọn fipá mú wọn láti máa ṣiṣẹ àṣekúdórógbó , wọn sì ń fi palaba ìyà jẹ wọn .  Àwọn ọmọ Ísírẹlì fi omijé rawọ ẹbẹ sí Ọlọrun Ọba aláàánú fún ìrànlọwọ , ó tẹtí sí wọn ó sì gbà wọn .  Jèhófà lo Mósè àti Áárónì gẹgẹ bí agbọrọsọ rẹ , ó ní kí wọn sọ fún Fáráò ọba Íjíbítì pé kó jẹ kí àwọn ọmọ Ísírẹlì máa lọ lọfẹẹ .  Ńṣe ni ọba onígbèéraga ọhún yarí kanlẹ , kódà lẹyìn tí Jèhófà ti mú kí ọpọ ìyọnu tó ń hanni léèmọ kọ lu ilẹ náà .  Níkẹyìn , Ọlọrun sọ agbára Fáráò di òtúbáńtẹ .  Bí òmìnira ṣe dé bá àwọn ọmọ Ísírẹlì lẹyìn - ọ - rẹyìn nìyẹn !  Ẹkísódù 12 : 29 - 32 .  Ìtàn ọhún fakíki , àbí bẹẹ kọ ?  O lè máa wò ó pé kí ló dé tí Ọlọrun ò tíì ṣe irú nǹkan bẹẹ lásìkò tiwa yìí .  Kí nìdí tí kò fi tíì dá sí ọràn àwa ẹdá ènìyàn , kó sì fòpin sí ìfiniṣẹrú ?  Rántí pé Jèhófà kọ ni  olùṣàkóso ayé ,  Sátánì ni .  Nítorí àwọn ìpèníjà tó dìde ní Édẹnì nígbà yẹn lọhùn - ún ni Jèhófà fi fàyè gba Elénìní búburú yìí láti ṣàkóso fún ìgbà díẹ .  Ìfiniṣẹrú , ìninilára àti ìwà ìkà wulẹ jẹ ara àwọn àmì tó ń jẹ ká mọ bí ìṣàkóso Sátánì ṣe rí ni .  Láti ìgbà pípẹ ni ìṣàkóso ènìyàn ti kùnà pátápátá níwọn bó ti jẹ pé Èṣù ló ń darí wọn .  Bíbélì sọ kókó kan ní ṣàkó láti fi sọ bí ìṣàkóso ẹdá ènìyàn ṣe rí , ó sọ pé :  Ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .   Oníwàásù 8 : 9 .  Àmọ báwo lèyí ṣe máa pẹ tó ?  Bíbélì ṣàlàyé pé à ń gbé ní  àwọn ọjọ ìkẹyìn ,  àkókò tí ìmọtara - ẹni - nìkan àti ojúkòkòrò máa gbòde kan .  Èyí túmọ sí pé láìpẹ , Ìjọba Ọlọrun tí Jésù kọ wa láti máa gbàdúrà fún , yóò wá fìdí àwùjọ òdodo kan múlẹ níbi tí kò ti ní í sí ìfiniṣẹrú mọ .  Jésù Kristi , Ọba tí Ọlọrun yàn , yóò gbé ìgbésẹ láti mú gbogbo ìràlẹrálẹ ìfiniṣẹrú kúrò títí dìgbà tí ọtá ìkẹyìn náà , ikú , yóò fi di asán .  1 Kọríńtì 15 : 25 , 26 .  Nígbà tí ọjọ náà bá dé , ìran ènìyàn olóòótọ yóò rí i pé dídá tí Ọlọrun dá àwọn èèyàn rẹ nídè kúrò lóko ẹrú ní Íjíbítì jẹ àpẹẹrẹ ráńpẹ kan tá a bá fi wéra pẹlú ìdáǹdè tó pabanbarì tó ń bọ yìí .  Bẹẹ ni o , bó bá tó àkókò ,  a óò dá ìṣẹdá tìkára rẹ pẹlú sílẹ kúrò lọwọ ìsọdẹrú fún ìdíbàjẹ .   Nígbẹyìngbẹyín , yóò ṣeé ṣe fún gbogbo àwa èèyàn láti gbádùn  òmìnira ológo ti àwọn ọmọ Ọlọrun  dé ẹkúnrẹrẹ .  Róòmù 8 : 21 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ní ọrúndún kìíní , àwọn èèyàn sábà máa ń jẹun ní àjẹkì nígbà táwọn ará Róòmù bá ń ṣe àríyá tó hẹrẹǹtẹ .  Èyí ló mú kí a pàṣẹ fàwọn Kristẹni láti má ṣe gba oúnjẹ tàbí ohunkóhun mìíràn tó bá fara jọ ọ láyè láti sọ wọn dẹrú .  Róòmù 6 : 16 ; 1 Kọríńtì 6 : 12 , 13 ; Títù 2 : 3 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Àwọn èèyàn tí ó tó mílíọnù mẹfà làwọn oníṣirò fojú bù pé tẹtẹ títa ti sọ dẹrú ní Orílẹ - èdè Amẹríkà nìkan ṣoṣo   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Ọkẹ àìmọye èèyàn ni oògùn líle , ọtí líle àti sìgá mímu ti sọ dẹrú   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22 , 23   Bíi ti Ricardo , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ló ti fúnra wọn rí bí Ọlọrun ṣe ràn wọn lọwọ láti ja àjàbọ kúrò lọwọ àwọn àṣà tó ti di bárakú   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Gẹgẹ bá a ṣe dá àwọn ọmọ Ísírẹlì ayé ọjọhun nídè kúrò lóko ẹrú , láìpẹ àwọn tó jẹ olùjọsìn tòótọ fún Ọlọrun yóò gba ìdáǹdè tó pabanbarì jùyẹn lọ  Ìjọba Tó Fàyè Gba Onírúurú Ẹsìn Láyé Ìgbà Tí Kò Sí Òmìnira Ìsìn   KÁLUKÚ LÈ ṢE ẸSÌN TÓ BÁ WÙ Ú LÁÌSÍ PÉ À Ń FIPÁ MÚ UN , Ó SÌ LÁǸFÀÀNÍ LÁTI GBÁRÙKÙ TI ÀWỌN ONÍWÀÁSÙ TÍ WỌN JỌ JẸ ẸLẸSÌN KAN NÁÀ .   BÍ WỌN bá ní kó o sọ ìgbà tí wọn kọ ọrọ tó wà lókè yìí sílẹ , ìgbà wo lo máa pè é ?  Ọpọ èèyàn lè rò pé ara àwọn ọrọ inú ìwé òfin orílẹ - èdè kan lóde òní ni , tàbí pé ara òfin ẹtọ ọmọnìyàn kan ni .  Àmọ ṣá o , ó lè yà ọ lẹnu láti mọ pé ó ti lé ní irínwó ọdún tí wọn ti ṣe ìpolongo yìí , ní orílẹ - èdè kan tó fàyè gba onírúurú ẹsìn , láàárín ẹgbàágbèje orílẹ - èdè tí wọn ò fàyè gba ẹsìn .  Orílẹ - èdè wo là ń sọ gan - an ?  Lákọọkọ , ẹ jẹ ká wo ibi tí gbogbo ọrọ ọhún ti bẹrẹ .  Àìfàyègba Ẹsìn Mìíràn Gbayé Kan  Ní Sànmánì Ìbẹrẹ Ọlàjú , àìfàyègba ẹsìn mìíràn ló gbayé kan , ó sì tún gbóná janjan ní ọrúndún kẹrìndínlógún .  Ọràn ẹsìn ló tapo síná àwọn ogun bíbanilẹrù ọlọgbàrá ẹjẹ , tó bẹ sílẹ láwọn orílẹ - èdè bí ilẹ Faransé , ilẹ Gẹẹsì , Jámánì , àti Netherlands .  Láti ọdún 1520 sí 1565 , nǹkan bí ẹgbẹẹdógún  3,000  èèyàn ni wọn fẹsùn kàn pé wọn jẹ aládàámọ , tí wọn sì pa láwọn orílẹ - èdè tó jẹ ẹlẹsìn Kristi ní ìhà Ìwọ Oòrùn ayé .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ìgbàkígbà tí ẹnikẹni bá kọminú sí ìlànà tàbí àṣà àtayébáyé kan , pàápàá bó bá lọ jẹ lórí ọràn ẹsìn , lonítọhún máa rí àtakò gbígbóná janjan .  Ẹkọ Ìjọ Kátólíìkì kan tọjọ ti pẹ tí wọn ti ń ṣàríyànjiyàn lórí rẹ ni ẹkọ Mẹtalọkan , ìyẹn ìgbàgbọ pé ẹni mẹta ló para pọ di Ọlọrun .  Àní , òpìtàn Earl Morse Wilbur ṣàlàyé pé  kékeré kọ ni àríyànjiyàn táwọn ẹlẹkọọ ìsìn Kátólíìkì bá ara wọn ṣe lórí ẹkọ Mẹtalọkan ní Sànmánì Ìbẹrẹ Ọlàjú , àwọn Póòpù pàápàá ò sì gbẹyìn nínú arukutu ọhún .   Àmọ ṣá o , irú àwọn àríyànjiyàn bẹẹ kì í sábà dé sàkáání àwọn gbáàtúù èèyàn , torí wọn retí pé kí àwọn yẹn gba irú àwọn ẹkọ bẹẹ gbọ láìṣèwádìí , gẹgẹ bí  àdììtú tó yé Ọlọrun nìkan ṣoṣo .   Síbẹ , àwọn èèyàn kan ní ọrúndún kẹrìndínlógún ta ko àwọn ìlànà àtayébáyé wọnyẹn , wọn ṣàyẹwò Ìwé Mímọ lérò àtilàdí irú àwọn àdììtú bẹẹ .  Ọrọ tí wọn fi ṣe atọnà ara wọn ni sola Scriptura  Ìwé Mímọ nìkan la tẹ lé  .  Àwọn ẹlẹsìn Kátólíìkì àti Pùròtẹsítáǹtì sábà máa ń ṣe inúnibíni gbígbóná janjan sáwọn tí kò bá fara mọ ẹkọ Mẹtalọkan .  Wọn tiẹ pe àwọn kan lára àwọn tí wọn yapa wọnyí ní ẹlẹsìn Unitarian lẹyìn - ọ - rẹyìn , láti fi wọn hàn yàtọ sáwọn onígbàgbọ Mẹtalọkan .  Orúkọ awúrúju ni àwọn tí kò fara mọ ẹkọ Mẹtalọkan wọnyí fi ń bojú bí wọn ti ń tẹ àwọn ìwé wọn jáde lóríṣiríṣi fún gbogbo èèyàn láti kà , wọn sì ń fara pa mọ kí wọn má bàa ṣenúnibíni sí wọn .  Àwọn mìíràn tún wà tí wọn kò fara mọ ẹkọ Mẹtalọkan , òléwájú làwọn náà nínú akitiyan láti rí i pé òmìnira ìsìn wà fún gbogbo èèyàn .  Kódà àwọn kan , irú bí ẹlẹkọọ ìsìn ọmọ ilẹ Sípéènì náà , Michael Servetus , fi ẹmí ara wọn dí ohun tí wọn gbà gbọ .    Òmìnira Ìsìn Ló Mú Wọn Ṣọkan  Orílẹ - èdè kan wà , tó jẹ pé dípò tí ì bá fi máa jagun ẹsìn tàbí kó máa ṣenúnibíni sáwọn tó yapa , ìgbésẹ tó gbé yàtọ gédégédé sí tàwọn orílẹ - èdè yòókù .  Orílẹ - èdè ọhún ni Transylvania , ilẹ kan tó ń dá ìjọba ṣe lásìkò yẹn àmọ tó ti di apá kan orílẹ - èdè Romania ní Ìlà Oòrùn Yúróòpù báyìí .  Òpìtàn ọmọ ilẹ Hungary náà , Katalin Péter ṣàlàyé pé Ọbabìnrin Isabella ti ilẹ Transylvania , ẹni tó delé fún ọkọ rẹ tó di olóògbé ,  gbìyànjú láti yẹra fún ìforígbárí láàárín ẹsìn kan sí èkejì nípa fífàyè gba gbogbo ẹsìn .   Láti ọdún 1544 sí 1574 , Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin ilẹ Transylvania , tí wọn tún ń pè ní Ìpàdé Àwọn Ọtọkùlú ṣe òfin méjìlélógún tó fàyè gba òmìnira ìsìn .  Bí àpẹẹrẹ , lẹyìn Ìpàdé Àwọn Ọtọkùlú tí wọn ṣe nílùú Torda lọdún 1557 , ọbabìnrin ọhún , pẹlú ìfọwọsowọpọ ọmọ rẹ ọkùnrin , pàṣẹ pé  kálukú  lè  máa ṣe ẹsìn tó bá wù ú , bóyá ìlànà ẹsìn ọhún jẹ tuntun o tàbí ó jẹ ti àtayébáyé .  Bákan náà ni a tún fẹ kí kálukú pinnu fúnra rẹ ohun tó bá wù ú láti gbà gbọ , àmọ ṣá o , èyí á jẹ kìkì bí kò bá ti fi ṣe ìpalára fún ẹnikẹni .   Àwọn èèyàn sọ pé òfin yìí ni  òfin àkọkọ tó máa fún àwọn aráàlú ní òmìnira ìjọsìn tó dájú nínú gbogbo orílẹ - èdè tó wà láyé .   Àkókò tí ọmọ Isabella , ìyẹn ni Sigismund John Kejì , ẹni tó gorí ìtẹ lọdún 1559 , ń ṣàkóso ni òmìnira ìsìn wá di ohun tó gbòde kan ní orílẹ - èdè Transylvania .  Àríyànjiyàn Ìta Gbangba  Ẹlòmíràn tó tún jà fitafita lòdì sí ẹkọ Mẹtalọkan ní orílẹ - èdè Transylvania ni oníṣègùn ọmọ ilẹ Ítálì kan tí orúkọ rẹ ń jẹ Georgio Biandrata .  Iyèméjì tó ní nípa ẹkọ Mẹtalọkan túbọ fìdí múlẹ lásìkò tó ń gbé ní ilẹ Ítálì àti Switzerland , níbi tí ọpọ àwọn tó sá fi orílẹ - èdè wọn sílẹ nítorí tí wọn kò fara mọ ẹkọ Mẹtalọkan lọ forí pa mọ sí .  Lẹyìn tó ṣí lọ sí ilẹ Poland , Biandrata ṣe gudugudu méje láti gbárùkù ti Minor Church  Ṣọọṣì Kékeré  , èyí tá a wá mọ sí Àwọn Ará ní Poland lẹyìn náà .   Lọdún 1563 , wọn yàn án sípò gẹgẹ bí oníṣègùn àti abọbajíròrò fún Sigismund , èyí ló mú kó ṣí wá sí Transylvania .  Ẹlòmíràn tó jẹ akọwékọwúrà ní Transylvania , tí òun náà tún kọminú sí ẹkọ Mẹtalọkan ni Francis Dávid , alábòójútó Ìjọ Alátùn - únṣe àti oníwàásù láàfin ọba Sigismund .  Ó kọwé nípa bí ẹkọ Mẹtalọkan ṣe lọjú pọ , tí kò sì ṣeé ṣàlàyé , ó ní :  Bó bá jẹ pé gbogbo àwọn ẹkọ tó lọjú pọ wọnyí pọn dandan fún ìgbàlà ni , ó dájú pé kò sí Kristẹni gbáàtúù kan tó máa rí ìgbàlà , torí kò ní lóye wọn páàpáà títí dọjọ ikú rẹ .   Dávid àti Biandrata pawọ pọ tẹ ìwé kan jáde , èyí tó ní díẹ lára àwọn àkọsílẹ Servetus nínú ; wọn ṣe é láti fi ṣàpọnlé Sigismund .  Awuyewuye lórí ọràn Mẹtalọkan bẹrẹ sí í pọ sí i títí tó fi di àríyànjiyàn ìta gbangba .  Níbàámu pẹlú ìlànà tí wọn ń tẹ lé , ìyẹn sola Scriptura  Ìwé Mímọ nìkan la tẹ lé  , Biandrata fòté lé e pé ọrọ inú Ìwé Mímọ nìkan làwọn máa gbé ìjiyàn àwọn kà , kì í ṣe orí ìmọ ọgbọn orí .  Lẹyìn ìjiyàn kan tó wáyé lọdún 1566 àmọ tí wọn ò forí rẹ tì síbì kan , Sigismund fún àwọn tí kò fara mọ ẹkọ Mẹtalọkan ní ilé ìtẹwé kan láti fi mú èròǹgbà wọn tàn kálẹ , kó délé dóko .  Biandrata àti Dávid bẹrẹ iṣẹ wọn ní pẹrẹu , wọn sì jára mọ ọn títí wọn fi ṣe ìwé náà , De falsa et vera unius Dei Patris , Filii , et Spiritus Sancti cognitione  Ìmọ Èké àti Ìmọ Òtítọ Nípa Ìṣọkan Tó Wà Láàárín Ọlọrun , Ọmọ , àti Ẹmí Mímọ  .  Ìwé náà ní ìtàn àwọn ẹni tí kò gba ẹkọ Mẹtalọkan gbọ nínú .  Ní orí kan nínú ìwé náà , wọn fi àwòrán kan hàn tí wọn dìídì yà bẹẹ láti fi tàbùkù ọnà tí wọn gbà ya àwòrán Mẹtalọkan lónírúurú ṣọọṣì .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún àwọn alátakò láti rí àwọn àwòrán inú ìwé ọhún , wọn ní ó tàbùkù síni , ni wọn bá gbìyànjú láti run gbogbo ẹdà tí wọn tẹ jáde .  Ìwé yìí ló mú kí ìjíròrò máa gorí ìjíròrò .  Ìyẹn ló sì mú kí Sigismund ṣètò fún àríyànjiyàn ẹlẹẹkejì .  Wọn Borí Nítorí Wọn Fìmọ Ṣọkan  Aago márùn - ún ìdájí ni wọn bẹrẹ àríyànjiyàn náà ní March 3 , 1568 .  Èdè Látìn ni wọn sì fi ṣe é fún ọjọ mẹwàá gbáko .  Peter Melius , olùdarí Ìjọ Alátùn - únṣe nílẹ Transylvania ló jẹ abẹnugan fún àwọn onígbàgbọ Mẹtalọkan .  Òun àtàwọn tó gbà gbọ nínú ẹkọ Mẹtalọkan lo ìwé tó ní àkọsílẹ ìgbàgbọ ṣọọṣì nínú , àwọn ìwé tí àwọn Bàbá Ìjọ kọ , àwọn ìlànà ẹkọ ìsìn Ṣọọṣì Ọtọdọọsì , àti Bíbélì .  Àmọ ní ìdàkejì , Dávid lo Bíbélì nìkan láti fi ti àlàyé rẹ lẹyìn .  Dávid ṣàlàyé pé Baba dúró fún Ọlọrun , Ọmọ wà lábẹ Baba , ẹmí sì jẹ agbára Ọlọrun .  Sigismund tó fẹràn ọràn ẹsìn bí nǹkan míì kúkú bá wọn dá sí ọrọ ọhún , torí ó gbà pé ìjíròrò lohun tó dára jù lọ láti fi rídìí òtítọ .  Wíwà tó wà níbẹ ló jẹ kí kálukú sọ tẹnu rẹ láìfọrọ bọpobọyọ , bó tiẹ jẹ pé ariwo ń ta gèè lẹẹkọọkan nígbà tí ọrọ bá ká kálukú lára .  Àwọn tí kò fara mọ ẹkọ Mẹtalọkan ló borí nínú àríyànjiyàn ọhún .  Tìlù tìfọn làwọn aráàlú Dávid fi kí i káàbọ sí ìlú Kolozsvár tó jẹ ìlú ìbílẹ rẹ  orúkọ ìlú náà ní báyìí ni Cluj - Napoca , ní ilẹ Romania  .  Ìtàn fi yé wa pé nígbà tó wọ inú ìlú rẹ , ńṣe ló dúró sórí òkìtì àpáta kan ní igun òpópónà , tó ń fi ìdánilójú sọ àwọn ohun tó gbà gbọ débi pé ó ń rọ gbogbo èèyàn láti tẹwọ gba ẹkọ rẹ .  Ìyípadà Sigismund sí Ẹsìn Unitarian àti Ikú Rẹ  Ṣáájú àsìkò yìí , èdè Látìn , tó jẹ pé àwọn ọmọwé nìkan ló gbọ ọ ni wọn fi ń ṣe àwọn àríyànjiyàn náà .  Àmọ ṣá , Dávid fẹ kí gbogbo èèyàn nílé lóko gbọ nípa èròǹgbà rẹ .  Nítorí náà , pẹlú ìyọǹda Sigismund , èdè Hungary ni wọn fi ṣe àríyànjiyàn tó tẹ lé e ní ìlú Nagyvárad  orúkọ ìlú náà ní báyìí ni Oradea , ní ilẹ Romania  . Àríyànjiyàn ọhún wáyé ní October 20 , 1569 .  Lẹẹkan sí i , Sigismund ló ṣe alága fún àwùjọ méjèèjì .  Peter Melius tó gba ẹkọ Mẹtalọkan gbọ kéde pé ní òru ọjọ tó ṣáájú ọjọ àríyànjiyàn náà , Olúwa ti fi irú ẹni tí ó jẹ lóòótọ han òun .  Ni ọba wá dá a lóhùn pé :  Àlùfáà Peter , bó bá jẹ pé nínú ìran tó o rí lóru àná lo ṣẹṣẹ gba ìsọfúnni nípa ẹni tí Ọmọ Ọlọrun jẹ , jẹ kí n béèrè lọwọ rẹ , kí lohun tó o ti ń wàásù rẹ látẹyìnwá ?  Ó dájú pé títí di àkókò yìí , ńṣe lo kàn ń tan àwọn èèyàn jẹ !   Nígbà tí Melius sọrọ burúkú sí Dávid , Ọba Sigismund bá a wí , ó wá rán onígbàgbọ Mẹtalọkan ọhún létí pé  ìgbàgbọ jẹ ẹbùn látọdọ Ọlọrun  àti pé  wọn kì í fipá múni ṣe ohun tí ẹrí ọkàn èèyàn ò bá fẹ ṣe .   Nínú ọrọ tí ọba ọhún sọ láti fi kádìí àríyànjiyàn náà , ó sọ pé :  A pa á láṣẹ pé kí òmìnira ẹrí ọkàn wà káàkiri orílẹ - èdè wa .   Lẹyìn àríyànjiyàn náà , Sigismund àti ọpọ lára àwọn ọtọkùlú ìjọba rẹ di ẹni tá a yí lọkàn padà sí ìsìn Unitarian .  Lọdún 1571 , wọn ṣe òfin kan tí ọba fọwọ sí , èyí tó fìdí Ìjọ Unitarian múlẹ lábẹ òfin .  Orílẹ - èdè Transylvania nìkan ni ibi tí àwọn ẹlẹsìn Unitarian ti lè fẹsẹ wọnsẹ pẹlú àwọn ẹlẹsìn Kátólíìkì , àwọn Ọmọlẹyìn Luther , àtàwọn Ọmọlẹyìn Calvin .  Àwọn èèyàn sì mọ Sigismund gẹgẹ bí ọba kan ṣoṣo tó tíì tẹwọ gba ẹsìn èyíkéyìí tó lòdì sí ẹkọ Mẹtalọkan .  Ó bani nínú jẹ pé , kò pẹ lẹyìn náà ni ọba tó jẹ ọmọ ọgbọn ọdún yìí fara pa , nígbà tó gbáfẹ lọ láti lọ ṣọdẹ pẹlú Dávid àti Biandrata , oṣù díẹ lẹyìn náà ló sì kú .  Stephen Báthory , tó jẹ ẹlẹsìn Kátólíìkì ló gorí ìtẹ lẹyìn rẹ . Ó mú un dá àwọn aráàlú lójú pé òun náà fara mọ òfin tó fàyè gba onírúurú ẹsìn , àmọ òun kò ní gbà kí wọn ṣe àtúnṣe èyíkéyìí sí i .  Stephen ti kọkọ sọ pé àwọn èèyàn ni òun ń ṣàkóso kì í ṣe ẹrí ọkàn wọn .  Ṣùgbọn kò pẹ tó fòfin de títẹ ìwé jáde , èyí tó jẹ ọnà pàtàkì láti tan ìgbàgbọ kálẹ .  Wọn rọ Dávid lóyè , wọn sì yọ àwọn ẹlẹsìn Unitarian mìíràn kúrò níbi iṣẹ wọn , láàfin àti láàárín ìlú .  Nígbà tí Dávid bẹrẹ sí í kọ àwọn èèyàn pé ó lòdì láti máa jọsìn Kristi , wọn ṣe òfin kan pé kò gbọdọ wàásù mọ .  Láìka pé wọn fòfin dè é sí , ẹẹmejì ni Dávid wàásù lọjọ Sunday tó tẹ lé e .  Wọn fàṣẹ ọba mú un , wọn fẹsùn kàn án pé ńṣe ló ń ṣe  ìdásílẹ  ẹsìn mìíràn , wọn sì jù ú sẹwọn gbére .  Àjàalẹ ọba ló kú sí lọdún 1579 .  Ṣáájú kí Dávid tó kú , ohun tó kọ sára ògiri àtìmọlé rẹ rèé :  Àwọn póòpù ò báà lo idà . . . tàbí kí wọn fi ikú halẹ , òtítọ ló máa lékè bópẹ bóyá . . . .  Ó dá mi lójú pé lẹyìn tí mo bá kú , ẹkọ àwọn wòlíì èké máa wó palẹ ni .   Ẹkọ Tá A Rí Kọ Lára Ọba Náà  Ọba John Sigismund gbé ètò ẹkọ , orin kíkọ , àti iṣẹ ọnà lárugẹ .  Àmọ , ọjọ díẹ ló lò nílé ayé , ṣàṣà sì ni ìgbà tí àìsàn kì í dá a wólẹ .  Ní gbogbo ìgbà tó ń ṣàkóso , ńṣe làwọn èèyàn orílẹ - èdè rẹ ń gbógun tì í ṣáá , ó kéré tán , ìgbà mẹsàn - án ni wọn gbìyànjú láti ṣekú pa á .  Bẹẹ sì làwọn ìjọba ilẹ òkèèrè náà ò yéé súnná sí ìṣọtẹ tó ń wáyé láàárín orílẹ - èdè rẹ .  Àwọn èèyàn sábà máa ń ṣáátá ọba tó fàyè gba gbogbo ìsìn yìí látàrí ọwọ tó fi mú ọràn ẹsìn .  Ẹnì kan tó jẹ alátakò ọba yìí sọ pé  ó dájú pé ọrun àpáàdì ló lọ .   Bó ti wù kó rí , òpìtàn Wilbur , ṣàkópọ bí gbogbo ọrọ ọhún ṣe jẹ , ó sọ pé :  Lọdún tí Ọba John  Sigismund  ṣe ìwé òfin rẹ tó kẹyìn , èyí tó fi mú òmìnira ìsìn dá àwọn aráàlú lójú , títí kan àwọn ẹya ìsìn alátùn - únṣe , táwọn ẹlẹsìn mìíràn máa ń ṣàtakò gbígbóná janjan sí , ọpọ nǹkan ló ń ṣẹlẹ káàkiri .  Àwọn ẹlẹkọọ ìsìn Pùròtẹsítáǹtì ṣì ń kan sáárá sí Calvin fún bó ṣe sun Servetus láàyè , Ìwádìí Láti Gbógun Ti Àdámọ tí àwọn ẹlẹsìn Kátólíìkì ṣe ṣì ń gbẹmí àwọn Pùròtẹsítáǹtì ní ilẹ Netherlands , . . . ó sì máa lé ní ogójì ọdún sí i kí wọn tó dáwọ sísun èèyàn láàyè dúró ní ilẹ Gẹẹsì nítorí pé ìgbàgbọ wọn yàtọ sí ti gbogbo èèyàn .   Ní ti tòótọ , gẹgẹ bí oníròyìn kan ti sọ ,  tá a bá ní ká fi ìlànà ìgbà èyíkéyìí wò ó , pàápàá ìlànà tí ọpọ orílẹ - èdè ń tẹ lé nígbà ayé Ọba John Sigismund  akíkanjú alákòóso ni . . . .  Bó ṣe gbòmìnira ìsìn láyè ló jẹ káwọn èèyàn máa kan sáárá sí ìṣàkóso rẹ .   Níwọn bó ti mọ pé ìlú ò lè tòrò bí kò bá sí àlàáfíà láàárín àwọn ẹlẹsìn , èyí ló mú kó jà fitafita láti fìdí òmìnira ẹrí ọkàn àti òmìnira ìsìn múlẹ lábẹ òfin .  Lọjọ tiwa lónìí , táwọn èèyàn kì í fẹ rí ẹlẹsìn mìíràn sójú rárá , a lè rí ẹkọ kọ bá a bá ronú lórí ohun tó ṣẹlẹ lórílẹ - èdè kóńkóló ayé ọjọun yìí .  Láàárín àkókò kúkúrú yẹn , ìjọba tó fàyè gba onírúurú ẹsìn ni ilẹ Transylvania jẹ lóòótọ láyé ìgbà tí kò sí òmìnira ìsìn .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo Jí ! , May 22 , 1989 , ojú ìwé 19 sí 22 .  Wo Ilé Ìṣọ , January 1 , 2000 , ojú ìwé 21 sí 23 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 16    Wọn kì í fipá múni ṣe ohun tí ẹrí ọkàn èèyàn ò bá fẹ ṣe . . . a pa á láṣẹ pé kí òmìnira ẹrí ọkàn wà káàkiri orílẹ - èdè wa .   Ọba Sigismund John Kejì   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14 , 15   Georgio Biandrata  Lára àwọn ojú ewé tó wà nínú ìwé tí Biandrata àti Dávid tẹ jáde àti méjì nínú àwọn àwòrán tó ya àwọn onígbàgbọ Mẹtalọkan lẹnu  Francis Dávid dúró níwájú níbi Ìpàdé Àwọn Ọtọkùlú ìlú Torda   Àwọn Credit Line   Two Trinity line drawings :  Cliché Bibliothèque nationale de France , Paris ; àwọn àwòrán yòókù : Országos Széchényi Könyvtár   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 16   Ojú ìwé 2 àti 16 : Országos Széchényi Könyvtár  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Làjọgbé Èmi àti Alábàágbé Mi Ṣe Lè Wọ ?   Ṣe ni mo máa ń fẹ kí ilé ìdáná mọ tónítóní .  Àmọ kò séyìí tó kan àwọn tá a jọ ń gbénú yàrá , abọ oúnjẹ ì báà wà nílẹ káàkiri tàbí kí ìkòkò ọbẹ wà lórí sítóòfù .  Àgunlá , àguntẹtẹ .   Lynn .    ÀWỌN ALÁBÀÁGBÉ .  Òǹkọwé Kevin Scoleri sọ pé :  Bí wọn ò bá jẹ kòríkòsùn , wọn á jẹ ata àti ojú .   Bíbá èèyàn gbé lè má fi bẹẹ jẹ nǹkan bàbàrà sí ọ , àmọ kò sí àní - àní pé ìpèníjà ńlá ló jẹ láti máa bá ẹlòmíràn gbé .   Èdè àìyedè tó sábà máa ń wáyé láàárín àwọn ọmọ yunifásítì tí wọn ń bára wọn gbé wọpọ débi pé , gẹgẹ bí ìwé ìròyìn U.S.News  World Report ṣe sọ , ọpọ yunifásítì ló ń  sapá gan an  láti lè jẹ kí àwọn akẹkọọ mọwọ ara wọn .  Wọn tún máa ń ṣe  ètò píparí aáwọ ,  àti àwọn àpérò mìíràn lóríṣiríṣi .  Bíbá àwọn ẹlòmíràn gbénú yàrá kan náà kò rọrùn , kódà fún àwọn Kristẹni ọdọ tí wọn fi ilé wọn sílẹ torí àtilè ṣe iṣẹ ìwàásù alákòókò kíkún .  Ṣùgbọn ó dáa ká fi sọkàn pé tá a bá ń fi àwọn ìlànà Bíbélì sílò , tá a sì ń lo  ọgbọn tí ó gbéṣẹ ,  ọpọ ìgbà la máa lè yanjú èdèkòyedè èyíkéyìí tó bá wáyé .  Òwe 2 : 7 .  Ẹ Sapá Láti Mọwọ Ara Yín  Gbàrà tí ara rẹ bá ti wálẹ lẹyìn tó o ti kó dé ibùgbé tuntun yìí tán , àárò ilé lè máa bẹrẹ sí sọ ọ , kó o wá máa rántí bí gbogbo nǹkan ṣe rí nílé yín lọhùn - ún .  Àmọ ṣíṣàárò ilé á túbọ jẹ kó nira fún ọ láti mú ara rẹ bá ibùgbé tuntun yìí mu .  Ìmọràn tí Oníwàásù 7 : 10 gbà wá nìyí :  Má sọ pé :  Èé ṣe tí ó fi jẹ pé àwọn ọjọ àtijọ sàn ju ìwọnyí lọ ?   nítorí pé ọgbọn kọ ni ìwọ fi béèrè nípa èyí .   Bẹẹ ni , sapá láti jẹ kí àyíká tuntun yìí gbádùn mọ ọ .  Ohun àkọkọ tó o máa ṣe ni pé wàá gbìyànjú láti túbọ mọ ẹni tẹ ẹ jọ ń gbénú yàrá .  Lóòótọ , kò pọn dandan pé káwọn tó ń bá ara wọn gbé jẹ kòríkòsùn .  Kódà , ó tiẹ lè jẹ pé onítọhún kì í ṣe ẹni tí ọkàn rẹ fà sí .  Síbẹ , níwọn bó ti jẹ pé ìwọ àti oníyẹn lẹ ó jọ máa gbé pọ , ǹjẹ kò ní dára pé kí ẹ máa hùwà bí ọrẹ sí ara yín ?  Ìwé Fílípì 2 : 4 sọ pé ká má ṣe máa mójú tó ,  ire ara wa nínú kìkì àwọn ọràn ti ara wa nìkan , ṣùgbọn ire ara àwọn ẹlòmíràn pẹlú .   Lọnà tí kò fi ní dà bíi pé ìbéèrè rẹ ti pọ jù , ǹjẹ o lè dọgbọn wádìí nípa irú ìdílé tó ti wá , àwọn ohun tó nífẹẹ sí , àwọn ohun tó ń lépa nínú ìgbésí ayé , àti àwọn ohun tó yàn láàyò ?  Sọ fún un nípa ara rẹ .  Bẹ ẹ bá ṣe mọ nípa ara yín tó ni ọrọ yín ṣe máa yéra yín tó , torí pé ìwájọwà ní í jẹ ọrẹjọrẹ .  Lẹẹkọọkan , ẹ máa ṣètò láti jọ ṣe àwọn nǹkan pa pọ .  Ẹnì kan tó ń jẹ Lee , sọ pé :  Nígbà míì èmi àtàwọn alábàágbé mi lè jọ lọ jẹun níta , a sì lè jọ lọ ṣèbẹwò sí ibi tí wọn ti ń gbéṣẹ ọnà yọ .   Bó bá jẹ Kristẹni ni yín , lílọwọ nínú àwọn ìgbòkègbodò tẹmí pa pọ , irú bíi mímúra sílẹ fún ìpàdé ìjọ tàbí ṣíṣe iṣẹ ìwàásù pa pọ , jẹ ọnà gbígbéṣẹ kan láti mú kí ìbádọrẹẹ yín túbọ lágbára sí i .  David sọ pé :  Mo máa ń lọ sí ìjọ alábàágbé mi lọjọ tó bá fẹ sọ àsọyé Bíbélì kí n lè fún un níṣìírí .   Bó tiẹ jẹ pé èyí - wù - mí - ò - wù - ọ lọrọ òun àti alábàágbé rẹ bó bá dọràn eré ìdárayá tàbí orin , ìfẹ tí wọn ní sí àwọn nǹkan tẹmí jẹ kí wọn mọwọ ara wọn .  David tún sọ pé :  A jọ máa ń sọrọ gan - an nípa àwọn nǹkan tẹmí .  Kódà , a lè sọrọ lórí rẹ fún ọpọ wákàtí .   Ìkìlọ kan rèé o : Má ṣe jẹ kí ìwọ àti ẹni tẹ ẹ jọ ń gbénú yàrá di wọléwọde débi pé o ò ní ní àjọṣe tó dán mọrán pẹlú àwọn ẹlòmíràn mọ .  Bó bá jẹ pé gbogbo ibi tí alábàágbé rẹ bá ń lọ lo fẹ máa tẹ lé e lọ , ó lè máa rò pé ò ń ká òun lọwọ kò , o ò jẹ kí òun rin ìrìn ẹsẹ òun .  Ìmọràn Bíbélì ni pé kó o jẹ kí ìbádọrẹẹ rẹ  gbòòrò síwájú .   2 Kọríńtì 6 : 13 .  Jẹ Kí Òfin Pàtàkì Náà Máa Darí Rẹ  Láìsí tàbí - ṣùgbọn , bẹ ẹ ṣe túbọ ń mọ ara yín dunjú lẹ ó máa rí i pé àṣà tó ti mọ kálukú lára , ohun tí kálukú nífẹẹ sí àti ojú tí kálukú fi ń wo nǹkan yàtọ síra .  Ọdọ kan tó ń jẹ Mark kìlọ pé :  Máa fi í sọkàn pé aláìpé lẹni tó ò ń bá gbé .   Bó bá jẹ pé tinú - mi - ni - máa - ṣe tàbí onímọtara - ẹni nìkan ni ẹ , kò sí bí gbúngbùngbún ò ṣe ní máa ṣẹlẹ .  Bákan náà , bó o bá ń retí pé kí alábàágbé rẹ yí ìwà rẹ padà kó tó lè bá ọ gbé , kò lè sí àlàáfíà .  Ferdo ti kọ ohun kan nípa bíbá àwọn ẹlòmíràn gbé , ó sọ pé :  O ò gbọdọ jẹ onímọtara - ẹni - nìkan àti anìkànjọpọn .   Ohun tó sọ bá Òfin Pàtàkì tá a mọ bí ẹní mowó náà mu pé :  Nítorí náà , gbogbo ohun tí ẹ bá fẹ kí àwọn ènìyàn máa ṣe sí yín , kí ẹyin pẹlú máa ṣe bẹẹ gẹgẹ sí wọn .   Bí àpẹẹrẹ , kò pẹ tí Ferdo fi kíyè sí i pé òun àti alábàágbé òun máa ń ṣaáwọ lórí ọrọ jíjẹ kí yàrá tutù tàbí kó lọ wọọwọ ; òun ní tiẹ máa ń fẹ kí yàrá lọ wọọwọ àmọ alábàágbé rẹ gbádùn àtimáa sùn nínú yàrá tó tutù .  Báwo ni wọn ṣe yanjú ọrọ ọhún ?  Ferdo dáhùn pé :  Mo wá aṣọ ìbora tí màá máa dà bora .   Òótọ ọrọ ni Mark sọ pé :  Máa mú nǹkan mọra .  Ìyẹn ò túmọ sí pé kó o fi gbogbo àṣà tó ti mọ ọ lára sílẹ o , àmọ ó lè béèrè pé kó o fi àwọn nǹkan kan tó o nífẹẹ sí du ara rẹ .   Apá ibòmíràn rèé tó o ti lè fi Òfin Pàtàkì náà sílò : Sapá láti fara da àwọn ohun tí alábàágbé rẹ nífẹẹ sí .  Bí àpẹẹrẹ ká sọ pé irú orin tó fẹràn láti máa gbọ lo ò nífẹẹ , kí lo máa ṣe ?  Á dáa kó o rántí pé òun náà lè máà nífẹẹ sí orin tí ìwọ náà yàn láàyò .  Torí náà , bí orin tó nífẹẹ sí kò bá burú fún ọmọlúwàbí láti gbọ , o lè gbìyànjú láti fàyè gbà á .  Ferdo sọ pé :  Ì bá wù mí kó jẹ pé irú orin tí mo nífẹẹ sí ni alábàágbé mi náà nífẹẹ sí .  Àmọ mo ti ń jẹ kó mọ mi lára .   Yàtọ síyẹn , èèyàn lè lo gbohùngbohùn àtẹbọtí láti gbádùn orin rẹ kò máà bàa ṣèdíwọ fún alábàágbé rẹ tó ṣeé ṣe kó máa kàwé lọwọ .  Fífi Òfin Pàtàkì náà sílò tún lè jẹ kẹ ẹ yẹra fún awuyewuye tí kò pọn dandan lórí àwọn ohun ìní inú ilé .  Bí àpẹẹrẹ , bó bá ti mọ ọ lára pé kó o kàn máa mú ohun tó bá wù ọ nínú fìríìjì láìkọkọ tọrọ lọwọ oní - ǹkan ṣùgbọn tí ìwọ kì í ra nǹkan bẹẹ padà síbẹ , èyí lè fa ìkùnsínú .  Bákan náà , fífa ìbínú yọ tàbí fífojú burúkú wo alábàágbé rẹ nígbàkigbà tó bá mú ohunkóhun tó o fi owó rẹ rà kò ní jẹ kí àjọgbé yín dán mọran .  Bíbélì rọ wá  láti jẹ aláìṣahun , kí  a  múra tán láti ṣe àjọpín .   Bó bá dà bíi pé onítọhún ń rẹ ọ jẹ , má ṣe dákẹ láìsọrọ .  Rọra fi pẹlẹpẹlẹ àti ohùn jẹjẹ sọ èrò ọkàn rẹ fún un .  Ẹ máa fọwọ pàtàkì mú ohun ìní ara yín .  Yíyá ohun ìní ẹnì kan lò láìkọkọ gbàṣẹ jẹ ìkọjá - àyè - ẹni .  Bákan náà , tún fi í sọkàn pé alábàágbé rẹ nílò àkókò láti dá wà lóun nìkan .  Máa fi ìwà ọmọlúwàbí hàn nípa kíkan ilẹkùn kó o tó wọlé .  Bó o bá fi ọwọ wọ alábàágbé rẹ , òun náà á ṣe bẹẹ sí ọ .  David sọ pé :  Èyíkéyìí nínú wa lè kàwé nínú ilé láìsí ìṣòro .  Àwa méjèèjì la ti mọ ìyẹn bẹẹ , a sì máa ń jẹ kí ilé parọrọ ní irú àsìkò bẹẹ .  Ṣùgbọn nígbà míì , mo máa ń lọ sí ibi ìkówèésí láti lọ kàwé bí mo bá rí i pé alábàágbé mi fẹ ṣe ohun mìíràn .   Fífi Òfin Pàtàkì náà sílò tún wé mọ ṣíṣe ojúṣe rẹ bó bá dọràn àwọn nǹkan bíi , sísan ìpín tìrẹ lára owó ilé lásìkò tàbí ṣíṣe àwọn iṣẹ ilé tó kàn ọ .  Yíyanjú Èdèkòyedè  Lákòókò tí wọn ń kọ Bíbélì ,  ìbújáde ìbínú mímúná  wáyé láàárín Pọọlù àti Bánábà , àwọn ọkùnrin Kristẹni méjì kan táwọn èèyàn bọwọ fún gidigidi .  Bí irú ohun bẹẹ bá ṣẹlẹ láàárín ẹyin méjèèjì ńkọ ?  Ó lè jẹ pé ìwà kan tí alábàágbé rẹ ń hù ni kò bá ọ lára mu tàbí kó jẹ pé àṣà bárakú kan tó ní ló ń rí ọ lára , tó sì ti tán ọ ní sùúrù pátápátá .  Ǹjẹ ó wá yẹ kẹ ẹ tìtorí àríyànjiyàn kan tàbí àìgbọra - ẹni - yé sọ pé ẹ ò ní jọ gbé pọ mọ bí ?  Kò yẹ kó rí bẹẹ .  Ó ṣe kedere pé Pọọlù àti Bánábà yanjú aáwọ wọn .  Ìwọ náà lè gbìyànjú àtiyanjú èdèkòyedè yín kó o tó parí èrò sí pé ṣe ni wàá kó jáde .  Àwọn ìlànà Bíbélì kan rèé tó lè ṣèrànwọ .    Má ṣe ohunkóhun láti inú ẹmí asọ tàbí láti inú ìgbéra - ẹni - lárugẹ , ṣùgbọn pẹlú ìrẹlẹ èrò inú , kí o máa kà á sí pé àwọn ẹlòmíràn lọlá jù ọ lọ .   Fílípì 2 : 3 .    Kí ẹ mú gbogbo ìwà kíkorò onínú burúkú àti ìbínú àti ìrunú àti ìlọgun àti ọrọ èébú kúrò lọdọ yín pa pọ pẹlú gbogbo ìwà búburú .  Ṣùgbọn kí ẹ di onínúrere sí ara yín lẹnì kìíní - kejì , ní fífi ìyọnú oníjẹlẹńkẹ hàn , kí ẹ máa dárí ji ara yín fàlàlà gan - an gẹgẹ bí Ọlọrun pẹlú ti tipasẹ Kristi dárí jì yín fàlàlà .   Éfésù 4 : 31 , 32 .    Nígbà náà , bí ìwọ bá ń mú ẹbùn rẹ bọ níbi pẹpẹ , tí o sì rántí níbẹ pé arákùnrin rẹ ní ohun kan lòdì sí ọ , fi ẹbùn rẹ sílẹ níbẹ níwájú pẹpẹ , kí o sì lọ ; kọkọ wá àlàáfíà , ìwọ pẹlú arákùnrin rẹ , àti lẹyìn náà , nígbà tí o bá ti padà wá , fi ẹbùn rẹ rúbọ .   Mátíù 5 : 23 , 24 ; Éfésù 4 : 26 . Àǹfààní Wà Nínú Níní Alábàágbéyàrá  Ọpọ àwọn ọdọ Kristẹni  àtàwọn tí kì í ṣe ọdọ  tó ń bá àwọn ẹlòmíràn gbé ti rí i fúnra wọn pé òótọ pọńbélé ni ọrọ tí ọlọgbọn Ọba Sólómọnì sọ , pé :  Ẹni méjì sàn ju ẹnì kan .   Ní tòótọ , ọpọ ti rí i pé níní alábàágbé lè ṣeni láǹfààní .  Mark sọ pé :  Mo ti wá mọ bí mo ṣe lè bá àwọn ẹlòmíràn lò kí n sì mú ara mi bá ipò wọn mu .   Renee fi kún un pé :  Wàá túbọ mọ ohun púpọ nípa ìwọ fúnra rẹ .  Bákan náà , àwọn alábàágbé tún lè jẹ ojúgbà ẹni tó lè gbéni ró .   Lynn sọ pé :  Ìwà tinú - mi - ni - màá - ṣe ni mo máa ń hù tẹlẹ kí n tó máa gbé pẹlú àwọn alábàágbé mi .  Ṣùgbọn mo ti mọ béèyàn ò ṣe ń wonkoko mọ nǹkan jù .  Mo ti wá mọ báyìí pé , bí ẹnì kan kò bá tiẹ ṣe nǹkan lọnà tí mò ń gbà ṣe é , kò túmọ sí pé onítọhún kò mọ ọn ṣe .   Lóòótọ , ó ń béèrè pé kí àwọn alábàágbé ṣe àwọn nǹkan kan , kí wọn sì fi àwọn ohun kan du ara wọn lẹnì kọọkan kí ọrọ wọn bàa lè wọ .  Àmọ , bó o bá sapá gidigidi láti fi àwọn ìlànà Bíbélì sílò , kì í ṣe pé á ṣeé ṣe fún ìwọ àti ẹni tẹ ẹ jọ ń gbénú yàrá láti gbé ní àlàáfíà nìkan ni , wàá tún wá rí i pé níní alábàágbéyàrá máa ń gbádùn mọni .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Wo àpilẹkọ náà ,  Kí Ló Dé Tí Àjọgbé Èmi àti Alábàágbé Mi Fi Nira ? ,  tó jáde nínú ìtẹjáde wa ti May 8 , 2002 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Mímú àwọn nǹkan láìkọkọ tọrọ lọwọ oní - ǹkan lè fa gbúngbùngbún   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Ẹ máa gba ti ara yín rò lẹnì kìíní kejì  Èmi Ògbóǹkangí Olóṣèlú Tẹlẹ Di Kristẹni Tí Kò Dá Sí Ìṣèlú Mọ  GẸGẸ BÍ LADISLAV ŠMEJKAL ṢE SỌ Ọ  Lẹyìn tí wọn ti dá ẹjọ mi , wọn dá mi padà sínú yàrá ẹwọn mi .  Ẹsẹkẹsẹ ni mo bẹrẹ sí fàmì sọrọ sí ọrẹ mi tó wà ní àjà kejì nípa títa ògiri pẹpẹ .  Ó ti ń dúró láti gbọ iye ọdún tí wọn dá fún mi .  Mo rọra fọwọ ta ògiri pẹpẹ pé :  Ọdún mẹrìnlá .   Kò gbà mí gbọ .  Lòun náà bá ta ògiri pẹpẹ padà pé :  Ṣé oṣù mẹrìnlá lo pè é ?   Mo wá dá a lóhùn pé :  Rárá , àní ọdún mẹrìnlá .   ỌDÚN 1953 lèyí ṣẹlẹ .  Ibi tó ti ṣẹlẹ ni ìlú Liberec , ní orílẹ - èdè Czechoslovakia  tó ti wá di Orílẹ - Èdè Olómìnira Czech báyìí  .  Ọmọ ọdún mọkàndínlógún tó ti gbé ọrọ ìṣèlú karí ni mí nígbà náà , tí mò ń wá ìyípadà lójú méjèèjì nínú ìṣèlú .  Àwa tí à ń wá ìyípadà nínú ìṣèlú máa ń polongo èrò ọkàn wa nípa pínpín àwọn ìwé pélébé tó ń tàbùkù Ìjọba Kọmúníìsì , èyí tó ń ṣàkóso nígbà náà .  Ẹsùn pé a fẹ dojú ìjọba ilẹ wa dé ni wọn fi kàn wá fún ìgbòkègbodò ẹgbẹ wa  èyí ló mú kí wọn ní kí n lọ ṣẹwọn ọlọjọ gbọọrọ bẹẹ .  Mo ti fẹrẹẹ lò tó ọdún kan látìmọlé kí wọn tó ṣẹṣẹ dá ẹjọ mi .  Kí wọn tó dá ẹjọ àwọn ẹlẹwọn , méjì - méjì ni wọn máa ń tì wọn mọ ibì kan náà , wọn sì máa ń mú wọn jáde lóòrèkóòrè pẹlú ojú wọn tí wọn fi aṣọ dì láti lọ fọrọ wá wọn lẹnu wò .  Wọn ò gbà wá láyè láti sọrọ tá a bá wà nínú ibi tí wọn tì wá mọ , nítorí náà ńṣe la máa ń sọrọ wúyẹwúyẹ tàbí ká máa fi àmì bá ara wa sọrọ nípa títa ògiri pẹpẹ .  Kò pẹ tí mo fi mọ pé ọpọ jù lọ àwọn tó wà nínú ẹwọn náà jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà .  Nínú ẹwọn tí wọn fi wá sí , wọn máa ń pààrọ àwọn ẹlẹwọn tó jọ wà nínú yàrá kan náà lóṣooṣù tàbí lóṣù méjìméjì .  Níwọn bí mo ti nífẹẹ sí Bíbélì , inú mi dùn nígbà tí wọn fi mí sínú yàrá kan náà pẹlú Ẹlẹrìí kan lẹyìn - ọ - rẹyìn .  Kò pẹ sígbà náà tí mo fi bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Mo rò pé kò lòdì láti pe àwọn ìjíròrò wa ní ìkẹkọọ Bíbélì , bó tilẹ jẹ pé a ò ní Bíbélì tàbí ìwé ìkẹkọọ èyíkéyìí .  Àní , ní gbogbo àsìkò yẹn , mi ò tíì fojú ba Bíbélì rí láyé mi .  Àmọ a jọ máa ń sọrọ  Ẹlẹrìí náà máa ń ṣàlàyé àwọn ẹkọ inú Bíbélì fún mi láìmú ìwé kankan dání  mo sì máa ń ṣàkọsílẹ ohun tó ń sọ .  Ká tó lè ṣe gbogbo èyí , ńṣe la máa jókòó sún mọra wa pẹkípẹkí tí àá sì rọra máa sọrọ kẹlẹkẹlẹ .  Gbogbo ohun tá a ní kò ju bébà anùdọtí àti kóòmù lọ .  Kóòmù yìí ni mo máa ń fi kọ ọrọ sórí bébà anùdọtí .  Mo há ọpọ ẹsẹ Ìwé Mímọ tá a jíròrò náà sórí .  Àwọn Ẹlẹrìí tí wọn kọ mi lẹkọọ tún kọ mi láwọn orin Ìjọba Ọlọrun .  Ẹlẹrìí kan sọ fún mi pé :  Báyìí , ò ń ṣẹwọn nítorí pé o jẹ arúfin nídìí ọràn ìṣèlú , àmọ ó lè dọla kó o tún bára ẹ lẹwọn nítorí pé o jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .   Níkẹyìn , lẹyìn tí wọn ti fọrọ wá mi lẹnu wò láìmọye ìgbà , wọn dájọ ẹwọn fún mi , wọn sì gbé mi lọ sí àgọ iṣẹ àṣekú kan tó wà nítòsí ìlú Jáchymov .  Nígbà yẹn , ó ti dá mi lójú pé lọjọ kan , mo máa di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Mo Ṣe Ọpọ Ọdún Nínú Ẹwọn  Nígbà tí mo dé sí àgọ náà , níbi tí wọn ti ń wa èròjà uranium jáde látinú ilẹ , ẹsẹkẹsẹ ni mo ti bẹrẹ sí í wá àwọn Ẹlẹrìí kiri .  Ṣùgbọn kò pẹ lẹyìn náà ni mo gbọ pé wọn ti kó wọn lọ síbòmíràn .  Àmọ , ó ṣẹ ku Ẹlẹrìí kan , nítorí pé ó máa ń se oúnjẹ fún wọn níbẹ .  Ó yá mi ní Bíbélì kan tó ti gbó , èyí tí wọn ti fi pa mọ sí oríṣiríṣi ibi .  Èyí ló jẹ kó ṣeé ṣe fún mi láti máa ka àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ tí mo ti há ságbárí .  Bí mo bá ti ń kà á ni màá máa sọ fún ara mi pé ,  Bẹẹ ni , báwọn arákùnrin yẹn ṣe kọ mi gẹlẹ ló rí .   Ní nǹkan bí oṣù kan lẹyìn ìgbà náà , wọn gbé mi lọ sí àgọ kan tí wọn ń pè ní Bytiz , nítòsí ìlú Příbram .  Ibẹ ni mo ti pàdé àwọn Ẹlẹrìí mìíràn .  Ní àgọ Bytiz yìí , a máa ń rí àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì gbà déédéé , èyí táwọn kan ń yọ mú wọlé .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn alábòójútó àgọ náà gbìyànjú láti mọ bó ṣe ń tẹ wá lọwọ , wọn ò rídìí rẹ .  Àwọn ẹlẹwọn tí wọn tó mẹrìnlá máa ń wàásù fún àwọn ẹlòmíràn nígbà gbogbo .  Ìdajì lára àwọn wọnyí jẹ Ẹlẹrìí tó ti ṣe batisí , àwọn ìdajì tó kù kò sì yàtọ sí mi , ìyẹn àwa tó jẹ pé inú ẹwọn la ti ṣẹṣẹ gba ẹsìn àwọn Ajẹrìí .  Ọpọ lára wa ló wù láti fi ẹrí ìyàsímímọ wa sí Ọlọrun hàn nípasẹ ìrìbọmi .  Àmọ nítorí pé kò sí omi , tàbí kí n kúkú sọ pé kò sí nǹkan tó lè gba omi téèyàn lè fi ṣèrìbọmi , èyí kò jẹ kí ìrìbọmi rọrùn rárá láti ṣe .  Nípa bẹẹ , láwọn àkókò yẹn , ọpọ ní láti dúró títí dìgbà tí wọn máa tó jáde lẹwọn kí wọn tó lè ṣe batisí .  Àmọ nínú àgọ Bytiz , àwọn ilé gogoro kan wà tó ní omi nínú , èyí tí wọn ń lò fún ẹrọ tó ń mú kí afẹfẹ tútù ní iléeṣẹ ìwakùsà náà .  Láàárín àwọn ọdún 1955 sí 1959 , wọn batisí àwa bíi mélòó kan nínú táǹkì kan tí omi ń ro sí látinú ọkan lára àwọn ilé gogoro náà .  Ọdún díẹ lẹyìn náà , ní March 1960 , ọgá ọlọpàá kan tó ń ṣe kòkáárí ọrọ àwọn tó bá ń ṣẹwọn nítorí ọrọ ìṣèlú ní kí n wá rí òun .  Ó ní tí n bá lè sọ nípa ìgbòkègbodò àwọn ẹlẹwọn yòókù fún òun , òún á ṣètò bí iye ọdún tó yẹ kí n lò lẹwọn ṣe máa dín kù .  Nígbà tí mo kọ láti sọ fún un , ló bá bẹrẹ sí í rọjò èébú lé mi lórí .  Ó pariwo lé mi pé :  O kàn sọ ìfà tó o ní láti gbòmìnira nù ni .  Màá rí i pé o ò padà sí ilé rẹ mọ !  Ibi tó o máa kú sí lo wà yìí .   Àmọ , oṣù méjì lẹyìn náà , wọn fún mi ní ìdáríjì tó tọ sí mi látọdọ ìjọba , mo sì padà sílé lẹyìn tí mo ti lo àpapọ ọdún mẹjọ lẹwọn .  Àkókò Òmìnira Díẹ  Láti oṣù April ọdún 1949 ni wọn ti fòfin de iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nílẹ Czechoslovakia , kò sì pẹ tí mo fi mọ pé díẹ ni òmìnira tí mo ṣì ń rò pé mo ní láti sin Ọlọrun fi sàn ju ìgbà tí mo wà lẹwọn lọ .  Nísìnyí tí wọn ti wá dá mi sílẹ , mo tún dojú kọ ìṣòro mìíràn .  Lásìkò yẹn , ìjọba sọ ọ di dandan fún gbogbo àwọn ọkùnrin tó wà lórílẹ - èdè náà láti ṣiṣẹ ológun fún ọdún méjì .  Wọn máa ń yọọda àwọn ọkùnrin kan tó ń ṣiṣẹ láwọn iléeṣẹ Ìjọba kan láti má ṣe wọṣẹ ológun .  Bí àpẹẹrẹ , wọn máa ń fún àwọn tó ń ṣiṣẹ níbi tí wọn ti ń wa èédú nírú òmìnira bẹẹ .  Níwọn bí mo ti ṣiṣẹ ìwakùsà rí , mo wáṣẹ lọ sí ọkan lára àwọn iléeṣẹ bẹẹ .  Nígbà tí mo débẹ , wọn gbà mí tọwọtẹsẹ .  Wọn sì sọ fún mi pé :  Má ṣèyọnu nípa iṣẹ ológun o .  Àá rí sí i pé wọn ò mú ẹ wọ ọ .   Oṣù méjì lẹyìn ìgbà náà , nígbà tí mo gba ìwé kan tó sọ pé mo gbọdọ wá wọ iṣẹ ológun , àwọn aláṣẹ ibi ìwakùsà náà tún dá mi lọkàn le , wọn ní :  Fọkàn rẹ balẹ , bóyá wọn ṣàṣìṣe ni .  Àá rí i pé a kọwé sí iléeṣẹ àwọn ológun , ọràn ọhún á sì yanjú .   Àmọ kò yanjú o .  Kò pẹ kò jìnnà , ọgá kan níbẹ wá bá mi ó sì bẹ mí , ó ní :  Irú nǹkan báyìí kò ṣẹlẹ rí , ó jọ pé o níláti lọ fún iṣẹ ológun o .   Nígbà ti mo kọ láti dara pọ mọ àwọn ológun nítorí pé ẹrí ọkàn mi kò yọọda fún mi , wọn fàṣẹ ọba mú mi wọn sì gbé mi lọ sí ẹka àwọn ológun kan tó wà nítòsí .  Aísáyà 2 : 4 .  Mo Fojú Ba Ilé Ẹjọ  Lẹyìn tí wọn ti sọ mí sẹwọn nílùú Kladno ní January ọdún 1961 , àwọn ológun ta oríṣiríṣi ọgbọn láti rí i pé àwọn yí mi lọkàn padà kí n lè di sójà .  Ọgá ológun kan tó ń bójú tó ẹwọn náà ṣètò ìpàdé kan .  Wọn mú mi lọ sí yàrá àpérò kan tí tábìlì ńlá kan wà , èyí tí wọn to àwọn àga dẹǹkù - dẹǹkù yí ká .  Láìpẹ , àwọn lọgàá - lọgàá nínú iṣẹ ológun bẹrẹ sí í dé tí wọn sì ń jókòó yí tábìlì náà ká .  Ni alábòójútó ọgbà ẹwọn náà bá bẹrẹ sí í fi wọn hàn mí lọkọọkan .  Lẹyìn náà ló wá jókòó tó sì sọ pé :  Ó yá , a fẹ kó o ṣàlàyé ìsìn rẹ yìí fún wa ká gbọ .   Lẹyìn tí mo ti yára gbàdúrà ní ìdákẹjẹẹ , mo bẹrẹ sí í bá àwùjọ tó tẹtí sílẹ dáadáa náà sọrọ .  Kò pẹ tí ìjíròrò náà fi yí padà tó di ti ẹfolúṣọn , bẹẹ ni wọn ń tẹnu mọ ọn pé sáyẹǹsì jẹrìí sí ẹfolúṣọn .  Mo ti ka ìwé kékeré náà , Evolution Versus the New World  nínú àgọ iṣẹ àṣekú kan tí mo ti kọkọ wà rí .  Nípa bẹẹ , ìyàlẹnu ló jẹ fún àwọn ọgá ológun náà láti rí i pé mo lè pèsè àwọn ẹrí tó fi hàn pé àbá èrò orí lásánlàsàn tí kò ṣeé ṣàlàyé ni ẹkọ ẹfolúṣọn jẹ .  Lẹyìn náà ni ọgá sójà kan tó hàn gbangba pé ìdílé ẹlẹsìn Kátólíìkì ló ti wá dá sí ọrọ náà .  Ó béèrè pé :  Irú ẹni wo lẹ ka Màríà Wúńdíá sí ?  Kí sì ni èrò yín nípa Máàsì mímọ ?   Lẹyìn tí mo ti dáhùn àwọn ìbéèrè rẹ , mo wá fi kún un pé :  Ọgá , mo rí i pé ẹ ní láti jẹ onígbàgbọ , nítorí pé àwọn ìbéèrè yín yàtọ sí tàwọn yòókù .   Ló bá yarí tó sì pariwo pé :  Rárá o !  Rárá àti rárá !  Èmi kì í ṣe onígbàgbọ o !   Lábẹ Ìjọba Kọmúníìsì , wọn kì í fojú ẹni gidi wo àwọn tó bá pera wọn ní Kristẹni bẹẹ ni wọn kì í fi bẹẹ fún wọn ní ẹrù iṣẹ , ìyẹn tí wọn bá tiẹ fún wọn rárá nìyẹn .  Nítorí náà , lẹyìn ìbéèrè tó bi mí yẹn tí mo sì fún un ní ìdáhùn , ọkùnrin ológun náà kò dá sí ìjíròrò náà mọ lẹyìn ìgbà yẹn .  Ọkàn mi kún fún ọpẹ gan - an fún àǹfààní tí mo ní yìí láti ṣàlàyé ohun tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà gbà gbọ fún àwọn ọkùnrin wọnyẹn .  Àwọn Àǹfààní Mìíràn Láti Jẹrìí Tún Yọjú  Ọjọ díẹ lẹyìn ìgbà náà , wọn gbé mi lọ sílé àwọn ológun kan tó wà nílùú Prague , wọn sì fi àwọn sójà síbẹ láti máa ṣọ mi .  Ẹnu ya sójà tó dìhámọra tí wọn kọkọ yàn pé kó wá ṣọ mi náà nígbà tó rí gbogbo ohun tí wọn ṣe láti máa ṣọ èmi nìkan .  Ó sọ fún mi pé :  Ìgbà àkọkọ rèé tí wọn máa ní ká wá dúró ti ẹnì kan ká sì máa ṣọ ọ .   Ni mo bá ṣàlàyé ìdí tí wọn fi jù mí sẹwọn fún un .  Ọrọ yìí mú un lọkàn débi pé , ńṣe ló fìdí kalẹ  ó gbé ìbọn rẹ sáàárín itan rẹ  ó sì bẹrẹ sí í tẹtí gbọ mi .  Lẹyìn wákàtí méjì , sójà mìíràn wá gbaṣẹ lọwọ rẹ , ìyẹn náà sì tún béèrè irú ìbéèrè kan náà , ìjíròrò Bíbélì sì tún tẹ lé e .  Láwọn ọjọ tó tẹ lé e , mo ní àǹfààní láti jẹrìí fún àwọn tó ń ṣọ mi àtàwọn ẹlẹwọn mìíràn nígbà tí àwọn ẹṣọ náà bá fàyè sílẹ .  Kódà àwọn ẹṣọ yẹn máa ń ṣí àwọn yàrá ẹwọn sílẹ , tí wọn á sì fún àwọn ẹlẹwọn láyè láti péjọ fún ìjíròrò Bíbélì !  Nígbà tó yá , ẹrù bẹrẹ sí í bà mí pé òmìnira tí àwọn ẹṣọ náà fún mi láti máa bá àwọn ẹlẹwọn mìíràn sọrọ lè lọ hàn síta , wàhálà ńlá sì lèyí máa kó mi sí .  Àmọ ọrọ náà kò hàn síta rárá .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , wọn gbé mi lọ sílé ẹjọ , àwọn tí mo ti bá sọrọ nípa ìgbàgbọ mi ló sì tún wá ń fún mi níṣìírí .  Wọn ní kí n lọ ṣẹwọn ọdún méjì , wọn sì fi ọdún mẹfà tí mi ò lò nígbà tí ìjọba fún mi ní ìdáríjì nígbà ìdájọ mi àkọkọ kún un .  Èyí túmọ sí pé , ẹwọn tó ń lọ sí bí ọdún mẹjọ ló ń dúró dè mí .  Mo Rí Ọwọ Ọlọrun Lára Mi  Lọpọ ìgbà , mo máa ń rí i pé Ọlọrun wà pẹlú mi bí wọn ti ń gbé mi láti àgọ kan lọ sí òmíràn , àti látinú ọgbà ẹwọn kan lọ dé òmíràn nílẹ Czechoslovakia .  Nígbà tí mo dé sí ọgbà ẹwọn ti Valdice , ẹni tó jẹ aláṣẹ ibẹ béèrè ohun tó gbé mi débẹ .  Mo dá a lóhùn pé :  Nítorí pé mo kọ láti ṣiṣẹ ológun ni .  Ìgbàgbọ mi kò gbà mí láyè láti lọwọ sí ogun jíjà .   Pẹlú ẹmí ìbánikẹdùn ló fi fèsì pé :  Ì bá dára gan - an ká ní gbogbo èèyàn ló lè ní irú ẹmí yẹn .   Àmọ lẹyìn tó ti ronú nípa rẹ fún bí ìṣẹjú díẹ , ló bá sọ pé :  Ṣùgbọn ṣá o , níwọn ìgbà tí ọpọ jù lọ àwọn èèyàn lónìí kò ti ronú lọnà yẹn , a gbọdọ fìyà jẹ ọ  àá sì fi jẹ ọ dáadáa !   Ẹka tó ń ṣiṣẹ ọnà gíláàsì ni wọn fi mí sí , èyí tó jẹ ẹka tí wọn ti ń fìyà jẹni .  Ǹjẹ ẹ mọ pé , bó tilẹ jẹ pé torí pé mo kọ láti ṣiṣẹ ológun gẹgẹ bí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni wọn ṣe sọ mí sẹwọn , ẹlẹwọn olóṣèlú ni wọn ṣì kà mí sí , nípa bẹẹ , iṣẹ tó nira gan - an ni wọn fún mi ṣe .  Iṣẹ gbígbẹ gíláàsì fún ṣíṣe àwọn fìtílà alásorọ tí wọn fi ń ṣe ọṣọ ilé àtàwọn nǹkan olówó gọbọi mìíràn jẹ iṣẹ tó nira gan - an , nítorí pé èèyàn gbọdọ ṣe wọn lọnà tí wọn ò fi ní í ní àbùkù kankan lára .  Àmọ , ohun tó máa ń ṣẹlẹ lọpọ ìgbà ni pé , tí àwọn ẹlẹwọn bá lọ kó iṣẹ tí wọn ti parí sílẹ , ńṣe ni wọn á kàn rí i pé lọjọ kejì , ìlàjì rẹ ni wọn dá padà fún àtúnṣe .  Nípa bẹẹ , ó ṣòro gan - an láti lè ṣe iye tí wọn ní kí wọn máa mú jáde .  Lọjọ tí mo dé sí ẹka tí wọn ti ń gbẹ gíláàsì náà , mo ní láti kọkọ dúró de ẹni tó jẹ ọgá níbẹ .  Nígbà tó dé , ó bẹrẹ sí í pariwo lé àwọn ẹlẹwọn náà , torí pé lójú rẹ , wọn ò ṣiṣẹ wọn bí iṣẹ .  Bó ṣe kúrò lọdọ wọn ló wá sọdọ mi , tó sì bi mí pé :  Ìwọ ńkọ ?  Kí ló dé tóò ṣiṣẹ ?   Mo ṣàlàyé fún un pé ẹlẹwọn tí wọn ṣẹsẹ yàn síbẹ ni mí .  Ló bá mú mi lọ sínú ọfíìsì rẹ ó sì bi mí ní ìbéèrè kan náà tí wọn ti máa ń béèrè lọwọ mi nípa ohun tó gbé mi dẹwọn .  Lẹyìn tí mo ti ṣàlàyé ara mi fún un , ó sọ pé :  Lọrọ kan , ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni ọ ?   Mo dá a lóhùn pé :  Bẹẹ ni .   Ni ìṣarasíhùwà rẹ sí mi bá yí padà .  Ó wá sọ pé :  Fọkàn rẹ balẹ .  A ti ní ọpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà dáadáa níbí rí .  Gbogbo wọn la bọwọ fún , nítorí pé wọn kì í ṣe ìmẹlẹ rárá , ọmọlúwàbí èèyàn sì ni wọn .  Màá rí i pé ìwọnba iṣẹ tó o máa lè ṣe ni wọn á fún ẹ .   Ìyàlẹnu gbáà ni bí ìwà ọgá náà ṣe yí padà sí mi jẹ fún mi .  Mo dúpẹ lọwọ Jèhófà gan - an , mo sì tún dúpẹ lọwọ àwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ mi tí mi ò mọ náà tí wọn mú kó ṣeé ṣe fún àwa Ẹlẹrìí láti ní orúkọ rere nínú ọgbà ẹwọn náà .  Láìfọrọ sábẹ ahọn sọ , mo rí ọwọ onífẹẹ Jèhófà lára mi ní gbogbo àkókò tí mo fi wà nínú ẹwọn .  Bó ti wù kí nǹkan le fún mi tó , ńṣe ni ọkàn mi máa ń balẹ nígbà gbogbo pé , bópẹbóyá , màá pàdé àwọn Kristẹni arákùnrin mi .  Nígbà yẹn , màá rí ẹrín músẹ wọn tó ń tuni lára , màá sì rí ìṣírí gbà lọdọ wọn .  Ká ní wọn ò sí ni , ì bá nira fún mi gan - an láti máa fara da jíjù tí wọn ń jù mí sẹwọn náà .  Ó dà bíi pé kò sí ohun mìíràn tí ọpọ àwọn ẹlẹwọn máa ń finú rò ju bí wọn ṣe máa gbẹsan ìyà tí wọn fi jẹ wọn lọ .  Àmọ mi ò ronú bẹẹ rí .  Mo mọ pé torí ìgbọràn mi sí àwọn ìlànà òdodo Ọlọrun ni mo ṣe ń jìyà .  Nípa bẹẹ , mo mọ pé , fún ọjọ kọọkan tí mo lò nínú ẹwọn , Jèhófà lè fún mi ní àìmọye ọjọ ìgbésí ayé alárinrin nínú Párádísè ayé tuntun rẹ .  Sáàmù 37 : 29 ; 2 Pétérù 3 : 13 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Mo Ṣọpẹ fún Àwọn Ìbùkún Ọjọ Òní  Ní oṣù May ọdún 1968 , lẹyìn tí mo ti lo ohun tó lé ní ọdún mẹẹẹdógún lọgbà ẹwọn , wọn dá mi sílẹ nígbẹyìngbẹyín .  Lákọọkọ , ó máa ń nira fún mi láti bá àwọn èèyàn sọrọ . Èyí wọpọ láàárín àwọn tó bá ti lo púpọ nínú ìgbésí ayé wọn láàárín àwọn ẹlẹwọn mìíràn tàbí pẹlú àwọn wọdà .  Àmọ kò pẹ tí àwọn Kristẹni arákùnrin mi fi ràn mí lọwọ láti máa kópa nínú iṣẹ ìwàásù , èyí tó jẹ pé abẹ ìfòfindè ni wọn ṣì ń ṣe é nígbà yẹn .  Kò ju ọsẹ díẹ lọ lẹyìn tí mo jáde lẹwọn tí mo pàdé Eva .  Láìka inúnibíni lílekoko látọdọ ìdílé rẹ sí , òun , pa pọ pẹlú ẹgbọn rẹ ọkùnrin , ti fi ìgboyà dúró ṣinṣin ti òtítọ Bíbélì ní ọdún mẹta ṣáájú ìgbà náà .  Kò pẹ tá a fi jọ bẹrẹ sí í kópa nínú iṣẹ ìwàásù pa pọ .  A tún jọ ṣiṣẹ láti mú àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì jáde .  Inú àjàalẹ , níbi tá a gbé àwọn ẹrọ ìtẹwé pa mọ sí , la ti ń tẹ àwọn ìwé yìí .  Nígbà tó wá di November 1969 , a ṣègbéyàwó .  Lọdún 1970 , a bí Jana , ọmọ wa àkọkọ .  Bí àkókò ti ń lọ , mo bẹrẹ sí í ṣiṣẹ sin àwọn ìjọ lópin ọsẹ bí òjíṣẹ arìnrìn - àjò ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , tí mò ń bẹ wọn wò láti fún wọn ní ìṣírí tẹmí .  Ẹnu iṣẹ yìí ni mo wà lọdún 1975 tí wọn fi mú mi tí wọn sì tún sọ mí sẹwọn padà .  Àmọ lọtẹ yìí , mi ò lò ju ìwọnba oṣù díẹ lọ níbẹ .  Nígbà tó sì di ọdún 1977 , a bí Štěpán , ọmọ wa ọkùnrin .  Níkẹyìn , ní September 1 , 1993 , ìjọba Orílẹ - Èdè Olómìnira Czech jẹ kó di mímọ pé wọn ti fọwọ sí ìsìn àwa Ẹlẹrìí Jèhófà lábẹ òfin .  Lọdún tó tẹ lé e , Jana , ọmọbìnrin wa , fẹ Dalibor Dražan tó jẹ Kristẹni alàgbà .  Lẹyìn náà lọdún 1999 , Štěpán , ọmọkùnrin wa , tí òún jẹ ìránṣẹ iṣẹ òjíṣẹ , ṣègbéyàwó pẹlú Blanka tó wà nínú iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Gbogbo wa là ń dara pọ báyìí pẹlú àwọn ìjọ tó wà nílùú Prague .  Gbogbo wa ń fojú sọnà de ìgbà tí ayé tuntun máa wọlé dé  àmọ , èmi bí ẹnì kan ń wọnà lójú méjèèjì fún àkókò náà nígbà tí kò ní sí ọgbà ẹwọn mọ níbì kankan .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà la tẹ ìwé yìí jáde lọdún 1950 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Mò ń fi kóòmù kọ ẹsẹ Bíbélì sílẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Àgọ Bytiz , níbi tí mo ti ṣẹwọn tí mo sì ti ṣe batisí lẹyìn náà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Ọjọ ìgbéyàwó wa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Èmi àti Eva , pẹlú Štěpán àti Blanka lápá òsì àti Jana àti Dalibor lápá ọtún  Mímú Ara Aláìsàn Lọ Wọọwọ Ṣáájú Iṣẹ Abẹ Kì Í Sábà Jẹ Kí Kòkòrò Àrùn Wọ Ojú Ọgbẹ  BÍ KÒKÒRÒ ÀRÙN ṢE MÁA Ń WỌ OJÚ ỌGBẸ LẸYÌN IṢẸ ABẸ jẹ ìṣòro kan tó ti wà látọjọ pípẹ .  Àmọ ṣá o , ìwé ìròyìn The Times ti ìlú London sọ pé :  Mímú kí ara àwọn aláìsàn lọ wọọwọ ṣáájú kí wọn tó ṣiṣẹ abẹ fún wọn kì í sábà jẹ kí kòkòrò àrùn wọ ojú ọgbẹ wọn , ó sì ju ìdá ọgọta nínú ọgọrùn - ún tí èyí fi gbéṣẹ ju kí ara wọn máà lọ wọọwọ lọ .   Àwọn olùṣèwádìí ní ilé ìwòsàn University Hospital of North Tees tó wà ní ilẹ Gẹẹsì , pín àwọn aláìsàn tó lé ní irínwó sọnà mẹta nígbà tó kù díẹ kí wọn ṣiṣẹ abẹ ọmú , iṣẹ abẹ òpójẹ , àti iṣẹ abẹ ìpákè fún wọn .  Wọn kò mú ara àwùjọ àkọkọ lọ wọọwọ rárá , àmọ fún bí ọgbọn ìṣẹjú , wọn mú ẹnu apá ibi tí wọn ti fẹ ṣiṣẹ abẹ tàbí gbogbo ara àwùjọ kejì àti ìkẹta lọ wọọwọ látòkèdélẹ .  Kí ni àbájáde rẹ ?  Lẹyìn tí wọn ti ṣiṣẹ abẹ fún wọn tán , kìkì ìdá márùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn aláìsàn tí ara wọn lọ wọọwọ ni kòkòrò àrùn wọ ojú ọgbẹ wọn tá a bá fi wéra pẹlú ìdá mẹrìnlá nínú ọgọrùn - ún àwọn aláìsàn tí ara wọn kò lọ wọọwọ rárá .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé mímú kí ara àwọn aláìsàn lọ wọọwọ ṣáájú iṣẹ abẹ tún ti ṣèrànwọ gan - an fún àwọn aláìsàn tí wọn ń ṣiṣẹ abẹ ìfun fún .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  July 8 , 2002  Àwọn Ọlọpàá  Kí Nìdí Tá A Fi Nílò Wọn ?  Kárí ayé làwọn ọlọpàá ti ń kojú ìṣòro mímú kí àwọn aráàlú pa òfin mọ kí àlàáfíà sì wà láàárín ìlú .  Ibo ni wọn bá akitiyan wọn dé ?  3 Kí Nìdí Tá A Fi Nílò Àwọn Ọlọpàá ?  5 Ààbò Táwọn Ọlọpàá Ń Pèsè  Ìrètí àti Ìbẹrù Táwọn Èèyàn Ní Nípa Rẹ  10 Kí Ló Máa Ṣẹlẹ sí Àjọ Ọlọpàá Lọjọ Iwájú ?  17 Ìfiniṣẹrú  Kò Tí Ì Dáwọ Dúró  18 Ọjọ Pẹ Táwọn Èèyàn Ti Ń Ṣakitiyan Láti Fòpin Sí Ìfiniṣẹrú  20 Àkókò Tí Ìfiniṣẹrú Máa Dópin Ti Sún Mọlé !  28 Mímú Ara Aláìsàn Lọ Wọọwọ Ṣáájú Iṣẹ Abẹ Kì Í Sábà Jẹ Kí Kòkòrò Àrùn Wọ Ojú Ọgbẹ  29 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Làjọgbé Èmi àti Alábàágbé Mi Ṣe Lè Wọ ?  32  Ó Bọ Sákòókò Gẹlẹ   Ìjọba Tó Fàyè Gba Onírúurú Ẹsìn Láyé Ìgbà Tí Kò Sí Òmìnira Ìsìn 13  Kà nípa àwọn ọba kan tí irú wọn ṣọwọn , ní ti pé , wọn gbé òmìnira ẹsìn lárugẹ ní orílẹ - èdè tiwọn lákòókò kan tó jẹ pé àìsí òmìnira ẹsìn ló gbayé kan .  Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè  Ṣé Nǹkan Ṣeréṣeré Lásán Ni Wọn ?  25  Àwọn ìlànà Bíbélì wo ló ní í ṣe pẹlú àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ?  Ṣé ohun amóríyá lásán ni wọn wulẹ jẹ ni ?  Àbí ewu gidi ni wọn jẹ sí ìwà títọ Kristẹni ?  Kí Nìdí Tá A Fi Nílò Àwọn Ọlọpàá ?  BÁWO layé ì bá ṣe rí ná , ká ní kò sáwọn ọlọpàá ?  Ó dáa , kí ló ṣẹlẹ lọdún 1997 nígbà tí ẹgbẹrún méjìdínlógún ọlọpàá daṣẹ sílẹ nílùú Recife , nílẹ Brazil , tí kò sì sí ọlọpàá kankan tó ń ṣọ àwọn èèyàn tó lé ní mílíọnù kan níbẹ ?  Ìwé ìròyìn The Washington Post sọ pé :  Iye ènìyàn tí wọn ń pa lójúmọ lọ sókè ní ìlọpo mẹta láàárín ọjọ márùn - ún tí kò fi sí àwọn agbófinró ní ìlú ńlá tó wà létíkun yìí .  Báńkì mẹjọ làwọn olè fọ .  Ńṣe làwọn àjọ ìpàǹpá ya lu àwọn ilé ìtajà , wọn ṣe àwọn èèyàn bí ọṣẹ ṣe ń ṣe ojú , wọn sì tún lọ hùwà ìpáǹle láwọn àdúgbò táwọn olówó ń gbé , wọn kàn ń yìnbọn ṣáá ni .  Kò sẹni tó pa òfin ìrìnnà mọ . . . .  Ìwà ọdaràn ọhún mú ọpọ ẹmí lọ débi pé ó fẹrẹẹ máà sí àyè mọ ní mọṣúárì láti kó òkú sí .  Bẹẹ sì làwọn èèyàn tí wọn ti yìnbọn fún àtàwọn tí wọn ti gún lọbẹ wà nílẹ káàkiri ilé ìwòsàn ìjọba tó tóbi jù lọ ní ìlú náà .   Wọn ní adájọ àgbà ibẹ sọ pé :  Irú ìwà kò - sẹni - tó - máa - mú - mi bí irú èyí kò ṣẹlẹ rí níbí .   Ibi tó wù ká máa gbé , ọpọ èèyàn kàn máa ń fi ọlàjú bojú ni , ìwà ibi ló kún inú wọn .  A nílò ààbò àwọn ọlọpàá .  Òótọ , ọpọ jù lọ lára wa la ti gbọ nípa ìwà ìkà , ìwà ìbàjẹ àti ìwà ìdágunlá táwọn ọlọpàá kan máa ń hù , àti bí wọn ṣe máa ń ṣi agbára lò .  Àwọn ìwà yìí pọ láwọn orílẹ - èdè kan ju àwọn mìíràn lọ .  Àmọ kí là bá ṣe ká ní kò sí àwọn ọlọpàá ?  Àbí kì í ṣòótọ ni pé iṣẹ àwọn ọlọpàá máa ń ṣàǹfààní fún wa lọpọ ìgbà ?  Jí !  fọrọ wá àwọn ọlọpàá díẹ lẹnu wò láwọn apá ibì kan láyé , nípa ìdí tí wọn fi ń ṣe iṣẹ yìí .  Iṣẹ Tó Ń Ṣe Àwùjọ Láǹfààní  Ivan tó ń ṣiṣẹ ọlọpàá nílẹ Gẹẹsì sọ pé :  Ó máa ń wù mí láti ran àwọn èèyàn lọwọ .  Bí iṣẹ náà ṣe ní oríṣiríṣi ẹka ló jẹ kó fà mí mọra .  Àwọn èèyàn kì í mọ pé kìkì ìdá ogún sí ìdá ọgbọn péré nínú ọgọrùn - ún ni bíbójútó ìwà ọdaràn kó nínú iṣẹ ọlọpàá .  Apá tó pọ jù nínú rẹ ló jẹ láti ṣe aráàlú àti àwùjọ láǹfààní .  Lójoojúmọ , tí mo bá ń wa mọtò yí àdúgbò ká , mo lè rí òkú tó kú lójijì , ìjàǹbá tó ṣẹlẹ lójú pópó , àti ìwà ọdaràn , tí màá sì bójú tó wọn .  Tàbí kẹ , mo lè rí àgbàlagbà kan tó nílò ìrànlọwọ kí n sì tọjú rẹ .  Èyí tó máa ń dùn mọ mi nínú jù ni kí n rí ọmọ tó sọ nù kí n sì mú un padà sọdọ àwọn òbí rẹ tàbí kí n ran ẹnì kan tó kó sọwọ àwọn ọdaràn lọwọ láti kojú ìdààmú ọkàn rẹ .   Ọlọpàá ni Stephen tẹlẹ rí nílẹ Amẹríkà .  Ó sọ pé :  Táwọn èèyàn bá wá bá ẹ pé kó o jọọ kó o ran àwọn lọwọ , níwọn bó o ti jẹ ọlọpàá , o ní ohun èlò àti àkókò láti ṣe gbogbo ìrànwọ tó o bá lè ṣe .  Ìyẹn ló jẹ kí iṣẹ náà fà mí mọra .  Mo fẹ wà lárọọwọtó láti lè ran àwọn èèyàn lọwọ nígbà tí wọn bá wà nínú ìṣòro .  Dé ìwọn àyè kan , mo lérò pé mo ti dáàbò bo àwọn èèyàn lọwọ ìwà ọdaràn .  Àwọn èèyàn tí mo ti mú ti lé ní ẹgbẹrún kan láàárín ọdún márùn - ún .  Àmọ rírí àwọn ọmọ tó sọ nù he , ṣíṣèrànwọ fáwọn tó ní àìsàn tí wọn ń pè ní Alzheimer , tí wọn ò mọnà ilé mọ , àti rírí àwọn ọkọ tí wọn jí gbé gbà padà máa ń múnú mi dùn gan - an .  Ohun mìíràn tó tún máa ń mú ara mi yá gágá ni kí n máa lépa àwọn ọdaràn tí wọn fura sí , kí ọwọ mi sì tẹ wọn .   Roberto tó ń ṣiṣẹ ọlọpàá ní Bolivia sọ pé :  Mo fẹ láti ran àwọn èèyàn tó wà nípò pàjáwìrì lọwọ .  Nígbà tí mo jẹ ọdọlangba , mo nífẹẹ àwọn ọlọpàá gan - an nítorí pé wọn máa ń dáàbò bo àwọn èèyàn kúrò lọwọ ewu .  Nígbà tí mo kọkọ bẹrẹ iṣẹ yìí , ní àárín ìlú tí àwọn ọfíìsì ìjọba wà , èmi ni olórí àwọn ọlọpàá tó máa ń káàkiri ìgboro .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ojoojúmọ la máa ń kojú wàhálà àwọn tó ń ṣe ìwọde lórí ọràn ìṣèlú .  Iṣẹ mi ni pé kí n yára wá ojútùú sí i kí ọrọ tóó di bó - ò - lọ - o - yà - fún - mi .  Mo rí i pé tí mo bá hùwà ọmọlúwàbí sáwọn tó jẹ aṣáájú nínú ìwọde ọhún tí mo sì pẹtù sí wọn nínú , ìjààgboro tí ì bá mú kí ọpọ èèyàn fara pa kì í ṣẹlẹ .  Èyí máa ń múnú mi dùn gan - an .   Iṣẹ àwọn ọlọpàá pọ , ó sì pín sí ẹka oríṣiríṣi .  Bẹrẹ látorí títú ológbò tó há sórí igi sílẹ títí lọ dórí yíyọ àwọn tí àwọn apániláyà jí gbé nínú ewu àti kíkojú àwọn adigunjalè tó ń fọ báńkì .  Síbẹ , látìgbà tíṣẹ ọlọpàá tá a mọ lóde òní ti bẹrẹ , nǹkan méjì ló máa ń wà lọkàn àwọn èèyàn .  Ìyẹn ni pé bí wọn ṣe ń retí pé káwọn ọlọpàá pèsè ààbò fún wọn ni ẹrù tún ń bà wọn pé wọn lè ṣi agbára wọn lò .  Àpilẹkọ tó tẹ lé e á sọ ìdí tí èyí fi rí bẹẹ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 2 , 3   Ojú ìwé 2 àti 3 : Dídarí ọkọ lójú pópó ní Hong Kong ; àwọn ọlọpàá tó ń pẹtù sí ìjààgboro nílẹ Gíríìsì ; àwọn ọlọpàá ní Gúúsù Áfíríkà   Credit Line   Linda Enger  Index Stock Photography   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Ṣọọbù tí wọn kó lásìkò táwọn ọlọpàá daṣẹ sílẹ nílùú Salvador , nílẹ Brazil , ní July 2001   Credit Line   Manu Dias  Agência A Tarde   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Stephen , Amẹríkà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Roberto , Bolivia  Ààbò Táwọn Ọlọpàá Ń Pèsè  Ìrètí àti Ìbẹrù Táwọn Èèyàn Ní Nípa Rẹ  ỌPỌ àwọn tó ń gbé nílẹ Gẹẹsì níbẹrẹ ọrúndún kọkàndínlógún ló kọ jálẹ pé àwọn ò fẹ àwọn ọlọpàá táá máa wọṣọ .  Ẹrù ń bà wọn pé tí ìjọba àpapọ bá lọ ní àwọn kan tí wọn ń dìhámọra nígbà gbogbo , àwọn ò ní lè ṣe bó ṣe wu àwọn mọ .  Àwọn kan sì ń bẹrù pé ètò náà lè wá di ti ọlọpàá - inú , kó dà bí irú èyí tí wọn ń ṣe nílẹ Faransé lábẹ ìdarí Joseph Fouché , tó jẹ pé ńṣe làwọn ọlọpàá máa ń ṣọ àwọn èèyàn lọwọ - lẹsẹ . Síbẹ , ìbéèrè kan ò yéé wá sí wọn lọkàn o .  Ìbéèrè náà ni pé ,  Kí là bá ṣe ká ní kò sí àwọn ọlọpàá ?   Nígbà yẹn , ìlú London ló tóbi jù lọ ní gbogbo ayé ; òun náà ló sì tún lọrọ jù lọ .  Ńṣe ni ìwà ọdaràn ń fojoojúmọ ròkè tí èyí sì ń ṣèdíwọ fún òwò ṣíṣe .  Kò sí ẹnì kankan tó lè dáàbò bo ẹmí àwọn èèyàn àti dúkìá wọn , yálà àwọn ọlọdẹ alẹ tó yọǹda ara wọn ni o tàbí àwọn tó mọ olèé mú dáadáa , ìyẹn àwọn ọtẹlẹmúyẹ tí wọn ń pè ní Bow Street Runners , táwọn èèyàn kan ń sanwó fún .  Clive Emsley , nínú ìwé rẹ tó pè ní The English Police : A Political and Social History , sọ pé :  Díẹdíẹ , àwọn èèyàn bẹrẹ sí í rí i pé ìwà ọdaràn àti rúkèrúdò kì í ṣe ohun tó bójú mu láwùjọ àwọn ọlàjú .   Èyí ló mú káwọn ará London fara mọ níní àwọn ọlọpàá tó jẹ akọṣẹmọṣẹ lábẹ ìdarí Ọgbẹni Robert Peel .  Ní September ọdún 1829 ni àwọn ọlọpàá tó ń wọṣọ , tó wà fún Ìlú Ńlá London bẹrẹ sí í káàkiri àwọn àgbègbè .  Àtìgbà tíṣẹ ọlọpàá òde òní sì ti bẹrẹ lọrọ àwọn ọlọpàá ti ń kọ àwọn èèyàn lóminú , bí wọn ṣe ń retí pé kí wọn pèsè ààbò náà ni ẹrù tún ń bà wọn pé wọn lè ṣi agbára wọn lò .  Iṣẹ Ọlọpàá Bẹrẹ Nílẹ Amẹríkà  Ní gbogbo ilẹ Amẹríkà , New York City ló kọkọ ní àjọ ọlọpàá tó mọṣẹ dunjú .  Bí ọrọ ìlú náà ṣe ń búrẹkẹ sí i , bẹẹ ni ìwà ọdaràn ń peléke sí i .  Nígbà tó fi máa di àwọn ọdún 1830 , kò sí ìdílé tí kì í ka àwọn ìròyìn amúnitagìrì nípa ìwà ọdaràn , èyí tó ń jáde nínú àwọn ìwé ìròyìn olówó pọọkú tí wọn ṣẹṣẹ ń ṣe jáde nígbà yẹn .  Làwọn èèyàn bá yarí , tí wọn sì bẹrẹ sí í fi ẹhónú wọn hàn , bí ìlú New York náà ṣe di èyí tó wá ní àjọ ọlọpàá tirẹ nìyẹn lọdún 1845 .  Látìgbà yẹn làwọn ọlọpàá ìlú New York àti ti ìlú London ti jẹ ohun ìwúrí fún àwọn èèyàn ìlú kálukú wọn .  Bí ẹrù ṣe ba àwọn ará ilẹ Gẹẹsì ni ẹrù ṣe kọkọ ba àwọn ará Amẹríkà fún bí ìjọba ṣe fẹ ní àjọ kan táá máa dìhámọra .  Àmọ , ọnà ọtọọtọ làwọn orílẹ - èdè méjèèjì yìí gbà yanjú ìṣòro wọn .  Àwọn ará ilẹ Gẹẹsì fẹ àwọn ọlọpàá tí wọn á máa dé fìlà gogoro tí wọn á sì máa wọ aṣọ aláwọ aró .  Kóńdó tí kì í hàn síta nìkan ni ohun ìjà tí wọn ń mú dání .  Títí dòní olónìí , àwọn ọlọpàá ilẹ Gẹẹsì kì í gbé ìbọn àyàfi tí ọrọ pàjáwìrì bá ṣẹlẹ .  Àmọ , ìròyìn kan sọ pé ,  àwọn èèyàn túbọ ń rí èyí bí ohun tí kò lè máa bá a lọ títí . . . wọn ní bópẹ bóyá , á di dandan fún àwọn ọlọpàá ilẹ Gẹẹsì láti máa dìhámọra gidi .   Àmọ nílẹ Amẹríkà , ìbẹrù pé àwọn ọlọpàá lè ṣi agbára wọn lò ló mú kí ìjọba ṣe Àtúnṣe Kejì sí Òfin Orílẹ - èdè Amẹríkà , èyí tó  gba àwọn èèyàn láyè láti ní Ohun Ìjà kí wọn sì máa mú un kiri .   Èyí mú kí àwọn ọlọpàá náà sọ pé àwọn fẹ máa gbé ìbọn .  Kò pẹ kò jìnnà , ilẹ Amẹríkà di ibi táwọn ọlọpàá àtàwọn ọdaràn tí wọn ń lé ti máa ń yìnbọn síra wọn , ìyẹn sì di ohun táwọn èèyàn wáá mọ wọn mọ .  Ìdí mìíràn tó tún mú káwọn ara Amẹríkà máa ní ìbọn lọwọ ni pé , ohun tó ń ṣẹlẹ nígbà tí wọn dá àjọ ọlọpàá àkọkọ sílẹ nílẹ Amẹríkà yàtọ gédégédé sí bí ipò nǹkan ṣe rí nílùú London .  Bí àwọn èèyàn ìlú New York ṣe ń pọ àpọyamùrá fa ìdàrúdàpọ nínú ìlú náà .  Yíya tí ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn ń ya wọlú , pàápàá láti ilẹ Yúróòpù , àti bí àwọn aláwọ dúdú ọmọ ilẹ Amẹríkà ṣe ń pọ sí i lẹyìn tí Ogun Abẹlé tó wáyé láàárín ọdún 1861 sí 1865 bẹrẹ , dá ìjà kẹlẹyàmẹyà sílẹ .  Làwọn ọlọpàá bá rí i pé ó di dandan káwọn túbọ mú ọwọ líle .  Èyí ló mú kí wọn ka àwọn ọlọpàá sí kò - ṣeé - rí - kò - ṣeé - fẹ - kù lọpọ ìgbà .  Làwọn èèyàn bá kúkú gbà láti máa fara da ìwàkiwà táwọn ọlọpàá lè máa hù lẹẹkọọkan pẹlú ìrètí pé ìlú á ṣáà tiẹ rójú díẹ àwọn á sì ní ìfọkànbalẹ .  Àmọ láwọn apá ibì kan lágbàáyé lákòókò náà , iṣẹ ọlọpàá mìíràn tún ti ń yọjú .  Àwọn Ọlọpàá Ṣẹrùbàwọn  Níbẹrẹ ọrúndún kọkàndínlógún , tí ewé àwọn ọlọpàá tá a mọ lóde òní ṣẹṣẹ bẹrẹ sí í rú , àwọn Olú Ọba ilẹ Yúróòpù ló ti kọkọ ń ṣàkóso ọpọ jù lọ èèyàn láyé .  Kò sóhun méjì tí wọn fi ṣètò àwọn ọlọpàá Yúróòpù nígbà náà ju pé kí wọn lè máa dáàbò bo àwọn ọba kàkà tíì bá fi jẹ àwọn aráàlú .  Kódà , ó jọ pé àwọn ará ilẹ Gẹẹsì , tí wọn kórìíra níní àwọn ọlọpàá adìhámọra táá máa hùwà bí ológun lórílẹ - èdè wọn , kò rí ohun tó burú nínú pé kí irú àwọn ọlọpàá yìí wà láwọn orílẹ - èdè mìíràn tó wà lábẹ ìṣàkóso ilẹ Gẹẹsì , káwọn aráàlú lè gbọràn sí wọn lẹnu .  Rob Mawby , nínú ìwé rẹ tó pè ní Policing Across the World sọ pé :  Ní gbogbo ọrúndún táwọn ọlọpàá fi wà láwọn ilẹ tó wà lábẹ àkóso ilẹ òkèèrè ni wọn fi ń hùwà òǹrorò , ìwà ìbàjẹ , ìwà ipá , ìpànìyàn àti ṣíṣi agbára lò .   Lẹyìn tí ìwé yìí kan náà ti sọ pé àjọ ọlọpàá ìgbà náà kò ṣàìní àǹfààní tirẹ , ó fi kún un pé , ìṣesí wọn máa ń jẹ kí  àwọn orílẹ - èdè káàkiri ayé máa wo àwọn ọlọpàá pé irinṣẹ ìjọba ni wọn pé wọn kì í ṣe ìránṣẹ aráàlú .   Ó fẹrẹẹ máà sí ìgbà kan táwọn ìjọba bóofẹbóokọ kò ní àwọn ọlọpàá ọtẹlẹmúyẹ tí wọn máa ń lò láti ṣamí àwọn èèyàn , níwọn bí wọn ti ń bẹrù pé àwọn kan láàárín ìlú lè fẹ dojú ìjọba dé .  Ńṣe làwọn ọlọpàá yìí máa ń dá àwọn èèyàn lóró láti lè gbọ ọrọ ẹnu wọn tí wọn á sì pa àwọn tí wọn bá rò pé wọn fẹ dojú ìjọba dé tàbí kí wọn gbé àwọn èèyàn jù sátìmọlé láìtiẹ gbọ tẹnu wọn .  Gestapo ni wọn ń pe àwọn ọtẹlẹmúyẹ tí Ìjọba Násì ń lò nígbà yẹn , KGB lorúkọ àwọn ọtẹlẹmúyẹ ilẹ Soviet Union nígbà tí ti Ìlà Oòrùn Jámánì sì ń jẹ Stasi .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ pé àwọn Stasi yìí ní ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún ọlọpàá ọtẹlẹmúyẹ àtàwọn afinisùn tó ṣeé ṣe kó tó ìdajì mílíọnù láti máa ṣamí àwọn èèyàn tí wọn ò ju mílíọnù mẹrìndínlógún lọ .  Gbogbo wákàtí tó wà nínú ọjọ làwọn ọlọpàá yìí fi máa ń fetí kọ ọrọ táwọn èèyàn bá ń sọ lórí tẹlifóònù , wọn sì ní àkọsílẹ ìdá kan nínú mẹta àwọn èèyàn orílẹ - èdè náà lọwọ .  John Koehler , nínú ìwé rẹ tó pè ní Stasi , sọ pé :  Kò sóhun táwọn ọlọpàá Stasi ò lè fi èèyàn ṣe bẹẹ ni wọn ò sì nítìjú .  Wọn gba àwọn àlùfáà rẹpẹtẹ láti lè máa fún wọn ní ìsọfúnni ní kọrọ , títí kan àwọn tó jẹ ògúnná gbòǹgbò nínú ìjọ Pùròtẹsítáǹtì àti ìjọ Kátólíìkì .  Ńṣe làwọn irinṣẹ tí wọn fi ń gbọ ọrọ kẹlẹkẹlẹ kúnnú àwọn ọfíìsì wọn àtàwọn ibi tí wọn ti ń gbọ ìjẹwọ ẹṣẹ .   Àmọ kì í ṣe kìkì ibi táwọn ìjọba bóofẹbóokọ bá ti ń ṣàkóso nìkan làwọn ọlọpàá ṣẹrùbàwọn máa ń wà o .  Láwọn ìlú ńlá mìíràn , wọn ti fẹsùn kan àwọn ọlọpàá pé wọn máa ń dá ìpayà sílẹ nígbà tí wọn bá ń fipá mú àwọn èèyàn láti ṣe ohun tí òfin sọ , àgàgà tó bá jẹ pé àwọn ẹyà tí kò tó nǹkan ni wọn dájú sọ .  Nígbà tí ìwé ìròyìn kan ń sọ nípa ìwàkiwà kan tó ṣẹlẹ nílùú Los Angeles , èyí tí wọn polongo rẹ fáyé gbọ , ó ní ìwà yìí  fi hàn pé ìwàkiwà àwọn ọlọpàá ti wá kọjá bó ṣe yẹ èyí sì ti mú kí wọn fún wọn ní orúkọ tuntun kan , orúkọ ọhún ni : àwọn ọdaràn ọlọpàá .   Ní báyìí , ìbéèrè táwọn aláṣẹ wá ń béèrè ni pé , Kí ni iléeṣẹ ọlọpàá lè ṣe káwọn èèyàn lè máa fojú tó dára wò wọn ?  Láti lè mú kí ipa tí wọn ń kó nínú ṣíṣiṣẹ sin ìlú ṣe kedere sí i , ọpọ àwọn àjọ ọlọpàá ti gbìyànjú láti gbájú mọ àwọn apá tó ṣàǹfààní fún aráàlú nínú iṣẹ ọlọpàá .  Níní Ọlọpàá Àdúgbò  Ńṣe làwọn ọlọpàá ilẹ Japan máa ń ṣiṣẹ wọn láti àdúgbò dé àdúgbò , èyí sì máa ń wú àwọn ará ilẹ òkèèrè lórí .  Àwọn ọlọpàá ilẹ Japan máa ń ní àwọn ọfíìsì kéékèèké láti bójú tó àwọn àgbègbè kọọkan , táwọn ọlọpàá bíi méjìlá sì máa ń gbaṣẹ lọwọ ara wọn .  Frank Leishman , ọmọ ilẹ Gẹẹsì kan tó jẹ olùkọ ìmọ nípa ìwà ọdaràn , tó sì ti gbé ilẹ Japan fún ọpọlọpọ ọdún , sọ pé :  Kò sẹni tí kò mọ nípa iṣẹ afẹnifẹre táwọn ọlọpàá tó ń ṣiṣẹ ní koban , ìyẹn àwọn àgọ ọlọpàá kéékèèké , ń ṣe .  Wọn máa ń ṣàlàyé àdírẹsì fáwọn èèyàn nípa àwọn òpópónà ilẹ Japan tí kì í sábà lórúkọ ; wọn máa ń yá àwọn èrò tí òjò ká mọ ọnà ní àwọn agbòjò tí wọn rí he àmọ tí wọn kò rí àwọn tó ni wọn ; wọn máa ń rí i dájú pé àwọn ọmùtí alámudòru rí ọkọ ojú irin tó kẹyìn bá délé ; wọn sì máa ń pèsè ìmọràn lórí  àwọn wàhálà tí aráàlú ní .    Bí àwọn ọlọpàá ilẹ Japan ṣe sún mọ àwọn ará àdúgbò pẹkípẹkí mú kí wọn gbayì fún ohun kan , ohun náà ni pé , èèyàn lè rìn láwọn ojú pópó wọn láìsí ìbẹrù .  Ṣé irú ètò yìí lè ṣiṣẹ fún àwọn ọlọpàá níbòmíràn ?  Àwọn kan tó ń kẹkọọ ìmọ nípa ìwà ọdaràn ti ń rí ẹkọ kọ nínú ètò náà .  Ètò ìjùmọsọrọ òde òní tó túbọ ń tẹ síwájú ti mú káwọn ọlọpàá máa jìnnà sáwọn èèyàn tí wọn ń ṣiṣẹ sìn .  Ní ọpọ ìlú lónìí , ńṣe ló máa ń dà bíi pé lájorí iṣẹ àwọn ọlọpàá kò ju kí wọn sáré lọ síbi tí ọràn pàjáwìrì bá ti ṣẹlẹ .  Nígbà mìíràn , ńṣe ló máa dà bíi pé iṣẹ dídènà ìwà ọdaràn tí wọn máa ń ṣe tẹlẹ ti di ohun ìtàn .  Láti lè wá ojútùú sí ìṣòro yìí , ètò ṣíṣọ àdúgbò tún ti wá wọpọ báyìí .  Ètò Ṣíṣọ Àdúgbò  Nígbà tí ọlọpàá kan tó ń jẹ Dewi ń sọ nípa iṣẹ rẹ ní ilẹ Wales , ó sọ pé :  Ètò yìí gbéṣẹ gan - an ni ; ó dín ìwà ọdaràn kù .  Ohun tí ètò ṣíṣọ àdúgbò túmọ sí ni pé , kí àwọn èèyàn ládùúgbò máa wá ààbò ara wọn .  A máa ń ṣètò àwọn ìpàdé káwọn aládùúgbò lè mọra wọn , kí wọn mọ orúkọ ara wọn kí wọn sì gba nọńbà tẹlifóònù ara wọn sílẹ , kí wọn sì tún gbọ nípa bí wọn ṣe lè dènà ìwà ọdaràn .  Mo gbádùn ètò náà gan - an ni nítorí ó dá ẹmí nínífẹẹ aládùúgbò ẹni padà .  Lọpọ ìgbà , àwọn èèyàn kò tilẹ ń mọ àwọn tí wọn jọ ń gbé àdúgbò .  Ètò náà ṣiṣẹ nítorí ó ta àwọn èèyàn jí .   Ó tún jẹ kí àárín àwọn ọlọpàá àtàwọn aráàlú dán mọrán sí i .  Ìgbésẹ mìíràn tí wọn tún ń gbé ni pé , wọn ń rọ àwọn ọlọpàá láti túbọ máa fi àánú hàn sáwọn tó kó sọwọ àwọn ọdaràn .  Jan van Dijk , ọmọ ilẹ Netherlands kan tó jẹ ògbóǹkangí nínú ìmọ nípa ìṣesí àwọn ẹni tó kó sọwọ àwọn ọdaràn kọwé pé :  Wọn gbọdọ kọ àwọn ọlọpàá pé , bí ọnà táwọn dókítà ń gbà bá àwọn aláìsàn sọrọ tí wọn sì ń bá wọn lò ṣe ṣe pàtàkì náà ni ìhùwàsí wọn sí àwọn ẹni tó bá kó sọwọ àwọn ọdaràn ṣe ṣe pàtàkì .   Ní ibi púpọ , àwọn ọlọpàá kò tíì máa wo ìwà ipá inú ilé àti ìfipábánilòpọ bí ìwà ọdaràn gidi .  Àmọ Rob Mawby sọ pé :  Ọwọ táwọn ọlọpàá fi ń mú ìwà ipá inú ilé àti ìfipábánilòpọ láwọn ọdún àìpẹ yìí ti sàn ju ti tẹlẹ lọ fíìfíì .  Síbẹ , wọn ṣì tún lè ṣe dáadáa sí i .   Bí àwọn ọlọpàá ṣe máa ń ṣi agbára lò jẹ àgbègbè mìíràn tí púpọ lára wọn ti nílò àtúnṣe .  Ìwà Ìbàjẹ Àwọn Ọlọpàá Kò Fọkàn Àwọn Èèyàn Balẹ  Àwọn èèyàn kì í sábà gbà pé ààbò ìlú làwọn ọlọpàá wà fún lóòótọ , àgàgà láwọn ìgbà tí ìròyìn ìwà ìbàjẹ tí wọn ń hù bá gba ìlú kan .  Látìgbà tí iṣẹ ọlọpàá ti bẹrẹ lèèyàn ti ń gbọ irú àwọn ìròyìn bẹẹ .  Nígbà tí ìwé náà , NYPD  A City and Its Police ń tọka sí ọdún 1855 , ó sọ pé  èrò tí ọpọ àwọn aráàlú New York ní ni pé , ńṣe ló túbọ ń ṣòro láti mọ ìyàtọ láàárín àwọn ọdaràn àtàwọn ọlọpàá .   Ìwé náà , Faces of Latin America , tí Duncan Green kọ , sọ nípa àwọn ọlọpàá ibẹ pé  ọpọ èèyàn ló gbà pé owó ẹyìn ti bà wọn jẹ , pé wọn ò kúnjú ìwọn , bẹẹ sì ni ẹtọ ọmọnìyàn ò jẹ nǹkan kan lójú wọn .   Ọgá ọlọpàá kan tó ń bojú tó ètò ìgbanisíṣẹ fún ikọ kan tó ní ẹgbẹrún mẹrìnlá ọlọpàá ní Látìn Amẹríkà sọ pé :  Kí lẹ retí ná , nígbà tí owó tí ọlọpàá kan ń gbà lóṣù kò tó ọgọrùn - ún dọlà ?  Tí wọn bá fi owó ẹyìn lọ ọ , kí ló máa ṣe ?   Báwo ni ìṣòro rìbá gbígbà ṣe wọpọ tó ?  Ìdáhùn yẹn sinmi lórí ẹni tó o bá bi .  Ọlọpàá kan láti Àríwá Amẹríkà , tó fi ọpọ ọdún káàkiri ìlú kan tó ní àwọn olùgbé ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún  100,000  dáhùn pé :  Lóòótọ ni àwọn ọlọpàá kan tó máa ń ṣàìdáa wà , àmọ èyí tó pọ jù nínú àwọn ọlọpàá ló jẹ olóòótọ .  Ohun tí mo fojú ara mi rí ni .   Òdìkejì gbáà ni ohun tí ọgá ọlọpàá kan tó jẹ aṣèwádìí ìwà ọdaràn , ẹni tó ti ṣiṣẹ ọlọpàá fún ọdún mẹrìndínlọgbọn ní orílẹ - èdè mìíràn sọ , ó ní :  Lójú tèmi , kò sí ibi tí ìwà ìbàjẹ kò sí .  Ó ṣọwọn púpọ kẹ ẹ tó lè rí ọlọpàá tó jẹ olóòótọ .  Bí ọlọpàá kan bá lọ yẹ ilé kan táwọn olè fọ wò tó sì rí owó , kò dájú pé kò ní í mú un .  Tó bá gba àwọn nǹkan táwọn olè jí kó padà , á jí díẹ pa mọ lára rẹ .   Kí ló ń sọ àwọn ọlọpàá kan di oníwà ìbàjẹ ná ?  Àwọn kan máa ń hùwà ọmọlúwàbí nígbà tí wọn bá kọkọ bẹrẹ iṣẹ ọlọpàá , àmọ tó bá yá , wọn á bẹrẹ sí í fara wé àwọn ẹgbẹ wọn kan tó ti di oníwà ìbàjẹ àtàwọn ọdaràn tí wọn máa ń rí nígbà gbogbo .  Ìwé What Cops Know fa ọrọ ọlọpàá kan , tó jẹ iṣẹ rẹ ni láti máa káàkiri ìlú Chicago yọ pé :  Tá a bá ń sọrọ àwọn ọlọpàá , níwọn bó ti jẹ pé ìwà ibi lojú wọn máa ń rí nígbà gbogbo , ohun tí wọn máa ń mọ náà nìyẹn .  Òun ló yí wọn ká .  Wọn ń fọwọ kàn án . . . wọn ń tọ ọ wò . . . wọn ń gbóòórùn rẹ . . . wọn ń gbọ nípa rẹ . . . wọn sì ń dì í mú .   Béèyàn bá ń rí irú nǹkan tí kò bójú mu bẹẹ nígbà gbogbo , èèyàn náà ò ní pẹ ẹ dìdàkudà .  Bó tilẹ jẹ pé iṣẹ ribiribi làwọn ọlọpàá ń ṣe , iṣẹ wọn ò tíì kúnjú ìwọn tó .  Ṣé a lè retí pé nǹkan á sàn ?   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9    Àbí Ẹ Ò Rí I Pé Àwọn Ọlọpàá Ilẹ Gẹẹsì Fọmọ Yọ !   Ilẹ Gẹẹsì wà lára àwọn orílẹ - èdè tí apá wọn kọkọ ká a láti ní àjọ ọlọpàá tó mọṣẹ dunjú .  Wọn fẹ kí àwùjọ wọn wà létòlétò , kí ó dà bí ètò ìf ìwéránṣẹ wọn tó já fáfá tí kì í sì í fàkókò ṣòfò .  Lọdún 1829 , Ọgá Àgbà fún Ọrọ Abẹlé , Ọgbẹni Robert  Bobby  Peel , rọ Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin láti fọwọ sí ẹka ọlọpàá tí wọn yóò mọ sí London Metropolitan Police , kí olú iléeṣẹ wọn sì wà ní àdúgbò Scotland Yard .  Bó tiẹ jẹ pé àwọn èèyàn ò kọkọ nífẹẹ sí bí àwọn ọlọpàá ṣe fọwọ líle mú ọrọ àwọn ọmùtí àtàwọn tó máa ń ta tẹtẹ lẹgbẹẹ títì , nígbà tó yá , àwọn ọlọpàá di ọrẹ aráàlú .  Lọdún 1851 , tayọtayọ ni ìlú London fi ké sí gbogbo orílẹ - èdè àgbáyé láti wá sí ibi Ìpàtẹ Ńlá kan , láti wáá wo itú táwọn iléeṣẹ ilẹ Gẹẹsì ń pa .  Ó ya àwọn àlejò lẹnu láti rí bí àwọn ojú pópó wọn ṣe wà létòlétò tí kò sì sí àwọn ọmùtí , àwọn aṣẹwó àtàwọn ọmọ asùnta .  Àwọn ọlọpàá tó já fáfá ló ń darí àwọn èrò , tí wọn ń bá àwọn àlejò gbé ẹrù wọn , wọn ń ran àwọn èèyàn lọwọ láti sọdá lójú pópó , kódà wọn tún ń gbé àwọn obìnrin tó jẹ àgbàlagbà sínú takisí .  Abájọ , táwọn ará ilẹ Gẹẹsì àtàwọn àlejò tó wá látilẹ òkèèrè fi sọ pé ,  Àbí ẹ ò rí i pé àwọn ọlọpàá ilẹ Gẹẹsì fọmọ yọ !   Ó jọ pé wọn tún mọ ọnà àtikáwọ ìwà ọdaràn débi pé , ẹni tó jẹ ọgá ọlọpàá ìlú Chester lọdún 1873 tiẹ fọkàn rò ó pé ìgbà kan máa dé tí kò ní sí ìwà ọdaràn mọ rárá àti rárá !  Àwọn ọlọpàá tún ṣètò láti ní ọkọ ìtọjú pàjáwìrì àti ọkọ panápaná tí wọn á máa fi ṣiṣẹ .  Wọn ṣètò àwọn ẹgbẹ aláàánú tó máa ń fún àwọn aláìní ní bàtà àti aṣọ .  Àwọn kan lára àwọn ẹgbẹ yìí dá àwọn ẹgbẹ ọdọkùnrin sílẹ torí àtilè sọ wọn dẹni tó ní láárí , wọn á mú wọn gbafẹ lọ fúngbà díẹ , wọn á sì tún ṣètò ìrìn - àjò ráńpẹ fún wọn lákòókò ìsinmi .  Bó tilẹ jẹ pé ó ṣòro fún iléeṣẹ ọlọpàá tuntun yìí láti f ìyà jẹ àwọn òṣìṣẹ wọn tí wọn jẹbi ìwà ìbàjẹ àti híhùwà - ìkà - síni , síbẹ , inú ọpọ jù lọ wọn dùn pé àwọn lè mú ìlú wà lálàáfíà láìsí pé wọn le koko mọ àwọn èèyàn jù .  Lọdún 1853 , àwọn ọlọpàá àgbègbè Wigan nílùú Lancashire ń wá ojútùú sọrọ àwọn awakùsà kan tó daṣẹ sílẹ tí wọn sì ń fa wàhálà .  Sájẹǹtì onígboyà kan , tó ń bójú tó ọlọpàá mẹwàá péré , kọ jálẹ láti lo àwọn ìbọn tí ẹni tó ni iléeṣẹ ìwakùsà náà kó fún wọn .  Lẹtà kan tí Hector Macleod gbà lọdún 1886 , nígbà tóun náà wọṣẹ ọlọpàá bíi ti bàbá rẹ , fi irú ẹmí tó gbòde nígbà yẹn hàn .  Ohun tí lẹtà náà sọ rèé gẹgẹ bí a ti fà á yọ látinú ìwé The English Police :  Tó o bá ya òǹrorò ẹdá , àwọn aráàlú ò ní í tì ẹ lẹyìn . . .  Ohun tó máa ṣe aráàlú láǹfààní ni mo fi ṣáájú , nítorí ìránṣẹ ìlú ni ọlọpàá jẹ , wọn fi ẹ sí àárín wọn fún àkókò kan ni , ojúṣe rẹ sì ni láti tẹ wọn lọrùn kó o sì tún tẹ ọgá rẹ lọrùn pẹlú .   Hayden , ọgá ọlọpàá fún London Metropolitan Police nígbà kan rí àmọ tó ti fẹyìn tì sọ pé :  Wọn kọ wa pé ká máa lo ìkóra - ẹni - níjàánu nígbà gbogbo torí kò sí béèyàn ṣe lè ṣiṣẹ ọlọpàá láṣeyọrí láìsí ìtìlẹyìn aráàlú .  Ìgbà tó bá di dandan nìkan la máa ń lo kóńdó wa , àwọn ọlọpàá mìíràn kì í tiẹ lò ó títí tí wọn máa fi kúrò lẹnu iṣẹ ọlọpàá .   Ohun mìíràn tó tún jẹ kí wọn máa fi ojú tó dára wo àwọn ọlọpàá ilẹ Gẹẹsì nígbà yẹn ni eré orí tẹlifíṣọn kan tó gbayì tí wọn pe àkọlé rẹ ní Dixon of Dock Green .  Ọdún mọkànlélógún gbáko ni wọn fi ṣe é , ó sì dá lórí ọlọpàá kan tó jẹ olóòótọ , ẹni tó mọ gbogbo àwọn èèyàn tó wà ní àgbègbè tó ń ṣọ pátá .  Ó dà bíi pé eré yìí fún àwọn ọlọpàá níṣìírí láti máa hùwà ọmọlúwàbí , àmọ ó dájú pé ó tún mú kí àwọn ará ilẹ Gẹẹsì nífẹẹ àwọn ọlọpàá .  Nígbà tó fi máa di ọdún 1960 sí 1969 , ìwà àwọn èèyàn ilẹ Gẹẹsì bẹrẹ sí í yí padà .  Bí wọn ṣe máa ń fi orílẹ - èdè wọn yangàn tẹlẹ kò rí bẹẹ mọ , wọn ò tún fọkàn tán àwọn aláṣẹ mọ .  Ìròyìn nípa ìwà ìbàjẹ àti ìwà kẹlẹyàmẹyà àwọn ọlọpàá tapo sí aṣọ ààlà wọn láàárín ọdún 1970 sí 1979 , láìka gbogbo ìsapá wọn sí , láti máa ṣọ àwọn àdúgbò káwọn aráàlú bàa lè gbárùkù tì wọn .  Lẹnu àìpẹ yìí , lẹyìn ọpọlọpọ ẹsùn tí wọn ti fi kàn wọn pé wọn máa ń ṣe kẹlẹyàmẹyà àti pé wọn máa ń purọ ohun tójú wọn ò tó láti fẹsùn kan àwọn tí kò mọwọ mẹsẹ , àwọn ọlọpàá ti túbọ  ṣakitiyan gan an láti mú kí ìwà wọn dára sí i .   Credit Line   Fọtò tó wà lókè : http :    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Àbí Iṣẹ Ìyanu Ṣẹlẹ Ní Ìlú New York Ni ?  Bí àwọn ọlọpàá bá fi tọkàntara ṣiṣẹ , wọn máa ń ṣàṣeyọrí tó pọ gan an .  Ó pẹ táwọn èèyàn ti ka ìlú New York sí ọkan lára àwọn ìlú tó léwu jù lọ lágbàáyé , nígbà tó sì máa fi di apá ìparí àwọn ọdún 1980 sí 1989 , ọrọ ọhún ti sú àwọn ọlọpàá ó sì jọ pé apá wọn ò fẹ ẹ ká a mọ .  Ìṣòro àìlówólọwọ ni kò jẹ kí ìjọba ìlú náà fi kún owó oṣù àwọn ọlọpàá , òun náà ló sì mú kí wọn dín lára iye wọn kù .  Àyè wá gba àwọn tó ń ṣòwò oògùn olóró bí nǹkan míì , èyí sì mú kí ìwà ipá ròkè sí i lọnà tó burú jáì .  Bí àwọn tó ń gbé ní àárín gbùngbùn ìlú náà bá ti ń lọ sùn lálẹ báyìí , ìró ìbọn ni wọn á máa gbọ ṣáá .  Lọdún 1991 , ìjààgboro tó ṣẹlẹ láàárín onírúurú ẹyà ìran kì í ṣe kékeré .  Àwọn ọlọpàá pàápàá ṣe ìwọde tiwọn , ìtagbangba báyìí ni wọn sì ti ń fi ẹhónú wọn hàn .  Àmọ ṣá o , ńṣe ni ọgá ọlọpàá tuntun kan tó gorí àlééfà bẹrẹ sí í fún àwọn ọmọ abẹ rẹ níṣìírí , tó ń lọ sí àwọn àgọ ọlọpàá káàkiri láti bá wọn ṣèpàdé déédéé , nípa ọnà tí wọn lè gbà yanjú ìṣòro tó ń kojú iṣẹ wọn .  Nínú ìwé kan tí James Lardner àti Thomas Reppetto pawọ pọ kọ , èyí tí wọn pè ní NYPD , wọn sọ pé :  Inú ìwé ìròyìn nìkan ni àwọn ọgá tó wà láwọn àgọ ọlọpàá káàkiri ti máa ń kà nípa àwọn ọgá fún ẹka ọtẹlẹmúyẹ àtàwọn olùdarí Ẹka Iléeṣẹ Ọlọpàá Tó Ń Gbógun Ti Oògùn Olóró , wọn ò bá wọn pàdé rí .  Àmọ ní báyìí , ńṣe ni gbogbo wọn jọ ń ṣèpàdé fún ọpọ wákàtí láìdánudúró .   Ìwà ọdaràn tó ń ṣẹlẹ bẹrẹ sí í dín kù gan - an .  Iye ẹsùn ìpànìyàn bẹrẹ sí í dín kù díẹdíẹ , látorí ohun tó fẹrẹẹ tó ẹgbẹrún méjì lọdún 1993 sí ẹgbẹta ó lé mẹtàlélọgbọn  633  lọdún 1998  iye yìí ló tíì kéré jù lọ látọdún márùndínlógójì sẹyìn .  Bí iṣẹ ìyanu ló ṣe rí lójú àwọn ara ìlú New York .  Láàárín ọdún mẹjọ sẹyìn , ìwà ọdaràn tí wọn fi tó àwọn ọlọpàá létí fi ìdá mẹrìnlélọgọta nínú ọgọrùn - ún lọ sílẹ .  Báwo ni wọn ṣe dín ìṣòro ìwà ọdaràn yìí kù ?  Ìwé ìròyìn The New York Times ti January 1 , 2002 , sọ pé , ohun kan tó jẹ kí wọn ṣàṣeyọrí ni ìlànà Compstat , ìyẹn ni Fífi Kọǹpútà Ṣe Ìwádìí .   Èyí ń jẹ kí wọn mọ ibi tí ìwà ọdaràn ti ń ṣẹlẹ , nípa ṣíṣàyẹwò àwọn ìsọfúnni láti àdúgbò kọọkan lọsọọsẹ , tí wọn á sì yanjú àwọn ìṣòro ọhún ní kíá mọsá bí wọn bá ṣe ń yọjú .   Bernard Kerik , tó ti fìgbà kan jẹ kọmíṣọnnà ọlọpàá sọ pé :  A máa ń kíyè sí ibi tí ìwà ọdaràn ti ń ṣẹlẹ àti ohun tó ń mú kó máa ṣẹlẹ , lẹyìn náà la máa wá kó àwọn ọlọpàá àtàwọn nǹkan tá a nílò lọ síbẹ , láti rí i dájú pé a túbọ gbájú mọ àwọn àgbègbè náà .  Ọnà tí ìwà ọdaràn fi lè gbà dín kù nìyẹn .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Bí àgọ ọlọpàá àwọn ará Japan ṣe máa ń rí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ọlọpàá tó ń darí ọkọ lójú títì ní Hong Kong   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Kíkápá àwọn èrò níbi eré bọọlù ilẹ Gẹẹsì kan   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Ṣíṣèrànwọ fáwọn tó kàgbákò jàǹbá ọkọ wà lára iṣẹ táwọn ọlọpàá ń ṣe  Kí Ló Máa Ṣẹlẹ sí Àjọ Ọlọpàá Lọjọ Iwájú ?  KÁ NÍ kò sí àwọn ọlọpàá ni , ṣe ni gbogbo ayé ì bá rí rúdurùdu .  Àmọ pẹlú báwọn ọlọpàá ṣe wà náà , ǹjẹ a lè sọ pé aráyé ti bọ lọwọ ewu ?  Ní ọpọlọpọ ìlú ńlá lónìí , gẹgẹ bó ti rí láwọn ìgbèríko , kò sẹni tí kì í ṣàníyàn lórí ọràn ààbò .  Ǹjẹ a lè retí pé àwọn ọlọpàá ló máa dáàbò bò wá lọwọ àwọn ẹgbẹ ọdaràn tó ń fòkùnkùn bojú àtàwọn tó ti gba ìwà ọdaràn bí iṣẹ ?  Ǹjẹ a lè retí pé kí àwọn ọlọpàá mú kí ààbò wà láwọn ojú pópó wa ?  Ṣé wọn lè kápá ìwà ọdaràn ?  David Bayley sọ kókó kan nínú ìwé rẹ tó pè ní Police for the Future , ó ní :  Àwọn ọlọpàá kò lè ní kí ìwà ọdaràn má ṣẹlẹ .  Bí aṣọ tí wọn fi di ọgbẹ lásán làwọn ọlọpàá wulẹ rí . . . .  A ò lè gbára lé wọn , kódà nígbà tí wọn bá ń forí ṣe tí wọn ń fọrùn ṣe láti gba àwùjọ sílẹ lọwọ ìwà ọdaràn .   Ìwádìí ti fi hàn pé , àwọn iṣẹ mẹta pàtàkì táwọn ọlọpàá ń ṣe , ìyẹn lílọ káàkiri àwọn òpópónà , yíyára lọ síbi tí ìṣòro pàjáwìrì bá ti ń ṣẹlẹ àti ṣíṣèwádìí lórí ìwà ọdaràn , kò lè mú ìwà ọdaràn kúrò .  Báwo lèyí ṣe jẹ bẹẹ ?  Ìnáwó ńlá tí apá ò lè ká ló máa jẹ láti sọ pé à ń kó ọlọpàá jọ rẹpẹtẹ láti mú ìwà ọdaràn kúrò .  Ká tiẹ ní apá ká dída ọpọlọpọ ọlọpàá síta , kò jọ pé ìyẹn á tiẹ tu irun kankan lára àwọn ọdaràn .  Ká sì tún sọ pé bí wọn bá ti ń pe àwọn ọlọpàá níbì kan ni wọn máa ń dìde fùú ni , ìyẹn náà ò torí ẹ ní kí ìwà ọdaràn kásẹ nílẹ .  Àwọn ọlọpàá ti sọ pé àyàfi tí àwọn bá lè dé ibi tí ìwà ọdaràn kan ti ń ṣẹlẹ láàárín ìṣẹjú kan , àìjẹ bẹẹ , kò dájú pé ọwọ àwọn á tẹ ọdaràn náà .  Ó jọ pé àwọn ọdaràn ti mọ pé èyí kò ṣeé ṣe .  Ṣíṣèwádìí lórí ìwà ọdaràn pàápàá kò tu irun kankan .  Kódà , tọwọ àwọn ọtẹlẹmúyẹ bá tiẹ tẹ àwọn ọdaràn tí wọn sì sọ wọn sẹwọn , ó dájú pé ìyẹn ò lè fòpin sí ìwà ọdaràn .  Kò sí orílẹ - èdè tó léèyàn lẹwọn tó ilẹ Amẹríkà , àmọ ibẹ gan - an ni ìwà ọdaràn pẹkun sí láyé ; nígbà tó sì jẹ pé ilẹ Japan táwọn ẹlẹwọn wọn kéré kò fi bẹẹ níṣòro ìwà ọdaràn .  Àní , àwọn ètò bíi ṣíṣọ àdúgbò pàápàá kò ṣàǹfààní kan lọ títí , àgàgà láwọn àgbègbè tí ìwà ọdaràn ti gogò .  Àwọn ìgbésẹ lílágbára táwọn ọlọpàá ń gbé nítorí àwọn ìwà ọdaràn kan pàtó , irú bíi gbígbé oògùn olóró tàbí ìdigunjalè , kàn máa ń ṣiṣẹ fúngbà díẹ ni , àmọ kì í rọrùn láti lè máa bá irú ìgbésẹ bẹẹ lọ .  Ìwé Police for the Future sọ pé :  Bí àwọn ọlọpàá ò ṣe lè fòpin sí ìwà ọdaràn ò yẹ kó jẹ ìyàlẹnu púpọ fún àwọn olóye èèyàn .  Gbogbo èèyàn ló mọ pé bí ohun tó ń ṣẹlẹ láwùjọ bá ti kọjá ohun tí apá ọlọpàá lè ká , tó sì tún ju ohun tí ètò ìdájọ tó wà fún ìwà ọdaràn lè ṣe ohunkóhun sí , kò sí bí ìwà ọdaràn ò ṣe ní pọ sí i láàárín ìlú .   Kí Ló Máa Ṣẹlẹ Tí Kò Bá Sí Ọlọpàá Nítòsí ?  Báwo lo ṣe máa ń hùwà nígbà táwọn ọlọpàá ò bá sí nítòsí ?  Ṣé o máa ń rú òfin nítorí pé wọn ò sí lárọọwọtó ?  Ìyàlẹnu gbáà ló máa ń jẹ láti rí bí ọpọ èèyàn tó rí jájẹ àtàwọn tí wọn ò fi bẹẹ rí jájẹ , tí wọn kà sí ẹni pàtàkì láwùjọ , ṣe máa ń gbàgbé ìwà ọmọlúwàbí wọn , tí wọn kì í sì í ronú ẹyìn ọla nítorí owó tí wọn fẹ kó jẹ àti jìbìtì tí wọn fẹ lù lẹnu iṣẹ .  Lẹnu àìpẹ yìí ni ìwé ìròyìn The New York Times gbé ìròyìn kan jáde nípa  àwọn èèyàn méjìléláàádọfà  112  kan tí wọn fẹsùn èrú ṣíṣe kàn .  Wọn ní wọn lọwọ nínú ètò gbájú - ẹ kan , wọn fẹ lu iléeṣẹ kan tó jẹ abánigbófò ọkọ ayọkẹlẹ ní jìbìtì .  Lára àwọn tí wọn fi ẹsùn kàn ni àwọn amòfin , àwọn dókítà , àwọn oníṣègùn tó mọ nípa ìtọjú egungun ẹyìn , oníṣègùn kan tó máa ń wọ ara , oníṣègùn kan tó mọ nípa ìlànà akupọńṣọ , àti igbákejì alábòójútó kan ní Iléeṣẹ Ọlọpàá .   Lẹnu àìpẹ yìí ni ẹsùn jìbìtì mìíràn tó bùáyà ṣẹrù ba àwùjọ àwọn tó lówó bíi ṣẹkẹrẹ tó ń ṣe onígbọwọ iṣẹ ọnà .  Wọn fẹsùn kan àwọn alábòójútó àti olùdarí tẹlẹ rí ní àwọn iléeṣẹ kan tí wọn ti ń ta ọjà gbàǹjo , ìyẹn iléeṣẹ Sotheby nílùú New York àti iléeṣẹ Christie nílùú London fún dídíyelé ọjà lọnà tó kọjá ààlà .  Òjìlélẹgbẹrin dọlà ó lé mẹta  843  mílíọnù ni owó ìtanràn àti owó gbà - máà - bínú ti ilé ẹjọ ní kí àwọn onígbọwọ ọhún àtàwọn tó ni àwọn ilé ìtajà gbàǹjo náà san !  Èyí fi hàn pé àtolówó àti mẹkúnnù ni ìwà ojúkòkòrò ti wọ lẹwù láwùjọ .  Ohun tó ṣẹlẹ nílùú Recife , lórílẹ - èdè Brazil lọdún 1997 , nígbà táwọn ọlọpàá daṣẹ sílẹ fi hàn pé ọpọ èèyàn ni kò ní ronú lẹẹmejì kí wọn tó hùwà ọdaràn tí wọn bá rí i pé kò sẹni tó lè dí wọn lọwọ .  Irú ẹsìn yòówù kí wọn lè máa ṣe kì í nípa lórí ìwà wọn .  Ńṣe ni wọn máa ń pa ìwà ọmọlúwàbí àtàwọn ìlànà tí wọn ń tẹ lé tì sẹgbẹẹ kan .  Abájọ táwọn ọlọpàá ní ọpọ orílẹ - èdè kò fi lè kápá ìwà ọdaràn nínú ayé kan tí ìwà kò - sẹni - tó - máa - mú - mi ti gbòde kan , ì báà jẹ ìwà ọdaràn pẹẹpẹẹpẹ tàbí èyí tó ga .  Ní òdìkejì sí ìyẹn , àwọn èèyàn kan wà tí wọn ń pa òfin mọ nítorí wọn bọwọ fún àwọn aláṣẹ .  Àpọsítélì Pọọlù sọ fún àwọn Kristẹni tó wà nílùú Róòmù pé , wọn ní láti máa tẹrí ba fún àwọn aláṣẹ tí Ọlọrun gbà láyè láti wà , níwọn bí wọn ti ń mú kí àwùjọ wà létòlétò dé ìwọn àyè kan .  Ó kọwé nípa irú àwọn aláṣẹ bẹẹ pé :  Òjíṣẹ Ọlọrun ni , olùgbẹsan láti fi ìrunú hàn sí ẹni tí ń fi ohun tí ó burú ṣe ìwà hù .  Nítorí náà , ìdí tí ń múni lọranyàn wà fún yín láti wà lábẹ àṣẹ , kì í ṣe ní tìtorí ìrunú yẹn nìkan , ṣùgbọn ní tìtorí ẹrí - ọkàn yín pẹlú .   Róòmù 13 : 4 , 5 .  Ṣíṣàtúnṣe Àwùjọ  Kò sí àní - àní pé iṣẹ táwọn ọlọpàá ń ṣe ń mú kí ipò nǹkan ní àwùjọ sàn sí i .  Nígbà tí kò bá sí oògùn olóró láwọn òpópónà , tí ìwà ipá kò sì wáyé , àwọn èèyàn máa ń fẹ láti mú ara wọn bá ipò tó túbọ dára náà mu .  Àmọ ká sòótọ , ṣíṣe àtúnṣe àwùjọ kọjá ohun tí apá àjọ ọlọpàá èyíkéyìí lè ká .  Ṣé o lè fojú inú wo àwùjọ kan níbi táwọn èèyàn ti ń bọwọ fún òfin débi pé , wọn ò nílò ọlọpàá ?  Ṣé o lè ronú ayé kan níbi táwọn èèyàn ti bìkítà nípa ara wọn , táwọn aládùúgbò máa ń ran ara wọn lọwọ nígbà gbogbo , tí kò sì sídìí kankan láti máa pe àwọn ọlọpàá fún ìrànlọwọ ?  Èyí lè dà bí àsọdùn létí .  Àmọ ọrọ kan tí Jésù sọ kan ohun tí à ń sọ yìí , bó tilẹ jẹ pé kókó mìíràn ló ń ṣàlàyé rẹ lákòókò náà .  Ó sọ pé :  Lọdọ ènìyàn , èyí kò ṣeé ṣe , ṣùgbọn lọdọ Ọlọrun ohun gbogbo ṣeé ṣe .   Mátíù 19 : 26 .  Bíbélì sọ nípa àkókò kan lọjọ iwájú nígbà tí gbogbo ènìyàn yóò wà lábẹ ìjọba kan tí Jèhófà Ọlọrun gbé kalẹ .   Ọlọrun ọrun yóò gbé ìjọba kan kalẹ . . .  Yóò fọ ìjọba wọnyí túútúú , yóò sì fi òpin sí gbogbo wọn .   Nípa kíkọ gbogbo àwọn èèyàn olóòótọ ọkàn ní ọnà Ọlọrun ti ìfẹ , ìjọba tuntun yìí yóò ṣe àtúnṣe sí àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ láwùjọ tó ń fa ìwà ọdaràn .   Ṣe ni ilẹ ayé yóò kún fún ìmọ Jèhófà bí omi ti bo òkun .   Apá Jésù Kristi , Ọba tí Jèhófà ti yàn , yóò ká mímú ìwà ọdaràn kúrò .   On ki yio si dajọ nipa ìri oju rẹ , bẹni ki yio dajọ nipa gbigbọ eti rẹ ; ṣugbọn yio fi ododo ṣe idajọ talakà , yio si fi otitọ ṣe idajọ fun awọn ọlọkàn tùtu aiye .   Aísáyà 11 : 3 , 4 , Bibeli Mimọ .  Kò ní í sí àwọn ọdaràn àti ìwà ọdaràn mọ .  A ò ní í nílò àwọn ọlọpàá mọ .  Gbogbo èèyàn  yóò . . . jókòó ní ti tòótọ , olúkúlùkù lábẹ àjàrà rẹ àti lábẹ igi ọpọtọ rẹ , kì yóò sì sí ẹnì kankan tí yóò máa mú wọn wárìrì .   Bó o bá fẹ jẹ apá kan  ayé tuntun  tí Bíbélì sọrọ nípa rẹ , àkókò yìí gan - an ló yẹ kó o ṣàyẹwò ohun tí Ọlọrun ṣèlérí nínú Ọrọ rẹ .  2 Pétérù 3 : 13 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 12   Ṣé o lè fojú inú wo àwùjọ kan níbi táwọn èèyàn ti bọwọ fún òfin débi pé , wọn ò nílò ọlọpàá ?   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 12   Kò ní í sí àwọn ọdaràn àti ìwà ọdaràn mọ   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Àwọn Ọlọpàá Dìde Ogun Sáwọn Apániláyà  Ìṣẹlẹ tó wáyé ní ọjọ kọkànlá oṣù kẹsàn - án ọdún 2001 ní New York City àti Washington , D.C fi hàn pé , àwọn tó ń fipá darí ọkọ òfuurufú gba ibòmíràn , àwọn ajínigbé àtàwọn apániláyà máa ń dá ìṣòro ńlá sílẹ fáwọn ọlọpàá nídìí iṣẹ ààbò ìlú tí wọn ń ṣe .  Ní ibi púpọ káàkiri ayé , wọn ti dá àkànṣe àwọn ẹgbẹ ọlọpàá lẹkọọ láti máa já wọnú ọkọ òfuurufú tí wọn bá rí tó balẹ , kí wọn sì yára kápá ìṣòro tó bá wà níbẹ .  Wọn tún ti kọ wọn bí wọn ṣe lè wọnú àwọn ilé láìmú ìfura lọwọ , bí wọn ṣe lè fi okùn sọ kalẹ látorí àjà , bí wọn ṣe lè gba ojú fèrèsé fò bọ sílẹ , àti bí wọn ṣe lè ju àwọn bọǹbù àfọwọjù tó ní òórùn tí ń múni pa rìdàrìdà àti afẹfẹ tajútajú .  Ọpọ ìgbà làwọn ọlọpàá tí wọn ti dá lẹkọọ lọnà yìí ti ṣàṣeyọrí nípa yíyọ sáwọn apániláyà lójijì , tí wọn á sì kápá wọn láìsí pé jàǹbá rẹpẹtẹ kan ṣẹlẹ sáwọn òǹdè táwọn apániláyà náà mú .   Credit Line   James R .  Tourtellotte  U.S .  Customs Service   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Àwọn nǹkan tí kò ní í wúlò mọ nínú ayé tuntun ti Ọlọrun  Ojú Ìwòye Bíbélì  Àwọn Ohun Arùfé - Ìṣekúṣe - Sókè  Ṣé Nǹkan Ṣeréṣeré Lásán ni Wọn ?  LÁKÒÓKÒ tí Ọbabìnrin Victoria ti ilẹ Gẹẹsì ń ṣàkóso , kò sí ìwà pálapàla bíi tòde ìwòyí , àmọ àwọn ohun táwọn awalẹpìtàn ìgbà náà rí nígbà tí wọn bẹrẹ sí í hú àwọn àwókù láéláé ti ìlú Pompeii jáde yà wọn lẹnu gan - an .  Nínú àwọn àwòrán àlẹmógiri àti àwọn iṣẹ ọnà tó jojú ní gbèsè ni wọn ti rí àwọn ohun gbígbẹ àti àwòrán tó ń fi ìhòòhò goloto àti ìṣekúṣe hàn lọnà tó burú jáì .  Àwọn àwòrán náà kóni nírìíra débi pé , ńṣe ni ìjọba ní kí wọn lọ kó wọn pa mọ sáwọn ilé ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí tó wà ní kọlọfín .  Látinú àwọn ọrọ èdè Gíríìkì méjì kan tó túmọ sí  kíkọwé nípa ìṣe àwọn aṣẹwó  ni wọn ti mú ọrọ náà ,  arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè  jáde .  Lóde òní , ìtumọ tí wọn fún un ni  fífi àwòrán ìṣekúṣe hàn nínú ìwé , nínú àwòrán , lára ère gbígbẹ , nínú sinimá , àti bẹẹ bẹẹ lọ , pẹlú ète láti ru ìfẹ ìbálòpọ sókè .   Lọjọ òní , àwọn nǹkan tó ń ru ìfẹ ìṣekúṣe sókè ti pọ yamùrá , ó sì jọ pé ibi gbogbo ni wọn ti tẹwọ gbà á .  Tẹlẹ rí , ibi tí wọn ti máa ń rí wọn ni àwọn ilé sinimá tí kò bójú mu àti àwọn àdúgbò tí ilé aṣẹwó pọ sí , àmọ ó ti wá di ohun tó wọpọ gan - an báyìí níbi púpọ , wọn ò sì fi bò rárá .  Ní orílẹ - èdè Amẹríkà nìkan ṣoṣo , owó táwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ń pa wọlé lọdọọdún lé ní bílíọnù mẹwàá dọlà !  Àwọn kan tí wọn ò róhun tó burú nínú rẹ sọ pé ó máa ń jẹ kí ìgbéyàwó tí ìfẹ ti sọ nù nínú rẹ tún máa dùn padà .  Òǹkọwé kan sọ pé :  Ó máa ń mú èèyàn lálàá ọsán gangan .  Ó ń fúnni ní ìtọni lórí béèyàn ṣe lè gbádùn ìbálòpọ .   Àwọn mìíràn sọ pé ó máa ń lé ìtìjú dà nù nígbà ìbálòpọ .  Òǹkọwé Wendy McElroy ní tiẹ sọ pé :  Ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń ṣe àwọn obìnrin láǹfààní .   Àmọ kì í ṣe gbogbo èèyàn ló gbà bẹẹ .  Ọpọ ìgbà ni wọn ti sọ pé , wíwo àwòrán ìṣekúṣe ló máa ń fa ìwàkiwà lóríṣiríṣi , ó sì máa ń ní àwọn àbájáde burúkú .  Àwọn kan tiẹ sọ pé , fífipá báni lòpọ àti híhùwà ipá oríṣiríṣi sáwọn obìnrin àtàwọn ọmọdé kò ṣẹyìn àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè .  Ted Bundy , ẹni tí òkìkí rẹ kàn fún bó ṣe gbẹmí àwọn èèyàn lọ bí ilẹ bí ẹní , jẹwọ pé ,  ńṣe ló máa ń ṣe òun bíi pé kóun kàn máa wo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè tó ní ìwà ipá ṣáá ni .   Ó sọ pé :  Ẹni tó bá ní ìṣòro yìí kì í tètè mọ pé òun ní ìṣòro ńlá kan . . . .  Tó bá wá yá . . . á wá máa ṣe onítọhún bíi pé kó máa ní ìbálòpọ lọnà tó mú ìwà ipá dání .  Mo fẹ ẹ fi dá a yín lójú pé , díẹdíẹ ni ìfẹ láti wo ìṣekúṣe oníwà ipá yìí máa ń wọ èèyàn lára .  Kì í bẹrẹ lẹsẹkẹsẹ .   Pẹlú bí àríyànjiyàn lórí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ṣe ń bá a lọ láìdáwọdúró yìí , tó sì tún ti di ohun tó wọpọ rẹpẹtẹ lónìí , o lè wá máa wò ó pé ,  Ǹjẹ Bíbélì tiẹ pèsè ìtọsọnà kankan lórí ọràn yìí ?   Bíbélì Kò Fọrọ Sábẹ Ahọn Sọ Nípa Ìbálòpọ Takọtabo  Nígbà tí Bíbélì bá ń sọrọ tó ní í ṣe pẹlú ìbálòpọ , kì í fọrọ bọpobọyọ bẹẹ ni kì í sì sọ ọ bí ohun ìtìjú .  Sólómọnì gbani nímọràn pé :  Máa yọ pẹlú aya ìgbà èwe rẹ . . .  Jẹ kí ọmú tirẹ máa pa ọ bí ọtí ní gbogbo ìgbà .   Bíbélì pèsè ìmọràn àti ìtọsọnà tó ṣe kedere nípa ìbálòpọ , títí kan ibi téèyàn gbọdọ fi mọ sí .  Ó ka níní ìbálòpọ pẹlú ẹni tí kì í ṣe aya tàbí ọkọ ẹni léèwọ .  Bẹẹ ló sì tún ka gbogbo àṣà ìbálòpọ tí kò bójú mu léèwọ .  Léfítíkù 18 : 22 , 23 ; 1 Kọríńtì 6 : 9 ; Gálátíà 5 : 19 .  Síbẹ , láàárín àwọn tí Bíbélì tiẹ fi ìbálòpọ mọ sí pàápàá , a tún retí pé kí wọn lo ìkóra - ẹni - níjàánu àti ọwọ .  Àpọsítélì Pọọlù kọwé pé :  Kí ìgbéyàwó ní ọlá láàárín gbogbo ènìyàn , kí ibùsùn ìgbéyàwó sì wà láìní ẹgbin .   Òdìkejì pátápátá ni ìmọràn yìí jẹ sí ète tí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè wà fún àtàwọn ohun tó ń fi kọni .  Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Ń Yí Ète Ìbálòpọ Padà  Dípò tí àwọn ohun tó ń ru ìfẹ ìṣekúṣe sókè ì bá fi fi ìbálòpọ hàn gẹgẹ bí ọnà tó dára fún ọkùnrin kan àti obìnrin kan tí wọn jọ ṣe ìgbéyàwó tó níyì láti gbà fi ìfẹ jíjinlẹ hàn síra wọn , ńṣe ló ń tàbùkù sí ìbálòpọ takọtabo tó sì ń yí ète tó wà fún padà .  Ó máa ń fi níní ìbálòpọ pẹlú ẹnikẹni àti níní ìbálòpọ lọnà òdì hàn bí ohun tó gbádùn mọni tó sì bójú mu .  Títẹ ara ẹni lọrùn nìkan ni olórí ète rẹ láìbìkítà nípa ẹnì kejì .  Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń fi obìnrin , ọkùnrin , àtàwọn ọmọdé hàn bíi pé ohun èlò ìbálòpọ lásán ni wọn jẹ .  Ìròyìn kan sọ pé :  Ohun tí wọn máa ń fi díwọn ẹwà ni bí ìrísí ẹnì kan ṣe rí , tí wọn á máa retí ohun tí kò ṣeé ṣe .   Ìròyìn mìíràn sọ pé :  Fífi àwọn obìnrin hàn bí ẹni tí kò já mọ nǹkankan , bí ẹni tó máa ń fìgbà gbogbo retí ìfà , bí ohun èlò ìbálòpọ lásánlàsàn lọwọ ọkùnrin , àti jíjẹ kí wọn máa túra síhòòhò kí wọn sì máa ṣí ara síta nítorí owó àti láti dá àwọn èèyàn lára yá kò bọ sí i rárá .  Ṣíṣe èyí kò fi àwọn obìnrin hàn bí ẹni iyì ẹni ẹyẹ , tó yẹ láti kà sí , ká sì ní ìgbatẹnirò fún .   Ní ìdàkejì , Pọọlù kọwé pé ìfẹ  kì í hùwà lọnà tí kò bójú mu , kì í wá àwọn ire tirẹ nìkan .   Bíbélì gba àwọn ọkùnrin níyànjú láti  nífẹẹ àwọn aya wọn gẹgẹ bí ara àwọn fúnra wọn  kí wọn sì  máa fi ọlá fún wọn ,  kì í ṣe pé kí wọn máa wò wọn bí ohun èlò tó kàn wà fún títẹ ìfẹ ìbálòpọ wọn lọrùn .  Ṣé ẹnì kan , ì báà jẹ ọkùnrin tàbí obìnrin , tó ń fìgbà gbogbo wo àwòrán àwọn mìíràn tí wọn ń ní ìbálòpọ lè sọ lóòótọ pé òun ń hùwà lọnà tó bójú mu ?  Ṣé ẹni yẹn sì ń fi ọlá àti ọwọ hàn lóòótọ ?  Dípò tí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ì bá fi fi ìfẹ kọni , ńṣe ló máa ń sọni di anìkànjọpọn àti onífẹẹkúfẹẹ .  Kókó mìíràn tún wà tó yẹ láti gbé yẹ wò .  Bíi ti ohunkóhun mìíràn tó máa ń ru èrò tí kò tọ sókè nínú ẹnì kan , láìpẹ , ohun tó ti kọkọ ń rùfẹ ìṣekúṣe sókè lè máà tún jẹ nǹkankan sí ẹni náà mọ .  Òǹkọwé kan sọ pé :  Bópẹ bóyá ,  àwọn tó ń wo ìwòkuwò  á tún máa wá èyí tó túbọ bà jẹ bàlùmọ ju èyí tí wọn ti ń wò tẹlẹ lọ . . .  Wọn lè bẹrẹ sí í rọ ọkọ wọn tàbí aya wọn ṣáá láti máa ní ìbálòpọ pẹlú wọn lọnà tí kò bójú mu rárá . . . , èyí kò sì ní í jẹ kí àwọn  gan - an  lè fi ìfẹ tòótọ hàn mọ .   Ǹjẹ ọrọ òǹkọwé yìí fi hàn pé ohun ṣeréṣeré kan tí kò léwu nínú ni àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ?  Síbẹ , ìdí mìíràn kan tó ṣe pàtàkì wà , tó fi yẹ kéèyàn yẹra fún àwọn ohun tó ń ru ìfẹ ìṣekúṣe sókè .  Ojú Tí Bíbélì Fi Ń Wo Ìfẹkúfẹẹ  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ èèyàn lónìí lè máa rò pé kò sóhun tó burú nínú ríru ìfẹ ìbálòpọ sókè tàbí pé kò léwu , Bíbélì kò fara mọ èyí .  Ó ṣàlàyé ní kedere pé , kò sọgbọn kí àwọn ohun tá à ń kó sí ọpọlọ máà nípa lórí ìṣesí wa .  Kristẹni ọmọ ẹyìn náà , Jákọbù sọ pé :  Olúkúlùkù ni a ń dán wò nípa fífà á jáde àti ríré e lọ nípasẹ ìfẹ - ọkàn òun fúnra rẹ .  Lẹyìn náà , ìfẹ - ọkàn náà , nígbà tí ó bá lóyún , a bí ẹṣẹ .   Jésù sọ pé :  Olúkúlùkù ẹni tí ń bá a nìṣó ní wíwo obìnrin kan láti ní ìfẹ onígbòónára sí i , ti ṣe panṣágà pẹlú rẹ ná nínú ọkàn - àyà rẹ .   Mátíù 5 : 28 .  Gẹgẹ bí Jákọbù àti Jésù ti sọ , ohun tó bá wà lọkàn ẹdá èèyàn ni wọn máa ń fi hùwà .  Tí wọn bá wá túbọ ń ṣe àwọn ohun tó máa fínná mọ ìfẹ ọkàn yìí , bí àkókò ti ń lọ , ó lè di ohun tí wọn á máa ronú nípa rẹ ṣáá .  Bẹẹ sì rèé , ohun téèyàn bá ń ronú nípa rẹ nígbà gbogbo máa ń ṣòro láti kápá ó sì lè ti èèyàn hùwà .  Nípa bẹẹ , àwọn ohun tá à ń kó sí ọpọlọ máa ń nípa lílágbára lórí ohun tá a máa ṣe lẹyìn - ò - rẹyìn .  Fífọkàn yàwòrán ìbálòpọ lè ba ìjọsìn wa sí Ọlọrun jẹ .  Ìdí nìyẹn tí Pọọlù fi kọwé pé :  Nítorí náà , ẹ sọ àwọn ẹyà ara yín . . . di òkú ní ti àgbèrè , ìwà àìmọ , ìdálọrùn fún ìbálòpọ takọtabo , ìfẹ - ọkàn tí ń ṣeni lọṣẹ , àti ojúkòkòrò , tí í ṣe ìbọrìṣà .   Kólósè 3 : 5 .  Níbẹ , Pọọlù so níní ìdálọrùn fún ìbálòpọ takọtabo mọ ojúkòkòrò , èyí tó jẹ níní ìfẹ àìníjàánu fún ohun tí kì í ṣe tẹni .   Ojúkòkòrò jẹ oríṣi ìbọrìṣà kan .  Kí nìdí ?  Nítorí pé olójú kòkòrò èèyàn máa ń fi ohun tó ń fẹ yẹn ṣáájú ohunkóhun mìíràn , títí kan Ọlọrun .  Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń mú kéèyàn ní ìfẹkúfẹẹ sí ohun téèyàn ò ní .  Òǹkọwé kan nípa ìsìn sọ pé :  Wàá fẹ láti mọ nípa ọnà táwọn ẹlòmíràn ń gbà ní ìbálòpọ . . . .  Kò sóhun mìíràn tá á máa gbà ẹ lọkàn ju ìfẹ ọkàn àìníjàánu láti gbádùn ohun tí kì í ṣe tìẹ . . . .  Ohun téèyàn bá ń nífẹẹ sí lójú méjèèjì ló máa di ọlọrun tí onítọhún ń jọsìn .   Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Ń Sọni Dìdàkudà  Bíbélì gbà wá níyànjú pé :  Ohun yòówù tí ó jẹ mímọ níwà , ohun yòówù tí ó dára ní fífẹ , ohun yòówù tí a ń sọrọ rẹ dáadáa , ìwà funfun yòówù tí ó bá wà . . . , ẹ máa bá a lọ ní gbígba nǹkan wọnyí rò .   Ńṣe ni ẹnì kan tó bá ń fìgbà gbogbo wo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ń kọ ìmọràn Pọọlù sílẹ .  Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè kò bójú mu rárá nítorí pé wọn máa ń fi àjọṣe àárín ẹdá méjì han síta láìtijú rárá .  Ohun ìríra gbáà ló jẹ nítorí pé ó ń rẹni wálẹ , kò sì fi ọwọ àti ìgbatẹnirò hàn fún àwọn ẹlòmíràn .  Kò fi ìfẹ hàn nítorí pé kì í fi ẹmí ìbánikẹdùn àti aájò kọni .  Ìfẹkúfẹẹ lásán ló ń gbé lárugẹ .  Bí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ṣe ń fi ìwà pálapàla hàn lọnà bíburú jáì ń ṣàkóbá fún àwọn ìsapá Kristẹni kan láti  kórìíra ohun búburú .   Ó máa ń gbé ẹṣẹ lárugẹ , òdìkejì pátápátá ló sì jẹ sí ọrọ ìṣírí tí Pọọlù fún àwọn ará Éfésù , pé  kí a má tilẹ mẹnu kan àgbèrè àti ìwà àìmọ onírúurú gbogbo tàbí ìwà ìwọra láàárín yín , gẹgẹ bí ó ti yẹ àwọn ènìyàn mímọ ; bẹẹ náà ni ìwà tí ń tini lójú . . . tàbí ìṣẹfẹ rírùn , àwọn ohun tí kò yẹ .   Éfésù 5 : 3 , 4 .  Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè léwu gan - an ni .  Ó máa ń sọni dìdàkudà ó sì ń ba tẹni jẹ .  Ó lè ba àjọṣe jẹ pàápàá , nítorí pé ó máa ń jẹ kí oníwòkuwò ẹdá máa fojú tí kò yẹ wo ìbálòpọ .  Ó máa ń ba ìrònú àti ipò tẹmí ẹni tó ń wo ìwòkuwò náà jẹ .  Ó máa ń sọni di onímọtara - ẹni - nìkan àti olójúkòkòrò , ó sì ń kọ àwọn èèyàn láti máa wo àwọn ẹlòmíràn bí ohun èlò kan ṣá láti tẹ ìfẹkúfẹẹ wọn lọrùn .  Kì í jẹ kí èèyàn lè hùwà tó dára kéèyàn sì ní ẹrí ọkàn tó mọ .  Èyí tó wá ṣe kókó jù lọ ni pé , ó lè ṣàkóbá fún ipò tẹmí ẹni tàbí kó ba àjọṣe èèyàn pẹlú Ọlọrun jẹ ráúráú .  Ní ti tòótọ , àrùn tó yẹ kéèyàn sá fún pátápátá ni àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè jẹ .  Òwe 4 : 14 , 15 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìdálọrùn fún ìbálòpọ tó bójú mu kọ ni Pọọlù ń sọrọ nípa rẹ níbí , ìyẹn ìfẹ láti ní ìbálòpọ tó bójú mu pẹlú ọkọ ẹni tàbí aya ẹni .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń jẹ kí ẹnì kan máa wo ẹyà kejì gẹgẹ bí ohun èlò ìbálòpọ lásán   Ó Bọ Sákòókò Gẹlẹ   OHUN tí ọkùnrin kan láti ìlú Abákáliki sọ nínú lẹtà tó kọ sí ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Nàìjíríà nìyẹn .  Ìwé pẹlẹbẹ náà , Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú tí wọn fún un lẹnu àìpẹ yìí ló ń sọrọ nípa rẹ .  Ó ṣàlàyé pé :   Bí Tochi , aya mi ọwọn , ṣe bímọ tán ní June 18 , ọdún 2000 ló kú .  Lẹyìn tí oṣù kan kọjá , mo ṣì wà bí aláìsí tí ayé sì sú mi pátápátá . Àní sẹ , bí àlá lọràn àjálù yìí rí lára mi .  Kò tíì sí ohun tó tíì gbò mí tó bẹẹ rí láyé mi .  Nígbà tó di oṣù July , ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wá fún mi ní ìwé yín kan , ìyẹn ìwé pẹlẹbẹ náà , Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú .  Bí oògùn ajẹbíidán ló rí lára mi . Ní báyìí , mo ti bẹrẹ sí í jẹ èèyàn padà díẹdíẹ . Ọpẹlọpẹ àwọn ìmọràn inú rẹ .  Ìrètí tó fún mi kì í ṣe kékeré . Ó jẹ kí n mọ pé bí ẹkún bá pẹ di alẹ , ayọ ń bọ lówùúrọ .   Ìwọ tàbí ẹnì kan tó o mọ náà lè rí ìtùnú nípa kíka ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé 32 yìí .  O lè béèrè fún ẹdà kan lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Tẹtẹ Títa  Ti Di Ohun Táwọn Èèyàn nífẹẹ Sí Kárí Ayé  ÈRÒ tó máa ń gba John , ẹni tó gbé orílẹ - èdè Scotland dàgbà , lọkàn ni pé lọjọ ọjọ kan ṣáá , òún á jẹ tẹtẹ lọtìrì .  Ó sọ pé :  Ọsọọsẹ ni mo máa ń ra tíkẹẹtì lọtìrì .  Owó táṣẹrẹ ló máa ń ná mi , àmọ tíkẹẹtì yẹn máa ń fi mí lọkàn balẹ pé gbogbo ohun tí mo fẹ ni màá rí jẹ .   Kazushige , tó ń gbé ní Japan , fẹràn láti máa kọ iyàn lórí ẹni tó máa borí nínú ìdíje fífi ẹṣin sáré .  Ó sọ pé :  Bíbá àwọn ọrẹ mi ta tẹtẹ ní pápá eré ìje máa ń gbádùn mọ mi gan an , mo sì máa ń jẹ owó tabua nígbà míì .   Linda , tó ń gbé ní Ọsirélíà sọ pé :  Tẹtẹ bingo ni mo yàn láàyò .  Àṣà yìí máa ń ná mi ní ọgbọn dọlà lọsọọsẹ , àmọ mo fẹràn ìmóríyá tí jíjẹ tẹtẹ máa ń fúnni .   John , Kazushige , àti Linda ka tẹtẹ títa sí eré ìnàjú tí kò lè fi bẹẹ pani lára .  Ọkẹ àìmọye èèyàn kárí ayé ló ní irú èrò bẹẹ .  Ìwádìí tí wọn ṣe ní 1999 láti mọ èrò àwọn aráàlú lórí ọrọ yìí fi hàn pé , ìdá méjì nínú mẹta àwọn ará Amẹríkà ló fojúure wo tẹtẹ títa .  Lọdún 1998 , àwọn atatẹtẹ ní orílẹ - èdè Amẹríkà ná nǹkan bí àádọta bílíọnù owó dọlà sórí tẹtẹ tí ìjọba fọwọ sí  owó yìí sì ju àpapọ iye tí wọn ná sórí ríra tíkẹẹtì sinimá , ríra àwo orin , lílọ síbi eré ìdárayá , lílọ sí ibùdó ìgbafẹ , àti ṣíṣe eré ìdárayá orí fídíò .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe lẹnu àìpẹ yìí ti sọ , láàárín ọdún kan ṣoṣo , iye tó ju ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn olùgbé orílẹ - èdè Ọsirélíà ló ta tẹtẹ lẹẹkan ó kéré tán , nígbà tí ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún sì ń ta á lọsọọsẹ .  Ní ìpíndọgba , àwọn àgbàlagbà tó wà ní orílẹ - èdè yẹn máa ń ná ọpọ bílíọnù dọlà lọdọọdún sórí tẹtẹ títa , ìyẹn sì fi nǹkan bí ìlọpo méjì ju iye tí àwọn ará Yúróòpù tàbí àwọn ará Amẹríkà ń ná lé e lórí .  Èyí mú kí àwọn ará Ọsirélíà wà lára àwọn tí tẹtẹ títa wọ lẹwù jù lọ lágbàáyé .  Ọpọ àwọn ará Japan ló ti sọ tẹtẹ pachinko di bárakú , ìyẹn eré ìdárayá kan tí wọn máa ń fi ẹrọ kan tó ń jẹ pinball ṣe , wọn sì máa ń ná ọpọ bílíọnù dọlà lé e lórí lọdọọdún .  Ní orílẹ - èdè Brazil , wọn máa ń ná bílíọnù mẹrin owó dọlà ó kéré tán lọdọọdún lórí tẹtẹ títa , ọpọ jù lọ lára owó yìí ló sì jẹ lórí ríra tíkẹẹtì lọtìrì .  Àmọ kì í ṣe àwọn ará Brazil nìkan ló nífẹẹ tẹtẹ lọtìrì o .  Lẹnu àìpẹ yìí , ìwé ìròyìn Public Gaming International fojú bù ú pé  oríṣiríṣi tẹtẹ lọtìrì tó jẹ ọọdúnrún ó lé mẹfà  306  ló wà ní orílẹ - èdè méjìlélọgọrùn - ún  102  .   Kò sí tàbí - ṣùgbọn pé , kárí ayé làwọn èèyàn nífẹẹ sí tẹtẹ títa  àwọn kan tiẹ sọ pé ó máa ń mú èrè gọbọi wá .  Sharon Sharp tó jẹ aṣojú fún Àjọ Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Tẹtẹ Títa Láwùjọ sọ pé lórílẹ - èdè Amẹríkà , láti ọdún 1964 sí 1999 , owó tí tẹtẹ lọtìrì pa wọlé  ló pèsè nǹkan bíi bílíọnù márùnlélọgọfà  125  dọlà lára owó tí ìjọba ìpínlẹ yà sọtọ gẹgẹ bí ìwéwèé ìṣúnná owó , iye tó sì pọ jù lára owó yìí ti ń ya sápò ìjọba látọdún 1993 .   Ọpọ jù lọ lára owó yìí ni wọn yà sọtọ fún ètò ẹkọ aráàlú , fún bíbójútó àwọn ọgbà ìgbafẹ , àti fún bíbójútó àwọn ibùdó eré ìdárayá .  Àwọn iléeṣẹ tó ń ṣagbátẹrù tẹtẹ títa tún máa ń gba ọpọ èèyàn síṣẹ .  Ní orílẹ - èdè Ọsirélíà nìkan , àwọn èèyàn tó tó nǹkan bí ọkẹ márùn - ún  100,000  ni wọn gbà síṣẹ ní àwọn ibùdó tẹtẹ títa tó lé ní ẹgbẹrún méje .  Nípa báyìí , àwọn tó ń ṣalágbàwí tẹtẹ títa gbà pé láfikún sí bí tẹtẹ tí ìjọba fọwọ sí ṣe ń pèsè eré ìnàjú fáwọn aráàlú , ó tún ń jẹ kí wọn rí iṣẹ oúnjẹ òòjọ ṣe , ó ń pèsè owó láti fi sanwó orí , ó sì ń jẹ kí ọrọ ajé tó ti dẹnu kọlẹ gbé pẹẹlí sí i .  Nítorí náà , ìbéèrè tó máa wá sọkàn ọpọ èèyàn ni pé ,  Kí ló burú nínú tẹtẹ títa ?   Ó ṣeé ṣe kí ìdáhùn sí ìbéèrè yìí , tá a jíròrò nínú àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé e , yí èrò tó o ti ní nípa tẹtẹ títa padà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   John   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Kazushige   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Linda  Kí Ló Burú Nínú Tẹtẹ Títa ?   Àwọn ará Ọsirélíà tó fẹrẹẹ tó nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà àádọrùn - ún lé rúgba  290,000  ni tẹtẹ títa ti di bárakú fún , wọn sì ń pàdánù owó tó lé ní bílíọnù mẹta lọdọọdún .  Kì í ṣe àwọn tí tẹtẹ títa ti di bárakú fún yìí nìkan ni àdánù náà ń bá , àmọ ó tún ń ṣàkóbá fáwọn èèyàn tó tó mílíọnù kan ààbọ nítorí irú àwọn nǹkan bíi gbèsè , ìkọsílẹ , ìpara - ẹni , àti pípàdánù àkókò lẹnu iṣẹ oúnjẹ òòjọ .   J .  Howard , olórí ìjọba ilẹ Ọsirélíà ló sọ ọrọ yìí lọdún 1999 .  JOHN , tá a mẹnu kan nínú àpilẹkọ tó ṣáájú , di ẹni tó sọ tẹtẹ títa di bárakú .   Ó ṣí lọ sí orílẹ - èdè Ọsirélíà , níbi tó ti ṣègbéyàwó pẹlú Linda , tí òun náà jẹ atatẹtẹ .  Ńṣe ni àṣà bárakú John yìí túbọ wá ń jingíri sí i .  Ó sọ pé :  Mi ò dá a dúró sórí ríra tíkẹẹtì tẹtẹ lọtìrì nìkan , àmọ mo tún tẹ síwájú dórí kíkọ iyàn lórí ẹni tó máa borí nínú ìdíje fífi ẹṣin sáré , mo sì máa ń lọ ta tẹtẹ nílé tẹtẹ .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , ó fẹrẹẹ jẹ pé ojoojúmọ ni mò ń ta tẹtẹ .  Nígbà míì , màá fi gbogbo owó oṣù mi ta tẹtẹ , tí kò sì ní sí owó kankan láti fi sanwó ilé àti láti fi bọ ìdílé mi .  Kódà bí mo bá jẹ owó tó pọ gan - an pàápàá , ńṣe ni màá ṣì tún máa ta tẹtẹ lọ ràì .  Ìmóríyá tí jíjẹ tẹtẹ máa ń fúnni ló dẹkùn mú mi .   Irú àwọn ẹdá bíi ti John pọ lọ jàra .  Ńṣe ló dà bíi pé gbogbo àwùjọ èèyàn ni ìgbónára tẹtẹ títa ti bò mọlẹ .  Ìwé ìròyìn USA Today sọ pé láàárín ọdún 1976 sí 1997 , iye táwọn èèyàn ná sórí tẹtẹ títa tó bófin mu ní orílẹ - èdè Amẹríkà lọ sókè lọnà tó kàmàmà , nítorí pé iye tí wọn ná fi ìlọpo méjìlélọgbọn ga ju ti tẹlẹ lọ .  Ìwé ìròyìn The Globe and Mail ti ilẹ Kánádà sọ pé :  Láyé àtijọ , ohun tí kò bójú mu láwùjọ làwọn èèyàn ka tẹtẹ títa sí .  Àmọ , ó ti di ohun àfipawọ tí tọmọdé tàgbà ń dunnú sí lóde òní .   Ìwé ìròyìn yìí wá sọ ọkan lára àwọn kókó tó fà á , ó ní :  Àwọn ìpolówó tẹtẹ tí ìjọba gbé kalẹ , èyí tó tíì ná ìjọba lówó jù lọ , tí wọn sì ṣe fún àkókò tó tíì pẹ jù lọ nínú ìtàn orílẹ - èdè Kánádà , ló jẹ kí àwọn èèyàn máa fojú tó dára wo tẹtẹ títa .   Ipa wo làwọn akitiyan lóríṣiríṣi láti gbé tẹtẹ títa lárugẹ ti ní lórí àwọn àwùjọ kan ?  Sísọ Tẹtẹ Títa Di Bárakú Ń Tàn Kálẹ  Ẹka Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Àwọn Àṣà Tó Ti Di Bárakú ní Ilé Ẹkọ Ìṣègùn Harvard ṣe ìwádìí kan lọdún 1996 , wọn sì fojú díwọn rẹ pé  mílíọnù méje ààbọ làwọn àgbàlagbà ilẹ Amẹríkà tó ti sọ tẹtẹ títa di bárakú àtàwọn tí tẹtẹ títa ti yí lórí ,  nígbà tí  àwọn ọdọlangba ilẹ Amẹríkà tó ti sọ tẹtẹ títa di bárakú àtàwọn tí tẹtẹ títa ti yí lórí sì fẹrẹẹ tó mílíọnù mẹjọ .   Àwọn ìṣirò wọnyí wà lára ìròyìn kan tí Ìgbìmọ Tí Ìjọba Àpapọ Gbé Kalẹ Láti Ṣàyẹwò Ipa Tí Tẹtẹ Títa Ń Ní Lórí Àwùjọ ṣàkójọ rẹ tí wọn sì fi ránṣẹ sí Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin Ilẹ Amẹríkà .  Ìròyìn náà sọ pé àfàìmọ kí iye àwọn èèyàn tó ti sọ tẹtẹ títa di bárakú lórílẹ - èdè Amẹríkà má ju iye tí wọn kọ sílẹ lọ .  Àwọn olùwádìí sọ pé tẹtẹ títa tó ti di bárakú ń ná ilẹ Amẹríkà ní ọpọ bílíọnù dọlà lọdọọdún , látàrí bí iṣẹ ṣe ń bọ lọwọ àwọn atatẹtẹ , bí ìlera wọn ṣe ń jó rẹyìn , bí wọn ṣe ń san owó ìtìlẹyìn fáwọn tí kò níṣẹ lọwọ , àti iye tí wọn fi ń tọjú àwọn tí tẹtẹ títa ti dá wàhálà sí lọrùn .  Àmọ , iye owó tí tẹtẹ títa to ti di bárakú ń ná ìjọba kò tó ìnira tó ń kó àwọn èèyàn sí  irú bí àdánù tó máa ń mú bá ìdílé , àwọn ọrẹ , àtàwọn òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ ẹni , látàrí olè jíjà , ìkówójẹ , ìpara - ẹni , ìwà ipá inú ilé , àti híhùwà àìdáa sáwọn ọmọdé .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní orílẹ - èdè Ọsirélíà fi hàn pé ẹnì kan tó sọ tẹtẹ títa di bárakú lè ṣèpalára fún ẹni mẹwàá ọtọọtọ ní tààràtà .  Ìròyìn kan tó wá látọdọ Àjọ Tó Ń Ṣèwádìí fún Ìjọba Àpapọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ pé  àwọn tí tẹtẹ títa ti yí lórí ń hùwà àìdáa sí iye tó tó ìdá àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọkọ tàbí aya wọn , wọn sì tún ń hùwà àìdáa sí iye tó tó ìdá mẹwàá nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ wọn .   Àṣà Bárakú Yìí Máa Ń Gbèèràn  Bíi tàwọn àrùn kan tó máa ń gbèèràn , àwọn òbí tó sọ títẹ títa di bárakú lè kó àṣà yìí ran àwọn ọmọ wọn .  Ìròyìn tó wá látọdọ Ìgbìmọ Tí Ìjọba Àpapọ Gbé Kalẹ Láti Ṣàyẹwò Ipa Tí Tẹtẹ Títa Ń Ní Lórí Àwùjọ sọ pé :  Ó rọrùn gan - an fún àwọn ọmọ táwọn òbí wọn ń ta tẹtẹ láìníjàánu láti di oníwàkiwà , bíi kí wọn máa mu sìgá , kí wọn máa mu ọtí ní ìmukúmu , kí wọn sì máa lo oògùn líle .  Àfàìmọ kí àwọn náà fúnra wọn má sì di ẹni tó sọ tẹtẹ títa di bárakú tàbí ẹni tí tẹtẹ títa yí lórí bíi tàwọn òbí wọn .   Ìròyìn náà tún kìlọ pé :  Ó ṣeé ṣe gan - an pé káwọn ọdọlangba tó ń ta tẹtẹ sọ ọ di bárakú tàbí kí wọn di ẹni tí tẹtẹ títa yí lórí ju àwọn àgbàlagbà lọ .   Dókítà Howard J .  Shaffer , ẹni tó jẹ olùdarí Ẹka Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Àwọn Àṣà Tó Ti Di Bárakú ní Ilé Ẹkọ Ìṣègùn Harvard , sọ pé :  Ẹrí tó túbọ ń pọ sí i ń fi hàn pé tẹtẹ títa láìbófinmu láàárín àwọn ọdọ túbọ ń peléke sí i lọnà tó dọgba pẹlú tẹtẹ títa tí ìjọba fọwọ sí , àfàìmọ kó má tiẹ jùyẹn lọ .   Ó sọ kókó kan láti fi hàn pé ó ṣeé ṣe kí àwọn tí tẹtẹ títa ti yí lórí lo ìmọ ẹrọ Íńtánẹẹtì lọnà tí kò bójú mu , ó ní :  Gẹgẹ bí fífa kokéènì ságbárí ṣe yí ọnà táwọn èèyàn ń gbà lo kokéènì padà , mo rò pé àwọn ẹrọ abánáṣiṣẹ náà pẹlú máa yí ọnà táwọn èèyàn ń gbà ta tẹtẹ padà .   Àwọn tó ń ṣagbátẹrù tẹtẹ títa sábà máa ń fi hàn pé ó jẹ eré ìdárayá kan tí kò lè pani lára .  Àmọ tẹtẹ títa lè di bárakú fún àwọn ọdọlangba bíi ti oògùn olóró , ó sì lè mú kí ẹnì kan hùwà ọdaràn .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní ilẹ Gẹẹsì fi hàn pé láàárín àwọn ọdọlangba tó ń ta tẹtẹ ,  ìdá mẹrìndínláàádọta nínú ọgọrùn - ún ló ja ìdílé wọn lólè  láti lè fi ta tẹtẹ .  Láìka gbogbo òkodoro òtítọ tá a ti fi hàn lókè yìí sí , ẹgbẹ àwọn sànmọrí kan tó ń ṣonígbọwọ tẹtẹ títa ṣì ń kan sáárá sí tẹtẹ títa pé kò sóhun tó burú nínú rẹ , wọn ní :  Ọpọ jù lọ lára àwọn ará Amẹríkà tó gbádùn tẹtẹ títa kì í ní ìṣòro kankan rárá .   Kódà bó o bá rò pé tẹtẹ títa ò lè gbọn owó àpò rẹ gbẹ tàbí pé kò lè kó bá ìlera rẹ púpọ jù , ipa wo ni tẹtẹ títa lè ní lórí ìlera rẹ nípa tẹmí ?  Ǹjẹ àwọn ìdí pàtàkì wà tó o fi ní láti yẹra fún tẹtẹ títa ?  Àpilẹkọ tó tẹ lé e á dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpótí náà  Àbí Mo Ti Sọ Tẹtẹ Títa Di Bárakú Ni ?   tó wà ní ojú ìwé 14 àti 15 .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14 , 15   Àbí Mo Ti Sọ Tẹtẹ Títa Di Bárakú Ni ?  Gẹgẹ bí ohun tí Àjọ Àwọn Oníṣègùn Ọpọlọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà sọ , àwọn àmì tó bẹrẹ ní ojú ìwé yìí lọ dé 15 , la fi lè mọ ẹni tí tẹtẹ títa ti yí lórí  tí wọn tún máa ń pè ní atatẹtẹ láìníjàánu  .  Ọpọ àwọn ògbógi gbà pé bó o bá ń rí díẹ lára àwọn àmì wọnyí nínú ìwà rẹ , o ti sọ tẹtẹ títa di bárakú nìyẹn , bó bá sì jẹ èyíkéyìí lára wọn lo ní , ó ṣeé ṣe kó o di ẹni tó máa sọ tẹtẹ títa dí bárakú tó bá yá .  Ríronú ṣáá nípa tẹtẹ Tẹtẹ títa ló máa gbà ọ lọkàn  wàá máa ronú ṣáá lórí àwọn tó o ti ta tẹlẹ , wàá máa wéwèé bó o tún ṣe máa lọ ta nígbà mìíràn , tàbí kó o máa ronú nípa àwọn ọnà tó o lè gbà rí owó tó o máa fi ta tẹtẹ .  Títẹramọ tẹtẹ títa Wàá máa fi owó tó túbọ pọ sí i ta tẹtẹ kí ọwọ rẹ lè tẹ àṣeyọrí tó ò ń lépa .  Kí jíjáwọ nínú tẹtẹ dìṣòro Ara rẹ kì í balẹ tàbí kó o máa kanra gógó nígbà tó o bá ń gbìyànjú láti dín tẹtẹ tó ò ń ta kù tàbí tó o fẹ jáwọ .  Títa tẹtẹ láti rí ìtura Wàá máa ta tẹtẹ torí àtilè bọ lọwọ ìṣòro tàbí kí ara lè tù ọ nítorí bó o ṣe ń nímọlára àìnírètí , ẹbi ẹṣẹ , àníyàn , tàbí ìsoríkọ .  Fífẹ láti dí àdánù Lẹyìn tó o bá ti pàdánù owó nídìí tẹtẹ títa , wàá tún lọ ta á torí pé o fẹ jẹ owó tó o sọ nù padà .  Àṣà yìí ni wọn ń pè ní dídí àdánù ẹni .  Irọ pípa Wàá máa purọ fún àwọn tó wà nínú ìdílé rẹ , àwọn oníṣègùn , àtàwọn ẹlòmíràn kí wọn má bàa mọ bó o ti ṣe lọ jìnnà tó nídìí tẹtẹ títa .  Àìlèkóra - ẹni - níjàánu O ti gbìyànjú láìmọye ìgbà àmọ pàbó ni gbogbo akitiyan rẹ ń já sí láti jáwọ nínú tẹtẹ títa , láti ṣàkóso rẹ , tàbí láti dín in kù .  Híhu àwọn ìwà tí kò bófin mu O ti hu àwọn ìwà tí kò bófin mu , irú bíi lílu jìbìtì , olè jíjà , tàbí kíkówójẹ láti lè rówó fi ta tẹtẹ .  Bíba àjọṣe pàtàkì kan jẹ O ti ṣàkóbá fún àjọṣe pàtàkì kan tàbí kó o ti bà á jẹ , o ti lè pàdánù ìmọ ẹkọ tàbí àǹfààní iṣẹ tuntun kan , tàbí iṣẹ oúnjẹ òòjọ rẹ nítorí tẹtẹ títa .  Jíjẹ kí àwọn ẹlòmíràn dúró fún ọ O ti gbára lé àwọn ẹlòmíràn fún owó láti fi kó ara rẹ yọ nínú ìṣòro ìṣúnná owó kan tí tẹtẹ títa fà .   Credit Line   Orísun ìròyìn : National Opinion Research Center ní University of Chicago , Gemini Research , àti The Lewin Group .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ẹkọ Tí Àwọn Ìpolówó Lọtìrì Ń Kọni  Ìròyìn kan tí àwọn olùwádìí ní Yunifásítì Duke , èyí tó wà ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , fi ránṣẹ sí Ìgbìmọ Tí Ìjọba Àpapọ Gbé Kalẹ Láti Ṣàyẹwò Ipa Tí Tẹtẹ Títa Ń Ní Lórí Àwùjọ , sọ pé :  Gbígbé tẹtẹ lọtìrì lárugẹ . . . lè mú kí àwọn èèyàn máa wò ó bí ẹkọ tó ṣeyebíye , ohun tó sì ń kọ wọn ni pé tẹtẹ títa kò fi bẹẹ burú tàbí pé ìgbòkègbodò tó bójú mu ni pàápàá .   Ipa wo tiẹ ni ìpolówó tẹtẹ lọtìrì ń ní lórí àwùjọ ?  Ìròyìn náà sọ pé :  Kì í ṣe àsọdùn bá a bá sọ pé ẹkọ tó lè fọ ìlú yángá ni ìpolówó tẹtẹ lọtìrì ń kọ wa , ìyẹn ni pé mímú nọńbà tó jẹ ló máa jẹ kéèyàn ṣe oríire .   Ẹkọ  àyídáyidà táwọn iléeṣẹ tẹtẹ lọtìrì ń polongo yìí lè yọrí sí òdìkejì ohun tí ìjọba ní lọkàn , ńṣe ló máa jẹ kí ọrọ ajé dẹnu kọlẹ bópẹ bóyá , dípò tí ì bá fi gbé pẹẹlí .  Ní ti gidi , bí gbígbé tẹtẹ lọtìrì lárugẹ kò bá fún àwọn èèyàn níṣìírí láti jẹ kí iṣẹ wù wọn ṣe , tí kò bá ń rọ wọn láti fowó pa mọ , tí kò sì ń rọ wọn láti náwó sórí ẹkọ ìwé tàbí ìdánilẹkọọ tiwọn fúnra wọn , ohun tó máa jẹ àbájáde rẹ ni pé àwọn iléeṣẹ kò ní lè mú ohun púpọ jáde .  Lọrọ kan , ríretí iṣẹ ìyanu àìròtẹlẹ kan kì í ṣe ìlànà téèyàn fi lè ṣàṣeyọrí tá a sábà máa ń kọ àwọn ọmọ wa .    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Ilé Èyíkéyìí Lè Di Ilé Tẹtẹ  Ní ìfiwéra pẹlú kíkọ àwọn ibùdó tẹtẹ tuntun , owó díẹ ṣíún làwọn tó ń ṣagbátẹrù tẹtẹ títa máa ń ná láti ṣètò Ibi Ìsọfúnni lórí Íńtánẹẹtì , èyí tó lè sọ ilé èyíkéyìí tó bá ti ní ẹrọ kọǹpútà tó ń bá ètò Íńtánẹẹtì ṣiṣẹ di ilé tẹtẹ .  Lágbedeméjì àwọn ọdún 1990 , àwọn Ibi Ìsọfúnni bíi mẹẹẹdọgbọn ló wà fún tẹtẹ títa lórí Íńtánẹẹtì .  Lọdún 2001 , wọn ti ju ẹgbẹfà  1,200  lọ , ọdọọdún sì ni owó tó ń wọlé látinú tẹtẹ títa lórí Íńtánẹẹtì ń fi ìlọpo méjì ga sí i .  Lọdún 1997 , iye owó tó tó ọọdúnrún  300  mílíọnù dọlà làwọn ibùdó tẹtẹ títa lórí Íńtánẹẹtì pa wọlé .  Lọdún 1998 , wọn tún jèrè àádọta lé lẹgbẹta  650  mílíọnù owó dọlà sí i .  Ìròyìn kan láti iléeṣẹ ìròyìn Reuters sọ pé lọdún 2000 , àwọn ibùdó tẹtẹ títa lórí Íńtánẹẹtì jèrè owó tó lé ní bílíọnù méjì dọlà , tó bá sì fi máa di ọdún 2003 , iye yìí  á ti ròkè sí ohun tó fẹrẹẹ tó bílíọnù mẹfà ààbọ dọlà .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Lára ìnira tí sísọ tẹtẹ títa di bárakú máa ń mú wá ni àìrí owó fi jẹun nínú ìdílé   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Tẹtẹ títa lágbo àwọn ọdọ túbọ ń peléke sí i lọnà tó bani lẹrù   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Ọmọ àwọn atatẹtẹ láìníjàánu lè tètè di ẹni tó sọ tẹtẹ títa di bárakú  Yàgò Fún Ìdẹkùn Tẹtẹ Títa   Kò sí ìpalára tí tẹtẹ títa ń ṣe fún ìlera mi , mo sì máa ń ṣọ owó ná tí mo bá ń ta tẹtẹ .  Àmọ kí n sòótọ , gbogbo ìgbà tí mo bá ń ta tẹtẹ lọtìrì ni mo máa ń mú àwọn nọńbà kan tí mo gbà pé wọn jẹ nọńbà oríire mi .   Linda .  ỌPỌ àwọn atatẹtẹ ló ní ìgbàgbọ nínú àwọn nọńbà oríire tàbí nínú oògùn oríire .  Wọn lè rò pé àwọn ò fi gbogbo ara ní ìgbàgbọ nínú àwọn ohun asán , àmọ ìgbàgbọ yìí ṣì lè máa jọba lọkàn wọn ní gbogbo ìgbà tí wọn bá ń ta tẹtẹ .  Kódà , àwọn atatẹtẹ kan máa ń rawọ ẹbẹ sí Ọlọrun pé kó jọwọ ran àwọn lọwọ láti lè jẹ ayò tí wọn ta .  Síbẹ , àkọsílẹ bí Ọlọrun ṣe dá àwọn kan lẹbi wà nínú Bíbélì , ìyẹn àwọn tó sọ pé àwọn ń jọsìn Ọlọrun àmọ tí wọn  ń tẹ tábìlì fún ọlọrun Oríire .   Bẹẹ ni , Ọlọrun kórìíra àwọn àṣà tó bá ń gbé ìgbàgbọ asán nínú ọlọrun oríire lárugẹ .  Tẹtẹ títa gan an fúnra rẹ máa ń jẹ kéèyàn ní ìgbẹkẹlé tí kò lẹsẹ ńlẹ nínú ohun tí wọn ń pè ní Ìyáàfin Oríire , ìyẹn ìrònú bóyá - á - jẹ - bọ - sí - i .  Tẹtẹ títa tún máa ń gbé ìfẹ owó lárugẹ láìfibò rárá .  Nínú ayé tá à ń gbé lónìí tí ọpọ èèyàn ò fi bẹẹ ka ọràn ẹsìn sí , owó gan - an fúnra rẹ ti wá di ọlọrun àfirọpò , tẹtẹ títa sì jẹ ọnà kan tó gbajúmọ láti jọsìn owó .  Àwọn ilé tẹtẹ àwòṣífìlà tí ń kọ mànà ti gba ipò ìjọsìn mọ àwọn èèyàn lọwọ , ìlànà tuntun tí tọmọdétàgbà ń tẹ lé sì ni pé ìwọra bójú mu .  Gẹgẹ bí ohun táwọn olùwádìí ṣàwárí , wọn ní ọpọ jù lọ èèyàn tó ń lọ sí ilé tẹtẹ ló sọ pé kì í ṣe torí àtilọ ṣe eré ìnàjú tàbí láti lọ wòran lásán làwọn fi ń lọ , àmọ ó jẹ torí àtilè jẹ  owó tabua , owó tó pọ yamùrá .   Àmọ ṣá o , Bíbélì kìlọ pé :  Ìfẹ owó ni gbòǹgbò onírúurú ohun aṣeniléṣe gbogbo , àti nípa nínàgà fún ìfẹ yìí , a ti mú àwọn kan ṣáko lọ kúrò nínú ìgbàgbọ , wọn sì ti fi ọpọlọpọ ìrora gún ara wọn káàkiri .   1 Tímótì 6 : 10 .  Ní 1 Kọríńtì 6 : 9 , 10 , Bíbélì sojú abẹ níkòó pé :  Kí a má ṣì yín lọnà .  Kì í ṣe àwọn . . . abọrìṣà . . . tàbí àwọn oníwọra . . . ni yóò jogún ìjọba Ọlọrun .   Kì í ṣe pé ìwọra lè pa àwùjọ lára bópẹ bóyá nìkan ni ; ó jẹ àìsàn tẹmí tó lè ṣekú pani  ṣùgbọn kì í ṣe àìsàn tí kò gbóògùn .  Wọn Gba Okun Tó Mú Kí Wọn Yí Padà  Kazushige tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ àkọkọ sọ pé :  Ọpọ ìgbà ni mo ti gbìyànjú láti jáwọ nínú tẹtẹ títa .  Mo rí i pé bí mo ṣe ń bá àwọn ọrẹ mi ta tẹtẹ níbi ìdíje fífi ẹṣin sáré ń ṣàkóbá fún ìdílé mi .  Mo sábà máa ń pàdánù owó tí mo bá fi ta .  Àní , mo tiẹ tún fi owó tí ìyàwó mi fi pa mọ nítorí ìgbà tá a bá bí ọmọ wa kejì ta tẹtẹ .  Nígbà tó sì yá , ńṣe ni mo kúkú wá bẹrẹ sí í jí owó ibi iṣẹ mi láti fi ta tẹtẹ .  Látàrí èyí , mi ò wá gbayì kankan mọ páàpáà .  Ìyàwó mi á kàn máa sunkún ṣáá ni , á sì máa bẹ mí láti jáwọ nínú tẹtẹ títa , àmọ kò rọrùn fún mi rárá .   Kazushige wá bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ó sọ pé :  Bí mo ṣe túbọ ń ka Bíbélì sí i ló túbọ ń dá mi lójú pé Ọlọrun wà , àti pé màá jàǹfààní bí mo bá ń fetí sílẹ sí i .  Mo wá pinnu pé lágbára Ọlọrun , màá jáwọ nínú tẹtẹ títa .  Sí ìyàlẹnu mi , kì í ṣe pé mo ti jáwọ nínú tẹtẹ títa nìkan ni , àmọ mo tún ti wá kórìíra rẹ .  Nísinsìnyí , tí mo bá wá ń ronú nípa ìnira tí tẹtẹ títa ti mú bá ìdílé mi , ńṣe lọkàn mi máa ń gbọgbẹ .  Mo mà dúpẹ lọwọ Jèhófà Ọlọrun o , fún bó ṣe ràn mí lọwọ láti bọ lọwọ tẹtẹ títa tó ti di bárakú fún mi , àti pé ó ń ràn mí lọwọ láti máa gbé ìgbésí ayé tó nítumọ báyìí !   Hébérù 4 : 12 .  John tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ àkọkọ bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì bákan náà .  Ó sọ pé :  Ẹkọ Bíbélì tí mo kọ ló mú kí n fara balẹ gbé ọràn ara mi yẹ wò .  Fún ìgbà àkọkọ pàá , ńṣe ni ojú mi wá là kedere sí àdánù tí tẹtẹ títa mi ń mú bá ìdílé mi àti èmi alára .  Mo ṣẹṣẹ wá mọ ni pé ńṣe ni tẹtẹ títa máa ń jẹ kéèyàn ní ẹmí ìmọtara - ẹni - nìkan àti ìwọra  àwọn ànímọ tí Jèhófà kórìíra .  Bí mo ṣe ń tẹ síwájú nínú ìkẹkọọ mi , ìfẹ tí mo ní fún Jèhófà fún mi lókun láti já ara mi gbà lọwọ tẹtẹ títa .  Bí mo ṣe máa ń fojú sọnà lọnà tí ó ga fún ìgbésí ayé tó dára tẹlẹ ló sún mi dédìí tẹtẹ títa .  Nísinsìnyí tí mo ti fi tẹtẹ títa sílẹ tí mo sì ń fi tayọtayọ sin Jèhófà , ọkàn mi ti balẹ , ayé mi sì ti dára .   Linda , tó jẹ ìyàwó John , náà pinnu láti ta kété sí tẹtẹ títa .  Ó sọ pé :  Kò rọrùn o , àmọ lẹyìn tí èmi àti ọkọ mi bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì lọdọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni mo wá pọkàn pọ sórí àwọn ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú ìgbésí ayé .  Kì í ṣe pé mo kẹkọọ láti nífẹẹ sí àwọn ohun tí Ọlọrun nífẹẹ sí nìkan ni , ṣùgbọn mo tún wá kórìíra àwọn ohun tó kórìíra , títí kan ojúkòkòrò lónírúurú .  Yàtọ sí pé ìgbésí ayé tí mò ń gbé báyìí nítumọ ju ti tẹlẹ lọ , mo ti wá lówó lọwọ sí i .   Sáàmù 97 : 10 .  Bó o bá mú àjọṣe tó dán mọrán pẹlú Jèhófà Ọlọrun dàgbà , ìwọ náà yóò lè ní okun àti ọgbọn tó o nílò láti lè yàgò fún ìdẹkùn tẹtẹ títa .  Ṣíṣe èyí yóò jẹ kí ipò ìṣúnná owó rẹ gbé pẹẹlí sí i , wàá túbọ ní ìfọkànbalẹ , wàá sì lè ní ìlera tẹmí tó jíire .  Ìgbà yẹn gan an ni ọrọ tó wà nínú Òwe 10 : 22 á wá ṣẹ sí ọ lára , èyí tó kà pé :  Ìbùkún Jèhófà - èyíinì ni ohun tí ń sọni di ọlọrọ , kì í sì í fi ìrora kún un .    Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 21   Kì í ṣe pé ìwọra lè pa àwùjọ lára bópẹ bóyá nìkan ni ; ó jẹ àìsàn tẹmí tó lè ṣekú pani   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Tẹtẹ Títa Àtàwọn Agbára Àìrí  Nínú ìròyìn kan tí àwọn olùwádìí ní Yunifásítì Duke fi ránṣẹ sí Ìgbìmọ Tí Ìjọba Àpapọ Gbé Kalẹ Láti Ṣàyẹwò Ipa Tí Tẹtẹ Títa Ń Ní Lórí Àwùjọ , wọn tọka sí i pé àjọṣe kan wà láàárín ọnà tí wọn ń gbà polówó tẹtẹ àti bí àwọn atatẹtẹ ṣe ń ní ìgbàgbọ nínú àwọn agbára tó ju ti ẹdá lọ .  Ìròyìn náà sọ pé :  Ariwo ìfẹ ọrọ àlùmọọnì ni ọpọ ìpolówó  tẹtẹ lọtìrì  máa ń pa ṣáá . . .  Síbẹ , wọn ò jẹ sọ pé ṣíṣe iṣẹ àṣekára àti níní ìforítì lẹnu iṣẹ ló lè mú kéèyàn ní àwọn ohun ìní wọnyí , àmọ wọn á ní béèyàn bá ti lè ní ìgbàgbọ nínú àwọn agbára tó ju ti ẹdá lọ , gbogbo ohun tó bá ń fẹ ló máa ní .  Gbogbo àwọn máníjà ilé tẹtẹ ló mọ pé ọpọ lára àwọn oníbàárà wọn lọkùnrin àti lóbìnrin ló máa ń ta tẹtẹ níbàámu pẹlú ìgbàgbọ tí kálukú wọn ní nínú ohun asán , nínú ìwé ìwòràwọ , nínú àwọn ẹni tó ń woṣẹ , àti nínú  àwọn ìwé àlá  tí wọn ń gbé gẹgẹ , èyí tó ṣètòlẹsẹẹsẹ àwọn nọńbà oríire tó bá orúkọ , déètì , àti àlá dọgba .  Dípò tí wọn ì bá fi máa tẹnu mọ ọn pé kò sí nọńbà téèyàn ò lè ṣèèṣì mú , àti pé títa àwọn nọńbà kan pàtó ní gbogbo ìgbà lè dín owó tí ẹnì kan lè jẹ kù nínú ìdíje fífi ẹṣin sáré , ńṣe làwọn iléeṣẹ tẹtẹ máa ń rọ àwọn tó ń ta á pé kí wọn máa mú àwọn nọńbà tó bá ń jẹ wọn lọwọ , kí wọn sì máa  lò wọn lọ  .    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20    Ìfẹ tí mo ní fún Jèhófà fún mi lókun láti já ara mi gbà lọwọ tẹtẹ títa   John   Yàtọ sí pé ìgbésí ayé tí mò ń gbé báyìí nítumọ ju ti tẹlẹ lọ , mo ti wá lówó lọwọ sí i .   Linda   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20    Sí ìyàlẹnu mi , kì í ṣe pé mo ti jáwọ nínú tẹtẹ títa nìkan ni , àmọ mo tún ti wá kórìíra rẹ   Kazushige  Àwọn Ọdọlangba Tó Máa Ń sùn Ṣáá  Ṣé Ọràn Wọn Ò Ń Fẹ Àmójútó Báyìí ?  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ KÁNÁDÀ  ÌWÉ ìròyìn The Globe and Mail ti ilẹ Kánádà sọ pé , téèyàn ò bá sun oorun tó tó , onítọhún ò ní lè ronú lọnà tó já gaara , á tún tètè máa gbàgbé nǹkan , àwọn ọdọlangba akẹkọọ ló sì dojú kọ ewu yìí jù lọ .   Bí àwọn ọmọdé àtàwọn ọdọlangba kò bá sùn tó , ó tún máa ń fa híhùwà lọnà òdì , kéèyàn máa ṣe bí ẹni tára ń kan , kí ara ẹni má sì balẹ .   Àwọn onímọ ìjìnlẹ fara balẹ ṣèwádìí lórí bí àwọn ọmọ ilé ẹkọ gíga tó tó nǹkan bí ẹgbẹrún méjì ó lé igba  2,200  ṣe máa ń sùn sí , wọn sì rí i pé nǹkan bí ìdá mẹtàdínláàádọta nínú ọgọrùn - ún wọn ni kì í sun oorun pé wákàtí mẹjọ lálaalẹ , èyí tí wọn dámọràn fún gbogbo èèyàn .  Bó tilẹ jẹ pé báwọn ọdọ ṣe ń gbé ìgbésí ayé wọn kì í jẹ kí wọn sùn tó bí ara wọn ṣe nílò rẹ , síbẹ , ìwé ìròyìn The Globe and Mail sọ pé ,  àwọn kan lára wọn tún lè ní àwọn àìlera kan tí kò tíì fojú hàn .  Ìdá mẹrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdé , láti ọmọ ọdún mẹrin sí méjìdínlógún ló ní ìṣòro kan tí wọn ń pè ní sleep apnea , èyí tí kì í jẹ kéèyàn sùn dáadáa lóru àmọ tí onítọhún á máa sùn ṣáá lọsàn - án .   Nígbà téèyàn bá ń sùn lọwọ , ibi tí afẹfẹ máa ń gbà kọjá lẹyìn ọfun lè máà ṣí sílẹ dáadáa tàbí kó tiẹ pa dé pátápátá , èyí á sì ṣèdíwọ fún afẹfẹ oxygen láti ráyè kọjá dáadáa .  Nípa báyìí , ọpọlọ ò ní í sinmi dáadáa , ńṣe ló sì máa rẹ àwọn ọmọdé nígbà tí wọn bá jí , tí wọn á sì tún máa kanra .  Lára àwọn àmì tó máa ń fi hàn pé ó ṣeé ṣe kí ọmọ kan ní ìṣòro sleep apnea ni , kó máa han - anrun tàbí kó máa mí pẹlú agbára nígbà tó bá ń sùn lọwọ , kí orí máa fọ ọ láràárọ , kó máa gbàgbé nǹkan kó má sì lè pọkàn pọ , bákan náà ni kó máa sùn ṣáá lójú mọmọ .  Wọn rọ àwọn òbí láti máa tẹtí sí àwọn ọmọ wọn lẹẹkọọkan nígbà tí wọn bá ti sùn wọra .  Dókítà Robert Brouillette , tó jẹ onímọ nípa ìṣòro oorun àwọn ọmọdé ní ilé ìwòsàn Montreal Childrens Hospital , sọ pé tí ọmọ kan bá ní àìsàn kan , ó lè máa dáwọ mímí dúró tó bá ń sùn , bó tilẹ jẹ pé àyà rẹ lè máa lọ sókè lọ sódò .   Ọmọ náà lè tún bẹrẹ sí í mí padà tó bá ṣèèṣì ta jí tó  sì  mí èémí díẹ kó tó ó tún padà sùn lọ .   Èyí lè ṣẹlẹ ní ọgọrọọrún ìgbà kí ilẹ tó ó mọ , tá á sì wá rẹ ọmọ náà tẹnutẹnu nígbà tó bá jí .  Ẹgbẹ Tó Ń Rí Sí Ìṣòro Oorun ní Ilẹ Amẹríkà wá dámọràn sísùn nínú yàrá tí kò sí ooru , èyí tó ṣókùnkùn , tí kò sì ní àwọn nǹkan tó lè ṣèdíwọ bíi tẹlifíṣọn tàbí ẹrọ kọǹpútà .  Lílọ sùn ní àkókò kan náà àti jíjí ní àkókò kan náà ní gbogbo ìgbà á tún ṣèrànwọ fún àwọn ọmọ kéékèèké àtàwọn ọdọlangba láti máa sùn dáadáa lóru .  Àwọn kan tó ní ìṣòro sleep apnea ti lo ẹrọ kan tó máa ń rọra fẹ atẹgùn sínú ihò imú àti ẹnu , láti mú kí apá ẹyìn ọnà ọfun wọn wà ní ṣíṣí sílẹ nígbà tí wọn bá ń sùn lọwọ .  Dókítà kan tó máa ń ṣètọjú àwọn ọmọ wẹwẹ sọ pé :  Oorun ṣe pàtàkì ju oúnjẹ tá à ń jẹ lọ .  Ó ṣe pàtàkì ju eré ìmárale lọ .  Òun ló ń ṣàkóso omi ara tó máa ń súnni ṣe nǹkan , ìmọlára wa àti ètò ìdènà àrùn inú ara wa .   Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ni Mo Lè Ṣe Láti Túbọ Lẹwà Sí I ?   Ara mi kì í balẹ nígbà tí mo bá ń bá àwọn ọmọbìnrin sọrọ .  Mi ò mọ ohun tí wọn ń rò nípa mi , mi ò mọ bí ọrọ mi ṣe ń rí létí wọn tàbí ojú tí wọn fi ń wo nǹkan .   Tyler .  KÍ LÀWỌN ànímọ tí àwọn ọmọbìnrin máa ń fẹràn jù lọ lára àwọn ọmọkùnrin ?  Ọdọlangba kan tí orúkọ rẹ ń jẹ Emily sọ pé :  Dídára - ẹni - lójú .   Ọdọ mìíràn tó ń jẹ Robyn sọ pé jíjẹ ẹni tó lè dẹrìn - ín pani ló máa ń wu òun jù lára àwọn ọmọkùnrin .  Kí sì làwọn ohun tó máa ń fa àwọn ọmọkùnrin mọra jù lọ lára àwọn ọmọbìnrin ?  Kò yani lẹnu pé , gẹgẹ bí ìwádìí kan ti fi hàn , ẹwà ni ohun àkọkọ táwọn ọmọkùnrin máa ń wò lára ọmọbìnrin .  Ipò kẹfà ni wọn fi níní èrò tó bára mu nípa àwọn ohun tó ṣe pàtàkì nígbèésí ayé sí .  Àwọn àpilẹkọ àtàwọn ìwádìí tó dá lórí àjọṣe àárín ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin pọ lọ jàra nínú àwọn ìwé ìròyìn tó wà fún àwọn ọdọ .  Ó ṣe kedere pé ọpọ àwọn ọdọlangba máa ń ronú gan - an nípa ojú tí ẹyà kejì fi ń wò wọn , tàbí kí wọn tiẹ máa dààmú pàápàá nítorí èyí .  Bóyá ó máa ń ṣe ìwọ alára bẹẹ nígbà míì .  Kì í kúkú ṣe pé o ti múra tán láti ṣègbéyàwó láìpẹ .  Àmọ , ohun tó máa ń fà á ni pé kò sẹni tó fẹ kí wọn máa fojú òbùrẹwà wo òun tàbí kí wọn má gba tòun !  Ọdọ kan tó ń jẹ Tyler sọ pé :  Nígbà tó o bá wà lọdọọ , wàá fẹ kí gbogbo èèyàn gba tìẹ .  Wàá fẹ bẹgbẹ mu , káwọn ojúgbà rẹ lọkùnrin lóbìnrin lè tẹwọ gbà ọ .   Bákan náà , o lè máa rò pé lọjọ kan ṣá , wàá fẹ wá ẹni yíyẹ kan tí wàá bá ṣègbéyàwó .  Bó bá di àsìkò yẹn , kò sí àní - àní pé wàá fẹ kí onítọhún gba tìẹ .  Bó ti wù kó rí , níwọn bó o ti jẹ Kristẹni ọdọ , o lè máà tíì fi bẹẹ mọ béèyàn ṣe ń bá ẹyà kejì kẹgbẹ pọ .  Síwájú sí i , bí àwọn ojúgbà rẹ ṣe ń tẹnu mọ ọràn ẹwà tún lè máa nípa lórí rẹ .  Bó o bá ń rí àwòrán àwọn òrékelẹwà tí wọn ń polówó ẹwà , àtàwọn òṣèré lọkùnrin tí wọn síngbọnlẹ nínú tẹlifíṣọn àtàwọn ìwé ìròyìn , àfàìmọ kó máà jẹ pé ńṣe ni wàá ro ara rẹ pin pé o ò tẹgbẹ !  Kí wá lohun tó o lè ṣe nígbà náà kó o lè jẹ ẹni tó fani mọra lójú àwọn ẹlòmíràn  títí kan àwọn ẹyà kejì , lọnà tó ń gbéni ró , tó sì fi ìwọntúnwọnsì hàn ?  Kò Bọgbọn Mu Láti Máa Rò Pé O Ò Lè  Lábùkù  Kankan Lára  William S .  Pollack , ẹni tó jẹ afìṣemọrònú , ṣàkíyèsí pé àwọn iléeṣẹ tó ń ṣagbátẹrù eré ìnàjú ló máa ń jẹ kí àìmọye ọdọ lọ máa  lo ọpọ àkókò nídìí ṣíṣọ oúnjẹ jẹ , gbígbé irin wíwúwo , àti ṣíṣe àwọn eré ìmárale lóríṣiríṣi , torí àtilè yí ìrísí wọn padà .   Ńṣe làwọn kan tiẹ máa ń fi ẹmí ara wọn wewu , tí wọn á máa dìídì febi pa ara wọn , torí kí wọn bàa lè ní ara tí kò  lábùkù  tí wọn máa ń polówó rẹ .  Síbẹ , ìsọfúnni kan láti Ibùdó Tó Ń Ṣèwádìí Lórí Àwọn Ohun Tó Ń Ṣẹlẹ Láwùjọ sọ pé :  Iye àwọn obìnrin tó lè jẹ òrékelẹwà níbàámu pẹlú bí àwọn iléeṣẹ ìròyìn ṣe ń kéde fáráyé kò tó ìdá márùn - ún nínú ọgọrùn - ún  ìwọnba yẹn gan - an sì tún sinmi lé bí wọn ṣe pẹlẹńgẹ sí àti bí wọn ṣe ga sí .  Bó bá jẹ pé ìdúró , ẹwà ojú , àti bẹẹ bẹẹ lọ ni ẹnì kan fẹ wò ní , gẹgẹ bí ohun tí wọn máa ń polówó rẹ , kìkì ìdá kan ṣoṣo nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin ló lè rọwọ mú .   Ìmọràn Bíbélì tó wà ní Róòmù 12 : 2 bá a mu wẹkú :  Má ṣe jẹ kí ayé tó yí ẹ ká mú ẹ bá bátánì rẹ mu .    Phillips  Bó ti wù kó rí , èyí ò wá túmọ sí pé kó o máà wá bìkítà rárá nípa ìrísí rẹ o .  Kò sóhun tó burú nínú pé kó o máa mójú tó ara rẹ nípa ṣíṣe eré ìmárale níwọnba , àti nípa jíjẹ àwọn oúnjẹ aṣaralóore , tí èròjà rẹ pé .  Bó o bá ń fúnra rẹ ní ìsinmi dáadáa , tó o sì ń sùn dáadáa , èyí á mú kí ojú rẹ gún régé , kí ara rẹ sì dá ṣáṣá dé ìwọn tó lè ṣeé ṣe dé .  Lọwọ kan náà , jẹ onímọọtótó , kó o sì máa múra lọnà tó bójú mu .  Ọdọlangba kan ní ilẹ Gẹẹsì tó ń jẹ David sọ pé :  Ọmọbìnrin kan wà tí ojú rẹ fani mọra , àmọ òórùn ara rẹ kò bára dé rárá .  Èyí mú káwọn èèyàn máa pa á tì .   Nítorí náà , máa wẹ déédéé .  Ọwọ , irun , àti èékánná ọwọ tó mọ yóò jẹ kí ìrísí rẹ túbọ fani mọra .  Bó tilẹ jẹ pé Bíbélì rọ wá láti má ṣe sọ aṣọ wíwọ di bàbàrà , ó gba àwa Kristẹni nímọràn láti  máa fi aṣọ tí ó wà létòletò ṣe ara  wa  lọṣọọ , pẹlú ìmẹtọmọwà àti ìyèkooro èrò inú .   Máa wọ àwọn aṣọ tó máa gbé ìrísí rẹ yọ , ṣùgbọn tí kì í ṣe ti aláfẹfẹyẹyẹ tàbí èyí tí kò bójú mu .   Jíjẹ kí ìrísí rẹ fani mọra lè jẹ kó o túbọ dá ara rẹ lójú .  Ọdọ kan tó ń jẹ Paul sọ ọ báyìí pé :  Ó lè máà jẹ pé ìwọ lo lẹwà jù lọ lágbàáyé , àmọ o lè túbọ mú kí ìwọnba ẹwà tó o ní yọ .   Àwọn Ànímọ Téèyàn Ní  Bó tilẹ jẹ pé ojú tó fani mọra àti ìrísí tó dára lè jẹ káwọn èèyàn máa fẹ láti sún mọ wa , bópẹ bóyá  ẹwà máa ń yára pa rẹ .   Ẹwà ojú kì í wà fún ìgbà pípẹ , ó sì dájú pé a ò lè fi rọpò àwọn ànímọ fífanimọra tí a ní lẹnì kọọkan .  Tún rántí pé ,  ènìyàn lásán - làsàn ń wo ohun tí ó fara hàn sí ojú ; ṣùgbọn ní ti Jèhófà , ó ń wo ohun tí ọkàn - àyà jẹ .   Nítorí náà , dípò tí wàá fi máa ronú ṣáá nípa bó o ṣe pẹlẹńgẹ sí tàbí sanra sí , tàbí bó o ṣe síngbọnlẹ sí , ńṣe ló yẹ kó o sapá láti ní àwọn ànímọ tó ṣe pàtàkì , irú bíi jíjẹ  ẹni ìkọkọ ti ọkàn - àyà nínú aṣọ ọṣọ tí kò lè díbàjẹ ti ẹmí ìṣejẹẹjẹẹ àti ti ìwà tútù , èyí tí ó níye lórí gidigidi lójú Ọlọrun .   Lóòótọ o , nínú ayé tá à ń gbé lónìí , ọpọ ọdọ ni kò bìkítà nípa àwọn ìwà ọmọlúwàbí , ká má ṣẹṣẹ wá sọ àwọn ànímọ tẹmí .   Àmọ àwọn tó ń tẹ lé àwọn ìlànà Ọlọrun mọyì rẹ , ó sì máa ń wú wọn lórí !  Nígbà náà , ọnà tó dára jù lọ láti jẹ ẹni tó lẹwà lójú àwọn Kristẹni tó jẹ ẹni tẹmí lọkùnrin lóbìnrin ni pé kí ìwọ náà jẹ ẹni tẹmí fúnra rẹ .  Máa tẹ síwájú láti jẹ ẹni tẹmí nípa gbígbàdúrà , ṣíṣe ìdákẹkọọ Bíbélì , àti pípésẹ sí àwọn ìpàdé Kristẹni .  Síbẹsíbẹ , àwọn ànímọ àti ìwà bíbójúmu mìíràn wà tó o lè ní .  Kò dìgbà tó o bá lọ ń dájọ àjọròde pẹlú ẹnì kan tàbí tó o lọ ń jẹ kí ìfẹ ẹnì kan kó sí ọ lórí kó o tó lè ní àwọn ànímọ wọnyí .  Kàkà bẹẹ , o lè máa fi wọn dánra wò ní gbogbo ìgbà tó o bá ń bá àwọn ẹlòmíràn lò lójoojúmọ .  Bí àpẹẹrẹ , ṣé ojú máa ń tì ọ tàbí ńṣe ni ara rẹ máa ń kó ṣìọ nígbà tó o bá wà ní sàkáání ẹyà kejì ?  Ọdọ kan tó ń jẹ Paul sọ pé :  Ara mi kì í balẹ nígbà míì  torí pé wọn jẹ obìnrin , mi ò sì lóye àwọn obìnrin bí mo ṣe lóye àwọn ọkùnrin bíi tèmi .  Mi ò sì fẹ dójú ti ara mi .   Báwo lo ṣe lè ní ìbàlẹ ọkàn kó o sì tún ní ìdára - ẹni - lójú lọnà tí ara á fi tu àwọn ẹlòmíràn ?  Ohun kan tó o lè ṣe ni pé kó o jàǹfààní látinú kíkẹgbẹpọ pẹlú onírúurú àwọn èèyàn tó wà nínú ìjọ Kristẹni .  Nínú ìpàdé , máa fi hàn pé o bìkítà nípa àwọn ẹlòmíràn lẹnìkọọkan  kì í ṣe àwọn ẹyà kejì tí wọn jẹ ojúgbà rẹ nìkan , àmọ èyí tún kan àwọn ọmọdé , àgbàlagbà , àtàwọn arúgbó .  Kíkọ láti bá onírúurú àwọn èèyàn bẹẹ lò lọnà tó bójú mu yóò ràn ọ lọwọ láti jẹ ẹni tó dá ara rẹ lójú .  Àmọ ṣọra o .  Jésù sọ pé :  Kí ìwọ nífẹẹ aládùúgbò rẹ gẹgẹ bí ara rẹ .   Bó o bá dá ara rẹ lójú , o ò ní máa lọra tàbí tijú tó o bá wà nítòsí àwọn ẹlòmíràn .   Bó tilẹ jẹ pé , ó yẹ kéèyàn ní ọwọ ara ẹni dé ìwọn àyè kan , àmọ máà wá di aláṣejù .  Àpọsítélì Pọọlù sọ pé :  Mo sọ fún gbogbo ẹni tí ń bẹ láàárín yín níbẹ láti má ṣe ro ara rẹ ju bí ó ti yẹ ní rírò lọ .   Róòmù 12 : 3 .  Wá ṣàyẹwò ìwà tìẹ náà fúnra rẹ àti ọnà tó ò ń gbà bá àwọn ẹlòmíràn lò .  Ọmọbìnrin ilẹ Gẹẹsì kan tó ń jẹ Lydia sọ pé :  Ọmọkùnrin kan wà ní ilé ẹkọ mi tó gbayì gan an lọdọ àwọn ọmọbìnrin púpọ .  Àmọ lẹyìn tí wọn bá ti mọ irú ẹni tó jẹ , wọn kì í fẹràn rẹ mọ , torí pé ó máa ń fi ìwọsí lọni , ó sì máa ń sọrọ ṣàkàṣàkà .   Àwọn èèyàn máa ń sún mọ ẹni tó bá ń sọrọ ọmọlúwàbí , ọrọ ọlọgbọn , tó sì máa ń gba ti àwọn ẹlòmíràn rò .  Dókítà T .  Berry Brazelton ṣàkíyèsí pé :  Ńṣe ni híhùwà ọmọlúwàbí dà bíi kọkọrọ kan , èyí tó ń fún àwọn èèyàn lómìnira fàlàlà láti dé ọdọ ẹnì kan .   Ó tún sọ pé ìwà ọmọlúwàbí  ṣe kókó béèyàn bá fẹ kí àwọn ẹlòmíràn tẹwọ gba òun .   Àwọn ìlànà àti àṣà àdúgbò kọọkan yàtọ síra kárí ayé .  Nítorí náà , máa kíyè sí bí àwọn Kristẹni tó dàgbà dénú lọkùnrin lóbìnrin ṣe máa ń bá ara wọn lò .  Bí àpẹẹrẹ , ǹjẹ àṣà orílẹ - èdè yín ni pé kí ọkùnrin máa ṣílẹkùn fún obìnrin ?  Bó bá jẹ bẹẹ , ṣíṣe èyí yóò túbọ jẹ kí àwọn èèyàn lè mọ ọ sí ẹni tó mọwàá hù .  Níkẹyìn , á dáa tó o bá lè gbìyànjú láti máa dẹrìn - ín pani ní ìwọntúnwọnsì .  Bíbélì sọ pé  ìgbà rírẹrìn - ín  wà , ẹni tó bá sì máa ń dápàárá máa ń tètè ní ọrẹ .  Oníwàásù 3 : 1 , 4 .  Bíbánidọrẹẹ Yàtọ sí Bíbánidọwẹẹkẹ  Ìwé kan tí àwọn tó ṣe é pè ní  ìtọsọnà lórí dídájọ àjọròde pẹlú àṣeyọrí  sọ pé ọnà tí ẹnì kan fi lè jẹ kí ẹyà kejì gba tòun ni nípa bíbá a dọwẹẹkẹ .  Ìwé náà rọ àwọn òǹkàwé láti máa fi ẹrín músẹ àti fífi ojú báni sọrọ dánra wò , kí wọn sì jẹ kí  ọrọ tí wọn máa kọkọ sọ  dùn mọràn - ìn mọran - in .  Irú ìdámọràn yẹn lòdì sí kókó tó wà nínú ìmọràn tí Pọọlù fún Tímótì , ìyẹn ni pé kó máa bá àwọn ẹyà kejì lò  pẹlú gbogbo ìwà mímọ .   1 Tímótì 5 : 2 .  Bó tilẹ jẹ pé , bíbánidọwẹẹkẹ lè jẹ kí ẹnì kan máa rò pé òun fọmọ yọ , àmọ ó jẹ ìwà àìṣòótọ àti ìwà àgàbàgebè .  Kò dìgbà tó o bá ń dọwẹẹkẹ pẹlú ẹnì kan tàbí tó o bá ń díbọn pé ò ń yẹ ẹ sí kó o tó lè bá a fọrọ wérọ lọnà tó lárinrin .  Bẹẹ ni kò sì pọn dandan pé kó o máa béèrè àwọn ìbéèrè tó ń dójú tini tàbí tí kò ṣeé gbọ sétí kó o tó lè mọ bí ọrọ ṣe rí lára àwọn ẹyà kejì tàbí ohun tí wọn ń rò .  Sọ ọ di àṣà rẹ láti máa sọrọ nípa àwọn ohun tó jẹ  òdodo , tó mọ níwà , tó sì dára ní fífẹ ,  wàá lè tipa báyìí fi hàn pé lóòótọ lo ti ń di ọkùnrin tàbí obìnrin tó dàgbà dénú , ẹni tí àwọn ohun tẹmí ń jẹ lọkàn .  Kì í ṣe lójú ẹyà kejì nìkan ni ṣíṣègbọràn sí àwọn ìlànà Ọlọrun yóò ti sọ ọ di ẹlẹwà , wàá tún lẹwà lójú Ọlọrun fúnra rẹ .    Òwe 1 : 7 - 9 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo  Awọn Ọdọ Beere Pe . . .  Kinni Àṣírí Yíyàn Awọn Aṣọ Títọ ?   tó jáde nínú ìtẹjáde Jí ! April 8 , 1990 .  Gẹgẹ bí ohun tí olùwádìí kan sọ , ìwádìí fi hàn pé wọn sábà máa ń fi àwọn ọdọ tó mọwé ṣe yẹyẹ nítorí ìmọ tí wọn ní .  Àwọn ọdọ mìíràn á wá tìtorí èyí máa fojú kéré ọgbọn orí wọn .  Àwọn ìdámọràn lóríṣiríṣi nípa ọnà téèyàn lè gbà ní ọwọ ara ẹni ni a ṣàlàyé ní àkòrí 12 nínú ìwé Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ , èyí tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .  Bó o bá kéré jù láti ṣègbéyàwó , ibi tí oríṣiríṣi èèyàn lọkùnrin lóbìnrin bá wà , ló bọgbọn mu kó o ti máa bá ẹyà kejì kẹgbẹ pọ .  Wo àpilẹkọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Bí Àwọn Òbí Mi Bá Sọ Pé Mi Ò Tíì Tẹni Ń Dájọ Àjọròde Ńkọ ?   tó wà nínú ìtẹjáde Jí ! ti February 8 , 2001 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Dípò tí wàá fi máa ronú ṣáá lórí bí ìrísí rẹ ṣe rí , sapá láti ní àwọn ànímọ tẹmí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Mọ bó o ṣe lè ní ìbàlẹ ọkàn nígbà tó o bá ń bá onírúurú èèyàn lò  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  August 8 , 2002  Kí Làwọn Ohun Tó Ti Ṣẹlẹ Kọjá Lè Kọ Wa ?  A lè kọ ohun tó pọ nípa ọjọ ọla látinú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá .  Lọnà wo ?  Kí lọjọ iwájú máa mú wá ?  3 Ìmọ Pọ Rẹpẹtẹ Àmọ Kò Fi Bẹẹ Sí Ìyípadà  4 Àwọn Orílẹ - Èdè Kò Tíì Kọgbọn Síbẹ  8 Kíkẹkọọ Lára Àwọn Kristẹni Ọrúndún Kìíní  12 Ǹjẹ O Mọ ?  13 Tẹtẹ Títa  Ti Di Ohun Táwọn Èèyàn nífẹẹ Sí Kárí Ayé   16 Kí Ló Burú Nínú Tẹtẹ Títa ?  19 Yàgò Fún Ìdẹkùn Tẹtẹ Títa  27 Ìgbọkànlé Tí Mo Ní Nínú Ọlọrun Ló Mẹsẹ Mi Dúró  32 Ó Rí Ohun Ṣíṣeyebíye Lájàalẹ Ṣọọṣì Kan  Irú Ojú Wo Ni Ọlọrun Fi Ń Wo Ìwà Ipá ? 22  Kí ni Bíbélì sọ nípa kókó yìí ?  Ìgbà wo ni Ọlọrun máa fòpin sí ìwà ipá ?  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  24  Kí Ni Mo Lè Ṣe Láti Túbọ Lẹwà Sí I ?  Ìmọ Pọ Rẹpẹtẹ Àmọ Kò Fi Bẹẹ Sí Ìyípadà   Bó tilẹ jẹ pé ìmọ sáyẹǹsì ti mú àwọn àṣeyọrí ńláǹlà wá lẹnu lọọlọọ yìí , síbẹ , ìwà àwọn èèyàn ò tíì fi bẹẹ yí padà láti ẹgbẹrún ọdún méjì sẹyìn ; fún ìdí yìí , ó ṣì yẹ ká kẹkọọ látinú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá .   Kenneth Clark , nínú ìwé rẹ tó pè ní Civilisation  A Personal View .  KÒ SÍ àní - àní pé , ìtẹsíwájú gígọntíọ ti ń wáyé lágbo ìmọ sáyẹǹsì láti àwọn ọrúndún yìí wá .  Ìwé ìròyìn Time sọ pé èyí ti mú kí  ìgbésí ayé ọkẹ àìmọye èèyàn sàn ju ti ìgbàkigbà rí lọ nínú ìtàn .   Inú ìmọ ìṣègùn ni àwọn kan lára àwọn ìtẹsíwájú kíkọyọyọ yìí ti wáyé jù .  Òpìtàn Zoé Oldenbourg sọ pé , nígbà ayé ojú dúdú ,  àwọn èèyàn ò fi bẹẹ mọ nípa ìṣègùn rárá , ọnà tí wọn sì ń gbà ṣe é kò bọ sí i rárá .  Bí àwọn dókítà ṣe lè woni sàn náà ni wọn ṣe lè gbẹmí ẹni .   Gbogbo Ìgbà Kọ Làwọn Èèyàn Máa Ń Fẹ Láti Kẹkọọ  Ọjọ pẹ táwọn èèyàn kì í ti í fẹ ẹ gbẹkọ .  Bí àpẹẹrẹ , ní apá ìparí ọrúndún kọkàndínlógún , ọpọ dókítà kọ láti gbà pé àwọn fúnra wọn , lọnà kan ṣá , ń tan àìsàn kálẹ láàárín àwọn aláìsàn tí wọn ń tọjú .  Èyí ló mú kí wọn rinkinkin mọ àwọn ọnà eléwu tí wọn ń gbà tọjú àwọn èèyàn , wọn kò sì ń fọwọ wọn bí wọn ti ń ti ọdọ aláìsàn kan dé ọdọ òmíràn .  Síbẹ , èyí kò dí ìtẹsíwájú tó ń ṣẹlẹ nínú ìmọ sáyẹǹsì àti ìmọ iṣẹ ẹrọ lọwọ .  Ó bọgbọn mu nígbà náà láti sọ pé , ó yẹ káwọn èèyàn ti kẹkọọ látinú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá , kí wọn bàa lè mọ ọnà tí wọn á lè fi sọ ayé di ibi tó túbọ láyọ tó sì láàbò ju bó ṣe wà yìí lọ .  Àmọ ọrọ ò rí bẹẹ rárá .  Gbé àpẹẹrẹ ohun tó ṣẹlẹ ní ilẹ Yúróòpù ní ọrúndún kẹtàdínlógún yẹ wò .  Wọn sọ pé àkókò ọlàjú ni àkókò náà , àti pé àwọn olórí pípé èèyàn pọ gan - an .  Àmọ gẹgẹ bí Kenneth Clark ti sọ , òótọ ibẹ ni pé ,  pẹlú báwọn tí orí wọn pé gidi nínú ìmọ iṣẹ ọnà àti sáyẹǹsì ti pọ lọ bí - ilẹ - bí - ẹní nígbà yẹn , táráyé sì ń rí àwọn ohun tí wọn ò rírú ẹ rí , inúnibíni tí kò mọgbọn dání àtàwọn ogun oníkà tó burú jáì ṣì ń wáyé .   Lóde òní náà , àwọn èèyàn kì í fi àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ṣàríkọgbọn láti lè yẹra fáwọn àṣìṣe táwọn èèyàn àtijọ ti ṣe .  Látàrí èyí , ńṣe ló dà bí ẹni pé inú ewu gidi la wà .  Òǹkọwé Joseph Needham sọ pé , ìṣòro ọhún ti burú débi pé ,  gbogbo ohun tó kù tá a lè ṣe kò ju ká máa gbà á ládùúrà pé káwọn ayírí èèyàn má lọ ṣe ohun tó máa gbẹmí gbogbo ohun alààyè tó wà lórí ilẹ ayé pátá .   Kí ló fà á tó fi jẹ pé pẹlú gbogbo ọgbọn ńláǹlà tó kún orí èèyàn àti gbogbo ìmọ tí wọn ní , a ò tíì rí ọnà àbáyọ lọwọ ìwà ipá àti ìwà ìkà tó kúnnú ayé ?  Ṣé ìyípadà tiẹ máa wà rárá ?  Àwọn àpilẹkọ méjì tó tẹ lé e ló máa dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí .   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   ÈPO ẸYÌN ÌWÉ : Àwọn àgbá arọjò ọta tí wọn lò nígbà Ogun Àgbáyé Kìíní : fọtò U.S .  National Archives ; àwọn tó kú nígbà Ìpakúpa Rẹtẹtẹ Ogun Àgbáyé Kejì : Robert A .  Schmuhl , nípasẹ ìyọǹda USHMM Photo Archives  Ojú ìwé 2 àti 3 : Ọkọ òfuurufú arọjò ọta B - 17 : fọtò USAF ; obìnrin : Instituto Municipal de Historia , Barcelona ; àwọn olùwá - ibi - ìsádi : UN PHOTO 186797  J .  Isaac ; ìbúgbàù tó jẹ ìdíwọn 23 kiloton : fọtò U.S .  Department of Energy  Àwọn Orílẹ - Èdè Kò Tíì Kọgbọn Síbẹ   Ká láwa èèyàn lè kọgbọn látinú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ni  ẹkọ ńlá là bá mà rí kọ o !  Àmọ ńṣe la máa ń jẹ kí Ìfẹ Àìníjàánu àtọrọ Ìṣèlú dí wa lójú , ẹyìn wa sì ni ìmọlẹ tí Ìrírí ń fúnni máa ń tàn sí , kì í tàn síwájú wa !   Samuel Taylor Coleridge .  ṢÉ O gbà pé òótọ ọrọ ni Samuel Coleridge , akéwì ọmọ ilẹ Gẹẹsì yìí sọ ?  Ǹjẹ ó ṣeé ṣe kí ohun kan tá a nífẹẹ sí gan - an ru bò wá lójú débi pé , a lè ṣe àṣìṣe tó máa yọrí sí ìbànújẹ irú èyí táwọn ìran tó ṣáájú wa ti ṣe ?  Àwọn Ogun Ẹsìn  Bí àpẹẹrẹ , gbé díẹ yẹ wò lára ohun táwọn èèyàn dán wò lákòókò tí Ogun Ẹsìn ń ṣẹlẹ .  Lọdún 1095 Sànmánì Tiwa , Póòpù Urban Kejì rọ  àwọn Kristẹni  láti gba Ilẹ Mímọ lọwọ àwọn Mùsùlùmí .  Làwọn ọba , àwọn èèyàn jàǹkànjàǹkàn , àwọn olóyè , àtàwọn èèyàn tó wà ní gbogbo ìlú tí Urban Kejì ń ṣàkóso lé lórí bá dìde sí ìpè rẹ yìí .  Gẹgẹ bí òpìtàn kan nípa sànmánì ojú dúdú ṣe sọ ,  bóyá làwọn èèyàn kankan wà tó ń gbé níbàámu pẹlú òfin Kristi  tí wọn ò yára gbárùkù ti ogun ẹsìn yìí .  Òpìtàn Zoé Oldenbourg sọ pé , èyí tó pọ jù lára àwọn ajagun ẹsìn náà  ló dá lójú hán - únhán - ún pé , bí àwọn ṣe ń kópa nínú ogun yìí , Ọlọrun Gan - an  làwọn  ń ṣiṣẹ sìn .   Òpìtàn náà tún sọ pé , wọn máa ń wo ara wọn bí  áńgẹlì apanirun tó ń gbógun ti àwọn ọmọ èṣù .   Òǹkọwé Brian Moynahan sọ pé wọn tún gbà gbọ pé ,  gbogbo ẹni tó bá kú nínú ogun náà ló máa rí adé àwọn ajẹrìíkú gbà bó bá dé ọrun .   Bóyá àwọn Ajagun Ẹsìn yìí kò mọ pé nǹkan kan náà làwọn ọtá wọn gbà gbọ .  Òpìtàn J .  M .  Roberts , nínú ìwé rẹ tó pè ní Shorter History of the World sọ pé , ìgbàgbọ tí àwọn jagunjagun ẹlẹsìn Ìsìláàmù náà ní bí wọn ti ń lọ sójú ogun ni pé , Ọlọrun làwọn ń jà fún àti  pé àlùjánnà lẹni tó bá kú lójú ogun níbi tó ti ń bá àwọn kèfèrí jà máa lọ ,  ìyẹn ní ọrun .  Ohun tí wọn kọ àwọn ẹgbẹ méjèèjì náà ni pé ogun òdodo ni wọn ń jà , pé Ọlọrun lọwọ sí i àti pé ó ní ìbùkún Ọlọrun .  Ńṣe làwọn aṣáájú ẹsìn àtàwọn aṣáájú ìṣèlú máa ń tẹ èrò yìí mọ àwọn ọmọ abẹ wọn lọkàn ṣáá , wọn á sì máa fẹná mọ ọn .  Èyí ló mú kí àwọn ẹgbẹ méjèèjì hu ìwà ìkà tó burú jáì .  Irú Èèyàn Wo Ni Wọn ?  Irú àwọn èèyàn wo ló hu àwọn ìwà aburú yìí ?  Aráàlú lèyí tó pọ jù nínú wọn , wọn ò sì fi bẹẹ yàtọ sáwọn èèyàn òde òní .  Ó dájú pé ẹmí kí nǹkan lè dára sí i , àti ìfẹ tí wọn ní láti ṣàtúnṣe àwọn ipò tó ti dàrú tí wọn ń rí nígbà náà ló kó sí ọpọ lórí .  Àmọ , táwọn nǹkan yìí bá ti ru bò wọn lójú , ó jọ pé wọn kì í mọ pé níbi táwọn bá ti ń jà fún  ẹtọ ,  ńṣe làwọn ń hu ìwà tí kò tọ sí ọkẹ àìmọye àwọn ọkùnrin , obìnrin àtàwọn ọmọdé tí wọn ò mọwọmẹsẹ , tí ogún ká mọ àgbègbè tí ìjà ti ṣẹlẹ , tí wọn sì ń kó ọpọ ìrora àti ìnira bá àwọn èèyàn náà .  Ṣé kì í ṣe ohun tó ti ṣẹlẹ léraléra jálẹ ìtàn nìyẹn ?  Ṣé àwọn aṣáájú tó mọ ọgbọn àyínìke láti fi yí àwọn èèyàn lérò padà ò ti sún ọkẹ àìmọye èèyàn lọpọ ìgbà láti ṣe ohun táwọn yẹn ò jẹ ronú fúnra wọn láti ṣe , ìyẹn láti bá àwọn ọtá wọn nínú ẹsìn tàbí nínú ìṣèlú ja ogun rírorò tó sì burú jáì ?  Kíkó tí wọn ń kó àwọn èèyàn jọ sínú ẹgbẹ méjì tó ń bára wọn jà , tí wọn á sì sọ fún wọn pé Ọlọrun wà lẹyìn ọkọọkan wọn ló mú kí ogun di ohun tí wọn ń lò láti tẹ àtakò ìṣèlú àti ti ìsìn rì lọnà tó mú ìwà ipá dání .  Èyí jẹ ọkan lára àwọn ìlànà tó ti wà látọjọ pípẹ , tí àwọn alákòóso rírorò ti máa ń lò fún àǹfààní ara wọn láti ọpọ ọrúndún wá .  Òǹkọwé Moynahan sọ pé ìlànà yìí  làwọn tó wà nídìí Ìpakúpa Rẹpẹtẹ àti ìpẹyàrun tó ń wáyé lóde òní máa wá gùn lé tó bá yá , nígbà tó kúkú jẹ pé òun náà ló pilẹ àwọn ogun ẹsìn àkọkọ pàá .   Síbẹ , ìwọ bí ẹnì kan lè sọ pé :  Àwọn èèyàn tí orí wọn pé lónìí kò jẹ gbà kí wọn yí àwọn lérò padà mọ lọnà yẹn .  Ṣé ojú ò ti wá là jùyẹn lọ ni ?   Bó ṣe yẹ kí ọrọ rí nìyẹn .  Àmọ ṣé lóòótọ làwọn èèyàn ti fi ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ṣàríkọgbọn ?  Ta ló lè sọ pé bí ọrọ ṣe rí nìyẹn téèyàn bá ń ronú dáadáa nípa àwọn ohun tó ṣẹlẹ láàárín ọgọrùn - ún ọdún tó kọjá ?  Ogun Àgbáyé Kìíní  Bí àpẹẹrẹ , nígbà Ogun Àgbáyé Kìíní , àwọn èèyàn tún tẹ lé ìlànà tí wọn fi lélẹ nígbà Ogun Ẹsìn .  Òpìtàn Roberts sọ pé :  Ọkan lára àwọn ohun yíyanilẹnu gbáà tó ṣẹlẹ lọdún 1914 ni bí ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn ní gbogbo orílẹ - èdè , látinú oríṣiríṣi ẹgbẹ , ìsìn àti ìran ṣe tú yááyáá jáde lọnà tó jọni lójú , tí wọn sì fi tinútinú àti tayọtayọ lọ sógun .   Kí ló mú kí ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn fi  tinútinú àti tayọtayọ lọ sógun  ?  Ìdí ni pé , bíi tàwọn tó fi tinútinú lọ sógun ṣáájú wọn , èrò tó wọpọ nígbà yẹn ló ń darí ìrònú wọn àti ohun tí wọn gbà gbọ .  Bó tilẹ jẹ pé rírí òmìnira àti ẹtọ gbà lè ti sún àwọn kan jagun , kò sí àní - àní pé ẹmí ìgbéraga ló mú ọpọ ṣe bẹẹ , ẹmí pé orílẹ - èdè tiwọn lọgá àti pé ńṣe ló yẹ káwọn orílẹ - èdè tó kù máa wárí fún wọn .  Wọn yí àwọn èèyàn wọnyí lérò padà láti gbà pé ogun ò lè ṣe kó máà wáyé torí pé àdámọ èèyàn ni , àti pé  ó ti wà nínú ẹjẹ èèyàn .   Bí àpẹẹrẹ , òǹkọwé Phil Williams sọ pé :  Èrò kan tó wọpọ tí wọn ń pè ní àbá èrò orí Darwin  gbé ìrònú náà lárugẹ pé , ogun jẹ ọnà tó bójú mu láti  pa àwọn ìṣẹdá kan tí wọn ò lẹtọọ láti máa wà láàyè run .   Ó dájú pé ẹgbẹ kọọkan tó kópa nínú ogun náà gbà pé ohun táwọn ń ṣe tọnà .  Kí wá ni àbájáde rẹ ?  Martin Gilbert , tó jẹ òǹkọwé àti òpìtàn sọ pé :  Nígbà tí Ogun Àgbáyé Kìíní ń lọ lọwọ , àwọn ìjọba ò yéé fún àwọn èèyàn wọn níṣìírí láti kórìíra àwọn ẹyà mìíràn , láti nífẹẹ orílẹ - èdè wọn , àti láti di akọni ológun .   Àwọn èèyàn náà ò sì ronú lẹẹmejì tí wọn fi gbá tọ wọn lẹyìn .  Àgbègbè kan tí kò fi bẹẹ lajú ní orílẹ - èdè Kánádà ni onímọ nípa ètò ọrọ ajé kan , John Kenneth Galbraith gbé dàgbà lákòókò tí ogun náà ń lọ lọwọ .  Ó sọ pé , àwọn èèyàn tó wà láyìíká òun máa ń sọ pé  ńṣe ni ìjà tó ń lọ lọwọ nílẹ Yúróòpù fi bí àwọn èèyàn ṣe ya òpònú tó hàn .   Wọn ní :  Àwọn èèyàn tí orí wọn pé . . . kò jẹ bá wọn lọwọ nínú ìwà wèrè náà .   Àmọ nígbà tó yá , àwọn náà ṣe bẹẹ .  Kí ni àbájáde rẹ ?  Nǹkan bí ọkẹ mẹta  60,000  jagunjagun ọmọ ilẹ Kánádà ló wà lára mílíọnù mẹsàn - án jagunjagun tó ṣòfò ẹmí ní apá méjèèjì ohun akóninírìíra tí wọn pè ní Ogun Àgbáyé Kìíní lẹyìn náà .  Wọn Ò Kọ Ẹkọ Kankan Rárá  Kí ó tó tó ogún ọdún lẹyìn ìgbà yẹn , irú ẹmí yìí kan náà tún ti bẹrẹ sí í fara hàn , nígbà tí ètò ìjọba Aláṣẹ Oníkùmọ àti ètò ìjọba Násì rú yọ .  Òǹkọwé Hugh Purcell kọwé pé , àwọn Aláṣẹ Oníkùmọ bẹrẹ sí í lo  ọnà kan tó ti wà látọjọ pípẹ , ìyẹn títan irọ kálẹ nípa lílo àwọn àmì kan àtàwọn ìtàn àròsọ , láti ru ìmọlára àwọn èèyàn sókè .   Ọnà kan tó wá gbéṣẹ jù tí wọn lò ni dída ìsìn pọ mọ ìṣèlú , tí wọn á máa gbàdúrà fún ìbùkún Ọlọrun lórí àwọn ọmọ ogun wọn .  Ẹnì kan tó jẹ  ògbóǹtarìgì nínú yíyí àwọn èèyàn lérò padà , tó sì tún jẹ sọrọsọrọ tí kò lẹgbẹ  ni Adolf Hitler .  Nínú ìwé Hitler and Nazism tí Dick Geary kọ , ó sọ pé , bíi ti ọpọ àwọn aṣáájú burúkú tó ti wà ṣáájú ìgbà tirẹ , Hitler gbà pé  kì í ṣe ọgbọn orí àwọn èèyàn ló sún wọn ṣe ohun tí wọn ṣe , àmọ , ìmọlára wọn ló tì wọn ṣe é .   Purcell sọ pé àléébù ẹdá èèyàn yìí , ìyẹn ìmọlára , ni Hitler lò .  Ó lo ọgbọn kan tó ti wà tipẹ , ìyẹn ni nípa mímú káwọn èèyàn máa kórìíra àwọn tí wọn kà sí ọtá ìlú wọn , bí irú ìgbà tó  ti àwọn ará Jámánì láti bẹrẹ sí í fura sáwọn Júù tí wọn sì kórìíra wọn bí ìgbẹ .   Ó ba àwọn Júù jẹ lójú wọn , ó ní ,  Àwọn Júù ló ń sọ ilẹ Jámánì dìdàkudà .   Ohun tó bani lẹrù nípa gbogbo àkókò yẹn ni pé , pẹlú ìrọrùn ni wọn fi ti ọkẹ àìmọye àwọn ọmọlúwàbí èèyàn sínú pípa ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn nípakúpa .  Òǹkọwé Geary béèrè pé :  Báwo ló ṣe jẹ ná , tí orílẹ - èdè tó pera rẹ ní ọlàjú kò ṣe lè mú nǹkan mọra , àmọ tó jẹ pé ńṣe làwọn èèyàn inú rẹ dìídì kópa nínú ìwà ẹhànnà tí ń dáyà foni tí ìjọba Násì hù ?   Kì í tún wá ṣe pé orílẹ - èdè yìí jẹ orílẹ - èdè  ọlàjú  nìkan ni , àmọ orílẹ - èdè ẹlẹsìn Kristi ni wọn tún mọ ọn sí !  Ohun tó sún wọn sí èyí ni pé , ó tẹ wọn lọrùn láti tẹ lé ọgbọn orí èèyàn àtàwọn ètò táwọn èèyàn gbé kalẹ ju kí wọn tẹ lé ẹkọ tí Jésù Kristi fi kọni lọ .  Látìgbà náà wá , kò sẹni tó mọ iye ọkùnrin àtobìnrin tí wọn jẹ èèyàn dáadáa tí wọn sì fẹ kí nǹkan dára , táwọn aláṣẹ wọnyí ti sún láti hu àwọn ìwà ìkà bíburú jáì lónírúurú !  Onímọ ọgbọn orí ọmọ ilẹ Jámánì , Georg Hegel wá sọ pé :  Ẹkọ táwọn ohun tó ń ṣẹlẹ àti ìtàn fi kọni ni pé , àwọn orílẹ - èdè àtàwọn ìjọba kò tíì kọ ẹkọ kankan rárá látinú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ sẹyìn , àti pé bí wọn bá tiẹ rí ohunkóhun kọ , wọn ò fi ṣèwà hù .   Ọpọ lè máà fara mọ èrò tí Hegel ní yìí nípa ìgbésí ayé , àmọ ìwọnba èèyàn ló máa kó ọrọ tó sọ yẹn dà nù .  Ó mà ṣe o , ńṣe ló dà bíi pé ó máa ń ṣòro gan - an fáwọn èèyàn láti fi àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ṣàríkọgbọn .  Àmọ ṣé ó yẹ kí tìẹ rí bẹẹ ?  Dájúdájú , ẹkọ kan tó hàn gbangba tó yẹ ká kọ ni pé : Tá ò bá fẹ kí àwọn àgbákò tó ti bá àwọn ìran tó ti kọjá ṣẹlẹ sí wa , a nílò ohun kan tó ṣeé gbára lé gan - an ju ọgbọn orí èèyàn tó láṣìṣe lọ .  Àmọ tá ò bá ní í gbára lé ọgbọn orí èèyàn , kí lohun tó yẹ kó máa darí ìrònú wa ?  Ní ẹgbẹrún ọdún kan ó lé , ṣáájú kí Ogun Ẹsìn tóó máa ṣẹlẹ , àwọn ọmọ ẹyìn Jésù Kristi fi ohun tó yẹ kó jẹ ìlànà Kristẹni hàn , ìlànà yìí nìkan ṣoṣo ló sì bọgbọn mu .  Ẹ jẹ ká ṣàgbéyẹwò ohun tí wọn ṣe tí wọn ò fi lọwọ nínú àwọn ìjà fẹmíṣòfò táwọn èèyàn ń jà nígbà ayé wọn .  Àmọ ṣé a lè sọ pé àwọn orílẹ - èdè lóde òní á kọ láti ṣe bíi tiwọn , tí wọn ò sì ní í bára wọn jà mọ ?  Láìka ohun yòówù táwọn orílẹ - èdè ń ṣe sí , kí ni ojútùú tí Ọlọrun máa mú wá láti fòpin sí gbogbo ìrora ọkàn tó ń kojú aráyé ?   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Ìwà ẹhànnà àti ìnira ló máa ń kún inú ìjà táwọn èèyàn ń bára wọn jà   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Òkè : Àwọn olùwá - ibi - ìsádi tó wà ní àgbègbè tí ogun ti ṣe báṣubàṣu  Báwo làwọn èèyàn tí wọn pera wọn ní ọlàjú ṣe lè lọwọ nínú irú àwọn ìwà tó burú jáì bẹẹ ?   Àwọn Credit Line   Àwọn olùwá - ibi - ìsádi ọmọ ilẹ Rwanda : FỌTÒ UN 186788  J .  Isaac ; Ilé ìtajà World Trade Center tó ń ya lulẹ : AP Photo  Amy Sancetta  Kíkẹkọọ Lára Àwọn Kristẹni Ọrúndún Kìíní   Ẹ máa ṣọra : bóyá ẹnì kan lè wà tí yóò gbé yín lọ gẹgẹ bí ẹran ọdẹ rẹ nípasẹ ìmọ ọgbọn orí àti ẹtàn òfìfo ní ìbámu pẹlú òfin àtọwọdọwọ ènìyàn , ní ìbámu pẹlú àwọn ohun àkọbẹrẹ ayé , tí kò sì sí ní ìbámu pẹlú Kristi .   Kólósè 2 : 8 .  ÌKÌLỌ tí àpọsítélì Pọọlù fún àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní nìyẹn nípa ewu tó wà nínú títẹlé ọgbọn orí ènìyàn láìronújinlẹ .  Wọn lè fara mọ ìtọsọnà tó ṣeé gbára lé tí Jésù àtàwọn àpọsítélì rẹ pèsè , ìyẹn àwọn ẹkọ tí wọn ti jẹ ọpọlọpọ àǹfààní nínú rẹ . Tàbí kí wọn di ẹni tá a tàn jẹ nípasẹ ìrònú ènìyàn tí kì í dúró sójú kan , èyí tó ti fa ìnira àti ìbànújẹ bá ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn .  1 Kọríńtì 1 : 19 - 21 ; 3 : 18 - 20 .  Gbígbé  Ní Ìbámu Pẹlú Kristi   Kò yé àwọn ajagun ẹsìn tó jagun ní nǹkan bí ẹgbẹrún ọdún kan sẹyìn pé gbígbé  ní ìbámu pẹlú Kristi  ju fífẹnu lásán sọ pé àwọn dúró ṣinṣin ti Jésù Kristi .  Ohun tó túmọ sí ni gbígbé níbàámu pẹlú àwọn ẹkọ tí Jésù fi kọni láìkù síbì kan , bó ti wà nínú Ọrọ Ọlọrun tí a mí sí , ìyẹn Bíbélì .  Jésù Kristi sọ pé :  Bí ẹ bá dúró nínú ọrọ mi , ọmọ ẹyìn mi ni ẹyin jẹ ní ti tòótọ .   Ó tún sọ pé :  Gbogbo ènìyàn yóò . . . mọ pé ọmọ ẹyìn mi ni yín , bí ẹ bá ní ìfẹ láàárín ara yín .   Jòhánù 13 : 35 .  Ká sòótọ , àwọn ajagun ẹsìn wọnyẹn ti jìn sí ọfìn  ẹtàn òfìfo ní ìbámu pẹlú òfin àtọwọdọwọ ènìyàn .   Kò sì yani lẹnu pé àwọn gbáàtúù èèyàn ni a ti tàn jẹ , nígbà tí wọn bá rí àwọn aṣáájú ìsìn wọn , ìyẹn àwọn bíṣọọbù wọn gan - an , tí wọn ń  di gbajúgbajà nídìí iṣẹ ogun .   Gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ náà , Cyclopedia of Biblical , Theological , and Ecclesiastical Literature tí McClintock àti Strong kọ ti sọ , pé :  Ọpọ lára àwọn àlùfáà ló jẹ arógunyọ , débi pé , ìgbàkigbà tí  ogun  bá ti lè mú àǹfààní èyíkéyìí wá fún wọn , wọn kì í kọ láti jà á .   Kí ló fa ipò tí ń bani nínú jẹ yìí ?  Gẹgẹ bí Ọrọ Ọlọrun ti sọ àsọtẹlẹ rẹ , lẹyìn ikú àwọn Kristẹni àpọsítélì ọrúndún kìíní , àwọn aṣáájú ṣọọṣì tó ti di apẹyìndà bẹrẹ sí í yà kúrò nínú àwọn ẹkọ tí Kristi fi kọni láìbojúwẹyìn .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , ńṣe ni ṣọọṣì tó ti di ẹlẹgbin yìí wá di kòríkòsùn ìjọba ayé .  Ní ọrúndún kẹrin , nígbà tó kù díẹ kí Kọnsitatáìnì , Olú Ọba Róòmù gbẹmìí mì , ó sọ pé òún ti di ẹlẹsìn Kristẹni .  Ìwé gbédègbẹyọ tá a dárúkọ rẹ níṣàájú wá sọ pé :  Fífi tí wọn fi àmì Àgbélébùú rọpò àwọn àmì olórìṣà mú kó di dandan fún gbogbo àwọn Kristẹni láti ṣiṣẹ ológun .   Ó dájú pé kò sí òfin kankan tó sọ pé kí àwọn Kristẹni ṣe bẹẹ .  Àmọ  àwọn ìjiyàn tí ń yíni lérò padà ,  tó wá látinú èrò orí ènìyàn ló mú kí wọn gbójú fo gbogbo àwọn ìlànà Kristi dá .  Ọjọ pẹ táwọn èèyàn ti máa ń lo àwọn iyàn jíjà tó kún fún ìtànjẹ láti dá ogun àti ìjà tí wọn máa ń jà láre .  Àmọ ṣá o , gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ náà ṣe sọ , kò yẹ kí ẹnì kan tó láàánú ọmọnìkejì rẹ lójú tàbí tó bẹrù Ọlọrun máa lọwọ nínú  ìwà bíburú jáì tá a mọ sí ogun , yálà lọnà tí wọn ń gbà jà á láyé ọjọun tàbí láyé òde òní , torí pé èyí kò fi ibì kankan . . . bá àwọn ìlànà ẹsìn Kristẹni mu .   Ogun làwọn ẹlẹsìn mìíràn tí wọn kì í ṣe ẹlẹsìn Kristi náà máa ń yíjú sí láti ọpọ ọrúndún wá .  Bíi tàwọn oníṣọọṣì , wọn ti pa àwọn tí wọn jọ jẹ ẹlẹsìn kan náà àtàwọn mìíràn nítorí pé orílẹ - èdè wọn , ìjọba wọn àti ìsìn wọn yàtọ síra wọn .  Wọn ti lo ìwà ipá tàbí ìhalẹmọni láti fi tipátipá mú káwọn ẹlòmíràn ṣe ẹsìn wọn .  Àwọn kan lára àwọn ẹlẹsìn wọnyí ti lọwọ nínú pípa àwọn èèyàn nípakúpa nínú àwọn ogun tó ti wáyé , nítorí kọwọ wọn lè tẹ ohun tí wọn ń wá .  Wọn ò fi ibì kankan yàtọ sáwọn oníṣọọṣì .  Wọn Yàtọ Gédégédé sí Ayé  Kí lohun tó mú kó ṣeé ṣe fáwọn Kristẹni ọrúndún kìíní láti yẹra fún àwọn ogun tó ń fẹmí ṣòfò àti ọrọ ìṣèlú ayé ìgbà yẹn ?  Ìlànà pàtàkì méjì kan ló ràn wọn lọwọ .  Èkíní , wọn rántí àṣẹ tí Jésù pa fún àpọsítélì Pétérù nígbà tó fi idà gbèjà Jésù , pé :  Dá idà rẹ padà sí àyè rẹ , nítorí gbogbo àwọn tí wọn bá ń mú idà yóò ṣègbé nípasẹ idà .   Èkejì , wọn fi èsì tí Jésù fún Pílátù sọkàn , nígbà tó béèrè pé irú ìjọba wo ni ti Jésù . Èsì ọhún ni pé :  Ìjọba mi kì í ṣe apá kan ayé yìí .  Bí ìjọba mi bá jẹ apá kan ayé yìí , àwọn ẹmẹwà mi ì bá ti jà kí a má bàa fà mí lé àwọn Júù lọwọ .  Ṣùgbọn , gẹgẹ bí ó ti rí , ìjọba mi kì í ṣe láti orísun yìí .   Jòhánù 18 : 36 .  Báwo làwọn Kristẹni ọrúndún kìíní ṣe mú àwọn ìlànà wọnyí lò ?  Wọn ya ara wọn sọtọ pátápátá kúrò nínú ayé , wọn ò dá sí tọtún tòsì rárá nínú ọrọ ìṣèlú tàbí ti ogun .  Wọn ò gbé ohun ìjà láti fi pa ọmọnìkejì wọn .  Ìtàn mú un ṣe kedere pé , àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní kò dara pọ mọ àwọn ẹgbẹ tó ń jà fẹtọọ àwọn Júù tàbí àwọn ẹgbẹ ológun tó ń ṣojú fún ìjọba Róòmù .  Síbẹ náà , wọn ò gbìyànjú láti máa júwe ọnà tó yẹ káwọn alákòóso ìṣèlú tọ fún wọn , níwọn bó ti jẹ pé ẹrù iṣẹ àwọn aláṣẹ ìjọba yẹn nìyẹn .  Gálátíà 6 : 5 .  Ní ọrúndún kejì Sànmánì Tiwa , Justin Martyr kọwé nípa àwọn Kristẹni pé , wọn ti  fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ .   Nígbà tí Tertullian ń fèsì ọrọ àwọn kan tó ń sọ pé kò bójú mu báwọn Kristẹni ṣe láwọn ò wọṣẹ ológun , ó bi wọn pé :  Ṣé a lè gbà pé ó bófin mu láti lo idà , nígbà tí Olúwa ti polongo pé ẹni tó bá lo idà á tipa idà ṣègbé ?    Ṣègbọràn sí Ọlọrun Gẹgẹ Bí Olùṣàkóso Dípò Àwọn Ènìyàn   Kíkọ táwọn Kristẹni àkọkọbẹrẹ kọ láti jagun mú kí nǹkan nira fún wọn .  Òdìkejì pátápátá lèyí jẹ sí ohun táwọn èèyàn ìgbà yẹn gbà gbọ .  Celsus , tó jẹ ọtá ìsìn Kristẹni , fi wọn ṣe yẹyẹ nítorí ojú tí wọn fi wo ọràn ogun .  Ìgbàgbọ tiẹ ni pé , gbogbo èèyàn pátá ló gbọdọ lọ sógun nígbàkigbà táwọn aláṣẹ bá ti lè sọ pé ó yá .  Àmọ láìka inúnibíni lílékenkà tí wọn ń ṣe sáwọn Kristẹni àkọkọbẹrẹ sí , wọn kọ láti tẹ lé ìmọ ọgbọn orí èèyàn èyí tó ta ko àwọn ẹkọ tí Kristi fi kọni .  Wọn sọ pé :  Àwa gbọdọ ṣègbọràn sí Ọlọrun gẹgẹ bí olùṣàkóso dípò àwọn ènìyàn .   Ìṣe 4 : 19 ; 5 : 29 .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lóde òní ti tẹ lé àpẹẹrẹ wọn .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tí ìjọba Násì ń ṣàkóso nílẹ Jámánì , wọn kọ jálẹ láti lọwọ nínú àwọn ogun afẹjẹwẹ tí Hitler ṣagbátẹrù rẹ .  Wọn múra tán láti fara da inúnibíni rírorò , kódà wọn gbà láti kú tó bá jẹ ohun tó gbà nìyẹn , dípò kí wọn ba àìdásí - tọtúntòsì wọn bíi Kristẹni jẹ .  Ìròyìn sọ pé , ìjọba Násì  ju ìdajì wọn sẹwọn , wọn sì pa ìdá kan nínú mẹrin wọn  nítorí pé wọn rọ mọ àwọn ìlànà Bíbélì .   Ìwé Of Gods and Men lo sọ bẹẹ .  Nípa báyìí , nínú gbogbo ọkẹ àìmọye èèyàn tí wọn pa nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , ẹmí èyíkéyìí lára wọn ò tọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bọ .  Kàkà tí àwọn Ẹlẹrìí ì bá fi pa àwọn mìíràn , wọn ṣe tán láti fi ẹmí ara wọn dí i , gẹgẹ bí ọpọ lára wọn ti ṣe .  Ẹkọ Tá A Lè Rí Kọ  Ẹkọ wo la lè rí kọ látinú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá ?  Dájúdájú , ọkan ni pé : Àìmọye ìgbà ni ìmọ ọgbọn orí èèyàn ti yọrí sí ìkórìíra àti ìtàjẹsílẹ láàárín àwọn orílẹ - èdè àti láàárín àwọn èèyàn .  Oníwàásù 8 : 9 tọnà nígbà tó sọ pé :  Ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .   Lájorí ohun tó sì fa èyí la rí nínú ìwé Jeremáyà 10 : 23 , níbi tí Ọrọ Ọlọrun ti sọ pé :  Ọnà ará ayé kì í ṣe tirẹ .  Kì í ṣe ti ènìyàn tí ń rìn àní láti darí àwọn ìṣísẹ ara rẹ .   Rárá o , Ọlọrun kò dá àwọn ẹdá èèyàn láti máa darí ara wọn láìfi tirẹ ṣe kí wọn sì ṣàṣeyọrí .  Kò fún èèyàn ní agbára yẹn .  Gbogbo ohun tó ti ń ṣẹlẹ látẹyìnwá fi hàn pé òótọ lọrọ yìí .  Bó tilẹ jẹ pé àwa bí ẹnì kan kò lè yí ohun táwọn aṣáájú orílẹ - èdè ń ṣe padà nítorí pé àwọn ohun tó fa ìbànújẹ látẹyìnwá náà ni wọn tún ń dágbá lé , bẹẹ la ò sì fún wa láṣẹ láti máa rọ wọn pé ọnà báyìí ni kí wọn tọ .  Àmọ , a kò ní láti jẹ kí wọn tì wá láti lọwọ nínú àwọn ìjà wọn ká sì wá di ara wọn .  Jésù sọ nípa àwọn ọmọlẹyìn rẹ pé :  Wọn kì í ṣe apá kan ayé , gan - an gẹgẹ bí èmi kì í ti í ṣe apá kan ayé .   Ká má bàa di apá kan àwọn tí ń bá ara wọn jà nínú ayé , Ọrọ Ọlọrun tí í ṣe Bíbélì la gbọdọ fi máa tọ ìgbésí ayé wa , a ò gbọdọ tẹ lé ìmọ ọgbọn orí èèyàn tí kì í dúró sójú kan .  Mátíù 7 : 24 - 27 ; 2 Tímótì 3 : 16 , 17 .  Ọjọ Ọla Àgbàyanu  Kì í ṣe àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá àtàwọn tó ń ṣẹlẹ lọwọlọwọ nìkan ni Ọrọ Ọlọrun tá a lè gbára lé tànmọlẹ sí .  Ó pèsè ìtọsọnà tó dájú fún wa nípa ọjọ ọla .  Ó tún ṣàlàyé fún wa ní kedere nípa ohun tí Ọlọrun pinnu láti ṣe sọrọ ayé yìí .  Kò ní gba àwọn èèyàn láyè láti pa ilẹ ayé run , kò ní gbà kí wọn fi ìwà òmùgọ wọn ṣi agbára tí wọn ń rí nínú ìmọ sáyẹǹsì àti ìmọ iṣẹ ẹrọ lò .  Ọlọrun á rí sí i pé ilẹ ayé wa di Párádísè gẹgẹ bó ti pinnu rẹ níbẹrẹ .  Lúùkù 23 : 43 .  Lórí kókó yìí , Ọrọ Ọlọrun sọ pé :  Àwọn adúróṣánṣán ni àwọn tí yóò máa gbé ilẹ ayé , àwọn aláìlẹbi sì ni àwọn tí a óò jẹ kí ó ṣẹ kù sórí rẹ .  Ní ti àwọn ẹni burúkú , a óò ké wọn kúrò lórí ilẹ ayé gan - an ; àti ní ti àwọn aládàkàdekè , a ó fà wọn tu kúrò lórí rẹ .   Èyí yóò ṣẹlẹ láìpẹ sígbà tá a wà yìí , níwọn bí àwọn àkókò làásìgbò wọnyí ti jẹ ẹrí pé a ti ń gbé ní  àwọn ọjọ ìkẹyìn  ti ètò àwọn nǹkan búburú yìí .  Ohun kan tó sì dájú ni pé , ó níye àkókò tí Ọlọrun dá fún àwọn ọjọ ìkẹyìn wọnyí ; àkókò ọhún sì ti fẹrẹẹ pé .  Àsọtẹlẹ Bíbélì fi yé wa pé :  Ayé ń kọjá lọ , bẹẹ sì ni ìfẹkúfẹẹ rẹ , ṣùgbọn ẹni tí ó bá ń ṣe ìfẹ Ọlọrun ni yóò dúró títí láé .   1 Jòhánù 2 : 17 ; Dáníẹlì 2 : 44 .  Láìpẹ , Ọlọrun yóò  run àwọn tí ń run ilẹ ayé ,  yóò sì wá fi ayé tuntun kan tí  òdodo yóò . . . máa gbé  rọpò ayé oníwà ipá tá à ń gbé inú rẹ báyìí .  Lẹyìn náà , ní ti àwọn tó bá ṣẹ kù ,  yóò . . . nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .   Ogun àti ìwà ipá kò ní sí mọ títí ayé , nítorí pé àsọtẹlẹ Aísáyà 2 : 4 yóò nímùúṣẹ ní kíkún nígbà náà , èyí tó sọ pé :  Wọn yóò ní láti fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ , wọn yóò sì fi ọkọ wọn rọ ọbẹ ìrẹwọ - ọgbìn .  Orílẹ - èdè kì yóò gbé idà sókè sí orílẹ - èdè , bẹẹ ni wọn kì yóò kọṣẹ ogun mọ .   Ìwọ náà lè gbádùn ọjọ ọla àgbàyanu tó máa wà títí ayé yìí , bó o bá kẹkọọ látinú àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá .  Jòhánù 17 : 3 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 11   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti kẹkọọ lára àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Jésù sọ pé Ìjọba òun kì í ṣe apá kan ayé yìí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ọrọ Ọlọrun ṣèlérí ìyè ayérayé nínú Párádísè lórí ilẹ ayé níbi tí àwọn èèyàn á ti di ẹni pípé  Ojú Ìwòye Bíbélì  Irú Ojú Wo Ni Ọlọrun Fi Ń Wo Ìwà Ipá ?  ÌWÀ ipá ti gbilẹ , onírúurú ọnà ló sì ń gbà ṣẹlẹ .  Yàtọ sí pé ó máa ń wáyé nígbà ogun , ìwà ipá tún máa ń ṣẹlẹ nínú eré ìdárayá , nígbà táwọn èèyàn bá ti lo oògùn olóró , láàárín àwọn àjọ ìpàǹpá , ní ilé ẹkọ , àti níbi iṣẹ , bẹẹ ni ìwà ipá sì tún máa ń wà nínú eré ìnàjú .  Ó tiẹ dà bíi pé ìwà ipá abẹlé ti wá wọpọ báyìí nínú ọpọ ìdílé .  Bí àpẹẹrẹ , ìwádìí kan tí wọn ṣe láìpẹ yìí fi hàn pé ní orílẹ - èdè Kánádà , ọgọta ọkẹ  1,200,000  àwọn ọkùnrin àti obìnrin ni ọkọ wọn tàbí aya wọn lù lálùbolẹ , ó kéré tán lẹẹkan láàárín ọdún márùn - ún .  Ìwádìí mìíràn sọ pé nǹkan bí ìdajì àwọn ọkùnrin tó máa ń lu àwọn aya wọn ló tún máa ń lu àwọn ọmọ wọn náà nílùkulù .  Ó dájú pé bí ìwà ipá ṣe máa ń já ọ láyà náà ló ń já ọpọ àwọn èèyàn mìíràn láyà .  Síbẹ , ìwà ipá ti di apá pàtàkì kan nínú ọpọ jù lọ eré ìnàjú tó wà lónìí .  Àwọn ìwà ipá tí wọn díbọn rẹ nínú sinimá nìkan kọ ló máa ń mórí àwọn èèyàn yá , ṣùgbọn wọn tún máa ń gbádùn wíwo àwọn tó dìídì ṣẹlẹ gan - an tí wọn máa ń gbé jáde lórí tẹlifíṣọn .  Ẹṣẹ kíkàn àtàwọn eré ìdárayá mìíràn tó ní ìwà ipá nínú ti wá di ohun táwọn èèyàn kúndùn jù lọ lọpọ orílẹ - èdè .  Àmọ irú ojú wo ni Ọlọrun fi ń wo ìwà ipá ?  Ọjọ Ìwà Ipá ti Pẹ  Ìwà ipá ti ń bá a bọ ọjọ pẹ .  Ìwà ipá àkọkọ tó tọwọ ẹdá ènìyàn ṣẹlẹ , tá a ṣàkọsílẹ rẹ nínú Bíbélì wà nínú Jẹnẹsísì 4 : 2 - 15 .  Kéènì , ọmọkùnrin tí Ádámù àti Éfà kọkọ bí jowú àbúrò rẹ , Ébẹlì , ó sì mọọmọ ṣekú pa á .  Kí ni Ọlọrun ṣe ?  Bíbélì ṣàlàyé pé Jèhófà Ọlọrun fìyà ńlá jẹ Kéènì fún pípa tó pa arákùnrin rẹ .  Ní Jẹnẹsísì 6 : 11 , a kà pé ní ohun tó lé ní ẹẹdẹgbẹjọ  1,500  ọdún lẹyìn ìṣẹlẹ yẹn , ilẹ ayé  kún fún ìwà ipá .   Lẹẹkan sí i , kí ni Ọlọrun ṣe ?  Ó pàṣẹ fún Nóà tó jẹ olódodo èèyàn láti kan ọkọ áàkì tí yóò lò láti gba ẹmí òun àti ìdílé rẹ là nígbà tí Jèhófà bá mú àkúnya omi wá sórí ilẹ ayé , ó sì tipa bẹẹ  pa  àwùjọ oníwà ipá yẹn  run .   Àmọ kí ló fà á tó fi jẹ pé kò sóhun méjì tó máa ń wà lọkàn àwọn èèyàn yẹn ju ìwà ipá lọ ?  Ipa Tí Àwọn Ẹmí Èṣù Ń Kó  Àkọsílẹ tó wà nínú ìwé Jẹnẹsísì jẹ ká mọ pé , díẹ nínú àwọn ọmọ Ọlọrun , ìyẹn àwọn áńgẹlì aláìgbọràn , gbé ara èèyàn wọ , wọn fẹyàwó , wọn sì bí àwọn ọmọ .  Àwọn ọmọ tí wọn bí , tá a mọ sí àwọn Néfílímù , tóbi kọjá ààlà wọn sì lókìkí gan - an .  Lábẹ ìdarí àwọn bàbá wọn tí wọn jẹ ẹmí èṣù , wọn di abúmọni wọn sì kún fún ìwà ipá gan - an .  Nígbà tí ìkún omi náà pọ gidigidi tó sì bo ilẹ ayé mọlẹ , àwọn abúmọni olubi náà ṣègbé .  Àmọ ó jọ pé ńṣe làwọn ẹmí èṣù náà bọ ara èèyàn tí wọn gbé wọ sílẹ tí wọn sì padà sí ilẹ àwọn ẹdá ẹmí .  Bíbélì fi yé wa kedere pé látìgbà náà wá ni àwọn áńgẹlì ọlọtẹ yìí ti ń darí àwọn ẹdá èèyàn lọnà tó lágbára .  Bíbélì pe olórí wọn , ìyẹn Sátánì , ní  apànìyàn  láti ìpilẹṣẹ .  Nípa bẹẹ , a ò ṣì sọ tá a bá sọ pé àwọn ẹmí èṣù tàbí Sátánì ló wà lẹyìn ìwà ipá tó ń ṣẹlẹ lórí ilẹ ayé .  Bíbélì ṣe kìlọkìlọ pé ìwà ipá ní òòfà lílágbára .  Ní Òwe 16 : 29 , ó sọ pé :  Ènìyàn tí ń hu ìwà ipá yóò sún ọmọnìkejì rẹ dẹṣẹ , dájúdájú , yóò mú kí ó rin ọnà tí kò dára .   Ọpọ èèyàn lónìí ti di ẹni tí a sún láti gbà pé kò sóhun tó burú nínú ìwà ipá , wọn á wá máa gbé e lárugẹ tàbí kí wọn máa hù ú níwà .  Bákan náà , ọkẹ àìmọye èèyàn ló ti di ẹni tá a tàn jẹ láti máa fi àwọn eré ìnàjú tó ń gbé ìwà ipá lárugẹ ṣe ohun ìgbádùn .  A lè lo ọrọ tó wà nínú Sáàmù 73 : 6 lọnà tó ṣe rẹgí láti fi ṣàpèjúwe ìran èèyàn ọjọ òní .  Onísáàmù náà sọ pé :  Ìrera . . . dà bí ìlẹkẹ ọrùn fún wọn ; ìwà ipá bò wọn kanlẹ bí ẹwù .   Ọlọrun Kórìíra Ìwà Ipá  Báwo ló ṣe yẹ káwọn Kristẹni máa hùwà nínú ayé oníwà ipá yìí ?  Àkọsílẹ Bíbélì nípa àwọn ọmọkùnrin Jékọbù , ìyẹn Síméónì àti Léfì fún wa ní ìtọsọnà tó yè kooro .  Dínà , arábìnrin wọn , lọ da ara rẹ pọ mọ àwọn èèyàn ilẹ Ṣékémù tí wọn jẹ oníṣekúṣe .  Bí ọmọ ilẹ Ṣékémù kan ṣe bá a lò pọ nìyẹn .  Láti gbẹsan , Síméónì àti Léfì pa gbogbo àwọn ọkùnrin Ṣékémù nípakúpa .  Lẹyìn ìgbà náà , lábẹ ìmísí Ọlọrun , Jékọbù gégùn - ún fún ìbínú àwọn ọmọkùnrin rẹ èyí tí wọn kò kápá rẹ . Ó sọ pé :  Síméónì àti Léfì jẹ tẹgbọn - tàbúrò .  Ohun èlò ìwà ipá ni ohun ìjà ìpani wọn .  Inú àwùjọ tímọtímọ wọn ni kí o má ṣe dé , ìwọ ọkàn mi .  Má ṣe bá ìpéjọ wọn so pọ ṣọkan .   Jẹnẹsísì 49 : 5 , 6 .  Níbàámu pẹlú ọrọ yìí , àwọn Kristẹni máa ń yẹra fún níní àjọṣe pẹlú àwọn tó bá ń gbé ìwà ipá lárugẹ tàbí tí wọn máa ń hù ú níwà .  Ó ṣe kedere pé , Ọlọrun kórìíra àwọn tó ń gbé ìwà ipá lárugẹ .  Bíbélì sọ pé :  Jèhófà tìkára rẹ ń ṣàyẹwò olódodo àti ẹni burúkú , dájúdájú , ọkàn Rẹ kórìíra ẹnikẹni tí ó bá nífẹẹ ìwà ipá .   A gba àwọn Kristẹni níyànjú láti yẹra fún ìbínú èyíkéyìí tí a kò ṣàkóso rẹ , títí kan ṣíṣe ẹrẹkẹ èébú pàápàá .  Gálátíà 5 : 19 - 21 ; Éfésù 4 : 31 .  Ǹjẹ Ìwà Ipá Lè Dópin Láé ?  Wòlíì ìgbàanì náà , Hábákúkù , béèrè lọwọ Jèhófà Ọlọrun pé :  Yóò ti pẹ tó tí èmi yóò fi ké pè ọ fún ìrànlọwọ kúrò lọwọ ìwà ipá ?   Ó ṣeé ṣe kí ìwọ náà ti béèrè irú ìbéèrè bẹẹ .  Ọlọrun dá Hábákúkù lóhùn , ó ṣèlérí pé òún máa mú  ẹni burúkú  náà kúrò .  Ìwé àsọtẹlẹ tí Aísáyà kọ tún fún wa nírètí .  Níbẹ , Ọlọrun ṣèlérí pé :  A kì yóò gbọ ìwà ipá mọ ní ilẹ rẹ , a kì yóò gbọ ìfiṣèjẹ tàbí ìwópalẹ ní ààlà rẹ .   Aísáyà 60 : 18 .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ìdánilójú pé láìpẹ , Ọlọrun yóò mú gbogbo onírúurú ìwà ipá kúrò lórí ilẹ ayé , àtàwọn ẹni tó ń gbé e lárugẹ .  Nígbà yẹn , dípò tí ayé ì bá fi kún fún ìwà ipá , ńṣe ni  ilẹ ayé yóò kún fún mímọ ògo Jèhófà bí omi ti bo òkun .   Hábákúkù 2 : 14 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Ìwà ipá bẹrẹ nígbà tí Kéènì pa Ébẹlì  Ṣé o Máa Ń dààmú Nípa Bí Irun Rẹ Ṣe Rí ?  BÓYÁ o jẹ ọkan lára ọpọ èèyàn tó máa ń dúró níwájú gíláàsì lójoojúmọ , tí wọn á máa fẹsọ wo bí irun orí wọn ṣe rí .  Àtọkùnrin àtobìnrin ni ọrọ irun máa ń jẹ lọkàn , ó sì lè máa kó ìdààmú bá wọn nígbà míì .  Mọ Nípa Irun Orí Rẹ  Ǹjẹ o tiẹ mọ iye fọnrán irun tó wà lórí rẹ ?  Ó kéré tán , ó tó ọkẹ márùn - ún  100,000  .  Ọdún méjì sí ọdún mẹfà ni fọnrán irun kan fi máa ń bá a lọ láti máa hù , kì í hù lọ títí ayé .  Lẹyìn náà á yọ dà nù , tó bá sì ṣe díẹ , fọnrán tuntun mìíràn á tún bẹrẹ sí í hù ní ojú ihò yẹn kan náà .  Èyí fi hàn pé fọnrán irun kan ní ìgbà tó máa hù mọ kó tó yọ dà nù .   Wo àpótí tó wà lójú ewé 25 .   Fún ìdí yìí , kódà , béèyàn ò bá tiẹ níṣòro irun , nǹkan bí àádọrin sí ọgọrùn - ún ló máa ń yọ dà nù fúnra wọn lójoojúmọ .  Kí ló mú kí àwa èèyàn ní oríṣiríṣi àwọ irun ?  Ìwé gbédègbẹyọ The World Book Encyclopedia ṣàlàyé pé :  Ohun tó sábà máa ń fa irú àwọ irun tí ẹnì kan ní ni bí èròjà aláwọ ilẹ - pa - pọ - mọ - dúdú kan tí wọn ń pè ní melanin bá ṣe pọ sí nínú irun , àti bó ṣe dé gbogbo ìdí irun sí .   Inú ara ni èròjà melanin yìí wà , ó sì máa ń fara hàn nínú irun , àwọ ara àti ẹyin ojú .  Bí èròjà yìí bá ṣe pọ tó lára , bẹẹ ni irun á ṣe dúdú sí .  Bí pípọ tó pọ tẹlẹ bá sì ṣe ń dín kù sí i , bẹẹ ni irun á bẹrẹ sí í yí padà láti àwọ dúdú sí àwọ ilẹ , àwọ pupa , tàbí àwọ òféfèé .  Bí irun ò bá wá ní èròjà melanin rárá , ńṣe ló máa funfun báláú táá sì máa dán .  Yàtọ fún èéṣí irun , ohun tó tún máa ń kó ìdààmú bá ọpọ èèyàn ni kí irun máa re tàbí kí irun máa hu ewú .  Ṣé O Ní Ewú Lórí ?  Ojú ẹni tó ti ń darúgbó ni wọn sábà máa ń fi wo ẹni tó bá léwú lórí .  Wọn sì máa ń ka irun funfun sí ohun táwọn tó bá ti dàgbà máa ń ní .  Lóòótọ , béèyàn bá ṣe ń dàgbà sí i ni irun funfun á máa pọ sí i lórí ẹ .  Àmọ ṣá o , yàtọ sí dídi àgbàlagbà , a gbọ pé àwọn nǹkan mìíràn tún máa ń fà á , irú bíi kéèyàn máa ṣọ oúnjẹ jẹ kọjá ààlà .  Tọkùnrin tobìnrin ló máa ń ní ewú lórí , kò sì kan ọràn pé irú àwọ irun kan léèyàn ti ní tẹlẹ , bó tilẹ jẹ pé ó lè tètè fara hàn lórí àwọn tí irun wọn dúdú gan - an .  Wọn lè máa fojú àgbàlagbà wo àwọn kan láìjẹ pé wọn ti dàgbà nítorí pé wọn ní irun funfun lórí , èyí sì lè máa kọ wọn lóminú .  Ní ìdàkejì ẹwẹ , àwọn èèyàn kan wà tí wọn ti dàgbà àmọ tí wọn ò ní irun funfun lórí , tí wọn máa ń ṣàníyàn bí wọn ti ń wò ó pé ọjọ orí àwọn ti kọjá bí àwọ irun orí àwọn ṣe rí .  Pé irun di funfun kò túmọ sí pé irun ọhún ti kú .  Kódà , gbogbo irun tá à ń rí lórí wa yìí ló ti kú .  Fọnrán irun kọọkan máa ń ṣẹ yọ láti abẹ awọ orí .  Bulb ni wọn máa ń pe èyí tó wà lábẹ awọ orí nísàlẹ , apá ibẹ nìkan sì ni kò tíì kú .  Bulb yìí ló dà bí ilé iṣẹ tó ń mú irun jáde .  Nígbà tí àwọn sẹẹlì tó ń yára pín sọtọọtọ nínú bulb bá mú fọnrán irun kan jáde , irun náà á gba melanin sára , èyí tí àwọn sẹẹlì tó ń ṣe àwọ máa ń pèsè .  Nítorí náà , tí àwọn sẹẹlì tó ń ṣe àwọ náà kò bá mú melanin jáde mọ , àwọ funfun ni irun náà máa ní .  Kò sẹni tó tíì mọ ìdí tí àwọn sẹẹlì tó ń ṣe àwọ fi máa ń ṣàdéédéé ṣíwọ mímú èròjà melanin jáde .  Nítorí náà , wọn ò tíì rí oògùn kankan tó lè ṣe é kí ewú má hù lórí .  A tún gbọ pé , àwọn sẹẹlì tó ń ṣe àwọ tó ti ṣíwọ iṣẹ tẹlẹ tún lè bẹrẹ iṣẹ padà .  Ó dùn mọni pé , ọpọ ọrọ ló wà nínú Bíbélì tó ní í ṣe pẹlú irun , ọkan lára àwọn àkàwé tí Jésù lò pàápàá sì tọka sí irun funfun .  Ó sọ pé :  Ìwọ kò lè sọ irun kan di funfun tàbí dúdú .   Ọrọ yìí fi hàn pé ọjọ pẹ táwọn èèyàn ti mọ pé kò sí ohun tí ọmọ ẹdá lè ṣe kí ewú má hù tàbí láti yí ewú padà di dúdú .  Àwọn kan máa ń gbìyànjú àwọn oògùn tó ṣẹsẹ dóde , irú bíi gbígba abẹrẹ melanin .  Àwọn kan sì máa ń fi dáì sí irun wọn , èyí kì í sì í ṣe àṣà tuntun rárá .  Àwọn Gíríìkì àtàwọn ará Róòmù ayé ọjọun náà máa ń fi dáì sí irun .  Àwọn ará Íjíbítì ìgbàanì máa ń lo ẹjẹ màlúù láti fún irun wọn ní àwọ mìíràn .  Ó tiẹ wà lákọọlẹ pé Hẹrọdù Ńlá , tó gbé ayé lákòókò Jésù Kristi , pa irun rẹ tó ti ń hu ewú láró , kí wọn má bàa mọ pé ó ti ń dàgbà .  Síbẹ , kéèyàn máa pa irun láró ní gbogbo ìgbà máa ń náni ní àkókò àti wàhálà , ó sì lè kó àìsàn bá awọ ara àwọn kan tàbí kó máà bá wọn lára mu .  Ká tiẹ ní o ti pinnu pé ńṣe ni wàá máa fi dáì pa irun rẹ tó ń yọ funfun , tó bá yá , ó lè sú ọ . Tó bá dìgbà yẹn , ó dájú pé kò sí ohun kankan tí wàá rí ṣe sí àwọn tó bá ṣẹsẹ ń hù .  Àmọ àǹfààní kan wà tí irun funfun ní o , ó máa ń lẹwà gan - an lórí ẹni , ó sì lè fún ọ ní ìyí kan tó ò tíì rírú ẹ rí .  Bíbélì sọ pé :  Orí ewú jẹ adé ẹwà nígbà tí a bá rí i ní ọnà òdodo .   Òwe 16 : 31 .  Kí Irun Fẹlẹ Tàbí Kí Orí Máa Pá  Ìṣòro mìíràn tó tún wọpọ nípa irun ni kí irun fẹlẹ tàbí kí orí máa pá .  Ọjọ pẹ táwọn ìṣòro wọnyí náà ti wà .  Ní Íjíbítì ìgbàanì , lára àwọn èròjà tí wọn máa ń fi gbógun ti orí pípá ni ọrá kìnnìún , ọrá erinmi , ọrá ọnì , ọrá ológbò , ti ejò àti ti oríṣi pẹpẹyẹ kan tí ń jẹ ògbùgbú .  Lónìí , àwọn oògùn tí wọn sọ pé ó ń ṣiṣẹ fún ìtọjú irun àti awọ orí kò lóǹkà lọjà , owó táwọn èèyàn sì ń ná lórí àwọn oògùn yìí lọdọọdún kọjá sísọ .  Ìgbà tí ìṣòro bá dé sí bí irun ṣe ń hù ni orí pípá máa ń ṣẹlẹ .  Tí àìsàn bá kọ luni , irú bí àìsàn àìjẹunrekánú , tàbí kára ẹni máa gbóná kọjá ààlà , tàbí tí àrùn kan bá kọ lu awọ ara èèyàn , ìṣòro lè dé sí irun olúwarẹ tó ti máa ń hù dáadáa tẹlẹ .  Oyún àti ìbímọ tún lè ṣèdíwọ fún bí irun ṣe ń hù , tí irun orí á máa tu dà nù kó tó tó àkókò tí òmíràn máa hù .  Àmọ tí àwọn ohun tó ń ṣokùnfà orí pípá bá ti wábi gbà , bí irun ṣe ń re yìí á dáwọ dúró , irun á sì tún máa hù bó ṣe yẹ padà .  Ìṣòro mìíràn tó tún máa ń fa kí irun máa tu ni wọn ń pè ní alopecia .   Téèyàn bá ní ìṣòro yìí , ọpọ ìgbà ni irun orí onítọhún á máa tu láwọn apá ibì kọọkan lórí .  Ìwádìí ìmọ ìṣègùn tí wọn ṣe láìpẹ yìí fi hàn pé ó ṣeé ṣe kó jẹ pé tí ètò tó ń dènà àrùn nínú ara kò bá ṣiṣẹ dáadáa mọ ni ìṣòro alopecia máa ń dé síni .  Èyí tó wọpọ jù nínú ìṣòro kí irun orí máa fẹlẹ sí i ni orí pípá àwọn ọkùnrin .  Gẹgẹ bí orúkọ rẹ ti fi hàn , àwọn ọkùnrin lèyí máa ń ṣẹlẹ sí .  Iwájú orí ló ti máa ń bẹrẹ , tí ẹsẹẹsẹ irun iwájú á máa re kúrò , tàbí kẹ kí irun àárín orí bẹrẹ sí í fẹlẹ , tí yóò sì máa bá a lọ bẹẹ .  Irun kò ní í hù dáadáa mọ lápá ibí yìí , tó bá sì yá , kò tiẹ wá ní í hù mọ rárá .  Ìwé gbédègbẹyọ The Encyclopædia Britannica ṣàlàyé pé :  Lápá ibi tí orí ti bẹrẹ sí í pá yìí , irun múlọmúlọ tí wọn ń pè ní vellus ló máa wá máa hù dípò irun tó gùn tó sì nípọn tó ti máa ń hù níbẹ tẹlẹ .   Èyí túmọ sí pé , ńṣe ni irun tó ń hù níbẹ á wá máa fẹlẹ sí i táá sì máa re láìpẹ jọjọ , títí èyíkéyìí ò tiẹ fi ní í hù mọ rárá .  Àpapọ ohun méjì ló ń fa èyí , èkíní , ohun téèyàn ti jogún àti èkejì , èròjà inú ẹjẹ àwọn ọkùnrin .  Nígbà míì , ìṣòro orí pípá àwọn ọkùnrin lè tètè bẹrẹ , bóyá nígbà tẹnì kan tiẹ ṣì jẹ ọdọlangba , àmọ ìgbà tó sábà máa ń ṣẹlẹ jù ni ìgbà tí ọkùnrin bá ti lé lọmọ ọgbọn ọdún dáadáa tàbí tó ti lé lógójì ọdún .  Bó tiẹ jẹ pé ọpọ ọkùnrin ló máa ń pàdánù irun wọn lọnà yìí , síbẹ ọnà tó ń gbà ṣẹlẹ yàtọ láti ẹyà kan sí òmíràn àti láti ara ẹnì kan sí òmíràn .  Ó wá dunni pé , títí di àkókò yìí , kò tíì sí oògùn kan tààrà tó lè wo ìṣòro yìí sàn .  Àwọn kan lè máa fi wíìgì borí tàbí kí wọn lọ fún iṣẹ abẹ fífi irun àtọwọdá sí ibi tí orí ti pá .  Àmọ ọpọ èèyàn máa ń ṣètọjú ìwọnba irun tó kù láti dín bí irun wọn ṣe ń re kù .  Sísọ pé irun ẹnì kan ń fẹlẹ sí i kò fi dandan túmọ sí pé ẹni náà ń pàdánù irun rẹ .  Ohun tá à bá kúkú sọ ni pé , irun ẹni náà ń fẹlẹ sí i tàbí pé ó ń tín - ín - rín sí i , nípa bẹẹ , irun yẹn ò ní nípọn tó ti tẹlẹ mọ .  Báwo ni fọnrán irun kan tiẹ ṣe nípọn tó ?  Gẹgẹ bí ìwádìí kan ti fi hàn , fọnrán irun orí àwọn kan máa ń fẹlẹ gan - an nígbà tí tàwọn mìíràn sì máa ń nípọn tó àádọta sí ọgọrùn - ún ìwọn tí a mọ sí máíkírónì látorí ẹnì kan sí ẹlòmíràn .   Béèyàn bá ṣe ń dàgbà sí i ni irun orí rẹ á máa fẹlẹ sí i .  Pé fọnrán irun fẹlẹ tàbí pé kò fẹlẹ lè jọ bí ohun tí kò tó nǹkan .  Àmọ , jọwọ rántí pé nǹkan bí ọkẹ márùn - ún  100,000  fọnrán irun ló wà lórí .  Nítorí náà , bó bá tiẹ jẹ pé ìwọnba díẹ ni fọnrán irun kọọkan fi fẹlẹ , èyí á hàn gan - an nígbà tí wọn bá pa gbogbo rẹ pọ .  Tọjú Irun Rẹ  Kíákíá ni irun máa ń hù , ó sì jẹ ọkan lára àwọn ẹyà ara tó máa ń yára dàgbà jù lọ nínú ara .  Tí wọn bá pa gbogbo irun tó ń hù lójúmọ pọ , ó ju ogún mítà lọ !  Bó tiẹ jẹ pé kò tíì sí oògùn kankan tó lè mú ohun tó ń fa ewú àti orí pípá kúrò , ọpọ nǹkan la lè ṣe láti tọjú irun orí wa .  Jíjẹ oúnjẹ aṣaralóore tó pọ tó àti ṣíṣe àwọn ohun táá mú kí ẹjẹ túbọ máa ṣàn dé abẹ awọ orí wa ṣe kókó .  Fífi ebi para ẹni lọnà bíbùáyà tàbí jíjẹ àwọn oúnjẹ tí kò ní láárí lè fa kí ewú tètè máa yọ àti kí irun máa fẹlẹ .  Àwọn ògbógi tó mọ nípa irun dámọràn pé ká máa fọ irun wa déédéé ká sì máa fi nǹkan ra awọ orí wa , ká sì ṣọra , ká má máa fi èékánná họ ọ .  Èyí á jẹ kí ẹjẹ máa ṣàn dáadáa dé awọ orí .  Lẹyìn tó o bá ti fọ irun rẹ tán , rí i dájú pé o ṣàn án , ó mọ dáadáa .  Má máa fi gbogbo agbára ya irun rẹ o .  Bó bá jẹ irun gígùn lo ní , ó sàn kó o má ṣe kọkọ máa yà á látìsàlẹ wá sókè .  Kàkà bẹẹ , kọkọ dì í mú , kó o wá fi kóòmù ya ẹnu rẹ tó ti lọ mọra .  Lẹyìn náà , bẹrẹ láti àárín lọ sí ẹnu irun .  Níkẹyìn , wá rọra fi irun rẹ sílẹ kó o sì yà á látìdí lọ sí ẹnu irun .  Tó o bá rí i tí irun funfun ń yọ lórí rẹ tàbí tí irun rẹ ń já gan - an , èyí lè kódààmú bá ọ .  Àmọ , rántí pé irun rẹ kì í kó ìdààmú bá àwọn mìíràn tó bo ṣe máa ń ṣe ìwọ fúnra rẹ .  Ọwọ rẹ ló wà bóyá kó o fi dáì pa irun rẹ tàbí bẹẹ kọ , bóyá kó o lo àfikún irun kún un tàbí bẹẹ kọ , tàbí bóyá kó o wá ìtọjú mìíràn .  Àwọ yòówù kí irun rẹ ní , bóyá irun rẹ sì kéré ni tàbí ó pọ , ohun tó ṣe pàtàkì ni pé , jẹ kó máa wà ní mímọ kó sì bójú mu .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo Jí !  ti April 22 , 1991 , ojú ìwé 12 .  Ìdá kan nínú ìdá ẹgbẹrún mìlímítà kan ni máíkírónì kan .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   BÍ IRUN ṢE MÁA Ń HÙ  Irun wá ní ìgbà tó máa ń hù , ìgbà tó máa ń yí padà díẹ , àtìgbà tó máa ń kú .  Ìwé gbédègbẹyọ The World Book Encyclopedia sọ pé :  Tó bá ti tó àkókò tí fọnrán irun kan máa sinmi , kò ní í hù mọ .  Inú ohun kan tó dà bí àpò ni irun tó ń sinmi yìí máa wà títí tí àkókò tí òmíràn máa hù á fi tó .  Ní àkókò yìí , irun ti tẹlẹ á yọ dà nù nígbà tí irun tuntun tó ń hù jáde bọ bá tì í jáde kúrò nínú àpò irun náà .   Ní ìgbà èyíkéyìí , ìdá márùnlélọgọrin sí àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún gbogbo irun tá a ní ló máa ń fara hàn lórí wa , ìdá mẹwàá sí mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún á máa sinmi lọwọ , ìdá kan nínú ọgọrùn - ún á sì máa yíra padà .   Àwòrán    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   fọnrán irun  ẹṣẹ tó máa ń sun epo  ìṣàn ẹjẹ  àpò irun  Ìgbà tí irun ṣẹṣẹ bẹrẹ sí í hù  Ìgbà tó ń hù dáadáa  Ìgbà tó ti ń rẹ ẹ  Ìgbà tó ń sinmi  Ìgbà tó tún ń hù padà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Ó Rí Ohun Ṣíṣeyebíye Lájàalẹ Ṣọọṣì Kan  Lọdún tó kọjá , obìnrin kan láti àríwá New York City , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà kọwé pé òún rí ohun ṣíṣeyebíye kan .  Ọrọ tí obìnrin náà kọ sára àpòòwé tó fi fi lẹtà rẹ ránṣẹ ni ,  Ẹni Yòówù Kó Jẹ ,  nítorí kò darí rẹ sẹnì kan pàtó .  Ó wá ṣàlàyé nínú lẹtà tó kọ náà pé :  Mo rí ìwé kékeré yìí nínú yàrá ìsàlẹ ṣọọṣì wa , ni mo bá mú un lọ sílé .  Àkòrí ìwé náà ni , Iwọ Le Walaaye Titilae ninu Paradise lori Ilẹ Aye .   Obìnrin náà ṣàlàyé pé :  Lọwọlọwọ báyìí , ẹẹkejì rèé tí mò ń ka ìwé náà , orí mẹrin péré ló sì kù kí n parí rẹ .  Mo gbádùn ìwé náà débi pé , mo ní láti fi pẹlẹpẹlẹ kà á lẹẹkejì kí n lè lóye gbogbo ohun tó wà nínú rẹ pátá .  Ohun tí mo rí kọ nínú ìwé yìí ju gbogbo ohun tí mo ti kọ látọjọ tí mo ti ń lọ sí ṣọọṣì lọ .  Mo sì tún rí àwọn ohun tí mi ò mọ tẹlẹ kọ .  Inú mi ì bá dùn ká ní mo lè túbọ rí irú àwọn ìwé kéékèèké bẹẹ sí i .   Ogún ọdún sẹyìn làwa Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe ìwé tí obìnrin yìí rí he , ó sì lé ní mílíọnù mọkànlélọgọrin ẹdà tá a tẹ jáde ní èdè méjìléláàádọfà .  Bó tilẹ jẹ pé a ò tẹ ẹ jáde mọ báyìí , o ṣì lè rí àwọn kókó pàtàkì inú rẹ nínú àwọn ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé 32 wọnyí : Ki Ni Ète Igbesi - Aye ?  Bawo Ni Iwọ Ṣe Le Rí I ?  àti Ọlọrun Ha Bikita Nipa Wa Niti Gidi Bi ?  O lè béèrè fún ẹdà kọọkan àwọn ìwé pẹlẹbẹ yìí lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  September 8 , 2002  Pàǹtírí  Èyí Ò Wa Pọ Jù ?  Pàǹtírí tọmọ aráyé ń kó jọ gègèrè ti wá pọ ju ti ìgbàkígbà rí lọ o .  Èyí ti mú àwọn ìṣòro tá ò rírú ẹ rí bá àyíká .  Àwọn ìṣarasíhùwà wo ló ń dá kún àṣà fífi nǹkan ṣòfò yìí , báwo la sì ṣe lè borí wọn ?  3 Gbígbé Nínú Ayé Alálòsọnù  5 Ǹjẹ a Lè Rí Ọgbọn Dá Sí I ?  9 Bó o Ṣe Lè Kẹsẹ Járí Nínú Ayé Alálòsọnù  15 Ibi Ìsádi Fún Títẹ Bíbélì  19 Ọjọ Tí Ọsán Dòru  22 Ògbógi Nínú Pípalẹ Pàǹtírí Mọ  23 Ṣé o Máa Ń dààmú Nípa Bí Irun Rẹ Ṣe Rí ?  28 Àwọn Ọdọlangba Tó Máa Ń sùn Ṣáá  Ṣé Ọràn Wọn Ò Ń Fẹ Àmójútó Báyìí ? 29 Lílo Jí ! Lọnà Tó Dára  30 Fetí Sílẹ kó o sì Kẹkọọ  31 Ohun Ọsìn Àtàtà Ni àbí Panipani Ẹhànnà ?  32 Gbogbo Wọn Pátá Ló Gbà Á  Jàǹbá Ọkọ  Ǹjẹ Ó Lè Ṣẹlẹ sí Ọ ?  12  Kà nípa bí o ṣe lè yẹra fún àwọn nǹkan méjì tó wọpọ jù lọ tó ń fa àgbákò lójú pópó .  Irú Àdúrà Tí Ọlọrun Máa Ń Gbọ 26  Kí Ọlọrun tó lè gbọ àwọn àdúrà wa , ó ń béèrè pé ká ṣe àwọn ohun kan .  Kí làwọn ohun náà ?  Gbígbé Nínú Ayé Alálòsọnù  ỌPỌ rẹpẹtẹ pàǹtírí làwọn èèyàn tó ń gbé ní àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà ń kó dà nù .  Bí àpẹẹrẹ , ronú nípa iye pàǹtírí tí wọn ń kó dà nù lọdọọdún ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Wọn sọ pé  bó bá ṣe pé omi ni gbogbo ìdọtí tá à ń sọ yìí ni , omi ọhún á kún ẹgbàá mẹrìnlélọgbọn  68,000  kùdu ìlúwẹẹ , ìyẹn irú àwọn kùdu ìlúwẹẹ tí wọn máa ń lò fún ìdíje Òlíńpíìkì , èyí tó jẹ àádọta mítà ní gígún .   Ní ọdún bíi mélòó kan sẹyìn , àwọn olùwádìí fojú díwọn rẹ pé , ohun táwọn olùgbé ìlú New York City nìkan ń kó dà nù lọdọọdún pọ débi pé , ó lè bo Ọgbà Ìgbafẹ Ńlá tó wà ní ìgboro ìlú náà mọlẹ , síbẹ kí ìdọtí ọhún ṣì tún ga gègèrè tó mítà mẹrin sókè !    Abájọ tí wọn fi pe Orílẹ - Èdè Amẹríkà ní  àpẹẹrẹ àríkọgbọn fún gbogbo àwọn orílẹ - èdè àgbáyé yòókù  tá a bá ń sọ nípa  àwùjọ kan tó máa ń ra ohun èlò , tó sì tún máa ń yára gbé e sọ nù .   Àmọ kì í ṣe orílẹ - èdè yẹn nìkan lèyí ti ń ṣẹlẹ o .  Wọn fojú díwọn rẹ pé iye ohun táwọn èèyàn ilẹ Jámánì máa ń kó dà nù lọdọọdún pọ tó èyí tí wọn lè kó sínú ọkọ ojú irin akẹrù tó kún fọfọ , tí gígùn rẹ sì tó láti ìlú Berlin tó jẹ olú ìlú Jámánì títí dé etíkun Áfíríkà , èyí tí ó fi ẹgbẹsán  1,800  kìlómítà jìnnà .  Ní ilẹ Gẹẹsì sì rèé , wọn fojú díwọn rẹ nígbà kan pé , ní ìpíndọgba , iye bébà tí ìdílé ẹlẹni - mẹrin ń kó dà nù lọdún dọgba pẹlú iye bébà tí igi mẹfà lè mú jáde .  Àpọjù pàǹtírí kò yọ àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà sílẹ .  Ìwé ìròyìn kan tó gbajúmọ ròyìn pé :  Ìṣòro pàǹtírí ọhún ń burú sí i ni , torí pé , ńṣe ni ọpọ jù lọ lára àwọn èèyàn bílíọnù mẹfà tó wà nínú ayé yìí ṣẹṣẹ bẹrẹ sí í kó ìdọtí tiwọn jọ ní rẹpẹtẹ , bíi ti Orílẹ - Èdè Amẹríkà àtàwọn orílẹ - èdè mìíràn tó ti gòkè àgbà .   Kò sí àní - àní pé , bóyá a fẹ o tàbí a kọ o , ọpọ jù lọ wa lóde òní ló wà lára àwùjọ tó ń gbé nǹkan sọ nù .  Òótọ ni pé , ọjọ pẹ táwọn èèyàn ti máa ń rí nǹkan gbé sọ nù .  Àmọ , àwọn oúnjẹ inú agolo , àtàwọn ọjà mìíràn tí wọn ti dì sílẹ ti wá pọ yamùrá báyìí ju bó ṣe rí ní ọpọ ọdún sẹyìn lọ .  Èyí ló mú kí àwọn ohun èlò tí wọn fi ń di nǹkan , téèyàn sì lè tètè jù sọ nù wà níbi gbogbo .  Àwọn ìwé ìròyìn , ìwé àtìgbàdégbà , ìwé ìpolówó ọjà pélébé , àtàwọn ìwé títẹ mìíràn náà sì ti wá pọ àpọyamùrá báyìí .  Bí àwọn nǹkan tí ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ìmọ sáyẹǹsì ń mú jáde ṣe kún inú ayé fọfọ sì tún ti dá oríṣi àwọn pàǹtírí tuntun mìíràn sílẹ .  Ìwé ìròyìn Jámánì náà , Die Welt , sọ pé ,  ọkọ ayọkẹlẹ tó tó mílíọnù mẹsàn - án làwọn èèyàn ń pa tì lọdọọdún ní àwọn orílẹ - èdè tí ó jẹ ara Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù .   Pípalẹ wọn mọ kì í ṣe iṣẹ kékeré rárá .  Ìṣòro kan tó nira láti wá ojútùú sí ni pé , Báwo la ṣe lè palẹ àwọn ohun olóró mọ láìséwu , irú bí àjókù agolo bọǹbù tàbí ìdọtí oníkẹmíkà ?  Ìròyìn fi hàn pé lọdún 1991 , Orílẹ - Èdè Amẹríkà ní  ọpọ pàǹtírí olóró , àmọ kò sí ibi tí wọn lè rù wọn dà sí .   Bákan náà , àwọn àgbá tí wọn tó mílíọnù kan , tí wọn kún fún májèlé olóró ló wà láwọn ibi ìkẹrùsí onígbà kúkúrú , tó sì jẹ pé ìgbàkigbà ni  wọn lè dàwátì tàbí kí olè jí wọn kó , tàbí kí àìsí àbójútó tó péye mú kí wọn fa ìbàyíkájẹ .   Lọdún 1999 nìkan ṣoṣo , àwọn ilé iṣẹ aládàáni àti ti ìjọba tó jẹ nǹkan bí ọkẹ kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà mú àwọn ìdọtí tó lè ṣekú pani tó lé ní ogójì mílíọnù tọọnù jáde .  Ohun mìíràn tó ń dá kún àpọjù pàǹtírí ni bí àwọn èèyàn tó wà lágbàáyé ṣe ń pọ sí i , iye yìí sì tún ti lọ sókè gan - an ní ọrúndún tó kọjá .  Àbáyọrí èyí ni pé , báwọn èèyàn ṣe ń pọ sí i , bẹẹ ni pàǹtírí ń pọ sí i !  Ọpọ lára àwọn èèyàn yìí ló sì jẹ pé àtimáa ra nǹkan ṣáá ló gbà wọn lọkàn .  Lẹnu àìpẹ yìí , Àjọ Tó Ń Rí Sí Ọràn Àgbáyé sọ pé :  Àwọn ohun ìní àti nǹkan amáyédẹrùn tá a lò látọdún 1950 sí àkókò yìí ju gbogbo èyí táwọn èèyàn ti lò nínú ìtàn ẹdá èèyàn lọ .   Ká sòótọ , ìwọnba díẹ lára àwọn tó ń gbé ní àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà ló máa lè ṣe é káwọn máà ní gbogbo  àwọn ohun ìní àti nǹkan amáyédẹrùn  wọnyẹn .  Bí àpẹẹrẹ , ìwọ náà mọ bó ṣe máa ń rọrùn tó láti lọ sọjà lọ ra èlò ọbẹ tí wọn ti fi bébà tàbí àpò ọrá dì sílẹ , kó o sì wá fi gbé e lọ sílé .  Bó bá ṣàdéédéé ṣẹlẹ pé àwọn èèyàn ò rí irú àwọn ohun èlò ìgbàlódé tá a fi ń di nǹkan bẹẹ mọ , kíá ni wọn á wá rí i pé àwọn ti gbára lé wọn jù .  Bá a bá sì wo bí irú àwọn ohun tá a fi ń di nǹkan bẹẹ ṣe mọ tónítóní sí , a ó gbà pé wọn ń jẹ kí ìlera èèyàn gbé pẹẹlí sí i , lọnà kan ṣáá .  Àmọ ṣá o , láìka irú àwọn àǹfààní bẹẹ sí , ǹjẹ ó yẹ ká máa ṣàníyàn pé pàǹtírí táwọn èèyàn ń kó jọ gegere lóde òní ti pọ jù ?  Ó hàn gbangba pé ó yẹ ká ṣàníyàn , torí pé ekukáká làwọn ọgbọn oríṣiríṣi tá à ń dá sí ọràn ọhún fi ń yanjú ìṣòro àpọjù pàǹtírí táwa ẹdá èèyàn ń kó jọ .  Èyí tó wá burú jù lọ ni pé , àwọn ìṣarasíhùwà tó ń sún àwọn èèyàn láti máa yára gbé nǹkan sọ nù lóde òní ní àwọn àbájáde mìíràn tó ń dani lọkàn rú gan - an .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ọgbà yìí fẹ ní ọọdúnrún ó lé mọkànlélógójì  341  hẹkítà níbùú lóròó .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Pípalẹ àwọn ìdọtí tó lè ṣekú pani mọ láìséwu máa ń mú ọpọ ìṣòro lọwọ  Ǹjẹ a Lè Rí Ọgbọn Dá Sí I ?  KÍ LÓ yẹ kó o ṣe sí ohun kan tó ò nílò mọ ?  Ó ṣeé ṣe kó o kàn dáhùn pé :  Ńṣe ni màá wábi sọ ọ sí .   Àmọ ṣá , pípalẹ pàǹtírí mọ kì í fìgbà gbogbo rọrùn bẹẹ yẹn .  Ibo la tiẹ máa dà á nù sí ?  Ẹgbẹ kan tó jẹ ti àwọn onímọ nípa àyíká nílẹ Ítálì fojú díwọn rẹ pé , yóò gbà tó ẹgbẹrún ọdún kí ìgò kan tá a bá jù sínú òkun tó lè jẹrà .  Ní ìfiwéra , oṣù mẹta péré ni bébà anùdọtí máa ń gbà kó tó jẹrà .  Àmukù sìgá kan lè sọ òkun di ẹlẹgbin fún ọdún márùn - ún kó tó jẹrà ; àwọn àpò ọrá á gba ọdún mẹwàá sí ogún ọdún ; àwọn nǹkan mìíràn tí wọn fi ọrá ṣe á gba  ọgbọn sí ogójì ọdún ; agolo á gba ẹẹdẹgbẹta ọdún ; fóòmù polystrene á sì gba ẹgbẹrún ọdún .  Ńṣe ni irú àwọn pàǹtírí bẹẹ yẹn túbọ ń pọ sí i ṣáá .  Lóde òní , àìmọye nǹkan ló wà lọjà fún títà , ńṣe làwọn olùpolówó ọjà á sì máa rọ wá láti rà wọn bí ẹni pé gbogbo ọjà ọhún la nílò .  Ìwé ìròyìn The Guardian ti ilẹ Gẹẹsì kò fọrọ bọpobọyọ rárá o , ó ní :  Àwọn olùpolówó ọjà ló máa ń tì wá láti ra àwọn ohun tá ò ní lọkàn láti rà tẹlẹ .   Ká sòótọ , ńṣe ni wọn ń tàn wá ká lè máa ra àwọn ọjà tuntun tó ṣẹṣẹ dórí àtẹ , wọn á ní ká tètè ra irú àwọn ọjà bẹẹ kó tóó tán .  Bákan náà , àwọn olùpolówó ọjà tún máa ń mú ká gbà pé , ohun èlò  tuntun dára ju ti tẹlẹ lọ , ó sì lágbára sí i ,  àmọ pé ti  àtijọ kò lágbára , kò sì bágbà mu mọ .   Ìdí rèé tí wọn fi sábà máa ń rọ wá láti ra nǹkan tuntun dípò tí a ó fi máa tún ògbólógbòó ṣe .  Wọn sọ pé pípààrọ ohun kan tó ti pẹ ló dára jù , ó sì máa ń jẹ kéèyàn ṣọ owó ná ju títún wọn ṣe lọ .  Èyí lè jóòótọ láwọn ìgbà míì .  Àmọ ṣá o , lọpọ ìgbà , gbígbé àwọn nǹkan tó ti pẹ sọ nù láti fi tuntun rọpò rẹ máa ń náni lówó gọbọi , kì í sì í fi bẹẹ pọn dandan .  Ọpọ ohun èlò tá à ń rà lónìí ni wọn ṣe ní àlògbésọnù .  Irú àwọn ọjà bẹẹ máa ń ṣòroó tún ṣe  ohun tó yẹ kéèyàn sì máa fi sọkàn nìyí tó bá fẹ ra nǹkan .  Ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì kan tó wà fún ìpolówó ọjà sọ pé :  Àwọn ohun èlò tá à ń rà kì í lálòpẹ mọ bíi ti tẹlẹ .  Ohun kan tó  bóde mu  lónìí lè máà  bóde mu  mọ lọla , ni wọn á bá kó wọn dà sí ibi ìkódọtísí .  Nípa bẹẹ , ojoojúmọ làwọn ohun èlò wọnyí , tó jẹ èròjà pàtàkì tí àwọn ilé iṣẹ lè lò láti fi ṣe nǹkan mìíràn jáde máa ń di pàǹtírí tí kò wúlò mọ !   Ǹjẹ bí àwọn èèyàn ṣe ń ra nǹkan ṣáá láìdáwọdúró yìí ń ṣe àwọn fúnra wọn láǹfààní ?  Ní ti gidi , àwọn tó ń jàǹfààní ibẹ làwọn oníṣòwò tí kò sí ohun méjì lọkàn wọn ju pé kí wọn pawó sápò ara wọn lọ .  Ìwé ìròyìn ọlọsọọsẹ kan nílẹ Switzerland , tí àkọlé rẹ ń jẹ Die Weltwoche sọ pé :  Kò sí àní - àní pé ọrọ ajé á dẹnu kọlẹ bó bá jẹ pé ńṣe ni gbogbo èèyàn ń lo àwọn ohun ọṣọ inú ilé wọn tàbí ọkọ ayọkẹlẹ wọn títí lọ gbére , tàbí kí wọn máa lò wọn fún ìlọpo méjì àkókò tí wọn fi ń lò ó báyìí .   Àmọ kì í ṣe ìdẹnukọlẹ ọrọ ajé ló máa yanjú ìṣòro káwọn èèyàn máa lo nǹkan ní àlògbésọnù níwọn bí èyí kì yóò ti mú kó ṣeé ṣe fún àwọn èèyàn láti rówó ra ohun tí wọn nílò .  Kí wá làwọn ohun tá a lè ṣe láti fi yanjú ọrọ àpọjù pàǹtírí o ?  Ká Sọ Ọ Nù Ni , Àbí Ká Tún Un Lò , Àbí Ká Kúkú Dín Ohun Tá À Ń Rà Kù ?  Àwọn orílẹ - èdè kan tó ti gòkè àgbà máa ń gba ọnà ẹbùrú yanjú ìṣòro àpọjù pàǹtírí yìí , ìyẹn ni nípa lílọ da àwọn ìdọtí wọn sí àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .  Bí àpẹẹrẹ , ìròyìn kan fi hàn pé ,  ní ibì kan tí wọn sábà máa ń da pàǹtírí sí ní orílẹ - èdè Nàìjíríà , ẹgbẹrún mẹta ààbọ tọọnù májèlé olóró ni wọn ṣàwárí pé ó ń jò látinú àwọn àgbá tó lé ní ẹgbàá mẹrin tí wọn ti dógùn - ún , tí wọn sì ti dípẹtà , èyí sì ń fa májèlé fún erùpẹ àti omi abẹ ilẹ .   Pípalẹ pàǹtírí mọ ní irú ọnà bẹẹ yẹn kò lè yanjú ìṣòro ọhún , bẹẹ sì ni kì í ṣe ìwà tó dára láti hù sáwọn ẹlòmíràn .  Tí a bá ní láti máa ṣàtúnlò àwọn ohun tá ò lò mọ dípò tá ó fi gbé wọn sọ nù ńkọ ?  Dájúdájú , irú ètò ìṣàtúnlò bẹẹ á béèrè pé kí àwọn èèyàn máa ya àwọn pàǹtírí wọn sí ìsọrí ọtọọtọ , kí wọn tó dà wọn nù .  Wọn tiẹ ti ṣòfin láwọn àdúgbò kan pé bẹẹ ni káwọn èèyàn máa ṣe .  Àwọn òṣìṣẹ tó mọ nípa ìṣàtúnlò lè sọ pé káwọn èèyàn máa ya pàǹtírí tí wọn fẹ dà nù sí onírúurú ìsọrí .  Bóyá kí pàǹtírí bébà wà lọnà kan , kí ti páálí sì wà lọnà mìíràn , kí pàǹtírí ti mẹtáàlì wà lọtọ , ti ìgò lọtọ , kí ti àwọn èròjà tó ṣeé lò bí ajílẹ , irú bí òkú ẹran tàbí igi tó ti jẹrà náà sì wà lọtọ .  Lẹyìn náà , wọn tún lè ya ìgò sọtọọtọ níbàámu pẹlú àwọ wọn .  Ó hàn gbangba pé , ṣíṣàtúnlò nǹkan ní àwọn àǹfààní tirẹ .  Ìwé náà , 5000 Days to Save the Planet sọ pé , ṣíṣàtúnlò ohun èlò ayọ  aluminum   máa ń dín ọpọ ohun àmúṣagbára kù ,  ó sì lè  mú kí ìbàyíkájẹ tí wíwa ògidì ayọ  bauxite  jáde látinú ilẹ máa ń fà dín kù .   Ìwé náà ṣàlàyé kúnnákúnná pé :  Láti lè pèsè iye bébà kan náà bíi tìgbà àkọkọ , ṣíṣàtúnlò máa ń lo ìdajì ohun àmúṣagbára , àti ìdámẹwàá omi . . . .  Ọpọ nǹkan la lè rí mú jáde látinú pàǹtírí , ká tún wọn yí padà , ká sì tún máa lò wọn lákọtun . . . .  Kódà níbi táwọn ilé iṣẹ kò bá ti lè lo àwọn pàǹtírí wọn fúnra wọn , wọn lè tún wọn yí padà nígbà míì káwọn ẹlòmíràn bàa lè lò wọn . . .  Ní orílẹ - èdè Netherlands , wọn ti ń lo ètò ìṣàtúnlò pàǹtírí láti ìbẹrẹ àwọn ọdún 1970 , wọn sì ti ń ṣàṣeyọrí nídìí rẹ .   Dípò táwọn aláṣẹ mìíràn ì bá fi máa wá àwọn ọnà oríṣiríṣi láti fi palẹ àwọn pàǹtírí wọn mọ , dídènà ìdọtí ni wọn máa ń kọkọ gbájú mọ .  Ìwé tá a mẹnu kàn lókè yìí kìlọ pé  àfi ká yáa wá nǹkan ṣe ní kíákíá  bá ò bá fẹ kí ìran èèyàn  kàn máa fowó ṣòfò , . . . ńṣe ló yẹ kí wọn di àwùjọ tó ń ṣọ nǹkan lò , àwùjọ tó ń dín pàǹtírí kù , tó sì ń dín bí wọn ti ń ra nǹkan kù .   Àmọ ṣá o , àwọn ẹni tí kò bá fẹ káwọn  kàn máa fowó ṣòfò ,  gbọdọ múra tán láti máa lo nǹkan tí wọn bá rà fún àkókò gígùn bó bá ti lè ṣeé ṣe tó , kí wọn sì máa sọ ọ nù kìkì nígbà tí kò bá ṣeé tún ṣe mọ .  A lè fún àwọn ẹlòmíràn láwọn nǹkan tá ò bá fẹ mọ àmọ tó ṣì lè wúlò fún wọn .  Àjọ German Öko - Institut , ìyẹn Àjọ Tó Ń Rí sí Àjọṣe Tó Wà Láàárín Àwọn Ohun Alààyè àti Àyíká Wọn , èyí tó wà nílùú Darmstadt , ní orílẹ - èdè Jámánì , ṣírò rẹ pé , ìwọnba pàǹtírí ni agboolé kan tó bá ń fi ìlànà  Má - fi - ohun - tó - o - rà - ṣòfò  sílò á máa ní nígbà gbogbo , nítorí pé ìdọtí tí wọn máa kó jọ á fi ìdá márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún dín sí èyí tí wọn máa ń sábà kó jọ láwọn agboolé mìíràn .  Ṣùgbọn , ǹjẹ ọpọ agboolé á tẹ lé irú ìlànà bẹẹ ?  Kò dà bí ẹni pé èyí á ṣeé ṣe .  Ìṣòro àpọjù pàǹtírí tó ń dààmú aráyé wulẹ jẹ àpẹẹrẹ kan lára àwọn ìṣòro kíkàmàmà mìíràn ni .  Nínú ayé tá à ń gbé lónìí , táwọn èèyàn ti máa ń gbé nǹkan sọ nù , ọpọlọpọ èèyàn ló ń dá àṣà kan tá a lè pè ní àṣà fífi nǹkan ṣòfò .  Ẹ jẹ ká gbé ìṣarasíhùwà yẹn yẹ wò  àti díẹ lára àwọn ìṣòro tó lè yọrí sí .  Ewu Tó Wà Nínú Àṣà Fífi Nǹkan Ṣòfò  Àṣà yìí kò mọ sórí fífi ìwọnba nǹkan díẹ ṣòfò .  Ó tún lè sọ àwọn èèyàn di aláìmoore àti aláìnírònú , débi pé ńṣe ni wọn á kàn máa da ọpọ oúnjẹ tí wọn ò fọwọ kàn rárá nù , àtàwọn nǹkan mìíràn .  Lemọlemọ ni àwọn tó jẹ onímọtara - ẹni - nìkan , àtàwọn tó ń jẹ kí àwọn àṣà ìgbàlódé darí wọn láìnídìí , máa ń fẹ láti fi aṣọ tuntun , ohun ọṣọ ilé tuntun , àtàwọn ohun èlò mìíràn rọpò èyí tí wọn ní tẹlẹ .  Bó ti wù kó rí , àṣà ìfiṣòfò lè má mọ sórí àwọn ohun èlò nìkan .  Ètò kan tí wọn gbé kalẹ ní orílẹ - èdè Jámánì , láti máa ṣàmúlò àwọn ohun èlò inú ilé táwọn èèyàn ti gbé sọ nù , ròyìn lẹnu àìpẹ yìí pé :  Ọnà tá à ń gbà lo àwọn àga tá a kó sí pálọ , tí kì í tẹ wa lọrùn mọ , tá a sì máa ń pa tì lẹyìn ọdún márùn - ún , torí ká bàa lè fi tuntun pààrọ rẹ , la ti ń ṣàfarawé rẹ nínú bá a ṣe ń hùwà sí àwọn ẹdá èèyàn .  Ìṣòro ibẹ ni bó ṣe máa pẹ tó tí àwùjọ wa máa lè fàyè gba irú ìwà yìí .   Ìròyìn ọhún ṣàlàyé pé :  Gbàrà tí ẹnì kan ò bá ti lè ṣiṣẹ dáadáa gẹgẹ bí a ti retí láwùjọ la máa ń fi ẹlòmíì rọpò onítọhún .  Ó ṣe tán , àìmọye òṣìṣẹ ló kún ìgboro !   Nínú ìwé Earth in the Balance , èyí tí igbákejì Ààrẹ Orílẹ - Èdè Amẹríkà tẹlẹ rí , Al Gore kọ , ó béèrè ìbéèrè kan lórí ọràn yìí :  Bó bá jẹ pé ojú àlògbésọnù la fi ń wo àwọn ohun tá à ń lò báyìí , ṣé kì í ṣe pé a ti yí ojú tá a fi ń wo àwọn ọmọnìkejì wa padà bákan náà ? . . .  Ṣé a ti wá tipa báyìí di ẹni ti kò mọyì àwọn ẹlòmíràn mọ ni ?   Ó dà bí ẹni pé kò ní jẹ ohun tó ṣòro fún àwọn èèyàn tí kò mọyì àwọn ẹlòmíràn , tí kò sì bọwọ fún wọn láti pa àwọn ọrẹ tàbí aláàbáṣègbéyàwó wọn tì kí wọn tilẹ tún máa rò pé kò burú .  Ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì náà Süddeutsche Zeitung , ṣe àlàyé kan lórí irú ìwà táwọn èèyàn ń hù yìí , ó ní :  Ẹẹmejì lọdún la máa ń ra aṣọ tuntun , ọdún mẹrin - mẹrin la máa ń ra ọkọ ayọkẹlẹ tuntun , ọdún mẹwàá - mẹwàá la sì máa ń ra àga ìjókòó tuntun sí pálọ wa ; ọdọọdún la máa ń wá àgbègbè tuntun tá a máa gbafẹ lọ ; à ń pààrọ ilé , iṣẹ oúnjẹ òòjọ tàbí iṣẹ ajé wa  bọràn bá rí bẹẹ , kí ló wá dé tá ò fi máa pààrọ ọkọ wa tàbí aya wa ?   Ó fẹrẹẹ jẹ pé kò sóhun táwọn èèyàn kan lóde òní ò ti múra tán láti gbé sọ nù gbàrà tí wọn bá ti rí i pé apá wọn ò ká a láti mójú tó o mọ .  Bí àpẹẹrẹ , ní orílẹ - èdè kan ní Yúróòpù , àwọn olùwádìí fojú díwọn rẹ pé àwọn ológbò tó tó ọkẹ márùn - ún , àtàwọn ajá tó tó ọkẹ mẹrin ó lé ẹgbàájọ làwọn olówó wọn pa tì ní ọdún 1999 .  Ẹnì kan níbẹ tó ń jà fún ẹtọ bíbójútó àwọn ohun ọsìn lọnà yíyẹ sọ pé àwọn aráàlú ẹlẹgbẹ òun  kì í ka níní ohun ọsìn sí ojúṣe téèyàn máa ń ṣe fún ìgbà pípẹ .  Wọn á ra ọmọ ajá ní oṣù September , wọn á sì pa á tì  ní ọdún kan lẹyìn ìgbà yẹn nígbà tí wọn bá ń rìnrìn - àjò afẹ lọ  ní oṣù August .   Èyí tó burú jù lọ ni pé , àṣà ìfiṣòfò yìí ti nasẹ dé fífi ìwàláàyè ẹdá èèyàn ṣòfò pàápàá .  Ṣíṣàìfi Ọwọ Hàn fún Ìwàláàyè  Ọpọ èèyàn lónìí máa ń rò pé ẹmí àwọn ò fi bẹẹ já mọ nǹkan kan .  Báwo lèyí ṣe rí bẹẹ ?  Bí àpẹẹrẹ , ìwé ìròyìn ilẹ Yúróòpù kan sọ lẹnu àìpẹ yìí pé , ńṣe làwọn ọdọ èèyàn túbọ ń hára gàgà láti fẹmí ara wọn wewu láwọn ọdún àìpẹ yìí .  A lè rí àpẹẹrẹ èyí nínú bí wọn ṣe túbọ ń hára gàgà láti kópa nínú àwọn eré ìdárayá tó léwu gan - an .  Nítorí ìmóríyá ìṣẹjú bíi mélòó kan , wọn múra tán láti sọ ìwàláàyè wọn nù !  Ńṣe làwọn oníṣòwò tí owó ti fẹjú mọ máa ń yán hànhàn láti lo àǹfààní yìí láti páwo sápò ara wọn .  Olóṣèlú ilẹ Jámánì kan sọ pé , àwọn tó ń ṣonígbọwọ àwọn eré ìdárayá tó léwu gan - an  sábà máa ń ka owó tí wọn máa rí sí ohun tó ṣe pàtàkì ju ìlera tàbí ẹmí èèyàn lọ .   Bó bá dọràn gbígbé àwọn ọmọ tá ò tí ì bí sọ nù ńkọ ?  Àjọ Ìlera Àgbáyé  WHO  fojú díwọn rẹ pé  kárí ayé , iye tó tó mílíọnù márùndínlọgọrin ọmọ táwọn èèyàn ń lóyún rẹ lọdọọdún ni kò sẹni tó fẹ wọn rárá .  Ìṣẹyún ni ohun kan ṣoṣo tí ọpọ obìnrin sì máa ń fi yanjú ọràn náà .   Kódà lẹyìn táwọn obìnrin bá bímọ tán pàápàá , àwọn ọmọ ọwọ ò tíì bọ lọwọ ewu .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn ilẹ Brazil náà , O Estado de S .  Paulo ṣe sọ  ńṣe làwọn ọmọ ọwọ tí wọn ń gbé sọ sójú títì túbọ ń pọ sí i .   Ṣé irú èyí ń ṣẹlẹ ládùúgbò tìrẹ náà ?  Lónìí , ibi gbogbo lágbàáyé la ti ń rí àmì pé ńṣe làwọn èèyàn ka ẹmí ẹdá èèyàn sí ohun tẹwúrẹ kan , tí kò ní láárí , ohun yẹpẹrẹ téèyàn kàn lè gbé sọ nù .  A máa ń rí àpẹẹrẹ àṣà tó gbòde kan yìí nínú bí àwọn eré ìnàjú tí ọpọ èèyàn ń wò ṣe kún fún ìwà ipá , tí  àwọn akọni inú eré  á máa ṣekú pa àìmọye  àwọn èèyàn tí wọn kà sí ẹni burúkú  nínú eré sinimá tàbí ìtòlẹsẹẹsẹ tẹlifíṣọn kan ṣoṣo .  A máa ń rí i nínú ọgọọrọ ìwà ipá tó gba gbogbo ayé kan , bí àwọn olè ṣe ń ṣekú pa àwọn èèyàn torí owó táṣẹrẹ kan  tàbí kí wọn kàn tiẹ pa wọn dà nù ṣáá láìsí ìdí kankan .  A sì tún máa ń rí i nígbà tá a bá ń gbọ àwọn ìròyìn tó ń múni gbọn rìrì nípa báwọn apániláyà ṣe ń ṣọṣẹ , báwọn ẹyà oríṣiríṣi ṣe ń pa ara wọn , àti báwọn orílẹ - èdè àti ìsìn lónírúurú ṣe ń pa ara wọn nípakúpa .  Gbogbo àwọn ìwà láabi wọnyí ló sì ń gbẹmí ọpọ èèyàn láìfi ojú àánú hàn rárá  táwọn èèyàn á máa fẹmí ọmọnìkejì tó ṣeyebíye ṣòfò .  Ó lè máà ṣeé ṣe fún wa láti wá ibòmíì gbé ju inú ayé táwọn èèyàn ti ń yára gbé nǹkan sọ nù yìí , àmọ a lè yẹra fún àṣà fífi nǹkan ṣòfò .  Àpilẹkọ tó tẹ lé e á jíròrò ohun tó lè ràn wá lọwọ láti kojú ìṣòro gbígbé nínú ayé alálòsọnù , bákan náà ló tún máa jíròrò àwọn ìṣarasíhùwà tí kò bójú mu tó máa ń bá àṣà yìí rìn .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Ní ọpọ àdúgbò , wọn ti ṣòfin pé káwọn èèyàn máa tẹ lé ètò ṣíṣàtúnlò   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ṣé àwọn àṣà ìwọṣọ tó lòde , èyí tó máa ń yí padà ló máa ń sún ọ láti sọ àwọn aṣọ tó ṣì dára nù , kó o sì ra tuntun ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Ńṣe ló yẹ ká ṣìkẹ ọmọ tá ò tí ì bí , kì í ṣe pé ká máa yọ wọn sọ nù   Credit Line   Index Stock Photography Inc .   BSIP Agency   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Ẹmí èèyàn ṣe pàtàkì gan - an ju ohun téèyàn kàn lè máa fi wewu lọ nítorí ìmóríyá lásán - làsàn  Bó o Ṣe Lè Kẹsẹ Járí Nínú Ayé Alálòsọnù   NÍNÚ gbogbo ohun tí Ọlọrun dá . . . kò sí èyíkéyìí tó máa ń ṣòfò .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Time ti sọ , ohun tí ó jẹ èrò ògbógi kan nípa ìṣàtúnlò nìyẹn .  Ó ń tọka sí ọnà àgbàyanu tí ilẹ ayé máa ń fi lo ohun kan tí kò lẹmìí tàbí ohun táwọn èèyàn ti gbé sọ nù láti ṣe àwọn nǹkan mìíràn láǹfààní , láìka apá ibi tí wọn ti wá nínú àyíká sí .  Ìròyìn náà tún sọ pé ògbógi ọhún ronú pé  àwa ẹdá èèyàn lè fara wé ọnà tí ìṣẹdá ń lò láti palẹ pàǹtírí mọ , àmọ ká tó lè ṣe èyí , a óò nílò ìmọ iṣẹ ẹrọ tó jẹ àkọtun , àti ìyípadà tó pẹtẹrí nínú ìṣarasíhùwà wa .   Ọpọ jù lọ lára wa ni kò lè hùmọ iṣẹ ẹrọ àkọtun èyíkéyìí .  Àmọ ó ṣeé ṣe fún wa láti ṣàkóso ìṣarasíhùwà wa !  Fífi ọwọ gidi mú àwọn ìlànà pàtàkì kan tó ní í ṣe pẹlú ìwà ọmọlúwàbí yóò sì ràn wá lọwọ láti lè túbọ kojú àwọn ìṣòro tó wà nínú gbígbé láwùjọ táwọn èèyàn ti máa ń yára gbé nǹkan sọ nù .  Má Ṣe Ya Àpà Tó Máa Ń Fi Nǹkan Ṣòfò  Iye tó tó ìdá márùn - ún nínú gbogbo olùgbé ayé ló ń pa ebi mọnú sùn lálaalẹ .  Mímọ tá a mọ èyí yẹ kó máa tẹ ẹ mọ wa lọkàn pé , ó yẹ ká mọrírì oúnjẹ ká má sì ṣe máa fi ṣòfò .  Tọkọtaya kan tí wọn padà sí ilẹ Yúróòpù lẹyìn tí wọn ti lo ọdún méjìdínlọgbọn nínú iṣẹ míṣọnnárì ní Áfíríkà sọ pé , ọkan lára àwọn ìṣòro tó mú kó nira fún wọn láti jẹ kí ara wọn tètè mọlé padà ní orílẹ - èdè wọn ni , fífarada  ọnà táwọn èèyàn ń gbà fi oúnjẹ ṣòfò .   Àwọn òbí tó gbọn máa ń kọ ọmọ wọn láti bu ìwọnba oúnjẹ tí wọn lè jẹ tán lẹẹkan sínú àwo .  Ṣíṣe bẹẹ máa ń dín pàǹtírí àti ìfiṣòfò kù .  Ohun tó dára jù ni pé kí wọn kọkọ bu díẹ , lẹyìn náà kí wọn wá gbà sí i bí wọn bá fẹ jẹ sí i .  Ní ti gidi , àwọn òbí gbọdọ fi àpẹẹrẹ èyí lélẹ .  Jésù fi àpẹẹrẹ lélẹ fún gbogbo wa nípa fífi ìmọrírì àtọkànwá hàn fún àwọn ìpèsè Ọlọrun , nípa tara àti nípa tẹmí .  Bíbélì sọ pé Jésù yẹra fún fífi oúnjẹ ṣòfò  bó tiẹ jẹ pé nípasẹ iṣẹ ìyanu ló fi pèsè oúnjẹ ọhún lọpọ yanturu !  Jòhánù 6 : 11 - 13 .  A tún lè lo ìlànà yíyẹra fún fífi nǹkan ṣòfò bó bá dọràn aṣọ wa , àwọn ohun ọṣọ inú ilé wa , àtàwọn ẹrọ wa .  Bá a bá ń jẹ kí àwọn ohun èlò wà ní ipò tó dára nípa títún wọn ṣe bí wọn bá ti fẹ dẹnu kọlẹ , tá a sì ń gbìyànjú láti lò wọn fún ìgbà pípẹ bó bá ṣe bọgbọn mu sí , á fi hàn pé a mọyì àwọn ohun tá a ní .  Kò yẹ ká jẹ kí àwọn tó ń polówó ọjà tàn wá jẹ débi pé àwọn ohun tá a ní báyìí ò ní tẹ wa lọrùn mọ , tí a óò wá máa sáré àtira àwọn nǹkan ìgbàlódé tó tóbi gan - an , tó dára gan - an , tó yára gan - an , tó sì tún lágbára gan - an ju èyí tá à ń lò báyìí lọ .  Lóòótọ o , ó lè pọn dandan pé ká pààrọ àwọn ohun ìní wa tó ṣì wúlò .  Ṣùgbọn ká tó ṣe bẹẹ , á dáa ká kọkọ gbé ìṣarasíhùwà wa yẹ wò , ká sì tún mọ ète tá a fi fẹẹ pààrọ wọn .  Yẹra fún Ìwà Ìwọra  Nígbà tí àwọn ọmọ Ísírẹlì ń rìnrìn - àjò la àárín aginjù já nígbà tí wọn ń lọ sí Ilẹ Ìlérí , Ọlọrun pèsè mánà fún wọn gẹgẹ bí oúnjẹ .  Gẹgẹ bí Bíbélì ti sọ , mánà ọhún pọ rẹpẹtẹ .  Àmọ , a kìlọ fún àwọn ọmọ Ísírẹlì pé kí wọn yẹra fún ìwà ìwọra ; kìkì ìwọnba tí wọn nílò lójú ẹsẹ ni kí wọn kó .  Àwọn tó kọtí dídi sí ìkìlọ yìí rí i pé ìwà ìwọra kò pé , torí pé ńṣe ni èyí tó ṣẹ kù yọ ìdin , tó sì bẹrẹ sí í rùn .  Bíbélì kò fọrọ bọpo bọyọ rárá nípa ìwà ìwọra , ó tẹnu mọ ọn láìmọye ìgbà pé ìwà ìwọra kò bójú mu .  Éfésù 5 : 3 .  Kì í ṣe Bíbélì nìkan ló tẹnu mọ kókó yìí .  Bí àpẹẹrẹ , Seneca , ọmọ ilẹ Róòmù kan ní ọrúndún kìíní , tó jẹ onímọ ọgbọn orí àti òǹkọwé eré onítàn , gbà pé ẹni tó bá ní ìwà ìwọra kì í nítẹẹlọrùn .  Ó sọ pé :  Gbogbo nǹkan tó wà lórí ilẹ ayé kò lè tẹ oníwọra lọrùn .   Erich Fromm , tó jẹ onímọ ọgbọn orí kan ní ọrúndún ogún , dé ìparí èrò kan náà , ó sọ pé :  Ìwà ìwọra dà bí ọgbun kan tí kò nísàlẹ , èyí tó máa ń máyé sú onítọhún , torí pé ṣe ni yóò kàn máa fi torí tọrùn ṣiṣẹ ṣáá láti lè ní gbogbo ohun tó wù ú , àmọ kò ní tẹ ẹ lọrùn .   Yàtọ sí yíyẹra fún ìwà ìwọra àti ìfiṣòfò , àwọn ìgbésẹ rere kan wà tí ọpọ èèyàn ti fúnra wọn yàn láti gbé .  Máa Ṣàjọpín Nǹkan  Kó o tó sọ àwọn ohun èlò tó ṣì wà ní ipò tó dára nù , ronú nípa ẹni tó lè nífẹẹ sí wọn .  Bí àpẹẹrẹ , bí aṣọ àwọn ọmọdé bá ti fò wọn , ǹjẹ àwọn ọmọdé mìíràn ṣì lè jàǹfààní wọn bó bá bá wọn mu ?  Ṣé o lè ṣàjọpín àwọn ohun ìní rẹ mìíràn bẹẹ tó ṣì wúlò àmọ tí o kì í fi bẹẹ lò mọ bíi ti tẹlẹ ?  Jẹ kí àwọn ẹlòmíì náà jàǹfààní ohun kan tó o ti lò nípa fífi wọn tọrẹ .  Mark Twain , tó jẹ òǹṣèwé àti aláwàdà ọmọ ilẹ Amẹríkà , kọwé nígbà kan pé :  Kéèyàn tó lè ní ẹkúnrẹrẹ ayọ , àfi kó wá ẹnì kan láti bá ṣàjọpín ayọ rẹ .   Bóyá ìwọ fúnra rẹ ti rí i pé ńṣe ni ayọ téèyàn bá ṣàjọpín máa ń di ìlọpo méjì .  Yàtọ síyẹn , nípa ṣíṣàjọpín lọnà yìí , wàá lè ṣèrànwọ láti dènà àbájáde tí kò bára dé tó máa ń jẹ yọ nígbà téèyàn bá ń fi nǹkan ṣòfò .  Ṣíṣàjọpín pẹlú àwọn ẹlòmíràn jẹ ìwà àtàtà kan tí Bíbélì gbé lárugẹ gan - an .  Láìsí tàbí - ṣùgbọn , ẹ ò rí i pé ayé á túbọ dára gan - an bí gbogbo wa bá múra tán láti ṣàjọpín !  Jẹ Kí Àwọn Ohun Kòṣeémánìí Tẹ Ọ Lọrùn  Aláyọ lẹni tó bá nítẹẹlọrùn .  Òótọ gbáà lọrọ yìí o , níbikíbi àti nígbàkigbà .  Òwe ilẹ Gíríìkì kan sọ pé :  Kò sí nǹkan kan tó lè tẹ ẹni tí díẹ kò bá tó lọrùn .   Àwọn ará ilẹ Japan sì máa ń pa á lówe pé :  Aláìní ni ẹni tí kò bá nítẹẹlọrùn .   Bíbélì náà kan sáárá sí ìwà ìtẹlọrùn .  A kà pé :  Láìsí àní - àní , ó jẹ ọnà èrè ńlá , àní fífọkànsin Ọlọrun pa pọ pẹlú ẹmí ohun - moní - tómi .  Nítorí a kò mú nǹkan kan wá sínú ayé , bẹẹ ni a kò sì lè mú ohunkóhun jáde .  Nítorí náà , bí a bá ti ní ohun ìgbẹmìíró àti aṣọ , àwa yóò ní ìtẹlọrùn pẹlú nǹkan wọnyí .   1 Tímótì 6 : 6 - 8 ; Fílípì 4 : 11 .  Àmọ ṣá o , níní ìtẹlọrùn pẹlú ohun tá a ní lè béèrè pé ká ṣe  ìyípadà tó pẹtẹrí nínú ìṣarasíhùwà wa .   Ẹnu àìpẹ yìí ni ọṣọọrọ obìnrin kan tó ń jẹ Susanne mọ pé òún ní láti ṣe irú ìyípadà bẹẹ .  Ó sọ pé :  Mo pinnu pé níwọn bí èmi kò ti lè ní gbogbo ohun tí mo bá fẹ , mo gbọdọ kọ láti fẹràn ohun tí mo ní .  Nísinsìnyí , mo láyọ mo sì nítẹẹlọrùn .   Òótọ ọrọ ni o , pé ìtẹlọrùn máa ń ṣamọnà sí ayọ .  Ọjọgbọn Argir Hadjihristev , ọmọ ilẹ Bulgaria kan tó jẹ ògbógi nínú ìmọ nípa ọjọ ogbó , sọ pé :  Lákọọkọ ná , lájorí ohun tó ń fa láburú fún ọmọ ẹdá ni àìnítẹẹlọrùn pẹlú ìwọnba nǹkan téèyàn ní .   Nígbà tó ń tọka sí àwọn àǹfààní tí ìtẹlọrùn máa ń mú bá ìlera ara , ó fi kún ọrọ rẹ pé :  Ẹni tí kò bá ń gbìyànjú láti gbé ìgbé - ayé tó sunwọn ju ti aládùúgbò rẹ lọ , tí kò bá ń fìgbà gbogbo gbìyànjú láti máa ra nǹkan ṣáá , yóò máa gbé ayé láìsí pé ó ń bá àwọn ẹlòmíì díje , kò sì ní máa kó ẹmí ara rẹ sókè .  Èyí sì máa ń ṣàǹfààní fún àwọn iṣan ara .   Dájúdájú , bí àwọn èèyàn ṣe ń gbé nǹkan sọ nù kò lè fúnni ní ojúlówó ayọ .  Ká má ṣẹṣẹ sọ àṣà fífi nǹkan ṣòfò !  Ó dà bí ẹni pé , ọpọlọpọ èèyàn ló ti ń gbà bẹẹ .  Ṣé ìwọ náà ti gbà bẹẹ ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Ó yẹ káwọn ọmọdé mọ béèyàn ṣe ń yẹra fún fífi oúnjẹ ṣòfò   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Jésù fi àpẹẹrẹ tó dára lélẹ nípa yíyẹra fún fífi nǹkan ṣòfò   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   O ò ṣe fún àwọn ẹlòmíràn ní ohun tó ò bá lò mọ dípò tí wàá fi gbé e sọ nù ?  Jàǹbá Ọkọ  Ǹjẹ Ó Lè Ṣẹlẹ Sí Ọ ?   Látọjọ tí mo ti ń wa ọkọ , mi ò fọkọ jáàmù rí , torí náà kò sídìí tí màá fi máa ṣàníyàn nípa jàǹbá ọkọ .    Àwọn ọjẹ wẹwẹ awakọ àtàwọn tó máa ń wa ìwàkuwà nìkan ló lè fi mọtò jáàmù .   Ọpọ máa ń rò pé jàǹbá ọkọ ò lè ṣẹlẹ sáwọn láé .  Ṣé ohun tí ìwọ náà máa ń rò nìyẹn ?  Ǹjẹ jàǹbá ọkọ lè ṣẹlẹ sí ọ ?  ÀWỌN ìsọfúnni tó wá látọdọ àwọn olùṣèṣirò ti fi hàn pé , bó bá jẹ pé orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà lò ń gbé , ó ṣeé ṣe kó o fara pa nínú jàǹbá ọkọ ó kéré tán , lẹẹkan nínú ìgbésí ayé rẹ .  Ọpọ ló tiẹ máa ń kú .  Kárí ayé , ó lé ní ọkẹ mẹẹẹdọgbọn  500,000  èèyàn báyìí tó ń kú lọdọọdún nínú jàǹbá ọkọ .  Bóyá ọpọ lára àwọn tó kú lọdún tó kọjá náà ló ti máa ń rò ó pé kò lè ṣẹlẹ sáwọn láé .  Kí lo lè ṣe láti dín ewu jàǹbá ọkọ tó lè ṣẹlẹ sí ìwọ alára kù ?  Sapá láti dènà rẹ .  Wo bó o ṣe lè dènà jàǹbá ọkọ tó lè wáyé nítorí títòògbé àti ọjọ ogbó .  Awakọ Tó Ń Tòògbé  Àwọn ògbógi kan sọ pé títòògbé nígbà téèyàn bá ń wakọ léwu gan - an , bí ìgbà tí ẹnì kan mutí tó tún ń wakọ ló rí .  Àwọn ìròyìn fi hàn pé ńṣe ni iye jàǹbá ọkọ tó ń wáyé nítorí pé àwọn awakọ ń tòògbé túbọ ń pọ sí i .  Ìwé ìròyìn Fleet Maintece  Safety Report sọ lẹnu àìpẹ yìí pé , láàárín ọdún kan ṣoṣo , ìdá kan nínú méjìlá àwọn awakọ ní orílẹ - èdè Norway ló sọ pé àwọn gbàgbé sùn lọ nígbà tí àwọn ń wakọ .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The Star ti ìlú Johannesburg , ní orílẹ - èdè South Africa ti sọ , àárẹ tó máa ń mú àwọn awakọ ló ń fa nǹkan bí ìdá mẹta gbogbo jàǹbá ọkọ tó ń wáyé ní orílẹ - èdè ọhún .  Àwọn ìròyìn láti àwọn orílẹ - èdè mìíràn fi hàn pé àárẹ ara máa ń ṣàkóbá fún àwọn awakọ níbi gbogbo .  Kí ló dé tí ọpọ awakọ fi máa ń sùn nígbà tí wọn bá ń wakọ ?  Ìgbésí ayé kòókòó jàn - ánjàn - án òde òní wà lára ohun tó ń dá kún ìṣòro náà .  Ìwé ìròyìn Newsweek sọ lẹnu àìpẹ yìí pé , ó dà bíi pé  iye oorun  tí àwọn ará Amẹríkà  ń sùn mọjú báyìí ti fi wákàtí kan àti ààbọ dín kù sí iye tí  wọn  ń sùn ní ìbẹrẹ ọrúndún ogún yìí  àfàìmọ sì ni ìṣòro yìí ò ní burú sí i .   Kí nìdí tí èyí fi rí bẹẹ ?  Ìwé ìròyìn náà fa ọrọ Terry Young , ẹni tó jẹ ògbógi nípa oorun yọ , pé :  Àwọn èèyàn ti ka oorun sí ohun tó ṣeé rẹ jẹ .  Wọn máa ń ka ẹni tó bá lè ṣiṣẹ kára àmọ tí kì í sùn púpọ sí ọjáfáfá èèyàn .   Oorun wákàtí mẹfà àti ààbọ sí wákàtí mẹsàn - án ló yẹ kéèyàn máa sùn lójoojúmọ .  Àmọ , béèyàn ò bá ń sùn tó bó ṣe yẹ , díẹdíẹ ni  gbèsè oorun  á di gọbọi sí onítọhún lára .  Ìwé pélébé kan tí Ẹgbẹ Tó Ń Rí sí Ààbò Àwọn Ọlọkọ Lójú Pópó ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà pín kiri sọ pé :  Kódà bí iye àkókò tí ẹnì kan fi ń sùn mọjú ní gbogbo ọjọ iṣẹ tó wà láàárín ọsẹ kan bá ń fi ọgbọn tàbí ogójì ìṣẹjú dín kù sí iye tó yẹ kó jẹ , èyí lè yọrí sí jíjẹ gbèsè oorun tí ó tó wákàtí mẹta sí mẹrin tó bá fi máa di òpin ọsẹ , ìyẹn sì lè jẹ kí oorun túbọ máa kun onítọhún ṣáá ní ojúmọmọ .   Nígbà míì , ó lè máà ṣeé ṣe fún ọ láti sùn dáadáa lóru .  Ìṣòro àìróorunsùn , títọjú ọmọ tó ń ṣàìsàn , tàbí àwọn nǹkan mìíràn tí kò ṣeé yẹ sílẹ lè máà jẹ kó o sun oorun àsùngbádùn .  Èyí lè fa kí oorun máa kùn ọ bó o bá ń wakọ lọjọ kejì .  Kí ló wá yẹ kó o ṣe bí oorun bá ń kùn ọ ?  Mímu kọfí , ṣíṣí fèrèsé ọkọ , jíjẹ ṣingọọmù , tàbí jíjẹ nǹkan bí obì tàbí orógbó , gẹgẹ bí ọpọ èèyàn ti sábà máa ń ṣe kò ní kéèyàn má tòògbé mọ .  Kò sí èyíkéyìí lára àwọn nǹkan wọnyí tó lè ní kí oorun dá wáí lójú rẹ .  Kò sóhun méjì tó o nílò ju oorun lọ .  O ò ṣe gbìyànjú láti fi oorun díẹ rẹjú ?  Ìwé ìròyìn The New York Times dábàá pé :  Kò yẹ kí oorun tá a fi ń rẹjú lọsàn - án , èyí tó ń sọ agbára ẹni dọtun , ju ọgbọn ìṣẹjú lọ ; torí bó bá jù bẹẹ lọ , ńṣe ni oorun ọhún á wọra , á sì ṣòro fún onítọhún láti dìde ńlẹ .   Rírẹjú lè mú kó o pẹ díẹ kó o tó dé ibi tó ò ń lọ , àmọ ó lè jẹ kí ẹmí rẹ gùn sí i .  Bó o ṣe ń gbé ìgbésí ayé rẹ lè mú kó túbọ rọrùn fún ọ láti di awakọ tó ń tòògbé .  Ṣé o máa ń lo ọpọ wákàtí nídìí wíwá ìsọfúnni lórí Íńtánẹẹtì , àbí o máa ń wo tẹlifíṣọn di ọgànjọ òru ?  Ṣé o máa ń lọ sí àwọn àpèjẹ tí wọn máa ń ṣe ní àṣemọjú ?  Má ṣe jẹ kí irú àwọn àṣà bẹẹ máa fi oorun dù ọ .  Nígbà kan sẹyìn , Sólómọnì ọlọgbọn Ọba tẹnu mọ ọn pé , kódà ,  ẹkúnwọ kan ìsinmi  ṣàǹfààní gan - an ni .  Oníwàásù 4 : 6 .  Ìrírí Wà Lóòótọ àmọ Àgbà Ti Ń Dé  Àwọn awakọ tó ti dàgbà ló sábà máa ń jẹ awakọ tó nírìírí jù lọ lójú pópó .  Láfikún sí i , wọn kì í sábà fẹmí ara wọn wewu , wọn sì máa ń mọ ìwọn ara wọn .  Àmọ ṣá o , ewu jàǹbá ọkọ kò yọ àwọn àgbàlagbà awakọ sílẹ .  Àní sẹ , wọn lè tètè máa ní jàǹbá ọkọ bí wọn ti ń dàgbà sí i .  Ìwé ìròyìn ilẹ Amẹríkà náà , Car  Travel sọ pé :  Ìdá mẹsàn - án nínú ọgọrùn - ún àwọn olùgbé orílẹ - èdè yìí ló ti lé ní àádọrin ọdún , àmọ wọn jẹ ìdá mẹtàlá nínú ọgọrùn - ún iye àwọn tí jàǹbá ọkọ ń ṣekú pa .   Ó ṣeni láàánú pé , ńṣe ni iye àwọn àgbàlagbà awakọ tó ń ní jàǹbá ọkọ túbọ ń pọ sí i .  Ronú lórí ohun tí Myrtle , ẹni ọgọrin ọdún sọ .   Ó ti lé ní ọgọta ọdún tó ti ń wakọ , kò sì tíì fọkọ jáàmù rí .  Síbẹ , bó ti máa ń rí fún ọpọlọpọ , ó ń nímọlára pé àgbà ti ń dé sí òun  àwọn àmì wọnyí sì lè jẹ kó tètè di ẹni tó máa fọkọ jáàmù .  Ó sọ fún akọròyìn Jí ! lẹnu àìpẹ yìí pé :  Béèyàn bá ṣe ń dàgbà sí i , bẹẹ ni àtiṣe gbogbo nǹkan nínú ìgbésí ayé  títí kan ọkọ wíwà  á máa di ẹtì sí i lọrùn .   Kí lohun tó ṣe láti lè dín ewu níní jàǹbá ọkọ kù ?  Myrtle sọ pé :  Bí ọdún ṣe ń gorí ọdún ni mò ń ṣe ìyípadà tó máa bá ọjọ orí mi mu .   Bí àpẹẹrẹ , ó ti dín iye àkókò tó fi ń wakọ kù , pàápàá bí ilẹ bá ti ṣú .  Ìwọnba ìyípadà tó ṣe yìí ló ń jẹ kó ṣeé ṣe fún un láti máa wakọ láìní jàǹbá kankan , láìsí pé ó dáwọ ọkọ wíwà dúró pátápátá .  Bó tilẹ jẹ pé kì i ṣe ohun téèyàn máa ń fẹ gbọ , kò sẹni tí ọjọ ogbó ò lè sọ di alára hẹgẹhẹgẹ .  Àwọn ìṣòro ìlera lóríṣiríṣi á bẹrẹ sí í yọjú , ara ò ní gbé kánkán bíi ti tẹlẹ mọ , ojú á sì máa kọṣẹ díẹdíẹ  gbogbo nǹkan wọnyí ló lè mú kó ṣòro láti wakọ láìséwu .  Àmọ , pé ọjọ ogbó ń dé síni kò túmọ sí pé èèyàn ò lè wakọ mọ rárá .  Ohun tó ṣe pàtàkì jù ni bí ẹni náà ṣe ń wakọ dáradára sí .  Gbígbà pé ara ò gbé kánkán bíi ti tẹlẹ mọ àti ṣíṣe àwọn àtúnṣe tó bá pọn dandan nínú ọnà tí à ń gbà wakọ lè jẹ kéèyàn máa wakọ lọnà tó sunwọn sí i .  Ìwọ alára lè má tètè fura , àmọ díẹdíẹ ni agbára ìríran rẹ ń dín kù .  Bó o ti ń dàgbà sí i , wàá rí i pé ṣàṣà ni ibi tí ojú rẹ á lè ríran dé , àti pé ojú rẹ á máa nílò ìmọlẹ tó pọ sí i kó o lè ríran kedere .  Ìwé pélébé kan tí àkọlé rẹ ń jẹ The Older and Wiser Driver sọ pé :  Awakọ tó bá ti pé ọmọ ọgọta ọdún nílò ìmọlẹ tó tó ìlọpo mẹta èyí tí ọdọlangba kan nílò láti lè ríran kedere , yóò sì gbà á ní ìlọpo méjì àkókò tí yóò gba ọdọlangba kan kí ojú rẹ tó lè ríran nínú òkùnkùn lẹyìn tí ìmọlẹ bá ti tàn sí i lójú .   Àwọn ìyípadà wọnyí , tó ń wáyé nínú agbára ìríran wa ló máa ń jẹ kó ṣòro láti wakọ lálẹ .  Ẹni ọdún méjìléláàádọrin ni Henry , kò sì wakọ jáàmù rí láti àádọta ọdún ó lé tó ti ń wakọ .  Bí ọdún ti ń gorí ọdún , ó bẹrẹ sí í kíyè sí i pé iná mọtò tó ń wọ òun lójú nígbà tóun bá ń wakọ lálẹ ń mú kó ṣòro fún òun láti wakọ .  Lẹyìn tó lọ ṣe àyẹwò ojú rẹ , ó wá mọ pé òún nílò awò ojú tó lè dín iná mọtò tó máa ń wọ ọ lójú tó bá ń wakọ lálẹ kù .  Henry sọ pé :  Wíwakọ alẹ kò nira fún mi mọ .   Ìwọnba ìyípadà tó ṣe yìí ràn án lọwọ gan - an nínú ọkọ wíwà tirẹ .  Àmọ , ní ti irú àwọn èèyàn bíi Myrtle , ó lè jẹ pé dídáwọ ọkọ wíwà lálẹ dúró pátápátá lóhun tó máa dára jù .  Ọjọ ogbó tún máa ń nípa lórí béèyàn ṣe ń tètè ṣiṣẹ lórí ìsọfúnni sí .  Àwọn àgbàlagbà lè lọgbọn lórí ju àwọn ọdọ lọ lóòótọ , kí wọn sì tún lóye jù wọn lọ .  Àmọ , béèyàn bá ṣe ń dàgbà sí i ni yóò túbọ máa gbà á ní àkókò gígùn láti ronú lórí ìsọfúnni èyíkéyìí , kó sì tètè ṣiṣẹ lé e lórí .  Èyí máa ń mú kí ọkọ wíwà túbọ nira , níwọn bó ti jẹ pé lemọlemọ ni ọràn lílọ - bíbọ ọkọ àtàwọn èèyàn tó ń rìn lójú pópó , àti ipò ojú ọnà máa ń yí padà .  A gbọdọ ṣàgbéyẹwò àwọn ìyípadà tó ti dé bá ara wa láìjáfara , ká bàa lè gbé ìgbésẹ tó yẹ lásìkò .  Ìwé ìròyìn Car  Travel sọ pé  ohun tó sábà máa ń fa jàǹbá ọkọ tó ń ṣekú pa àwọn àgbà awakọ ni pé , wọn máa ń lọ fi mọtò kọ lu àwọn ohun èlò tó ń darí ètò ìrìnnà ọkọ ojú pópó .   Kí nìdí tí èyí fi ń ṣẹlẹ ?  Ìwé ìròyìn náà ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Ó dà bíi pé . . . lára ohun tó ń fa ìṣòro náà ni pé àgbàlagbà awakọ kan lè kùnà láti kọkọ wo apá òsì láti rí àwọn mọtò tó ń bọ , lẹyìn náà kó tún wo apá ọtún , kó tó wá gbé mọtò jánà ní ìkóríta .   Kí lohun tó o lè ṣe níwọn bí ara rẹ ò ti gbé kánkán mọ ?  Máa fara balẹ , kó o sì máa ṣọra bó o bá ti fẹ dé ìkóríta .  Máa rí i dájú pé mọtò kankan ò bọ kó o tó gbé mọtò jánà .  Máa ṣọra gan - an nígbà tó o bá fẹ yà .  Yíyà sí ọnà mìíràn ní ìkóríta lè ṣekú pani , àgàgà bó bá jẹ pé ojú ọnà táwọn mọtò mìíràn ń gbà bọ lo fẹ yíwọ sí .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn jàǹbá ọkọ tó ń wáyé ní ìkóríta , èyí tó ń ṣekú pa àwọn awakọ tó ti lé ní ẹni ọdún márùndínlọgọrin , ló jẹ pé ìgbà tí wọn fẹ yíwọ sí apá òsì títì ló ń ṣẹlẹ .  Ẹgbẹ Tó Ń Rí sí Ààbò Àwọn Ọlọkọ Lójú Pópó ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà dá a lámọràn fún àwọn awakọ tó wà lórílẹ - èdè náà pé :  Ó sàn kéèyàn máa yà sí ọnà apá ọtún nígbà mẹta ọtọọtọ láti lè dé ibi tó ń lọ , dípò téèyàn á fi yà sí ọnà apá òsì lẹẹkan ṣoṣo .   O lè fi ìlànà yìí sílò lọnà tó máa bá bí wọn ṣe ń wakọ ní àdúgbò rẹ mu .  Bó o bá ti pinnu ibi tó o máa yà sí ṣáájú àkókò , á ṣeé ṣe fún ọ láti lè yẹra fún àwọn ìkóríta tó léwu , tó sì tún nira láti yà .  Kókó Pàtàkì Kan Tó Yẹ Kó O Ronú Lé Lórí  Kí ló lè ràn ọ lọwọ láti mọ bó o ṣe ń wakọ dáradára sí ?  Bóyá o lè ní kí ọrẹ rẹ pàtàkì kan tàbí ará ilé rẹ kan wọnú mọtò pẹlú rẹ kó bàa lè díwọn bó o ṣe jáfáfá sí nígbà tó o bá ń wakọ .  Lẹyìn náà , fara balẹ tẹtí sí àkíyèsí èyíkéyìí tó bá ṣe .  O tún lè pinnu pé wàá lọ gba ìdánilẹkọọ lórí béèyàn ṣe lè wakọ láìséwu .  Ọpọ ẹgbẹ àwọn awakọ ló máa ń pèsè ìdánilẹkọọ tí wọn dìídì ṣe fún àwọn àgbà awakọ .  Bó bá ti ń pé ìgbà méjì tàbí jù bẹẹ lọ tó o ti ń bá ara rẹ nínú ipò eléwu , tó jẹ pé díẹ ṣíún ló kù kó o ti kú tàbí kó o ti fara pa , ìyẹn lè jẹ àmì ìkìlọ pé òye tó o ní nídìí ọkọ wíwà kò fi bẹẹ já gaara mọ bíi ti ìgbà àtijọ .  Ká sọrọ síbi tọrọ wà , ó lè jẹ pé ńṣe lo máa kúkú dáwọ ọkọ wíwà dúró bó bá yá nítorí ire ara rẹ .  Àtiṣe irú ìpinnu yìí lè ro ọ lára gan - an ni .  Myrtle , tá a mẹnu kàn níṣàájú , ti mọ pé kò ní pẹ tóun fi máa dáwọ ọkọ wíwà dúró .  Bó ṣe ń rí i pé àkókò yẹn ti ń sún mọlé , ó ti ń gbà kí àwọn ẹlòmíràn máa wa òun lọpọ ìgbà báyìí .  Báwo ni jíjẹ kí ẹlòmíràn máa wà á kiri ṣe rí lára rẹ ?  Ó sọ pé :  Wíwọkọ láìsí pé mò ń wà á fúnra mi gbádùn mọ mi , torí pé mi ò ṣe wàhálà kankan .   Ìwọ náà lè wò ó pé wàá ṣe bẹẹ lẹyìn tó o bá ti ronú jinlẹ lórí ọràn yìí .  Bíbá ọrẹ kan wọkọ láti lọ ra nǹkan lọjà , láti lọ ṣe àwọn iṣẹ pẹẹpẹẹpẹ kan létí ilé , tàbí láti lọ sí ibi tó o ti báwọn èèyàn ní àdéhùn tàbí ibi ìpàdé kan lè gbádùn mọ ọ gan - an ju kó jẹ ìwọ nìkan lo dá wakọ lọ .  Bóyá ọrẹ kan tiẹ lè fi mọtò rẹ gbé ọ lọ síbi tó o fẹ lọ .  Wíwọkọ lọnà yìí lè túbọ dáàbò bò ọ , ó sì tún lè gbádùn mọ ọ ju kó jẹ ìwọ nìkan lò ń wakọ fúnra rẹ lọ .  Ohun mìíràn tó o lè ṣe ni pé kó o máa wọ ọkọ èrò , níbi tí èyí bá wà .  Rántí pé kì í ṣe béèyàn ṣe mọ ọkọ wà sí ló ń pinnu bó ṣe jẹ ẹni pàtàkì sí .  Àwọn ànímọ rere tó o ní ló ń jẹ kí àwọn ará ilé rẹ àtàwọn ọrẹ rẹ mọyì rẹ gidigidi , ìwọnyí ló sì ń jẹ kó o ṣeyebíye lójú Ọlọrun .  Òwe 12 : 2 ; Róòmù 14 : 18 .  Bóyá o ti dàgbà àbí o jẹ ọdọ , bóyá o jẹ ọjáfáfá awakọ tàbí o ṣẹṣẹ bẹrẹ ni , jàǹbá ọkọ lè ṣẹlẹ sí ọ .  Máa fi sọkàn pé iṣẹ tó gba ìrònújinlẹ ni ọkọ wíwà jẹ .  Máa ṣe gbogbo ohun tó bá yẹ ní ṣíṣe láti dín ewu jàǹbá ọkọ kù .  Nípa ṣíṣe bẹẹ , wàá lè dáàbò bo ara rẹ àtàwọn ẹlòmíràn nínú gbogbo ọpọ ìrìn - àjò tó o ṣì máa rìn lọjọ iwájú .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ inú àpilẹkọ yìí padà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Máa rí i dájú pé ò ń rọ  epo ọkọ  tí ó tó sí ara rẹ , ìyẹn ni nípa sísùn mọjú dáadáa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Oorun díẹ téèyàn fi rẹjú lè mú kó pẹ díẹ kó tó dé ibi tó ń lọ , àmọ èyí lè gba ọpọ ẹmí là   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Àwọn àgbàlagbà awakọ ló ní ìrírí jù , ṣùgbọn wọn ń dojú kọ àwọn ìṣòro àrà ọtọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Àǹfààní púpọ ló wà nínú kéèyàn máa bá ẹlòmíràn wọkọ pọ  Ọjọ Tí Ọsán Dòru  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ÀǸGÓLÀ ÀTI ZAMBIA   ỌSÁN dòru kẹ ?  Àgbẹdọ , kò lè ṣẹlẹ láé !   lohun táwọn kan máa wí .  Àmọ kì í ṣe pé èyí lè ṣẹlẹ nìkan ni , ó tiẹ tún níye ìgbà tó fi máa ń ṣẹlẹ lọdún mẹwàá - mẹwàá  ìyẹn nígbà tí òṣùpá bá bo ojú oòrùn pátápátá ní ọsán gangan .  Kí ló máa ń mú kí ọsán dòru , kí nìdí tí ìṣẹlẹ yìí sì fi máa ń jẹ ìran àpéwò fún àwọn èèyàn ?  Àfi ká kọkọ mọ nípa òṣùpá ná , ká tó lè dáhùn ìbéèrè yìí .  Ǹjẹ o mọ bí òṣùpá ṣe máa ń yí ìrísí rẹ padà bó ṣe ń rìn yí po ayé ?  Nígbà tí òṣùpá àti oòrùn bá wà ní ìhà méjì ọtọọtọ lójú òfuurufú la máa ń rí ohun tá à ń pè ní òṣùpá àrànmọjú , èyí tó máa ń rọra yọ ní ìlà oòrùn bí oòrùn bá ṣe ń wọ ní ìwọ oòrùn .  Bí ọjọ ṣe ń gorí ọjọ , òṣùpá yìí á máa gòkè díẹdíẹ lálaalẹ , tí yóò sì máa rọra rìn lọ síhà ibi tí oòrùn ti ń yọ wá lójú sánmà .  Apá ibi tí ìmọlẹ tàn sí lára òṣùpá yìí á wá máa kéré sí i díẹdíẹ títí yóò fi fara hàn bí ìgbà tí oṣù bá ṣẹṣẹ lé .  Kódà ìwọnba tó hàn yìí yóò pòórá nígbà tí òṣùpá bá wà lójú òfuurufú pẹlú oòrùn látàárọ ṣúlẹ , kì í sì sábà ṣeé ṣe láti rí òṣùpá náà nítorí pé apá ibi tó ṣókùnkùn lára rẹ ló máa kọjú sí ilẹ ayé .  Èyí la máa fi ń sọ pé oṣù ṣẹṣẹ lé .  Lẹyìn náà , òṣùpá náà á tún bẹrẹ ìrìn - àjò rẹ padà , tí yóò máa rìn kúrò lápá ibi tí oòrùn wà títí tí yóò fi tún padà di òṣùpá àrànmọjú lẹyìn - ọ - rẹyìn .  Bí òṣùpá ṣe máa ń rìn - lọ rìn - bọ yìí máa ń wáyé ní nǹkan bí ọjọ méjìdínlọgbọn síra wọn .  Ohun tó máa ń pinnu ìgbà tí ọsán bá máa dòru ni òṣùpá àṣẹṣẹyọ .  Lọpọ ìgbà , ńṣe ni òṣùpá máa ń wulẹ kọjá lára oòrùn ní ọsán gangan , tí a ò sì ní rí i , nítorí pé ipa ìrìnnà wọn kì í ṣe ọkan náà .  Àmọ ṣá o , nígbà míì , oòrùn , òṣùpá , àti ayé máa ń wà ní ọgban - anran ìlà kan náà .  Nírú ìgbà yìí ni òjìji òṣùpá máa ń ṣíji bo ilẹ ayé , èyí á sì mú kí ọsán dòru .  Ọsán máa ń dòru nígbà tí àjọṣe àrà ọtọ kan bá wáyé láàárín oòrùn , òṣùpá , àti ayé .  Oòrùn tóbi lọnà tó kàmàmà , nǹkan bí irínwó ìgbà ló fi tóbi ju òṣùpá lọ .  Ohun tó tún pabanbarì níbẹ ni pé , oòrùn fi nǹkan bí irínwó ìgbà jìn sí wa ju bí òṣùpá ṣe jìn sí wa lọ .  Látàrí èyí , lójú àwa èèyàn , ńṣe ló máa ń dà bíi pé oòrùn àti òṣùpá fẹrẹẹ jọ bára wọn dọgba .  Nípa bẹẹ , ó lè dà bíi pé òṣùpá bo ojú oòrùn tán pátápátá nígbà míì .  Kí òṣùpá tó lè bo oòrùn lójú pátápátá bẹẹ yẹn , kì í ṣe pé oòrùn , òṣùpá , àti ayé gbọdọ jọ wà ní ọgban - anran ìlà kan náà lọnà tó ṣe rẹgí nìkan ni , ṣùgbọn , ó tún gbọdọ jẹ nígbà tí òṣùpá bá sún mọ ayé .   Láwọn àkókò tí èyí bá ṣẹlẹ , ńṣe ni òjìji òṣùpá náà , èyí tó máa ń wá látòkè - sísàlẹ ní ìrísí òkòtó , yóò mú kí àwọn ibi díẹ lórí ilẹ ayé ṣókùnkùn .  Nígbà tí ọsán dòru ní June 21 , 2001 , òjìji òṣùpá tó ṣíji bo ayé lọjọ náà fẹ tó igba  200  kìlómítà .  Ìṣẹlẹ náà bẹrẹ nígbà tí oòrùn là ní etíkun ìhà ìlà oòrùn Gúúsù Amẹríkà ó sì kọjá ní Gúúsù Àtìláńtíìkì , níbi tó ti fara hàn fún nǹkan bí ìṣẹjú márùn - ún , èyí tó jẹ ìgbà tó gùn jù lọ tó lè fara hàn .  Lẹyìn tó ti kọjá ní Àǹgólà , Zambia , Zimbabwe , àti Mòsáńbíìkì , ó parí ìfarahàn rẹ nígbà tí oòrùn wọ ní etíkun ìlà oòrùn Madagascar .  Ẹ jẹ ká wo bí ìran àgbàyanu ojú sánmà yìí ṣe fara hàn fún àwọn olùwòran ní ilẹ Àǹgólà àti Zambia .  Àwọn Ìmúrasílẹ Tí Wọn Ṣe fún Ìṣẹlẹ Náà  Pẹlú bí ara tọmọdé tàgbà ṣe wà lọnà , ńṣe ni àwọn ògbóǹkangí olùṣèwádìí , àwọn ọjẹwẹwẹ onímọ nípa àwọn ìṣẹdá inú sánmà , àti ọpọlọpọ àwọn mìíràn ń rọ gìrọgìrọ lọ sí ilẹ Áfíríkà láti lọ wo bí òṣùpá ṣe máa bo oòrùn lójú pátápátá fún ìgbà àkọkọ nínú ẹgbẹrúndún tuntun .  Níwọn bí ìlú Lusaka , lórílẹ - èdè Zambia , tí jẹ olú ìlú orílẹ - èdè kan ṣoṣo tó wà ní ipa ọnà tí òṣùpá yóò ti bo oòrùn lójú pátápátá , ibẹ ni ọpọ àwọn olùṣèbẹwò kọrí sí láti lọ wò ó .  Àfàìmọ ni kò jẹ pé èyí ni ìran kíkàmàmà jù lọ tó tíì fa ọpọ àwọn olùṣèbẹwò wá sí ilẹ Zambia .  Ní kìkì ọjọ bíi mélòó kan ṣáájú kí ọsán tó dòru náà , ẹgbẹẹgbẹrún àwọn olùṣèbẹwò ti kún ìlú Lusaka fọfọ .  Ọpọ oṣù ṣáájú ni wọn ti ń ṣe ìmúrasílẹ fún ìṣẹlẹ ọhún .  Èèyàn ò lè rí yàrá gbà mọ nínú gbogbo hòtẹẹlì , ilé ìbùwọ , ibi ìpàgọ , àtàwọn ilé aládàáni , torí pé ọpọ àwọn olùṣèbẹwò ti sanwó sílẹ láti dé síbẹ .  Lára ibi táwọn èèyàn ti lè wòran ni pápákọ òfuurufú ìlú Lusaka , níbi táwọn olùṣèbẹwò lè lọ ní òwúrọ kùtùkùtù , kí wọn wo ìṣẹlẹ náà , kí wọn sì kúrò lọwọ ìrọlẹ .  Ọpọ ọsẹ làwọn iléeṣẹ tẹlifíṣọn àti rédíò fi ń kéde ìṣẹlẹ náà , tí wọn sì ń kìlọ gbọnmọgbọnmọ pé ewu púpọ ló wà nínú kéèyàn tẹjú mọ oòrùn o .  Ńṣe làwọn èèyàn kàn ń ra àkànṣe awò ojú wìtìwìtì .  Iye táwọn olùtajà tà kọjá iye tí wọn lérò pé àwọn lè tà , kódà ọpọ ilé ìtajà ló ta gbogbo èyí tí wọn ní tán .  Bó ti wù kó rí , orílẹ - èdè Àǹgólà ni ibi àkọkọ tí òṣùpá yóò ti bo oòrùn lójú pátápátá ní ilẹ Áfíríkà , èyí sì jẹ ní ìlú Sumbe tó wà létíkun .  Ibí làwọn olùwòran ti máa láǹfààní láti rí bí òṣùpá yóò ti bo oòrùn lójú pátápátá fún ìṣẹjú mẹrin ààbọ , èyí tó jẹ àkókò tó tíì gùn jù lọ téèyàn fi lè rí bí ọsán ṣe máa dòru láti orí ilẹ , tí kì í bá ṣe pé èèyàn wò ó láti ojú òkun .  Ní ọpọ oṣù ṣáájú kí òṣùpá tó bo oòrùn lójú náà , wọn ti gbé àwọn pátákó ìpolówó tó ń kéde ìṣẹlẹ yìí àtàwọn ewu tó lè bá a rìn sí ìlú Luanda , tó jẹ olú ìlú Àǹgólà , àti sí àwọn ìlú ńláńlá mìíràn .  Àárín orílẹ - èdè náà ni òjìji òṣùpá náà á gbà kọjá , nípa bẹẹ gbogbo ilẹ Àǹgólà ló máa rí i tí òṣùpá á bo oòrùn lójú lápá kan , ó kéré tán .  Àwọn olùgbé Luanda ní tiwọn á rí i tí òṣùpá bo nǹkan bí ìdá mẹsàn - án àbọ nínú mẹwàá ojú oòrùn .  Ìjọba , àtàwọn iléeṣẹ aládàáni kan ṣètò láti kó ọpọ jaburata àkànṣe awò ojú tó ṣeé fi wo oòrùn wọlé , káwọn èèyàn bàa lè rí wọn lò .  Ọpọ ni wọn há lọfẹẹ fún àwọn tí kò lówó láti rà á .  Ọgangan ibi tí ọsán á ti dòru ní ilẹ Àǹgólà ni ìlú Sumbe , èyí tó wà ní ilẹ ẹlẹwà títẹjú kékeré kan ní etíkun , láàárín méjì Gúúsù Àtìláńtíìkì àti ilẹ olókè tó wà láàárín gbùngbùn orílẹ - èdè Àǹgólà .  Àwọn ìjà burúkú - burúkú tó ti sọ ilẹ Àǹgólà dìdàkudà kò dé àgbègbè Sumbe , èyí ló jẹ káwọn olùṣèbẹwò láǹfààní láti wá sí ìlú píparọrọ yìí tó ní àwọn olùgbé ẹgbẹrún mẹẹẹdọgbọn  25,000  , tí wọn jẹ ọlọyàyà , ẹni bí ọrẹ , tí ara wọn yọ mọ èèyàn .  Kí àyè lè gba gbogbo àwọn olùṣèbẹwò wọnyí , wọn ṣe ọpọ ibi táwọn àlejò lè sùn sí kí wọn sì jẹun láfikún sáwọn àyè tó ti wà nílẹ , wọn sì tún iná mànàmáná ìlú náà ṣe kó lè sunwọn sí i .  Wọn ṣètò àkànṣe ìdánilẹkọọ kúkúrú kan fún àwọn onímọ sáyẹǹsì , àwọn lọgàálọgàá lẹnu iṣẹ ọba , àtàwọn òṣìṣẹ afẹdàáfẹre tó wà nílẹ Àǹgólà pẹlú àwọn tó wá látilẹ òkèèrè .  Wọn ṣe pèpéle ńlá kan sí etíkun láti fi ṣe àríyá ńlá kan tó fakíki , irú èyí tí kò wáyé rí ní ìlú Sumbe .  Ọjọ Tí Wọn Ti Ń Retí Ọhún Wọlé Dé  Ọkan lára àwọn àǹfààní tó wà nínú wíwo bí ọsán ṣe máa dòru ní orílẹ - èdè Àǹgólà ni pé òjò kì í sábà rọ púpọ níbẹ lóṣù June .  Àmọ , fọkàn yàwòrán bí ìdààmú ṣe bá àwọn èèyàn nígbà tí ìkuukùu bẹrẹ sí í gbára jọ sí àgbègbè Sumbe ní ó ku ọla kí ọsán dòru !  Ńṣe ni ojú sánmà ṣú dẹdẹẹdẹ ní gbogbo alẹ ọjọ náà títí fi di òwúrọ ọjọ kejì .  Ṣé kì í ṣe pé pàbó ni gbogbo bí ara àwọn èèyàn ṣe wà lọnà láti wo bí ọsán ṣe fẹ dòru yìí máa já sí báyìí ?  Nígbà tó fi máa di ìyálẹta ọjọ náà , ìkuukùu tó gbára jọ ti bẹrẹ sí í fẹ dà nù , ìgbà tí yóò sì fi di ọwọ ọsán , ojú ọrun ti mọ kedere , láìsí ìkuukùu kankan .  Ńṣe lara wá tu àwọn èèyàn pẹsẹ !  Bákan náà lara àwọn èèyàn ò ṣe kọkọ balẹ ní orílẹ - èdè Zambia , nígbà tí ojú ọrun ṣú ní àfẹmọjúmọ ọjọ náà .  Àmọ , ojú sánmà tún mọ foo níbẹ náà kó tó pẹ jù .  Gbọ ohun táwọn tó fojú ara wọn rí bí ìṣẹlẹ ọjọ náà ṣe wáyé lẹsẹẹsẹ sọ .  Àǹgólà :  Ibì kan tó ga sókè dáadáa lẹbàá òkun la pinnu láti lọ wo bí òṣùpá ṣe máa bo oòrùn lójú .  Bí wákàtí ọhún ti ń sún mọlé , àwọn èrò tó ń wọ bí omi ti kóra jọ ní etíkun ìlú náà , wọn sì ti dúró sáwọn ibi tí wọn ti ṣètò fún wíwo ìran náà .  Ní aago méjìlá ọsán , bó ṣe kù díẹ kí ọsán bẹrẹ sí í dòru , ọpọ ti fi awò ojú tó máa dáàbò bo ojú wọn sójú , wọn sì ti ń wọnà láti rí apá ibi tí òṣùpá ti máa kọkọ  gbé  oòrùn  mì .   Kò pẹ lẹyìn aago méjìlá ọsán ni ọsán bẹrẹ sí í dòru .  Nípa lílo awò awọnàjínjìn àti awò asọ - nǹkan - di - ńlá , ó ṣeé ṣe láti rí àwọn àmì tó - tò - tó dúdú kọọkan lójú oòrùn .  Àwọn olùwòran rí i bí òjìji òṣùpá ṣe ń gbé àwọn àmì tó - tò - tó wọnyí mì lẹyọ kọọkan .  Bí ìran náà ṣe ń tẹ síwájú , ojú ọjọ tutù lẹẹkan náà , ìmọlẹ oòrùn sì bẹrẹ sí í yí padà sí àwọ ṣíṣàjèjì kan .  Níkẹyìn , bí òjìji òṣùpá tó ń sún mọ oòrùn náà ṣe gbé apá kékeré tó ṣẹ kù lára oòrùn mì , ńṣe ni òkùnkùn biribiri bolẹ .   Zambia :  Àgbègbè Makeni , ní ìlú Lusaka , ni wọn kọ ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nílẹ Zambia sí , ọgangan ibí yìí sì jẹ ibi tó ṣe rẹgí gan - an láti wo bí òṣùpá ṣe máa bo oòrùn lójú pátápátá .  Ní aago mẹta kọjá ìṣẹjú méje ọsán , òṣùpá bẹrẹ sí í ṣíji bo ojú oòrùn .  Òjìji òṣùpá náà bẹrẹ sí í fara hàn bí ìlà tẹẹrẹ - tẹẹrẹ lára àwọn ògiri ilé , ó wá dà bíi pé wọn ń tanná kan tó ń ṣẹjú wìrìwìrì sí wọn lára .  Ẹfúùfù tó ń fẹ dáwọ dúró , àwọn ẹyẹ tó ń kọrin sì dákẹ orin kíkọ .  Kíá làwọn ẹdá inú igbó lóríṣiríṣi ti bẹrẹ sí í múra àtilọ sun oorun alẹ .  Ní aago mẹta kọjá ìṣẹjú mẹsàn - án , ìyẹn nǹkan bí ìṣẹjú àáyá díẹ kí òkùnkùn biribiri bo gbogbo ilẹ , kìkì ìwọnba ìmọlẹ tíntìntín kan tí ń dán yanran ló wà lójú oòrùn , títí tó fi ku ẹyọ ìmọlẹ fótóró kan ṣoṣo .  Irú àwọn ìṣẹlẹ mérìíyìírí wọnyí ni wọn ń pè ní Bailys beads àti diamond ring .   Ohun tó tún ṣẹlẹ tẹ lé e ni pé a rí chromosphere , ìyẹn ní ìbùyẹrì ìmọlẹ kan tó ní àwọ pupa àti osùn , èyí tó ṣamọnà sí òkùnkùn biribiri tó bolẹ náà !   Àǹgólà :  Bí ìmọlẹ oòrùn ṣe fara jọ òrùka dáyámọǹdì tí ń kọ mọnà yìí jẹ káwọn èèyàn mí kanlẹ kí wọn sì pariwo gèè .  Lẹyìn náà , ní aago méjì ku ìṣẹjú méjìlá ní Àǹgólà , ńṣe ni òkùnkùn biribiri bẹrẹ sí í bolẹ .  Ọtọọtọ lohun táwọn èèyàn ṣe lásìkò yìí .  Fọtò làwọn kan ń yà ṣáá .  Àwọn mìíràn bẹrẹ sí í jọ kígbe nígbà náà pé ,  Òkùnkùn biribiri !  Òkùnkùn biribiri !  Òkùnkùn biribiri !   Ńṣe làwọn kan sì bẹrẹ sí í súfèé , tí wọn sì ń pariwo pẹlú ìyàlẹnu bí oòrùn ṣe ń wọọkùn ní ọsán gangan .  Lẹyìn náà , àwọn ọwọ - iná oòrùn tó dà bí ìlà tẹẹrẹ - tẹẹrẹ tó yí oòrùn náà ká para pọ láti ìhà gbogbo láti di corona , ìyẹn ìmọlẹ róbótó kan tó yí oòrùn tí òkùnkùn ti fẹ ẹ gbé mì náà ká .  A rí àwọn nǹkan tó dà bí gáàsì tó ń jó fòfò , tí wọn tẹ kọrọdọ ní eteetí òṣùpá tó ṣú dùdù náà .  Lójijì , bí ẹni pé nǹkan ti yí ọwọ aago síwájú , ńṣe ni òkùnkùn biribiri tó bolẹ ọhún pòórá , tí ọwọ ìmọlẹ oòrùn kan sì mọlẹ yóò láti ẹgbẹ kejì òjìji òṣùpá náà .   Bí oòrùn náà ti ń fara hàn , a rí àwọn àmì tó - tò - tó lójú oòrùn , èyí tí òṣùpá ti gbé mì tẹlẹ , tí wọn bẹrẹ sí í padà wá lọkọọkan bí oòrùn ṣe ń para dà di róbótó bó ti máa ń rí .   Zambia :  Gbogbo àkókò tí òṣùpá fi bo oòrùn lójú pátápátá níbí jẹ ìṣẹjú mẹta àti ìṣẹjú àáyá mẹrìnlá , nípa bẹẹ , a láǹfààní láti wo ìran àgbàyanu ọhún dáadáa .  Òkùnkùn ṣú àmọ ìmọlẹ tí kò fi bẹẹ mọlẹ kedere kan wà ní gbogbo eteetí sánmà .  Bó tiẹ jẹ pé ojú ọrun ṣì ní àwọ búlúù , ó ṣeé ṣe láti rí àwọn pílánẹẹtì mìíràn tí oòrùn sábà máa ń bò mọlẹ , irú bíi Jupiter àti Saturn , kedere làwọn èèyàn sì rí wọn .  Àfàìmọ kó máà jẹ pé ohun táwọn èèyàn fẹràn láti wò jù lọ nígbà tí ọsán dòru ni corona oòrùn .  Ó fara hàn bí ìmọlẹ dídángbinrin kan tó ní àwọ osùn àti funfun , èyí tó yí ohun dúdú róbótó kan ká .  Bí ìran yìí ṣe gba àwọn èèyàn lọkàn tó , ńṣe ni wọn ń sọ pé  eléyìí ga jù , ó ga lọlá .   Díẹdíẹ , òṣùpá tó bojú oòrùn bẹrẹ sí sún kúrò , tí ìmọlẹ oòrùn sì bẹrẹ sí í tàn sórí ilẹ ayé , títí di aago mẹrin kọjá ìṣẹjú méjìdínlọgbọn , nígbà tí ìmọlẹ oòrùn wá mọlẹ kedere .  Bí ìṣẹlẹ tó mú kí ọsán dòru ṣe kádìí nìyẹn o !   Àwọn Ẹkọ Tá A Lè Rí Kọ Látinú Ìṣẹlẹ Ọsán Tó Dòru  Lẹyìn ìṣẹlẹ yìí , ọpọ èèyàn ló sọ ipa tí ìṣẹlẹ tó ń wọni lọkàn ṣinṣin yìí ní lórí wọn .  Ní orílẹ - èdè Àǹgólà , obìnrin kan sọ pé omijé fẹrẹẹ jábọ lójú òun .  Ẹlòmíràn sọ pé òún ronú jinlẹ lórí ìṣẹlẹ náà pé ó jẹ ẹbùn ẹlẹwà kan tí Ọlọrun pèsè .  Síbẹ , ẹnì kan sọ pé kìkì Ẹlẹdàá kan tó jẹ onífẹẹ ló lè pèsè irú ìran yìí , káwọn èèyàn bàa lè mọyì ẹwà kíkàmàmà tí oòrùn ní .  Ó ṣe kedere pé ọpọ èèyàn nílẹ Áfíríkà ló ní ọwọ jíjinlẹ fún Ẹlẹdàá àti fún Bíbélì .  Nígbà tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní ìlú Sumbe ń bá àwọn ẹlòmíràn sọrọ nípa bí ọsán ṣe dòru yìí , tí wọn sì ń ṣàlàyé pé ó wulẹ jẹ ọkan lára àwọn iṣẹ àgbàyanu Jèhófà , Ẹlẹdàá wa , ńṣe làwọn olùgbé ìlú náà fi ìfẹ àtọkànwá wọn hàn láti túbọ jíròrò lórí kókó yìí .  Ọpọ lo fi ìháragàgà gba àwọn ẹdà Ilé Ìṣọ kan tó ṣẹṣẹ jáde , èyí tó sọrọ nípa àwọn iṣẹ àgbàyanu wọnyí .  Ìṣẹlẹ ojú sánmà yìí jẹ kí ọpọlọpọ èèyàn gbàgbé ìṣòro wọn fún ìṣẹjú bíi mélòó kan , ó sì jẹ kí wọn pọkàn pọ sórí ohun kan tó ń mórí ẹni wú tó sì tún ń yani lẹnu ní ti tòótọ .  Nígbà tí àwọn kan rí onírúurú ìran àpéwò tí oòrùn fi hàn yìí , èyí táwa èèyàn kì í sábà rí , wọn ronú nípa ògo àgbàyanu tá ò lè fojú rí rárá tí Jèhófà , Ẹlẹdàá oòrùn máa ní , ògo tó ga fíìfíì jùyẹn lọ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Níwọn bí ipa ọnà òṣùpá , àti ipa ọnà ayé kì í ti ṣe èyí tí ń yí po ní òbíríkítí àmọ tó jẹ pé ńṣe ní ipa ọnà wọn dà bí ìrísí ẹyin , títóbi oòrùn àti òṣùpá lè yí padà níwọnba , ó sinmi lórí apá ibi tí wọn bá wà nínú ipa ọnà wọn .  Nígbà tí òṣùpá bá wà ní apá ibi tí ipa ọnà rẹ ti jìn jù lọ sí ayé , apá ibi tó ṣókùnkùn jù lọ lára òjìji òṣùpá kò ní fi bẹẹ dé orí ilẹ ayé .  Nígbà tí èyí bá ṣẹlẹ , àwọn olùwòran lórí ilẹ ayé tó ń kíyè sí òjìji òṣùpá yìí yóò rí i tí òṣùpá bo oòrùn lójú lápá kan , ìyẹn ni ìgbà tí oòrùn bá fara hàn gẹgẹ bí òrùka dídángbinrin kan tó yí òjìji dúdú kan po .  Ìṣẹlẹ mérìíyìírí tí wọn ń pè ní Bailys beads máa ń wáyé nígbà tí ìmọlẹ oòrùn bá rọra ń fara hàn bí ìlẹkẹ kéékèèké lábẹ òṣùpá tó ṣú dùdù náà ní kété kí òkùnkùn biribiri tó bolẹ .  Ọrọ náà  diamond ring  ní wọn máa ń lò láti ṣàpèjúwe ìfarahàn oòrùn ní kété kí òkùnkùn biribiri tó dé , nígbà tí apá kékeré bíńtín kan lára oòrùn bá ṣì ń hàn kedere , tí yóò fara hàn bí òrùka funfun kan tó ń tàn yinrinyinrin , tí yóò sì fara jọ òrùka dáyámọǹdì kan .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an    Oòrùn  Òṣùpá  Apá ibi tó ṣókùnkùn  Ayé    Credit Line    1998 Visual Language   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Bailys beads  Òkùnkùn biribiri  Diamond ring   Credit Line   Nípasẹ ìyọǹda onínúure Juan Carlos Casado ,    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Àwọn tó ń wòran bí ọsán ṣe dòru ní ìlú Lusaka , lórílẹ - èdè Zambia  Ohun Ọsìn Àtàtà Ni àbí Panipani Ẹhànnà ?  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ POLAND  AJÁ rírorò kan bẹrẹ sí í bu ọkùnrin kan tó ń sáré ìmárale jẹ , ńṣe ni ẹjẹ sì dà lára rẹ títí tó fi kú .  Ọmọdébìnrin kan ní ajá gíga kan tó ní àwọ dúdú , àmọ ajá ọhún ló pa á .  Ìṣojú àwọn òbí ọmọkùnrin ọlọdún mẹsàn - án kan ni ajá kan tó ń rìn gbéregbère ti ṣe ọmọ wọn ṣúkaṣùka .  Díẹ làwọn wọnyí wulẹ jẹ lára ọṣẹ táwọn oríṣi ẹyà ajá kan nílẹ Poland ń ṣe .  Láti dènà irú àwọn jàǹbá bẹẹ , àwọn ìjọba ní àwọn àgbègbè kan kì í gbà kí àwọn èèyàn ní irú àwọn ẹyà ajá kan pàtó àyàfi lẹyìn tí wọn bá ti ní ìwé ẹrí lọwọ .  Barbara Zaleska , tó jẹ mẹńbà kan nínú Ẹgbẹ Tó Ń Ṣètọjú Ajá Nílẹ Poland ṣàlàyé pé , orúkọ ẹni tó ni ajá ló yẹ kí wọn kọ sínú ìwé ẹrí kì í ṣe orúkọ ajá náà  nítorí pé ohun tí ajá náà máa yà , bóyá ẹhànnà ni o tàbí pé á máa bá a lọ láti jẹ ọrẹ èèyàn , wà lọwọ ẹni tó ni ajá náà .   Láwọn ìgbà mìíràn , ńṣe ni wọn máa ń dìídì dá àwọn ajá kan lẹkọọ láti di panipani .  Lára àwọn ọnà tí wọn sọ pé àwọn tó ń dá ajá lẹkọọ náà máa ń gbà ṣe èyí ni nípa lílù wọn àti nípa fífi ebi pa wọn .  Kódà wọn tiẹ tún máa ń jẹ kí wọn fi  gbígbẹmí nǹkan dánra wò ,  ìyẹn ní kíkọ ajá láti bá àwọn nǹkan kan tó dà bí èèyàn tàbí ẹranko jà kí wọn sì fà wọn ya pẹrẹpẹrẹ .  Lẹyìn náà , wọn á jẹ kí ajá náà bá àwọn ajá tí kò lágbára tó o jà , àwọn ajá tí wọn ti fẹ kó kú tẹlẹ .  Tí wọn bá ti wá dá a lẹkọọ tán , ajá náà ṣe tán láti bá àwọn ajá mìíràn jà nìyẹn , èyí tó máa ń jẹ ìdùnnú àwọn atatẹtẹ àtàwọn olùwòran tí òùngbẹ ẹjẹ ń gbẹ .  Bíbélì sọ fún wa ní kedere , irú ojú tí Ọlọrun fi ń wo híhu ìwà ìkà sí ẹranko .  Ó sọ pé :  Olódodo ń bójú tó ọkàn ẹran agbéléjẹ rẹ , ṣùgbọn ìkà ni àánú àwọn ẹni burúkú .   Àwọn tó nífẹẹ láti múnú Ọlọrun dùn kì í hùwà ìkà bíburú jáì sí ẹranko .  A lè láyọ pé , nínú ayé tuntun Ọlọrun , àṣà ká máa dá àwọn ẹranko lẹkọọ láti di panipani , yálà fún eré ìdárayá tàbí fún ìdí èyíkéyìí mìíràn , kò ní í sí mọ .  Sáàmù 37 : 9 - 11 .  Gbogbo Wọn Pátá Ló Gbà Á  Ní iléèwé kan ní ìlú Basel , lórílẹ - èdè Switzerland , olùkọ kan sọ fún àwọn akẹkọọ rẹ pé kí wọn múra ọrọ kan tí wọn yóò sọ wá , èyí tó máa gbà tó ìṣẹjú mẹwàá sí ìṣẹjú mẹẹẹdógún lórí kókó ọrọ èyíkéyìí tó bá wù wọn .  Rosi , tó jẹ ọmọ ọdún mẹẹẹdógún , pinnu láti sọrọ lórí kókó kan tó sọ pé :  Ìgbà Èwe Rẹ  Bí O Ṣe Lè Gbádùn Rẹ Jù Lọ .   Àwọn ọmọ kíláàsì rẹ bi í léèrè pé :  Irú kókó ọrọ wo lèyí kẹ ?  Ṣé oògùn olóró lo fẹ sọrọ lé lórí ni ?   Ló bá dá wọn lóhùn pé :  Ẹ ṣáà máa wòran .   Nígbà tó parí ọrọ rẹ , ńṣe làwọn akẹkọọ náà da àtẹwọ bò ó .  Rosi wá sọ fún wọn pé :  Ìṣẹjú mẹẹẹdógún kò tó rárá láti sọrọ lórí bí ẹnì kan ṣe lè gbádùn ìgbà ọdọ rẹ gan - an .   Ó wá fi kún un pé :  Mo ní ẹbùn kan fún gbogbo yín pátá .   Ó sì fún akẹkọọ kọọkan ní ẹdà ìwé Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ .  Ogún ni gbogbo ìwé tó fún wọn lápapọ .  Ó ti fi nǹkan wé ìwé ọhún mọránmọrán , ó sì ti kọ orúkọ ọkọọkan àwọn ọmọ kíláàsì rẹ sí i lára .  Pẹlú ìmọrírì ni gbogbo wọn fi tẹwọ gba ìwé náà ó sì rí wọn lẹyìn náà tí wọn ń yẹ àwọn ohun tó wà nínú rẹ wò .  Lára àwọn àkòrí tó wà nínú ìwé náà ni :  Bawo ni Mo Ṣe Lè Mú Ki Awọn Obi Mi Túbọ Fun Mi Ní Ominira Sii ? ,   Bawo Ni Mo Ṣe Lè Ní Awọn Ọrẹ Tootọ ? ,   Iṣẹ Igbesi - Aye Wo Ni Mo Nilati Yàn ? ,   Ki Ni Nipa Ti Ibalopọ Takọtabo Ṣaaju Igbeyawo ? ,  àti  Bawo Ni Mo Ṣe Lè Mọ Bi O Ba Jẹ Ifẹ Gidi Ni ?   Lápapọ , àkòrí mọkàndínlógójì ni ìwé náà ní .  Bó o bá fẹ ẹdà kan , kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ibi Ìsádi Fún Títẹ Bíbélì  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ BELGIUM  Ní nǹkan bí ẹẹdẹgbẹta ọdún  500  sẹyìn , ìlú Antwerp , lórílẹ èdè Belgium ni wọn ti tẹ àwọn ẹdà Bíbélì ìjímìjí jáde lódindi .  Kí ló mú kí ìlú yìí fa àwọn tó ń tẹ Bíbélì mọra ?  Àwọn ewu wo ni wọn dojú kọ bí wọn ti ń tẹ Bíbélì ?  Ká tó lè rí ìdáhùn , a ní láti gbé ohun tó ṣẹlẹ ní apá ìbẹrẹ ọrúndún kẹrìndínlógún yẹ wò .  ÌLÚ Antwerp wà ní ibi ẹnu Odò Scheldt , ó sì jẹ kìlómítà mọkàndínláàádọrùn - ún  89  sí Òkun Àríwá .  Ní ọrúndún kẹrìndínlógún , èyí tí wọn pè ní sànmánì aláásìkí ìlú náà , ọrọ ajé Antwerp búrẹkẹ lọnà tí kò ṣẹlẹ rí .  Àní sẹ , kíákíá ni ìlú náà fẹjú , tí ó di etíkun tó tóbi jù lọ nílẹ Yúróòpù , tó sì wá jẹ ọkan lára àwọn ìlú díẹ ní Ìwọ Oòrùn Yúróòpù táwọn olùgbé inú wọn lé ní ọkẹ márùn - ún .  Bí Antwerp ṣe ń tóbi sí i yìí mú káwọn oníṣòwò káàkiri Yúróòpù nífẹẹ sí ìlú náà .  Èyí , pa pọ pẹlú aásìkí rẹ tó ń pọ sí i , mú kó jẹ ìlú tí àwọn aláṣẹ rẹ rí ara gba nǹkan sí , ó sì jẹ kí Antwerp di ibi tí onírúurú èròǹgbà tuntun ti gbilẹ bí ọwàrà òjò .  Bí ìlú yìí ṣe rí ara gba nǹkan sí yìí mú kó fa àwọn tẹwétẹwé mọra , nítorí wọn ronú pé kò ní í séwu fún àwọn níbẹ láti tẹ ohun tó jẹ èrò ọkàn àwọn jáde àti láti pín in kiri .  Kò pẹ kò jìnnà , ìlú Antwerp ti ọrúndún kẹrìndínlógún wá di ilé fún àwọn òǹtẹwé , òǹṣèwé , àtàwọn tàwétàwé tí iye wọn jẹ igba ó lé mọkànléláàádọrin  271  .  Ńṣe làwọn adájọ ìgbà náà máa ń fi ìlú wọn yangàn pé ó jẹ  ibi ìsádi àti ilé gbogbo iṣẹ ọnà , ìmọ - ìjìnlẹ , ibi tí àwọn èèyàn láti onírúurú orílẹ - èdè fìdí kalẹ sí , ó sì jẹ ibùdó ìwà rere .   Wọn Bẹrẹ Sí Í Sun Ìwé Àtàwọn Ọkùnrin Ajẹjẹẹ Ìnìkàngbé Nínú Iná  Lára àwọn èròǹgbà tuntun tí wọn tẹ jáde nínú ìwé nígbà náà tí wọn sì pín kiri ni èyí tí Martin Luther  1483 - 1546  tẹ jáde .  Òun ni aṣáájú Ẹgbẹ Alátùn - únṣe Ìsìn , ìyẹn ètò ìsìn kan tó wá di ìsìn Pùròtẹsítáǹtì lẹyìn náà .  Kò ju oṣù mẹfà lọ tí àjọ yìí bẹrẹ ìgbòkègbodò wọn ni àwọn ìwé tí Luther kọ ti bẹrẹ sí í dé orí àtẹ láwọn ilé ìtàwé tó wà ní Antwerp .  Kò yani lẹnu pé èyí kò dùn mọ Ṣọọṣì Kátólíìkì nínú .  Nígbà tó di oṣù July , ọdún 1521 , ni Ṣọọṣì Kátólíìkì bá sọ pé kí wọn sun irínwó ìwé tó pè ní ti aládàámọ níta gbangba ìlú Antwerp .  Ọdún méjì lẹyìn náà , wọn sun àwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé méjì tí wọn jẹ ọmọ ẹyìn Augustine láti ìlú Antwerp láàyè , nítorí pé wọn fara mọ èròǹgbà Luther .  Àmọ àwọn ìgbóguntì yìí kò dá àwùjọ àwọn tẹwétẹwé onígboyà kan nílùú Antwerp dúró lẹnu iṣẹ wọn o .  Kì í ṣe ipa kékeré ni ìgboyà àwọn tẹwétẹwé wọnyẹn kó nínú mímú kí àwọn gbáàtúù èèyàn di ẹni tó ní Bíbélì lọwọ .  Àwọn wo ni díẹ lára àwọn tẹwétẹwé yẹn ?  Tẹwétẹwé Di Ajẹrìíkú  Òǹtẹwé àti tàwétàwé ni Adriaen van Berghen .  Lọdún 1522 , wọn de tọwọtẹsẹ rẹ mọ inú àbà nítorí pé ó ń ta àwọn ìwé tí Luther ṣe , kò sì pẹ lẹyìn náà ni wọn sọ ọ sẹwọn .  Wọn dárí jì í , àmọ kíá ló tún padà sídìí iṣẹ rẹ .  Ó bẹrẹ sí í tẹwé padà , àmọ lọtẹ yìí , apá kan  Májẹmú Tuntun  tí Luther tú sí èdè Dutch ló ń tẹ .  Ó mú un jáde lọdún 1523 , ọdún kan péré lẹyìn tí wọn mú  Májẹmú Tuntun  tí Luther tú sí èdè Jámánì jáde .  Àmọ o , nígbà tó di ọdún 1542 , tí wọn rí ọpọ rẹpẹtẹ àwọn ìwé tí wọn ti fòfin dè nínú ilé Van Berghen nílùú Delft lórílẹ - èdè Netherlands , ni wọn bá tún kì í mọlẹ .  Adájọ kan ti kọkọ fún un ní ìdájọ tí kò fi bẹẹ le , ó ní kó lọ lo wákàtí méjì lórí pákó tí wọn ti máa ń pa àwọn ọdaràn  kí wọn sì so díẹ lára àwọn ìwé tí wọn fòfin dè náà mọ ọn lọrùn .   Àmọ nígbà tó yá , wọn yí ìdájọ Van Berghen padà sí ìdájọ ikú , bí wọn ṣe fi idà bẹ tẹwétẹwé onígboyà yìí lórí nìyẹn .  Ẹmí Rẹ Ló Fi Dí Àlàyé Tó Ṣe Sí Etí Bíbélì  Lákòókò yẹn , ẹni tó ṣì tẹ Bíbélì èdè Dutch jáde lọpọ yanturu jù lọ ni Jacob van Liesvelt .  Oríṣiríṣi ẹdà tó jẹ méjìdínlógún ni gbogbo Bíbélì tó mú jáde lédè Dutch .  Lọdún 1526 , ó tẹ odindi Bíbélì jáde lédè Dutch .  Ọdún mẹrin lẹyìn tí Bíbélì yìí ti jáde ni wọn tó ṣẹṣẹ mú odindi Bíbélì àkọkọ tí wọn tẹ lédè Faransé jáde , ọdún mẹsàn - án gbáko ló sì fi ṣáájú odindi Bíbélì àkọkọ tí wọn tẹ lédè Gẹẹsì !  Orí Bíbélì tí Luther ń tú lọwọ sí èdè Jámánì nígbà yẹn ni Van Liesvelt gbé Bíbélì rẹ kà látòkèdélẹ .  Ẹdà Bíbélì èdè Dutch ti ọdún 1542 tí Van Liesvelt mú jáde kẹyìn ní àwọn àwòrán nínú ó sì tún ní àwọn àlàyé tuntun léteetí .  Bí àpẹẹrẹ , lẹgbẹẹ Mátíù 4 : 3 , àwòrán kan wà níbẹ tó fi Èṣù hàn bí ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé kan tó ní irùngbọn , tó mú ìlẹkẹ àdúrà àwọn Kátólíìkì lọwọ , tó sì ní ẹsẹ ewúrẹ .  Àmọ , àlàyé etí ìwé yẹn gan - an ló mú Ṣọọṣì Kátólíìkì fara ya .  Àlàyé kan tó kà pé ,  Ipasẹ Jésù Kristi nìkan ṣoṣo ni ìgbàlà fi ṣeé ṣe ,  ni wọn lò láti fi dájọ ikú fún Van Liesvelt .  Bó tilẹ jẹ pé Van Liesvelt ṣàlàyé pé òún ti gba àṣẹ lọwọ ṣọọṣì kóun tó ó tẹ Bíbélì náà , ńṣe ni wọn bẹ ẹ lórí sọ nù nílùú Antwerp lọdún 1545 .  Wọn Kọkọ Fọwọ Sí I , Kò Pẹ Ni Wọn Bá Tún Fòfin Dè É  Láàárín àkókò yìí , ní ilẹ Faransé , gbajúmọ ọkùnrin kan wà tó ń jẹ Jacques Lefèvre dÉtaples , ọmọ ìjọ Kátólíìkì ni , ajàfẹtọọ ọmọnìyàn sì tún ni pẹlú .  Ńṣe ló ń bá iṣẹ títú Bíbélì láti èdè Látìn sí èdè Faransé lọ ní pẹrẹu , bó tilẹ jẹ pé ó tún lo ọrọ inú Bíbélì èdè Gíríìkì ìpilẹṣẹ .  DÉtaples fẹ kí àwọn gbáàtúù èèyàn náà ní Bíbélì lọwọ .  Ó kọwé pé :  Ìgbà kan ń bọ táwọn èèyàn á máa wàásù Kristi lọnà mímọ tí wọn ò sì ní í máa lú àṣà àtọwọdọwọ èèyàn pọ mọ àwọn ẹkọ rẹ , èyí tí kò tíì rí bẹẹ lásìkò tá a wà yìí .   Lọdún 1523 , ó mú  Májẹmú Tuntun  jáde lédè Faransé ní ìlú Paris .  Àmọ , àwọn ẹlẹkọọ ìsìn ní Yunifásítì Sorbonne tó gbayì kò fọwọ sí ìtumọ rẹ nítorí pé èdè àbínibí ló tú u sí .  Látàrí ogun tí wọn gbé dìde sí i , DÉtaples sá kúrò ní Paris lọ sí ìlú Strasbourg , lápá àríwá ìlà oòrùn ilẹ Faransé .  Nítorí àtakò yìí , àwọn tẹwétẹwé ilẹ Faransé kò tún gbójúgbóyà láti tẹ Bíbélì mọ lédè Faransé .  Ibo wá ni DÉtaples ti máa rẹni bá a tẹ Bíbélì rẹ jáde ?  Ìlú Antwerp nìkan nibi tó bọgbọn mu tó lè lọ .  Ẹdà Bíbélì dÉtaples ti ọdún 1530 yìí , tí ọgbẹni Merten de Keyser tẹ jáde nílùú Antwerp , ló wá di ìtumọ Bíbélì àkọkọ lédè Faransé ní ìdìpọ kan .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé , kí ọgbẹni De Keyser tó ó tẹ ìtumọ yìí jáde , ó ti kọkọ gba àṣẹ lọwọ Catholic University ti ìlú Louvain , èyí tó jẹ yunifásítì tó lọjọ lórí jù lọ lórílẹ - èdè Belgium , bákan náà , ló tún gbàṣẹ lọwọ Olú Ọba Ilẹ Róòmù Mímọ fúnra rẹ , ìyẹn Charles Karùn - ún !  Àmọ láìfi ìyẹn pè , nígbà tó di ọdún 1546 , ìtumọ Bíbélì DÉtaples di èyí tí wọn kà mọ ara àwọn ìwé tí wọn fòfin dè pé àwọn tó jẹ Kátólíìkì kò gbọdọ kà .   Bíṣọọbù Fọwọ Mú Ìwé . . .  Tyndale Fọwọ Mú Owó   Ní ilẹ Gẹẹsì , láàárín àkókò yìí kan náà , William Tyndale , tí wọn fi joyè àlùfáà , fẹ láti tú Bíbélì sí èdè Gẹẹsì .  Àmọ , ńṣe ni bíṣọọbù ìlú London , Cuthbert Tunstall , bẹnu àtẹ lù ú .  Nígbà tí Tyndale rí i pé òun ò ní í lè ṣe ìtumọ Bíbélì náà ní ilẹ Gẹẹsì , ló bá sá lọ sí ilẹ Jámánì .  Níkẹyìn , ní February 1526 , ó ṣàṣeyọrí , ó mú odindi Bíbélì rẹ àkọkọ lédè Gẹẹsì jáde , ìyẹn  Májẹmú Tuntun .   Kò tó oṣù kan lẹyìn ìgbà náà tí àwọn ẹdà àkọkọ nínú ìtumọ yìí ti bẹrẹ sí fara hàn nílẹ Gẹẹsì .  Síbẹsíbẹ , ohun tó wà lọkàn Bíṣọọbù Tunstall ni láti má ṣe jẹ kí àwọn gbáàtúù èèyàn rí Bíbélì kà .  Bó ṣe kó gbogbo ẹdà ìtumọ Bíbélì Tyndale tọwọ ẹ bà nìyẹn , tó sì sun wọn níná .  Síbẹ , àwọn Bíbélì náà ṣì ń ti ọwọ ẹnì kan dé òmíràn .  Ni bíṣọọbù náà bá dì í pẹlú oníṣòwò kan tórúkọ rẹ ń jẹ Packington , ó ní kó ra gbogbo Bíbélì tí Tyndale ní lọwọ pátá kó tó ráyè kó wọn jáde kúrò lórílẹ èdè náà lọ sí ilẹ Gẹẹsì .  Tyndale gba ohun tí wọn fi lọ ọ yìí ó sì lo owó náà láti fi mú kí iṣẹ ìtumọ rẹ dára sí i , ó sì tún tẹ àwọn mìíràn tó dára ju ti àkọkọ lọ .  Ẹnì kan tó wà láyé nígbà yẹn sọ pé :  Bẹẹ ni òwò tí wọn jọ dàpọ yìí bá mú kí iṣẹ rẹ túbọ yọrí sí dáadáa .  Bíṣọọbù fọwọ mú ìwé , Packington gba o ṣeun , Tyndale sì fọwọ mú owó .   Bí bíṣọọbù ìlú London ṣe pèsè owó fún iṣẹ ìtumọ Bíbélì Tyndale láìmọ nìyẹn !  Bí Tyndale Ṣe Dèrò Antwerp  Àmọ kódà , lẹyìn tí wọn ti ra gbogbo ẹdà yìí tí wọn sì ti sun wọn níná ,  Májẹmú Tuntun  tí Tyndale ṣe kò yéé ya wọ ilẹ Gẹẹsì .  Báwo nìyẹn ṣe ṣeé ṣe ?  Hans àti Christopher van Ruremond , àwọn tẹwétẹwé méjì tí wọn gbójúgbóyà ní ìlú Antwerp ti ń tẹ àwọn ẹdà  Májẹmú Tuntun  ti Tyndale lọ ní bòókẹlẹ .  Bó tiẹ jẹ pé wọn ṣi ọpọ ọrọ inú àwọn Bíbélì wọnyí tẹ , wìtìwìtì làwọn èèyàn ilẹ Gẹẹsì ń rà wọn .  Àmọ ṣá o , lọdún 1528 , wọn ju Hans sẹwọn nílùú London nítorí pé ó tẹ ẹgbẹrún kan ààbọ ẹdà Bíbélì  Májẹmú Tuntun  ti Tyndale , àti pé ó kó ẹẹdẹgbẹta nínú rẹ wọ ilẹ Gẹẹsì .  Àfàìmọ kó máà jẹ pé inú ẹwọn kan nílẹ Gẹẹsì ló kú sí .  Lọdún 1531 , wọn ju Christopher , àbúrò Hans náà sẹwọn nítorí pé ó ń ta Bíbélì  Májẹmú Tuntun  yìí .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé inú ẹwọn ni Christopher náà kú sí .   Ohun Tí Wọn Fi Ń Rántí Tyndale Jù Lọ   Ìlú Antwerp Ni Wọn Ti Tẹ Ẹ  Ìlú Antwerp ni Tyndale fara sí jù láàárín ọdún 1529 sí 1535 , níbi tó ti rọrùn fún un díẹ láti ṣe iṣẹ rẹ .  Níbẹ , lọdún 1530 , Merten de Keyser tẹ ìwé márùn - ún àkọkọ nínú Bíbélì tí Tyndale túmọ jáde , inú rẹ sì ni orúkọ Jèhófà ti kọkọ fara hàn lédè Gẹẹsì .  Ní oṣù May ọdún 1535 , wọn fàṣẹ ọba mú Tyndale nílùú Antwerp .  Ní gbogbo ìgbà tó fi wà lẹwọn níbi tí ojú rẹ ti ń rí màbo , Miles Coverdale , ọkan lára àwọn akẹkọọ rẹ parí ìtumọ Ìwé Mímọ Lédè Hébérù èyí ti Tyndale bẹrẹ iṣẹ lórí rẹ .  Ní October 6 , 1536 , ní ìlú Vilvoorde lórílẹ - èdè Belgium , wọn de Tyndale mọgi , wọn fi okùn fún un lọrùn , wọn sì dáná sun ún .  Gbólóhùn tó jáde lẹnu rẹ kẹyìn ni :  Olúwa , la Ọba Ilẹ Gẹẹsì lójú !   Ogún Tí Tyndale Fi Sílẹ  Kò pẹ lẹyìn tí wọn pa Tyndale , ni Ọba Henry Kẹjọ ti ilẹ Gẹẹsì bá pàṣẹ pé kí wọn bẹrẹ sí í ka ìtumọ Bíbélì kan nínú àwọn ṣọọṣì .  Matthias Crom , ọgbẹni kan tí òun náà jẹ tẹwétẹwé nílùú Antwerp ló tẹ ìtumọ tí wọn fàṣẹ ọba sí náà .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé kìkìdá ohun tí Tyndale tú ló kúnnú Bíbélì yìí , èyí tí gbogbo èèyàn mọ sí Bíbélì Matthew  orúkọ Thomas Matthew ni wọn ń fi pè é  .   Ìjọlójú gbáà ló jẹ pé ìtumọ Bíbélì táwọn bíṣọọbù ń dáná sun lọdún díẹ sẹyìn , tí wọn tún torí ẹ pa Tyndale gan - an ni wọn tún wá ń lò báyìí !  Púpọ lára àwọn ọrọ tí Tyndale lò ṣì wà nínú ìtumọ King James Version .  Nípa bẹẹ , púpọ nínú àwọn ọrọ tó wà nínú Bíbélì King James Version , tó wá di pàtàkì nínú èdè Gẹẹsì báyìí ló jẹ pé Tyndale ló ṣẹdá wọn , ìlú Antwerp ni wọn sì ti kọkọ tẹ wọn jáde .  Gẹgẹ bí Ọjọgbọn Latré ti sọ , ipa tí Tyndale kó nínú èdè Gẹẹsì ju èyí tí Shakespeare kó lọ fíìfíì !  Ní apá ìparí ọrúndún kẹrìndínlógún , ìlú Antwerp kì í tún ṣe ìlú tó fàyè gba onírúurú ẹsìn mọ , bẹẹ ni kì í sì í ṣe ibi ìsádi fún títẹ Bíbélì mọ .  Ohun tó túbọ mú kí èyí rí bẹẹ ni inúnibíni tó ń wá látọdọ àwọn Ẹgbẹ Ìsìn Alátùn - únṣe tí Ìjọ Kátólíìkì dá sílẹ , láti ṣèdíwọ fún bí ṣọọṣì Pùròtẹsítáǹtì ṣe ń fìdí múlẹ .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ipa kékeré kọ ni ìgboyà àti ìfara - ẹni - rúbọ àwọn tó tẹ Bíbélì ní ìjímìjí , nílùú Antwerp kó nínú mímú kí Ọrọ Ọlọrun dé ọdọ àwọn tó ń ka Bíbélì káàkiri ayé lónìí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé orúkọ ìnagijẹ John Rogers ni Thomas Matthew , ọrẹ ló jẹ fún Tyndale , alájọṣiṣẹ sì tún ni wọn .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Òkè : Fífi ọwọ to ọrọ ; Martin Luther níbi tó ti ń túmọ Bíbélì ; àwòrán ilẹ ìlú Antwerp láyé ọjọun   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Orí ibi tí Jacob van Liesvelt ń pàtẹ ìwé sí   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Jacques Lefèvre dÉtaples àti ojú ìwé tí àkọlé Bíbélì rẹ ti ọdún 1530 ti fara hàn , èyí tó tẹ nílùú Antwerp   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Sísun Bíbélì èdè Gẹẹsì níná ní gbangba òde nílùú London   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   William Tyndale , ọkan lára àwọn ojú ewé Bíbélì rẹ , àti Miles Coverdale   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 16   Ojú ìwé 15 : Ẹni tó ń fọwọ to ọrọ : Printers Ornaments  by Carol Belanger Grafton  Dover Publications , Inc .  ; Luther : Látinú ìwé Bildersaal deutscher Geschichte ; àwòrán ilẹ : Nípasẹ ìyọǹda Museum Plantin - Moretus  Stedelijk Prentenkabinet Antwerpen ; ojú ìwé 17 : Àwòrán : Látinú ìwé Histoire de la Bible en France ; ojú ewé Bíbélì :  Cliché Bibliothèque nationale de France , Paris ; sísun Bíbélì : Látinú ìwé The Parallel Bible , The Holy Bible , 1885 ; ojú ìwé 18 : Tyndale : Látinú ìwé The Evolution of the English Bible ; Coverdale : Látinú ìwé Our English Bible : Its Translations and Translators  Ojú Ìwòye Bíbélì  Irú Àdúrà tí Ọlọrun Máa Ń Gbọ   Ẹ máa bá a nìṣó ní bíbéèrè , a ó sì fi í fún yín ; ẹ máa bá a nìṣó ní wíwá kiri , ẹ ó sì rí ; ẹ máa bá a nìṣó ní kíkànkùn , a ó sì ṣí i fún yín .  Nítorí pé olúkúlùkù ẹni tí ń béèrè ń rí gbà , àti olúkúlùkù ẹni tí ń wá kiri ń rí , olúkúlùkù ẹni tí ó sì ń kànkùn ni a óò ṣí i fún .   LÚÙKÙ 11 : 9 , 10 .  ỌPỌ Kristẹni ló ń fi ìgbọkànlé wọn kíkún hàn nínú ọrọ Jésù Kristi tá a fà yọ lókè yìí nípa yíyíjú sí Ọlọrun nínú àdúrà láti sọ fún un nípa ìṣòro wọn àti ẹdùn ọkàn wọn , pẹlú ìdánilójú pé ó nífẹẹ wọn àti pé ó bìkítà fún wọn .  Bó ti wù kó rí , ìrẹwẹsì máa ń dé bá àwọn kan bí wọn ti ń retí pé kí Ọlọrun tètè dáhùn àdúrà wọn .  Ṣé o máa ń rò pé àdúrà rẹ kò ṣiṣẹ ?  Ǹjẹ Ọlọrun máa ń tẹtí sílẹ nígbà tó o bá ń gbàdúrà ?  Ká tiẹ ní ó jọ pé Ọlọrun kò dáhùn àwọn àdúrà wa , ìyẹn kò túmọ sí pé kò gbọ wọn .  Bíbélì fi dá wa lójú pé :  Ojú Jèhófà ń bẹ lára àwọn olódodo , etí rẹ sì ṣí sí ìrawọ ẹbẹ wọn .   Nítorí náà , Jèhófà Ọlọrun máa ń gbọ àdúrà àwọn olódodo , ì báà jẹ èyí tí wọn gbà sókè tàbí èyí tí wọn rọra fi ọkàn gbà .  Jèhófà tún máa ń ṣàyẹwò ohun tó mú kí ẹnì kan gbàdúrà tàbí èrò ọkàn onítọhún , èyí tí ẹni tó ń gba àdúrà alára lè máà lóye délẹdélẹ tàbí kó má tiẹ mọ .  Róòmù 8 : 26 , 27 .  Àmọ ṣá o , kí àdúrà tó lè jẹ ìtẹwọgbà lọdọ Ọlọrun , ó gbọdọ kúnjú ìwọn àwọn ohun kan tí Ó ń béèrè .  Lákọọkọ , Ọlọrun nìkan ṣoṣo la gbọdọ darí àdúrà sí  kì í ṣe sí Jésù , kì í ṣe sí  ẹni mímọ kan ,  tàbí òrìṣà kan .  A tún gbọdọ gba àdúrà ní orúkọ Ọmọ Ọlọrun , Jésù Kristi .  Ṣé èyí wá túmọ sí pé Jésù á kọkọ gbọ àdúrà wa ná , tí yóò sì wá lọ jíṣẹ fún Ọlọrun ni ?  Rárá o .  Kàkà bẹẹ , nípa gbígbàdúrà sí Jèhófà lórúkọ Jésù , à ń fi ara wa hàn ní ọmọ ẹyìn Kristi , àti pé a gbà pé kìkì nípasẹ ìràpadà rẹ ló fi lè ṣeé ṣe fún wa láti bá Ọlọrun sọrọ .  Hébérù 4 : 14 - 16 .  A gbọdọ gbàdúrà pẹlú ìgbàgbọ .  Àpọsítélì Pọọlù sọ gbangba pé :  Láìsí ìgbàgbọ kò ṣeé ṣe láti wu  Ọlọrun  dáadáa , nítorí ẹni tí ó bá ń tọ Ọlọrun wá gbọdọ gbà gbọ pé ó ń bẹ àti pé òun ni olùsẹsan fún àwọn tí ń fi taratara wá a .   Báwo ni ẹnì kan ṣe lè mọ bóyá òún ní irú ìgbàgbọ yẹn ?  Òǹkọwé Bíbélì náà , Jákọbù , dáhùn pé :  Èmi yóò . . . fi ìgbàgbọ mi hàn ọ nípa àwọn iṣẹ mi .   Bẹẹ ni , ìgbàgbọ máa ń yọrí sí iṣẹ , àwọn iṣẹ wọnyí ló sì máa fi hàn pé a nífẹẹ Ọlọrun àti pé à ń gbìyànjú láti múnú rẹ dùn .  Bákan náà , àwọn olùjọsìn Ọlọrun kò gbọdọ káàárẹ nígbà tí wọn bá ń gbàdúrà .  Jésù mú kí èyí ṣe kedere nínú Lúùkù 11 : 9 , 10 , tá a fa ọrọ yọ nínú rẹ níbẹrẹ .  Ó ṣe tán , bó bá jẹ pé ẹẹkan ṣoṣo péré ni ẹnì kan gbàdúrà nípa ọràn kan , ṣé ìyẹn ò ní fi hàn pé ọràn náà kò ká onítọhún lára ? Ohun Tí Ọlọrun Ṣèlérí fún Wa  Bó ti wù ká fi taratara gbàdúrà lemọlemọ tó ,  àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò  la ṣì ń gbé .  Bó tiẹ jẹ pé òótọ ni Jésù sọ pé àwọn ọmọlẹyìn òun á láyọ , kò sọ pé wọn ò ní í níṣòro rárá nínú ìgbésí ayé wọn .  Síbẹ , ó sọ pé àwọn ọmọ ẹyìn òun ṣì lè láyọ láìka ọfọ , ebi , òùngbẹ àti inúnibíni sí .  Ayọ tí Jésù ń sọ kò mọ sígbà tí ipò nǹkan bá fara rọ fún wa nìkan .  Kàkà bẹẹ , ohun tó túmọ sí ni ìtẹlọrùn àtinúwá tá a máa ní nítorí pé à ń sin Ọlọrun .  Fún ìdí yìí , a ṣì lè ní ayọ dé ìwọn àyè kan kódà tá a bá wà nínú ìṣòro pàápàá .  2 Kọríńtì 12 : 7 - 10 .  Bí A Ṣe Lè Kojú Àwọn Ìṣòro Wa Ṣé pé fífi àkókò ṣòfò ló wá jẹ láti máa gbàdúrà sí Ọlọrun nípa àwọn ọràn ara ẹni , irú bíi rírí ẹni tó yẹ láti fẹ tàbí kíkojú àwọn ìṣòro ìdílé , ìṣòro ìlera tàbí ìṣòro àìníṣẹlọwọ ?  Ó tì o , torí pé , bó tilẹ jẹ pé Ọlọrun kò ṣèlérí láti yí ipò ìgbésí ayé wa padà lọnà ìyanu , yóò fún wa ní ọgbọn láti kojú wọn pẹlú àṣeyọrí .  Nígbà tí Jákọbù ń kọwé nípa ọràn tó ní í ṣe pẹlú àdánwò , ó sọ pé :  Bí ẹnikẹni nínú yín bá ṣaláìní ọgbọn , kí ó máa bá a nìṣó ní bíbéèrè lọwọ Ọlọrun , nítorí òun a máa fi fún gbogbo ènìyàn pẹlú ìwà ọlàwọ àti láìsí gíganni ; a ó sì fi í fún un .   Nípa bẹẹ , nípasẹ ẹmí mímọ rẹ , Jèhófà á tọ wa sọnà .  Èyí yóò ràn wá lọwọ láti lóye àwọn ìlànà Bíbélì àti láti ṣàmúlò wọn nígbà tá a bá ń ṣe àwọn ìpinnu .  Lóòótọ , kì í ṣe ẹmí mímọ Ọlọrun ló ń ṣe ìpinnu fún wa .  Kàkà bẹẹ , àwa fúnra wa ní láti sapá .  Bí àpẹẹrẹ , ká ní ńṣe la ní ìṣòro kan , ǹjẹ a ti ṣe ìwádìí lórí rẹ , tá a sì ti ṣàyẹwò oríṣiríṣi ohun tó wé mọ ipò náà ?  Èyí jẹ iṣẹ kan tí Ọlọrun fi ń mọ pé a ní ìgbàgbọ .  Ǹjẹ à ń tẹra mọ ìsapá wa láti wá bá a ṣe lè rí ojútùú sí ìṣòro wa , tá a sì ń sọ fún Ọlọrun nígbà gbogbo pé kó tọ wa sọnà ?  Ǹjẹ a ti fara balẹ ṣàyẹwò àwọn ìlànà Bíbélì tó ní í ṣe pẹlú ipò náà ?  Ọrọ Ọlọrun lè mú wa  pegedé ní kíkún  kó sì mú wa  gbára dì pátápátá fún iṣẹ rere gbogbo .   2 Tímótì 3 : 16 , 17 .  Bó tilẹ jẹ pé lóòótọ ni Ọlọrun lè dá sí àwọn àlámọrí ẹdá èèyàn kó sì bá wa mú gbogbo ìṣòro wa kúrò , ó fún àwọn ẹdá èèyàn láyè láti lo òmìnira wọn bó ṣe wù wọn .  Ó ṣeni láàánú pé , ńṣe ni ọpọ ń lo òmìnira tí wọn ní yìí láti ṣe ohun tó wù wọn lọnà tó ń ṣàkóbá fún àwọn mìíràn .  Nípa báyìí , àwọn ìṣòro kan tá à ń gbàdúrà nípa wọn lè máa bá a nìṣó títí dìgbà tí ayé tuntun Ọlọrun á fi dé .  Ó lè jẹ ìṣẹlẹ kan tó ń wáyé ní àgbègbè tí à ń gbé , irú bí ìwà ọdaràn tàbí ogun ; ó sì lè ní í ṣe pẹlú fífarada ìṣòro tó ń wá látọdọ àwọn alátakò .  A gbọdọ gbà pé nínú ayé táwọn èèyàn kò ṣèfẹ Ọlọrun yìí , àwọn ipò kan wà tí kò ní sàn sí i ju bí wọn ṣe wà lọ .  Síbẹsíbẹ , Ọlọrun nífẹẹ àwọn olùjọsìn rẹ ó sì fẹ láti ràn wọn lọwọ .  Nígbà tí Ìjọba rẹ bá bẹrẹ sí í ṣàkóso lórí ilẹ ayé láìsí àtakò kankan , yóò mú gbogbo àwọn ìṣòro tó ń bani nínú jẹ , èyí tó wà nínú ayé yìí kúrò pátápátá .  Títí di àkókò náà , a ní láti tẹra mọ bíbéèrè fún ìtọsọnà rẹ láti kojú àwọn ìṣòro ìgbésí ayé .  Bá a bá ṣe bẹẹ , a lè ní ìdánilójú pé Jèhófà yóò mú ìlérí tó wà nínú Bíbélì ní Aísáyà 41 : 10 ṣẹ , èyí tó sọ pé :  Má fòyà , nítorí mo wà pẹlú rẹ .  Má wò yí ká , nítorí èmi ni Ọlọrun rẹ .  Dájúdájú , èmi yóò fi okun fún ọ .  Èmi yóò ràn ọ lọwọ ní ti tòótọ .  Èmi yóò fi ọwọ ọtún òdodo mi dì ọ mú ṣinṣin ní ti tòótọ .   Lílo Jí !  Lọnà Tó Dára  ỌMỌ ọdún mẹrìndínlógún ni Vanessa tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó sì ń gbé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Wọn ní kó kọ ìròyìn kan wá níléèwé lórí ìṣòro àìjẹunkánú nítorí ìbẹrù sísanra .  Ó sọ pé :  Mo ṣe àwọn ìwádìí díẹ , àmọ ẹtahóró làwọn ìsọfúnni tí mo rí kó jọ .  Mo fi ọrọ náà tó àwọn òbí mi létí , wọn sì sọ pé kí n lọ wá kókó ọrọ náà nínú àwọn ìtẹjáde wa .   Nípa wíwá inú àwọn ìtẹjáde àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó ṣeé ṣe fún Vanessa láti rí ọpọ rẹpẹtẹ ìsọfúnni tó máa lò fún ìròyìn rẹ .  Ó wá sọ pé :  Àmọ apá kan lásán lèyí jẹ lára iṣẹ àṣetiléwá náà o , torí pé mo tún ní láti sọrọ níwájú olùkọ mi àtàwọn akẹkọọ ẹlẹgbẹ mí tí wọn jẹ ogún !   Ọgbọn wo ni Vanessa máa ta sí èyí ?  Bíi ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà níbi gbogbo lágbàáyé , Vanessa máa ń gba ìdálẹkọọ lórí sísọrọ ní gbangba ní Ilé Ẹkọ Ìjọba Ọlọrun , èyí tí wọn máa ń ṣe láwọn Gbọngàn Ìjọba wọn .  Vanessa sọ pé :  Ilé ẹkọ yìí máa ń múra wa sílẹ dáadáa láti jáde lọ wàásù ká sì bá àwọn ẹlòmíràn sọrọ .  A tún máa ń gba ìmọràn lórí apá ibi tó yẹ ká ṣiṣẹ lé lórí káwọn èèyàn bàa lè lóye wa dáadáa .   Kí ni àbájáde iṣẹ àṣekára tí Vanessa ṣe lórí ìròyìn tí wọn ní kó kọ wá láti iléèwé rẹ ?  Ó sọ pé :  Èmi ni mo gba máàkì tó pọ jù lọ .   Vanessa jẹ ọkan lára ọpọlọpọ ọdọ tí wọn ń lo àwọn ìtẹjáde tá a gbé karí Bíbélì àtàwọn ìdálẹkọọ tẹmí mìíràn tí wọn ń gbà lọnà tó dára .  Ó yẹ ká gbóríyìn fún irú àwọn ọdọ bẹẹ , nítorí pé wọn ń fi ìṣílétí tó wà nínú Oníwàásù 12 : 1 sílò , èyí tó sọ pé :  Rántí Ẹlẹdàá rẹ Atóbilọlá nísinsìnyí , ní àwọn ọjọ tí o wà ní ọdọkùnrin .    Mo Ní Láti Mọ Sí I   LLỌDÚN 2001 , obìnrin kan kọwé pé :  Lánàá , mo gba ìwé pẹlẹbẹ náà , Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ? , èyí tí mo kọwé béèrè fún .   Ó ṣàlàyé pé òun ti kọkọ rí ibi méjì tí wọn ti polówó ìwé náà .  Ó sọ pé :  Ńṣe ni mò ń retí lójú méjèèjì pé kí ìwé náà dé nítorí pé lẹyìn tí mo ka àwọn ìpolówó náà , mo mọ pé mo ní láti mọ sí i .  Kété tí mo gba ìwé pẹlẹbẹ náà ni mo ti bẹrẹ sí í kà á .  Gbogbo ohun tó wà nínú ìwé pẹlẹbẹ yín náà ló bọgbọn mu , inú Bíbélì ló sì ti wá .   Ó wá parí ọrọ rẹ pé :  Mo mọ pé mo gbọdọ bẹrẹ sí í fi ohun tí mo kà náà sílò ní kíákíá .   A gbà gbọ pé ìwọ náà á jàǹfààní bó o bá ka ìwé olójú ewé 32 náà , Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ?  Yàtọ sí ẹkọ fífanimọra kan nínú rẹ tó sọ pé  Ta Ni Jesu Kristi ? ,  wàá tún rí àwọn mìíràn .  Àwọn bíi  Ta Ni Ọlọrun ? ,   Kí ni Ète Ọlọrun fún Ilẹ Ayé ? ,  àti  Kí Ni Ìjọba Ọlọrun ?   Bó o bá fẹ láti gba ẹdà kan , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Gbẹgẹdẹ Lè Gbiná Lọjọ Iwájú O   FOJÚ inú wo ìṣẹlẹ yìí ná .  Àwọn apániláyà fọgbọn da fáírọọsì àrùn ìgbóná sínú ilé ìtajà ńlá mẹta ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Ni fáírọọsì náà bá bẹrẹ sí kéèràn ran àwọn tó ń rajà láìfura .  Láìpẹ  ọsẹ kan kọjá tàì kọjá  làwọn dókítà bá ṣàkíyèsí pé àwọn èèyàn bí ogún ni àrùn ìgbóná ti kọ lù .  Láwọn ọjọ tó tẹ lé e , fáírọọsì náà ti ran àwọn ẹlòmíràn .  Jìnnìjìnnì bo gbogbo èèyàn .  Ìwọde ń lọ lọtùn - ún lósì .  Iṣẹ pá àwọn òṣìṣẹ ilé ìwòsàn lórí , torí pé aláìsàn ti pọ ju oníṣègùn lọ .  Ìjọba ti gbogbo ààlà ẹnubodè orílẹ - èdè pa .  Ọrọ ajé ń múra àtidẹnukọlẹ .  Ọjọ mọkànlélógún péré lẹyìn tí àrùn ìgbóná ọhún bẹ sílẹ , ó ti tàn dé ìpínlẹ mẹẹẹdọgbọn àti orílẹ - èdè mẹwàá ọtọọtọ .  Nígbà yẹn , àwọn bí ẹgbẹrún mẹrìndínlógún ló ti kó àrùn náà , ó sì ti pa ẹgbẹrún kan èèyàn .  Àwọn dókítà fojú díwọn rẹ pé tó bá fi máa di ọsẹ mẹta sí àsìkò yẹn , iye àwọn tó ti máa kó àrùn ìgbóná á ti tó ẹgbẹrún lọnà ọọdúnrún  300,000  .  Ìdá mẹta lára wọn làrùn náà sì máa pa .  Èyí kì í ṣe ìdánrawò eré sinimá kan tó dá lórí àròsọ ohun tí a lè fi ìmọ - ìjìnlẹ ṣe o .  Ó jẹ àfidánrawò kan tí wọn fi ẹrọ kọǹpútà ṣe , láti lè pinnu jàǹbá tó lè tìdí irú ìṣẹlẹ aburú bẹẹ yọ bó bá lọ wáyé pẹnrẹn .  Àwùjọ àwọn ògbógi , tí wọn jẹ ọmọràn tí ń moyún ìgbín nínú ìkarahun , ló ṣagbátẹrù àfidánrawò yìí ní oṣù June 2001 .  Ọpọ èèyàn ló ti gbà pé àfàìmọ ni gbẹgẹdẹ ò fi ní gbiná lọjọ iwájú látàrí àjálù tó wáyé ní September 11 , 2001 .  Báwọn apániláyà ṣe kọlu Ilé Ìtajà Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé  World Trade Center  tó wà ní ìpínlẹ New York City , àti Orílé - Iṣẹ Tó Ń Rí Sí Ọràn Ààbò Nílẹ Amẹríkà  Pentagon  ní ìpínlẹ Washington , D.C . fi hàn gbangba - gbàǹgbà pé , àwọn ẹdá kan ń bẹ tó jẹ òṣìkà paraku àti abínú ẹni , tí wọn ti pinnu láti gbẹmí gbogbo èèyàn nípasẹ ìparun runlérùnnà .  Yàtọ síyẹn , ìṣẹlẹ burúkú bùrùjà yìí fi hàn pé irú àjálù yìí lè wáyé ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà àtàwọn orílẹ - èdè mìíràn pàápàá .  Nínú ayé tá à ń gbé yìí , àwọn apániláyà lè gbẹmí ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn láàárín ìṣẹjú bíi mélòó kan .  Ní wéré tí àjálù September 11 wáyé , àwọn òṣèlú àtàwọn òṣìṣẹ ilé iṣẹ ìròyìn nílẹ Amẹríkà ti bẹrẹ sí gba àwọn lẹtà tó ní èròjà anthrax nínú , ìyẹn kòkòrò bakitéríà kan tó jẹ aṣekúpani .  Lẹrù bá bẹrẹ sí ba tọmọdé tàgbà .  Ohun tó tún wá dá kún ẹrù tó ń ba àwọn èèyàn ni bí àwọn ilé iṣẹ ìròyìn , àtàwọn ògbóǹkangí ṣe ń méfò pé àwọn apániláyà tún lè ṣe jàǹbá nípa lílo àwọn kòkòrò àrùn tó tún léwu fíìfíì ju kòkòrò bakitéríà tí wọn ń pè ní anthrax lọ  irú bíi kòkòrò bakitéríà tó ń jẹ plague tàbí fáírọọsì ìgbóná .  Àfàìmọ káwọn  orílẹ - èdè abẹgbẹyodì  kan má tiẹ ti máa ṣe àwọn èròjà aṣekúpani ọhún lọpọ rẹpẹtẹ láwọn ibi ìwádìí ìmọ - ìjìnlẹ kan tó wà ní kọlọfín .  Gbé ohun táwọn àkọsílẹ lọọlọọ kan sọ yẹ wò :   Àjọ Ìlera Àgbáyé mọ nípa ewu tó túbọ ń pọ sí i pé , ó ṣeé ṣe káwọn ẹni ibi kan lo àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn láti fi fa àjàkálẹ àrùn tó burú jáì jù lọ , èyí tó lè tàn káàkiri àgbáyé .  Ewu yìí kò yọ orílẹ - èdè kankan sílẹ o .  Bí wọn bá lọ tan àwọn kòkòrò àrùn kan kálẹ , irú bíi fáírọọsì ìgbóná , bakitéríà plague , tàbí bakitéríà anthrax , àgbákò ọhún á kọjá sísọ nítorí àìsàn tó máa dá sílẹ , tí ikú á sì gbẹmí ọpọ èèyàn lọ bí ilẹ bí ẹní , ká má ṣẹṣẹ sọ ti ìpayà tó máa fà .   Àjọ Ìlera Orílẹ - Èdè Amẹríkà .   Láìdàbí bọǹbù àtàwọn gáàsì aséniléèémí tó ń pani lójú ẹsẹ , adọgbọnṣọṣẹ làwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn : ọṣẹ tí àrùn ọhún ti máa ṣe lára èèyàn á ti pọ gan - an kéèyàn tó fura , díẹdíẹ sì ni , torí kò ní tètè hàn sí onítọhún .  Nígbà tó bá kọkọ bẹrẹ sí gbèèràn , ení tere èjì tere làwọn èèyàn á máa dé sílé ìwòsàn .  Àwọn àmì táwọn dókítà máa rí lè yà wọn lẹnu tàbí kó fara jọ irú ti àwọn àmódi kan tó sábà máa ń ṣèèyàn .  Ìgbà táwọn olùtọjú aláìsàn bá fi máa mọ ohun tó ń ṣẹlẹ , àrùn yìí lè ti ran odindi ìlú .   Ìwé ìròyìn Scientific American .   Bí wọn bá tan fáírọọsì ìgbóná kálẹ lónìí , ọpọ èèyàn tó ń bẹ lórí ilẹ ayé ni kò ní ní àjẹsára , bá a bá sì wo bó ṣe jẹ pé ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn tí àrùn yìí bá kọlù ló sábà máa ń ṣekú pa , ó fi hàn pé nǹkan bíi bílíọnù méjì èèyàn ló lè gbẹmí wọn .   Ìwé ìròyìn Foreign Affairs .   Ewu yìí kò yọ orílẹ - èdè kankan sílẹ .  Àrùn yìí lè ran odindi ìlú .  Ó lè gbẹmí àwọn èèyàn tó tó bílíọnù méjì .   Àwọn gbólóhùn wọnyí ń da jìnnìjìnnì boni .  Síbẹ , báwo ló ṣe dájú tó pé àwọn ẹni ibi kan lè lo àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn láti fi ṣe jàǹbá runlérùnnà ?  Àwọn ògbógi ṣì ń gbé ìbéèrè yìí yẹ wò .  Àpilẹkọ tó tẹ lé e á jẹ kó o mọ díẹ lára àwọn ohun tó so mọ irú àjálù yìí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Àwọn ológun ń ṣe ìdánrawò bí wọn ṣe lè kápá ìkọluni oníkòkòrò àrùn   Credit Line   Fọtò DoD látọwọ Cpl .  Branden P .  OBrien , U.S .  Marine Corps  Àwọn Ohun Ìjà Ayọkẹlẹṣọṣẹ  Ṣé ó Dájú Pé Àwọn Ẹni Ibi Lè Lò ó ?  ỌJỌ pẹ táwọn èèyàn ti ń fi àrùn ṣekú pa àwọn ọtá lásìkò ogun .  Ní ọrúndún kẹrìnlá , ní ìlà oòrùn Yúróòpù , àwọn ológun kan ju òkú àwọn tí àrùn plague pa gba orí odi ìlú kan tí wọn sàga tì , láti kó àrùn ọhún ran àwọn olùgbé ìlú náà .  Nínú ìṣẹlẹ kan tó wáyé ní irínwó ọdún lẹyìn náà , àwọn ọgágun ilẹ Gẹẹsì mọọmọ fún àwọn Àmẹríńdíà ní àwọn bùláńkẹẹtì tí wọn ti fi kòkòrò àrùn ìgbóná sínú rẹ níbi àpérò kan tí wọn ṣe láti pẹtù sí aáwọ , nígbà Ogun Tó Wáyé Láàárín Àwọn Faransé Àtàwọn Íńdíà .  Ìyẹn jẹ kí àjàkálẹ àrùn kan gbèèràn , èyí tó mú kí àwọn Àmẹríńdíà túúbá .  Àmọ ṣá o , òpin ọrúndún kọkàndínlógún ni wọn tó ṣẹṣẹ mọ pé àwọn kòkòrò àrùn ló ń ṣokùnfà àwọn àrùn tí ń gbèèràn .  Òye táwọn èèyàn ṣẹṣẹ ní yìí ló jẹ kí wọn bẹrẹ sí hùmọ àwọn ọnà tuntun àtàwọn ọgbọn aṣeni - ní - jàǹbá lónírúurú , tí wọn lè fi lo àrùn gẹgẹ bí ohun ìjà .  Kà sòótọ , ìtẹsíwájú nínú ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ìmọ sáyẹǹsì ló mú káwọn oògùn àti abẹrẹ àjẹsára nítorí àrùn ṣeé ṣe .  Ìwọnyí ti ṣèrànwọ tó gadabú nínú wíwo àrùn sàn àti dídènà rẹ .  Síbẹ , láìka gbogbo ìtẹsíwájú wọnyí sí , àwọn àrùn tí ń gbèèràn ṣì jẹ ọtá tí kò ṣeé ṣẹgun , nítorí àwọn èèyàn tí wọn ń ṣekú pa lọdọọdún lé ní mílíọnù mẹtàdínlógún  ìyẹn sì jẹ nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà àádọta lójoojúmọ .  Ó bani nínú jẹ pé : Níbi táwọn ọkùnrin àtobìnrin tí orí wọn pé ti ń fi gbogbo ìgbésí ayé wọn wá bí àrùn ò ṣe ní gbé mùtúmùwà dè , ibẹ làwọn kan wà tó jẹ pé orí tiwọn náà pé wọn sì ń fìtara ṣiṣẹ , àmọ bí wọn ṣe máa fi àrùn ṣe ọmọ ẹdá lọṣẹ ni wọn ń fojoojúmọ ayé bá kiri .  Akitiyan Láti Fòfin De Àwọn Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn  Fún ohun tó lé ní ọdún mẹẹẹdọgbọn ni Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ilẹ Soviet Union àtijọ , àtàwọn orílẹ - èdè bíi mélòó kan fi ń fi tọsántòru gbìyànjú láti ṣe àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn .  Ṣùgbọn lọdún 1972 , àwọn orílẹ - èdè àgbáyé fohùn ṣọkan láti fòfin de àwọn ohun ìjà wọnyí .  Àmọ ṣá o , àwọn orílẹ - èdè kan ṣì ń mú àwọn èròjà kòkòrò àrùn aṣekúpani jáde , tí wọn sì ń bá ìwádìí lọ lórí wọn ní bòókẹlẹ .  Wọn ń to àwọn èròjà kòkòrò àrùn aṣekúpani wọnyí jọ pelemọ , tí wọn sì ń hùmọ oríṣiríṣi iṣẹ ẹrọ tí wọn lè fi lò wọn .  Kí ló mú káwọn orílẹ - èdè àgbáyé pinnu láti fòfin de àwọn ohun ìjà wọnyí ?  Ibi tí òye wọn mọ ní ìbẹrẹ àwọn ọdún 1970 sí 1979 ni pé , bó tilẹ jẹ pé àwọn èròjà kòkòrò àrùn léwu gan - an , síbẹ , wọn kò lè fi bẹẹ wúlò lójú ogun .  Ohun kan tó mú kí wọn ronú lọnà yìí ni pé , àbájáde wọn kì í ṣe ojú ẹsẹ  ó máa ń gba àkókò kí àmì àrùn wọn tó fara hàn .  Ìdí mìíràn tí wọn fi fòfin dè é ni pé , bí atẹgùn bá ṣe ń fẹ sí i àti bí ipò ojú ọjọ bá ṣe nípa lórí rẹ sí ló máa ń pinnu bóyá wọn á lágbára láti ṣọṣẹ .  Síwájú sí i , àwọn orílẹ - èdè wọnyí ronú pé bí orílẹ - èdè kan bá lo ohun ìjà oníkòkòrò àrùn láti fi gbógun ti òmíràn , orílẹ - èdè tí wọn fi ránṣẹ sí náà á fẹ láti gbẹsan nípa fífi ohun ìjà oníkòkòrò àrùn ránṣẹ padà tìrìgàngàn tàbí kó lo àwọn ohun ìjà runlérùnnà tirẹ .  Níkẹyìn , ọpọ èèyàn gbà pé ìwà wèrè gbáà ló jẹ láti máa mọọmọ lo àwọn èròjà kòkòrò àrùn láti fi sọ ẹdá ẹlẹgbẹ ẹni di aláàbọ ara tàbí láti fi ṣekú pa á .  Kò sí èyíkéyìí lára àwọn ìdí wọnyí tó jọ pé yóò ṣèdíwọ fún àwọn èèyàn tí ìkórìíra ń ru gùdù nínú wọn , tí wọn sì ti múra tán láti ṣe ohun tí a kò retí pé kí ọmọlúwàbí ṣe .  Àwọn ẹni ibi tó ti pinnu láti gbẹmí ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn láìbìkítà ti rí i pé ohun ìjà oníkòkòrò àrùn wúlò gan - an láti fi ṣọṣẹ .  Wọn lè ṣe àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn ní bòókẹlẹ , kí wọn sì fi wọn ránṣẹ síbi tí wọn á ti ṣe àwọn èèyàn ní jàǹbá .  Ó lè máà ṣeé ṣe láti mọ ẹni tó fi ohun ìjà ọhún ránṣẹ , bí wọn bá tiẹ mọ ọn , kò rọrùn láti gbẹsan lára àjọ ìpàǹpá àwọn apániláyà kan tó ní ọmọ ẹgbẹ káàkiri orílẹ - èdè tó pọ .  Kò tán síbẹ o , lílo ohun ìjà oníkòkòrò àrùn tó jẹ ayọkẹlẹṣọṣẹ , tí kò ṣeé fojú rí , tó sì jẹ aṣekúpani ti tó láti kó ìpayà àti ṣìbáṣìbo bá àwọn aráàlú .  Fífi kòkòrò àrùn kọ lu irè oko tàbí ẹran ọsìn lè fa ọwọngógó oúnjẹ àti ìwólulẹ ọrọ ajé .  Ohun mìíràn tó tún lè mú kí lílo àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn yá àwọn ẹni ibi lára ni pé owó pọọkú ni wọn fi ń ṣe é .  Àwọn olùṣèwádìí ṣe ìfiwéra iye tí onírúurú ohun ìjà lè náni láti pa àwọn aráàlú tí kò lè gbèjà ara wọn , ní àgbègbè kan tó fẹ ní kìlómítà kan níbùú lóròó .  Wọn fojú díwọn rẹ pé àwọn ohun ìjà alábọọdé á náni ní ẹgbẹrún méjì dọlà , àwọn ohun ìjà runlérùnnà á náni ní ẹgbẹrin dọlà , àwọn ohun ìjà tó jẹ gáàsì aséniléèémí á náni ní ẹgbẹta dọlà , àmọ àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn kò lè náni ju dọlà kan péré lọ .  Onírúurú Ọgbọn Iṣẹ Ẹrọ Tó Lè Ṣèdíwọ fún Àwọn Apániláyà  Onírúurú ìròyìn tó ń wá látọdọ àwọn ilé iṣẹ ìròyìn jẹ ká mọ pé àwọn ẹgbẹ apániláyà kan ti ń ṣèwádìí lórí àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn .  Síbẹ ìyàtọ gbọọrọ - gbọọrọ ló wà láàárín ṣíṣèwádìí lórí àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn àti fífi wọn ṣọṣẹ .  Kí apániláyà kan tàbí ẹgbẹ àwọn apániláyà tó lè ṣe iṣẹ ibi wọn yọrí , àwọn ìpèníjà kan wà tí wọn ní láti kojú nídìí ìmọ iṣẹ ẹrọ .  Lákọọkọ ná , apániláyà ọhún ní láti wá èròjà kòkòrò àrùn aṣekúpani tó máa pọ tó láti lò fún iṣẹ ibi rẹ .  Èkejì , ó gbọdọ mọ bó ṣe máa bójú tó kòkòrò àrùn náà lọnà yíyẹ àti bó ṣe máa tọjú rẹ láìséwu .  Ẹkẹta , ó gbọdọ mọ bó ṣe lè mú un jáde ní ọpọ yanturu .  Ká ní wọn fi kòkòrò àrùn díẹ kín - ún ránṣẹ síbi kan , tó sì dé ọgangan ibi tó yẹ kó lọ ní tààràtà , ìwọnba rẹ yìí léwu gan - an débi pé ó lè ba oko ọgbìn jẹ ráúráú , ó lè pa agbo ẹran run ráúráú , ó sì lè pa gbogbo àwọn aráàlú kan run pátápátá .  Bó ti wù kó rí , àwọn èròjà kòkòrò àrùn kì í fi bẹẹ lágbára mọ lẹyìn tí wọn bá ti mú wọn kúrò níbi ìwádìí ìmọ - ìjìnlẹ .  Ká sọrọ síbi tọrọ wà , kìkì ìwọnba díẹ lára àwọn èròjà kòkòrò àrùn ọhún ló máa dé ibi tí wọn fi ránṣẹ sí , látàrí èyí , wọn ní láti ṣe èyí tó pọ gan - an tí wọn bá fẹ kí àjálù tó bùáyà gan - an wáyé .  Àwọn ohun mìíràn tún wà tó tún lè dá wọn lọwọ kọ .  Apániláyà náà gbọdọ mọ bó ṣe máa ṣe é tí kòkòrò àrùn náà á ṣì lágbára , tí èròjà aṣenilọṣẹ inú rẹ kò fi ní kú ní gbogbo ìgbà tó bá ń gbé e kúrò láti ibi tí wọn tọjú rẹ sí lọ síbi tó ti máa fi ṣọṣẹ .  Níkẹyìn , ó tún gbọdọ mọ bó ṣe máa fọn kòkòrò àrùn náà káàkiri lọnà gbígbéṣẹ .  Èyí ń béèrè pé kó rí i dájú pé kòkòrò àrùn náà dé ọgangan ibi tó yẹ kó lọ àti pé kò tóbi ju bó ṣe yẹ kí ó rí lọ , pé yóò tó láti lò fún àgbègbè kan , àti pé àpòpọ èròjà rẹ lágbára tó láti kéèràn ran ọpọlọpọ èèyàn lẹẹkan náà .  Nílẹ Amẹríkà , ó gba àwùjọ àwọn olùṣèwádìí kan tí wọn jẹ ògbógi nínú fífi kòkòrò àrùn ṣe ohun ìjà , ní ohun tó lé ní ọdún mẹwàá láti hùmọ ètò kan tó ṣe é gbára lé , láti fi kòkòrò àrùn ránṣẹ síbi tí wọn ti fẹ fi ṣọṣẹ .  Gbàrà tí wọn bá ti tú èròjà kòkòrò àrùn kan sínú afẹfẹ ni oòrùn àti bí ojú ọjọ ṣe gbóná sí tàbí tutù sí á ti máa nípa lórí rẹ , èyí sì lè mú kí kòkòrò àrùn ọhún kú .  Látàrí èyí , fífi àwọn èròjà ohun alààyè tíntìntín ṣe ohun ìjà oníkòkòrò àrùn ń béèrè fún mímọ gbogbo àpadé - àludé tó jẹ mọ ipa tí afẹfẹ ń kó lórí àwọn ohun alààyè tíntìntín .  Tá a bá gbé onírúurú ọgbọn iṣẹ ẹrọ tó lè ṣèdíwọ fún àwọn apániláyà yìí yẹ wò , kò yani lẹnu pé ọṣẹ tí wọn ti fi kòkòrò àrùn ṣe kò tó nǹkan .  Láfikún sí i , àwọn èèyàn díẹ ló kú nínú irú àwọn jàǹbá wọnyẹn .  Lẹnu àìpẹ yìí , èèyàn márùn - ún ni àwọn lẹtà tí wọn fi kòkòrò àrùn anthrax sínú wọn ṣekú pa nílẹ Amẹríkà .  Èyí bani nínú jẹ , àmọ iye àwọn tó ṣòfò ẹmí ì bá pọ jù bẹẹ lọ ká ní ohun abúgbàù kékeré kan tàbí ìbọn ìléwọ kan ni wọn lò .  Àwọn olùṣèwádìí ṣírò rẹ pé láti ọdún 1975 , nínú ìdá mẹrìndínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ọṣẹ tí wọn fi ohun ìjà oníkẹmíkà tàbí ti oníkòkòrò àrùn ṣe káàkiri àgbáyé , àwọn èèyàn tí ọkọọkan wọn ṣekú pa tàbí tó ṣèpalára fún kò ju mẹta lọ .  Níwọn bí Àjọ Tó Ń Rí sí Ìsọfúnni Lórí Ọràn Ààbò fún Ilẹ Gẹẹsì àti Ilẹ Amẹríkà ti mọ onírúurú ìṣòro tó wà nínú lílo kòkòrò àrùn láti fi ṣe jàǹbá , wọn sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìjọba dojú kọ àìlóǹkà ewu látọdọ àwọn apániláyà tí wọn ń halẹ láti lo ohun ìjà oníkẹmíkà tàbí oníkòkòrò àrùn , ọpọ àwọn ọmọràn ló gbà gbọ pé àwọn àjálù tó lè ṣekú pa ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn ṣeé ṣe lóòótọ , àmọ kò dájú pé irú nǹkan bẹẹ lè wáyé .   Ṣùgbọn , bó tilẹ jẹ pé kò fi bẹẹ dájú pé irú ìṣẹlẹ bẹẹ lè wáyé , àwọn ohun tó máa jẹ àbájáde rẹ á burú jáì tó bá lọ rí bẹẹ .  Ìròyìn Búburú  Títí débi tá a bọrọ dé yìí , gbogbo ohun tá a ṣì sọ ló fini lọkàn balẹ : Ìyẹn ni pé , àwọn ìṣòro ìmọ iṣẹ ẹrọ àti àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá nínú ìtàn fi hàn pé kò dájú pé àwọn ẹni ibi á lè fi kòkòrò àrùn ṣọṣẹ .  Àmọ , ní kúkúrú , ìròyìn búburú ibẹ ni pé : Àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá nínú ìtàn kò lè fún wa ní ìtọsọnà pípéye nípa bí ọjọ iwájú ṣe máa rí .  Bó tilẹ jẹ pé lílo àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn ti já sí òtúbáńtẹ lọpọ ìgbà sẹyìn , síbẹ , wọn lè lọ kẹsẹ járí lọjọ iwájú .  Ọràn ọhún ń kọni lóminú .  Ó jọ pé àwọn apániláyà tó túbọ ń pọ sí i ti múra tán láti ṣekú pa ọpọ rẹpẹtẹ èèyàn .  Kì í ṣe pé àwọn apániláyà ń tẹ síwájú nínú ìmọ iṣẹ ẹrọ lọnà tó kàmàmà nìkan ni , àmọ àwọn ẹgbẹ apániláyà kan ní òbítíbitì owó lọwọ láti lò , wọn sì tún mọ ọgbọn iṣẹ ẹrọ oríṣiríṣi tí wọn lè lò ní ìfiwéra pẹlú èyí tí àwọn ìjọba orílẹ - èdè kan ní .  Ó dà bíi pé àwọn ògbógi kò fi bẹẹ ṣàníyàn nípa bóyá àwọn orílẹ - èdè kan lè kó àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn fún àwọn ẹgbẹ apániláyà láti lò .  Ọmọràn kan sọ pé :  Kò sí bí ìjọba orílẹ - èdè kan ṣe lè ya òǹrorò tó , tàbí kó máa lépa àṣeyọrí lójú méjèèjì tó , tàbí kó ya abẹgbẹyodì tó , tí yóò wá kó àwọn ohun ìjà tó léwu gan - an fún àwọn ẹgbẹ apániláyà tí wọn kò lè ṣàkóso wọn ; àwọn ìjọba lè gbìyànjú láti kọkọ lo irú àwọn ohun ìjà bẹẹ láti fi gbéjà ko orílẹ - èdè mìíràn , ṣùgbọn àfàìmọ kó máà jẹ pé ńṣe ni wọn máa fi wọn halẹ lásán dípò tí wọn á fi fi wọn jagun .   Ohun tó ń kọ àwọn ògbógi lóminú ni pé àwọn ògbóǹkangí kan nínú ìmọ sáyẹǹsì lè lọ lẹdí àpò pọ pẹlú àwọn ẹgbẹ apániláyà láti máa bá wọn ṣiṣẹ , táwọn yẹn bá fi owó gegere fà wọn mọra .  Ṣíṣẹdá Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn  Ohun mìíràn tó tún ń fa ìpayà ni onírúurú ìtẹsíwájú tó ń wáyé nínú lílo ìmọ ìjìnlẹ láti fi mú ohun alààyè jáde lọpọ yanturu .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì ti mọ gbogbo àpadé - àludé yíyí àwọn èròjà kòkòrò àrùn tó wà báyìí padà kí wọn lè di olóró gan - an , láìjẹ pé wọn á ṣèpalára fún àwọn tó máa fi wọn ṣọṣẹ .  Wọn mọ bí wọn ṣe lè yí àwọn ohun tó pilẹ àbùdá àwọn kòkòrò àrùn tíntìntín tí kò lè pani lára dà lọnà tí wọn á fi ní májèlé .  Wọn tún lè ṣe àyípadà sí àwọn ohun alààyè tíntìntín lọnà tí àwọn ẹrọ tó ń tú ohun ọṣẹ fó kò fi ní lè tú wọn fó .  Síwájú sí i , wọn lè dọgbọn sí àwọn kòkòrò àrùn lọnà tí àwọn oògùn agbógunti kòkòrò àrùn , àwọn abẹrẹ àjẹsára gbogbo - ǹ - ṣe , àtàwọn egbòogi ajẹbíidán ò fi ní lè ràn wọn .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn onímọ sáyẹǹsì tó yapa kúrò nílẹ Soviet Union àtijọ sọ pé àwọn ti mú oríṣi kòkòrò àrùn plague kan jáde , èyí tí oògùn agbógunti kòkòrò àrùn mẹrìndínlógún ọtọọtọ kò lè ràn rárá .  Àwọn ògbógi retí pé ìtẹsíwájú ọjọ iwájú nínú lílo ìmọ ìjìnlẹ láti fi mú ohun alààyè jáde lọpọ yanturu , àti ìtẹsíwájú nínú ìmọ nípa yíyí àwọn ohun tó pilẹ àbùdá padà , lè túbọ fún àwọn ẹni ibi níṣìírí láti lo àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì lè ṣe àwọn àyípadà kan nínú àwọn ohun tó pilẹ àbùdá láti ṣàtúnṣe sí ọgọọrọ àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn tàbí kí wọn ṣe wọn lákọtun kí wọn bàa túbọ léwu sí i , kí wọn rọkú sí i , kó sì lè rọrùn láti mú wọn jáde àti láti fi wọn ṣọṣẹ láìsí pé wọn ń tàsé ibi tí wọn rán wọn lọ .  Wọn lè ṣe wọn lọnà tó fi máa rọrùn fún wọn láti mọ bí wọn á ṣe ṣọṣẹ tó àti bí wọn á ṣe lè darí wọn .  Wọn lè ṣe irú àwọn èròjà kòkòrò àrùn kan tó jẹ pé lẹyìn tó bá ti pín ara rẹ sí àìmọye sẹẹlì kéékèèké ló máa tó di aláìlágbára  ìyẹn ni pé ẹyin tí wọn bá ti ṣeni lọṣẹ tán ni wọn máa tó pòórá .  Wọn sì tún lè mú àwọn àràmérìíyìírí ohun ìjà ayọkẹlẹ - ṣọṣẹ jáde lọjọ iwájú .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn àkànṣe ohun ìjà olóró kan wà tó lè sọ agbára ìdènà àrùn ara di aláìlágbára  ìyẹn ni pé , dípò tí wọn ì bá fi fi àrùn kan ṣoṣo kanni , ara ẹni tó bá kàgbákò rẹ kò ní í lè dènà àrùn kankan mọ .  Bí irú àwọn kòkòrò àrùn aṣekúpani bíi ti àrùn AIDS wọnyí bá lọ di ohun tó tàn kálẹ , ta ló máa mọ bóyá àyípadà nínú apilẹ àbùdá tó ṣàdédé wáyé nínú ara ló ṣokùnfà rẹ , tàbí pé àwọn ọbàyéjẹ kan ló ṣe àyípadà ọhún látinú ibi ìwádìí ìmọ - ìjìnlẹ kan ?  Ìtẹsíwájú lónírúurú nínú ìmọ iṣẹ ẹrọ ti yí ojú ìwòye àwọn tó wà nínú iṣẹ ológun padà .  Ọgágun kan nínú ẹgbẹ ọmọ ogun ojú omi Orílẹ - Èdè Amẹríkà kọwé pé :  Àwọn tó ń ṣe ohun ìjà jáde ṣẹṣẹ bẹrẹ sí í ṣàwárí ọnà tí wọn fi lè lo ìmọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè láti fi ṣe jàǹbá ni o .  Ọràn tó gbàrònú gan - an lèyí jẹ o , torí pé ìtẹsíwájú tí wọn máa ní lọjọ iwájú máa pọ gan - an ní ìfiwéra pẹlú èyí tí wọn ti ní sẹyìn .    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 22   Kí Ló Ń Jẹ Fífi Kòkòrò Àrùn Jagun ?  Ọrọ náà  fífi kòkòrò àrùn jagun  túmọ sí mímọọmọ tan àrùn kálẹ láàárín àwọn ẹdá èèyàn , ẹranko , tàbí ewéko .  Àrùn á kọ lu èyíkéyìí lára wọn nígbà tí àwọn kòkòrò àrùn bá kéèràn ràn wọn .  Àwọn ohun alààyè tíntìntín wọnyí á wá máa gbèrú sí i  tí àwọn kan lára wọn á tiẹ máa mú májèlé jáde  , bí àkókò ti ń lọ , àwọn àmì àrùn náà á wá fara hàn kedere .  Àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn kan lè sọ èèyàn di aláàbọ ara , àwọn mìíràn sì lè pa èèyàn kú fin - ín fin - ín .  Síbẹ , wọn lè lo àwọn mìíràn láti fi ba irè oko jẹ .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24 , 25   Ìsọfúnni Nípa Àwọn Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn  Àrùn Anthrax : Àrùn yìí máa ń ràn , kòkòrò bakitéríà kan tó ń mú èròjà spore jáde ló sì máa ń ṣokùnfà rẹ .  Lára àwọn àmì téèyàn á rí tó bá fa kòkòrò àrùn anthrax ságbárí lè fara jọ ti ọfìnkìn .  Lẹyìn ọjọ díẹ , ó máa ṣòro gan - an fún onítọhún láti mí , àwọn kòkòrò àrùn kò sì ní jẹ kí ẹjẹ rẹ ṣàn dáadáa .  Irú àrùn anthrax báyìí sábà máa ń ṣekú pani .  Àwọn tí kòkòrò àrùn anthrax bá kọlù lè lo àwọn oògùn agbógunti kòkòrò àrùn kó má bàa gbèèràn .  Títọjú rẹ ní kíá mọsá ṣe kókó ; fífi jáfara lè yọrí sí ikú .  Kì í sábà ṣẹlẹ pé kí ẹnì kan kó o látọdọ ẹlòmíràn nípa ìfarakanra , èyí tiẹ lè máà wáyé rárá .  Ní apá ìparí ọrúndún ogún , àwọn orílẹ - èdè bíi mélòó kan bẹrẹ sí lo kòkòrò àrùn anthrax gẹgẹ bí ohun ìjà oníkòkòrò àrùn , lára wọn sì ni ilẹ Amẹríkà àti ilẹ Soviet Union àtijọ .  Iye àwọn orílẹ - èdè táwọn olùṣèwádìí ronú pé , àfàìmọ ni wọn kò fi ń ṣètò láti mú àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn jáde ti ròkè látorí mẹwàá lọdún 1989 sí mẹtàdínlógún lọdún 1995 .  Kò sẹni tó lè sọ ni pàtó bí iye tó ń lo kòkòrò àrùn anthrax lára àwọn orílẹ - èdè wọnyí ti pọ tó .  Níbàámu pẹlú àyẹwò kan tí ìjọba ilẹ Amẹríkà ṣe , títú kòkòrò àrùn anthrax tí ó tó ìwọn ọgọrùn - ún kìlógíráàmù sórí ìlú ńlá kan lè léwu gan - an , kò yàtọ sígbà tí bọǹbù eléròjà hydrogen bá bú .  Àrùn Botulin : Àrùn yìí máa ń sọ iṣu ẹran ara di ahẹrẹpẹ , ohun tó sì máa ń ṣokùnfà rẹ ni kòkòrò bakitéríà kan tó máa ń mú májèlé jáde .  Lára àwọn àmì àrùn yìí , èyí téèyàn lè kó nínú oúnjẹ ni kí ojú ẹni máa rí nǹkan kan ṣoṣo lọnà méjì tàbí kéèyàn máa ríran bàìbàì , kí ìpéǹpéjú ẹni rọ wálẹ jọbọlọ , kí ọrọ máa fà lẹnu ẹni , kéèyàn máa gbé oúnjẹ mì pẹlú ìnira , àti kí ẹnu èèyàn máa gbẹ fúrúfúrú .  Àwọn iṣu ẹran ara á bẹrẹ sí di ahẹrẹpẹ láti èjìká wálẹ .  Bí àwọn iṣu ẹran ara tó ń jẹ kí mímí èémí ṣeé ṣe bá sì ti rọ jọwọrọ , àfàìmọ kí onítọhún máà gbẹmìí mì .  Àrùn botulin kì í ràn .  Bí wọn bá tètè lo aporó tó ń pa májèlé kó tó pẹ jù , èyí á dín bí àwọn àmì àrùn náà ṣe lágbára kù , ó sì lè dènà ikú tí ì bá pa onítọhún .  Májèlé botulinum , èyí tí àrùn botulin máa ń ṣokùnfà rẹ , jẹ èròjà kan tí wọn máa ń lò jù gẹgẹ bí ohun ìjà oníkòkòrò àrùn , kì í ṣe torí pé ó jẹ ọkan lára àwọn èròjà tó lóró jù lọ nìkan ni , àmọ torí pé ó rọrùn gan - an láti mú jáde àti láti gbé kiri .  Bákan náà , àwọn tó bá ràn gbọdọ máa gba ìtọjú àkànṣe fún àkókò pípẹ .  Àwọn olùṣèwádìí ronú pé àwọn orílẹ - èdè bíi mélòó kan ti ń mú májèlé botulinum jáde gẹgẹ bí ohun ìjà oníkòkòrò àrùn .  Àrùn Plague : Àrùn yìí máa ń ràn gan - an , kòkòrò bakitéríà kan ló sì máa ń ṣokùnfà rẹ .  Àwọn àmì tó máa ń kọkọ fara hàn lára ẹni tó bá kó àrùn plague aṣekúpani , tó máa ń fi òtútù àyà ṣeni ni ibà , ẹfọrí , àárẹ ara , àti ikọ .  Ohun tó máa tẹ lé e ni pé àwọn kòkòrò àrùn á máa ṣèdíwọ fún ẹjẹ onítọhún láti má ṣàn dáadáa .  Bí ẹni tó kọlù kò bá tètè tọjú rẹ pẹlú àwọn oògùn agbógunti kòkòrò àrùn , àfàìmọ kó máà jẹ pé ikú ló máa gbẹyìn rẹ .  Itọ tó bá ta síni lára látọdọ aláìsàn náà ló máa ń jẹ kí àrùn náà tàn látọdọ ẹnì kan sí ẹlòmíràn .  Ní ọrúndún kẹrìnlá , láàárín ọdún márùn - ún péré , àrùn plague ṣekú pa àwọn èèyàn tó tó nǹkan bíi mílíọnù mẹtàlá ní Ṣáínà àti nǹkan bí ogún sí ọgbọn mílíọnù èèyàn ní Yúróòpù .  Láàárín àwọn ọdún 1950 sí 1960 , ilẹ Amẹríkà àti ilẹ Soviet Union àtijọ jágbọn ọnà láti tan àrùn plague tó ń fi òtútù àyà ṣeni kálẹ .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn onímọ sáyẹǹsì làwọn olùṣèwádìí gbà gbọ pé wọn ti ń ṣiṣẹ lórí lílo kòkòrò bakitéríà tó ń fa plague láti fi ṣe ohun ìjà oníkòkòrò àrùn .  Àrùn Ìgbóná : Àrùn yìí máa ń ràn gan - an , kòkòrò fáírọọsì kan ló sì máa ń ṣokùnfà rẹ .  Lára àwọn àmì tó máa kọkọ fara hàn ni akọ ibà , àárẹ , ẹfọrí , àti ẹyìn ríro .  Lẹyìn náà , àwọn ọgbẹ tó ní ọyún nínú , tó ń roni gan - an á wá máa fara hàn káàkiri awọ ara .  Ìdá kan nínú mẹta àwọn tí àrùn ìgbóná bá kọ lù ló máa ń kú .  Wọn ṣẹgun àrùn ìgbóná jákèjádò ayé lọdún 1977 .  Fífún àwọn èèyàn ní abẹrẹ àjẹsára látìgbàdégbà láti dènà àrùn ìgbóná dópin láàárín ọdún 1975 sí 1976 .  Kò dá ẹnikẹni lójú bóyá ó ṣeé ṣe kí àwọn tó gba abẹrẹ àjẹsára ọhún ṣáájú ìgbà náà tún kó àrùn náà .  Kò sí oògùn ajẹbíidán kankan tí ẹrí wà pé ó lè wo ìgbóná .  Àrùn náà máa ń ràn látọdọ ẹnì kan sí ẹlòmíràn tí itọ aláìsàn náà bá ta síni lára .  Fífara kan aṣọ alárùn náà tàbí aṣọ bẹẹdì rẹ tún lè tan àrùn náà kálẹ .  Bẹrẹ látọdún 1980 , ilẹ Soviet Union ti dáwọ lé ètò kan tó kẹsẹ járí , wọn ti ṣe ọpọ rẹpẹtẹ kòkòrò àrùn ìgbóná jáde , wọn sì ṣe é pé kí àwọn bọǹbù olóró atamátàsé tó ń lọ jìnnà máa fọn ọn káàkiri .  Wọn tún ti ṣakitiyan láti mú onírúurú kòkòrò àrùn ìgbóná tó lóró gan - an tó sì ń yára gbèèràn jáde .   Àwòrán   Kòkòrò àrùn  anthrax  àti èròjà  spore  tó rí rógódó   Àwọn Credit Line   Orísun ìsọfúnni : Ibùdó Tó Ń Káwọ Àrùn Tó sì Ń Dènà Rẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , àti Ibùdó Tó Ń Rí sí Ọràn Tó Jẹ Mọ Àwọn Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn ní Yunifásítì John Hopkins .  Ẹni tí kòkòrò àrùn anthrax kéèràn ràn : CDC , Atlanta , Ga . ; kòkòrò àrùn anthrax :  Dr .  Gary Gaugler , Photo Researchers ; kòkòrò tó ń fa àrùn botulin : CDC  Courtesy of Larry Stauffer , Oregon State Public Health Laboratory  Kòkòrò àrùn plague : Copyright Dennis Kunkel Microscopy , Inc . ; kòkòrò àrùn ìgbóná :  Meckes , Gelderblom , Eye of Science , Photo Researchers ; Ẹni tí kòkòrò àrùn ìgbóná kéèràn ràn : CDC  NIP  Barbara Rice   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Lẹnu àìpẹ yìí , àwọn lẹtà tí wọn fi kòkòrò àrùn  anthrax  sínú wọn ṣẹrù ba tọmọdé tàgbà   Credit Line   Fọtò AP  Axel Seidemann   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Àwọn bọǹbù oníkẹmíkà àti bọǹbù oníkòkòrò àrùn tí wọn máa ń jù látojú òfuurufú , èyí tí wọn pa run lẹyìn Ogun Gulf   Credit Line   Fọtò AP  MOD  Wọn Ò Tíì Rí Ojútùú Rẹ O  BẸRẸ látọdún 1972 , àwọn orílẹ - èdè tó lé ní ọgọrùn - ún ló ti fọwọ sí àdéhùn àgbáyé kan tó ń fòfin de híhùmọ àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn , mímú wọn jáde , àti títò wọn jọ pelemọ .  Àdéhùn yìí , tí wọn pè ní Àdéhùn Lórí Àwọn Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn àti Onímájèlé , ni àkọkọ irú rẹ láti fòpin sí oríṣi àwọn ohun ìjà kan ní pàtó .  Àléébù tó wà nínú àdéhùn ọhún ni pé , ó kùnà láti ṣètòlẹsẹẹsẹ ọnà tí yóò fi hàn bóyá lóòótọ làwọn orílẹ - èdè àgbáyé ń tẹ lé ìlànà tó fi lélẹ náà .  Kò rọrùn láti sọ pẹlú ìdánilójú pé àwọn orílẹ - èdè kan kì í ṣe àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn jáde , níwọn bó ti jẹ pé ọgbọn iṣẹ ẹrọ tí wọn ń lò fún ète tó dára náà ni wọn tún ń lò fún mímú àwọn ohun ìjà oníkòkòrò àrùn jáde .  Bí lílo ìmọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè fún ìmọ iṣẹ ẹrọ ṣe jẹ  aṣeburúkú - ṣere  yìí ti mú kó rọrùn láti ṣe àwọn ohun ìjà wọnyí ní bòókẹlẹ nínú àwọn ilé iṣẹ ẹrọ àti àwọn ibi ìwádìí ìmọ - ìjìnlẹ , téèyàn á sì máa rò pé àǹfààní àwọn aráàlú ni wọn wà fún .  Láti yanjú àwọn ìṣòro rírí ẹrí àrídájú , àwọn aṣojú ìjọba láti onírúurú orílẹ - èdè bẹrẹ síí ṣe àdéhùn àgbáyé kan tí gbogbo orílẹ - èdè ní láti fọwọ sí bẹrẹ látọdún 1995 .  Fún ohun tó lé ní ọdún mẹfà , wọn fara balẹ jíròrò àwọn ìgbésẹ pàtàkì tí wọn lè gbé láti rí i pé àwọn orílẹ - èdè àgbáyé tẹ lé Àdéhùn Lórí Àwọn Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn àti Onímájèlé .  Ní December 7 , 2001 , wọn ṣe àpérò ọlọsẹ - mẹta kan , èyí tí àwọn orílẹ - èdè mẹrìnlélógóje  144  tó ti fọwọ sí àdéhùn ti ọdún 1972 pésẹ sí , àmọ àbọ ìpàdé ọhún kò lórí kò nídìí .  Ìṣòro ibẹ ni pé , Orílẹ - Èdè Amẹríkà kò fohùn ṣọkan pẹlú àwọn ìdámọràn pàtàkì tí wọn ṣe nípa bí wọn ṣe lè rí àrídájú pé àwọn orílẹ - èdè ń tẹ lé Àdéhùn Lórí Àwọn Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn àti Onímájèlé .  Ilẹ Amẹríkà fàáké kọrí pé , gbígba àwọn àjèjì láyè láti wá ṣàyẹwò àwọn ibùdó ológun àti ti iléeṣẹ ẹrọ wọn , yóò fún àwọn amí láǹfààní láti rí gbogbo àṣírí àwọn .  Ohun Tó Ń Bẹ Níwájú  Lílo ìmọ ìjìnlẹ láti fi mú ohun alààyè jáde lọpọ yanturu ní àǹfààní tó gadabú láti ṣe rere àti láti ṣe búburú .  Àwọn ìmọ iṣẹ ẹrọ mìíràn tó jẹ àkànṣe  irú bí ìmọ sáyẹǹsì tó jẹ mọ ṣíṣe mẹtáàlì , ṣíṣe àwọn ohun ìjà abúgbàù , ṣíṣe àwọn ẹńjìnnì tó ń mú ọkọ ayọkẹlẹ ṣiṣẹ , ṣíṣe àwọn ọkọ ojú òfuurufú , àti ṣíṣe àwọn ẹrọ abánáṣiṣẹ  làwọn èèyàn ti lò , kì í ṣe fún ète àlàáfíà nìkan , àmọ láti fi ṣe jàǹbá fún ọmọnìkejì wọn .  Ṣé ọnà yìí náà ló yẹ ká gbà lo ìmọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè ?  Ọpọ gbà pé bẹẹ ni , kò sóhun tó burú níbẹ .  Ìròyìn kan tí Àjọ Tó Ń Mójú Tó Ọràn Ààbò Orílẹ - Èdè Amẹríkà kọ lọdún 1999 sọ pé :  Àwọn èèyàn lẹnì kọọkan àtàwọn ẹgbẹ kan . . . yóò di ẹni tí agbára wà níkàáwọ wọn , ọpọ èèyàn yóò sì ní àwọn ohun èlò tó lè ṣe jàǹbá tó lékenkà lọwọ . . . .  Àwọn ẹgbẹ ajìjàgbara àtàwọn èèyàn kọọkan tí ìgbónára ẹsìn , ààtò ìjọsìn ẹgbẹ òkùnkùn , tàbí tí ìkórìíra ọmọnìkejì ẹni tìkàtẹgbin sábà máa ń darí , ṣì máa wà káàkiri tí wọn á sì máa ṣọṣẹ láìdáwọdúró .  Àwọn apániláyà lè wá máa lo onírúurú ìmọ iṣẹ ẹrọ tó jẹ pé kìkì àwọn orílẹ - èdè alágbára nìkan ló ní wọn láyé ìgbà kan , kí wọn sì wá dojú ewu kọ àwọn àgbègbè tí ọpọlọpọ èèyàn ń gbé .   Bó tilẹ jẹ pé a ò mọ ohun tó máa ṣẹlẹ láìpẹ láìjìnnà sí àsìkò yìí , a mọ ohun tí Ọlọrun ní lọkàn láti ṣe fún ìran ènìyàn .  Bíbélì ṣèlérí pé àkókò kan ń bọ nígbà tí àwọn èèyàn tó wà lórí ilẹ ayé yóò  máa gbé ní ààbò ní ti tòótọ ,  tí  ẹnikẹni kò  sì  ní mú wọn wárìrì .    Ìsíkẹlì 34 : 28  Tí o bá fẹ láti mọ púpọ sí i nípa ìlérí tí ń tuni nínú yẹn , bá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ sọrọ tàbí kó o kọwé sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tó wà lójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àwọn olùṣèwádìí ti ń hùmọ ọgbọn oríṣiríṣi láti lè fòpin sí ewu kòkòrò àrùn  anthrax    Credit Line   Fọtò yìí wá nípasẹ ìyọǹda Sandia National Laboratories   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àpérò Lórí Àwọn Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn , èyí tó wáyé ní November 19 , 2001 , ní orílẹ - èdè Switzerland   Credit Line   Fọtò AP  Donald Stampfli   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Bíbélì ṣèlérí pé àkókò kan ń bọ nígbà tí gbogbo èèyàn yóò  máa gbé ní ààbò   Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ló Dé Tí Ọkan Nínú Àwọn Òbí Mi Kò Fi Nífẹẹ Mi Mọ ?   Kí dádì mi tó kọ mọmì mi sílẹ , ó máa ń mú mi jáde lọ gbafẹ létíkun , a jọ máa ń lọ ṣe fàájì ni , a sì jọ máa ń rìnrìn - àjò nínú ọkọ ayọkẹlẹ rẹ ni .  Àmọ , ńṣe ni gbogbo nǹkan wọnyí dópin lójijì .  Dádì mi wá yí padà pátápátá .  Ńṣe ló tiẹ dà bíi pé ó kúkú ti kọ èmi náà sílẹ .   Karen .    ỌPỌ rẹpẹtẹ àwọn ọdọ ni irú àwọn nǹkan báyìí máa ń dà lọkàn rú .  Bíi ti Karen , wọn máa ń rò pé bàbá àwọn tàbí ìyá àwọn kò fẹràn àwọn mọ , tàbí pé kò tiẹ nífẹẹ àwọn rí .  Ohun tá à ń sọ nínú àpilẹkọ yìí kì í ṣe bí ọdọ kan ṣe máa ń di kùnrùngbùn fún ìgbà díẹ nítorí àìgbọra - ẹni - yé tó lè wáyé láàárín òun àtàwọn òbí rẹ ; bẹẹ ni kì í ṣe bí àwọn ọdọ kan ṣe máa ń fapá jánú nítorí pé àwọn òbí wọn bá wọn wí .  Kàkà bẹẹ , ohun tá à ń sọ ni pé , gẹgẹ bó ṣe máa ń ṣẹlẹ nínú àwọn ọràn kan , bí àwọn òbí kan ṣe máa ń dìídì ṣá àwọn ọmọ wọn tì , tí wọn á kùnà láti fún wọn ní àbójútó àti ìbáwí bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .  Nínú àwọn ọràn mìíràn sì rèé , ńṣe làwọn òbí kan máa ń hùwà ìkà tàbí ìwà òǹrorò sáwọn ọmọ wọn , bóyá kí wọn máa sọkò èébú lù wọn tàbí kí wọn máa lù wọn ní ìlùkulù .  Ṣàṣà ni ohun tó lè dun ọmọ kan wọra tó pé kí òbí rẹ pa á tì .  Karen sọ pé :  Ńṣe ló dà bíi pé mi ò wúlò rárá , pé mi ò já mọ nǹkan kan .   Bó o bá ti ní irú ìṣòro yìí rí , ronú lórí àwọn ìdámọràn kan tó lè ràn ọ lọwọ láti borí èrò òdì tó o ní .  Jẹ kó dá ọ lójú pé , bí àwọn òbí rẹ kò bá tiẹ bójú tó ọ , o lè ṣàṣeyọrí nínú ìgbésí ayé !  Lílóye Àwọn Òbí Rẹ  Lákọọkọ ná , kò lòdì láti retí pé kí àwọn òbí rẹ nífẹẹ rẹ .  Ó yẹ kí ìfẹ tí òbí ní sí ọmọ jẹ ohun àdánidá , ohun tí kì í yẹ , gẹgẹ bíi yíyọ oòrùn tí kò fìgbà kan tàsé àkókò rẹ rí .  Ọlọrun retí pé kí àwọn òbí máa fi irú ìfẹ bẹẹ hàn .  Nítorí náà , kí ló dé táwọn òbí kan fi máa ń pa àwọn ọmọ wọn tì , tí wọn máa ń ta wọn nù , tàbí tí wọn máa ń fìyà jẹ wọn ?  Ohun kan tó lè ṣokùnfà èyí ni ohun tójú àwọn náà ti rí nígbèésí ayé .  Béèrè lọwọ ara rẹ pé ,  Ibo làwọn òbí mi ti kẹkọọ nípa béèyàn ṣe ń tọmọ ?   Lọpọ ìgbà , bí àwọn òbí tiwọn alára ṣe tọ wọn làwọn náà ṣe máa tọ ọmọ wọn .  Nínú ayé aláìnífẹẹ tó kún fún wàhálà tá a sì ń gbé lónìí , tí ọpọ jaburata èèyàn jẹ  aláìní ìfẹni àdánidá ,  irú ìdánilẹkọọ táwọn òbí wọn ti fún wọn yìí sábà máa ń lálèébù gan - an .  Nígbà míì , ohun tó máa ń ṣẹlẹ ni pé bí wọn bá ṣe tọ àwọn òbí ni àwọn pẹlú á ṣe tọ ọmọ wọn .  Láfikún sí i , oríṣiríṣi nǹkan ló lè kó ìbànújẹ ńláǹlà bá àwọn òbí .  Torí káwọn òbí kan lè bọ lọwọ ìrora ọkàn àti ìrẹwẹsì tó bá wọn , ńṣe ni wọn máa ń fi gbogbo àkókò ṣiṣẹ ṣáá , tí wọn á máa mu ọtí àmupara , tàbí tí wọn á máa lo oògùn olóró ṣáá .  Bí àpẹẹrẹ , ọdọ bàbá wọn tó jẹ ọmùtípara ni William àti Joan gbé dàgbà .  Joan sọ pé :  Bàbá mi ò kan sáárá sí wa rí .  Èyí tó tiẹ wá burú jù lọ ni bó ṣe máa ń bínú rangbandan nígbà tó kọkọ bẹrẹ sí mutí àmupara .  Ariwo ṣáá ló máa ń fi gbogbo ìrọlẹ pa lé ìyá mi lórí .  Ńṣe lẹrù máa ń bà mí .   Kódà , báwọn òbí kò bá ń hùwàkiwà lọnà tó fara hàn , ìṣarasíhùwà wọn lè mú kó nira fún wọn láti nífẹẹ àwọn ọmọ wọn , kí wọn sì bójú tó wọn bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .  William ronú pé òún mọ ohun tó fà á tí bàbá òun fi máa ń hùwà lódìlódì bẹẹ .  Ó ṣàlàyé pé :  Ìlú Berlin lórílẹ - èdè Jámánì ni bàbá mi dàgbà sí , nígbà Ogun Àgbáyé Kejì .  Nígbà tó wà lọmọdé , àwọn nǹkan burúkú tójú ẹ rí kó ṣeé fẹnu sọ , àwọn èèyàn tó sì ṣojú rẹ kú kì í ṣe kékeré .  Iṣẹ àṣekúdórógbó ló máa ń ṣe lójoojúmọ ayé láti lè rí nǹkan jẹ .  Mo ronú pé àwọn ohun tí ojú bàbá mi ti rí ló ń jẹ kó máa hùwà bó ṣe ń hùwà .   Ní ti gidi , Bíbélì pàápàá sọ pé àwọn èèyàn tó bá rí ìnira tó gàgaàrá lè hùwà bí ayírí .  Oníwàásù 7 : 7 .  Ṣé William àti Joan wá ronú pé bàbá wọn kò jẹbi ìyà tó fi ń jẹ wọn nítorí àwọn ohun tójú rẹ ti rí ni ?  William sọ pé :  Rárá o , ìyà tó ti jẹ láyé rẹ kò fún un láṣẹ láti máa mu ọtí àmupara kó sì máa hùwà tí kò mọgbọn dání .  Ṣùgbọn , mímọ tí mo mọ èyí ti ràn mí lọwọ láti túbọ mọ irú ẹdá tí bàbá mi jẹ .   Gbígbà pé àwọn òbí rẹ jẹ aláìpé àti ṣíṣèwádìí nípa ìrírí wọn nígbà tí wọn wà lọmọdé yóò ṣèrànwọ gan - an fún ọ láti lè lóye wọn .  Òwe 19 : 11 sọ pé :  Ìjìnlẹ òye tí ènìyàn ní máa ń dẹwọ ìbínú rẹ dájúdájú .   Bíborí Èrò Òdì Tó O Ní  Àwọn èrò òdì mìíràn tún wà tó lè máa dà ọ láàmú nítorí àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ nínú agboolé yín .  Bí àpẹẹrẹ , bí àwọn òbí Patricia méjèèjì kò ṣe kà á sí mú kó nímọlára pé  òun kò já mọ nǹkan kan àti pé òun kò wúlò rárá .   Ó nira fún LaNeisha láti gbẹkẹ lé àwọn ọkùnrin ní gbogbo gbòò látìgbà tí bàbá rẹ ti fi ìdílé wọn sílẹ nígbà tó ṣì wà ní ọmọ ọdún mẹjọ péré .  Ṣùgbọn ní ti Shayla , ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo ẹni tó bá ti rí ló máa ń retí pé kí wọn ka òun sí , kó sáà lè gba àfiyèsí tí kò rí gbà látọdọ ìyá rẹ , ẹni tí  oògùn olóró ti sọ dìdàkudà .   Ìbínú àti owú tún lè jẹ àwọn ìṣòro mìíràn .  Nígbà tí Karen rí bí bàbá rẹ tó ti fẹ ìyàwó mìíràn ṣe ń fi irú ìfẹ tí òún ń yán hànhàn fún hàn sí ìdílé rẹ tuntun , èyí mú kó bẹrẹ sí í  jowú lákòókò kan .   Nígbà míì , Leilani tiẹ máa ń ronú pé òún kórìíra àwọn òbí òun .  Ó ní :  Ìgbà gbogbo ni mo máa ń bá wọn ní gbólóhùn asọ .   Bí ọràn náà ṣe rí lára àwọn èèyàn wọnyí kò yani lẹnu , tá a bá gbé àwọn ohun tó ń ṣokùnfà wọn yẹ wò .  Àmọ , báwo lo ṣe lè borí àwọn èrò òdì bẹẹ lọnà títọ ?  Ronú lórí àwọn ìdámọràn tó tẹ lé e wọnyí .   Sún mọ Jèhófà Ọlọrun .  O lè ṣe èyí nípa dídá ka Bíbélì àti nípa pípéjọpọ déédéé pẹlú àwọn èèyàn rẹ .  Bó o bá ṣe ń mọ bí Jèhófà ṣe ń bá àwọn ẹlòmíràn lò ni wàá máa rí i pé ó jẹ adúróṣinṣin .  O lè gbẹkẹ lé e .  Jèhófà béèrè lọwọ àwọn ọmọ Ísírẹlì pé :  Aya ha lè gbàgbé ọmọ ẹnu ọmú rẹ tí kì yóò fi ṣe ojú àánú sí ọmọ ikùn rẹ ?   Ó wá fi wọn lọkàn balẹ pé :  Àní àwọn obìnrin wọnyí lè gbàgbé , síbẹ , èmi kì yóò gbàgbé .   Nítorí náà , máa gbàdúrà déédéé sí Ọlọrun .  Má máa dààmú nípa pé ọrọ tóò ń lò kò fi bẹẹ tọnà .  Ọlọrun lóye rẹ .  Jẹ kó dá ọ lójú pé Jèhófà nífẹẹ rẹ kódà bó bá dà bíi pé kò sí ẹni tó fẹràn rẹ .  Sáàmù 27 : 10 .   Finú han àgbàlagbà kan tó o fọkàn tán .  Bá àwọn tó dàgbà dénú nípa tẹmí dọrẹẹ .  Sọ ẹdùn ọkàn rẹ àti bí ọràn ṣe rí lára rẹ fún wọn láìfọrọ sábẹ ahọn sọ .  Nínú ìjọ Kristẹni ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , o lè rí àwọn bàbá àti ìyá nípa tẹmí .  Àmọ , àfi kí ìwọ fúnra rẹ lọ ṣí ohun tó ń dà ọ lọkàn rú payá fún wọn .  Àwọn ẹlòmíràn kò lè mọ ohun tó jẹ ẹdùn ọkàn rẹ àyàfi bó o bá sọ fún wọn .  Bí ara ṣe máa tù ọ pẹsẹ bó o bá ti kó àníyàn kúrò lọkàn rẹ lè fún ọ ní ojúlówó ìtùnú .  1 Sámúẹlì 1 : 12 - 18 .   Jẹ kí ọwọ rẹ dí nínú ṣíṣe nǹkan fún àwọn ẹlòmíràn .  Láti lè yẹra fún ewu kíkáàánú ara rẹ , gbìyànjú láti má ṣe máa ronú ṣáá lórí àwọn apá ibi tí kò bára dé nínú ipò rẹ .  Kàkà bẹẹ , máa kún fún ìmọrírì fún àwọn ohun tó o ní .  Lo àwọn àǹfààní rẹpẹtẹ tó ṣí sílẹ fún ọ nípa ṣíṣàì máa  mójú tó ire ara ẹni nínú kìkì àwọn ọràn ti ara  rẹ  nìkan , ṣùgbọn ire ara ẹni ti àwọn ẹlòmíràn pẹlú .   Gbé àwọn nǹkan tẹmí tí wàá máa lépa kalẹ , kó o sì ṣiṣẹ kára kí ọwọ rẹ lè tẹ wọn nípa níní èrò tó dára .  Ṣíṣiṣẹ láti ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ nínú iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni jẹ ọnà dídára kan láti máa fi ire ti àwọn ẹlòmíràn ṣáájú tìrẹ .   Máa bá a nìṣó láti fi ọwọ hàn fún àwọn òbí rẹ .  Máa rántí láti fi àwọn ìlànà àti ìtọsọnà Bíbélì sílò nígbà gbogbo .  Ìwọnyí kan bíbọlá fún àwọn òbí rẹ .  Bíbọlá fún wọn lọnà yìí ni kì yóò jẹ kó o lẹmìí ìgbẹsan àti ìforóyaró .  Rántí o , kò sí bí àìdáa tó jọ pé òbí kan ń ṣe ti lè pọ tó tí yóò fún ìwọ náà láṣẹ láti máa hùwà àìdáa .  Nítorí náà fi gbogbo ọràn lé Jèhófà lọwọ .  Ó jẹ  olùfẹ ìdájọ òdodo ,  kò sì fi ọràn ààbò àwọn ọmọdé ṣeré rárá .  Bó o ṣe ń bá a nìṣó láti máa bọwọ fún àwọn òbí rẹ bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ , tún máa gbìyànjú láti fi àwọn èso ẹmí Ọlọrun ṣèwà hù  pàápàá jù lọ , ìfẹ .  Gálátíà 5 : 22 , 23 .  O Lè Ṣàṣeyọrí  Kò sí àní - àní pé ó máa ń dunni wọra bí òbí kan bá kùnà láti fi ìfẹ hàn síni .  Àmọ kò yẹ kó jẹ ìkùnà àwọn òbí rẹ ló máa pinnu irú ẹni tó o máa yà .  O lè pinnu fúnra rẹ pé wàá ní ọjọ iwájú aláyọ àti aláṣeyọrí , nípa fífi àwọn ìlànà Bíbélì tá a mẹnu kàn lókè yìí sílò nínú ìgbésí ayé rẹ .  William , tá a fa ọrọ rẹ yọ lẹẹkan , jẹ òṣìṣẹ alákòókò kíkún tó yọǹda ara rẹ láti sìn ní ọkan lára àwọn ọfíìsì ẹka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ó sọ pé :  Jèhófà ti pèsè ọpọ àwọn nǹkan jaburata tó lè ràn wá lọwọ láti kojú àwọn ipò bíbaninínújẹ wọnyí .  Àǹfààní ńlá ló mà jẹ o láti ní Baba ọrun yìí , ẹni tó jẹ onífẹẹ tó sì bìkítà !   Arábìnrin rẹ Joan jẹ aṣáájú ọnà alákòókò kíkún , ó sì ń sìn ní àgbègbè tí wọn ti nílò àwọn oníwàásù ìhìn rere .  Ó sọ pé :  Bá a ṣe ń dàgbà là ń rí ìyàtọ ṣíṣe kedere tó wà  láàárín ẹni tí ń sin Ọlọrun àti ẹni tí kò sìn ín .    Àwọn ohun tí ojú wa ti rí ti jẹ ká pinnu láìyẹsẹ pé a ó ṣe gbogbo ohun tá a bá lè ṣe láti mọ òtítọ , a óò si sọ ọ di tiwa .   Ìwọ náà lè ṣe irú àṣeyọrí bẹẹ .  Bíbélì sọ pé :  Àwọn tí ń fi omijé fúnrúgbìn yóò fi igbe ìdùnnú ká a .   Báwo ni ẹsẹ Bíbélì yẹn ṣe bá ipò rẹ mu ?  Tóò , bó o bá ṣiṣẹ kára láti fi àwọn ìlànà títọ sílò lábẹ àwọn ipò tí kò fara rọ , omijé rẹ á yí padà di ayọ lẹyìn - ọ - rẹyìn bó o bá ṣe ń gba ìbùkún látọdọ Ọlọrun .  Nítorí náà máa fi tọkàntara sapá láti sún mọ Jèhófà Ọlọrun .  Kódà bó o bá ti fi ọpọ ọdún ní àníyàn , ìjákulẹ , àti ẹbi , àwọn ìmọlára wọnyí lè máa pòórá díẹdíẹ , tí ara yóò máa tù ọ , wàá sì lè ní  àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ .   Fílípì 4 : 6 , 7 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 17   Ǹjẹ O Máa Ń Rò . . .   Pé o ò fi bẹẹ já mọ nǹkan kan tàbí pé o ò fi bẹẹ wúlò ?   Pé kò tọnà tàbí pé kò bọgbọn mu láti fọkàn tán àwọn ẹlòmíràn ?   Pé o nílò ẹni tí yóò máa fi ọ lọkàn balẹ lemọlemọ ?   Pé o ti lè bínú jù tàbí pé o ti lè jowú jù ?  Bí o bá dáhùn pé bẹẹ ni sí irú àwọn ìbéèrè wọnyí , yáa tètè lọ bá òbí rẹ tó o fọkàn tán , alàgbà kan , tàbí ọrẹ kan tó dàgbà dénú nípa tẹmí , kó o sì bá wọn sọrọ nípa rẹ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Gbé àwọn ìgbésẹ yíyẹ láti borí àwọn èrò òdì tó o ní  Aṣebi - ṣoore Ni Iná Jẹ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ỌSIRÉLÍÀ  INÁ lè ṣeni lóore , ó sì lè ṣeni níbi .  Ó lè sọ ojú ilẹ di ọtun tàbí kó bà á jẹ ráúráú .  Àwọn iná ńláńlá lè di bàsèjẹ gbáà , tí yóò sì ṣòro gan - an láti kápá wọn .  Àpẹẹrẹ kan nípa ìparun tí kì í ṣe kékeré tí iná ń ṣe ni ti ohun tó ṣẹlẹ ní orílẹ - èdè Indonesia lọdún 1997 .  Lọdún yẹn , igbó sísun ṣe orílẹ - èdè náà báṣubàṣu , ó sì ṣàkóbá tó kúrò ní kèrémí fún ilẹ , ìlera àwọn èèyàn àti ọrọ ajé orílẹ - èdè náà .  Èéfín tó lè gbẹmí èèyàn tó ń wá látinú iná náà sì tàn dé àwọn orílẹ - èdè tó wà nítòsí ibẹ , tí gbogbo wọn jẹ mẹjọ .  Àwọn èèyàn tí wọn fojú bù pé ọrọ iná náà kàn tó mílíọnù márùndínlọgọrin .  Ìròyìn jẹ ká mọ pé , ogún mílíọnù èèyàn ló dèrò ilé ìwòsàn látàrí àwọn àìsàn bí ikọ fée , ẹdọfóró wíwú , àìsàn ọkàn , títí kan ìṣòro ojú àti ti awọ ara tí èéfín iná náà fà .  Inú ewu ni orílẹ - èdè Singapore tó wà nítòsí ibẹ wà .  Ńṣe ni èéfín bo gbogbo ìlú náà mọlẹ bámúbámú .  Ẹnì kan tó ń gbé níbẹ figbe bọnu pé :  Gbogbo wa ti di ẹlẹwọn sínú ilé wa ,  ẹrù sì ń bà á láti jáde síta látinú ilé rẹ tó ní ẹrọ amúlétutù nínú .  Láwọn ọjọ tí ọrọ náà burú gan - an , èéfín iná náà kò tiẹ jẹ kí àwọn èèyàn rí oòrùn sójú rárá .  Lọdún tó tẹ lé e , ìyẹn 1998 , ẹgbẹrún mẹjọ èèyàn tó ń gbé ní agbègbè British Columbia , ní orílẹ - èdè Kánádà ló di dandan fún láti sá kúrò nínú ilé wọn bí iná tó ń jó wòwò kan ti ń yára sún mọ ọdọ wọn .  Ọkan ṣoṣo péré lèyí jẹ lára nǹkan bí ẹgbẹrún kan ìṣẹlẹ iná tó wáyé jákèjádò orílẹ - èdè Kánádà lọdún yẹn  márùndínlọgọfà lára àwọn iná náà ni wọn sì sọ pé apá fẹrẹẹ máà ká .  Igbó tó fẹ tó ẹgbẹrún márùnlélọgbọn hẹkítà ni iná jó kanlẹ ní agbègbè àríwá Alberta , ní ilẹ Kánádà .  Ẹnì kan tó ń gbé níbẹ sọ pé :  Ńṣe ló dà bí ìgbà tí bọǹbù ọgbálẹgbáràwé bá bú .  Tí èéfín dúdú kirikiri sì bo gbogbo àgbègbè náà pitimu .   Iná Léwu  Iná lágbára gan - an , aburú tó sì ń ṣe fún àyíká kì í ṣe kékeré .  Iná tó ń jó fòfò láìdáwọdúró lè sọ ilẹ dìdàkudà , ó lè dabarú ètò bí àwọn irúgbìn ṣe máa ń hù , ó lè ṣàkóbá fún àjọṣe àwọn ẹranko inú igbó , ó sì lè fi ẹmí èèyàn àti dúkìá sínú ewu .  Iná ńlá lè dá kún ìṣànlọ erùpẹ .  Nígbà tí òjò ńlá tó ń tẹ lé àkókò ẹẹrùn gbígbóná janjan bá ti rọ sórí ilẹ , ńṣe ló máa gbá àwọn erùpẹ tí iná ti fẹjú wọn síta lọ .  Àwọn ọwọ ewéko pàápàá kò mórí bọ .  Àwọn kan tí kò fi bẹẹ rí ara gbàyà nínú wọn máa ń kàgbákò tí wọn á sì kú , nígbà tí àwọn kan á rù ú là láìfi bẹẹ rí ìpalára .  Àmọ ohun tó dunni nínú ọràn ọhún ni pé , àwọn èpò tí kò wúlò ló máa ń rù ú là , tí wọn á gba gbogbo ilẹ kan , tí wọn kò sì ní jẹ kí àwọn ohun ọgbìn tó ti ń hù níbẹ tẹlẹ gbérí .  Àwọn ẹranko tó sì jẹ pé ó ní irú àwọn ewéko kan pàtó tí wọn máa ń jẹ pàápàá á wá kòṣòro .  Àwọn ẹranko ilẹ Ọsirélíà kan , irú bí koala àti possum onírù yẹtuyẹtu jẹ irú ọwọ ẹranko tí ewu ti ń wu tẹlẹ , tó sì jẹ pé ìgbàkigbà ni wọn lè pòórá tí púpọ nínú ibi tí wọn ń gbé bá di èyí tí iná jó run .  Láàárín igba ọdún tó kọjá , ilẹ Ọsirélíà ti pàdánù ìdá márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn igbó kìjikìji rẹ , ìdá mẹrìndínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún ẹgàn rẹ , ìdá mọkàndínlógún nínú ọgọrùn - ún ọwọ ẹranko afọmọlọmú rẹ , àti ìdá méjìdínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún ọwọ irúgbìn rẹ , tó jẹ pé èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ni wọn kò lè rí níbikíbi mìíràn lágbàáyé .  Láti àwọn ẹwádún díẹ sẹyìn , tí àwọn ìlú ńlá ti túbọ ń di èyí tó ń fẹ sí i wọnú àwọn igbó tó wà láyìíká , àwọn èèyàn ti túbọ fi ara wọn sínú ewu ńláǹlà tí dídáná sun igbó máa ń fà .  Ní oṣù December ọdún 1997 , ọgọrọọrún ìṣẹlẹ iná ló wáyé láwọn àgbègbè kan lẹbàá ìlú Sydney , lórílẹ - èdè Ọsirélíà àti láwọn ìlú kéékèèké tó wà lágbègbè Blue Mountains , ó sì lé ní ẹgbàá márùnlélọgọfà  250,000  hẹkítà ilẹ tí iná jó run .  Nǹkan bí ìdajì lára àwọn iná yìí ló di ohun tápá ò ká mọ .  Kọmíṣọnnà fún ọràn tó jẹ mọ iná sọ pé , àwọn ìṣẹlẹ iná náà jẹ èyí tó tíì burú jù lọ tí òún rí láti ọgbọn ọdún sí àkókò náà .  Ọgọrọọrún èèyàn ló di dandan fún láti sá kúrò nínú ilé wọn , ilé àwọn kan sì jó kanlẹ ráúráú nínú iná náà .  Ẹmí èèyàn méjì ló bá a rìn .  Láti apá ìparí oṣù December ọdún 2001 , dídáná sun igbó tí wọn gbà pé àwọn tí wọn ń mọọmọ dáná sun nǹkan ló fà á pa igbó tó tó ọkẹ mẹtàdínlógójì ó lé ẹẹdẹgbàáje  753,000  hẹkítà run .  Ohun Tó Máa Ń Fa Iná  Ọpọ nǹkan ló lè fa àwọn iná tí apá kì í ká .  Ọkan lára wọn tí kò ti ọwọ ẹdá wá ni ipò ojú ọjọ tí kò ṣe déédéé tí wọn ń pè ní El Niño , tó máa ń fa ooru tó ṣàrà ọtọ lẹẹkọọkan , tí gbogbo nǹkan á sì gbẹ táútáú yíká ayé .  Ìlúkílùú tó bá kàgbákò ojú ọjọ gbígbẹ táútáú tí El Niño lè fà nígbàkigbà , wà nínú ewu iná .  Lọpọ ìgbà sì rèé , ìwà àìnírònú àwọn èèyàn ló ń fa àwọn iná ńláńlá tó máa ń ṣẹlẹ .  Lọpọ orílẹ - èdè , ìwà ọdaràn ni wọn ka kéèyàn mọọmọ ki iná bọ igbó sí .  Wọn fojú bù ú pé mímọọmọ sọ iná sí nǹkan tàbí ìṣẹlẹ iná tó ṣèèṣì wáyé ló fa ohun tó lé ní ìdajì lára àwọn iná tó jó igbó ìjọba run nílùú New South Wales , lórílẹ - èdè Ọsirélíà .  Ṣíṣàìbìkítà fún àyíká tún jẹ kókó mìíràn tó lè fa iná ńlá .  Nítorí bí àwọn èèyàn ṣe ń pa igbó run tí wọn sì ń gé igi lulẹ , àwọn igbó túbọ ń di èyí tó ń tètè gbaná .  Àwọn ìràwé àti pàǹtírí gbígbẹ tí iná nílò láti jó ti pọ sí i nítorí àwọn ẹka igi àti ewé tó ń wá látinú gígé gẹdú .  Gígé gẹdú tún máa ń mú òjìji tí ewé ń pèsè kúrò , tí yóò wá jẹ kí oòrùn ráyè pa àwọn pàǹtírí tó wà nílẹ tí wọn á sì gbẹ hán - únhán - ún .  Tí iná bá sì fi lè kan àwọn pàǹtírí tára wọn ti gbẹkan yìí pẹnrẹn , iná tó máa sọ lè lágbára gan - an , ó sì lè di èyí tí apá ò ní í ká .  Owó táwọn èèyàn máa rí tún lè dá kún iná ńláńlá tó ń ṣẹlẹ .  Nílẹ Indonesia , láti ọgọrọọrún ọdún sẹyìn ni wọn ti ń ṣe iṣẹ àgbẹ dídánásungbó , tí kò sì fi bẹẹ ṣe àkóbá kankan fún àwọn ìṣẹdá mìíràn .  Nígbà táwọn àgbẹ bá fìṣọra lo iná tí wọn sì ṣèkáwọ rẹ , àbájáde kan náà ló máa ní lórí àyíká bí iná tá a dá fún ète rere .  Àmọ lẹnu lọọlọọ yìí , iṣẹ àgbẹ dídánásungbó ti wá fẹjú gan - an , ó sì ti di ti àwọn onílé - iṣẹ ńláńlá .  Pẹlú bí àwọn irè oko bí epo pupa ṣe túbọ ń di ohun táwọn èèyàn ń béèrè fún káàkiri ayé , ọpọ igbó ni wọn ti jó kanlẹ , tí wọn sì ń gbin àwọn igi ọpẹ tó máa ń tètè dàgbà tó sì ń mú owó rẹpẹtẹ wá rọpò wọn .  Dídánásungbó ni ọnà tó rọrùn jù lọ tí kò sì tún fi bẹẹ náni lówó láti rí ibi gbin nǹkan sí .  Nípa bẹẹ , ẹgbẹẹgbẹrún hẹkítà igbó làwọn èèyàn ń dáná sun , láìkọbiara sí àwọn àǹfààní tó wà pẹ títí tí níní igbó tó pọ máa ń mú wá .  Oore Tí Iná Ń Ṣe  Bó tilẹ jẹ pé iná lè pa nǹkan run kó sì ba nǹkan jẹ ráúráú , ó tún lè ṣe ọpọ ọwọ irúgbìn àti ẹranko láǹfààní tó pọ .  Kódà , iná ní ipa pàtàkì tó ń kó lára àwọn ìṣẹdá tó ń bẹ láyìíká .  Ọnà wo ló ń gbà ṣe èyí ?  Iná jẹ ọkan lára ọrẹ èèyàn tó ti wà tipẹ .  Ó ń mú ara móoru , ó ń pèsè ìmọlẹ , a sì ń fi se oúnjẹ .  Àwọn ará Ọsirélíà ayé ọjọun ti lo iná fún ọpọ ọrúndún gẹgẹ bí ara iṣẹ wọn ojoojúmọ , wọn sì tún máa ń lò ó láwọn àkókò kan pàtó .  Iná ṣe pàtàkì gan - an fún àwọn èèyàn ìbílẹ Yanyuwa débi pé , wọn ní ju ọrọ méjìlá lọ tí wọn ń fi ṣàpèjúwe oríṣiríṣi iná àti ohun táwọn iná náà wà fún .  Bí àpẹẹrẹ , wọn lè lo ọrọ náà kambambarra nígbà tí wọn bá ń sọ nípa irú iná tó máa ń jó igbó tàbí ẹgàn run .  Wọn máa ń lo ọrọ náà warrman láti ṣàpèjúwe irú iná tí wọn lè fi sun àgbègbè eréko kan , èyí tó wúlò fún iṣẹ ọdẹ .  Wọn sì máa ń pe iná tí èéfín rẹ ń lọ sókè tààrà tó sì dà bí ìkúùkù ní rrumarri .  Àwọn èèyàn ìbílẹ yìí máa ń fi ètùfù dáná sun igbó , kí koríko tútù lè hù , kí èyí sì lè fa àwọn ẹranko igbó wá síbẹ .  Wọn máa ń lo iná kékeré , tó rọra ń jó láti dín àwọn pàǹtí igi àti ìràwé gbígbẹ tó ga pelemọ kù , èyí tó jẹ pé òun gan - an ni olórí ohun tó ń fa àwọn iná ńláńlá nínú igbó .  Fífi ìṣọra lo iná lọnà yìí ti mú kó ṣeé ṣe fún àwọn ọmọ ìbílẹ náà láti lo ilẹ wọn lọnà tí wọn fi ń rí oúnjẹ déédéé láìsí pé ó ń ṣàkóbá fún ewéko àti ẹranko igbó .  Ó tún ti dín ewu kí iná máa ká àwọn èèyàn mọnú ẹgàn lójijì kù .  Àǹfààní Tó Wà Nínú Fífi Ìṣọra Lo Ìná  Nígbà táwọn ará Yúróòpù dé láti tẹ dó sí ilẹ Ọsirélíà ní ohun tó lé díẹ ní igba ọdún sẹyìn , fífi ẹsọ pẹlẹ lo iná lọnà tó ń ṣàǹfààní fún ẹdá èèyàn àtàwọn ìṣẹdá yòókù yìí kò bá wọn lára mu .  Lójú àwọn ará Yúróòpù , èèyàn ò gbọdọ finá sígbó rárá .  Bí fífi iná sun igbó ṣe di ohun tí kì í fi bẹẹ ṣẹlẹ mọ nìyẹn , àmọ nítorí pé àwọn pàǹtírí igbó ti di èyí tó ga pelemọ tí wọn sì ti gbẹ , tí iná bá wá ṣẹlẹ , ó máa ń lágbára gan - an ó sì máa ń ṣòroó kápá .  Ṣùgbọn , lẹnu àìpẹ yìí , àwọn ìjọba ti kẹkọọ látinú àṣà àwọn èèyàn ìbílẹ Ọsirélíà yẹn wọn sì ti ń lo ìlànà kan tí wọn ń pè ní fífi ìṣọra lo iná .  Ìlànà yìí jẹ fífi ìṣọra dá iná láti fi sun àwọn pàǹtírí igbó láti dènà àwọn iná ńlá tí apá kò ní ká .  Wọn á dá iná kéékèèké láwọn ìgbà tí kì í ṣe àkókò ìdánásungbó .  Àwọn iná yìí á rọra máa jó lọ , wọn ò ní jẹ kó jó bùlàbùlà , iná náà á sì máa palẹ àwọn pàǹtírí mọ láìsí pé wọn ń ṣe ìpalára fún àwọn igi .  Ìrì tó máa ń sẹ lọwọ ìrọlẹ ló sábà máa ń pa àwọn iná náà .  Ìdí tí wọn fi máa ń dáná sun igbó lọnà yìí ni láti dáàbò bo ẹmí àti dúkìá , lẹsẹ kan náà , wọn tún ń dá ẹmí onírúurú ohun ọgbìn àti ẹranko sí .  Fífi ìṣọra sun igbó lọnà yìí sì tún ni ọnà gbígbéṣẹ kan ṣoṣo láti dín àwọn èpò tó jẹ àjèjì tó máa ń yára tàn kálẹ kù .  Ó tún máa ń ṣèrànwọ láti dáàbò bo onírúurú ibùgbé àdánidá àwọn ẹranko ìgbẹ .  Àwọn ọwọ irúgbìn kan wà tó dà bí ẹni pé iná ni wọn gbára lé kí àwọn hóró wọn tó lè hù .  Èèpo ẹyìn àwọn kan le débi pé , wọn nílò iná láti fọ wọn kí omi tó lè ráyè wọnú wọn .  Àwọn olùwádìí tún ti rí i pé èéfín tó ń wá látinú iná máa ń ṣèrànwọ fún hóró irúgbìn láti dàgbà .  Nǹkan bí àádọrin èròjà ló wà nínú èéfín iná , èyí tí wọn ronú pé ó máa ń jẹ kí irúgbìn dàgbà , ọkan pàtàkì lára wọn ni èròjà nitrogen dioxide .  Ilẹ tí wọn bá ṣẹṣẹ sun máa ń jẹ kí erùpẹ ní àwọn èròjà tó máa ṣe ilẹ lóore , irú bíi nitrogen àti phosphorus .  Iná máa ń jẹ kí àwọn èròjà inú ìràwé ráyè jáde , ó máa ń jẹ kí ìtànṣán oòrùn túbọ ráyè wọnú ilẹ , ó sì máa ń mú kí ilẹ lẹtù lójú gan - an fún irúgbìn tuntun láti ta gbòǹgbò .  Bí àpẹẹrẹ , igi bọn - ọn - ní máa ń tún èso so lẹyìn tí iná bá ṣẹlẹ , ó sì máa ń gbọrẹgẹjigẹ lẹyìn náà .  Ó tún dà bí ẹni pé ọpọ ẹranko ló máa ń jàǹfààní lẹyìn tí iná bá ṣẹlẹ , àgàgà látinú àwọn ewéko tútù yọyọ tó ṣẹṣẹ rú yọ , èyí tó máa ń rọrùn fún wọn láti jẹ tó sì máa ń gbádùn mọ wọn .  Àwọn ọwọ ẹranko kangaroo àti wallaby kan nífẹẹ sí àwọn igbó tí wọn máa ń sun nígbà gbogbo , a sì gbọ pé iná ni wọn gbára lé .  Ìdí èyí ni pé , iná ni àwọn ewéko tí wọn máa ń jẹ àti ibi tí wọn ń gbé sinmi lé láti tún rú yọ , kí wọn máà sì kú .  A Ṣì Ní Ọpọ Nǹkan Láti Kọ  Àwọn èèyàn túbọ ń lóye ọnà tí iná ń gbà ṣe ibi àti ọnà tó ń gbà ṣe oore , àmọ bí iná ṣe ń nípa lórí àyíká wa díjú púpọ , ọpọ nǹkan la sì ní láti kọ .  Bí iná ṣe ń nípa lórí ọwọ àwọn irúgbìn àtàwọn ẹranko kan ṣì jẹ ohun tó pọn dandan láti ṣèwádìí lé lórí .  Àjọṣe tó sì wà láàárín iná , àwọn ohun alààyè àti àyíká , àti ipa tí iná ń ní lórí wọn lọnà tó gbòòrò náà tún nílò ìwádìí sí i .  Lára àwọn ìbéèrè tó ń wá ìdáhùn ni : Ǹjẹ iná wà lára àwọn ohun tó ń fa bí ayé ṣe ń móoru ?  Ipa wo ni èéfín iná ń ní lórí ipò ojú ọjọ ?  Báwo sì ni iná ṣe máa ń jó nínú àwọn ipò kan pàtó ?  Lọwọlọwọ báyìí , àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ orí kọǹpútà kan ti wà tí wọn pè ní àwòkọṣe , èyí tí wọn ṣe láti fi mọ bí iná ṣe máa ń jó nínú àwọn ipò kan pàtó .  Wọn ṣe wọn lọnà tí wọn á fi lè ṣe ìfọsíwẹwẹ oríṣiríṣi ìsọfúnni lórí ipò ojú ọjọ , ohun tó ń mú iná jó , bí afẹfẹ ṣe máa ń yára fẹ sí , àtàwọn ipò mìíràn tó ní í ṣe pẹlú ojú ọjọ .  Ó dunni pé , ní báyìí ná , àwọn irinṣẹ náà kò tíì ṣe é gbára lé lọ títí , wọn ò sì lè sọ àsọtẹlẹ àwọn ìṣẹlẹ iná ńlá , irú bí iná tó máa ń ṣàdédé ṣẹ yọ níbì kan tàbí bí iná ṣe máa ń di ńlá lójijì .  Nínú àwọn ìṣẹlẹ iná tó wáyé ní ìlú Sydney lọdún 1997 , àwọn àgbà òṣìṣẹ panápaná méjì ló pàdánù ẹmí wọn nígbà tí iná náà ṣàdédé gba ibi tí wọn ò retí yọ .  Orúkọ tí wọn fún ìṣesí iná yìí bá a mu gẹlẹ , wọn pè é ní ,  fingers of death   ìbùlàlà iná tí ń ṣekú pani  .  Ó máa ń ṣòro gan - an láti sọ pé ọnà báyìí ni iná ńlá máa gbà jó , nítorí ó lè yí ipò ojú ọjọ padà fúnra rẹ , ó lè fa ẹfúùfù líle , ìkùukùu , kódà ó lè mú kí àrá sán .  Atẹgùn tó ń gbé iná lè kọrí sí ibòmíràn láìròtẹlẹ tàbí kó di ńlá lójijì , kó má sì jẹ kí iná náà dúró sójú kan rárá .  Àwọn olùwádìí ń retí láti mú kí àwọn irinṣẹ tí wọn ń lò lọwọ báyìí dára sí i , nípa ṣíṣiṣẹ lórí àwọn kókó yìí àtàwọn ìsọfúnni mìíràn , irú bí , bí àgbègbè ilẹ kan ṣe rí , bó ṣe dagun sí , àti bí àwọn nǹkan tó ń mú iná jó ṣe wà káàkiri sí .  Kí ọwọ lè tẹ ohun tí wọn ń lépa yìí , Ibùdó Ìwádìí fún Mímọ Ipò Ojú Ọjọ Ti Ìjọba Àpapọ , èyí tó wà ní ìlú Colorado , nílẹ Amẹríkà , ti bẹrẹ ètò kan tó máa jẹ kí ọwọ wọn tẹ ohun tí wọn ń lépa yìí .  Ibùdó Ìwádìí yìí ní ọkọ òfuurufú  C - 130  , èyí tó ní àwọn irinṣẹ ìmọ sáyẹǹsì tó díjú gan - an nínú àti ibi tí wọn ti ń fi ẹrọ kọǹpútà ṣiṣẹ tó jẹ méje , wọn sì fi àwọn nǹkan tí kò ní í jẹ kí ooru iná bà wọn jẹ dáàbò bò wọn .  Wọn ṣe ọkọ òfuurufú náà lọnà tó máa fi lè fò lórí iná kan tó ń jó gidi , tí wọn á sì gba àwọn ìsọfúnni nípasẹ àwọn ẹrọ tí wọn so mọ àwọn apá ọkọ òfuurufú náà .  Lẹyìn náà ni wọn á fi àwọn ìsọfúnni náà ránṣẹ sínú àwọn kọǹpútà náà láti ṣiṣẹ lé wọn lórí .  Ọkọ òfuurufú náà ní kámẹrà kan tí wọn so mọ ọn lára tí wọn ń pè ní Thermacam , èyí tó lè fi bí apá ibì kọọkan nínú iná náà ti lágbára tó hàn .  Lọnà yìí , àwọn onímọ sáyẹǹsì tó ń ṣiṣẹ ní ibùdó ìwádìí náà ń kẹkọọ bí wọn ṣe lè ṣàtúnṣe sí àwọn irinṣẹ tí wọn ń lò báyìí láti fi mọ nípa iná , kí wọn sì mú kó sunwọn sí i .  Ìrètí wọn ni pé àwọn irinṣẹ tó máa lágbára ju ti tẹlẹ lọ yìí á ran àwọn ògbógi lọwọ láti lè túbọ kápá iná lọnà tó dára sí i tí kò sì ní mú ewu lọwọ .  Mímọ ọwọ tí iná lè yọ ní àmọdunjú á tún dín ewu tí àwọn òṣìṣẹ panápaná máa ń dojú kọ kù nígbà tí wọn bá ń dáàbò bo ìlú .  Bẹẹ ni o , iná lè jẹ olubi tó ń fa ìsọdahoro àti ìparun nígbà tí apá kò bá ká a , síbẹ ó tún lè jẹ olóore tó wúlò fúnni .  Ipa kékeré kọ ló ń kó lára àwọn ìṣẹdá tí Ẹlẹdàá ti fi sí ipò wọn , láti máa mú ojú ilẹ ayé lẹwà àti láti mú kí àjọṣe tó wà láàárín onírúurú nǹkan ọgbìn àti ẹranko ìgbẹ máa bá a lọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Ìgalà  elk  tí jìnnìjìnnì mú ń sá fún iná kan tó ń sọ kẹù ní àfonífojì Odò Bitterroot ní Montana   Credit Line   John McColgan , BLM , Alaska Fire Service   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Iná tí wọn fi ìṣọra dá ní orílẹ - èdè Ọsirélíà   Credit Line   A fún wa ní fọtò yìí nípasẹ ìyọǹda Queensland Rural Fire Service  Àṣé Ó Ṣeé Ṣe Kéèyàn ní Ìdílé Aláyọ !  O BÌNRIN ọmọ ọdún mẹtàlélógún kan láti ìlú Maladzyechna , lórílẹ - èdè Belarus , kọ lẹtà kan sí ọfíìsì ẹka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà lórílẹ - èdè Rọṣíà .  Ó ṣàlàyé nínú lẹtà ọhún pé ilé ọkọ lòún wà , òún sì ti bímọ méjì .  Ó ní :  Èmi àti ọkọ mi fẹràn ara wa .  Àmọ , mo ṣàkíyèsí pé , bó ṣe ń pẹ sí i tá a ti jọ ń gbé , bẹẹ náà la ṣe ń fìjà pẹẹta tó tá a sì máa ń bára wa jiyàn tó , ọrọ ọhún tiẹ lè máà lórí kó máà nídìí rárá .  Lóṣù bíi mélòó kan sẹyìn , obìnrin kan tí mi ò mọ rí pàdé mi lójú títì , ó sì fún mi ní ìwé àṣàrò kúkúrú kan , èyí tí àkọlé rẹ ń jẹ Gbadun Igbesi - aye Idile .  Lákọọkọ ná , àwòrán ẹlẹwà tí wọn yà sára rẹ nípa ìdílé aláyọ ló fà mí mọra .  Lẹyìn ìyẹn ni mo ṣẹṣẹ wá ka ọrọ inú rẹ , kí n tó mú un fún ọkọ mi kóun náà lè kà á .   Bí idán lọrọ ọhún rí , torí pé , kì í ṣe pé ìdílé wa ti láyọ sí i nìkan ni , àmọ kí n kúkú sọ pé , ó ti yàtọ pátápátá sí bó ṣe rí tẹlẹ .  Ó ti wá yé wa báyìí pé jíjẹ aláyọ kì í ṣe ohun tó nira débi pé kò lè ṣeé ṣe .  Gbogbo ohun tó ń béèrè ni ìsapá , fífi ojúlówó ọyàyà hàn , ká sì tún lẹmìí fífúnni .  Ó tún ṣe pàtàkì pé kéèyàn máa gbé níbàámu pẹlú àwọn òfin Ọlọrun , ká nífẹẹ Ọlọrun àtàwọn èèyàn , títí kan ìdílé wa àtàwọn àjèjì .   Ó wá parí lẹtà rẹ pé :  A ti ń gbádùn ayé wa báyìí ju ti tẹlẹ lọ , a sì ti láyọ sí i .  A fẹ máa kẹkọọ Bíbélì nìṣó , ká sì máa fi kọ àwọn ọmọ wa .   A gbà gbọ pé ìwọ náà lè jàǹfààní látinú ìwé àṣàrò kúkúrú náà , Gbadun Igbesi - aye Idile .  Inú wa yóò dùn láti tún fún ọ ní ìwé olójú ewé 192 náà , Àṣírí Ayọ Ìdílé .  O lè béèrè fún ẹdà ìwé àṣàrò kúkúrú àti ìwé náà nípa kíkàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  October 8 , 2002  Àwọn Ìdílé Olóbìí Kan Lè Ṣàṣeyọrí  Àwọn ìdílé olóbìí kan ti wá di ohun tó wọpọ gan - an ní ọpọ orílẹ - èdè báyìí o .  Báwo la ṣe lè borí àwọn ìṣòro tó wé mọ ọn ?  3 Òbí Tó Ń Dá Tọmọ Túbọ Ń Pọ Sí I  6 Ìṣòro Tí Àwọn Òbí Tó Ń Dá Tọmọ Ń Kojú Kò Níye  10 Òbí Tó Ń Dá Tọmọ , àmọ Tí Kò Dá Wà  13 Ǹjẹ O Mọ ?  19  Gbẹgẹdẹ Lè Gbiná Lọjọ Iwájú O   21 Àwọn Ohun Ìjà Ayọkẹlẹṣọṣẹ  Ṣé ó Dájú Pé Àwọn Ẹni Ibi Lè Lò ó ?  26 Wọn Ò Tíì Rí Ojútùú Rẹ O  28 Aṣebi - ṣoore Ni Iná Jẹ  32 Àṣé Ó Ṣeé Ṣe Kéèyàn ní Ìdílé Aláyọ !  Ǹjẹ Ẹkọ Ìwalẹpìtàn Pọn Dandan Ká Tó Lè Ní Ìgbàgbọ ?  14  Ṣé ẹkọ ìwalẹpìtàn ló yẹ kó ṣẹṣẹ fi dá wa lójú pé Ọrọ Ọlọrun ni Bíbélì jẹ ?  Kí Ló Dé Tí Ọkan Nínú Àwọn Òbí Mi Kò Fi Nífẹẹ Mi Mọ ?  16  Ṣàṣà ni ohun tó lè dun ọmọ kan wọra tó pé kí ọkan nínú àwọn òbí rẹ pa á tì .  Báwo ni ọdọ kan ṣe lè ṣàṣeyọrí nínú ìgbésí ayé kódà ká tiẹ ní òbí kan pa á tì ?  Òbí Tó Ń Dá Tọmọ Túbọ Ń Pọ Sí I   Ọpọ òru ni mo máa ń gbàdúrà sí Ọlọrun tomijé - tomijé , mọjú .  Màá máa sọ fún un pé :  Mi ò mọ bí mo ṣe máa ṣe é sí lọla .    GLORIA , ÌYÁ KAN TÓ Ń DÁ TỌ ỌMỌ MẸTA .  ÀWỌN ìdílé olóbìí kan ti wá di ohun tó ń pọ sí i láwùjọ lónìí .   Bí irú ìdílé tá a mọ tẹlẹ , ìyẹn ìdílé tó ní ọkọ , aya , àtàwọn ọmọ ṣe ń di èyí tí oríṣi mìíràn ń rọpò rẹ , làwọn elétò ìkànìyàn àtàwọn onímọ nípa ìbágbépọ ẹdá ní ọpọ orílẹ - èdè lágbàáyé ń béèrè ohun tó fà á .  Simon Duncan àti Rosalind Edwards , tí wọn jẹ ọjọgbọn nínú ìmọ nípa ìbágbépọ ẹdá sọ pé ,  àwọn ìyípadà tó máa wà fún ìgbà pípẹ ti ń ṣẹlẹ nínú ètò ìdílé àti nínú àjọṣe àárín ọkùnrin sí obìnrin .   Kí ló ń fà á ?  Àwọn alákìíyèsí kan sọ pé , ohun tó ń fà á ni irú ìgbésí ayé táwọn èèyàn yàn láti máa gbé bí ìyípadà ti ń ṣẹlẹ nínú ètò ọrọ ajé , àṣà , àti ẹgbẹ - òun - ọgbà .  Ẹ jẹ ká gbé díẹ lára àwọn ìyípadà náà àti irú ìpinnu táwọn èèyàn ń ṣe yẹ wò .  Àwọn wàhálà ìgbésí ayé jẹ nǹkan pàtàkì kan tó ń nípa lórí ìgbésí ayé àwọn èèyàn .  Látìgbà tí wọn bá ti jí títí dìgbà tí wọn á fi sùn ni ohun tó ń ṣẹlẹ lóde ń nípa lórí wọn .  Láyé òde òní , ìdí Íńtánẹẹtì , iwájú tẹlifíṣọn , orí fóònù , inú ọkọ ayọkẹlẹ àti orí lílọ - sókè - sódò làwọn èèyàn ti ń lo ọpọ àkókò tí ìdílé fi máa ń wà pa pọ tẹlẹ rí .  Ìṣòro ìṣúnná owó náà tún jẹ kókó kan .  Àwọn nǹkan amáyédẹrùn ìgbàlódé máa ń náni lówó , èyí ló mú kí àwọn òbí tó ń ṣiṣẹ túbọ máa pọ sí i .  Ṣíṣí kiri nítorí iṣẹ oúnjẹ òòjọ ti mú kí ọpọ nínú ìdílé máa gbé ọnà jíjìn tàbí kí wọn máa ṣiṣẹ níbi tó jìnnà síbi táwọn mọlẹbí wọn ti lè ṣèrànwọ .  Nígbà míì pàápàá , àwọn èèyàn tiẹ máa ń lọ gbé lọnà jíjìn síbi tí ọkọ wọn tàbí aya wọn wà .  Ní ọpọ orílẹ - èdè , àwọn àṣà tó lòde , irú bí sinimá àti eré ìnàjú , tún ti wá dá kún àwọn ìṣòro ọhún , nítorí pé wọn sábà máa ń ṣàkóbá fún àwọn ètò tí ń fini lọkàn balẹ , irú bí ètò ìgbéyàwó àti ètò ìdílé .    Àwọn Ìyá Anìkàntọmọ Òde Òní  Àwọn ìyá anìkàntọmọ tòde òní kò mọ sí irú àwọn tá a ti mọ tipẹ mọ o , ìyẹn àwọn ọdọ tí kò ṣègbéyàwó , tó jẹ pé ẹlòmíràn ló ń bá wọn gbé bùkátà wọn .  Àwọn èèyàn ò tún ka dídi abiyamọ láìṣègbéyàwó sí ohun ìtìjú mọ , àní àwọn ẹni táwọn èèyàn fi ń ṣe àwòkọṣe tiẹ ti wá sọ ọ di nǹkan gidi .  Yàtọ síyẹn , ọpọ obìnrin ló jẹ ọmọwé gidi tí wọn sì lè dá gbé bùkátà ara wọn láìwojú ẹnì kan , nípa bẹẹ , ọkọ níní kì í ṣe dandan fún wọn kí wọn tó lè rówó fi tọmọ .  Àwọn ìyá kan tó ń dá tọmọ , pàápàá àwọn tó jẹ àgbà lára àwọn ọmọ tí àwọn òbí wọn ti kọra wọn sílẹ , yàn láti dá wà nítorí wọn ò fẹ kí ojú àwọn ọmọ tiwọn rí ohun tí ojú àwọn rí , tó jẹ pé ńṣe ni òbí wọn kan já wọn jù sílẹ .  Ohun tó sọ àwọn obìnrin mìíràn di anìkàntọmọ ni pé , ńṣe ni ọkùnrin pa wọn tì , kì í ṣe pé ó wù wọn bẹẹ .  Ẹgbẹ Joseph Rowntree tó wà ní ilẹ Gẹẹsì sọ pé :  Dídátọmọ kì í fìgbà gbogbo jẹ nítorí ìwà ìmọtara - ẹni - nìkan tàbí ohun téèyàn mọọmọ ṣe , kò sì túmọ sí pé àwọn ọmọ tó wà nínú irú ìdílé bẹẹ kì í rí ìtọjú tàbí pé wọn kì í lẹkọọ ilé .   Síbẹ , bí àwọn ìdílé olóbìí kan ṣe túbọ ń pọ sí i jẹ ọràn kan tó ń fẹ àmójútó , nítorí pé àwọn òbí náà àtàwọn ọmọ wọn lè máa ní ẹdùn ọkàn àti ìṣòro owó , tàbí kí wọn máa pàdánù àwọn àǹfààní kan láwùjọ .  Àwọn èèyàn kan tiẹ lè máa wò ó pé kò dájú pé òbí kan ṣoṣo lè dá tọmọ káwọn ọmọ ọhún sì yàn , kí wọn yanjú .  Kí ni díẹ lára àwọn ìṣòro kíkàmàmà tí àwọn òbí tó ń dá tọmọ dojú kọ ?  Báwo ni Kristẹni kan ṣe lè kojú ìṣòro dídá tọmọ kó sì ṣe é láṣeyọrí ?   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn onímọ nípa ìbágbépọ ẹdá sọ pé àwọn ìyá tó ń dá tọmọ  pọ ju àwọn bàbá tó ń dá tọmọ lọ fíìfíì .   Fún ìdí yìí , àwọn ìyá tó ń dá tọmọ làwọn àpilẹkọ yìí sọrọ nípa wọn jù .  Àmọ ṣá o , àwọn ìlànà tá a jíròrò níbẹ kan àwọn bàbá tó ń dá tọmọ náà .  Fún ẹkúnrẹrẹ àlàyé nípa onírúurú ìṣòro táwọn abiyamọ ń kojú , wo àpilẹkọ náà ,  Iṣẹ Abiyamọ  Ṣé O Lè Ṣe É Láṣeyanjú ?   nínú ìtẹjáde Jí ! ti April 8 , 2002 .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 4   Àwọn Orúkọ Kan Tí Wọn Máa Ń Pe Àwọn Ìyá Tó Ń Dá Tọmọ  Kárí ayé , oríṣiríṣi ọnà làwọn èèyàn ń gbà pe àwọn ìyá tó jẹ pé àwọn nìkan ló ń dá tọmọ .  Láwọn orílẹ - èdè kan ,  ìyá anìkàntọmọ  ni wọn máa ń pe àwọn ìyá tí kò ṣègbéyàwó rí rárá , nígbà tó sì jẹ pé láwọn orílẹ - èdè mìíràn ,  màmá ń dá gbé  jẹ gbólóhùn kan tí wọn máa ń fi ṣàkópọ gbogbo àwọn ìyá tó ń dá tọmọ láìgbé lọdọ ọkùnrin kankan .  Irú àwọn ìyá bẹẹ lè ti kọ ọkọ wọn sílẹ , ó lè jẹ pé ńṣe ni ọkọ wọn kú , tàbí kó jẹ pé wọn ò tiẹ lọkọ rí .  Nínú ọwọ àpilẹkọ yìí , àwọn ọrọ náà ,  òbí tó ń dá tọmọ  àti  ìyá tó ń dá tọmọ  la lò láti tọka sí òbí tó ń nìkan tọ ọmọ láìsí ọkọ tàbí aya .   Àpótí  Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 4 , 5   DÍDÁNÌKAN TỌMỌ  ÀṢÀ TÓ TÚBỌ Ń GBILẸ SÍ I NÍ ỌPỌ ORÍLẸ - ÈDÈ  Orílẹ - Èdè Amẹríkà :  Iye àwọn ìyá tó ń dá tọmọ lọ sókè láti mílíọnù mẹta sí mílíọnù mẹwàá láàárín ọdún 1970 sí ọdún 2000 ; láàárín àkókò kan náà , iye àwọn bàbá tó ń dá tọmọ náà lọ sókè , láti ọkẹ mọkàndínlógún ó lé ẹẹdẹgbàáje  393,000  sí mílíọnù méjì .   Ẹka Ètò Ìkànìyàn Lórílẹ - Èdè Amẹríkà .  Mẹsíkò : Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn La Jornada ti sọ , àwọn ìyá tí kò tíì pé ọmọ ogún ọdún ló kó ìdá mẹtàdínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún gbogbo oyún tí wọn ń ní lórílẹ - èdè yẹn .  Ireland : Iye àwọn ìdílé olóbìí kan ti lọ sókè láti nǹkan bí ìdá mẹfà nínú ọgọrùn - ún tí wọn jẹ lọdún 1981 sí nǹkan bí ìdá mẹjọ nínú ọgọrùn - ún lọdún 1991 .   Ìgbéyàwó tó ń forí ṣánpọn ló ṣì jẹ olórí ohun tó ń fa dídi ìyá adátọmọ .   Ìwé Single Mothers in an International Context , 1997 .  Ilẹ Gẹẹsì :  Iye àwọn ìdílé tó jẹ pé òbí kan ṣoṣo ni wọn ní ti ju ìdá mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún lọ fún ìgbà àkọkọ , èyí sì fi hàn pé iye àwọn ìyá tí wọn ò ṣègbéyàwó rí ń pọ sí i gan - an , àti pé iye ìkọsílẹ ti ròkè lálá láàárín ọgbọn ọdún tó kọjá .   Ìwé ìròyìn The Times , ti ìlú London , March 2 , 2000 .  Ilẹ Faransé :  Láti nǹkan bí ọdún 1977 títí di àkókò yìí , àwọn ìdílé olóbìí kan ti fi ohun tó lé ní ìdá àádọta nínú ọgọrùn - ún ròkè sí i .   Ìwé Single Mothers in an International Context , 1997 .  Jámánì :  Iye òbí tó ń dá tọmọ ti di ìlọpo méjì láwọn ẹwádún méjì tó kọjá .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ìyá ló máa ń jẹ olórí nínú . . . gbogbo àwọn ìdílé olóbìí kan .   Ìwé Single Mothers in an International Context , 1997 .  Japan :  Láti ọdún 1970 sí 1979 ni àwọn ìdílé tó jẹ pé ìyá nìkan ni wọn ní ti ń pọ sí i .   Lọdún 1997 , ìdá mẹtàdínlógún nínú ọgọrùn - ún gbogbo ìdílé ló jẹ pé àwọn ìyá tó ń dá tọmọ ni olórí ibẹ .  Ìwé Single Mothers in an International Context , 1997 ; The Worlds Women 2000 : Trends and Statistics .  Gíríìsì :  Láti ọdún 1980 , iye àwọn òbí tí kò ṣègbéyàwó ní orílẹ - èdè wa ti lọ sókè sí nǹkan bí ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún .  Gẹgẹ bí ìsọfúnni tó wá látọdọ Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù sì ṣe sọ , lọdún 1997 , ìdá mẹta ó lé díẹ nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ ni wọn bí lórílẹ - èdè yìí láìṣègbéyàwó , nígbà tó jẹ pé lọdún 1980 , iye yìí kò ju ìdá kan nínú ọgọrùn - ún lọ .   Ìwé ìròyìn Ta Nea , ti ìlú Áténì , September 4 , 1998 .  Ọsirélíà : Ó fẹrẹẹ jẹ pé ìkan nínú mẹrin àwọn ọmọ ló ń gbé pẹlú bàbá nìkan tàbí ìyá nìkan .  Èyí sábà máa ń jẹ nítorí ìgbéyàwó àwọn òbí náà tó forí ṣánpọn tàbí àjọṣe wọn tó dà rú .  Wọn ti fojú bù ú pé , láàárín ọdún mẹẹẹdọgbọn sígbà tá a wà yìí , ìdílé olóbìí kan ṣoṣo máa lọ sókè láti ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún sí ìdá mẹrìndínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún .  Ẹka Tó Ń Ṣàkójọ Ìsọfúnni ní Ilẹ Ọsirélíà .  Ìṣòro Tí Àwọn Òbí Tó Ń Dá Tọmọ Ń Kojú Kò Níye   Ìrẹwẹsì ọkàn tí mo máa ń ní kò ṣeé fẹnu sọ .  Ọpọ alẹ ni mo fi máa ń wà nínú ilé ìwẹ tí màá máa sunkún .  Ìnira ọhún pọ .   JANET , ÌYÁ KAN TÓ Ń DÁ TỌ ỌMỌ MẸTA .  ÀWỌN ohun tó ń sọ òbí kan di ẹni tó ń dá nìkan tọmọ pọ .  Ogun , àjálù , tàbí àìsàn ló máa ń sọ ẹrù ẹni méjì di ti ẹnì kan nínú àwọn ìdílé kan .  Ńṣe làwọn òbí àwọn ọmọ kan sì kọ láti fẹra wọn .  Bí àpẹẹrẹ , lórílẹ - èdè Sweden , ó fẹrẹẹ jẹ pé ìdajì gbogbo ọmọ tí wọn ń bí níbẹ làwọn òbí wọn ò ṣègbéyàwó .  Ìkọsílẹ tún wà lára ohun tó máa ń sọ ìdílé di olóbìí kan .  Ìwádìí fi hàn pé , ó ju ìdajì lọ lára àwọn ọmọ Amẹríkà tó máa gbé inú ilé olóbìí kan fún àkókò díẹ nígbà ọmọdé wọn .  Lílóye Àwọn Ìṣòro Náà  Àwọn ìyá tí wọn di opó lẹnu àìpẹ yìí ní ìṣòro àrà ọtọ láti kojú ní tiwọn .  Ó di dandan fún wọn láti bẹrẹ sí í gbé bùkátà ìdílé lẹsẹ kan náà tí wọn ń ṣọfọ ọkọ wọn tó kú .  Ó lè gba ọpọ oṣù kí ipò yìí tó mọ wọn lára , ó tiẹ lè gba ọpọ ọdún pàápàá , bí wọn ti ń bá ìṣòro ìṣúnná owó yí , tí wọn sì tún ń tu àwọn ọmọ wọn nínú .  Ó lè nira gan - an fún opó tó lọmọ yìí láti bójú tó gbogbo àwọn ẹrù iṣẹ yìí .  Èyí lè jẹ kí ọmọ kan ṣàìrí àbójútó tó yẹ látọdọ òbí , ní àkókò kan tó yẹ kí àwọn òbí máa fọkàn rẹ balẹ kí wọn sì máa fún un ní àfiyèsí lójú méjèèjì .  Nígbà mìíràn , àwọn tó ń di ìyá tó ń dá tọmọ , tí wọn bímọ láìsí nílé ọkọ , sábà máa ń jẹ ọmọdé pátápátá tí kò tíì fi bẹẹ gbọn .  Ó lè má ṣeé ṣe fún wọn láti parí ẹkọ wọn .  Nígbà tí wọn ò bá sì ní iṣẹ gidi lọwọ , ó ṣeé ṣe kí wọn ya akúùṣẹ , kó jẹ pé iṣẹ tí kò ní láárí ni wọn á máa ṣe .  Láìsí ìrànlọwọ àwọn mọlẹbí , irú bí àwọn òbí wọn , ẹrù iṣẹ rírí ẹni tó máa bá wọn tọjú ọmọ tún lè kún ìṣòro wọn .  Ẹni tí ó di ìyá láìlọkọ náà tún lè máa ní ẹdùn ọkàn , bóyá kí ojú máa tì í tàbí kó máa nímọlára pé òún nìkan wà .  Ẹrù lè máa ba àwọn kan pé ọmọ tí àwọn bí náà kò ní jẹ káwọn rí ọkọ gidi láé .  Bí àwọn ọmọ tó wà nínú irú agbo ilé bẹẹ bá sì ṣe ń dàgbà , àwọn ìbéèrè tó ń dìde lọkàn wọn nípa ìdílé wọn , èyí tí wọn ò rí ìdáhùn sí , àti ìfẹ pé kí òbí wọn kejì tí kò sí nítòsí máa ṣe ojúṣe òbí fún àwọn , lè máa kó ìdààmú bá ọkàn àwọn náà .  Bákan náà , àwọn òbí tí ìgbéyàwó wọn tú ká máa ń ní másùnmáwo tó kọjá sísọ .  Inú lè máa bí àwọn òbí kan gan - an nítorí ìkọsílẹ náà .  Ìmọlára àìjámọ - nǹkankan àti ìrora ọkàn pé wọn pa àwọn tì tún lè máà jẹ kó ṣeé ṣe fún àwọn òbí mìíràn láti rójú ráyè gbọ tàwọn ọmọ wọn .  Ó lè nira fún àwọn ìyá tó di dandan fún láti wá iṣẹ ṣe fún ìgbà àkọkọ láti kojú ẹrù iṣẹ bíbójútó ìdílé .  Wọn lè máa ronú pé àwọn ò ní àkókò tàbí okun tó láti gbọ tàwọn ọmọ wọn , ìyẹn àwọn ọmọ tí àwọn pẹlú ń kojú ìyípadà ńlá tó dé bá wọn láìròtẹlẹ lẹyìn táwọn òbí wọn tú ká .  Àwọn Ìṣòro Bíbùáyà Tí Àwọn Obí Tó Kọra Wọn Sílẹ Ń Kojú  Àwọn òbí tó ń dá nìkan tọmọ mọ pé àwọn ohun tí ọmọ wọn kọọkan nílò yàtọ síra , kíákíá làwọn nǹkan wọnyí sì máa ń yí padà .  Ní ti òbí tó ń dá tọmọ nítorí ìkọsílẹ , rírí àyè láti pèsè ìtọsọnà tẹmí bó ṣe yẹ tún lè jẹ ìṣòro líle koko mìíràn .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn òbí kan tí ìgbéyàwó wọn ti tú ká , tí wọn jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà , lè máà ní àǹfààní láti mú àwọn ọmọ wọn sọdọ .  Irú àwọn òbí bẹẹ ti gbìyànjú láti fi àkókò tí àwọn ọmọ wọn ń wá sọdọ wọn sígbà tó máa ṣeé ṣe fún wọn láti lè lọ sí ìpàdé Kristẹni .  Ètò ìbẹwò yìí á fún ọmọ náà láǹfààní láti lè máa lọ sí ìjọ Kristẹni lóòrèkóòrè , èyí tó máa ń ṣe ọmọ àwọn òbí tó ti kọra wọn sílẹ láǹfààní ńlá .  Òbí kan tí ẹnì kejì ti kọ sílẹ , tí kì í fi bẹẹ ní àǹfààní láti máa rí àwọn ọmọ rẹ déédéé ní láti máa wá àwọn ọnà láti fi dá àwọn ọmọ náà lójú pé òún nífẹẹ wọn , àti pé òun ò pa wọn tì .  Bí irú òbí bẹẹ bá fẹ ṣàṣeyọrí , ó gbọdọ máa ṣàkíyèsí àwọn ohun tó ń jẹ ẹdùn ọkàn fún ọmọ náà kó sì máa ṣiṣẹ lé wọn lórí .  Èyí túbọ ṣe pàtàkì tí ọmọ náà bá ti di ọdọlangba , tó ti ń nífẹẹ sí àwọn ohun tó ń lọ láwùjọ , tó sì ti ń ní àwọn ọrẹ tirẹ .  Òbí tó fẹ ṣàṣeyọrí á tún lóye ibi tí agbára ọmọ náà mọ , ìwà rẹ , àti bí ọmọ náà ṣe ń ronú .  Àtòbí àtọmọ á máa ní ìjùmọsọrọ tó gbádùn mọni láìfi nǹkan kan pa mọ fúnra wọn , wọn á sì jẹ ọrẹ ara wọn .  Àtibá ara wọn sọrọ fàlàlà kò ní í máa jẹ ìṣòro .  Ọmọ náà kò ní máa dágunlá sí àwọn ohun tó ń lọ nínú ìgbésí ayé òbí rẹ , bẹẹ ni òbí kò ní dágunlá sí ti ọmọ rẹ .  Ìdí Tó Fi Pọn Dandan Láti Lo Òye  Tí ìkọsílẹ bá ṣẹlẹ , àwọn ọmọ á jàǹfààní tí wọn bá ń rí àwọn òbí méjèèjì déédéé .  Ká ní ìsìn àwọn òbí méjèèjì yàtọ síra ńkọ , tí ọkan jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà tí èkejì kì í sì ṣe Ẹlẹrìí ?  Ìjíròrò déédéé tó sì sojú abẹ níkòó máa ń jẹ kí gbọnmi - si omi  ò - to tí kò nídìí má lè wáyé .  Àpọsítélì Pọọlù kọwé pé :  Ẹ jẹ kí ìfòyebánilò yín di mímọ fún gbogbo ènìyàn .   A gbọdọ kọ àwọn ọmọ láti bọwọ fún ẹtọ tí àwọn òbí méjèèjì ní láti ṣe ẹsìn tó wu kálukú wọn .  Òbí tí kì í ṣe Ẹlẹrìí náà lè fi dandan lé e pé ọmọ náà gbọdọ máa tẹ lé òun lọ sí ṣọọṣì .  Kí ni òbí tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà náà lè ṣe ?  Òun náà lè máa fi àwọn ohun tó ń kọ nínú ẹsìn rẹ kọ ọmọ náà .  Bí àkókò ti ń lọ , ọmọ náà lè ṣe ìpinnu fúnra rẹ nípa irú ìsìn tó fẹ ṣe , bíi ti Tímótì ọdọ , ẹni tí ìyá rẹ àti ìyá ìyá rẹ kọ ní àwọn ìlànà Bíbélì .  Bí ọkàn ọmọ náà kò bá balẹ nítorí bó ṣe ń lọ sí ibi ètò ìsìn mìíràn , ó lè gbé àpẹẹrẹ Náámánì tá a sọrọ rẹ nínú Bíbélì yẹ wò , ẹni tó jẹ pé lẹyìn tó ti di olùjọsìn tòótọ , ó ṣì ń ṣe ojúṣe rẹ láti máa bá ọba lọ sílé òrìṣà Rímónì tó ń jọsìn .  Àkọsílẹ yìí lè fi ọmọ náà lọkàn balẹ pé Jèhófà ṣì nífẹẹ rẹ àti pé ó mọ ohun tó fà á tó fi ń lọ síbi ètò ìsìn tí kò mọ ọn lára náà .  2 Ọba 5 : 17 - 19 .  Òbí tó fẹ ṣàṣeyọrí lórí ọmọ títọ á lè tọ ìrònú ọmọ rẹ tàbí àwọn ọmọ rẹ , á sì lóye ìmọlára wọn .  Lóòótọ , ojú lè máa ti òbí tí kò ṣègbéyàwó rí nítorí irú ìgbésí ayé tó ti gbé sẹyìn .  Àmọ , ó yẹ kí irú òbí bẹẹ máa rántí pé òbí méjì lọmọ máa ń ní .  Àwọn ọmọ á fẹ láti mọ nípa àwọn òbí méjèèjì , ó sì yẹ kí wọn máa rí i lára àwọn òbí náà pé wọn nífẹẹ àwọn , pé kì í ṣe pé ńṣe làwọn kàn wá forí kó wàhálà tí kì í ṣe ẹbi àwọn .  Nípa rírí i pé òun kò sọrọ òbí tí kò sí níbẹ náà láìdáa , àti fífún ọmọ náà láwọn ìdáhùn tí ọjọ orí rẹ gbé , tàbí tó pọn dandan pé kó mọ , á ṣeé ṣe fún òbí náà láti pèsè ìdánilójú onífẹẹ fún ọmọ náà .  Àwọn òbí gbọdọ rántí pé , òye tí ọmọ máa ń kọkọ ní nípa ìfẹ , ọlá àṣẹ , àti agbára sinmi lórí irú àjọṣe tí ọmọ náà ní pẹlú òbí rẹ .  Nípa lílo ọlá àṣẹ àti agbára lọnà onífẹẹ , ọpọ nǹkan ni òbí tó jẹ Kristẹni náà á lè ṣe láti múra ọmọ náà sílẹ kó lè ní àjọṣe onífẹẹ pẹlú Jèhófà , kó sì lè ní ọwọ fún àwọn ìṣètò inú ìjọ .  Jẹnẹsísì 18 : 19 .  Ìfọwọsowọpọ Àwọn Ọmọ Ṣe Pàtàkì  Ó yẹ kí àwọn ọmọ tó wà nínú ìdílé olóbìí kan mọ pé ìfọwọsowọpọ tiwọn náà ṣe pàtàkì fún àṣeyọrí ìdílé náà .  Ṣíṣègbọràn sí àṣẹ òbí wọn fi hàn pé wọn nífẹẹ òbí náà àti pé wọn mọrírì àfikún ìsapá tí òbí náà ń ṣe kí wọn lè ní agbo ilé tó ní ààbò àti ayọ .  Níwọn bí ìjùmọsọrọ kì í ti í ṣe ohun tí ẹnì kan ń dá ṣe , ó yẹ káwọn ọmọ tó wà nínú ìdílé olóbìí kan máa rántí pé àwọn gbọdọ múra tán láti fọwọ sowọ pọ pẹlú òbí náà kí ìjùmọsọrọ tó jíire lè máa wà nínú ìdílé náà .  Òwe 1 : 8 ; 4 : 1 - 4 .  Ipò tí àwọn ọmọ tó wà nínú ìdílé olóbìí kan bá ara wọn sábà máa ń mú kó pọn dandan pé kí wọn tètè tẹrí gba ẹrù iṣẹ ìdílé ju àwọn ọmọ tí bàbá àti ìyá wọn ń gbé pọ lọ .  Pẹlú ìtọni onífẹẹ tá a fi sùúrù ṣe , àwọn ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin á lè dá ara wọn lójú , wọn ò sì ní máa wo ara wọn bí ẹni tí kò ní láárí , bí wọn ṣe ń kọ àwọn ohun tó máa jẹ kí wọn ṣàṣeyọrí láti ìgbà ọmọdé .  Bákan náà , òbí náà tún lè yan àwọn iṣẹ ilé kan fún àwọn ọmọ láti máa ṣe , kí wọn lè ṣèrànwọ nínú mímú kí nǹkan máa lọ létòlétò nínú ìdílé náà .  Èyí ò túmọ sí pé ète tó máa wà lọkàn òbí tó ń nìkan tọmọ náà ni láti sọ àwọn ọmọ rẹ di àgbàlagbà kéékèèké sínú ilé , bí ẹni pé wọn ti tó ó bójú tó ara wọn , débi tí wọn ò ní nílò ìtọsọnà òbí mọ .  Ó dájú pé kò ní bọgbọn mu rárá láti fi ọmọ kékeré sílẹ lóun nìkan tàbí láìní àbójútó .  Àwọn òbí tó ń dá tọmọ sábà máa ń fi àṣìṣe ronú pé àwọn lè sọ àwọn ọmọ wọn di ojúgbà àwọn .  Bó tilẹ jẹ pé àjọṣe tímọtímọ ṣe pàtàkì , ó yẹ kí òbí tó ń nìkan tọmọ máa rántí pé àwọn ọmọ nílò òbí , àti pé ọmọ kan kò lè gbọn débi tí òbí náà á fi sọ ọ di agbọràndùn tàbí tí yóò fi máa wò ó bí ojúgbà .  Àwọn ọmọ rẹ á retí pé kó o máa ṣe bí òbí sí àwọn .  Àwọn òbí anìkàntọmọ àtàwọn ọmọ tí wọn jọ fìfẹ fọwọ sowọ pọ lè mú kí ìdílé wọn ṣàṣeyọrí .  Bí àwọn ọmọ tí wọn ń tọ nínú àwọn ìdílé olóbìí kan ṣe túbọ ń pọ sí í , ó yẹ kí gbogbo wa mọ pé àwọn òbí anìkàntọmọ àtàwọn ọmọ wọn ní àwọn ìṣòro àrà ọtọ tí wọn ń kojú , ó sì yẹ ká múra tán láti pèsè ìṣírí onífẹẹ àti ìtìlẹyìn .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Ipa Tó Ń Ní Lórí Àwọn Ọmọ  Àwọn òbí anìkàntọmọ lọpọ ìgbà kì í ní àkókò tó fún ọmọ kọọkan bíi tàwọn tó jẹ òbí méjì .  Nígbà míì , òbí kan tó ń nìkan tọmọ lè máa gbé pẹlú ọkùnrin mìíràn tàbí obìnrin mìíràn tí kì í ṣe ọkọ rẹ tàbí aya rẹ .  Àmọ , bíbá ẹni tí kì í ṣe ọkọ tàbí aya rẹ gbé pọ kì í ṣe àjọṣe kan tó fẹsẹ múlẹ bíi pé kí ẹ jẹ tọkọtaya .  Bí àwọn ọmọ tó ń gbé nínú irú ìdílé bẹẹ ṣe ń dàgbà , ó ṣeé ṣe kí wọn máa bá onírúurú àgbàlagbà ọkùnrin tàbí obìnrin gbé , tí àwọn yẹn á sì máa nípa lórí ìgbésí ayé wọn .  Gẹgẹ bí àwọn ìwádìí kan ti fi hàn ,  ní ìpíndọgba , kò dájú pé àwọn ọmọ tó ń gbé nínú ìdílé olóbìí kan lè gbé ìgbé ayé tó yàn tó yanjú tó àwọn ọmọ tí òbí wọn méjèèjì jọ ń gbé pọ .   Àmọ ṣá o , nígbà tí wọn tún àwọn ìwádìí yìí gbé yẹ wò dáadáa , wọn rí i pé ó ṣeé ṣe kí ọdá owó jẹ  kókó pàtàkì tó ń fa ìyàtọ tó ń wáyé nínú ìdàgbàsókè àti ìwà àwọn ọmọ tó wá láti onírúurú ìdílé .   Ṣùgbọn èyí ò wá túmọ sí pé àwọn ọmọ tó ń gbé nínú ìdílé olóbìí kan kò lè ṣàṣeyọrí o .  Tí wọn bá rí ìtọsọnà àti ẹkọ gidi gbà , wọn lè borí ìtẹsí búburú .  Òbí Tó Ń Dá Tọmọ , àmọ Tí Kò Dá Wà   Nígbà táwọn ọmọ mi bá padà dé sílé , tí wọn bá fò mọ mi , tí wọn sì sọ fún mi pé àwọn nífẹẹ mi , ohun tó dùn jù lọ nínú jíjẹ abiyamọ nìyẹn .   DORIS , ÌYÁ KAN TÓ Ń NÌKAN TỌ ỌMỌ MÉJÌ .  ỌRỌ kan wà nínú Bíbélì tó lè fi àwọn ìyá tó ń nìkan tọmọ lọkàn balẹ , ìyẹn ni pé :  Àwọn ọmọ jẹ ogún láti ọdọ Jèhófà .   Pé inú ìdílé olóbìí kan ni wọn ti tọ àwọn ọmọ dàgbà kò sọ pé kí wọn má ṣeyebíye lójú Ọlọrun .  Ẹlẹdàá wa fẹ kí àwọn ìdílé olóbìí kan ṣàṣeyọrí .  Bíbélì sọ nípa rẹ pé :  Ọmọdékùnrin aláìníbaba àti opó ni ó ń mú ìtura bá .   Kí àwọn òbí tó ń dá tọmọ lọ fọkàn balẹ o , Ọlọrun ṣe tán láti tì wọn lẹyìn .  Ẹtọ ọmọ kọọkan ni pé kí a tọ ọ dàgbà lọnà onífẹẹ , láìséwu àti ní àyíká kan tí ààbò wà , èyí tó máa jẹ kó ṣeé ṣe fún un láti dàgbà bó ṣe yẹ  nípa tara , nípa ti ìmí ẹdùn , àti nípa tẹmí .  Ẹrù iṣẹ òbí kọọkan ni , àǹfààní ńlá ló sì tún jẹ fún wọn pẹlú pé Ọlọrun ń lò wọn láti kọ ọmọ kan .  Ọpọ àwọn òbí tó ń nìkan tọmọ ti rí i pé , láti ṣàṣeyọrí , ó ń béèrè fífi tọkàntọkàn gbàdúrà , fífi ìlànà Bíbélì sílò nígbà gbogbo , àti gbígbáralé Jèhófà pátápátá .  Èyí wà níbàámu pẹlú ọrọ ìyànjú tá a rí nínú Sáàmù 55 : 22 tó sọ pé :  Ju ẹrù ìnira rẹ sọdọ Jèhófà fúnra rẹ , òun fúnra rẹ yóò sì gbé ọ ró .   Lẹẹkọọkan , àwọn òbí àgbà , àwọn alàgbà nínú ìjọ , àtàwọn òbí tó nírìírí nínú ìjọ Kristẹni lè wà lárọọwọtó láti ṣèrànwọ fún ìdílé olóbìí kan láti kojú àwọn ipò lílekoko .  Lóòótọ , ọpọ nǹkan ni àwọn mọlẹbí àtàwọn olùjọsìn ẹlẹgbẹ wa lè ṣe láti kọwọ tí akitiyan àwọn òbí tó ń nìkan tọmọ , àmọ òbí ni Ọlọrun dìídì gbé ẹrù iṣẹ títọ ọmọ wọn lé lọwọ .    Ó dùn mọni pé , ọpọ àwọn òbí tó ń nìkan tọmọ , tí wọn ń kojú àwọn ìṣòro àrà ọtọ tí ipò wọn ń mú wá ti ṣàṣeyọrí , wọn sì ti tọ àwọn ọmọ tó wúlò , tí wọn mọwàáhù , tí wọn sì bẹrù Ọlọrun .  Àwọn òǹṣèwé Jí !  bá àwọn kan lára wọn sọrọ .  Díẹ rèé lára àwọn nǹkan tí irú àwọn òbí bẹẹ fi jọra :   Ètò inú ilé tó mọyán lórí .  Àwọn òbí anìkàntọmọ tí wọn ṣàṣeyọrí máa ń gbìyànjú láti ṣe nǹkan létòlétò wọn sì máa ń ṣiṣẹ kára láti rí i pé àwọn bójú tó àwọn ohun tó yẹ ní ṣíṣe .  Ìwéwèé tó bójú mu àti ètò tó yẹ ṣe pàtàkì .  Bíbélì sọ pé :  Dájúdájú , àwọn ìwéwèé ẹni aláápọn máa ń yọrí sí àǹfààní .   Òwe 21 : 5 .   Jíjẹ kí ire ìdílé jẹni lógún .  Àwọn òbí anìkàntọmọ tí wọn ṣàṣeyọrí máa ń jẹ kí ire ìdílé wọn jẹ wọn lọkàn gan - an .  Wọn máa ń fi àwọn ohun tó kan àwọn ọmọ wọn gbọngbọn ṣáájú ti ara wọn .  1 Tímótì 5 : 8 .   Níní ojú ìwòye tó dára nípa àwọn ipò nǹkan .  Àwọn òbí anìkàntọmọ tí wọn ṣàṣeyọrí kì í fojú kéré ìṣòro tàbí kí wọn sọ ọ di bàbàrà ; bí wọn ṣe máa rí ojútùú sí i ni wọn máa ń wá .  Wọn máa ń kojú ìṣòro èyíkéyìí tó bá dé wọn sì máa ń gbìyànjú láti borí wọn láìsí pé wọn ń káàánú ara wọn tàbí pé wọn ń banú jẹ .   Ìjùmọsọrọ tó jíire .  Àwọn òbí anìkàntọmọ tí wọn ṣàṣeyọrí máa ń rí sí i pé gbogbo ìdílé náà jọ máa ń sọrọ dáadáa .  Wọn máa ń fún kálukú láyè láti sọ ohun tó wà lọkàn rẹ tàbí bí nǹkan ṣe rí lára rẹ .  Bàbá kan tó ń dá tọmọ sọ nípa àwọn ọmọ rẹ pé :  Gbogbo ìgbà tí àǹfààní bá ti ṣí sílẹ ni mo máa ń bá wọn sọrọ .  Ìgbà tá a bá ń gbọúnjẹ alẹ ni a jọ máa ń  gbádùn ara wa  jù .  Ìgbà yẹn gan - an ni wọn máa ń sọ tinú wọn fún mi .    Bíbójútó ara ẹni .  Láìka ti àkókò tí wọn kì í sábà ní sí , àwọn òbí anìkàntọmọ tí wọn ṣàṣeyọrí mọ pé , bíbójútó ara wọn nípa tẹmí , ní ti ìmí ẹdùn , àti nípa tara ṣe pàtàkì .  Ethel , ìyá kan tó ń nìkan tọ ọmọ méjì , tóun àti ọkọ rẹ ti tú ká , ṣàlàyé pé :  Mo máa ń gbìyànjú láti wá àyè díẹ gbọ ti ara mi .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tí ọrẹ kan bá ń kọ àwọn ọmọ mi lórin , èyí máa ń jẹ kí n rí wákàtí kan lò fún ara mi .  Màá fìdí kalẹ , mi ò sì ní tan tẹlifíṣọn rárá .    Níní ẹmí pé nǹkan á dára .  Àwọn òbí anìkàntọmọ tí wọn ṣàṣeyọrí máa ń fi ojú tó dára wo iṣẹ ọmọ títọ àti ìgbésí ayé lódindi .  Wọn máa ń wo ire tó lè jẹ yọ látinú ìṣòro wọn .  Ìyá kan tó ń dá tọmọ sọ pé :  Mo ti wá rí i pé kò sóhun tójú ò rí rí nínú pé èèyàn ń dá tọmọ .   Ìrírí Àwọn Tó Ti Ṣàṣeyọrí  Ǹjẹ àwọn ìlànà wọnyí gbéṣẹ ?  Bẹẹ ni o , gẹgẹ bí ó ṣe hàn látinú ọpọ ìrírí àwọn òbí tó ti nìkan tọmọ tí wọn sì ṣe é láṣeyọrí .  Gloria , ìyá kan ní ilẹ Gẹẹsì tóun àti ọkọ rẹ ti tú ká , tó ń dá tọmọ tó sì tún ń ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ , tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ àkọkọ , tọ ọmọkùnrin méjì àti obìnrin kan dàgbà .  Àwọn mẹtẹẹta dàgbà di Kristẹni òjíṣẹ alákòókò kíkún , wọn sì ń lo ìgbésí ayé wọn fún kíkọ àwọn èèyàn lẹkọọ Bíbélì .  Nígbà tí a béèrè lọwọ Gloria pé ọnà wo ló gbé e gbà , ó ṣàlàyé pé :  Ìpèníjà àkọkọ jẹ láti rí i pé à ń ṣe ìkẹkọọ Bíbélì ìdílé tó gbádùn mọni tó sì ṣe déédéé .  Mo fẹ kí àwọn ọmọ náà láyọ , kí ọkàn wọn balẹ , kí wọn ní ìtẹlọrùn , kí wọn má sì jìn sínú ọfìn .  Mo rí iṣẹ alẹ kan tí mò ń ṣe .  Ìdí tí mo fi ṣe èyí ni láti máa rí i pé àwọn ọmọ náà wà pẹlú mi ní gbogbo ìgbà tó bá ti ṣeé ṣe fún mi .  Kí n tó lọ síbi iṣẹ , àá jọ gbàdúrà pa pọ gẹgẹ bí ìdílé , lẹyìn náà màá rí i pé wọn lọ sùn .  Àbúrò màmá mi obìnrin ló máa ń wà pẹlú wọn nílé nígbà tí mo bá lọ sí ibi iṣẹ .   Báwo ni Gloria ṣe ran àwọn ọmọ rẹ lọwọ láti mọ àwọn ohun tó yẹ kí wọn fi sí ipò àkọkọ ?  Ó ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Fífi àwọn ohun tẹmí sí ipò àkọkọ ló jẹ mí lọkàn jù .  A ò fi bẹẹ lówó lọwọ , mi ò sì ń fi èyí bò fún àwọn ọmọ náà rárá .  Ohunkóhun tí mo bá ní kí wọn ṣe lèmi náà máa ń ṣe , gbogbo wọn ló sì fọwọ sowọ pọ .   Nígbà tó ń ronú padà sí ọgbọn tó dá sí i tí ìdílé rẹ fi wà pa pọ tímọtímọ , Gloria sọ pé :  Àṣírí ibẹ ni jíjọ ṣe nǹkan pa pọ .  Kò sẹni tó ń lọ dérí mọnú yàrá .  Ńṣe la jọ máa ń se oúnjẹ , tá a jọ ń tọjú ilé , tá a sì jọ ń ṣe inú ilé lọṣọọ .  A ò jẹ kí ìgbòkègbodò wa kan pa òmíràn lára .  Mo máa ń rí i dájú nígbà gbogbo pé a máa ń ṣe eré ìtura .   Ńṣe ni inú Carolyn , ìyá ọmọdékùnrin kan tó ń jẹ Joseph , máa ń dùn fún bí ọmọ náà ṣe ń dàgbà .  Kí ni àṣírí ìdùnnú rẹ ?  Obìnrin náà sọ pé :  A máa ń ka Bíbélì pa pọ ká tó lọ sùn , mo sì máa ń bi í ní ìbéèrè nípa àwọn ohun tó ti kọ .  Ìyẹn nìkan kọ o , a tún máa ń jíròrò àwọn ìpínrọ tá a pilẹ yàn nínú àwọn ìtẹjáde tó dá lórí Bíbélì , tá a sì máa ń fi wọn sílò bó ṣe kan kálukú wa .  Èyí máa ń ran Joseph lọwọ nígbà tó bá dojú kọ ìṣòro , bíi kíkojú àwọn ìpáǹle ọmọ nílé ìwé .   Carolyn kò sẹ pé ìgbésí ayé òun kò níṣòro , ṣùgbọn kò mọ ọn lára pé ńṣe ni òun dá wà .  Ó sọ pé :  Gbogbo ìgbà kọ ni nǹkan máa ń rọrùn o , àmọ mo gbà pé Jèhófà ti ràn mí lọwọ gan - an .  Mo tún máa ń rí ọpọ ìṣírí gbà nínú ìjọ Kristẹni .   Àwọn ìrírí nípa àṣeyọrí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn òbí tó ń nìkan tọmọ , irú bíi Gloria àti Carolyn , jẹ ẹrí pé àwọn òbí òde oní lè gbára lé àwọn ìlànà tó wà nínú Bíbélì láti tọ àwọn ọmọ tó máa yàn , tó máa yanjú , tí wọn á sì dúró sán - ún nípa tẹmí .  Àṣeyọrí ṣeé ṣe o !  Dídá tọmọ ń mú ọpọ ìpèníjà wá , èyí tó lè mú kí òye ẹni túbọ pọ sí i kó sì kọni láti túbọ mọ bá a ṣe ń fọwọ sowọ pọ .  Gbígbáralé Ọlọrun pátápátá , àti níní ìdánilójú pé yóò pèsè ìrànwọ , jẹ ọnà tó dára jù lọ láti kojú àwọn pákáǹleke tó wà nínú dídá tọmọ .  Sáàmù 121 : 1 - 3 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún àfikún ìsọfúnni lórí bí àwọn ìdílé olóbìí kan ṣe lè ṣàṣeyọrí , wo orí 9 nínú ìwé Àṣírí Ayọ Ìdílé , tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Ìkẹkọọ Bíbélì ìdílé ti ran àwọn ọmọ Gloria mẹtẹẹta lọwọ láti di Kristẹni òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Àwọn nìyí tí wọn ń wo lẹtà kan àti fọtò kan tí ẹgbọn wọn àgbà , tó ń sìn gẹgẹ bí míṣọnnárì báyìí , fi ránṣẹ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Carolyn àti ọmọ rẹ , Joseph  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ẹkọ Ìwalẹpìtàn Pọn Dandan Ká Tó Lè ní Ìgbàgbọ ?  Lọdún 1873 , Samuel Manning , àlùfáà ṣọọṣì kan tó jẹ ọmọ ilẹ Gẹẹsì kọwé nípa ìlú Jerúsálẹmù pé :  Bí ìlú náà ṣe fa àwọn èèyàn mọra gan - an ló jẹ káwọn tó ń rìnrìn - àjò lọ sí ilẹ mímọ máa dà gììrì lọ síbẹ láti apá ibi gbogbo lágbàáyé .  Ọkẹ àìmọye èèyàn ló ka àwọn ògiri ibẹ tó ti ń ya lulẹ , àwọn òpópónà rẹ tó dọtí gan - an , àtàwọn àwókù ìlú náà tó ti ń jẹrà sí nǹkan pàtàkì , tó sì yẹ láti bọlá fún , débi pé , kò tún sí ibòmíràn lórí ilẹ ayé tó ń fa àwọn èèyàn mọra tó bẹẹ .   ỌJỌ pẹ táwọn èèyàn ti máa ń yán hànhàn láti lọ sí Ilẹ Mímọ , ó kéré tán látìgbà ayé Kọnsitatáìnì tí í ṣe Olú Ọba Róòmù ni wọn ti ń ṣe bẹẹ .   Fún nǹkan bí ẹgbẹrún ọdún kan ààbọ  1,500  làwọn arìnrìn - àjò lọ sí ilẹ mímọ fi ń wá tí wọn sì ń lọ .  Wọn ń ṣe èyí láti lè túbọ sún mọ Ọlọrun àti láti fojú ara wọn rí Ilẹ Mímọ náà .  Síbẹ , ìyàlẹnu ló jẹ pé apá ìbẹrẹ ọrúndún kọkàndínlógún làwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ ṣẹṣẹ bẹrẹ sí í bá àwọn arìnrìn - àjò lọ sí ilẹ mímọ yìí .  Èyí ló wá ṣínà fún ẹkọ ìwalẹpìtàn nípa Bíbélì  ìyẹn ṣíṣe ìwádìí lórí àwọn nǹkan ìṣẹǹbáyé , àwọn èèyàn , àdúgbò , àtàwọn èdè tí wọn ń sọ ní Ilẹ Mímọ láyé ọjọun .  Àwọn ohun táwọn awalẹpìtàn ṣàwárí ti mú kí òye ọpọ ohun tó ṣẹlẹ lákòókò tí wọn kọ Bíbélì túbọ yéni sí i .  Bákan náà , ọpọ ìgbà ni àkọsílẹ àwọn awalẹpìtàn ti ṣe déédéé pẹlú ohun tí Bíbélì sọ .  Àmọ , ṣe irú ìmọ bẹẹ wá pọn dandan fún Kristẹni kan kó tó lè ní ìgbàgbọ ni ?  Láti dáhùn ìbéèrè yìí , ẹ jẹ ká sọrọ nípa ìlú Jerúsálẹmù àti tẹńpìlì rẹ níbi tí wọn ti hú ọpọ nǹkan ìṣẹǹbáyé jáde .   A Kì Yóò Fi Òkúta Kan Sílẹ Lórí Òkúta Kan   Níbàámu pẹlú kàlẹńdà àwọn Júù , ní Nísàn 11 , ìyẹn nígbà ìrúwé ọdún 33 Sànmánì Tiwa , Jésù Kristi àtàwọn kan lára àwọn ọmọ ẹyìn rẹ fi tẹńpìlì tó wà ní Jerúsálẹmù sílẹ , kò sì fẹsẹ tẹ ibẹ mọ lẹyìn náà .  Bí wọn ti ń lọ sí orí Òkè Ólífì , ọkan nínú àwọn ọmọ ẹyìn náà sọ pé :  Olùkọ , wò ó !  àwọn òkúta àti ilé wọnyí mà kàmàmà o !   Máàkù 13 : 1 .  Àwọn Júù olùṣòtítọ yìí nífẹẹ Ọlọrun àti tẹńpìlì rẹ tọkàntọkàn .  Ohun àmúyangàn ni àwọn ilé kíkàmàmà yìí jẹ fún wọn , pa pọ pẹlú àṣà àtọwọdọwọ wọn tó ti wà fún ọrúndún mẹẹẹdógún tó dá lórí tẹńpìlì náà .  Àmọ èsì tí Jésù fún àwọn ọmọ ẹyìn rẹ yà wọn lẹnu gidigidi , ó sọ pé :  Ṣé ìwọ rí ilé ńlá wọnyí ?  Lọnàkọnà , a kì yóò fi òkúta kan sílẹ lórí òkúta kan níhìn - ín tí a kì yóò wó palẹ .   Máàkù 13 : 2 .  Ní báyìí tí Mèsáyà tá a ṣèlérí náà ti dé , báwo ni Ọlọrun ṣe lè jẹ kí tẹńpìlì rẹ di èyí tí a pa run ?  Pẹlú ìrànlọwọ ẹmí mímọ , díẹdíẹ làwọn ọmọ ẹyìn Jésù wá ń lóye ohun tó ní lọkàn ní kíkún .  Àmọ kí làwọn ọrọ tí Jésù sọ náà ní í ṣe pẹlú fífi ẹkọ ìwalẹpìtàn ṣàlàyé Bíbélì ?   Ìlú  Tuntun Kan  Ní ọjọ Pẹńtíkọsì ọdún 33 Sànmánì Tiwa , orílẹ - èdè Júù pàdánù ipò ojú rere tó ní lọdọ Ọlọrun .  Èyí ló mú kí Ọlọrun fi ohun kan tó ga jùyẹn lọ fíìfíì rọpò rẹ  ìyẹn ìjọba ọrun kan tí yóò mú ọpọ ìbùkún wá bá gbogbo aráyé .  Bí Jésù ṣe sàsọtẹlẹ rẹ ló rí , Jerúsálẹmù àti tẹńpìlì rẹ di èyí tí a pa run lọdún 70 Sànmánì Tiwa .  Ẹkọ ìwalẹpìtàn jẹrìí sí ohun tí Bíbélì sọ nípa ìṣẹlẹ yẹn .  Síbẹ , ní ti àwọn Kristẹni , ìgbàgbọ wọn kò sinmi lórí bóyá àwọn awalẹpìtàn rí àwókù tẹńpìlì ìgbàanì náà tàbí bẹẹ kọ .  Jerúsálẹmù mìíràn ni wọn gbé ìgbàgbọ wọn kà , àmọ èyí jẹ oríṣi ìlú mìíràn .  Lọdún 96 Sànmánì Tiwa , àpọsítélì Jòhánù , tó gbọ àsọtẹlẹ Jésù nípa ìparun Jerúsálẹmù àti tẹńpìlì rẹ sétí , tí àsọtẹlẹ náà sì nímùúṣẹ lójú rẹ , ni ó rí ìran yìí :  Mo rí ìlú ńlá mímọ náà pẹlú , Jerúsálẹmù Tuntun , tí ń ti ọrun sọ kalẹ láti ọdọ Ọlọrun .   Ohùn kan láti ọrun wá sọ pé :  Yóò sì máa bá  aráyé  gbé , wọn yóò sì máa jẹ ènìyàn rẹ .  Ọlọrun fúnra rẹ yóò sì wà pẹlú wọn .  Yóò sì nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .   Ìṣípayá 21 : 2 - 4 .  Àwọn Kristẹni olùṣòtítọ tí yóò jẹ ọba pẹlú Kristi ní ọrun ló para pọ jẹ  ìlú  yìí .  Gbogbo wọn lápapọ ló jẹ ìjọba ti ọrun  ìyẹn Ìjọba Ọlọrun  èyí tí yóò ṣàkóso lórí ilẹ ayé , tí yóò sì mú ìran èèyàn padà wá sí ìjẹpípé lákòókò Ẹgbẹrúndún .  Àwọn Júù tó jẹ Kristẹni ní ọrúndún kìíní , tí wọn jẹ ara ẹgbẹ yẹn mọ pé , kò sí ohunkóhun tí àwọn ní nínú ètò àwọn Júù tó lè jẹ nǹkan kan lẹgbẹẹ àǹfààní ńlá tí wọn ní láti ṣàkóso pẹlú Kristi lọrun .  Nígbà tí àpọsítélì Pọọlù ń kọwé nípa ipò pàtàkì tó ti dì mú rí nínú ìsìn àwọn Júù , ó gbẹnu sọ fún gbogbo àwọn ẹlẹgbẹ rẹ pé :  Àwọn ohun tí ó jẹ èrè fún mi , ìwọnyí ni mo ti kà sí àdánù ní tìtorí Kristi .  Họwù , ní ti èyíinì , ní tòótọ mo ka ohun gbogbo sí àdánù pẹlú ní tìtorí ìníyelórí títayọ lọlá ti ìmọ nípa Kristi Jésù Olúwa mi .   Fílípì 3 : 7 , 8 .  Níwọn bí àpọsítélì Pọọlù ti ní ọwọ jíjinlẹ fún Òfin Ọlọrun àti ìṣètò tẹńpìlì náà , ó dájú pé àwọn ọrọ rẹ kò túmọ sí pé ká wá máa fojú tẹńbẹlú ìṣètò tó ti ọdọ Ọlọrun wá yìí .   Ńṣe ni Pọọlù wulẹ ń fi hàn pé ìṣètò Kristẹni ní láárí ju ìgbékalẹ àwọn Júù lọ .  Kò sí àní - àní pé Pọọlù àtàwọn Kristẹni tó jẹ Júù ní ọrúndún kìíní mọ kúlẹkúlẹ ètò àwọn Júù .  Níwọn bí ẹkọ ìwalẹpìtàn sì ti tànmọlẹ sí àwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá , àwọn Kristẹni náà lè lóye díẹ lára àwọn kúlẹkúlẹ yẹn báyìí .  Síbẹ , kíyè sí apá ibi tí Pọọlù sọ fún ọdọmọkùnrin náà Tímótì pé kó darí àfiyèsí rẹ sí :  Máa fẹsọ ronú lórí nǹkan wọnyí  àwọn ohun tó ní í ṣe pẹlú ìjọ Kristẹni  ; fi ara rẹ fún wọn pátápátá , kí ìlọsíwájú rẹ lè fara hàn kedere fún gbogbo ènìyàn .   1 Tímótì 4 : 15 .  Ó dùn mọni nínú pé , ẹkọ ìwalẹpìtàn nípa Bíbélì ti mú kí òye wa nípa ohun tó ṣẹlẹ ní àkókò tí wọn ń kọ Bíbélì lọwọ gbòòrò sí i .  Síbẹ , àwọn Kristẹni mọ pé , kì í ṣe ohun táwọn èèyàn hú jáde látinú ilẹ ni ìgbàgbọ àwọn sinmi lé , kàkà bẹẹ , orí Bíbélì , tí i ṣe Ọrọ Ọlọrun , ni ìgbàgbọ sinmi lé .  1 Tẹsalóníkà 2 : 13 ; 2 Tímótì 3 : 16 , 17 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Kọnsitatáìnì àti ìyá rẹ , Helena , nífẹẹ láti mọ àwọn ibi mímọ tó wà nílùú Jerúsálẹmù .  Obìnrin náà fojú ara rẹ rí ìlú Jerúsálẹmù .  Fún ọpọ ọrúndún lẹyìn ìgbà náà , ọpọlọpọ èèyàn ló tẹ lé àpẹẹrẹ rẹ .  Fún sáà kan , àwọn Kristẹni tó jẹ Júù ní Jerúsálẹmù ní ọrúndún kìíní pa oríṣiríṣi ohun tí Òfin Mósè sọ mọ , bóyá nítorí àwọn ìdí tó tẹ lé e yìí : Àtọdọ Jèhófà ni Òfin náà ti wá .  Òfin náà ti di àṣà láàárín àwọn Júù .  Òfin yìí ni ìjọba ilẹ náà ń lò , tí wọn bá sì ta kò ó , ó lè gbé àtakò tí kò nídìí dìde sí iṣẹ táwọn Kristẹni ń jẹ .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Òkè : Jerúsálẹmù ní ọdún 1920 ; ẹyọwó àwọn ará Róòmù tí wọn ṣe fún ìlò àwọn Júù , ọdún 43 Sànmánì Tiwa ; èso pómégíránétì aláwọ funfun mọ òféfèé tó yọ òdòdó , tó ṣeé ṣe kó jẹ pé inú tẹńpìlì tí Sólómọnì kọ ni wọn ti rí i , ọdún kẹjọ ṣááju Sànmánì Tiwa   Àwọn Credit Line   Ojú ìwé 2 àti 14 : Ẹyọwó : Fọtò  Israel Museum , Jerusalem ; nípa ìyọǹda Israel Antiquities Authority ; èso pómégíránétì : Nípa ìyọǹda Israel Museum , Jerusalem  Ṣé Kì Í Ṣe Pé Pàbó ni Gbogbo Ìrètí Àlàáfíà Ń Já Sí ?   Lónìí , ńṣe ló dà bíi pé inú ìjì líle kan la wà . . . nínú àjálù ńlá kan tí kò láfiwé rárá .   Ìwé ìròyìn  La Repubblica ,  ti ìlú Róòmù , lórílẹ - èdè Ítálì , ló sọ ọrọ yìí .  LẸYÌN táwọn apániláyà ṣọṣẹ ní ìlú New York City àti ìlú Washington , D.C . lọdún tó kọjá , ọpọ jù lọ èèyàn ju ti ìgbàkigbà rí lọ ti bẹrẹ sí ṣiyèméjì lórí ọjọ iwájú ìran èèyàn .  Àìmọye ìgbà làwọn ilé iṣẹ tẹlifíṣọn ti fi àwòrán bí àwọn Ilé Gogoro Méjì náà , ìyẹn Twin Towers , ṣe ń wó lulẹ hàn .  Wọn tún ń fi hàn bí àìnírètí àti ìbànújẹ ṣe bo àwọn tó yè bọ .  Àwọn ìran wọnyí ń mú ọkàn àwọn èèyàn káàkiri ayé pòrúurùu .  Yàtọ sí ìpayà tó gbòde kan yìí , èrò tó tún wà lọkàn àwọn èèyàn báyìí ni pé àyípadà mánigbàgbé kan ti dé bá ayé .  Ṣé òótọ ni ?  Ogun bẹ sílẹ kété lẹyìn ìṣẹlẹ láabi tó wáyé ní September 11 , 2001 .  Láìpẹ , àwọn orílẹ - èdè tó ti fìgbà kan jẹ ata - àtojú síra wọn lẹdí àpò pọ láti tẹ ìpániláyà rì .  Bá a bá sọ ọ lọ tá a sọ ọ bọ , ẹmí èèyàn àti dúkìá tó bá ìṣẹlẹ náà lọ kì í ṣe kékeré rárá .  Àmọ , ohun tí ọpọlọpọ èèyàn jákèjádò ayé kà sí àyípadà tó túbọ pabanbarì ni ojúlówó ìfọkànbalẹ tí kò sí mọ , ìyẹn ni pé , èrò tó túbọ ń gbilẹ lọkàn tọmọdé tàgbà ni pé , kò sẹni tó mórí bọ pátápátá lọwọ ewu , láìka ibikíbi tí onítọhún lè máa gbé sí .  Àwọn tó jẹ aṣáájú nínú ayé ń dojú kọ àìmọye ìṣòro .  Àwọn akọròyìn àtàwọn abẹnugan lórí ọràn àjọṣe ẹdá ń ṣàníyàn nípa bí a ṣe lè dáwọ ìpániláyà dúró kó tó gbèèràn bí iná ọyẹ , níwọn bó ti jọ pé ipò òṣì àti ìgbawèrèmẹsìn ló máa ń ṣokùnfà rẹ  àwọn ìṣòro tó jẹ pé kò sí ẹdá èèyàn kankan tó lè rí ojútùú sí wọn .  Ìwà ìrẹnijẹ ti tàn kálẹ gan - an nínú ayé débi pé gbogbo nǹkan tó lè dá rògbòdìyàn tó burú jáì sílẹ ló ti wà nílẹ .  Àwọn èèyàn lọlọkan - ò - jọkan ló ń kọminú nípa bóyá àwọn ìṣòro tó wà lórí ilẹ ayé á wábi gbà lọjọ kan .  Ǹjẹ ogun  pẹlú gbogbo ìnira , ikú , àti àdánù tó ń mú wá  máa dópin láé bí ?  Ọkẹ àìmọye èèyàn ló ń dara pọ mọ onírúurú ètò ẹsìn torí àtilè wá ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè wọnyí .  Àmọ , àwọn ẹlòmíràn ń ṣiyèméjì gan - an .  Ìwọ ńkọ ?  Ǹjẹ o rò pé àwọn aṣáájú ìsìn lè dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí ?  Àti pé , ǹjẹ àdúrà tí wọn ń gbà nípa pé kí àlàáfíà wà ha lè ṣẹ bí ?  Àwọn Ẹlẹsìn Tìtorí Àlàáfíà Pé Jọ sí Ìlú Assisi   Kí ìwà ipá di ohun ìgbàgbé !  Kógun máà tún gbérí mọ láé !  Ká máà rí ìpániláyà mọ !  Lórúkọ Ọlọrun , kí gbogbo ẹsìn pawọ pọ láti mú ìdájọ òdodo , àlàáfíà , ìdáríjì ẹṣẹ àti ìwàláàyè , àti ìfẹ wá sórí ilẹ ayé o !   Póòpù John Paul Kejì ló gbàdúrà bẹẹ .  ÌLÚ Assisi , lórílẹ - èdè Ítálì , ni ìpàdé náà ti wáyé ní January 24 , 2002 . Lọjọ yẹn , àwọn aṣojú látinú àwọn ẹsìn ayé lọlọkan - ò - jọkan kóra jọ sí ìlú náà láti gbàdúrà fún àlàáfíà , níwọn bí ìpániláyà , àìráragba - nǹkan - sí , àti ìwà ìrẹnijẹ ti ń fi àlàáfíà ayé sínú ewu .  Póòpù ló pe ìpàdé ọhún ní oṣù méjì lẹyìn tí àwọn Ilé Gogoro Méjì wó lulẹ ní ìlú New York City .  Ọpọ àwọn aṣáájú ìsìn ló fi tọkàntọkàn jẹ ìpè yìí tó wá láti ibùjókòó ìjọba póòpù tí a mọ sí Vatican .  Ìgbà méjì ọtọọtọ ṣáájú èyí , ìyẹn lọdún 1986 àti lọdún 1993 , ni póòpù ti pe ìpàdé ọlọjọ kan láti fi gbàdúrà ní ìlú Assisi yìí kan náà .   Àwọn akọròyìn tó wá láti orígun mẹrẹẹrin ayé láti wá wo bí ìpàdé ti ọdún 2002 yìí ṣe máa lọ sí lé ní ẹgbẹrún kan .  Ọpọlọpọ ìsìn ló rán aṣojú wá síbi àdúrà fún àlàáfíà yìí  àwọn ìsìn tó jẹ ti Kirisẹńdọmù  ṣọọṣì Kátólíìkì , àwọn ọmọlẹyìn Luther , àwọn onísìn Áńgílíkà , àwọn onísìn Ọtọdọọsì , àwọn onísìn Mẹtọdíìsì , àwọn Onítẹbọmi , àwọn onígbàgbọ wò - ó - sàn , àwọn Mennonite , àwọn Quaker , àtàwọn mìíràn  . Àwọn aṣojú kò ṣàì tún wá látinú ẹsìn Ìsìláàmù , Híńdù , Confucius , Sikh , Jain , Tenrikyo , Buddha , ìsìn àwọn Júù , àwọn ẹsìn ìbílẹ Áfíríkà , Shinto , àti Zoroaster .  Àwọn aṣojú látinú àwọn ẹsìn mìíràn , àti ẹnì kan tó ń ṣojú fún Ìgbìmọ Ṣọọṣì Àgbáyé , tún bá wọn pésẹ síbi ìpàdé náà .  Ìrawọ Ẹbẹ Nítorí Kí Àlàáfíà Lè Wà  Ayẹyẹ ọjọ náà bẹrẹ ní aago mẹsàn - án ku ogún ìṣẹjú ní òwúrọ , nígbà tí  ọkọ ojú - irin àlàáfíà  kúrò ní ibùdókọ ojú irin kékeré kan ní ìlú tí í ṣe Ibùjókòó Ìjọba Póòpù .  Ọkọ òfuurufú hẹlikóbítà méjì ló ń dáàbò bo ọkọ ojú irin onílé méje náà bó ti ń lọ , èyí tí wọn ti ṣe inú rẹ lọṣọọ tó sì ní àwọn ohun ìdẹra .  Póòpù àtàwọn aṣáájú ìsìn yòókù rìnrìn àjò fún wákàtí méjì kí wọn tó dé ìlú Assisi .  Wọn kò fi ọràn ààbò ṣeré rárá , kódà nǹkan bí ẹgbẹrún ọlọpàá ló wà ní sẹpẹ láti kápá ewu tàbí rúkèrúdò èyíkéyìí .  Àwọn aṣáájú ìsìn náà kóra jọ sí gbàgede ńlá kan tọjọ rẹ ti pẹ , èyí tí wọn fi ìbòrí fẹrẹgẹdẹ bò .  Nínú gbàgede náà , gbogbo àwọn aṣojú ìsìn náà jókòó lọ lápátùn - ún àti lápásì pèpéle ńlá kan tí wọn kùn ní àwọ pupa , tí àga póòpù sì wà láàárín .  Igi ólífì kan wà lẹgbẹẹ pèpéle náà , èyí tó dúró fún àlàáfíà .  Níwájú pèpéle náà làwọn àlejò , tí wọn ti fara balẹ yàn , tó lé ní ẹgbẹrún méjì jókòó sí .  Díẹ lára àwọn lọgàá - lọgàá lẹnu iṣẹ ọba lórílẹ - èdè Ítálì ló jókòó lọwọ iwájú .  Àwọn ẹgbẹ akọrin ṣọọṣì ń kọ orin ìsìn tó dá lórí àlàáfíà bí ẹnì kan bá ti sọrọ tán kí ẹlòmíràn tó bẹrẹ ọrọ tirẹ .  Láwọn àgbègbè mìíràn nínú ìlú náà , ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn , tí ọpọ jù lọ wọn jẹ ọdọlangba , ń gbé àwọn bébà tí wọn ti kọ àwọn ọrọ tó ń fi hàn pé wọn lòdì sí ogun kiri lóríṣiríṣi èdè , wọn sì tún ń kọrin nípa àlàáfíà .  Ọpọ mú ẹka igi ólífì dání .  Lẹyìn tí póòpù ti jókòó sáyè rẹ lórí pèpéle náà , ó kí àwọn aṣojú tó wá látinú onírúurú ìsìn náà káàbọ .  Lẹyìn náà , lẹyìn tí wọn ti fi èdè Látìn kọ orin ìsìn kan tí wọn gbé ka Aísáyà 2 : 4  èyí tó sọ àsọtẹlẹ àkókò tí  orílẹ - èdè kì yóò gbé idà sókè sí orílẹ - èdè   àwọn aṣojú méjìlá , tí ọkọọkan wọn wọ aṣọ ìsìn tó yàtọ síra wọn gédégédé , wá ṣe ìrawọ ẹbẹ tọkàntọkàn nítorí àlàáfíà .  Díẹ nìwọnyí lára àwọn ìrawọ ẹbẹ tí wọn ṣe .   Ní àkókò mánigbàgbé yìí nínú ìtàn , ó yẹ kí aráyé rí àwọn àmì tó ń fi hàn pé a fẹ kí àlàáfíà jọba , kí wọn sì gbọ àwọn ọrọ ìrètí .   Kádínà François Xavier Nguyên Van Thuân .  Ọlọrun  kì í ṣe Ọlọrun ogun àti rúkèrúdò ṣùgbọn ó jẹ Ọlọrun àlàáfíà .   Bíṣọọbù Àgbà Bartholomeus Kìíní .   Kò yẹ kí àìfohùnṣọkan ẹsìn sún  àwọn èèyàn  láti máa ṣá àwọn tí ẹsìn wọn yàtọ sí tiwọn tì , tàbí kí wọn máa kórìíra wọn .   Ọjọgbọn nínú ẹkọ ìsìn Setri Nyomi , aṣojú fún Àjọ Àwọn Ṣọọṣì Alátùn - únṣe Lágbàáyé .   Àìṣègbè àti ìfẹ ará jẹ nǹkan pàtàkì méjì tó lè mú kí ojúlówó àlàáfíà ṣeé ṣe láàárín àwọn èèyàn .   Olóyè Amadou Gasseto , aṣojú fún àwọn ẹlẹsìn ìbílẹ Áfíríkà .   Àlàáfíà nìkan ló jẹ mímọ , ogun kì í ṣe ohun mímọ rárá !   Andrea Riccardi , aṣojú fún Ṣọọṣì Kátólíìkì .  Àwọn aṣojú kan gbà pé àwọn ìsìn jẹbi tó pọ gan - an fún bí wọn ṣe ń súnná sí ẹtanú ìsìn àti ogun .  Aṣojú Ẹsìn Luther Lágbàáyé sọ pé ayé ti  mì tìtì nítorí ìwà ìkà bíburú jáì tí ìgbónára ẹsìn ṣokùnfà rẹ .   Ẹni tó jẹ aṣojú fún ẹsìn àwọn Júù sọ pé :  Ìsìn ti dá kún àìmọye ogun bíburú jáì tó ṣekú pa ọpọlọpọ èèyàn .   Aṣojú ẹsìn Híńdù sọ ní tirẹ pé :  Àwọn àkọsílẹ ìtàn fi hàn léraléra pé , àwọn kan tó ń pariwo pé olùgbèjà ẹsìn làwọn ti lo ìsìn láti fi darí àwọn èèyàn àti láti fi dá ìyapa sílẹ .   Lẹyìn tí wọn ti fi taratara bẹnu àtẹ lu ìpániláyà àti ogun , àwọn aṣojú náà padà lọ jókòó sí àyè tí wọn fi ọkọọkan wọn sí , kí kálukú lè gbàdúrà sí ọlọrun tirẹ fún àlàáfíà .  Àdúrà fún Àlàáfíà  Àwọn aṣojú ìsìn Kirisẹńdọmù gbàdúrà pa pọ ní apá ìsàlẹ ṣọọṣì Basilica ti St .  Francis , nítòsí sàréè tí wọn fi sọ ṣọọṣì náà lórúkọ .  Àdúrà wọn bẹrẹ lẹyìn tí póòpù àtàwọn aṣojú mẹta mìíràn ti ṣe  ìrawọ ẹbẹ sí Mẹtalọkan .   Wọn ń kọ orin ìsìn , wọn sì ń ṣe ìrawọ ẹbẹ fún àlàáfíà láàárín àdúrà náà , bákan náà ni Bíbélì kíkà lórí ọràn àlàáfíà náà tún ń wáyé lásìkò kan náà .  Nínú àdúrà kan , wọn rawọ ẹbẹ sí Ọlọrun pé kó ṣe ìdásílẹ  ẹsìn kan tí kò ní ìyapa nínú .   Láti kádìí ayẹyẹ náà , àwọn tí wọn kópa nínú àdúrà náà fi èdè Látìn kọ orin Àdúrà Olúwa , èyí tí wọn gbé ka ìwé Mátíù orí 6 , ẹsẹ 9 sí 13 .  Lásìkò kan náà , àwọn aṣojú látinú àwọn ẹsìn yòókù náà ń gbàdúrà tiwọn láwọn àgbègbè mìíràn .  Nínú gbọngàn kan tí wọn yíjú rẹ sí ìhà tí ìlú Mẹkà wà , àwọn Mùsùlùmí tí wọn kúnlẹ sórí kápẹẹtì ń ké pe Allah .  Àwọn ẹlẹsìn Zoroaster , tí wọn ń gbàdúrà tiwọn lẹgbẹẹ àwọn ẹlẹsìn Jain àtàwọn ẹlẹsìn Confucius , tan iná mímọ kan tí ń jó .  Àwọn tó ń ṣojú fún àwọn ẹlẹsìn ìbílẹ Áfíríkà gbàdúrà sí ẹmí àwọn babańlá wọn .  Àwọn ẹlẹsìn Híńdù bẹbẹ fún àlàáfíà látọdọ àwọn ọlọrun wọn .  Gbogbo wọn rawọ ẹbẹ sáwọn ọlọrun wọn níbàámu pẹlú ààtò ìjọsìn kálukú wọn .  Wọn Jọ Ṣe Àdéhùn Láti Lépa Àlàáfíà  Àwọn aṣojú náà tún péjọ pọ lẹẹkan sí i lábẹ àtíbàbà náà láti mú ayẹyẹ náà wá sí òpin .  Àwọn àtùpà tó ń jó  èyí tó ń ṣojú fún ìrètí àlàáfíà  ni àwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé fi tọwọtọwọ gbé fún ọkọọkan àwọn aṣojú náà .  Ìran ọhún dùn ún wò .  Lẹyìn náà ni àwọn kọọkan lára àwọn aṣojú náà ka àwọn àkọsílẹ wọn lórí àdéhùn tí wọn jọ ṣe láti lépa àlàáfíà , tí ọkọọkan wọn sì ń ṣe ìpolongo ọtọọtọ .   Mímú kí àlàáfíà wà ń béèrè pé kí olúkúlùkù nífẹẹ aládùúgbò rẹ .   Bíṣọọbù Àgbà Bartholomeus Kìíní .   Ìwà ipá àti ìpániláyà forí gbárí pẹlú ohun tí ìsìn túmọ sí ní ti gidi .   Ọjọgbọn nínú ẹkọ ìsìn Konrad Raiser , aṣojú fún Ìgbìmọ Ṣọọṣì Àgbáyé .   A ti jẹjẹẹ láti máa fi ọwọ àti iyì tọtúntòsì kọ àwọn èèyàn .   Bhai Sahibji Mohinder Singh , aṣojú fún ẹsìn Sikh .  i  Àlàáfíà tó bá ti ní ojúsàájú nínú kì í ṣe ojúlówó àlàáfíà .   Bíṣọọbù Ọtọdọọsì Vasilios .  Níkẹyìn , póòpù ka ọrọ tó wà ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí sókè .  Nígbà tí ìpàdé alámùúlùmálà ìgbàgbọ yìí parí , àwọn aṣojú tó pésẹ náà fọwọ gbá ara wọn mọra gẹgẹ bí àmì àlàáfíà .  Wọn sọ àwọn ọrọ dídùn mọràn - ìn mọran - in tí wọn ti fara balẹ múra rẹ sílẹ , ṣekárími àti afẹfẹyẹyẹ ìpàdé ọhún sì kúrò ní kékeré .  Àmọ , ojú wo làwọn èèyàn fi wo ayẹyẹ tó fakíki yìí ?   Bí Wọn Bá Máa Jẹ Ṣe Ohun Tí Wọn JẹJẹẹ Rẹ   Àwọn ìwé ìròyìn àti tẹlifíṣọn kan sáárá sí ìgbésẹ tí póòpù gbé yìí .  Kódà àwọn kan pe póòpù ní  agbẹnusọ fún gbogbo àwọn ẹlẹsìn Kristi .   Ìwé ìròyìn Ibùjókòó Ìjọba Póòpù tí ń jẹ LOsservatore Romano sọ pé , ayẹyẹ tí wọn ṣe ní ìlú Assisi lọjọ náà jẹ  ìgbésẹ pàtàkì kan tó máa ṣamọnà sí jíjẹ kí àwọn èèyàn máa gbé ní àlàáfíà .   Àkọlé gàdàgbà tó wà nínú ìwé ìròyìn Corriere dellUmbria sọ pé :  Assisi Tan Ìmọlẹ sí Àlàáfíà .   Àmọ kì í ṣe gbogbo àwọn tó fara balẹ kíyè sí ìṣẹlẹ yìí ló wú lórí .  Ìpàdé náà ń kọ àwọn kan lóminú torí pé , láìka bí wọn ṣe gbàdúrà láwọn ọjọ àdúrà fún àlàáfíà lọdún 1986 àti 1993 sí , àwọn ogun táwọn èèyàn ń jà látàrí ọràn ẹsìn kò yé dààmú aráyé .  Ìkórìíra tí ẹsìn dá sílẹ ti súnná sí ìpakúpa ọlọgbàrá ẹjẹ ní ilẹ Uganda , Yugoslavia àtijọ , Indonesia , Pakistan , Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn , àti Àríwá Ireland .  Ìwé ìròyìn ilẹ Ítálì kan tó ń jẹ La Repubblica sọ pé , àwọn kan tó ń ṣe lámèyítọ ìpàdé náà bẹnu àtẹ lù ú nípa sísọ pé  afẹfẹyẹyẹ lásán - làsàn  ni .  Ẹnì kan tó jẹ ọmọ Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin ilẹ Yúróòpù sọ pé , kí àlàáfíà tó lè wà , àwọn ẹlẹsìn gbọdọ  fi ohun tí Ìhìn Rere sọ ṣèwà hù   ìyẹn ni pé , kí wọn tẹ lé ọrọ tó sọ pé ,  nífẹẹ àwọn ọtá rẹ , yí ẹrẹkẹ kejì sí wọn .   Ó sọ pé lójú tòun ,  kò sẹni tó ń ṣe  bẹẹ .  Alága Àwùjọ àwọn Ẹlẹsìn Júù nílẹ Ítálì sọ pé  ká máa wo ohun tó máa ṣẹlẹ ló kù báyìí , bí wọn bá máa ṣe ohun tí wọn jẹjẹẹ láti ṣe , tí wọn á sì mú kí àyípadà gidi wà .   Aṣojú fún àwọn Ẹlẹsìn Buddha nílẹ Ítálì náà sọ kókó kan tó jọra nípa sísọ pé kálukú gbọdọ  rí i dájú pé àwọn ìrawọ ẹbẹ fún àlàáfíà so èso rere , kì í ṣe pé ká kàn máa rò ó lọkàn lásán .   Akọròyìn kan tó ń kọròyìn fún ìwé ìròyìn LEspresso ti ilẹ Ítálì sọ pé , ìpàdé tó wáyé ní ìlú Assisi tún ṣiṣẹ fún ète mìíràn yàtọ sí ti ọràn àlàáfíà tí àwọn ìsìn Kirisẹńdọmù torí rẹ rán aṣojú lọ síbẹ .  Ó pè é ní  ìgbáríjọ àwọn ẹlẹsìn láti kọjúùjà sí àìfẹ - ṣẹsìn , àìmọwàáhù , àti àìnígbàgbọ .  Bákan náà ló tún jẹ ìsapá láti gbógun ti  ìdágunlá sí ẹsìn lọnà tó lékenkà ,  èyí tó ń wáyé ní ilẹ Yúróòpù láìka  bí ìtàn ti fi hàn pé ẹlẹsìn Kristi ni látilẹwá  sí .  Lára àwọn tó ṣe àríwísí púpọ jù sí ìpàdé náà ni àwọn ọmọ ìjọ Kátólíìkì tí kò fẹsìn ṣeré , tí wọn ń kọminú pé ó lè sọ àwọn ẹkọ ṣọọṣì di yẹpẹrẹ .  Nínú ìfọrọwánilẹnuwò kan lórí tẹlifíṣọn , gbajúgbajà òǹkọwé ṣọọṣì Kátólíìkì kan tó ń jẹ Vittorio Messori sọ pé , ayẹyẹ tó wáyé ní ìlú Assisi lè máà jẹ ká mọ ìyàtọ tó wà láàárín ẹsìn mọ .  Ká sòótọ , àwọn aláṣẹ ṣọọṣì ti gbé àwọn ìgbésẹ kan ṣáájú kó má bàa dà bíi pé wọn ń ṣe àmúlùmálà ẹsìn .  Póòpù gan - an fúnra rẹ sọ ọrọ kan láti fi já irú ìfẹsùnkanni bẹẹ ní koro .  Síbẹsíbẹ , lójú ọpọlọpọ èèyàn , ó dà bíi pé ọnà tí wọn gbà ṣe ayẹyẹ náà fi hàn pé àwọn onírúurú ìsìn wọnyẹn wulẹ ń ṣojú fún oríṣiríṣi ọnà láti fi ké pe Ọlọrun kan náà ni .  Ìsìn àti Àlàáfíà  Àmọ , kí wá ni àwọn ètò ẹsìn ayé lọlọkan - ò - jọkan lè ṣe láti fi mú kí àlàáfíà wà ?  Ìbéèrè yẹn ń kọ àwọn èèyàn kan lóminú , nítorí pé ó dà bíi pé ohun táwọn ìsìn ń ṣe láti fi ṣokùnfà ogun ju ohun tí wọn ń ṣe láti fi dènà rẹ lọ .  Àwọn òpìtàn ti kọwé nípa ọnà tí àwọn ìjọba ayé ti gbà lo ìsìn láti fi súnná sí ogun .  Bó ti wù kó rí , ìbéèrè kan tó dìde ni pé : Kí ló dé táwọn ìsìn fi ń jẹ kí wọn lo àwọn ?  Ó kéré tán , àwọn ìsìn Kirisẹńdọmù ní òfin àtọrunwá kan níkàáwọ wọn , èyí tí ì bá ti ràn wọn lọwọ láti yẹra fún ẹbi tí ogun jíjà ń mú wá .  Jésù sọ pé àwọn ọmọlẹyìn òun kì yóò jẹ  apá kan ayé .   Ká ní àwọn ìsìn Kirisẹńdọmù ti fi àwọn ọrọ wọnyẹn sílò ni , wọn ì bá má dara wọn pọ mọ àwọn ìjọba olóṣèlú , nípa fífi ojúure wo àwọn ológun àti ogun , àti nípa gbígbàdúrà fún wọn .  Ní tòótọ , tí wọn bá fẹ hùwà níbàámu pẹlú àwọn ọrọ dídùn tí wọn sọ ní ìlú Assisi , àwọn aṣáájú ìsìn gbọdọ yẹra pátápátá fún àwọn ìjọba olóṣèlú .  Ìyẹn nìkan kọ o , wọn ní láti fi ọnà àlàáfíà kọ àwọn ọmọ ìjọ wọn .  Àmọ ṣá o , àwọn òpìtàn ṣàkíyèsí pé ọpọ rẹpẹtẹ àwọn èèyàn tó gba Ọlọrun gbọ  tàbí tí wọn ń sọ ọ lẹnu pé àwọn gbà á gbọ  ló ń hu ìwà ipá inú ayé .  Lẹnu àìpẹ yìí , ọrọ olóòtú inú ìwé ìròyìn kan sọ pé :  Kò pẹ lẹyìn Sept . 11 , ẹnì kan kọ àwọn ọrọ amúnironújinlẹ wọnyí sára ògiri kan nílùú Washington , D.C . :  Ọlọrun wa ò , mà jọwọ gbà wá lọwọ àwọn tó gbà ọ gbọ .    Gbogbo ṣekárími àti afẹfẹyẹyẹ tó wáyé ní ìlú Assisi fi àwọn ìbéèrè kan tó ta kókó sílẹ láìdáhùn .  Àmọ , àfàìmọ kó máà jẹ pé ìbéèrè tó ṣe pàtàkì jù  tàbí tó ta kókó jù  tí ọpọ àwọn tó ń fi tọkàntọkàn ṣẹsìn ń wá ìdáhùn sí ni pé : Kí ló dé tí Ọlọrun kò fi tíì dáhùn àwọn àdúrà fún àlàáfíà táwọn ìsìn ayé ń gbà sí i látọjọ yìí wá ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Tó o bá fẹ mọ púpọ sí i nípa ọjọ àdúrà fún àlàáfíà ti ọdún 1986 , jọwọ wo Jí !  December 8 , 1987 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Àwọn aṣojú ìsìn ń gba àtùpà tí ń jó  èyí tó ń ṣojú fún ìrètí àlàáfíà   Credit Line   AP Photo  Pier Paolo Cito   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 19   AP Photo  Pier Paolo Cito  Ta Ló Máa Mú Àlàáfíà Pípẹtítí Wá ?  KÍ LÓ dé tí Ọlọrun ò ṣe tíì dáhùn àwọn àdúrà àlàáfíà táwọn tó jẹ aṣáájú nínú onírúurú ìsìn ayé ń gbà ?  Bíbélì dáhùn ìbéèrè yìí lọnà tó fani lọkàn mọra .  Kì í ṣe pé Ọlọrun kò nífẹẹ àlàáfíà  kódà , ìfẹ tí Ọlọrun ní fún àlàáfíà jinlẹ gan - an ju ti àwọn àlùfáà tó ń gbàdúrà lọ .  Àní , Ọlọrun ti ṣe àwọn ètò gúnmọ kan láti mú kí àlàáfíà ayé ṣeé ṣe .  Ó ti gbé àwọn ìgbésẹ pàtàkì láti ṣe èyí .  Ó tún ti sọ ohun tó ní lọkàn láti ṣe fún aráyé ní kedere .  Àmọ ṣá , ó bani nínú jẹ pé àwọn ìsìn ayé kò kọbi ara sí ohun tí Ọlọrun sọ rárá .  Nígbà pípẹ sẹyìn , Ọlọrun ṣèlérí  irú - ọmọ  kan , tí yóò jẹ alákòóso , ẹni tí Bíbélì ṣàpèjúwe rẹ ní ṣísẹ - n - tẹ - lé nípa pípèsè ọpọlọpọ ìsọfúnni nípa ẹni tó máa jẹ .  Wòlíì Aísáyà , ẹni tó gbajúmọ fún jíjẹ tó jẹ òǹkọwé àwọn àkànṣe àsọtẹlẹ nípa Mèsáyà , kọwé pé Aṣáájú tí Bíbélì sọ àsọtẹlẹ nípa rẹ yìí yóò di  Ọmọ Aládé Àlàáfíà  lórí ilẹ ayé , àti pé lábẹ ìṣàkóso rẹ ,  àlàáfíà kì yóò lópin .   Alákòóso tó máa ṣàkóso látòkè ọrun yìí yóò fòpin sí ìwà búburú , yóò sì sọ ilẹ ayé di Párádísè , níbi tí ìwà ìrẹnijẹ , àìsàn , ipò òṣì , àti ikú kì yóò ti sí mọ .  Àlàáfíà àti ìyè àìnípẹkun ló máa gbayé kan .  Ìgbà wo ni èyí yóò ṣẹlẹ ?  Àlàáfíà Ayé ti Sún Mọlé  Jésù sọ fún àwọn ọmọlẹyìn rẹ pé , ṣáájú kí òpin tó dé bá ètò àwọn nǹkan búburú yìí àti kí àwùjọ ẹdá èèyàn tuntun tó bẹrẹ sí gbé orí ilẹ ayé , onírúurú ìṣẹlẹ àràmàǹdà tó ń mi ayé tìtì yóò máa ṣẹlẹ , tí ìwọnyí á sì máa ṣẹlẹ pa pọ lásìkò kan náà .  Ọpọ lára àwọn ìṣẹlẹ wọnyí  irú bí ogun , ọwọn gógó oúnjẹ , ìsẹlẹ , ká kàn mẹnu kan díẹ péré  ń wáyé lóòrèkóòrè ní gbogbo sànmánì , àmọ gbogbo wọn lápapọ kò tíì ṣẹlẹ lẹẹkan náà tàbí kí wọn máa wáyé jákèjádò ayé gẹgẹ bó ṣe ń ṣẹlẹ ní sànmánì tiwa yìí .  Bákan náà , àbájáde irú àwọn ìṣòro kíkàmàmà bẹẹ máa ń burú gan - an ju bó ti ṣe máa ń rí tẹlẹ lọ nítorí pé àwọn èèyàn tó ń gbé nínú ayé ti pọ sí i .  Ìṣẹlẹ mìíràn tí Bíbélì sọ àsọtẹlẹ rẹ ni bí ẹdá èèyàn ṣe ń ba àyíká jẹ , èyí tó ń bá a lọ láìdáwọdúró .  Láfikún sí i , ṣáájú kí òpin tí a sọ tẹlẹ yìí tó dé , a ní láti ṣe iṣẹ ìkìlọ kan jákèjádò ayé , ìyẹn ni wíwàásù  ìhìn rere ìjọba  náà .  Lónìí , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló ń ṣe iṣẹ yìí jákèjádò ayé .  Mátíù 24 : 14 .  Ìmúṣẹ àwọn àsọtẹlẹ wọnyẹn yóò jẹ ìhìn rere fún ìran èèyàn olùṣòtítọ .  Bẹẹ ni o , ayé tuntun tí Ọlọrun ṣèlérí pé yóò ní ojúlówó àlàáfíà ti sún mọlé !  Ìyẹn ni yóò fi wá lọkàn balẹ pé ìkórìíra àti ìpániláyà yóò kásẹ nílẹ pátápátá , tí a kò sì ní gbúròó wọn mọ .  Bíbélì ṣàlàyé pé :  Wọn kì yóò ṣe ìpalára èyíkéyìí , bẹẹ ni wọn kì yóò fa ìparun èyíkéyìí ní gbogbo òkè ńlá mímọ mi ; nítorí pé , ṣe ni ilẹ ayé yóò kún fún ìmọ Jèhófà bí omi ti bo òkun .   Aísáyà 11 : 9 .  Irú Àdúrà tí Ọlọrun Ń Gbọ  Gbígbàdúrà sí Ọlọrun kì í ṣe ohun téèyàn kàn ń ṣe ṣáá láìnítumọ tàbí ààtò ìsìn onípẹpẹfúúrú kan lásán .  Bíbélì pe Jèhófà ní  Olùgbọ àdúrà .   Nítorí náà , ìgbàkigbà téèyàn ì báà gbàdúrà , Ọlọrun ń fetí sí àìmọye àdúrà táwọn olóòótọ ọkàn tó wà lórí ilẹ ayé ń gbà sí i .  Àmọ o , ǹjẹ àwọn ohun kan wà tá a gbọdọ ṣe kí Ọlọrun tó lè fetí sí àdúrà wa ?  Bíbélì fi hàn pé àwọn olóòótọ ọkàn tó bá kẹkọọ àwọn òtítọ tí Bíbélì fi kọni nípa Ọlọrun ní láti ṣiṣẹ lórí ohun tí wọn kọ , kí wọn sì di  olùjọsìn tòótọ ,  ìyẹn àwọn tó ń jọsìn rẹ  ní ẹmí àti òtítọ .   Òun kì í dáhùn àdúrà àwọn tí kò bá ń ṣe ìfẹ rẹ , ìyẹn ni Ìwé Mímọ ṣe sọ pé :  Ẹni tí ó bá ń yí etí rẹ kúrò nínú gbígbọ òfin  Ọlọrun   àdúrà rẹ pàápàá jẹ ohun ìṣe - họọ - sí .   Òwe 28 : 9 .  Ó bani nínú jẹ pé , ọpọ àwọn aṣáájú ìsìn lónìí ni kì í fi ète Ọlọrun láti mú àlàáfíà wá kọ àwọn èèyàn bẹẹ ni wọn kì í gbàdúrà nípa ète náà .  Kàkà bẹẹ , àwọn ìjọba ẹdá èèyàn ni wọn máa ń gbàdúrà fún láti yanjú irú àwọn ìṣòro bẹẹ , nígbà tí Ọrọ Ọlọrun sọ ní kedere pé  kì í ṣe ti ènìyàn tí ń rìn àní láti darí àwọn ìṣísẹ ara rẹ .   Jeremáyà 10 : 23 .  Bíbélì sọ àsọtẹlẹ pé  ní apá ìgbẹyìn àwọn ọjọ ,  ìyẹn ní sànmánì tiwa yìí , àwọn olùfẹ àlàáfíà yóò máa wọ tìrítìrí lọ sí  òkè ńlá ilé Jèhófà  lọnà ìṣàpẹẹrẹ , èyí tó dúró fún ìjọsìn tòótọ .  Irú àwọn ẹni bẹẹ yóò ṣe ìyípadà tó kọyọyọ nínú ìgbésí ayé wọn :  Wọn yóò ní láti fi idà wọn rọ abẹ ohun ìtúlẹ , wọn yóò sì fi ọkọ wọn rọ ọbẹ ìrẹwọ - ọgbìn .  Orílẹ - èdè kì yóò gbé idà sókè sí orílẹ - èdè , bẹẹ ni wọn kì yóò kọṣẹ ogun mọ .   Aísáyà 2 : 2 - 4 .  Ǹjẹ àwùjọ àwọn olùjọsìn kan wà lónìí tó ń tiraka láti gbé níbàámu pẹlú àwọn ọrọ wọnyẹn ?  Àbí ńṣe ni gbogbo ìsìn wulẹ ń sọrọ nípa àlàáfíà lásán nígbà tí wọn tún ń ṣagbátẹrù ogun lọwọ kan náà ?  Nígbà míì tó o bá tún bá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pàdé , a rọ ọ láti jíròrò ọràn nípa àlàáfíà pẹlú wọn , kó o lè mọ ìsìn tó ń kọ àwọn èèyàn lẹkọọ láti máa bá gbogbo èèyàn gbé ní àlàáfíà .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ǹjẹ Mo Nílò Tẹlifóònù Alágbèérìn ?   Ọkàn mi kì í balẹ rárá , ńṣe ni inú sì máa ń bí mi bí kò bá sí tẹlifóònù alágbèérìn lọwọ mi .   Akiko .    TẸLIFÓÒNÙ alágbèérìn ti di ohun tí ọpọ èèyàn ń lò báyìí ní ọpọ orílẹ - èdè .  Tẹlifóònù yìí rọrùn láti lò .  Àwọn ọrẹ rẹ àtàwọn òbí rẹ lè fi pè ọ kí wọn sì fi bá ọ sọrọ nígbàkigbà àti níbikíbi tó o bá wà  ìwọ náà sì lè fi bá wọn sọrọ .  Wọn ṣe àwọn kan lọnà tó máa fi ṣeé ṣe fún ẹni tó ń lò ó láti tẹ ọrọ ṣókí ránṣẹ sí ẹlòmíràn lórí rè , ni ìwé ìròyìn The Times ti ìlú London fi pè é ní  ọnà tuntun tí àwọn ọdọ ń lò láti bá àwọn ẹlòmíràn sọrọ .   Àwọn tẹlifóònù alágbèérìn kan tiẹ wà tí wọn lè bá Íńtánẹẹtì ṣiṣẹ , èyí ṣeé lò fún wíwá ìsọfúnni lórí Íńtánẹẹtì àti fún kíkọ lẹtà orí kọǹpútà  E - mail  .  Bóyá o ti ní , tàbí kó o ṣẹṣẹ fẹẹ ní , èyí ó wù ó jẹ , máa rántí pé , kò sí ohun tí ọmọ èèyàn ṣe tí kò ní àléébù tirẹ .  Tẹlifóònù alágbèérìn láwọn àǹfààní àti àwọn kùdìẹ - kudiẹ tó yẹ kéèyàn ronú lé béèyàn bá ní in , torí pé mímọ kúlẹkúlẹ nípa àwọn ìṣòro tó lè yọjú á jẹ kéèyàn ó lè fọgbọn lò ó .   Gbéṣirò Lé Ìnáwó Náà   Jésù fi ìlànà ọlọgbọn kan lélẹ , pé ó yẹ kéèyàn  gbéṣirò lé ìnáwó náà  kó tó bẹrẹ ìdáwọlé pàtàkì kan .  Ǹjẹ o lè fi irú ìlànà yẹn sílò bó bá dọràn lílo tẹlifóònù alágbèérìn ?  Dájúdájú .  Òótọ ni pé , ó ṣeé ṣe kí owó tó o fi gba tẹlifóònù náà kéré tàbí kó jẹ pé ẹnì kan ló gbà á fún ọ lọfẹẹ .  Àmọ , gẹgẹ bí Henna tó jẹ ọmọ ọdún mẹtàdínlógún ṣe mọ látinú ìrírí tiẹ , ó sọ pé ,  owó tí wàá máa san lórí àwọn ibi tó o fi pè lè fò sókè lójijì .   O tún lè máa fìgbà gbogbo ṣàníyàn nípa fífi àwọn nǹkan tí kò ní tẹlẹ kún un kó lè túbọ lágbára sí i .  Ó sì lè máa wù ọ láti ra àwọn oríṣi mìíràn tó túbọ gbówó lórí .  Látàrí èyí , Hiroshi sọ pé :  Mò ń ṣe iṣẹ àbọọṣẹ , mo sì máa ń fowó pa mọ kí n lè máa ra oríṣi tuntun tó bá ṣẹṣẹ dórí àtẹ lọdọọdún .   Ọpọ ọdọ ló máa ń ṣe bẹẹ .    Báwọn òbí rẹ bá tiẹ gbà láti máa bá ọ sanwó ibi tó o fi tẹlifóònù náà pè , síbẹ , ó ṣì ṣe pàtàkì láti ronú nípa iye tó ò ń ná .  Kristẹni alábòójútó arìnrìn - àjò kan ní Japan sọ pé :  Àwọn ìyá kan ń ṣe àfikún iṣẹ àbọọṣẹ torí kí wọn lè san owó ibi tí àwọn ọmọ wọn fi tẹlifóònù alágbèérìn wọn pè , èyí táwọn ọmọ náà tiẹ lè máà nílò rárá .   Ó dájú pé o ò ní fẹ gbé irú ìnira bẹẹ ka àwọn òbí rẹ lórí !   Ohun Kan Tó Máa Ń Fi Àkókò Ṣòfò   Ọpọ tó ń lo tẹlifóònù alágbèérìn ní ìwọntúnwọnsì nígbà tí wọn kọkọ bẹrẹ lè wá rí i pé ó ń jẹ àkókò àwọn ju bí àwọn ti retí lọ  àní ó tún ń gba àkókò tí wọn ì bá fi ṣe àwọn nǹkan pàtàkì .  Tẹlẹ rí , Mika ti máa ń lo ọpọ àkókò pẹlú àwọn ará ilé rẹ lẹyìn tí wọn bá jẹun alẹ tán .  Ó sọ pé :  Ní báyìí , tá a bá ti jẹun tán , ńṣe ni kálukú á gba iyàrá rẹ lọ pẹlú  tẹlifóònù alágbèérìn  tirẹ .   Ìwé ìròyìn The Guardian ti ìlú London sọ pé ,  ìdámẹta àwọn ọdọlangba tí wọn jẹ ọmọ ọdún mẹrìndínlógún sí ogún ọdún ló fẹràn títẹ ọrọ tí wọn fẹ sọ sórí tẹlifóònù alágbèérìn ju lílo àwọn ọnà mìíràn tó wà fún kíkọ ìsọfúnni ránṣẹ lọ .   Títẹ ọrọ sórí tẹlifóònù alágbèérìn lè máà fi bẹẹ náni lówó tó fífi ohùn bá ẹlòmíràn sọrọ , àmọ ó máa ń gba àkókò tó pọ gán - an .  Mieko sọ pé :  Bí ẹnì kan bá tẹ ọrọ náà ,  ó dàárọ  sórí tẹlifóònù tó sì fi ránṣẹ sí mi , èmi náà á fèsì nípa títẹ  ó dàárọ  padà sí onítọhún .  Lẹyìn náà , a óò wá máa fi ìsọfúnni ránṣẹ síra wa fún bíi wákàtí kan .  Ọrọ ọhún kì í sì í ṣe ọrọ tó ní láárí o .   Bí ọpọ àwọn tó ń lo tẹlifóònù alágbèérìn bá fara balẹ ṣàròpọ gbogbo àkókò tí wọn fi ń lo tẹlifóònù wọn ní oṣù kan , á yà wọn lẹnu gidigidi .  Ọmọbìnrin ọlọdún mọkàndínlógún kan tó ń jẹ Teija sọ pé :  Fún ọpọ èèyàn , ohun kan tó máa ń fi àkókò ṣòfò ni tẹlifóònù alágbèérìn jẹ kàkà tí ì bá fi jẹ ohun tó ń pa àkókò mọ .   Kódà , bí ipò rẹ bá mú kó pọn dandan fún ọ láti ní in , ó ṣe pàtàkì pé kó o máa kíyè sí àkókò tó o fi ń lò ó .  Kristẹni ọdọbìnrin kan tó ń jẹ Marja sọ pé :  Láwọn àpéjọ Kristẹni , ńṣe ni ọpọ ọdọ máa ń fi ìsọfúnni tí kò ṣe pàtàkì ránṣẹ sí àwọn mìíràn .  Àṣà yìí wọpọ gan - an ni !   A ti ṣàkíyèsí irú ìwà yìí kan náà láàárín àwọn ọdọ nígbà tí wọn bá wà lẹnu iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni .  Bíbélì gba àwọn Kristẹni nímọràn láti máa ra àkókò padà fún àwọn ìgbòkègbodò tẹmí .  Ẹ ò rí i pé kì í ṣe ohun tí ó dára pé ìjíròrò orí tẹlifóònù ń gba irú àkókò ṣíṣeyebíye bẹẹ !  Ìjùmọsọrọ Bòókẹlẹ  Ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Marie tún sọrọ lórí àléébù mìíràn tó wà nínú lílo tẹlifóònù alágbèérìn , ó ní :  Níwọn bó ti jẹ pé tààràtà ni ẹni tó gbé tẹlifóònù dání máa gba ìpè náà , tí kò kọkọ lọ sórí tẹlifóònù tó wà nínú ilé ná , ewu wà níbẹ , torí pé àwọn òbí ò ní mọ ẹni tí àwọn ọmọ wọn ń bá sọrọ tàbí bóyá wọn tiẹ ń lo tẹlifóònù alágbèérìn náà lọwọ tàbí wọn kò lò ó .   Nípa bẹẹ , àwọn ọdọ kan máa ń lo tẹlifóònù alágbèérìn láti bẹrẹ àjọṣe oníbòókẹlẹ pẹlú ẹyà òdìkejì .  Àwọn kan kì í kíyè sára mọ tí wọn bá ń ní ìjùmọsọrọ orí tẹlifóònù pẹlú àwọn ẹlòmíràn , ńṣe ni wọn máa ń hu ìwà tí wọn kì í hù nígbà tí wọn bá ń bá àwọn ẹlòmíràn sọrọ lójúkojú .  Báwo lèyí ṣe rí bẹẹ ?  Ìwé ìròyìn The Daily Telegraph ti ìlú London sọ pé :  Títẹ ìsọfúnni ránṣẹ nípasẹ tẹlifóònù alágbèérìn túmọ sí pé ẹnì kankan kò ní máa mójú tó ohun tí  àwọn ọdọ  ń ṣe .   Bí o kò bá fojú rí tàbí kí o gbọ ohùn ẹni tó ń kàn sí ọ , èyí lè nípa lórí rẹ .  Timo sọ pé :  Àwọn kan máa ń rò pé títẹ ìsọfúnni ránṣẹ nípasẹ tẹlifóònù alágbèérìn jẹ ọnà kan láti sọ ohunkóhun tó bá wù wọn nígbà tí wọn bá ń ní ìjùmọsọrọ .  Àwọn kan lè kọ àwọn ohun tí wọn ò jẹ sọ ní gbangba bó bá jẹ ojúkojú ni wọn ń bá ẹlòmíràn sọrọ .   Nígbà tí Kristẹni ọmọbìnrin ọlọdún mẹtàdínlógún kan tó ń jẹ Keiko bẹrẹ sí lo tẹlifóònù alágbèérìn , ó sọ nọńbà tẹlifóònù rẹ fún ọpọ lára àwọn ọrẹ rẹ .  Láìpẹ , ó bẹrẹ sí fi ìsọfúnni ránṣẹ lójoojúmọ sí ọmọkùnrin kan tó wà nínú ìjọ rẹ , ìyẹn náà sì ń dá èsì padà .  Keiko sọ pé :  Níbẹrẹ , ọrọ tó ń lọ nìkan la máa ń sọ , àmọ nígbà tó yá , a bẹrẹ sí bára wa sọ ẹdùn ọkàn kálukú wa .  Bí àjọṣe àwa méjèèjì ṣe di tímọtímọ lórí tẹlifóònù alágbèérìn nìyẹn .   Ọpẹlọpẹ pé ó tẹwọ gba ìrànlọwọ látọdọ àwọn òbí rẹ àtàwọn alàgbà Kristẹni .  Ọràn náà ì bá di ńlá . Ó wá sọ báyìí pé :  Bó tilẹ jẹ pé ṣáájú kí àwọn òbí mi tó fún mi ní tẹlifóònù alágbèérìn , wọn ti kìlọ fún mi gan - an nípa ṣíṣe pàṣípààrọ ìsọfúnni pẹlú ẹyà òdìkejì , síbẹ ojoojúmọ ni mò ń fi ìsọfúnni ránṣẹ sí i .  Èyí kì í ṣe ọnà tó dára rárá láti gbà máa lo tẹlifóònù náà .    Bíbélì gbà wá níyànjú láti  di ẹrí - ọkàn rere mú .   Ṣíṣe èyí ń béèrè pé tó o bá ń lo tẹlifóònù alágbèérìn gẹgẹ bí ohun tí Koichi sọ , o ní láti rí i dájú pé ,  kò sí ohun kankan tó lè tì ọ lójú ,  kódà bí ẹlòmíràn bá ṣèèṣì rí ọrọ tó o tẹ sínú tẹlifóònù rẹ tàbí tó fetí kọ ohun tó ò ń sọ lórí tẹlifóònù .  Máa rántí nígbà gbogbo pé , kò sí àṣírí tí Baba wa ọrun kò mọ .  Bíbélì ṣàlàyé pé :  Kò . . . sí ìṣẹdá tí kò hàn kedere sí ojú  Ọlọrun  , ṣùgbọn ohun gbogbo wà ní ìhòòhò àti ní ṣíṣísílẹ gbayawu fún ojú ẹni tí a óò jíhìn fún .   Bọràn bá rí bẹẹ , kí wá nìdí tó o fi ń gbìyànjú láti ní àjọṣe kan ní bòókẹlẹ pẹlú ẹnì kan ?  Fi Ààlà sí Bí Wàá Ṣe Máa Lò Ó  Bó o bá ń ronú láti ní tẹlifóònù alágbèérìn , o ò ṣe kọkọ fara balẹ ṣàyẹwò ipò rẹ ná kó o lè mọ bóyá lóòótọ lo nílò rẹ ?  Jíròrò ọrọ yìí pẹlú àwọn òbí rẹ .  Àwọn kan wò ó lọnà tí ọdọ kan tó ń jẹ Jenna gbà wò ó , ó sọ pé :  Lílo tẹlifóònù alágbèérìn jẹ ẹrù iṣẹ ńlá kan tó wúwo jù fún ọpọ àwọn ọdọ láti bójú tó .   Kódà bó o bá pinnu pé wàá ní tẹlifóònù alágbèérìn , ó ṣe pàtàkì pé kó o máa lò ó bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .  Lọnà wo ?  Nípa fífi ààlà tó mọgbọn dání sí bí wàá ṣe máa lò ó ni .  Bí àpẹẹrẹ , jẹ kí àwọn ìtòlẹsẹẹsẹ orí rẹ tí wàá máa lò tàbí iye àkókò àti owó tí wàá máa ná sórí tẹlifóònù náà mọ níba .  Níwọn bí ọpọ àwọn iléeṣẹ tẹlifóònù ti máa ń pèsè ẹkúnrẹrẹ ìsọfúnni nípa béèyàn ṣe lò ó , o lè máa bá àwọn òbí rẹ jíròrò lórí iye tó o ní láti san lórí tẹlifóònù náà látìgbàdégbà .  Àwọn kan rí i pé ó rọ àwọn lọrùn láti máa lo tẹlifóònù alágbèérìn tí wọn ti sanwó lílò rẹ sílẹ fún àkókò pàtó kan , láti dín bí wọn á ti máa lò ó kù .  Tún ronú dáadáa lórí ìgbà tí wàá máa fèsì padà bí ẹnì kan bá tẹ ọ láago tàbí tó fi ìsọfúnni ránṣẹ sí ọ , àti ọnà tí wàá máa gbà fèsì padà .  Gbé àwọn ìlànà tó bọgbọn mu tó o fẹ máa fúnra rẹ tẹ lé kalẹ .  Ọdọ kan tó ń jẹ Shinji sọ pé :  Ẹẹkan lójúmọ ni mo máa ń wo ibi tí ìsọfúnni máa ń wà nínú tẹlifóònù mi , ìgbà tí àwọn ìsọfúnni bá sì ṣe pàtàkì gan - an nìkan ni mo sábà máa ń fèsì padà .  Látàrí èyí , àwọn ọrẹ mi kì í fi àwọn ìsọfúnni tí kò ní láárí ránṣẹ sí mi mọ .  Bí ìṣòro pàjáwìrì bá wà , wọn á wá ọnàkọnà láti tẹ mí láago .   Ní pàtàkì jù lọ , mọ irú àwọn ẹni tí wàá máa bá ní ìjùmọsọrọ .  Ṣọra fún sísọ nọńbà tẹlifóònù rẹ fún tajá - tẹran .  Máa lo irú ìlànà kan náà tó o máa ń tẹ lé nípa yíyan àwọn alábàákẹgbẹ rere .  1 Kọríńtì 15 : 33 .  Bíbélì sọ pé :  Ohun gbogbo ni ìgbà tí a yàn kalẹ wà fún , . . . ìgbà dídákẹ jẹẹ àti ìgbà sísọrọ .   Ó ṣe kedere pé , tẹlifóònù alágbèérìn náà gbọdọ ní  ìgbà dídákẹ jẹẹ .   Àwọn ìpàdé àti iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni wa jẹ  ìgbà tí a yàn kalẹ  fún jíjọsìn Ọlọrun , kì í ṣe fún lílo tẹlifóònù .  Àwọn máníjà ilé àrójẹ àti gbọngàn ìwòran sábà máa ń sọ fún àwọn oníbàárà wọn láti má ṣe lo tẹlifóònù alágbèérìn .  A máa ń fi tọwọtọwọ tẹ lé irú ìlànà bẹẹ .  Láìsí àní - àní , ó yẹ ká fún Ọba Aláṣẹ ayé òun ọrun náà ní irú ọwọ yíyẹ bẹẹ !  Ọpọ máa ń pa tẹlifóònù wọn ni àyàfi bí wọn bá ń retí ìkésíni pàtàkì kan , tàbí kẹ , wọn á yí i wálẹ lọnà tí kò fi ní pariwo nígbà tí wọn bá ń ṣe àwọn nǹkan tó ṣe pàtàkì lọwọ .  Àwọn kan kì í fi tẹlifóònù alágbèérìn wọn sí àrọwọtó .  Ó ṣe tán ọpọ lára àwọn ìkésíni wọnyẹn la lè bójú tó nígbà tó bá yá .  Bó o bá pinnu láti ní tẹlifóònù alágbèérìn , rí i pé ìwọ lò ń darí rẹ , má ṣe jẹ kó darí rẹ .  Ó dájú pé o ní láti wà lójúfò , kó o sì rí i pé bó o ṣe ń lò ó kò ṣèdíwọ fún àwọn nǹkan tó ṣe pàtàkì jù .  Bíbélì gbà wá nímọràn pé :  Ẹ jẹ kí ìfòyebánilò yín di mímọ fún gbogbo ènìyàn .   Bó o bá pinnu láti ní tẹlifóònù alágbèérìn , jọwọ rí i dájú pé ò ń fi òye hàn nínú bó o ṣe ń lò ó .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Fún ìjíròrò lórí ṣíṣe iṣẹ àbọọṣẹ lẹyìn àkókò ilé ẹkọ , jọwọ wo àpilẹkọ náà ,  Awọn Ọdọ Béèrè Pé  Kí Ló Burú Nínú Wíwá Owó ?   nínú ìtẹjáde Jí ! September 22 , 1997 .  Bíbá ẹyà òdìkejì sọrọ déédéé tàbí títẹ ìsọfúnni ránṣẹ lórí tẹlifóònù lè jẹ oríṣi ọnà kan láti dá ọjọ àjọròde .  Jọwọ wo àpilẹkọ náà ,  Awọn Ọdọ Béèrè Pé  Ki Ni O Buru Ninu Bíbá Ẹnikinni Keji Sọrọ ?  , èyí tó wà nínú ìtẹjáde Jí !  August 22 , 1992 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Àwọn ọdọ kan ń ní àjọṣe bòókẹlẹ nípasẹ tẹlifóònù alágbèérìn  Wíwo Ayé   Àlá Asán Láti Di Ọlọrọ   Ìwé ìròyìn Times of Zambia sọ pé , bí wọn ṣe máa ń gbé tẹtẹ títa lárugẹ gan - an nínú ìpolówó ọjà ti tan ọpọ àwọn mẹkúnnù jẹ láti máa rò pé àwọn lè di ọlọrọ nípasẹ tẹtẹ títa , bó tilẹ jẹ pé ṣàṣà lẹni tó lè jẹ owó tó ní láárí nínú gbogbo àwọn tó ń ta á .  Gẹgẹ bí àpilẹkọ náà ṣe sọ ,  pípolówó tẹtẹ lọtìrì máa ń mú káwọn èèyàn máa lá àlá asán láti di ọlọrọ , ó máa ń jẹ kí wọn máa fọkàn yàwòrán ìgbésí ayé yọtọmì , kí wọn sì máa ronú pé ojú ẹsẹ làwọn á bẹrẹ sí gbé ìgbésí ayé tí kò ní ìṣòro rárá ,  àmọ  wọn kì í sábà mẹnu kàn án pé iye àwọn tó ṣeé ṣe kó jẹ tẹtẹ ọhún kéré jọjọ .   Ìwé ìròyìn náà wá parí ọrọ rẹ pé :  Kò sí àlàyé tí ẹnikẹni lè ṣe o , olè ojúkorojú ni tẹtẹ títa jẹ , ohun tó sì yẹ ká fòfin dè ní gbogbo àwùjọ ọmọlúwàbí ni .   Ẹrù Òkùnkùn Ń Bà Wọn  Gẹgẹ bí ìròyìn kan nínú ìwé ìròyìn The Times ti ìlú London ṣe sọ ,  àwọn ọmọdé máa ń bẹrù òkùnkùn ju bí àwọn òbí wọn ṣe bẹrù rẹ lọ nígbà tí wọn wà lọmọdé .  Ìdí rẹ ni pé , bí wọn ṣe túbọ ń rí ìmọlẹ àtọwọdá lálaalẹ kì í jẹ kí wọn fi bẹẹ wà nínú òkùnkùn biribiri .   Aric Sigman , tó jẹ afìṣemọrònú àti òǹkọwé , ṣe ìwádìí kan tó fi hàn pé nǹkan bí ìdá méjì nínú mẹta àwọn ọmọdé tí ọjọ orí wọn kò tíì pé ọdún mẹwàá ló máa ń takú pé àwọn fẹ rí ìmọlẹ nígbà tí wọn bá fẹ sùn lálẹ .  Ó sọ pé àìkìíwà nínú òkùnkùn yìí , àní nígbà tí wọn bá lọ sùn pàápàá , kì í jẹ kí agbára ìfinúyàwòrán - nǹkan àwọn èwe gbòòrò .  Ìròyìn náà sọ pé  ó yẹ ká fún agbára ìfinúyàwòrán - nǹkan àwọn ọmọdé láyè láti gbòòrò sí i .  Bí wọn bá ń ṣeré ìdárayá nínú òkùnkùn , èyí lè ru ìmọlára wọn sókè , nítorí pé gbogbo eré tí wọn bá ń ṣe á jẹ àtọkànwá .   Àmọ lónìí ,  àwọn àwòrán àtọwọdá tí wọn ti ṣe sílẹ , èyí tó máa ń wà nínú tẹlifíṣọn , nínú eré sinimá àti nínú eré orí kọǹpútà ló máa ń wà lọkàn àwọn ọmọdé fún ìgbà pípẹ ,  ó sì máa ń dẹrù bà wọn .  Ọmọwé Sigman tún sọ pé :  Bí ìmọràn ayé àtijọ ló ṣe máa ń rí tá a bá ń sọ pé káwọn ọmọ túbọ máa kàwé kí wọn sì dín tẹlifíṣọn wíwò kù , àmọ ó yẹ ká máa tẹ ẹ mọ wọn létí gbọnmọgbọnmọ .   Ohun Ìní Tí Kò Dọgba  Ìwé The State of World Population 2001 ròyìn pé , ìdá ogún nínú ọgọrùn - ún àwọn olùgbé ayé ló ń dá lo ìdá mẹrìndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ohun ìní àti nǹkan amáyédẹrùn ayé báyìí .  Ìròyìn náà , èyí tí Àjọ Tó Ń Bójú Tó Owó Àkànlò Ìparapọ Orílẹ - Èdè fún Iye Èèyàn Àgbáyé gbé jáde , kìlọ pé   ìyàtọ gbọọrọ - gbọọrọ   ló wà láàárín àwọn èèyàn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà àtàwọn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà tó bá di ọrọ  ọjà rírà .   Bí àpẹẹrẹ , gẹgẹ bí ìròyìn náà ṣe sọ ,  bí wọn bá bí ọmọ kan lónìí ní orílẹ - èdè kan tó ti gòkè àgbà , yóò ra ohun ìní púpọ tí èyí yóò sì ṣokùnfà ìbàyíkájẹ púpọ sí i ní gbogbo ìgbésí ayé rẹ ju èyí táwọn ọmọdé bí ọgbọn sí àádọta tí wọn bá bí ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà máa ṣe lọ .  Ní lọọlọọ , ìdá kan nínú márùn - ún àwọn èèyàn ayé , tí wọn ń gbé ní àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà , ló ń ṣokùnfà ohun tó lé ní ìdajì gáàsì carbon dioxide tó ń tú sínú afẹfẹ , nígbà tó jẹ pé ìdá mẹta péré nínú ọgọrùn - ún gáàsì náà ló ń jẹ látọwọ ìdá kan nínú márùn - ún àwọn tó tòṣì jù lọ lágbàáyé .  Kò tán síbẹ o , àgbègbè ilẹ tàbí agbami òkun tí ẹnì kan ṣoṣo tó wà láwọn orílẹ - èdè ọlọrọ nílò láti mú kí ìgbésí ayé dẹrùn fún un fẹrẹẹ fi ìlọpo mẹrin pọ ju èyí ti ọpọ èèyàn láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà nílò lọ .  Ètò Gbalasa Òfuurufú Ilẹ Ṣáínà  Ilé iṣẹ ìròyìn BBC News ròyìn pé , ní April 1 , 2002 , ọkọ àgbéresánmà  Shenzhou III  ti ilẹ Ṣáínà , èyí tí kò sí èèyàn kankan nínú rẹ , balẹ láìséwu ní àgbègbè Inner Mongolia lẹyìn ìrìn - àjò rẹ ọlọsẹ kan .  Ọkọ àgbéresánmà náà gbé  èèyàn àtọwọdá  kan dání fún ìwádìí náà  ìyẹn ni ọmọlangidi kan tí wọn di àwọn ẹrọ tí a fi ń wo nǹkan mọ lára , láti mọ bí ìwọn afẹfẹ oxygen ṣe pọ tó ní gbalasa òfuurufú àti láti díwọn ìgbóná - òun - ìtutù rẹ .  Èyí jẹ àwòkọṣe láti fi mọ bóyá á ṣeé ṣe fún ẹdá èèyàn láti lè gbé ní gbalasa òfuurufú bí wọn bá rán àwọn èèyàn lọ síbẹ lọjọ iwájú .  Àwọn òṣìṣẹ tó ń bójú tó ètò gbalasa òfuurufú nílẹ Ṣáínà ti kéde pé àwọn ń ṣètò láti rán ẹdá èèyàn kan lọ sí gbalasa òfuurufú ní , ó pẹ tán ọdún 2005 .  Ìròyìn náà sọ pé  góńgó tí ẹka tó ń bójú tó ètò gbalasa òfuurufú nílẹ Ṣáínà ń lé ni pé , ó pẹ tán a ò rírú ẹ rí , àwọn á rán èèyàn lọ sínú Òṣùpá títí ọdún 2010 .   Ipa Tí Lílo Egbòogi Ń Ní Lórí Àwọn Àgbàlagbà  Ìwé ìròyìn Der Spiegel ti ilẹ Jámánì sọ pé  àwọn ẹni tó bá ti lé ní ọmọ ọgọta ọdún máa ń lo oríṣi oògùn mẹta ní ìpíndọgba , èyí sì jẹ ìlọpo mẹta ti àwọn aláìsàn tó kéré sí wọn gan - an lọjọ orí .  Àmọ , ewu kí  oògùn  máa ṣiṣẹ gbòdì lára , látàrí àwọn àbájáde búburú tó lè jẹ yọ látinú oògùn lílo , máa ń lọ sókè gan - an ni bí iye oògùn téèyàn ń lò ṣe ń pọ sí i .   Ìṣòro mìíràn tó ṣeé ṣe kó yọjú ni pé  àwọn dókítà ìdílé . . . kì í sábà ronú nípa bí kíndìnrín àwọn àgbàlagbà ṣe máa ń kọṣẹ díẹdíẹ nítorí ọjọ ogbó .   Àbájáde èyí ni pé , àwọn oògùn tí wọn ń lò lè máa ṣẹ jọ sínú ara .  Nípa bẹẹ ,  iye egbòogi tí kò lè ṣèpalára fún ẹnì kan tó jẹ ọmọ ogójì ọdún lè jẹ májèlé fún ẹni tó jẹ ọmọ àádọrin ọdún ,  gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Der Spiegel ṣe ṣàlàyé .   Ọpọ àwọn àgbàlagbà tiẹ tún máa ń mú nǹkan le fún ara wọn nípa ṣíṣàì máa mu omi tó pọ tó .   Ìròyìn náà fi kún un pé , ìpàdánù omi ara lásán lè ṣokùnfà àwọn ìṣòro tó fara jọ irú èyí téèyàn lè ní bó bá ń lo àwọn oògùn apàrora , oògùn amárarọni , àtàwọn oògùn tó ń ṣèdènà ẹjẹ ríru .  Lára àwọn àmì ìṣòro yìí sì ni ìdàrú ọkàn , ṣíṣe ìràn - ǹ - rán , àti kí òòyì máa kọni , èyí tí àwọn èèyàn wulẹ máa ń pè ní àmì ọjọ ogbó .  Àwọn Kìnnìún Wà Nínú Ewu  Ìwé ìròyìn New Scientist ròyìn pé  ó ṣeé ṣe kí kìnnìún di ẹranko tó máa kú àkúrun ní ọpọ àgbègbè ilẹ Áfíríkà .   Ó máa gbà tó ẹẹdẹgbẹta kìnnìún sí ẹgbẹrún kan tí ẹya wọn yàtọ síra láti lè rí ọgọrùn - ún kìnnìún tó jẹ akọ àti abo tó máa lè gun ara wọn  iye yìí ni kò ní jẹ kí àwọn kìnnìún tó jẹ ara ìdílé kan náà máa gun ara wọn .  Níbàámu pẹlú àkíyèsí tí Ẹgbẹ Tó Ń Dáàbò Bo Ìṣẹdá Lágbàáyé ṣe , iye kìnnìún tó wà ní Ìwọ Oòrùn Áfíríkà àti Àárín Gbùngbùn Áfíríkà kéré gan - an ni sí iye tá a mẹnu kan lókè yìí .  Hans Bauer tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì Leiden ní orílẹ - èdè Netherlands sọ pé  ọràn ọhún kì í ṣe ọràn kékeré rárá o .  Kò sí ẹya kankan lára àwọn ẹranko wọnyí tá a lè fọwọ sọyà pé wọn á ṣì máa wà níbẹ títí lọ gbére .   Lájorí ohun tó ń fa bí kìnnìún ṣe ń dín kù ni bí àwọn èèyàn ṣe ń gba ilẹ tó jẹ ibùgbé wọn .  Àwọn kìnnìún nílò àgbègbè ìṣọdẹ tó tóbi gan - an  èyí tó máa tó igba  200  kìlómítà níbùú lóròó fún akọ kìnnìún kan .  Bauer kìlọ pé :  Kìnnìún jẹ irú ọwọ ẹranko kan tí àwọn ẹranko mìíràn fẹyìn tì .  Àmì ìkìlọ lèyí jẹ o  nítorí pé bá a ṣe ń fi àwọn kìnnìún sínú ewu nísinsìnyí lè túmọ sí pé ó ṣeé ṣe kí irú ọwọ àwọn ẹranko mìíràn kú àkúrun bó bá fi máa di ogún ọdún sí ọgbọn ọdún sí àkókò tá a wà yìí .   Ṣíṣépè Níbi Iṣẹ  Ìwé ìròyìn The Gazette ti ìlú Montreal nílẹ Kánádà sọ pé , èpè ṣíṣẹ ti wá di ohun tó wọpọ ní ọpọ ibi iṣẹ .  Àwọn ògbógi kan gbà pé ṣíṣépè máa ń dá kún másùnmáwo níbi iṣẹ .  Karen Harlos , ọjọgbọn nínú ìhùwàsí níbi iṣẹ ní Yunifásítì McGill , sọ pé :  Bí èpè ṣíṣẹ bá wà lára ọnà tá a fi ń ṣàríwísí ẹnì kan , ó lè ní ipa búburú lórí bí ẹni tá a gbà ṣíṣẹ ṣe máa ṣiṣẹ tó pójú owó sí , lórí iyì ara ẹni rẹ , àti lórí ìlera rẹ .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn náà ṣe sọ ,  ọgá ló sábà máa ń fi àpẹẹrẹ lélẹ  níbi iṣẹ , èyí táwọn ọmọọṣẹ máa tẹ lé .  Bí èpè ṣíṣẹ níbi iṣẹ bá ń kó ìdààmú bá ọ , ìwé ìròyìn The Gazette dábàá pé kó o kọkọ lọ bá  ẹni tó o rò pé ó ń kọjá àyè rẹ lọdọ rẹ , kó o sì fi pẹlẹpẹlẹ sọ fún onítọhún pé kó yéé sọ ìsọkúsọ níbi tó o bá wà .    Àwọn Òkè Tó Lómi  Wà Nínú Ewu  Ìwé ìròyìn The Toronto Star ti ilẹ Kánádà sọ pé , ìdajì lára àwọn olùgbé ayé ló jẹ pé omi tí kò ní iyọ tó ń wá látinú àwọn òkè ńlá ni wọn gbára lé .  Àwọn òkè ńlá wọnyí , tí wọn pè ní  àwọn òkè olómi àgbáyé  wà nínú ewu ńlá gẹgẹ bí ìròyìn kan tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè kọ láti fi sàmì sí Ọdún Àwọn Òkè Ńlá ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ti sọ .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Star ṣe sọ , àwọn ohun tó ń ṣàkóbá yìí ni  ìyípadà nínú ipò ojú ọjọ , ìbàyíkájẹ , ogun jíjà , ìṣòro àpọjù èèyàn , pípa igbó run , àti bí àwọn ilé iṣẹ oníṣẹ àgbẹ , ilé iṣẹ ìwakùsà , àti ilé iṣẹ ìrìn - àjò afẹ ṣe ń lò wọn nílòkulò .   Ìwé ìròyìn náà sọ pé , ìkìlọ tí wọn ṣe nínú ìròyìn ọhún ni pé ,  bí wọn ṣe ń dín àwọn òkè tó lómi kù yìí yóò yọrí sí ọpọ omíyalé , ìyẹgẹrẹ ilẹ , àti ìyàn ńlá .   Sísọ Ọtí Líle Di Bárakú  Ìwé ìròyìn The Independent ti ìlú London sọ pé , èèyàn kan nínú mẹtàlá nílẹ Gẹẹsì ló ti sọ ọtí líle di bárakú , tí èyí sì mú kí sísọ ọtí líle di bárakú di  ohun tó wọpọ ní ìlọpo méjì ju bí sísọ oògùn olóró tàbí egbòogi tí dókítà fúnni di bárakú ṣe wọpọ lọ .   Látọdún 1994 sí 1999 , ikú tí àmujù ọtí líle ṣokùnfà  títí kan àwọn ìṣòro bí àrùn ọkàn àyà , ìsúnkì ẹdọ , àti májèlé inú ọtí líle  ti lọ sókè sí nǹkan bí ìdá mẹtàlélógójì nínú ọgọrùn - ún .  Jàǹbá ọkọ tó ń ṣẹlẹ látàrí mímu ọtí yó kéèyàn tó wakọ ti lọ sókè láti ẹgbẹrún mẹwàá ó lé ọgọrùn - ún  10,100  lọdún 1998 sí ẹgbẹrún mọkànlá , ọgọrùn - ún méje ó lé ọgọrin  11,780  lọdún 2000 , èyí ló sì ṣokùnfà ìdá kan nínú méje ikú tó ń pa àwọn èèyàn lójú pópó .  Ìdá ọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn agbanisíṣẹ ló ń ní ìṣòro pẹlú àwọn òṣìṣẹ wọn tó jẹ òkú ọmùtí , ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn tó sì máa ń hu ìwà ọdaràn ló jẹ nítorí ọtí líle tí wọn ń mu .  Eric Appleby , olùdarí Àjọ Tó Ń Rí sí Ọràn Ìmukúmu Ọtí Nílẹ Gẹẹsì sọ pé :  Bí ìṣòro ọhún ṣe rinlẹ tó sì gbòde kan tó , bó ṣe máa ń nípa lórí ìlera àwọn èèyàn àti lórí àjọṣe wọn pẹlú àwọn ẹlòmíràn , àti bó ṣe máa ń gbọn owó àpò wọn gbẹ , ká má ṣẹṣẹ sọ ti ipa tó ń ní lórí àwùjọ , . . . fi hàn pé ọràn yìí nílò ìgbésẹ kánjúkánjú , èyí tó yẹ ká pawọ pọ ṣe .   Nígbà Tí Àṣìṣe Tí Kò Tó Nǹkan Bá Di Àjálù Ńlá  NÍ July 6 , 1988 , àwọn òṣìṣẹ kan ń ṣe àtúnṣe pọǹpù kan lára ẹrọ Piper Alpha gìrìwò tí wọn fi ń wa epo rọbì látinú Òkun Àríwá , ṣùgbọn wọn kò parí iṣẹ náà .  Nítorí àìsí ìjùmọsọrọ tó dán mọrán láàárín àwọn òṣìṣẹ náà lórí ibi tí wọn bá iṣẹ dé , ńṣe làwọn tó gbaṣẹ lọwọ wọn bẹrẹ sí fi pọǹpù náà ṣiṣẹ láìmọ pé kò ì tíì dára .  Bí iná ṣe là nìyẹn .  Orí òkè téńté nínú agbami òkun làwọn òṣìṣẹ tí iná ká mọ náà wà , nípa bẹẹ kò ṣeé ṣe fún wọn láti rí ọnà sá àsálà , èyí sì ṣekú pa èèyàn mẹtàdínláàádọsàn - án  167  .  Ọdún méjìlá lẹyìn ìṣẹlẹ yẹn , ní July 25 , 2000 , ọkọ òfuurufú Concorde ayára - bí - àṣá kan ń sáré geerege lórí ilẹ kó tó gbéra ní Pápákọ Òfuurufú Charles de Gaulle ní ìlú Paris , lórílẹ - èdè Faransé .  Bí ọkọ òfuurufú náà ti ń múra àtigbéra nílẹ , pàǹtírí titanium kékeré kan tó wà lórí títì náà fọ ọkan lára àwọn táyà rẹ , tí èyí sì mú kí táǹkì epo tó wà níbi ọkan lára àwọn apá ọkọ náà bẹ .  Epo ọkọ tó ṣàn lọ sí ibi tí àwọn ẹńjìnnì apá òsì ọkọ òfuurufú náà wà paná mọ ọn lẹnu , ó sì ṣokùnfà iná kan tó ń jó làlà fún bí ọgọta mítà .  Lẹyìn nǹkan bí ìṣẹjú méjì , ọkọ òfuurufú náà forí sọ òtẹẹlì kan , ó sì ṣekú pa gbogbo àwọn tó wà nínú rẹ , àtàwọn èèyàn kan tó wà lórí ilẹ .  Nígbà tí James Chiles ń sọrọ lórí irú àwọn àjálù bẹẹ , ohun tó sọ nínú ìwé rẹ , Inviting Disaster  Lessons From the Edge of Technology ni pé :  Nínú sànmánì tuntun tá à ń gbé yìí , tí oríṣiríṣi ẹrọ tó máa ń ṣàdédé yarí mọni lọwọ kún inú rẹ fọfọ , ó yẹ ká mọ pé àwọn àṣìṣe pẹẹpẹẹpẹ lè ṣokùnfà àwọn jàǹbá tó burú jáì .   Nígbà tí ìwé ìròyìn Science ń ṣàgbéyẹwò ìwé tí Chiles kọ náà , ó sọ pé :  Ọnà aṣeniníkàyéfì tí ìmọ sáyẹǹsì àti ìmọ iṣẹ ẹrọ gbà ń tẹ síwájú pẹlú ìyárakánkán láti àwọn ọrúndún bíi mélòó kan sẹyìn kàn ń jọni lójú ṣáá ni .  Ńṣe ló ń jẹ kó dà bíi pé kò sóhun tí ẹdá èèyàn ò lè ṣe bó bá dọràn lílóye ilẹ ayé wa yìí àti ṣíṣe àyípadà sí i .   Àmọ  kò sídìí láti máa ronú pé a ò lè ṣàṣìṣe mọ láyé òde òní bíi ti àtijọ .   Nígbà tí ìwé ìròyìn Science ń sọrọ nípa àwọn ìmọ iṣẹ ẹrọ tó túbọ léwu gan - an , ó sọ pé :  Kódà ,  àṣìṣe  tó kéré bíńtín pàápàá léwu gan - an .  Ní ti irú àwọn ìmọ iṣẹ ẹrọ bẹẹ , a gbọdọ tiraka láti ṣiṣẹ dé ojú àmì kí wọn lè wà ní ipò pípé pérépéré .   Àmọ , ṣe àwọn ohun tí aráyé ti ṣe sẹyìn fi hàn pé ó ṣeé ṣe fún wọn láti ṣe nǹkan lọnà tó pé pérépéré ?  Rárá o !  Látàrí èyí , kò sí àní - àní pé àwọn jàǹbá oríṣiríṣi tí àṣìṣe ń ṣokùnfà yóò máa bá a lọ láti ṣẹlẹ .  Àmọ wọn ò ní máa bá a lọ bẹẹ títí ayé .  Àwọn èèyàn tó jẹ olùbẹrù Ọlọrun ń fojú sọnà fún ọjọ ọla kan nígbà tí àṣìṣe ẹdá èèyàn tàbí àìpé ẹdá kò ní ké ìgbésí ayé ẹdá èèyàn kúrú lọnà tí ń bani nínú jẹ mọ .  Kí nìdí ?  Ó jẹ torí pé Ọlọrun , nípasẹ ìṣàkóso Ìjọba rẹ ọrun , yóò fòpin sí gbogbo ohun tó ń ṣokùnfà ikú , ìbànújẹ , àti ìrora .  Mátíù 6 : 9 , 10 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 24   AP Photo  Toshihiko Sato  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  November 8 , 2002  Ǹjẹ Àrùn Éèdì Tó Ń Pa Àwọn Èèyàn Nípakúpa Yìí Máa Dópin ?  Ajàkáyé ni àrùn éèdì .  Àmọ , Gúúsù Áfíríkà ló ń bá fínra jù lọ ní lọwọlọwọ .  Ǹjẹ ojútùú kan wà fún un ?  3  Àjàkálẹ Àrùn Tó Burú Jù Lọ Táráyé Ò Rírú Ẹ Rí   4 Àrùn Éèdì Gba Ilẹ Áfíríkà Kan  8 Ṣé Àrùn Éèdì Máa Dópin ?  Bó Bá Rí Bẹẹ , Lọnà Wo ?  17 Ṣé Kì Í Ṣe Pé Pàbó ni Gbogbo Ìrètí Àlàáfíà Ń Já Sí ?  18 Àwọn Ẹlẹsìn Tìtorí Àlàáfíà Pé Jọ sí Ìlú Assisi  22 Ta Ló Máa Mú Àlàáfíà Pípẹtítí Wá ?  24 Nígbà Tí Àṣìṣe Tí Kò Tó Nǹkan Bá Di Àjálù Ńlá  25 Èmi Ògbóǹkangí Olóṣèlú Tẹlẹ Di Kristẹni Tí Kò Dá Sí Ìṣèlú Mọ  30 Wíwo Ayé  32 Àwọn ìdáhùn tó gbéṣẹ rèé sí àwọn ìbéèrè tó o ti ń béèrè !  Ǹjẹ Ọlọrun Á Gbójú Fo Àwọn Kùdìẹ - Kudiẹ Wa ? 12  Ṣé a lè borí àwọn kùdìẹ - kudiẹ wa ?  Kí la gbọdọ ṣe ?  Ǹjẹ Mo Nílò Tẹlifóònù Alágbèérìn ? 14  Tẹlifóònù mọńbé yìí ní àwọn àléébù kan .   Ọnà wo la lè gbà lò ó tí kò ní dọgá lé wa lórí ?   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   Copyright Sean Sprague  Panos Pictures  Fọtò AP  Efrem Lukatsky  ẸYÌN ÌWÉ : Alyx Kellington  Index Stock Photography   Àjàkálẹ Àrùn Tó Burú Jù Lọ Táráyé Ò Rírú Ẹ Rí   LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ   Kò tíì sí ogun tí wọn jà lórí ilẹ ayé tó tíì gba ọpọlọpọ ẹmí tó àjàkálẹ àrùn éèdì .   COLIN POWELL , AṢOJÚ ÌJỌBA AMẸRÍKÀ FÚN ỌRÀN ILẸ ÒKÈÈRÈ , LÓ SỌ BẸẸ .  OṢÙ June ọdún 1981 ni ìgbà àkọkọ pàá tí ọrọ nípa àrùn éèdì jáde nínú ìròyìn .  Peter Piot , olùdarí àgbà fún Ètò Àjùmọṣe ti Ìparapọ Orílẹ - Èdè Lórí Àrùn Éèdì àti Kòkòrò Tó Ń Fà Á , sọ pé :  Kò sí ọkankan lára àwa tí a kópa nínú wíwá ojútùú sí àrùn yìí níbẹrẹ tó lè ronú pé ó máa wá di àjàkálẹ àrùn bó ṣe dà yìí .   Láàárín ogún ọdún péré , ó ti tàn ká gbogbo ayé lọnà tí kò sírú rẹ rí , àwọn ẹrí sì fi hàn pé ńṣe ni yóò máa burú sí i .  Ó lé ní mílíọnù mẹrìndínlógójì  36,000,000  èèyàn tí wọn fojú bù pé wọn ti ní kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì , mílíọnù méjìlélógún  22,000,000  ló sì ti gbẹmìí mì nítorí ohun tí àrùn yìí dá sí wọn lára .   Lọdún 2000 , mílíọnù mẹta  3,000,000  èèyàn làrùn éèdì pa jákèjádò ayé , iye yìí ló sì pọ jù lọ tí àrùn náà pa láàárín ọdún kan látìgbà tó ti bẹ sílẹ .  Èyí rí bẹẹ láìka onírúurú oògùn táwọn èèyàn ń lò láti bá àrùn náà jà sí , pàápàá láwọn orílẹ - èdè tó lọrọ gidi .  Àrùn Éèdì Gba Ilẹ Áfíríkà Kan  Apá gúúsù Aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà ni àrùn éèdì pọ sí jù lọ torí pé àwọn tí wọn fojú bù níbẹ pé wọn ní àrùn náà tó mílíọnù mẹẹẹdọgbọn ó lé ọkẹ mẹẹẹdógún  25,300,000  .  Ní àgbègbè yìí nìkan , mílíọnù méjì ó lé ogún ọkẹ  2,400,000  èèyàn làwọn ìṣòro tó so mọ àrùn éèdì pa lọdún 2000 , èyí sì jẹ ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún gbogbo àwọn tí àrùn éèdì pa jákèjádò ayé lọdún 2000 .  Àrùn éèdì ni olórí ohun tó ń ṣokùnfà ikú àwọn èèyàn ní àgbègbè yẹn .    Nínú gbogbo orílẹ - èdè tó wà láyé , Gúúsù Áfíríkà làwọn tó ní àrùn éèdì pọ sí jù lọ torí pé àwọn tí wọn fojú bù pé wọn ní àrùn náà níbẹ ń lọ sí bíi mílíọnù márùn - ún  5,000,000  .  Ní orílẹ - èdè náà , ẹgbẹrún márùn - ún ìkókó ni wọn ń bí lóṣooṣù pẹlú kòkòrò tó lè yọrí sí àrùn yìí .  Nínú ọrọ rẹ níbi Àpérò Àgbáyé Ẹlẹẹkẹtàlá Lórí Àrùn Éèdì tí wọn ṣe nílùú Durban ní July 2000 , Nelson Mandela tó jẹ ààrẹ ilẹ Gúúsù Áfíríkà nígbà kan rí sọ pé :  Kàyéfì gbáà ló jẹ fún wa láti gbọ pé ní orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà níbí , ọkan nínú méjì , ìyẹn ìdajì gbogbo àwọn ọdọ wa , ni àrùn éèdì máa pa .  Ohun tó wá kó jìnnìjìnnì bá wa jù lọ ni pé , gbogbo àkóràn yìí , èyí tí ìròyìn ń fi tó wa létí , àtàwọn ìnira tó ń bá a rìn . . . la lè ti dènà rẹ àti pé wọn ṣeé dènà .   Àrùn Éèdì Ń Ràn Bí Iná Ọyẹ Láwọn Orílẹ - èdè Míì Náà  Bí àrùn yìí ṣe ń ran àwọn èèyàn lápá Ìlà Oòrùn Yúróòpù , Éṣíà , àti àgbègbè Caribbean náà kò dáwọ dúró o .  Ní ìparí ọdún 1999 , ọkẹ mọkànlélógún  420,000  èèyàn ló ti lùgbàdì àrùn náà lápá Ìlà Oòrùn Yúróòpù .  Nígbà tó fi máa di ìparí ọdún 2000 , iye àwọn tí wọn fi tìṣọratìṣọra fojú bù pé wọn ti lùgbàdì àrùn náà ti ròkè tó ọkẹ márùndínlógójì  700,000  .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní àwọn ìlú ńláńlá mẹfà ní ilẹ Amẹríkà fi hàn pé , bí kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì ṣe ń ràn láàárín àwọn ọdọkùnrin tí wọn jẹ abẹyà - kan - náà - lò - pọ ti lọ sókè dé ìdá méjìlá nínú ọgọrùn - ún , ó tún lé .  Yàtọ síyẹn , kìkì ìdá mọkàndínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn tó ní àrùn éèdì ló mọ pé àwọn ní in .  Ẹnì kan tó jẹ onímọ nípa àrùn tó ń ṣe aráàlú tó ṣáájú ìwádìí náà sọ pé :  Ó bà wá lọkàn jẹ gidi láti rí i pé kìkì ìwọnba díẹ lára àwọn ọkùnrin tó ti kó kòkòrò tó lè fa àrùn náà ló mọ .  Èyí túmọ sí pé ńṣe làwọn tó ṣẹṣẹ ń kó kòkòrò àrùn náà ń kó o ran àwọn mìíràn láìmọ rárá .   Níbi ìpàdé kan tí àwọn tó jẹ ògbógi onímọ nípa àrùn éèdì ṣe ní orílẹ - èdè Switzerland ní May 2001 , wọn pe àrùn yìí ní  àjàkálẹ àrùn tó burú jù lọ táráyé ò rírú ẹ rí .   Gẹgẹ bí a ti sọ ṣáájú , gúúsù Aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà ni ríràn tí àrùn éèdì ń ràn bí iná ọyẹ ti légbá kan .  Àpilẹkọ wa tó tẹ lé e á sọ ìdí tí èyí fi rí bẹẹ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Iye tá a gbé jáde níbí jẹ iye tí Ètò Àjùmọṣe ti Ìparapọ Orílẹ - Èdè Lórí Àrùn Éèdì àti Kòkòrò Tó Ń Fà Á fojú bù .  Wo Jí !  March 8 , 2001 , ojú ìwé 12 àti 13 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 3    Ohun tó wá kó jìnnìjìnnì bá wa jù lọ ni pé gbogbo àkóràn yìí . . . àtàwọn . . . ìnira tó ń bá a rìn . . . la lè ti dènà rẹ àti pé wọn ṣeé dènà .   NELSON MANDELA   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 2 , 3   Ọpọ èèyàn tó ti ní kòkòrò tó lè yọrí sí àrùn éèdì ni kò mọ rárá   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3   Fọtò UN  DPI 198594C  Greg Kinch  Àrùn Éèdì Gba Ilẹ Áfíríkà Kan   À ń kojú ìṣòro kan lọjọ òní tó lè fa ìparun yán - án yán - án .   ỌRỌ tí ọgbẹni Stephen Lewis tó jẹ aṣojú pàtàkì fún àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè lórí ọrọ àrùn éèdì nílẹ Áfíríkà sọ yìí , fi ìbẹrù tó wà lọkàn ọpọ èèyàn hàn nípa ìṣòro àrùn éèdì ní apá gúúsù Aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà .  Ọpọ nǹkan ló wà lẹyìn ríràn tí àrùn éèdì ń ràn .  Àrùn éèdì sì tún ti wá mú kí àwọn ìṣòro kan tó ti wà nílẹ tẹlẹ burú sí i .  Láwọn orílẹ - èdè kan ní Áfíríkà àti láwọn apá ibòmíràn láyé níbi tí àrùn éèdì ti ń ràn láìdáwọdúró , àwọn ìṣòro tó wọpọ níbẹ sábà máa ń jẹ mọ àwọn kókó tó wà nísàlẹ yìí .  Ìwà Rere .  Níwọn bó ti jẹ pé ipasẹ ìbálòpọ làwọn èèyàn fi ń ní kòkòrò HIV tó lè fa àrùn éèdì jù , àìsí àwọn ìlànà ìwà rere tó ṣe kedere lohun tó dájú pé ó túbọ ń dá kún títàn tí àrùn náà ń tàn kálẹ .  Àmọ , èrò ọpọ èèyàn ni pé , láti máa sọ pé kí àwọn tí kò tíì ṣègbéyàwó má ṣe ní ìbálòpọ kò lè ṣiṣẹ .  Nínú ìwé ìròyìn The Star , ti ìlú Johannesburg , ní ilẹ Gúúsù Áfíríkà , Francois Dufour kọwé pé :  Láti wulẹ máa kìlọ fáwọn ọdọlangba pé kí wọn yẹra fún ìbálòpọ kò lè ṣiṣẹ .  Ojoojúmọ ni wọn ń rí àwọn ohun tó ní ṣe pẹlú ìbálòpọ , nípa irú ẹni tó yẹ kí wọn fara wé àti bó ṣe yẹ kí wọn máa hùwà .   Ó jọ pé báwọn ọdọ ṣe ń hùwà lóòótọ jẹrìí sí ọrọ yìí .  Bí àpẹẹrẹ , ìwádìí kan tí wọn ṣe ní orílẹ - èdè kan fi hàn pé , nǹkan bí ìdá kan nínú mẹta àwọn ọdọ tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún méjìlá sí mẹtàdínlógún ló ti ní ìbálòpọ .  Ìfipá - báni - lòpọ ni wọn sọ pé ó ti di ìṣòro ńlá kan tó ń fẹ àmójútó kíákíá lórílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà .  Ìròyìn kan nínú ìwé ìròyìn Citizen ti ìlú Johannesburg sọ pé  àṣà náà wọpọ débi pé , ó ti gborí lọwọ àwọn ìṣòro mìíràn tó ń ṣàkóbá fún ìlera àwọn obìnrin ní orílẹ - èdè yìí , bí wọn ṣe ń hu ìwà yìí sáwọn ọmọ wẹwẹ ibẹ pàápàá sì tún ń peléke sí i ni .   Àpilẹkọ yìí kan náà tún sọ pé :  Lẹnu lọọlọọ yìí , àṣà fífipá bá àwọn ọmọdé lòpọ ti di ìlọpo méjì ohun tó jẹ tẹlẹ . . .  Ohun tó mú kí wọn máa dá àṣà yìí kò tàsé èrò èké tí wọn fẹ kó máa bá a lọ náà pé , tí ẹni tó ti ní kòkòrò tó lè yọrí sí àrùn éèdì bá fipá bá wúńdíá kan lòpọ , ara rẹ á yá .   Àwọn àrùn tí wọn ń kó nípasẹ ìṣekúṣe .  Àwọn àrùn tí wọn ń kó nípasẹ ìṣekúṣe ti wá di ohun tó wọpọ gidi ní àgbègbè náà .  Ìwé ìròyìn South African Medical Journal sọ pé :  Tí ẹnì kan bá ti kó àrùn nípasẹ ìṣekúṣe , ńṣe ni ewu níní kòkòrò tó lè fa àrùn éèdì á túbọ ga sí i .   Ipò òṣì .  Ọpọ orílẹ - èdè ní ilẹ Áfíríkà ló wà nínú òṣì paraku , èyí sì ń jẹ kí àrùn éèdì túbọ máa ráyè gbilẹ .  Ọpọ nǹkan táwọn tó wà láwọn orílẹ - èdè ọlọrọ máa ń kà sí kòṣeémáàní nínú ìgbésí ayé ni kò sí ní ọpọ jù lọ àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .  Ọpọ àwọn àgbègbè ńláńlá ni kò ní iná mànàmáná àti omi tó dára fún mímu .  Àwọn ojú ọnà tó wà láwọn ìgbèríko kò kúnjú ìwọn tàbí kó máà tiẹ sí rárá .  Ọpọ èèyàn ni àìjẹun - re - kánú ń bá fínra , bẹẹ làwọn ilé ìwòsàn tó pójú owó kò tó nǹkan .  Àrùn éèdì tún ń ṣàkóbá fún iṣẹ ajé àtàwọn iléeṣẹ .  Bí àwọn òṣìṣẹ tó ń kó àrùn yìí ṣe ń pọ sí i , ohun táwọn iléeṣẹ ìwakùsà ń mú jáde ti dín kù jọjọ , àwọn iléeṣẹ ọhún sì ti ń mọ ọn lára .  Láti wá nǹkan ṣe sí báwọn òṣìṣẹ ṣe ń dín kù , àwọn iléeṣẹ kan ti ń gbèrò láti ní àwọn ẹrọ tó máa lè dáṣẹ ṣe fúnra wọn àtàwọn ẹrọ mìíràn tó ń báná ṣiṣẹ .  Lọdún 2000 , ní iléeṣẹ kan tó ń wa irin látinú ilẹ , wọn fojú díwọn rẹ pé , àwọn òṣìṣẹ ibẹ tó kó àrùn éèdì fẹrẹẹ tó ìlọpo méjì , nǹkan bí ìdá mẹrìndínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún sì ni àpapọ gbogbo òṣìṣẹ tó lùgbàdì àrùn náà .  Àbájáde kan tó bani nínú jẹ nípa àrùn éèdì ni ti ọpọ rẹpẹtẹ àwọn ọmọdé tó ń di aláìlóbìí nígbà tí àrùn náà bá ti pa àwọn òbí wọn .  Yàtọ sí pípàdánù àwọn òbí wọn , tí kò sì sí ẹni tó máa gbọ bùkátà wọn , àwọn ọmọ wọnyí tún ní láti máa fara da ìtìjú tó so mọ àrùn éèdì .  Àwọn ìbátan tàbí àwọn aládùúgbò sì lè kúṣẹẹ débi pé , wọn ò ní lágbára láti ṣèrànwọ tàbí kí wọn máà fẹ ṣe é .  Ọpọ àwọn ọmọ aláìlóbìí ló máa ń fi iléèwé sílẹ .  Igbá aṣẹwó làwọn kan máa ń gbé , tí wọn á sì tipa bẹẹ túbọ máa tan àrùn náà kálẹ .  Àwọn orílẹ - èdè bíi mélòó kan ti dá ètò ìjọba tàbí ètò aládàáni sílẹ láti lè máa ṣèrànwọ fún àwọn ọmọ aláìlóbìí yìí .  Àìmọkan .  Ọpọ rẹpẹtẹ àwọn tó ti kó kòkòrò tó lè fa àrùn éèdì ni kò mọ pé àwọn ti kó o .  Ọpọ kì í fẹ lọ fún àyẹwò nítorí ẹsín tó so mọ àrùn náà .  Ìròyìn kan tí Ètò Àjùmọṣe ti Ìparapọ Orílẹ - Èdè Lórí Àrùn Éèdì àti Kòkòrò Tó Ń Fà Á gbé jáde sọ pé :  Wọn lè kọ láti fún àwọn èèyàn tó ti kó àrùn éèdì tàbí tí wọn fura sí ní ìtọjú láwọn ilé ìwòsàn , àwọn èèyàn lè kọ láti fún wọn nílé tàbí láti gbà wọn síṣẹ , àwọn ọrẹ àtàwọn òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ wọn lè pa wọn tì , àwọn iléeṣẹ abánigbófò lè sọ pé irú wọn kọ làwọn ń wá , tàbí kí àwọn orílẹ - èdè ilẹ òkèèrè má gbà wọn láyè láti wọ ilẹ wọn .   Wọn tiẹ ti pa àwọn kan nígbà tí wọn mọ pé wọn ti kó àrùn éèdì .  Àṣà ìṣẹdálẹ .  Nínú ọpọ ìṣẹdálẹ Áfíríkà , àwọn obìnrin kì í sábà lẹnu láti bi àwọn ọkọ wọn nípa àwọn àlè tí wọn ní síta , wọn ò lè kọ pé àwọn kò ní ìbálòpọ , tàbí kí wọn dámọràn àwọn ọnà ìbálòpọ tó lè yọ wọn nínú ewu kíkó àrùn .  Lọpọ ìgbà , àṣà ìbílẹ kì í jẹ káwọn èèyàn lóye àrùn éèdì tàbí kí wọn kọ láti gbà pé lóòótọ ni àrùn éèdì wà .  Bí àpẹẹrẹ , wọn lè sọ pé àwọn àjẹ ló wà nídìí àìsàn náà , tí wọn á sì máa tọ àwọn adáhunṣe lọ fún ìrànlọwọ .  Àìsí àwọn ilé ìwòsàn tó péye .  Àrùn éèdì ti túbọ mú kí àwọn ilé ìwòsàn , èyí tí kò tó nǹkan tẹlẹ , máa kún àkúnya .  Àwọn ọsibítù ńláńlá méjì ló sọ pé , ó ju ìlàjì lọ lára àwọn aláìsàn tó wà láwọn ọsibítù náà tí wọn ti kó kòkòrò tó lè fa àrùn éèdì .  Ọgá àgbà ọsibítù kan nílùú KwaZulu - Natal sọ pé , àwọn èèyàn tó ń wà nínú àwọn wọọdù òun máa ń fi ìlọpo , ìlọpo ju iye tí wọn ṣe wọn fún lọ .  Nígbà míì , àwọn aláìsàn méjì ló jọ máa ń pín bẹẹdì kan lò , tí ẹnì kẹta á sì wà nílẹẹlẹ lábẹ bẹẹdì náà !  Ìwé ìròyìn South African Medical Journal .  Pẹlú bí ìṣòro yìí ṣe burú tó nílẹ Áfíríkà , àwọn ẹrí ń fi hàn pé àfàìmọ ni kò ní burú sí i .  Peter Piot tó jẹ olùdarí Ètò Àjùmọṣe ti Ìparapọ Orílẹ - Èdè Lórí Àrùn Éèdì àti Kòkòrò Tó Ń Fà Á sọ pé :  Àrùn éèdì ṣẹṣẹ bẹrẹ sí ṣọṣẹ ni o , a ò tíì rí nǹkankan .   Ẹrí tó ṣe kedere wà pé , akitiyan ń lọ lọwọ ní àwọn orílẹ - èdè kan láti kojú àrùn náà .  Bákan náà , fún ìgbà àkọkọ , ní June 2001 , Ẹgbẹ olùṣàkóso Gíga Jù Lọ fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣe ìpàdé pàtàkì kan láti jíròrò lórí kòkòrò tó lè yọrí sí àrùn éèdì àti àrùn éèdì fúnra rẹ .  Ṣé akitiyan èèyàn á mú àṣeyọrí wá ?  Ìgbà wo gan - an ni àrùn éèdì tó ń pa àwọn èèyàn nípakúpa yìí máa dáwọ dúró pátápátá ?   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   OÒGÙN ÀÀRÙN ÉÈDÌ TÓ Ń JẸ NEVIRAPINE ÀTI ÌṢÒRO KÀǸKÀ TÓ Ń KOJÚ GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ  Kí ló ń jẹ nevirapine ?  Gẹgẹ bí akọròyìn Nicole Itano ṣe sọ , ó jẹ  oògùn kan tí onírúurú àyẹwò fi hàn pé ó lè dín ewu kí  ìyá  kó àrùn éèdì ran oyún inú kù sí ìlàjì .   Iléeṣẹ kan tó ń ṣe oògùn nílẹ Jámánì sọ pé òún ṣe tán láti máa kó o fún orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà láìgba kọbọ fún odindi ọdún márùn - ún .  Síbẹ , títí oṣù August ọdún 2001 , ìjọba orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà kò tíì tẹwọ gba ẹbùn náà .  Kí ló fà á ?  Kò sí orílẹ - èdè mìíràn lágbàáyé táwọn alárùn éèdì pọ sí tó ilẹ Gúúsù Áfíríkà , mílíọnù mẹrin àti ọkẹ márùndínlógójì èèyàn ló ti ní kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì náà níbẹ .  Ìwé ìròyìn The Economist ti ìlú London sọ lóṣù February ọdún 2002 pé , Ààrẹ ilẹ Gúúsù Áfíríkà , Thabo Mbeki  kò gbà pé kòkòrò HIV ló ń fa àrùn éèdì gẹgẹ bí gbogbo èèyàn ṣe gbà ,  bẹẹ  ló sì ń ṣiyèméjì nípa ìnáwó tó so mọ àwọn oògùn tí wọn sọ pé ó ń gbógun ti àrùn éèdì náà , ó tún ń ṣiyèméjì bóyá wọn ò léwu nínú àti pé bóyá wọn wúlò .  Kò tíì fòfin dè wọn , àmọ wọn ò jẹ kí àwọn dókítà ilẹ Gúúsù Áfíríkà lò wọn .   Kí ló dé tí èyí fi jẹ ọràn pàtàkì bẹẹ ?  Nítorí pé lọdọọdún , nílẹ Gúúsù Áfíríkà , ẹgbẹẹgbẹrún ọmọ ni wọn ń bí pẹlú kòkòrò tó lè fa àrùn éèdì , ìdá mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn aboyún ló sì ní kòkòrò àrùn náà lára .  Nítorí àìgbọra - ẹni - yé tó wà nídìí ọrọ yìí , wọn gbé ọrọ náà lọ sílé ẹjọ láti fipá mú ìjọba láti pín oògùn nevirapine .  Oṣù April ọdún 2002 ni Ilé Ẹjọ Tó Ń Rí Sí Ẹtọ Ọmọnìyàn nílẹ Gúúsù Áfíríkà gbé ìdájọ rẹ jáde .  Gẹgẹ bí Ravi Nessman ti kọ ọ nínú ìwé ìròyìn The Washington Post , ó sọ pé , ilé ẹjọ pàṣẹ pé  ìjọba gbọdọ mú kí oògùn náà wà láwọn ilé ìwòsàn tó mọ bí wọn ṣe lè lò ó fún àwọn èèyàn .   Bó tilẹ jẹ pé ibùdó méjìdínlógún jákèjádò orílẹ - èdè náà ni ìjọba Gúúsù Áfíríkà ti ń pín oògùn náà láti kọkọ dán an wò ná , wọn sọ pé òfin tuntun náà ti ń fi àwọn aboyún tó ti ní kòkòrò tó lè fa àrùn éèdì ní orílẹ - èdè náà lọkàn balẹ .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   KÒKÒRÒ ELÉTEKÉTE TÓ Ń TAN SẸẸLÌ INÚ ARA JẸ  Dúró fún ìṣẹjú díẹ ná kó o sì ronú nípa kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì , kó o sì fọkàn yàwòrán bó ṣe kéré bín - ń - tín tó .  Onímọ sáyẹǹsì kan sọ pé :  Lẹyìn àìmọye ọdún tí mo ti ń ṣàyẹwò àwọn egunrín kòkòrò nípa lílo awò amú - nǹkan - tóbi , orí mi ò tíì yé wú , bẹẹ ni ìmọlára mi ò sì tíì yé ru sókè nípa bí ohun tó kéré bín - ń - tín bẹẹ , àní tó kéré gan - an , ṣe lè ní àwọn ètò pípé pérépéré tó sì tún díjú gan - an bẹẹ .   Kòkòrò bakitéríà kéré gan - an tá a bá fi wéra pẹlú sẹẹlì inú ara ẹdá èèyàn , síbẹ , kòkòrò tá à ń sọ yìí tún wá kéré gan - an lẹgbẹẹ kòkòrò bakitéríà .  Gẹgẹ bí ìwé kan ti sọ , kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì kéré gan - an débi pé ,  ọgbọn lé rúgba  230  mílíọnù  egunrín kòkòrò àrùn éèdì  á gba inú àmì ìdánudúró tó wà níparí gbólóhùn yìí .   Kòkòrò kan kò lè sọ ara rẹ di púpọ àfi tó bá ráyè wọ inú sẹẹlì nínú ara tó sì gba agbára lọwọ sẹẹlì náà .  Nígbà tí kòkòrò tó ǹ fa àrùn éèdì bá dénú ara èèyàn , ó gbọdọ kọkọ bá àwọn èròjà alágbára tó ń ṣiṣẹ pẹlú ètò ìdènà àrùn nínú ara wọyá ìjà ná .   Mùdùnmúdùn inú egungun máa ń pèsè ètò ààbò kan tó ń gbógun ti àrùn , èyí tó ní àwọn sẹẹlì funfun inú ẹjẹ nínú .  Àwọn sẹẹlì funfun inú ẹjẹ yìí ní àwọn èròjà méjì kan tí wọn ń pè ní T cell àti B cell .  Àwọn sẹẹlì funfun inú ẹjẹ kan sì tún wà tó ń jẹ phagocytes , tàbí  àwọn sẹẹlì tó ń jẹ sẹẹlì inú ara .   Onírúurú ìpele làwọn T cell yìí wà , iṣẹ ọtọọtọ ni wọn sì ń ṣe .  Àwọn sẹẹlì tí wọn ń pè ní helper T cell  sẹẹlì aṣèrànwọ  máa ń ṣiṣẹ ribiribi láti gbógun ti àwọn ọtá tó wọnú ara .  Sẹẹlì yìí kan náà ló máa ń dá àwọn ohun tó jẹ àjèjì nínú ara mọ , tó sì máa pàṣẹ fún ara láti mú ọpọ rẹpẹtẹ sẹẹlì jáde sí i , èyí tó máa gbógun ti ọtá náà tó sì máa pa á run .  Àmọ tí kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì bá dénú ara èèyàn , àwọn sẹẹlì helper T cell to ń ṣèrànwọ yẹn gan - an ló máa ń dájú sọ .  Àwọn sẹẹlì kan tó ń jẹ killer T cell  apá - sẹẹlì - run  náà á wá bẹrẹ iṣẹ pẹrẹu , wọn á máa pa àwọn sẹẹlì tí ọwọ ti tẹ run .  Àwọn sẹẹlì tó ń jẹ B cell ló ń mú àwọn èròjà agbógunti àrùn jáde , táwọn yẹn náà á sì dára pọ mọ ọn ní bíbá àwọn kòkòrò tó ń fa àkóràn jà .  Ọgbọnkọgbọn Tí Kòkòrò Tí Ń Fa Àrùn Éèdì Ń Lò  Kòkòrò àrùn ni wọn ka kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì sí .  Bí kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì ṣe ń ṣiṣẹ jọra pẹlú bí àbùdá ara èèyàn ṣe ń ṣiṣẹ .  Kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì yìí jẹ ẹya kòkòrò àrùn kan tí wọn ń pè ní lentiviruses , torí pé kòkòrò yìí lè wà nínú ara fún àkókò gígùn kí àwọn àmì àrùn lílágbára tó ṣẹṣẹ wá máa fara hàn .  Tí kòkòrò tó lè fa àrùn éèdì bá ti ráyè wọnú sẹẹlì kan , ó lè lo ọnà tí sẹẹlì náà ń gbà ṣiṣẹ láti máa bá iṣẹ jàǹbá tirẹ lọ .  Á  yí ètò ìṣiṣẹ sẹẹlì náà padà  tíyẹn á sì wá máa mú ọpọ rẹpẹtẹ kòkòrò ti ń fa àrùn éèdì jáde .  Àmọ kí kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì tó lè ṣe èyí , ó gbọdọ lo  ọnà  mìíràn tó yàtọ .  Ó gbọdọ yí ìlànà tirẹ náà padà lọnà tó fi máa bá ti sẹẹlì inú ara náà mu , kí ìyẹn lè máa rò pé ara òun ni .  Kí kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì lè ṣe èyí yọrí , ó máa ń lo èròjà kan tó ń jẹ transcriptase , èyí tó máa ń yí ìlànà padà .  Bí àkókò ti ń lọ , sẹẹlì inú ara náà á kú , àmọ nígbà yẹn , á ti mú ẹgbẹẹgbẹrún àwọn egunrín kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì jáde .  Àwọn egunrín tí wọn ṣẹṣẹ mú jáde yìí á wá máa lọ kéèràn ran àwọn sẹẹlì mìíràn nínú ara .  Gbàrà tí àwọn helper T cell aṣèrànwọ bá ti dín kù jọjọ , àwọn ọtá mìíràn á wá ráyè gbéjà ko gbogbo ara láìsí ìbẹrù pé sẹẹlì kankan ń gbógun tì wọn .  Ni ará á bá juwọ sílẹ fún onírúurú àìsàn àti àkóràn .  Ẹni tó ní àkóràn náà ti di alárùn éèdì gidi nìyẹn .  Kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì ti ṣàṣeyọrí , ó ti sọ gbogbo agbára ìdènà àrùn ara onítọhún di aláìlágbára .  Ọnà tó rọrùn tá a lè fi ṣàlàyé kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì nìyí .  Àmọ a ò ní gbàgbé pé ọpọ nǹkan wà táwọn olùṣèwádìí kò mọ nípa agbára tó ń dènà àrùn nínú ara àti bí kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì ṣe ń ṣọṣẹ .  Ó fẹrẹẹ tó ogún ọdún báyìí tí kòkòrò bín - ń - tín yìí ti ń fi àjùlọ han àwọn onímọ ìṣègùn jàǹkànjàǹkàn tí wọn ń ṣèwádìí tọsán - tòru lórí rẹ , èyí sì ti jẹ òbítíbitì owó .  Ọpọ nǹkan ni wọn ti tipa bẹẹ mọ nípa kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì .  Lọdún díẹ sẹyìn , Sherwin B .  Nuland , tó jẹ dókítà oníṣẹ abẹ sọ pé :  Ohun ìyàlẹnu gbáà ni gbogbo ìsọfúnni . . . tá a ti kó jọ pelemọ nípa kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì jẹ , bákan náà ni ìtẹsíwájú tá a ti ṣe láti kojú ìkọlù rẹ pabanbarì .   Síbẹ , bí àrùn éèdì ṣe ń pa àwọn èèyàn nípakúpa yìí kò dáwọ dúró o , ó ṣì ń bá a lọ láti máa gbẹmí àwọn èèyàn lọnà tó ń dáyà foni .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo Jí !   Gẹẹsì  ti February 8 , 2001 , ojú ìwé 13 sí 15 .   Àwòrán   Kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì máa ń gbéjà ko àwọn sẹẹlì tó ń dènà àrùn nínú ara tá á sì yí wọn padà láti máa mú ọpọ rẹpẹtẹ kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì jáde   Credit Line   CDC , Atlanta , Ga .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọdọ ló ń tẹ lé àwọn ìlànà Bíbélì  Ṣé Àrùn Éèdì Máa Dópin ?  Bó Bá Rí Bẹẹ , Lọnà Wo ?  Ó ṢE díẹ tí ọpọ àwọn orílẹ - èdè ní ilẹ Áfíríkà kò ti gbà pé lóòótọ ni àjàkálẹ àrùn éèdì wà .  Àwọn èèyàn kan kò tiẹ ń fẹ sọrọ nípa rẹ rárá ni .  Àmọ láwọn ọdún àìpẹ yìí , ọpọ akitiyan ló ti wáyé láti jẹ kí àwọn ọdọ ní pàtàkì mọ nípa àrùn yìí , àti láti fún àwọn èèyàn níṣìírí láti máa sọ ohun tí wọn bá rí nípa rẹ .  Gbogbo ìsapá yìí kò fi bẹẹ mú àṣeyọrí gidi kan wá .  Ọnà táwọn èèyàn ń gbà gbé ìgbésí ayé àtàwọn àṣà ìbílẹ wọn ti mọ wọn lára gan - an , èyí kì í sì í jẹ kó rọrùn láti yí èrò wọn padà .  Ìtẹsíwájú Nínú Ìmọ Ìṣègùn  Lágbo ìmọ ìṣègùn , àwọn onímọ sáyẹǹsì ti mọ púpọ nípa kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì , wọn sì ti mú oríṣiríṣi oògùn jáde , èyí tó ti mú ẹmí ọpọ èèyàn gùn sí i .  Lílo àpapọ àwọn oògùn mẹta kan tó ń gbógun ti àrùn náà , èyí tí wọn pè ní ajẹbíidán , ti ṣe bẹbẹ .  Bó tilẹ jẹ pé kì í ṣe pé àwọn oògùn yìí ń mú àrùn éèdì kúrò , wọn ti ṣe bẹbẹ láti mú kí iye àwọn tó ń kú nítorí pe wọn ní kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì lára dín kù , pàápàá láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà .  Ọpọ èèyàn ló ń sọ pé ó ṣe pàtàkì kí wọn máa kó àwọn oògùn yìí lọ sí àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .  Àmọ , àwọn oògùn yìí gbówó lórí , agbára ọpọ jù lọ èèyàn láwọn orílẹ - èdè yẹn kò sì lè ká a .  Èyí ti wá gbé ìbéèrè kàǹkà kan dìde , ìyẹn ni pé : Ṣé owó ló ṣe pàtàkì ju ẹmí èèyàn lọ ni ?  Dókítà Paulo Teixeira , ẹni tó jẹ olùdarí ètò tí ilẹ Brazil ṣe lórí kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì gbà pé òótọ ni ìṣòro yìí , ó sọ pé :  A ò lè máa wo ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn níran pé kí wọn lọ máa wá ọnà àbáyọ fúnra wọn nítorí àìsí oògùn tí wọn lè lò láti bọ lọwọ ikú , kìkì nítorí èrè gọbọi tá a fẹ jẹ , èyí tó ju iye tó yẹ kó máa wọlé fún wa lọ fíìfíì .   Ó fi kún un pé :  Ohun tó jẹ èmi lógún jù lọ ni pé , a ò gbọdọ fi ọrọ owó ṣáájú ohun tá a mọ pé ó tọ tàbí ká fi ṣáájú níní ìgbatẹnirò fún ẹdá èèyàn ẹlẹgbẹ wa .   Àwọn orílẹ - èdè díẹ ti wá pinnu láti má ṣe ka ẹtọ oní - ǹkan tí àwọn iléeṣẹ apoògùn ńláńlá ní sí , dípò ìyẹn , ńṣe ni wọn kúkú lọ fúnra wọn ṣe ẹya àwọn oògùn tí kò ní orúkọ iléeṣẹ kankan lára tàbí kí wọn kó irú oògùn bẹẹ wọlú lówó pọọkú .   Ìwádìí kan tí ìwé ìròyìn South African Medical Journal gbé jáde fi hàn pé ,  iye owó tó wálẹ jù lọ tí wọn ń ta  àwọn oògùn tí wọn ṣe ẹya wọn  fi ìdá méjìlélọgọrin nínú ọgọrùn - ún dín sí iye tí orílẹ - èdè Amẹríkà bù lé e .   Àwọn Ohun Tó Ń Dènà Ìtọjú  Kò pẹ kò jìnnà , àwọn iléeṣẹ apoògùn ńláńlá náà bẹrẹ sí ta àwọn oògùn àrùn éèdì wọn ní iye owó tó kéré gan - an fún àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà tí wọn nílò àwọn oògùn náà .  Wọn ronú pé , lọnà yìí , á túbọ ṣeé ṣe fún ọpọ èèyàn láti rí àwọn oògùn náà lò .  Síbẹ , àwọn ìṣòro ńlá kan ṣì wà láti ṣẹpá kí àwọn oògùn yìí tó lè máa tẹ àwọn èèyàn tó wà ní orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà lọwọ .  Ọkan lára irú ìṣòro bẹẹ ni iye tí wọn ń ta àwọn oògùn náà .  Kódà , pẹlú bí wọn ṣe dín iye tí wọn ń ta àwọn oògùn náà kù tó , owó gọbọi ló ṣì jẹ fún ọpọ jù lọ èèyàn tó nílò wọn .  Ìṣòro mìíràn ni pé , kò rọrùn láti lo àwọn oògùn náà fún àwọn aláìsàn .  Ọpọ egbòogi oníhóró ni wọn ní láti lò lójúmọ ọjọ kan , ó sì ní àkókò tí wọn gbọdọ lò wọn .  Bí wọn ò bá lò wọn bó ti yẹ , tàbí bí wọn bá ń lò wọn ní ìdákúrekú , èyí lè fa irú kòkòrò àrùn éèdì kan tí kì í gbóògùn .  Ó ṣòro láti rí i dájú pé àwọn aláìsàn náà ń lo iye oògùn tó yẹ kí wọn lò nítorí bí ipò àwọn nǹkan ṣe rí ní ilẹ Áfíríkà , níbi tó jẹ pé oúnjẹ lè máà tó nǹkan , tí omi tó dára fún mímu lè máà fi bẹẹ sí , tó sì jẹ pé àwọn ilé ìwòsàn tó wà kò pọ tó .  Síwájú sí i , wọn gbọdọ máa mójú tó àwọn tó ń lo àwọn oògùn yìí dáadáa .  Táwọn oògùn náà kò bá gbógun ti àìsàn náà mọ , wọn gbọdọ yí wọn padà .  Àwọn òṣìṣẹ ìṣègùn tó mọṣẹ dunjú ló lè ṣe èyí , bẹẹ sì ni àwọn àyẹwò tí wọn lè fi mọ gbówó lórí gan - an .  Bákan náà , àwọn oògùn náà ní àkóbá tiwọn tí wọn ń ṣe , bẹẹ sì ni àwọn ẹya kòkòrò tí kì í gbóògùn tún ti ń yọjú báyìí .  Ní oṣù June ọdún 2001 , níbi ìpàdé pàtàkì kan tí Ẹgbẹ Olùṣàkóso Gíga Jù Lọ fún Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣe lórí ọrọ àrùn éèdì , wọn dábàá ètò kan tí wọn pè ní Àkànlò Owó fún Ìlera Àgbáyé , láti fi ṣèrànwọ fún àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .  Wọn fojú bù ú pé , iye tí wọn nílò á tó bílíọnù méje dọlà sí bílíọnù mẹwàá dọlà .  Tí wọn bá pa gbogbo owó tí wọn ṣèlérí rẹ pọ , kò tó nǹkan kan rárá lẹgbẹẹ iye tí wọn nílò gan - an .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì gbà pé àwọn lè rí abẹrẹ àjẹsára fún àrùn yìí , wọn sì ti ń dán oríṣiríṣi rẹ wò ní onírúurú orílẹ - èdè .  Ká tiẹ wá sọ pé gbogbo akitiyan yìí yọrí sí rere , yóò gbà tó ọdún bíi mélòó kan kí wọn tó lè mú abẹrẹ àjẹsára kan jáde , kí wọn tó lè dán an wò , kí wọn sì rí i pé kò léwu láti lò fún gbogbo gbòò .  Àwọn orílẹ - èdè kan , bíi Brazil , Thailand àti Uganda ti ṣàṣeyọrí kíkàmàmà nínú àwọn ètò ìtọjú tí wọn dáwọ lé .  Nípa lílo àwọn oògùn tí wọn mú jáde fúnra wọn , ó ti ṣeé ṣe fún ilẹ Brazil láti dín ikú tí àrùn éèdì ń fà kù sí ìlàjì .  Orílẹ - èdè Botswana tí kò fi bẹẹ tóbi àmọ tó rí jájẹ náà ti ń sapá gan - an láti mú kí egbòogi àrùn éèdì wà lárọọwọtó gbogbo àwọn tó nílò rẹ ní orílẹ - èdè náà , bẹẹ ni akitiyan ṣì ń lọ láti pèsè àwọn ìtọjú tó pọn dandan .  Bí A Ṣe Máa Ṣẹgun Àrùn Éèdì  Ohun pàtàkì kan wà tó mú àrùn èèdì yàtọ sí ọpọ àwọn àjàkálẹ àrùn yòókù : Ó ṣeé ṣe láti dènà rẹ .  Bí àwọn èèyàn bá ṣe tán láti tẹ lé àwọn ìlànà pàtàkì tó wà nínú Bíbélì , yóò ṣeé ṣe fún wọn láti yàgò fún kíkó àrùn náà ní ọpọlọpọ ọnà , bí kì í bá ṣe ní gbogbo ọnà .  Àwọn ìlànà ìwà rere tó wà nínú Bíbélì kò díjú rárá .  Àwọn tí kò ṣègbéyàwó gbọdọ yàgò fún ìbálòpọ takọtabo .  Àwọn ẹni tó bá ti ṣègbéyàwó ní láti jẹ olóòótọ sí aya wọn tàbí ọkọ wọn , wọn ò sì gbọdọ ṣe panṣágà .  Ṣíṣègbọràn sí ìṣílétí Bíbélì láti yẹra fún ẹjẹ tún ń ṣèrànwọ láti dáàbò boni .  Ìṣe 15 : 28 , 29 .  Àwọn tó ti lùgbàdì àrùn yìí ṣì lè rí ayọ àti ìtùnú ńlá nípasẹ kíkẹkọọ nípa ayé kan níbi tí kò ti ní sí àrùn kankan rárá , èyí ti Ọlọrun ṣèlérí pé yóò wọlé dé láìpẹ , ìyẹn á sì ṣeé ṣe fún wọn nípa gbígbé níbàámu pẹlú àwọn ohun tí Ọlọrun ń béèrè .  Bíbélì mú kó dá wa lójú pé , bópẹbóyá , gbogbo hílàhílo tó ń bá aráyé fínra pátá , títí kan àìsàn , ni yóò wá sópin .  Ìlérí yìí wà nínú ìwé Ìṣípayá , èyí tó sọ pé :  Mo gbọ tí ohùn rara láti orí ìtẹ náà wí pé :  Wò ó !  Àgọ Ọlọrun wà pẹlú aráyé , yóò sì máa bá wọn gbé , wọn yóò sì máa jẹ ènìyàn rẹ .  Ọlọrun fúnra rẹ yóò sì wà pẹlú wọn .  Yóò sì nu omijé gbogbo nù kúrò ní ojú wọn , ikú kì yóò sì sí mọ , bẹẹ ni kì yóò sí ọfọ tàbí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .  Àwọn ohun àtijọ ti kọjá lọ .    Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Kì í ṣe kìkì àwọn tó lágbára láti ra àwọn oògùn tó gbówó lórí nìkan ni ìdánilójú yìí wà fún o .  Ìlérí tí Bíbélì sọ àsọtẹlẹ rẹ yìí nínú ìwé Ìṣípayá orí 21 la fìdí rẹ múlẹ nínú Aísáyà 33 : 24 , èyí tó sọ pé :  Kò . . . sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    Nígbà yẹn , gbogbo èèyàn tó ń gbé lórí ilẹ ayé ni yóò máa gbé níbàámu pẹlú àwọn òfin Ọlọrun , wọn yóò sì máa gbádùn ìlera pípé .  Lọnà yìí , àrùn éèdì tó ń pa àwọn èèyàn nípakúpa  àti gbogbo àwọn àrùn yòókù pátá  ló máa di èyí tá a fòpin sí títí ayérayé .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn oògùn tí wọn ṣe ẹya rẹ làwọn oògùn tí àwọn iléeṣẹ apoògùn mìíràn ti mú jáde tẹlẹ tí wọn sì ní ẹtọ oní - ǹkan lórí wọn àmọ táwọn mìíràn lọ ṣe jáde láìfi orúkọ iléeṣẹ kankan sí i lára .  Àwọn orílẹ - èdè tí wọn jẹ ọmọ ẹgbẹ Ètò Ìṣòwò Lágbàáyé ní ẹtọ lábẹ òfin láti má ṣe ka ẹtọ oní - ǹkan sí tí ìṣòro pàjáwìrì bá yọjú .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9 , 10   IRÚ ÌWÒSÀN TÍ MÒ Ń WÁ GAN - AN RÈÉ  Apá ìhà gúúsù ilẹ Áfíríkà ni mò ń gbé , ọmọ ọdún mẹtàlélógún sì ni mí .  Mo rántí ọjọ tí mo gbọ pé mo ti ní kòkòrò tí ń fa àrùn éèdì lára .  Èmi àti màmá mi la jọ wà lọdọ dókítà nígbà tó já ìròyìn náà balẹ .  Mi ò tíì gbọ ìròyìn tó bà mí nínú jẹ tó bẹẹ rí nígbèésí ayé mi .  Ńṣe lọkàn mi dàrú pátápátá .  Ó ṣòro fún mi láti gbà á gbọ .  Mo ronú pé bóyá wọn ṣàṣìṣe níbi tí wọn ti ṣe àyẹwò náà ni .  Mi ò mọ ohun tí ǹ bá sọ tàbí tí ǹ bá ṣe .  Ó ṣe mí bíi kí n bú sẹkún , àmọ omi ò wá .  Dókítà náà bẹrẹ sí í ṣàlàyé àwọn oògùn tó wà fún àrùn éèdì àtàwọn nǹkan mìíràn fún màmá mi , àmọ jìnnìjìnnì tó bá mi kò tiẹ jẹ kí ọkankan nínú ohun tó ń sọ yé mi .  Mo ronú pé , ó ní láti jẹ pé ọkùnrin kan ní yunifásítì tí mo ti ń kẹkọọ ló kó o ràn mí .  Ó ṣe mí bíi kí n rí ẹnì kan tí màá lè sọ ohun tó wà lọkàn mi fún tó sì máa lóye ìṣòro mi , àmọ mi ò mọ ẹnì kankan tí mo lè tọ lọ .  Ni mo bá kúkú gbà pé ó ti tán fún mi nìyẹn àti pé mi ò já mọ nǹkankan mọ .  Bó tilẹ jẹ pé ìdílé mi dúró tì mí , mi ò nírètí kankan , ẹrù á sì máa bà mí .  Bó ti máa ń jẹ ìfẹ gbogbo ọdọ , èmi náà ní ọpọ nǹkan tí mo fẹ ṣe nígbèésí ayé mi .  Ọdún méjì péré ló kù kí n gba oyè àkọkọ nínú ìmọ sáyẹǹsì ní yunifásítì , àmọ ìrètí yẹn ti wọmi .  Mo bẹrẹ sí lo àwọn egbòogi àrùn éèdì tí dókítà sọ , mo sì tún máa ń lọ sọdọ àwọn tó ń gbani nímọràn lórí àrùn éèdì , síbẹ ìbànújẹ ọkàn mi kò lọ .  Mo gbàdúrà sí Ọlọrun pé kó ràn mí lọwọ , pé kó fi ìsìn Kristẹni tòótọ hàn mí kí n tó kú .  Ọmọ ìjọ ṣọọṣì Onígbàgbọ Wò - ó - sàn ni mí , àmọ ẹnì kan ṣoṣo báyìí láti ṣọọṣì wa kò wá wò mí rárá .  Mo fẹ mọ ohun tó jẹ òtítọ nípa ibi tí mo máa lọ lẹyìn tí mo bá kú .  Ní òwúrọ ọjọ kan , níbẹrẹ oṣù August ọdún 1999 , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà méjì kan ilẹkùn mi .  Mi ò lókun nínú rárá lọjọ náà , àmọ ó ṣeé ṣe fún mi láti dìde jókòó nínú pálọ .  Àwọn obìnrin méjì náà sọ ẹni tí wọn jẹ wọn sì sọ pé àwọn ń ran àwọn èèyàn lọwọ láti kẹkọọ Bíbélì .  Ìtura ńlá gbáà ló jẹ fún mi pé nígbẹyìngbẹyín , Ọlọrun gbọ àdúrà mi .  Àmọ ní àkókò yẹn , mi ò ní ìmí kankan nínú rárá débi pé mi ò lè kàwé bẹẹ ni mi ò lè fọkàn sí ohun tí wọn ń sọ .  Síbẹ , mo sọ fún wọn pé mo fẹ láti kẹkọọ Bíbélì , wọn sì dá ọjọ tí wọn máa padà wá fún mi .  Àmọ ó dùn mí pé , kí ọjọ yẹn tó pé , wọn ti gbé mi lọ sí ilé ìwòsàn àwọn alárùn ọpọlọ nítorí ìdààmú ọkàn tí mò ń ní .  Ọsẹ mẹta lẹyìn ìgbà náà ni mo padà sílé , inú mi sì dùn láti rí i pé àwọn Ẹlẹrìí náà kò tíì gbàgbé mi .  Mo rántí pé ọkan lára wọn máa ń wá wò mi láti rí bí mo ṣe ń ṣe sí .  Nígbà tó ṣe , ara mi yá díẹ , mo sì bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì bí ọdún yẹn ti ń lọ sí ìparí .  Àmọ kò rọrùn fún mi o , nítorí ipò ìlera mi kò dúró sójú kan .  Ṣùgbọn ẹni tó ń kọ mi lẹkọọ náà ṣèèyàn gan - an , ó sì máa mú sùúrù fún mi .  Orí mi wú nígbà tí mo kẹkọọ nípa Jèhófà àtàwọn ànímọ rẹ nínú Bíbélì , tí mo sì tún kẹkọọ nípa ohun tó túmọ sí ní ti gidi láti mọ ọn àti láti máa wọnà fún ìwàláàyè ayérayé .  Fún ìgbà àkọkọ láyé mi , mo tún lóye ìdí tí ìran èèyàn fi ń jìyà .  Ayọ ńláǹlà ni mímọ nípa Ìjọba Ọlọrun , èyí tó máa tó rọpò gbogbo ìjọba èèyàn , mú bá mi .  Èyí sún mi láti ṣàtúnṣe ìgbésí ayé mi látòkèdélẹ .  Irú ìwòsàn tí mò ń wá gan - an rèé .  Ìtùnú ńlá ló mà jẹ fún mi o láti mọ pé Jèhófà ṣì nífẹẹ mi àti pé kò pa mí tì !  Tẹlẹtẹlẹ , ńṣe ni mo ń rò pé Ọlọrun kórìíra mi àti pé ìyẹn ló jẹ kí n lọ kó àrùn yìí .  Ṣùgbọn mo kẹkọọ pé , Jèhófà ti fi tìfẹtìfẹ ṣètò láti mú kí ìdáríjì ẹṣẹ ṣeé ṣe lórí ìpìlẹ ẹbọ ìràpadà Jésù Kristi .  Mo ṣẹṣẹ wá mọ ni pé Ọlọrun bìkítà , gẹgẹ bí 1 Pétérù 5 : 7 ti sọ pé :  Kó gbogbo àníyàn rẹ lé e , nítorí ó bìkítà fún ọ .   Nípa kíkẹkọọ Bíbélì lójoojúmọ àti lílọ sáwọn ìpàdé ní Gbọngàn Ìjọba , mò ń sapá gidigidi láti sún mọ Jèhófà bó bá ti lè ṣeé ṣe fún mi tó .  Bó tilẹ jẹ pé kì í fìgbà gbogbo rọrùn , mo máa ń kó gbogbo àníyàn ọkàn mi lọ bá Jèhófà nínú àdúrà tí mo sì máa ń bẹ ẹ pé kó fún mi ní okun àti ìtùnú .  Àwọn ará ìjọ tí mo wà jẹ adúrótini lọjọ ìṣòro , èyí jẹ kí n láyọ .  Mo máa ń kópa nínú iṣẹ ìwàásù ìhìn rere déédéé pẹlú ìjọ tí mò ń dara pọ mọ .  Mo fẹ láti ran àwọn èèyàn lọwọ nípa tẹmí , pàápàá àwọn tí ipò wọn jọ tèmi .  Oṣù December ọdún 2001 ni mo ṣèrìbọmi .   Àwòrán   Ayọ ńláǹlà ni mímọ nípa Ìjọba Ọlọrun mú bá mi   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Ẹgbẹ kan tó ń fúnni nímọràn lórí àrùn éèdì nílẹ Botswana   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Lórí ilẹ ayé tó ti di Párádísè , gbogbo èèyàn pátá ló máa gbádùn ìlera pípé  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ọlọrun Á Gbójú Fo Àwọn Kùdìẹ - kudiẹ Wa ?   Mi ò kì í ṣe ẹni búburú !  Gbogbo ipá mi ni mo ń sà láti pa àwọn ìwà tí ò dáa tì , àmọ , bí mo ṣe ń gbìyànjú tó , agbára mi ò gbé e !   ǸJẸ gbólóhùn òkè yìí fi bí nǹkan ṣe rí lára rẹ tàbí lára ẹnì kan tó o mọ hàn ?  Ọpọ èèyàn gbà pé kò ṣeé ṣe rárá láti ṣẹgun àwọn ìwàkiwà tó ti jingíri mọ wọn lára .  Ọtí làwọn kan dara dé , àwọn mìíràn sì rèé , tábà tàbí oògùn olóró ni tiwọn .  Ìwà ìwọra ló ń darí ìgbésí ayé ọpọ àwọn mìíràn .  Àwọn kan sì wà tí wọn ti juwọ sílẹ fún ìṣekúṣe , tí wọn á máa sọ pé àwọn ò rò pé àwọn lè jáwọ níbẹ .  Gẹgẹ bí àkọsílẹ tó wà nínú Mátíù 26 : 41 ti fi hàn , tàánútàánú ni Jésù fi jẹ ká mọ pé òún lóye àwọn kùdìẹ - kudiẹ ẹdá èèyàn .   Kódà , gbogbo àkọsílẹ inú Bíbélì látòkèdélẹ ló fi hàn kedere pé Jèhófà Ọlọrun àti Jésù láàánú ẹdá èèyàn lójú gan - an .  Àmọ ǹjẹ a lè retí pé kí Ọlọrun gbójú fo gbogbo àwọn kùdìẹ - kudiẹ wa ?  Mósè àti Dáfídì  Gbé àkọsílẹ ohun tó ṣẹlẹ sí Mósè yẹ wò .  Bíbélì fi hàn pé Mósè  fi gbọọrọ - gbọọrọ jẹ ọlọkàn tútù jù lọ nínú gbogbo ènìyàn tí ó wà ní orí ilẹ ,  ó sì ṣe gudugudu méje láti máa pa ànímọ yìí mọ .  Bí àwọn ọmọ Ísírẹlì ti ń rìn la aginjù já , ọpọ ìgbà ni wọn ń hu àwọn ìwà tí kò mọgbọn dání , wọn kì í sì í bọwọ fún Ọlọrun àtàwọn aṣojú rẹ .  Ní gbogbo àkókò yìí , ńṣe ni Mósè máa ń fi tìrẹlẹtìrẹlẹ wá ìtọsọnà Ọlọrun .  Númérì 16 : 12 - 14 , 28 - 30 .  Àmọ , bí ìrìn àjò gígùn tí ń tánni lókun náà ti ń parí lọ , Mósè fara ya níwájú gbogbo orílẹ - èdè náà , kò sì ṣègbọràn sí àwọn ìtọni Ọlọrun .  Ọlọrun dárí jì í , àmọ ǹjẹ Ó gbójú fo ohun tó ṣe yẹn dá ?  Rárá o .  Ó sọ fún Mósè pé :  Nítorí tí  o  kò fi ìgbàgbọ hàn nínú mi . . . ,  ìwọ  kì yóò mú ìjọ yìí wá sí ilẹ tí èmi yóò fi fún wọn dájúdájú .   Ìyẹn túmọ sí pé Mósè kò ní wọ Ilẹ Ìlérí .  Lẹyìn ogójì ọdún tó ti ń làkàkà pé kọwọ òun lè tẹ àǹfààní àgbàyanu yẹn , ìkùdíẹ - káàtó kan tó lágbára mú kó pàdánù ẹbùn náà .  Númérì 20 : 7 - 12 .  Ọba Dáfídì tún ni ẹlòmíràn tó jẹ olùbẹrù Ọlọrun tóun náà ní kùdìẹ - kudiẹ kan .  Ní àkókò kan , ó juwọ sílẹ fún ìfẹkúfẹẹ ó sì lọ ní ìbálòpọ pẹlú ìyàwó - oníyàwó .  Ó wá gbìyànjú láti bo ohun tó ṣe mọlẹ nípa pípa ọkọ obìnrin náà .  Lẹyìn náà , ó kábàámọ gan - an fún ìwà ọdaràn tó hù , Ọlọrun sì dárí jì í .  Àmọ Dáfídì ti pa ìdílé kan run , Jèhófà kò sì dáàbò bò ó kúrò lọwọ àwọn ìyọnu tí ń kó ìbànújẹ báni tó dé bá a lẹyìn náà .  Ọmọkùnrin tí Dáfídì bí ṣàìsàn gidigidi , Jèhófà kò sì wò ó sàn , bó tilẹ jẹ pé Dáfídì gbàdúrà gan - an nítorí ọmọ rẹ yìí .  Ọmọ náà kú , ẹyìn náà ni oríṣiríṣi àjálù tún wá ń tẹ léra wọn nínú agbo ilé Dáfídì .  Ohun tí Dáfídì fojú winá rẹ kì í ṣe kékeré nítorí pé ó juwọ sílẹ fún ìwàkiwà .  Àwọn àpẹẹrẹ yìí fi hàn pé Ọlọrun máa ń mú kí àwọn èèyàn dáhùn fún ìwà tí wọn bá hù .  Àwọn tó fẹ láti sìn ín gbọdọ sapá gidigidi láti ṣàtúnṣe láwọn ibi tí wọn kù sí nípa tẹmí , kí wọn sì di Kristẹni tó sunwọn sí i .  Ọpọ ló ṣe bẹẹ ní ọrúndún kìíní .  Ìjàkadì Láti Jára Ẹni Gbà Lọwọ Àwọn Ìwà Ẹṣẹ  Àpọsítélì Pọọlù jẹ ẹni tá a lè kà sí àpẹẹrẹ rere fún gbígbé ìgbésí ayé Kristẹni .  Àmọ , ǹjẹ o mọ pé ìgbà gbogbo ló ń bá àwọn kùdìẹ - kudiẹ rẹ wọyá ìjà ?  Róòmù 7 : 18 - 25 ṣàlàyé kínníkínní nípa ìjàkadì yìí , tàbí ,  ogun  yìí , gẹgẹ bí ẹsẹ 23 ti pè é .  Pọọlù bá ẹṣẹ jà láìkáàárẹ , torí ó mọ pé ẹṣẹ kì í fini lọrùn sílẹ .  1 Kọríńtì 9 : 26 , 27 .  Àwọn kan tó jẹ ara ìjọ Kristẹni ní ìlú Kọríńtì ìjímìjí pàápàá ti jẹ oníwàkiwà paraku rí .  Bíbélì sọ pé ,  alágbèrè , panṣágà , àwọn ọkùnrin tí ń bá ọkùnrin dà pọ , olè , oníwọra àti ọmùtípara  ni wọn tẹlẹ .  Àmọ , ó tún sọ pé a  ti wẹ  wọn  mọ .   Lọnà wo ?  Ìmọ pípéye , ìbákẹgbẹpọ Kristẹni àti ẹmí mímọ Ọlọrun ló fún wọn lókun láti jáwọ nínú àwọn àṣà búburú wọn .  Níkẹyìn , Ọlọrun polongo wọn ní olódodo ní orúkọ Kristi .  Bẹẹ ni o , Ọlọrun nawọ ìdáríjì sí wọn , ó sì tipa bẹẹ fún wọn ní ẹrí ọkàn rere .  Ìṣe 2 : 38 ; 3 : 19 .  Pọọlù àtàwọn Kristẹni tó wà nílùú Kọríńtì kò fojú kéré àwọn ìtẹsí wọn fún ẹṣẹ .  Kàkà bẹẹ , wọn bá a wọyá ìjà , wọn sì ṣẹgun rẹ pẹlú ìrànlọwọ Ọlọrun .  Àwọn olùjọsìn ọrúndún kìíní yìí wá di ẹni tá a gbóríyìn fún látàrí ìwà rere wọn , láìka àyíká tí wọn ń gbé àti àìpé ẹdá tó ń fẹ tì wọn dẹṣẹ sí .  Àwa náà ńkọ ?  Ọlọrun Retí Pé Ká Ṣiṣẹ Lórí Àwọn Kùdìẹ - Kudiẹ Wá  Bíbá kùdìẹ - kudiẹ kan tá a ní wọyá ìjà lè máà mú un kúrò pátápátá .  Bó tilẹ jẹ pé a ò gbọdọ juwọ sílẹ fún àìpé wa , kò ṣeé ṣe fún wa láti pa á run .  Àìpé ló máa ń fa àwọn kùdìẹ - kudiẹ ìgbà gbogbo .  Síbẹ , a kò gbọdọ juwọ sílẹ fún àwọn kùdìẹ - kudiẹ wa yìí .  Kí ló mú kí èyí ṣe pàtàkì gan - an ?  Ìdí ni pé Ọlọrun kò gbà ká máa lo àìpé gẹgẹ bí àwíjàre nígbà gbogbo fún ìwà burúkú .  Jèhófà fẹ kí àwọn ẹdá èèyàn fọ ara wọn mọ tónítóní , kí wọn lè máa gbé ìgbésí ayé ìwà rere .  Bíbélì sọ pé :  Ẹ fi tẹgàntẹgàn kórìíra ohun burúkú .   Kí nìdí tí Ọlọrun kò fi fọwọ kékeré mú ọràn yìí ?  Ìdí kan ni pé jíjuwọsílẹ fún kùdìẹ - kudiẹ wa léwu .  Gálátíà 6 : 7 sọ pé  ohun yòówù tí ènìyàn bá ń fúnrúgbìn , èyí ni yóò ká pẹlú .   Àwọn tí wọn ń juwọ sílẹ fún àwọn àṣà bárakú , ìwà ìwọra àti ìṣekúṣe sábà máa ń kárúgbìn àwọn ohun tó ń fa ìbànújẹ bá wọn nígbèésí ayé .  Àmọ ìdí kan wà tó ṣe pàtàkì jùyẹn lọ .  Ọlọrun kórìíra ẹṣẹ gan - an .  Ó ń dá  ìpínyà  sílẹ láàárín àwa àti Jèhófà .  Níwọn bí kò ti ṣeé ṣe fún àwọn tó ń sọ ẹṣẹ dídá dàṣà láti rí ojú rere rẹ , ó gba irú àwọn ẹni bẹẹ níyànjú pé :  Ẹ wẹ ; ẹ jẹ kí ara yín mọ ; . . . ẹ ṣíwọ ṣíṣe búburú .   Aísáyà 1 : 16 .  Aláàánú àti onífẹẹ ni Ẹlẹdàá wa .   Kò fẹ kí ẹnikẹni pa run ṣùgbọn ó fẹ kí gbogbo ènìyàn wá sí ìrònúpìwàdà .   Jíjuwọ sílẹ fún ẹṣẹ nígbà gbogbo kò ní jẹ ká rí ojú rere Ọlọrun .  Níwọn bí Ọlọrun kò ti ń gbójú fo àwọn kùdìẹ - kudiẹ wa , àwa náà kò gbọdọ gbójú fò wọn .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Jésù sọ pé :  Ẹmí ń háragàgà , ṣùgbọn ẹran ara ṣe aláìlera .   Àwọn ìdáhùn tó gbéṣẹ rèé sí àwọn ìbéèrè tó o ti ń béèrè !   Eeṣe Ti Awọn Obi Mi Kò Fi Loye Mi ?   Eeṣe Tí Baba ati Mama Fi Pínyà ?   Bawo Ni Mo Ṣe Lè Ní Awọn Ọrẹ Tootọ ?   Eeṣe Ti Mo Fi Maa Ń Sorikọ Tóbẹẹ ?   Eeṣe Ti Awọn Ọdọ Wọnyi Kò Jẹ Fi Mi Lọrùn Silẹ ?   Ki Ni Nipa Ti Ibalopọ Takọtabo Ṣaaju Igbeyawo ?  Ìwé Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè - Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ kò láfiwé nínú gbogbo àwọn ìwé tó kù tí wọn ṣe fún àwọn ọdọ .  A mú un jáde lẹyìn tá a ti ní ìjíròrò pẹlú ọpọlọpọ ọdọ jákèjádò ayé .  Bẹẹ sì làwọn ìdáhùn rẹ , tá a gbé ka Ọrọ Ọlọrun , Bíbélì , gbéṣẹ gan - an ni !  Àwọn ìbéèrè tó wà lókè yìí wulẹ jẹ díẹ lára àwọn ìbéèrè tí ìwé olójú ewé 320 yìí dáhùn .  Bó o bá fẹ ẹdà kan ìwé yìí , kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ṣé Bẹẹ Lẹmíi Ṣohun - Tẹgbẹ - Ń - Ṣe Lágbára Tó Ni ?   Mi ò rò pé ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ń nípa lórí mi .   Pamela , akẹkọọ kan nílé ẹkọ gíga , ló sọ bẹẹ .   Mi ò rò pé ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe tún fi bẹẹ lágbára lórí mi bíi ti tẹlẹ mọ .  Ohun tó wù mí ni mò ń ṣe .   Ọdọlangba kan tó ń jẹ Robbie ló sọ bẹẹ .  ǸJẸ irú èrò báyìí ti sọ sí ọ lọkàn rí bí ?  Lóòótọ , o lè ti mọ nípa ohun tí Bíbélì wí pé :  Ẹgbẹ búburú a máa ba ìwà rere jẹ .   Àmọ , o tún lè máa wò ó pé ,  Ǹjẹ àsọdùn kọ ni ọrọ nípa ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe yìí báyìí  bóyá kò tiẹ lágbára tó bí àwọn òbí mi àtàwọn àgbàlagbà mìíràn ṣe máa ń sọ ọ ?   Bí irú iyèméjì bẹẹ bá ń jà gùdù lọkàn rẹ látìgbàdégbà , ìwọ kọ ni ẹni àkọkọ tí irú rẹ máa ṣẹlẹ sí .  Ṣùgbọn a fẹ kó o ronú lórí kókó kan ná .  Ipa tí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ń ní há lè ju bó o ṣe rò lọ bí ?  Ìyàlẹnu ló jẹ fún ọpọ ọdọ láti rí bí ẹmí yìí ṣe lágbára tó .  Bí àpẹẹrẹ , ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Angie sọ pé , ó dà bíi pé ọpọ ìgbà lòún máa ń ṣe ohun tí ọpọ èèyàn ń ṣe láwùjọ dípò kí òun ṣe ohun tó wá látọkàn òun .  Ó sọ pé :  Nígbà míì , ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe máa ń lágbára débi pé o ò ní mọ pé òun ló ń nípa lórí rẹ .  Wàá bẹrẹ sí rò pé ohun tó wá látinú rẹ lò ń ṣe .   Bákan náà , Robbie tá a mẹnu kàn lókè sọ pé inú ọkàn òun ni agbára tó ń sún òun ṣe nǹkan ti ń wá .  Síbẹ , ó gbà pé kò rọrùn láti máa gbé ní ìlú ńlá .  Kí nìdí tó fi sọ bẹẹ ?  Ìdí ni pé àwùjọ táwọn èèyàn ti nífẹẹ ọrọ àlùmọọnì bẹẹ máa ń nípa lórí ẹni .  Ó sọ pé :  Rírí towó ṣe ló máa ń wà lórí ẹmí àwọn èèyàn .   Ó ṣe kedere pé ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe jẹ ohun téèyàn gbọdọ ronú jinlẹ lé lórí .  Bọràn bá rí bẹẹ , kí ló dé tí ọpọ ọdọ fi máa ń rò pé ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe kò nípa lórí àwọn ?  Ó Máa Ń Tanni Jẹ  Ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe lè máa darí ẹni láìmọ  kódà , a lè má ṣàkíyèsí rẹ rárá .  Afẹfẹ lè lo agbára díẹ lórí nǹkan , òun ló fi jẹ pé , bí ẹfúùfù bá ń fẹ , ó lè mú kí ewé jábọ lára igi , ó sì lè mú kí ìgbì òkun máa bì .  Ẹfúùfù tó bá le gan - an tiẹ lè wó ilé lulẹ .  Ojoojúmọ là ń rí àmì pé afẹfẹ ń fẹ , àmọ a lè máà kíyè sí i .  Kí nìdí ?  Torí pé ó ti mọ wa lára .  Òótọ ni pé , agbára tí afẹfẹ tó wà láyìíká wa ní kò fi dandan léwu .  Ṣùgbọn , nígbà táwọn èèyàn bá ń fi ọgbọn ẹwẹ lo agbára lórí wa , wọn lè mú ká máa yí padà díẹdíẹ .  Àpọsítélì Pọọlù lóye agbára tí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ní .  Ó kìlọ fún àwọn Kristẹni tó wà nílùú Róòmù pé :  Ẹ má ṣe jẹ kí ayé tó yí yín ká mú yín bá bátànì rẹ mu .   Àmọ , báwo lèyí ṣe lè ṣẹlẹ ?  Bó Ṣe Máa Ń Nípa Lórí Ẹni  Ǹjẹ o máa ń fẹ káwọn ẹlòmíràn gba tìẹ ?  Ọpọ lára wa ló máa fẹ bẹẹ .  Síbẹ , ìfẹ àtọkànwá tá a ní yìí lè ṣiṣẹ fún ète rere tàbí búburú .  Báwo la ṣe máa ń forí ṣe fọrùn ṣe tó káwọn èèyàn lè gba tiwa ?  Kódà bí a bá tiẹ dá ara wa lójú pé a ò ní jẹ kí ohun búburú nípa lórí wa , àwọn tó wà láyìíká wa ńkọ ?  Ǹjẹ àwọn náà máa ń gbìyànjú láti dènà ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe , àbí ńṣe ni wọn ń jẹ kó yí wọn padà sí nǹkan mìíràn ?  Bí àpẹẹrẹ , ọpọ lónìí máa ń rò pé àwọn ìlànà ìwà rere tó wà nínú Bíbélì kò bóde mu mọ tàbí pé wọn kò wúlò nínú ayé òde òní .  Ọpọ máa ń rò pé kò fi bẹẹ ṣe pàtàkì láti jọsìn Ọlọrun lọnà tó sọ nínú Ọrọ rẹ pé ká máa gbà jọsìn òun .  Kí ló ń mú wọn rò bẹẹ ?  Ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe lè jẹ ọkan lára ohun tó fà á .  Ní Éfésù 2 : 2 , Pọọlù sọ nínú ọrọ rẹ pé , ètò àwọn nǹkan ti ayé yìí ní  ẹmí  kan tàbí ìṣarasíhùwà kan , èyí tó gbòde kan .  Ẹmí yẹn máa ń lo agbára lórí àwọn èèyàn láti mú kí wọn máa ronú bíi ti ayé tí kò mọ Jèhófà .  Báwo lèyí ṣe lè nípa lórí wá ?  Àwọn ohun tá à ń ṣe lójoojúmọ bíi , lílọ sí ilé ẹkọ tàbí kíka ìwé , ṣíṣe ojúṣe wa nínú ìdílé , àti ṣíṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ sábà máa ń béèrè pé ká ní àjọṣe pẹlú àwọn tí kò tẹ lé gbogbo ìlànà tí àwa Kristẹni ní .  Bí àpẹẹrẹ , ní ilé ẹkọ , ọpọ akẹkọọ lè wà tí wọn ń lépa àtidi gbajúmọ lọnàkọnà , tí wọn ń ní ìbálòpọ takọtabo , tàbí tí wọn tiẹ ń lo oògùn olóró àti ọtí líle pàápàá .  Kí ló máa ṣẹlẹ bá a bá lọ yan ọrẹ kòríkòsùn láàárín àwọn tó ń hu irú àwọn ìwà bẹẹ tàbí láàárín àwọn tí kò gbà pé ó lòdì , kódà tí wọn tún ń pọn ọn lé pàápàá ?  Ó ṣeé ṣe ká bẹrẹ sí káṣà wọn  èyí sì lè kọkọ bẹrẹ díẹdíẹ .   Ẹmí ,  tàbí  afẹfẹ  ayé yóò lo agbára lórí wa , yóò sì sọ wá da bí ayé ṣe dà .  Lọnà tó gbádùn mọni , àwọn onímọ nípa ìbágbépọ ẹdá ti ṣe àwọn àṣeyẹwò kan tó kín àwọn ìlànà Bíbélì wọnyí lẹyìn .  Ìwọ wo àṣeyẹwò kan tó gbàfiyèsí , èyí tí Ọmọwé Asch ṣe .  Ó sọ pé kí ẹnì kan wá dara pọ mọ àwùjọ àwọn èèyàn kan tí wọn jókòó síbì kan náà .  Ọmọwé Asch wá fi káàdì ńlá tí wọn fa ìlà tẹẹrẹ kan tó wà lóòró sí han àwọn tó jókòó náà , lẹyìn náà ó fi káàdì mìíràn hàn wọn , èyí tó ní ìlà tẹẹrẹ mẹta tó wà lóòró àmọ tí wọn ò gùn dọgba .  Lẹyìn èyí , ó sọ pé kí àwọn tó wà nínú àwùjọ náà sọ èyí tí wọn rò pé ó bá ìlà àkọkọ dọgba nínú ìlà mẹta náà .  Ìdáhùn yẹn kò ṣòro láti mọ .  Nígbà àkọkọ àti lẹẹkejì , gbogbo wọn fohùn ṣọkan .  Àmọ nígbà tó di ẹlẹẹkẹta , ìyàtọ wà nínú ìdáhùn wọn .  Gẹgẹ bó ṣe ṣẹlẹ níṣàájú , ó rọrùn láti sọ àwọn ìlà tó bára dọgba .  Àmọ láìhàn sí ẹni tí wọn ń béèrè ìbéèrè lọwọ rẹ , ńṣe ni wọn sanwó fún àwọn tó kù nínú àwùjọ náà láti kópa nínú àṣeyẹwò náà .  Gbogbo wọn fohùn ṣọkan láti mú ìdáhùn tí kò tọnà .  Kí ló wá ṣẹlẹ ?  Kìkì ìdá kan nínú mẹrin àwọn tí wọn ṣe àṣeyẹwò náà fún ni kò yí èrò wọn padà lórí ohun tó jẹ òtítọ .  Àmọ gbogbo àwọn yòókù gbà pẹlú àwùjọ náà , ó kéré tán , lẹẹkan  bó tilẹ jẹ pé èyí túmọ sí pé ńṣe ni wọn ń sẹ ohun tí wọn fojú ara wọn rí kòrókòró !  Ó ṣe kedere pé , àwọn èèyàn máa ń fẹ láti ṣe bí àwọn tó wà láyìíká wọn ṣe ń ṣe  débi pé ọpọ ló máa sẹ ohun tí wọn mọ pé ó jẹ òótọ .  Ọpọ àwọn ọdọ ló ti fúnra wọn mọ bí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe yìí ṣe máa ń lo agbára lórí ẹni .  Ọmọ ọdún mẹrìndínlógún kan tó ń jẹ Daniel sọ pé :  Ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe lè mú kó o yí padà .  Àti pé , báwọn èèyàn bá ṣe ń pọ sí i ni ìfẹ láti ṣe bíi tiwọn á máa jinlẹ sí i .  O tiẹ lè bẹrẹ sí rò pé ohun tí wọn ń ṣe bójú mu .   Angie tá a mẹnu kàn lókè sọ àpẹẹrẹ bí ẹmí yìí ṣe lè nípa lórí ẹni nílé ẹkọ , ó ní :  Nígbà tó o bá wà ní ìpele ọlọdún mẹta àkọkọ nílé ẹkọ gíga , irú aṣọ tí ò ń wọ ṣe pàtàkì .  O gbọdọ máa wọ aṣọ tí orúkọ rẹ gbayì gan - an .  Ó lè má wù ọ látọkànwá láti ná àádọta dọlà sórí ẹyọ ṣẹẹtì kan  kí ló máa sún ẹnì kan láti fẹ ná owó tó tó bẹẹ sórí ṣẹẹtì kan ṣoṣo ?   Níbàámu pẹlú ọrọ Angie , èèyàn lè má tètè rí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe síbẹ kó máa nípa lórí ẹni .  Àmọ , ǹjẹ ẹmí yìí lè nípa lórí wa nínú àwọn ọràn tó ṣe pàtàkì gan - an ?  Ìdí Tó Fi Léwu Gan - an  Fojú inú wò ó pé ò ń lúwẹẹ nínú òkun .  Bó o ti ń lúwẹẹ síwájú , àwọn nǹkan mìíràn lè máa nípa lórí rẹ láìhàn sí ọ rárá .  Ìgbì omi lè máa tì ọ lọ sí etídò , àmọ ìgbì mìíràn tún lè wà nísàlẹ tó lè máa nípa lórí rẹ nígbà kan náà .  Díẹdíẹ , á máa tì ọ lọ sẹgbẹẹgbẹẹ .  Nígbà tó o bá fi máa wo etídò , wàá rí i pé o ò rí àwọn tẹ ẹ jọ ń lúwẹẹ mọ , torí pé o ti jìnnà síbi tí wọn wà .  O ò mọ rárá pé ìgbì náà ti tì ọ jìnnà gan - an !  Bákan náà , bá a ṣe ń ṣe àwọn nǹkan lójoojúmọ , ìgbà gbogbo làwọn nǹkan kan ń nípa lórí èrò wa àti ìmọlára wa .  Ká tó mọ ohun tó ń ṣẹlẹ , àwọn ohun tó ń nípa lórí ẹni wọnyí lè ti tì wá lọ jìnnà kúrò nídìí àwọn ìlànà tá a ti ń rọ mọ ṣinṣin .  Bí àpẹẹrẹ , onígboyà ọkùnrin ni àpọsítélì Pétérù .  Ó lo idà láìbẹrù láti gbéjà ko àwọn èèyànkéèyàn kan lóru ọjọ tí wọn fàṣẹ ọba mú Jésù .  Síbẹ , ní ọdún bíi mélòó kan lẹyìn ìṣẹlẹ yẹn , ó jẹ kí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe sún òun láti fi ojúsàájú hàn gbangba - gbàǹgbà .  Ó yẹra fún àwọn Kristẹni tó jẹ Kèfèrí  bó tilẹ jẹ pé Kristi ti fi ìran kan hàn án níṣàájú , èyí tó fi sọ fún un láti má ṣe fi ojú aláìmọ wo àwọn Kèfèrí .  Pétérù lè rí i pé ó rọrùn fún òun láti kojú idà ju pé kí òun gba ìdálẹbi àwọn èèyàn lọ !  Láìsí àní - àní , ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe léwu .  Ó Dáa Láti Gbà Pé Ẹmí Ṣohun - Tẹgbẹ - Ń - Ṣe Lágbára  Àpẹẹrẹ Pétérù lè kọ wa ní ẹkọ pàtàkì kan .  Ìyẹn ni pé , jíjẹ tí ẹnì kan jẹ onígboyà láwọn ọnà kan kò túmọ sí pé onítọhún jẹ onígboyà ní gbogbo ọnà .  Pétérù ní àwọn kùdìẹ - kudiẹ kan , gẹgẹ bí ó ti rí pẹlú gbogbo wa .  Irú ẹni yòówù ká jẹ , ó pọn dandan pé ká mọ ibi tí kùdìẹ - kudiẹ wa wà .  A lè fi òótọ inú béèrè lọwọ ara wa pé :  Apá ibo ni mo kù sí ?  Ǹjẹ mò ń yán hànhàn fún ìgbésí ayé oníyọtọmì ?  Ǹjẹ fífi ìrísí mi tàbí àwọn àṣeyọrí tí mo ṣe yangàn ha ti ń nípa lórí ọkàn mi bí ?  Ǹjẹ n kì í forí ṣe fọrùn ṣe káwọn èèyàn lè kan sáárá sí mi , tàbí kí n fi lè dépò ọlá , tàbí kí n di gbajúmọ ?   Tóò , a lè máà dìídì fi ara wa sínú ewu nípa bíbá àwọn oníwàkiwà tó ń lo oògùn olóró tàbí àwọn èèyàn tó jẹ oníṣekúṣe kẹgbẹ .  Àmọ , kí la máa ṣe sí àwọn kùdìẹ - kudiẹ wa mìíràn tí wọn túbọ fara sin ?  Bó bá jẹ pé àwọn tó máa nípa tí kò dára lórí wa ní àwọn ibi tá a ní kùdìẹ - kudiẹ sí la jọ ń ṣe wọléwọde , nígbà náà , ńṣe là ń gba ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe láyè láti darí wa , èyí sì lè já sí ìpalára wa ayérayé pàápàá .  Àmọ ṣá o , ó dáa láti máa fi sọkàn pé , kì í ṣe gbogbo ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ló burú .  Ǹjẹ a lè darí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe  àní ká tiẹ mú kó ṣe wá láǹfààní pàápàá ?  Báwo la sì ṣe lè dènà ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe tó lè pa wá lára ?  A óò dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí nínú àpilẹkọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  tó máa jáde lọjọ iwájú .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15    Àwùjọ táwọn èèyàn ti jẹ onífẹẹ ọrọ àlùmọọnì lè mú kí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe nípa lórí rẹ lọnà lílágbára  Ìfẹ Fara Hàn Gbangba Níbi  Iṣẹ Àfiṣèrànwọ Kan Tó Fa Kíki  ṢÀṢÀ lohun tó máa ń wú Richard Vara tó jẹ olóòtú àgbà fún ìwé ìròyìn Houston Chronicle lórí , àmọ lọdún tó kọjá ohun kan ṣẹlẹ tó ṣe é ní kàyéfì .  Tọkàntọkàn ló fi sọ pé :  Mi ò rí irú eléyìí rí láyé mi o !  Áà , ó ṣòro fún mi láti gbà gbọ .   Ẹlòmíràn tí ọrọ ọhún tún wú lórí ni ọgbẹni Lee P .  Brown , ẹni tó jẹ olórí ìlú Houston , ní ìpínlẹ Texas , lórílẹ - èdè Amẹríkà .  Ó sọ pé :  Ì bá wù mí pé kí gbogbo aráàlú Houston rí ohun tẹ ẹ ṣe .  Èyí wú mi lórí gidigidi .   Kí lohun tí wọn ń sọrọ lé lórí ?  Iṣẹ àfiṣèrànwọ kan táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe nílùú Houston ni olóòtú ìwé ìròyìn náà àti olórí ìlú náà ń sọrọ lé lórí .  Kí ni ohun tó wé mọ iṣẹ tí wọn ṣe yìí ?  Kí ló ṣẹlẹ tí wọn fi ṣe é ?  Àti pé , kí ló mú kó máa wúni lórí tó bẹẹ ?  Láti rí ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè wọnyí , ẹ jẹ ká tibi pẹlẹbẹ mọọlẹ jẹ .  Omíyalé Tó Burú Jù Lọ Tí Irú Ẹ Ò Wáyé Rí Nílùú Houston  Ní apá ìbẹrẹ oṣù June ọdún 2001 , ìjì líle kan tí wọn pe orúkọ rẹ ní Allison kọ lu àgbègbè kan tó tẹjú ní gúúsù ìlà oòrùn ìpínlẹ Texas .  Nígbà tó máa fi di ọjọ Friday June 8 , láàárín wákàtí mẹrìnlélógún péré , ìjì líle Allison ti mú kí òjò ọlọgbàrá tó ga ní mítà kan rọ sórí ìlú Houston  ìlú ńlá tó tóbi ṣìkẹrin lórílẹ - èdè Amẹríkà .   Ká tó ṣẹjú pẹ , omi tó ń ga sókè sí i yìí ti ya wọnú àwọn ṣọọbù , ọfíìsì àti nǹkan bí ọkẹ mẹta ààbọ  70,000  ilé .  Àwọn títì márosẹ tó wà káàkiri ìlú ti di alagbalúgbú odò , tí èyí sì ń bo àwọn ọkọ ayọkẹlẹ àtàwọn ọkọ ńlá tí kò lè lọ mọ .  Omi tó ń ga sí i yìí kò jẹ kó ṣeé ṣe fún àwọn ọkọ panápaná àtàwọn ọkọ mìíràn tí wọn fi ń gbẹmí là láti ráyè kọjá làwọn òpópónà tí omi ti kún fọfọ .  Èyí ló mú ki wọn ṣètò pé káwọn hẹlikóbítà àtàwọn ọkọ ológun mìíràn tó jẹ arinkòtò - ringegele wá ṣèrànwọ láti yọ àwọn èèyàn nínú ewu .  Níkẹyìn , nígbà tí ojú sánmà mọ foo lọjọ Monday June 11 , ó wá ṣe kedere pé ìjì líle Allison ti mú ọpọ ẹmí lọ , ó sì ti ba àìmọye dúkìá jẹ .  Èèyàn méjìlélógún ló ti ṣekú pa , títí kan àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà méjì : Jeffrey Green , Kristẹni alàgbà kan , àti àbúrò ìyàwó rẹ , Frieda Willis .   Láfikún sí i , nǹkan bí ọkẹ mẹta ààbọ  70,000  ilé ló ti bà jẹ , tí èyí sì mú kí omíyalé yìí jẹ ìjábá tó burú jù lọ tó tíì wáyé ní ìlú ńlá kan .  Ní ti gidi , ohun ìní tí ìjì líle Allison bà jẹ ń lọ sí bílíọnù márùn - ún dọlà , èyí mú kó jẹ ìjì líle tó tíì pani lára jù lọ nínú ìtàn ilẹ Amẹríkà .  Omilẹgbẹ Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni Rọ Dé  Jìnnìjìnnì bo tọmọdé tàgbà látàrí ìṣẹlẹ náà .  Ọkan lára àwọn tó wá ṣèrànwọ sọ pé :  Ńṣe ni gbogbo bẹẹdì wọn rin gbingbin fún omi .  Gbogbo kápẹẹtì ti mu omi yó .  Gbogbo fọtò àwọn ọmọ wọn àtèyí táwọn náà yà nígbà ọmọdé ló bómi lọ .   Ọpọ lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó lé ní ẹgbẹrún mẹrìndínlógún  16,000  tó ń gbé ní àgbègbè Houston kò ṣàì fara gbá nínú àjálù náà .  Gbọngàn Ìjọba mẹjọ àti ohun tó lé ní ọgọrùn - ún méje ilé àwọn Ẹlẹrìí ló bà jẹ .  Omi tó wọnú àwọn ilé kan ga tó sẹǹtímítà bíi mélòó kan ; omi sì mu àwọn ilé mìíràn dé òrùlé .  Lápapọ , ó lé ní ọgọrin ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí ìjábá náà kàn .  Àmọ , àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ wọn ò dá wọn dá ìṣòro wọn .  Láàárín ọjọ díẹ , omilẹgbẹ mìíràn tún ya dé  ṣùgbọn ti ọtẹ yìí yàtọ , ẹgbàágbèje èèyàn tó wá ṣèrànwọ ni .  Báwo nìyẹn ṣe ṣẹlẹ ?  Kódà kó tó di pé àkúnya omi náà bẹrẹ sí fà , àwọn Kristẹni alàgbà ní ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nílùú Houston ti bẹrẹ sí wá nǹkan ṣe sí ọràn náà láìjáfara .  Alàgbà kan sọ pé :  A fóònù àwọn arákùnrin àtàwọn arábìnrin wa , a sì bẹ wọn wò .  Ẹyìn tá a ṣèyẹn tán la wá ṣírò iye àwọn ohun tó bà jẹ , nígbà tó sì fi máa di ọjọ Monday June 11 , a ti ṣàkójọ ẹkúnrẹrẹ ìsọfúnni nípa gbogbo àwọn tó pàdánù ohun ìní wọn , iye ilé tó bà jẹ , àti bí ohun tó bà jẹ ṣe pọ tó .  A wá fi ìròyìn náà ránṣẹ sí orílé - iṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Brooklyn , nílùú New York .   Lẹyìn ọjọ díẹ , ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nílẹ Amẹríkà ṣètò ìgbìmọ aṣèrànwọ kan , àwọn Kristẹni alàgbà mẹjọ nílùú Houston ni wọn para pọ jẹ ìgbìmọ náà .  Ẹka ọfíìsì náà sì tún fi owó àkànlò ránṣẹ láti fi ṣèrànwọ fún àwọn tí ìjábá náà kàn .  Kí ni iṣẹ ìgbìmọ náà ?  Ó jẹ láti ṣèrànwọ fún àwọn tí àjálù bá kí wọn lè borí ẹdùn ọkàn wọn , àti láti ṣàtúnṣe ilé àwọn Ẹlẹrìí tó bà jẹ  àwọn ilé ọhún sì ju ọgọrùn - ún méje lọ !  Àwọn tó jẹ ara ìgbìmọ tí wọn ṣẹṣẹ dá sílẹ náà , èyí tí wọn pè ní Ìgbìmọ Aṣèrànwọ ti Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Houston Lọdún 2001 , bẹrẹ sí ṣàníyàn pé ,  Báwo la ṣe fẹ gbé iṣẹ bàǹtàbanta yìí ṣe ?   Wọn ṣiṣẹ fún ọpọ wákàtí , àní títí wọ ọgànjọ òru pàápàá , níbi tí wọn ti ń ṣe ìwéwèé àkọkọṣe lórí iṣẹ náà .  Wọn wá ké sí àwọn ìjọ àwọn Ẹlẹrìí tó lé ní ọgọjọ lágbègbè Houston láti wá ṣèrànwọ .  Alága ìgbìmọ náà sọ pé :  Báwọn ará ṣe tú yááyáá tí wọn tú yààyàà láti wá jẹ ìpè wa kọ yọyọ .  Àwọn Ẹlẹrìí tó yọǹda ara wọn lé ní ẹẹdẹgbẹfà  11,000  , tí wọn fi àkókò wọn , okun wọn , àti òye tí wọn ní nídìí iṣẹ wọn ṣèrànwọ láìgba kọbọ .   Bí Àwọn Olùyọǹda Ara Ẹni Ṣe Kojú Ìṣòro Ògiri Tó Ń Hu Olú  Lẹyìn ọjọ díẹ tí ọyamùúmùú òjò náà rọ , àwọn tó yọǹda ara wọn lọ ṣiṣẹ nílé àwọn tí ìjábá náà ba ilé wọn jẹ , bẹẹ ni wọn ń palẹ àwọn nǹkan tó ti bà jẹ mọ kúrò , irú bíi kápẹẹtì tó ti rin gbingbin fún omi , ilẹ tó ti sán , ògiri tó ti lanu , àwọn kọbọọdù tó ti mu omi yó , ilẹkùn tó ti bà jẹ , àti gbogbo nǹkan mìíràn tí ọgbàrá ẹlẹgbin náà ti bà jẹ .  Ọkan lára àwọn tó yọǹda ara wọn náà sọ pé :  Kì í ṣe pé ká kàn ṣàtúnṣe ilé àwọn arákùnrin wa ló ń jẹ wá lọkàn , àmọ a tún ń ṣàníyàn nípa ìlera wọn .   Níwọn bó ti jẹ pé ńṣe ni àwọn olú onímájèlé máa ń yára sú yọ lára ògiri àti nínú kọbọọdù , wọn gbọdọ kọkọ fi oògùn apakòkòrò fọ àwọn ilé náà tinú - tòde .  Láti mọ bí wọn á ṣe ṣe iṣẹ náà lọnà tí kò ní mú ìpalára wá , àwọn Ẹlẹrìí bíi mélòó kan , tí ọpọ jù lọ wọn jẹ arákùnrin , sọ pé kí Ẹka Ìjọba Àpapọ Tó Ń Bójú Tó Ìṣẹlẹ Pàjáwìrì , ṣe ìdálẹkọọ fún àwọn .  Lẹyìn ìyẹn , ọkọọkan àwọn Ẹlẹrìí tí Ẹka náà ti fún ní ìdálẹkọọ ké sí àwọn olùyọǹda ara ẹni mẹwàá mìíràn láti bá wọn lọ ṣiṣẹ ní ilé kan tó ti bà jẹ , níbi tí wọn ti kọ wọn bí wọn ṣe lè fi oògùn apakòkòrò fọ ilé lọnà yíyẹ .  Lọjọ tó tẹ lé e , ọkọọkan àwọn ẹni mẹwàá tí wọn ṣẹṣẹ dá lẹkọọ náà tún mú àwọn olùyọǹda ara ẹni mẹwàá mìíràn pẹlú ara wọn láti lọ kọ àwọn náà .  Olùyọǹda ara ẹni kan sọ pé :  Láàárín ọjọ díẹ , iye àwọn tó mọ bí wọn ti ń ṣe iṣẹ yìí ti wọ ọgọrọọrún èèyàn .   Àwọn ògiri tó ń hu olú ọhún kò lè dúró rárá lẹgbẹẹ àwọn olùyọǹda ara ẹni tí ń pọ sí i náà !  Àwọn tó ti fẹyìn tì lẹnu iṣẹ àtàwọn ọdọlangba tó wà lákòókò ìsinmi ilé ẹkọ wá ṣiṣẹ lọwọ ọsán .  Tó bá sì di alẹ , àwọn olùyọǹda ara ẹni mìíràn á gbaṣẹ lọwọ wọn , wọn á sì máa báṣẹ náà lọ .  Nígbà tó fi máa di ọsẹ mẹfà lẹyìn ìṣẹlẹ omíyalé náà , gbogbo ilé àwọn Ẹlẹrìí tí èròjà onímájèlé náà wà lára wọn ló ti mọ tónítóní , tí kò sì lè ṣe ìpalára kankan mọ .  Ibùdó Ìṣekòkáárí Kan Àtàwọn Ibi Ìpèsè Ìrànwọ Méje  Láàárín àkókò náà , ìgbìmọ aṣèrànwọ náà ra ọpọlọpọ pátákó ìkọlé tí wọn ń pè ní gypsum àti ọpọ rẹpẹtẹ àwọn ohun èlò ìkọlé mìíràn .  Àmọ ibo ni wọn máa kó wọn sí ?  Agbẹnusọ fún ìgbìmọ aṣèrànwọ náà sọ pé :  Nígbà tí máníjà ilé iṣẹ kan gbọ nípa ohun tá a nílò , ó fún wa ní ilé ìkẹrùsí kan lò  èyí tí àyè ilẹ rẹ fẹ tó ẹgbẹrún márùn - ún mítà níbùú lóròó  láìgba kọbọ !   Yàtọ sí pé wọn kó àwọn ohun èlò ìkọlé sínú ilé ìkẹrùsí náà , wọn tún lo apá kan rẹ gẹgẹ bí àyè ọfíìsì .  Láìpẹ , ilé ìkẹrùsí náà wá di ibùdó ìṣekòkáárí fún iṣẹ àfiṣèrànwọ náà , níbi tí nǹkan bí igba sí ọọdúnrún olùyọǹda ara ẹni ti ń ṣiṣẹ lọsàn - án , lóru , àti lópin ọsẹ .  Níwọn bó ti jẹ pé àgbègbè ọtọọtọ làwọn ilé tó bà jẹ náà wà , wọn pinnu láti ṣètò àwọn ibi ìpèsè ìrànwọ sí Gbọngàn Ìjọba méje .  Láwọn òpin ọsẹ , ńṣe ni ibi ìpèsè ìrànwọ kọọkan máa ń kún fún àwọn olùyọǹda ara ẹni tó wá ṣiṣẹ .   Wo àpótí  Ojúkò Ìgbòkègbodò .    Ọpọ lára àwọn wọnyí ló ti jọ ṣiṣẹ pọ rí níbi kíkọ àwọn Gbọngàn Ìjọba lágbègbè náà .  Kódà , àwọn olùyọǹda ara ẹni tó ní òye iṣẹ ìkọlé nínú Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn mọkànlá ọtọọtọ ló wá ṣèrànwọ láti ìpínlẹ Arkansas , Louisiana , Oklahoma àti Texas .   Ní ibi ìpèsè ìrànwọ kọọkan , àwọn káfíńtà , àwọn kunlékunlé , àwọn oníṣẹ omi ẹrọ àtàwọn òṣìṣẹ mìíràn tó jẹ akọṣẹmọṣẹ ló jẹ aṣáájú níbi iṣẹ náà , tí wọn sì ń dá àwọn mìíràn lẹkọọ .  Wo àpótí  Ètò Ìdánilẹkọọ .   Ṣíṣètò Iṣẹ Náà àti Ṣíṣàkójọ Ìsọfúnni Sínú Kọǹpútà  Àwọn olùyọǹda ara ẹni náà ṣètò ilé kíkọ náà sí ìpele méje .  Ìgbà mẹrin ọtọọtọ ni wọn kó àwọn ohun èlò ìkọlé lọ sí àwọn ilé tó bà jẹ náà , wọn sì ṣètò pé kí iṣẹ àtúnṣe lórí ilé kọọkan má gbà ju òpin ọsẹ mẹta lọ .  Lọnà yìí , yóò lè ṣeé ṣe fún wa láti parí gbogbo iṣẹ àfiṣèrànwọ náà ní nǹkan bí oṣù mẹfà .  Kí ètò tí ìgbìmọ náà ṣe lè kẹsẹ járí , wọn dá ẹka méjìlélógún sílẹ , lára ìwọnyí sì ni ẹka tó ń bójú tó ṣíṣe kúlẹkúlẹ ibi tí wọn bá iṣẹ dé , ẹka tó ń mójú tó ríra àwọn ohun èèlò , ẹka ilé gbígbé àti ẹka tó ń bójú tó ètò ìrìnnà .  Àwọn ìsọfúnni tí àwọn olùyọǹda ara ẹni náà ti ṣàkójọ sínú ìtòlẹsẹẹsẹ kọǹpútà gbígbòòrò náà ṣèrànwọ fún gbogbo àwọn ẹka náà láti ṣe iṣẹ wọn lọnà gbígbéṣẹ .  Ṣáájú kí iṣẹ àtúnṣe náà tó bẹrẹ , àwọn olùyọǹda ara ẹni ti lo ọjọ mẹwàá gbáko láti fi kó gbogbo ìsọfúnni tí wọn rí jọ sínú kọǹpútà .  Ìwé ìròyìn kan sọ pé :  Kíkó gbogbo ìsọfúnni náà jọ sínú ẹrọ kọǹpútà kì í ṣe iṣẹ kékeré rárá .   Ṣùgbọn lẹyìn iṣẹ ọjọ mẹwàá tó fa kíki yẹn , wọn ti ní àkójọ ìsọfúnni tó wúlò níkàáwọ wọn .  Láàárín ìṣẹjú àáyá , ìtòlẹsẹẹsẹ orí kọǹpútà tí wọn fi ṣàkójọ ìsọfúnni náà lè jẹ kí wọn mọ ìgbà tí àwọn olùyọǹda ara ẹni tó jẹ ẹẹdẹgbẹfà  11,000  náà lè ráyè wá ṣèrànwọ , irú iṣẹ tí wọn mọ ọn ṣe , àti bí wọn ṣe lè kàn sí wọn .  Bákan náà ló tún jẹ kó rọrùn láti tètè mọ irú àtúnṣe tí wọn máa ṣe , àwọn ìwé àṣẹ ilé kíkọ tí wọn máa nílò láti gbà , àtàwọn kúlẹkúlẹ àlàyé mìíràn nípa àwọn ilé tó bà jẹ .  Orúkọ tí wọn fún ìtòlẹsẹẹsẹ orí kọǹpútà náà ni  àwọn ohun tó ṣe kókó jù lọ nínú iṣẹ àfiṣèrànwọ náà .   Orí Wọn Wú , Wọn sì Fi Ìmoore Hàn  Àwọn olùyọǹda ara ẹni tó mọ nípa iṣẹ ilé kíkọ á kọkọ lọ ṣèbẹwò sí àwọn ilé tí wọn ti fi oògùn apakòkòrò pa èròjà onímájèlé ara wọn , tí wọn sì ti gbẹ dáadáa , láti bàa lè pinnu ohun tí wọn máa nílò láti ṣe àtúnṣe ohun tó bà jẹ .  Agbẹnusọ ìgbìmọ náà sọ pé :  Àwọn olùyọǹda ara ẹni wọnyí ṣe kúlẹkúlẹ ìṣirò lórí iṣẹ àtúnṣe ilé kọọkan débi pé , wọn tún mọ iye ìṣó tí ilé náà máa nílò .  A ò fẹ fi owó tàbí ohun èlò ìkọlé táwọn èèyàn fi ta wá lọrẹ ṣòfò rárá .   Lọwọ kan náà , àwọn olùyọǹda ara ẹni mìíràn á lọ gba àwọn ìwé àṣẹ ìkọlé látọdọ àwọn aláṣẹ ìlú .  Lẹyìn náà , wọn á ké sí àwọn ìdílé tí omíyalé náà ba ilé wọn jẹ láti wá sí ilé ìkẹrùsí náà kí wọn lè wo irú àwọn ohun èlò ilé tí wọn nífẹẹ sí , irú bíi kápẹẹtì , kọbọọdù , ohun èlò vinyl tí wọn ń tẹ sórí ilẹ , àtàwọn nǹkan mìíràn tí wọn nílò láti fi dí ohun tí wọn ti pàdánù .  Orí àwọn ẹni wọnyí wú nígbà tí wọn rí gbogbo ẹbùn tí wọn dá jọ fún wọn , ńṣe ni omijé ayọ sì ń bọ lójú wọn .  Àwọn olùyọǹda ara ẹni tó mọ nípa ọràn ìbánigbófò àtàwọn ìlànà ìjọba mìíràn tún fún wọn nímọràn nípa àwọn ohun tí wọn tún lè ṣe nípa ọràn ilé wọn .  Lẹyìn èyí , wọn ṣètò bí wọn á ṣe ṣàtúnṣe ilé kọọkan , ọjọ tí agbo òṣìṣẹ tó máa ṣiṣẹ kan bá nílò àwọn ohun èlò ìkọlé náà gan - an sì ni àwọn olùyọǹda ara ẹni máa fi ọkọ akẹrù kó wọn wá .  Ẹnì kan tí kì í ṣe Ẹlẹrìí tí wọn ń bá tún ilé rẹ ṣe lọwọ sọ fún ìyàwó rẹ tó jẹ Ẹlẹrìí pé :  Àwọn arákùnrin rẹ yìí mà ń ṣe bẹbẹ o .  Bí àwọn òṣìṣẹ kan ṣe ń lọ , làwọn mìíràn ń ya wọlé .  Ńṣe ni wọn ń ṣiṣẹ bí èèrà !   Lájorí iṣẹ àtúnṣe lórí ilé kọọkan máa ń gba nǹkan bí òpin ọsẹ mẹta .  Alága ìgbìmọ náà sọ pé :  Àmọ o , nígbà míì , ó máa ń gba ọsẹ márùn - ún tàbí mẹjọ pàápàá .   Nígbà táwọn olùyọǹda ara ẹni bá yọ ògiri àwọn ilé tọjọ wọn ti pẹ , wọn sábà máa ń ṣàkíyèsí pé àwọn ibì kan ti bà jẹ tẹlẹ , wọn kì í sì í fẹ fi ògiri tuntun síbẹ láìkọkọ tún àwọn apá ibi tí ìṣòro ti wà tẹlẹ náà ṣe .  Olùyọǹda ara ẹni kan tó jẹ oníṣẹ ọwọ , sọ pé :  Nígbà míì , a máa ń rí i pé ikán wà nínú àwọn òpó tó wà láàárín ògiri , a ó wá rí i dájú pé a kọkọ pa gbogbo ikán ọhún ráúráú .  A ṣiṣẹ gan - an lórí àwọn igi àjà kí àwọn nǹkan lè wà nípò tó bójú mu .  A sì máa ń rí i dájú pé ilé kan ti dúró sán - ún ká tó fibẹ sílẹ .   Ọkan lára àwọn tí omíyalé náà bá ilé wọn jẹ , fi bí iṣẹ àtúnṣe náà ṣe rí lára ọpọ àwọn mìíràn hàn , nígbà tó fi tìdùnnú - tìdùnnú sọ fún àlejò kan pé :  Báyìí , ilé mi ti wá dára ju ìgbà tí mo ṣẹsẹ rà á lọ !   Oúnjẹ Àyáragbọ  Láti pèsè oúnjẹ fún ọpọ àwọn olùyọǹda ara ẹni náà , àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí kan sọ ibi ìkẹrùsí tó wà lẹyìn Gbọngàn Ìjọba kan di ibùdó oúnjẹ sísè àti pínpín oúnjẹ kiri .  Àwọn Ẹlẹrìí káàkiri orílẹ - èdè náà fi ọpọ nǹkan tọrẹ , irú bí ẹrọ amú - ǹkan - tutù , ẹrọ amú - ǹkan - dì , ẹrọ tó ń fọ abọ , sítóòfù àtàwọn ohun èlò ilé ìdáná mìíràn .  Ní gbogbo ọjọ Saturday àti Sunday , àwọn agbọúnjẹ mọkànlá ọtọọtọ àtàwọn olùyọǹda ara ẹni tó jẹ igba  200  máa ń se oúnjẹ fún ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn níbẹ .  Olùyọǹda ara ẹni kan tó jẹ alábòójútó ilé ìdáná náà sọ pé :  A ti ń se oúnjẹ fún iṣẹ kíkọ Gbọngàn Ìjọba fún bí ọdún mọkàndínlógún , àmọ èyí tá a ṣe lọtẹ yìí gọntíọ , ó ju bá a ṣe rò lọ .   Wọn máa ń kọkọ to àwọn abọ tí wọn ti bu oúnjẹ sí sínú ọgọfà àpótí ńlá .  Wọn á wá to àwọn àpótí wọnyí sínú ọgọta ọkọ akẹrù tó ti wà ní sẹpẹ , èyí tó máa kó àwọn oúnjẹ náà lọ sí àwọn ibi ìpèsè ìrànwọ méjèèje àti ibùdó ìṣekòkáárí náà .  Láàárín àkókò náà , agbo òṣìṣẹ kọọkan tó ń ṣiṣẹ nínú ilé kan á rán olùyọǹda ara ẹni kan lọ sí ibi ìpèsè ìrànwọ tí a yàn wọn sí láti lọ gbé oúnjẹ gbogbo àwọn òṣìṣẹ náà wá .  Àwọn olùyọǹda ara ẹni náà máa ń jẹ oúnjẹ wọn nínú ilé tí wọn ń tún ṣe lọwọ , wọn á sì padà lọ sẹnu iṣẹ wọn lẹsẹkẹsẹ .  Wọn Ṣe Iṣẹ Àfiṣèrànwọ Náà Ní Àṣeyanjú !  Nígbẹyìngbẹyín , ní oṣù April ọdún 2002 , àwọn olùyọǹda ara ẹni tó jẹ ẹgbẹrún mọkànlá ó lé ẹẹdẹgbẹrin  11,700  parí iṣẹ náà , èyí tó jẹ ọkan lára àwọn iṣẹ àfiṣèrànwọ tó gba àkókò gígùn jù lọ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tíì ṣe rí .  Àwọn olùyọǹda ara ẹni náà lo bílíọnù kan wákàtí nídìí iṣẹ náà láti ṣàtúnṣe àti láti ṣàtúnkọ Gbọngàn Ìjọba mẹjọ àti ẹẹdẹgbẹrin ó lé mẹtàlélógún  723  ilé .  Ẹnì kan tí omíyalé náà ba àwọn ohun ìní rẹ jẹ sọ ohun tó wà lọkàn ọpọ àwọn mìíràn , nígbà tó fi omijé ayọ àti ẹmí ìmoore sọ pé :  Mo dúpẹ lọwọ Jèhófà àtàwọn olùyọǹda ara ẹni náà fún gbogbo ìrànwọ tí wọn ti ṣe .  Ìtùnú ńlá gbáà ni jíjẹ ọkan lára ẹgbẹ ará onífẹẹ yìí jẹ !    Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìlú New York , Los Angeles àti Chicago ni èrò inú wọn pọ ju ti ìlú Houston lọ .  Àwọn tó ń gbé ní ìlú Houston tó nǹkan bíi mílíọnù mẹta ààbọ  3,500,000  , ìlú yìí sì tóbi ju orílẹ - èdè Lẹbánónì tó wà ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé lọ .  Àwọn ẹbí àti ọrẹ Jeffrey àti Frieda tí iye wọn jẹ ẹgbẹrún kan ó lé ọọdúnrún  1,300  ló pésẹ síbi ètò ìsìnkú wọn .  Ìtùnú kékeré kọ ni báwọn èèyàn ṣe dúró tì wọn já sí fún Abigail , ìyàwó Jeffrey tó sì tún jẹ ẹgbọn fún Frieda .  Àwọn Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn wọnyí ló sábà máa ń bójú tó iṣẹ kíkọ ibi ìpàdé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   IBI ÌGBÒKÈGBODÒ  Ọjọ Saturday ni , ní aago méje òwúrọ , ní Ibi Ìpèsè Ìrànwọ Kẹrin tó wà ní ìhà àríwá ìlà oòrùn ìlú Houston .  Àwọn olùyọǹda ara ẹni ń dápàárá , wọn ń rẹrìn - ín , wọn ń sé kọfí mu , wọn sì ń jẹ dónọọtì bí gbogbo wọn ti ń bára wọn sọrọ nínú Gbọngàn Ìjọba náà .  Àwọn kan ti wakọ fún ọgọrọọrún kìlómítà láti ìlú tí wọn ń gbé kí wọn lè débẹ .  Ṣùgbọn nígbà tó di aago méje ààbọ òwúrọ , gbogbo ìfọrọwérọ alárinrin wọn lọọlẹ , alábòójútó ibi ìpèsè ìrànwọ náà sì darí ìjíròrò ẹsẹ Bíbélì kan .  Ó tún ṣèfilọ pé Ìkẹkọọ Ilé Ìṣọ máa wáyé lọjọ Sunday ní aago méje ààbọ òwúrọ ṣáájú kí àwọn olùyọǹda ara ẹni náà tó lọ sẹnu iṣẹ kálukú wọn , ó sì rọ wọn láti kópa nínú ìkẹkọọ náà nípa dídáhùn ìbéèrè yálà lédè Gẹẹsì tàbí lédè Spanish .  Ó ka ìkíni tí wọn fi ránṣẹ láti orílé - iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lágbàáyé sétí wọn , ńṣe ni àtẹwọ sì ń dún wàá - wàá - wàá .  Lẹyìn náà ni alábòójútó ibi ìpèsè ìrànwọ náà sọ ibi tí wọn bá iṣẹ àfiṣèrànwọ náà dé , ó sì fi tọyàyàtọyàyà dúpẹ lọwọ àwọn olùyọǹda ara ẹni náà fún ẹmí ìmúratán tí wọn fi ń ṣiṣẹ .  Ó béèrè pé :  Ǹjẹ ẹnì kankan wà níbí tí kò mọ ohun tó máa ṣe tàbí ibi tó ti máa lọ ṣiṣẹ lónìí ?   Kò sẹni tó nawọ sókè .  Ó wá béèrè pé :  Oúnjẹ ẹẹmelòó la nílò ?   Kíá , gbogbo wọn nawọ sókè , tí ẹrín sì ń bọ lẹnu wọn .  Níkẹyìn , wọn gbàdúrà , àwọn àádọtalérúgba  250  olùyọǹda ara ẹni náà  àtọkùnrin , àtobìnrin , àtọmọdé àtàgbà  sì gbọnà ibi iṣẹ wọn , wọn ti wà ní sẹpẹ fún iṣẹ àṣekára tí wọn máa ṣe lọjọ náà .  Báyìí ni nǹkan ṣe ń rí ní gbogbo àwọn ibi ìpèsè ìrànwọ mẹfẹẹfà yòókù àti ní ilé ìkẹrùsí náà .  Lákòókò kan náà , àwọn olùyọǹda ara ẹni tó ń ṣiṣẹ ní ilé ìdáná ńlá kan ti bẹrẹ oúnjẹ sísè ní tiwọn  ó ṣe tán , bó bá fi máa di aago méjìlá ọsán , àwọn olùyọǹda ara ẹni tó lé ní ẹgbẹrún méjì jákèjádò ìlú Houston , àwọn tí ebi ti ń pa , ló ti máa múra tán láti jẹ oúnjẹ tó ń gbóná fẹlifẹli !   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   ÈTÒ ÌDÁNILẸKỌỌ  Nígbà tí iṣẹ àfiṣèrànwọ náà ń lọ lọwọ , àwọn tó mọ oríṣiríṣi iṣẹ ọwọ , tí wọn yọǹda ara wọn láìgba kọbọ , ṣètò ìdánilẹkọọ fún àwọn olùyọǹda ara ẹni tí kò ní òye iṣẹ kan pàtó .  Wọn dá àwọn kan lẹkọọ láti máa fi oògùn apakòkòrò fọ ilé .  Àwọn mìíràn kọ bí wọn ṣe lè kọ ògiri , kí wọn sì fi kọbọọdù sínú ilé .  Àwọn mìíràn sì kọ bí wọn ṣe ń rẹ ilé àti bí wọn ṣe ń kun ilé lọdà .  Wọn fídíò ètò ìdánilẹkọọ yìí , èyí tí wọn pè ní Àpérò Àwọn Òṣìṣẹ Akọṣẹmọṣẹ , wọn sì ṣe é sínú kásẹẹtì .  Wọn wá lo àwọn fídíò tí wọn mú jáde náà láti fi dá ọpọ àwọn olùyọǹda ara ẹni mìíràn lẹkọọ láfikún sí i làwọn ibi ìpèsè ìrànwọ mìíràn .  Ọkan lára ìgbìmọ aṣèrànwọ náà sọ pé :  Nípasẹ àwọn àpérò wọnyí , ó ṣeé ṣe fún wa láti rí i dájú pé àwọn olùyọǹda ara ẹni ṣe iṣẹ àtúnṣe tó jẹ ojúlówó .    Àwòrán   Àwọn oníṣẹ ọnà ń dá àwọn èèyàn lẹkọọ   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 24    ÈYÍ GAN - AN LA LÈ PÈ NÍ IṢẸ ỌWỌ ỌLỌRUN   Ọkan lára ìgbìmọ aṣèrànwọ náà sọ pé :  Àwọn ilé iṣẹ abánigbófò máa ń sọ pé àwọn ìṣẹlẹ bí omíyalé àti bẹẹ bẹẹ lọ jẹ iṣẹ ọwọ Ọlọrun .   Ó wá fi kún un pé :  Àmọ , àwọn olùyọǹda ara ẹni tó ṣiṣẹ níbí fún gbogbo oṣù wọnyí gan - an la lè pè ní iṣẹ ọwọ Ọlọrun .  Àní sẹ , ẹgbẹ àwọn ará wa ń ṣe bẹbẹ !   Nígbà tí iṣẹ àfiṣèrànwọ yìí ń lọ lọwọ , àwọn olùyọǹda ara ẹni tí iye wọn jẹ ẹgbẹrún méjì ààbọ tàbí jù bẹẹ lọ ló máa ń wá ṣiṣẹ lópin ọsẹ .  Alága ìgbìmọ aṣèrànwọ náà sọ pé :  Àwọn olùyọǹda ara ẹni tá ò sanwó fún wọnyẹn fagi lé àwọn ìrìn - àjò tí wọn ti ṣètò láti lọ , wọn ṣàtúntò ìtòlẹsẹẹsẹ ìdílé wọn , wọn sì tún sún àwọn ọràn ara ẹni mìíràn síwájú torí àtilè ṣèrànwọ nínú ọkan lára iṣẹ àfiṣèrànwọ tó tóbi jù lọ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tíì dáwọ lé rí .   Iṣẹ àfiṣèrànwọ tó gba àkókò gígùn yìí béèrè pé káwọn èèyàn fi ọpọ nǹkan du ara wọn .  Olùyọǹda ara ẹni kan tó ṣèrànwọ nínú iṣẹ ọhún látìbẹrẹ dópin ń ṣe iṣẹ oúnjẹ òòjọ kan tó máa ń gbà á ní àádọta wákàtí lọsẹ .  Síbẹ , ó ń lo ogójì wákàtí lọsọọsẹ níbi iṣẹ àfiṣèrànwọ náà .  Ó sọ pé :  Jèhófà ló fún mi lókun .  Àwọn tó mọ mí máa ń béèrè lọwọ mi pé ,  Ṣé ò ń gbowó nídìí iṣẹ ọhún ni ?   Màá sì dá wọn lóhùn pé ,  Kò sí iye owó tí mo lè gbà tó lè mú mi ṣe iṣẹ yìí .    Láwọn òpin ọsẹ , lẹyìn tí ìdílé kan láti ìpínlẹ Louisiana bá ti lo gbogbo àárín ọsẹ níbi iṣẹ oúnjẹ òòjọ wọn , wọn máa ń wakọ ẹgbẹrin kìlómítà tàlọ - tàbọ láti wá ṣèrànwọ níbi iṣẹ àfiṣèrànwọ náà .  Ọpọ àwọn tó yọǹda ara wọn náà máa ń ṣiṣẹ láti òwúrọ títí di alẹ , wọn á sì tún wakọ padà sílé .  Àwùjọ àwọn olùyọǹda ara ẹni kan tí iye wọn jẹ ọgbọn , tí wọn máa ń wakọ fún wákàtí méje sí mẹwàá ní ìrìn - àjò ẹẹkan ṣoṣo , sọ pé :  Ó tó bẹẹ ó jù bẹẹ lọ .   Olùyọǹda ara ẹni mìíràn tó jẹ obìnrin máa ń kúrò níbi iṣẹ rẹ ní aago mẹta ààbọ ọsán , ó sì máa ń ṣèrànwọ ní ibùdó ìṣekòkáárí náà títí di aago mẹwàá alẹ .  Ó tún máa ń wá ṣiṣẹ lópin ọsẹ .  Ó sọ pé :  Iṣẹ náà jẹ iṣẹ tó ń fúnni láyọ .   Láìsí àní - àní , àwọn olùyọǹda ara ẹni wọnyí àti gbogbo àwọn tó kù , múra tán láti ṣèrànwọ nítorí pé wọn ní ìfẹ ará  èyí tó jẹ àmì tí a fi ń dá àwọn tó jẹ ojúlówó Kristẹni mọ .  Ohun tó ṣẹlẹ yìí wú olórí ìlú Houston lórí gan - an nígbà tó ṣèbẹwò sí ibùdó ìṣekòkáárí tí wọn lò fún iṣẹ àfiṣèrànwọ náà , ó wá sọ fún àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí kan níbẹ pé :  Ẹyin lẹ ní ìgbàgbọ nínú ṣíṣe ohun tí Ọlọrun sọ pé ká máa ṣe .  Ẹ ń fi ohun tí ìgbàgbọ yín sọ sílò .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20 , 21   Ọgbàrá òjò ya bo ìlú Houston , June 9 , 2001   Credit Line    Ìwé ìròyìn Houston Chronicle   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Àwọn títì márosẹ di odò ńlá tó ń ṣàn fún ọgbàrá   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Omi ya wọ ilé àwọn èèyàn   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Díẹ rèé lára ẹgbẹẹgbẹrún àwọn Ẹlẹrìí tó ṣiṣẹ ìyọǹda ara ẹni   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Àwọn tó ń ṣiṣẹ nílé ìdáná ṣe oúnjẹ fún àwọn èèyàn tó lé ní ẹgbàá márùnlélọgọfà !   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 19   NOAA  Wíwo Ayé  Ìsọkúsọ Túbọ Ń Gbilẹ Sí I  Gẹgẹ bí àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn The Toronto Star ṣe sọ , ọpọ àwọn ará Àríwá Amẹríkà ló ń bà lọkàn jẹ pé ,  gbogbo akitiyan tí àwọn ń ṣe láti mú kí ìwà ọmọlúwàbí wà láwùjọ ò kẹsẹ járí .   Èyí hàn gbangba nínú bí  ọpọ èèyàn ṣe túbọ ń sọ ìsọkúsọ .   Ọgbẹni P .  M .  Forni tó jẹ olùdarí Ètò Ìwà Ọmọlúwàbí Láwùjọ ní Yunifásítì John Hopkins sọ pé , ìsọkúsọ ti wá wọpọ gan - an débi pé , ọpọ ọdọ ni kò rí ohun tó burú nínú rẹ , bákan náà ló dà bíi pé ọpọ àwọn àgbàlagbà ni kò fi bẹẹ kọbi ara sí i tàbí kí wọn má tiẹ mọ ọn láìdáa pàápàá .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé , gẹgẹ bí àlàyé tí Ọjọgbọn Timothy Jay ṣe ,  láti bí ọmọ ọdún kan , ìyẹn ìgbà táwọn ọmọdé máa ń kọ ọrọ sọ , ni wọn ti máa ń sọ ìsọkúsọ .  Ìgbà yìí ni wọn máa ń kó àwọn ọrọ tí wọn gbọ lẹnu àwọn òbí wọn àti lórí tẹlifíṣọn ságbárí .   Ìwádìí kan fi hàn pé  nǹkan bí ìdá mẹwàá nínú ọgọrùn - ún ọrọ tí àwọn àgbàlagbà ń sọ níbi iṣẹ ló máa ń jẹ ọrọ ìsọkúsọ , tí èyí tí wọn sì máa ń sọ nígbà fàájì máa ń jẹ ìdá mẹtàlá nínú ọgọrùn - ún .   Ìwádìí mìíràn tí ìwé ìròyìn Star mẹnu kàn fi hàn pé , ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ,  ọrọ ìbàjẹ tó ń wáyé lórí tẹlifíṣọn ti ròkè sí ohun tó ju ìlọpo márùn - ún lọ láti ọdún 1989 sí 1999 .    Àrùn Tá A Lè Yẹra Fún   Ìwé ìròyìn The Sun - Herald ti ilẹ Ọsirélíà sọ pé :  Àrùn osteoporosis  àrùn tó ń sọ egungun di aláìlágbára  jẹ àrùn tá a lè yẹra fún .  A lè dènà rẹ dáadáa .  Síbẹ , àwọn ògbógi sọ pé , tó bá fi máa di ọdún 2020 , ìdá mẹta àwọn tí wọn máa dá dúró sí ọsibítù á jẹ àwọn obìnrin tí egungun wọn ti dá .   Ìròyìn kan tí Àjọ Tó Ń Jẹ Káwọn Èèyàn Mọ Nípa Àrùn Osteoporosis Nílẹ Ọsirélíà gbé jáde fi hàn pé , àrùn tó máa ń fa ọyún sínú egungun tó sì máa ń jẹ kó tètè dá yìí ,  gbilẹ gan - an ju ìṣòro àpọjù ọrá inú ara , ìṣòro níní èèwọ ara tàbí ọfìnkìn lọ .  Títọjú àrùn yìí ń náni lówó ju títọjú àrùn àtọgbẹ tàbí ikọ ẹgbẹ lọ .  Iye àwọn obìnrin tó sì ń kú nítorí pé egungun ìgbáròkó wọn dá pọ ju iye àwọn tó ń kú látinú gbogbo àrùn jẹjẹrẹ tó ń ṣe àwọn obìnrin lọ .   Gẹgẹ bí Ọjọgbọn Philip Sambrook ṣe sọ , àwọn ìwádìí lóríṣiríṣi fi hàn pé lórílẹ - èdè Ọsirélíà , ìdajì àwọn obìnrin àti ìdá mẹta àwọn ọkùnrin ni egungun wọn máa dá látàrí àrùn osteoporosis nígbà ayé wọn .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  Ọnà tó dára jù lọ láti gbà dènà àrùn osteoporosis jẹ nípa mímú kí egungun ara lágbára bó bá ti lè ṣeé ṣe tó ní ọgbọn ọdún àkọkọ nínú ìgbésí ayé nípa ṣíṣe eré ìmárale àti jíjẹ àwọn oúnjẹ àti mímu àwọn ohun mímu tó ní èròjà calcium tí ó pọ tó nínú .   Ó ṣeé ṣe gan - an láti dín ewu níní àrùn osteoporosis kù nípa yíyẹra fún sìgá mímu àti mímu ọtí líle tàbí àwọn ohun tó ní èròjà kaféènì nínú lámujù .  Lára àwọn ohun tó lè ṣèrànwọ ni ṣíṣe eré ìmárale déédéé àti jíjẹ àwọn oúnjẹ tó ní ọpọ èròjà calcium àti vitamin D nínú .  Pípolongo Ìhìn Rere ní Ojúde Òfuurufú   Bó tilẹ jẹ pé àwọn onímọ sáyẹǹsì ṣì ń bára wọn jiyàn lórí bóyá àwọn ẹdá mìíràn ń gbé ní ojúde òfuurufú , ìwé ìròyìn Berliner Morgenpost ròyìn pé , àwọn àlùfáà tó wà ní Ibi Ìdúrósí - wo - sánmà Tó Wà ní Ibùjókòó Ìjọba Póòpù ti dórí èrò náà pé ,  kì í ṣe àwọn tó ń gbé ayé nìkan ni ẹdá tí Ọlọrun dá sínú àgbáyé .  Ọlọrun tún dá àwọn ẹdá mìíràn tí ń gbé lẹyìn òde ilẹ ayé .    George Coyne , olùdarí ibi ìdúrósí - wo - sánmà náà sọ nínú àlàyé rẹ pé ,  àgbáyé tóbi gan - an ju ohun tí àwa nìkan lè máa dá gbé inú rẹ lọ .   Kí wọn lè polongo Ìhìn Rere fún àwọn ẹdá mìíràn tó wà lẹyìn òde ilẹ ayé , àwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé bíi mélòó kan ti ń fi Májẹmú Tuntun ránṣẹ sí ojúde òfuurufú , nípa lílo àwọn àmì ìkọwé pàtó kan tí wọn fi ń fi ìsọfúnni ránṣẹ .  Ìwé ìròyìn náà ń bá ọrọ rẹ lọ pé , ohun tí Ibùjókòó Ìjọba Póòpù fẹ láti mọ báyìí ,  ni bóyá Jésù Kristi ti fara rẹ hàn nínú àwọn pílánẹẹtì mìíràn pẹlú .   Àti pé , níbàámu pẹlú ọrọ Coyne ,  bóyá Jésù Kristi ti gba àwọn tó ń gbé nínú  àwọn pílánẹẹtì wọnyẹn  náà là tàbí bẹẹ kọ .   Yíyí Ọwọ Aago  Ọjọ Ìparun  Síwájú  Ìwé ìròyìn ojoojúmọ ti ìlú Paris tó ń jẹ International Herald Tribune sọ pé , àwọn aláṣẹ ìwé ìròyìn The Bulletin of the Atomic Scientists ti yí ọwọ Aago Ọjọ Ìparun tó lókìkí náà  síwájú sí aago méjìlá òru ku ìṣẹjú méje láti aago méjìlá òru ku ìṣẹjú mẹsàn - án .   Ìwé ìròyìn náà fi kún un pé :  Àníyàn nípa bí gbogbo akitiyan láti dín ohun ìjà ogun kù ṣe ń falẹ àti bí ìtòjọpelemọ àwọn ohun ìjà runlérùnnà àti ìwà ìpániláyà ṣe ń pọ sí i  ló mú kí wọn yí ọwọ aago náà síwájú .  Aago náà  tó ń ṣàpẹẹrẹ bí ayé ṣe sún mọ ìparun yán - ányán - án tó nípa ohun ìjà runlérùnnà  ni wọn ti sún síwá - sẹyìn ní ìgbà mẹtàdínlógún ọtọọtọ láti ìgbà tí wọn ti fi lọlẹ lọdún 1947 .  Lẹyìn tí ilẹ Soviet Union pín sí orílẹ - èdè ọtọọtọ lọdún 1991 , wọn yí ọwọ aago náà padà sí aago méjìlá òru ku ìṣẹjú mẹtàdínlógún , àmọ láti ọdún yẹn wá ni wọn ti ń yí ọwọ aago náà síwájú ní kẹrẹkẹrẹ tó sì ń sún mọ aago méjìlá òru .   Ọdún 1998 ni wọn yí ọwọ aago náà kẹyìn , láti aago méjìlá òru ku ìṣẹjú mẹrìnlá sí aago méjìlá òru ku ìṣẹjú mẹsàn - án .  Látìgbà náà wá , kìkì ohun ìjà runlérùnnà tí iye rẹ jẹ ẹgbẹẹdógún  3,000  péré ni wọn tíì pa run , nígbà tí iye tó lé ní ẹgbẹrún mọkànlélọgbọn  31,000  ṣì wà lọwọ àwọn orílẹ - èdè tó ní wọn níkàáwọ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  December 8 , 2002  Ǹjẹ Ó Léwu Láti Wọ Ọkọ Òfuurufú ?  Nítorí bí àwọn apániláyà ṣe ń já ọkọ òfuurufú gbà , ọpọ èèyàn ló ń béèrè pé ,  Báwo ni ààbò tó wà nínú wíwọ ọkọ òfuurufú ṣe pọ tó nísinsìnyí ?   3 Ǹjẹ Ewu Wà  Nínú Wíwọkọ Òfuurufú ?  4 Bí Ọkàn Rẹ Ṣe Lè Balẹ Nínú Ọkọ Òfuurufú  9 Bó o Ṣe Lè Fọwọ Pàtàkì Mú Ọràn Ààbò  18 Ǹjẹ O Mọ ?  19 Ìfẹ Fara Hàn Gbangba Níbi  Iṣẹ Àfiṣèrànwọ Kan Tó Fa Kíki  25 Eré Ìdárayá Àwọn Èwe  Ìwà Ipá Tuntun Tó Ń tàn Kálẹ  28 Wíwo Ayé  29 Atọka Ìdìpọ Kẹtàlélọgọrin Ti jí !  30 Ilẹ Gíríìsì Ti Fàyè Gba Òmìnira Ẹsìn  32  Ìrètí Párádísè   Ṣé Bẹẹ Lẹmíi Ṣohun - Tẹgbẹ - Ń - Ṣe Lágbára Tó Ni ?  13 Ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe máa ń tanni jẹ  ó sì tún léwu . Kí nìdí ?  Ohun Tó Yẹ Kó O Mọ Nípa Kérésìmesì 16  Kí ni Bíbélì sọ nípa ayẹyẹ yìí ?   Ǹjẹ Ewu Wà  Nínú Wíwọkọ Òfuurufú ?  ÀWỌN kan fipá darí ọkọ òfuurufú akérò ńlá mẹrin gba ibòmíràn .  Ọkọ òfuurufú mẹrin já lulẹ .  Àwọn ilé àwòṣífìlà táwọn èèyàn ti mọ bí ẹní mowó di èyí tó pa rẹ ráúráú .  Àwòrán bí ọkọ òfuurufú gbàràmù - gbaramu kan ṣe já wọnú ọkan lára àwọn Ilé Gogoro méjì tí wọn ń pè ní Twin Towers nílẹ Amẹríkà tí wọn sì rún wómúwómú kò yéé fara hàn lórí tẹlifíṣọn .  Àwọn àjálù tó ṣẹlẹ ní September 11 , 2001 ti mú wa wọ sànmánì tuntun kan tó kún fún jìnnìjìnnì , tó jẹ pé ńṣe ni àwọn apániláyà wá ń fòòró ẹmí àwọn èèyàn báyìí .  Wọn ti sọ ọkọ òfuurufú di ohun tí wọn ń lò láti fi ṣe iṣẹ ibi wọn , àní , ó ti di àdó ikú .  Látàrí èyí , ìbẹrù tuntun ti dé bá àwọn tó ń wọ ọkọ òfuurufú , ìyẹn ni pé : Àwọn tọkàn wọn ti máa ń balẹ tẹlẹ tí wọn bá wà nínú ọkọ òfuurufú ti wá di ẹni tí jìnnìjìnnì ń mú , tí ẹrù ń bà wọn pé àwọn apániláyà lè lọ wà nínú ọkọ tí àwọn wà nínú rẹ .  Yàtọ síyẹn , onírúurú àwọn jàǹbá ọkọ òfuurufú tó burú jáì tí kò tiẹ ní í ṣe pẹlú àwọn apániláyà ló ti ṣẹlẹ lẹyìn àjálù September 11 , èyí sì tún ti mú kí ẹrù tó ń ba ọpọ èèyàn láti wọ ọkọ òfuurufú pọ sí i .  Òótọ ni pé àwọn olówó ló ń wọkọ òfuurufú , torí pé àìmọye èèyàn kárí ayé ni agbára wọn kò lè gbé e .  Àmọ , àwọn kan wà tó jẹ pé ó pọn dandan fún wọn láti máa wọ ọ nígbà gbogbo .  Kò sọgbọn tí àwọn èèyàn tí iṣẹ wọn ń béèrè pé kí wọn máa rìnrìn àjò gan - an lè dá tí wọn ò fi ní wọ ọkọ òfuurufú .  Lọpọ ìgbà , ọkọ òfuurufú làwọn Kristẹni tó jẹ míṣọnnárì àtàwọn Kristẹni òjíṣẹ ní láti wọ dé àwọn ibi jíjìnnà tá a yàn fún wọn láti lọ ṣiṣẹ , òun náà ni wọn á sì tún wọ padà .  Kódà fún àwọn tó jẹ tálákà pàápàá , ọkọ òfuurufú nìkan ni ọnà kan ṣoṣo tó máa ń wà nígbà míì láti rìnrìn àjò tí ìṣòro ìlera bá ṣàdéédéé yọjú .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn awakọ òfuurufú àtàwọn òṣìṣẹ inú ọkọ ló sì wà tó jẹ pé fífò lójú sánmà ni iṣẹ oúnjẹ òòjọ wọn .  Kí ọpọ àwọn tó ń rìnrìn àjò nípasẹ ọkọ òfuurufú tó kúrò nílé , wọn ní láti fi aya , ọkọ , àtàwọn ọmọ wọn tẹrù ń bà lọkàn balẹ , ẹrù sì lè máa ba àwọn fúnra wọn pàápàá .  Bí ìrìn - àjò tí kò jẹ nǹkan kan tẹlẹ rí sí àwọn èèyàn tó ń wọkọ òfuurufú ṣe wá ń di ẹrù jẹjẹ báyìí , wọn ti wá ń rò ó wò bóyá ó ṣì bọgbọn mu láti máa wọ ọkọ òfuurufú .  Láti gbé àwọn ohun tó ń kọni lóminú yìí yẹ wò , àwọn oníròyìn ìwé ìròyìn Jí !  kàn sí àwọn ògbógi nínú ọràn ààbò , àwọn òṣìṣẹ pápákọ òfuurufú , àwọn lọgàá - lọgàá nídìí iṣẹ ìrìn - àjò ọkọ òfuurufú , àtàwọn tó máa ń tún ọkọ òfuurufú ṣe .  Ó jọ pé gbogbo wọn fara mọ kókó kan , ìyẹn ni pé : Bó tilẹ jẹ pé ọkọ òfuurufú ṣì jẹ ọkàn lára àwọn ọnà tó fọkàn ẹni balẹ jù lọ láti rìnrìn àjò , síbẹ , àwọn ewu tó ṣẹṣẹ ń yọjú báyìí ń béèrè fún àwọn ìgbésẹ tuntun , kí ààbò lè túbọ wà fún àwọn arìnrìn àjò .  Àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé e yóò jíròrò àwọn ìṣòro tó wà nínú ìrìn àjò nípasẹ ọkọ òfuurufú àti ohun tí ìwọ bí ẹnì kan lè ṣe láti mú ààbò rẹ gbópọn sí i , kí ara sì lè túbọ rọ ọ tó o bá wà nínú ọkọ òfuurufú .  Bí Ọkàn Rẹ Ṣe Lè Balẹ Nínú Ọkọ Òfuurufú  NÍ ỌSẸ díẹ péré ṣáájú àjálù tó wáyé ní September 11 , 2001 , Alex gbà pé òun ti fẹrẹẹ borí ìbẹrù tí òun máa ń ní tí òun bá wọkọ òfuurufú .  Ọmọ ọdún méjìlélógójì ni , ọgá sì ni ní ẹka ìpolongo iléeṣẹ kan .  Bí ọkọ òfuurufú tí Alex wọ ti ń gbéra láti ìlú Áténì lọ sí ìlú Boston , ojora bẹrẹ sí í mú un  ó ń mí gúlegúle , omi ń sun ní àtẹlẹwọ rẹ ó sì ń làágùn níwájú orí  Àmọ ó mọ ohun tó yẹ kó ṣe .  Olùkọ tó ń ràn án lọwọ láti borí ìbẹrù tó ń ní tó bá wọ ọkọ òfuurufú ti sọ fún un pé kó máa mí kanlẹ , kó máa fọkàn yàwòrán àgbègbè ẹlẹwà kan , kó sì máa di apá àga tó jókòó lé mú pinpin , kó wá máa jù ú sílẹ lẹẹmẹrin ní ìṣẹjú kan .  Nígbà tí ìmìjìgìjìgì ọkọ òfuurufú náà àti ariwo rẹ tí ń dáyà foni fẹ kọjá ohun tí Alex lè mú mọra , ó bẹrẹ sí í wo ara rẹ bíi pé òun wà lẹgbẹẹ adágún odò píparọrọ kan .  Alex sọ pé :  Ó dà bíi pé mo ti tẹ síwájú gan - an torí pé ìbẹrù mi ti dín kù jọjọ .   Ọkẹ àìmọye àwọn tó máa ń rìnrìn àjò nípasẹ ọkọ òfuurufú lẹrù máa ń bà .  Láwọn ọdún àìpẹ yìí , ọpọ lára wọn ti ń lọ sáwọn ilé ẹkọ tí wọn ti ń kọni nípa béèyàn ṣe lè borí ìbẹrù wíwọ ọkọ òfuurufú .  Ọpọ ìgbà ló sì máa ń jẹ pé àwọn ẹbí , àwọn ọgá wọn níbi iṣẹ , àtàwọn iléeṣẹ ọkọ òfuurufú , tí wọn mọ àǹfààní tí wọn máa jẹ níbẹ , máa ń rọ wọn láti lọ sáwọn ilé ẹkọ yìí .  Fún ọpọ jù lọ àwọn tó ń wọkọ òfuurufú , àǹfààní kékeré kọ làwọn ìdánilẹkọọ yìí ti ṣe fún wọn ; ọpọ àwọn tó sì ni àwọn ilé ẹkọ náà ló sì máa ń yangàn pé , ìdá mẹsàn - án nínú mẹwàá àwọn èèyàn tí àwọn ti ràn lọwọ ni kò bẹrù mọ láti wọkọ òfuurufú .  Àmọ gbogbo ìyẹn yí padà nígbà tí àjálù September 11 , 2001 wáyé .  Ẹsẹkẹsẹ ni Alex ti pa ilé ẹkọ tó ń lọ náà tì .  Ìjákulẹ ló sì jẹ fún iléeṣẹ rẹ nígbà tí Alex tún pa gbogbo ètò tó ti ń ṣe tì , ìyẹn láti wọ ọkọ òfuurufú lọ pàdé ẹni pàtàkì kan tó ṣeé ṣe kó di oníbàárà iléeṣẹ náà .  Alex sọ pé :  Kí ìbẹrù àwọn apániláyà tún wá pẹlú ìbẹrù wíwọ ọkọ òfuurufú tí mo ti ní tẹlẹ , irọ , agbára mi ò gbé e .  Ilé ẹkọ tí mò ń lọ kò tíì kọ mi débẹ yẹn .   Ètò Ààbò Bọ Sábẹ Àyẹwò Ńlá  Àwọn tó ń bẹrù àtiwọ ọkọ òfuurufú kò ṣàì tún fi ohun kan kún un o . Wọn ní ṣebí wọn bi àwọn apániláyà tó fa àjálù September 11 láwọn ìbéèrè tí wọn máa ń bi gbogbo arìnrìn - àjò .  Àwọn ìbéèrè bíi :  Ǹjẹ ẹnì kankan tó ò mọ rí sọ pé kó o bá òun gbé ẹrù lọwọ nínú ọkọ òfuurufú yìí ?  Ǹjẹ èyíkéyìí lára àwọn ẹrù tó ò ń gbé rìnrìn àjò yìí ti bọ sọwọ ẹlòmíràn látìgbà tó o ti dì í ?   Ó dájú pé :  Rárá o !   làwọn apániláyà náà dáhùn , bí ọpọ jù lọ àwọn èèyàn ṣe máa ń dáhùn .  Àwọn ògbóǹkangí díẹ nínú ètò ààbò pẹlú gbà pé , ohun tó mú kó ṣeé ṣe fún àwọn ẹni ibi náà láti wọnú àwọn ọkọ òfuurufú tí wọn já gbà náà jẹ ẹrí pé ètò ààbò ọkọ òfuurufú ti mẹhẹ .  Jim McKenna , olùdarí tẹlẹ rí fún Àjọ Tó Ń Pèsè Ìsọfúnni Nípa Ààbò Ọkọ Òfuurufú sọ pé :  Tí kì í bá ṣe ti àjálù tó ṣẹlẹ yìí ni , kò sí ohun tí ì bá mú ìyípadà kankan wá nínú ètò ààbò .  Bí ọkọ òfuurufú mẹrin ṣe bọ sọwọ àwọn apániláyà , tí mẹrẹẹrin sì pa rẹ ráúráú , pẹlú ẹgbẹẹgbẹrún ẹmí tó ṣòfò , ti tó láti mú kí ìyípadà wà nínú ètò ààbò .   Lẹyìn tí àwọn àjálù tó fẹmí ọpọ èèyàn ṣòfò yìí wáyé , gbogbo ohun tó ní í ṣe pẹlú ààbò pápákọ òfuurufú àti ọkọ òfuurufú fúnra rẹ ló ti bọ sábẹ àyẹwò gidi .  Nígbà tí Kenneth M .  Mead , ọgá àgbà fún Ẹka Tó Ń Rí sí Ètò Ìrìnnà Nílẹ Amẹríkà ń sọrọ níbi ìpàdé kan tó bá Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin ilẹ Amẹríkà ṣe , ó sọ pé :  Láìka àwọn ìlànà tó ti wà nílẹ àtàwọn tá a tún ṣẹṣẹ ṣe sí , àwọn kùdìẹ - kudiẹ tó ń dáyà foni àtàwọn . . . ibi tó nílò àtúnṣe ṣì wà tí wọn ń fẹ àbójútó .   Kí ni wọn ń ṣe láti rí sáwọn ibi tó nílò àbójútó yìí ?  Yíyẹ Àwọn Èèyàn Wò Láti Dènà Ìṣẹlẹ Láabi  Nígbà tí wọn béèrè lọwọ obìnrin kan tó jẹ ọgá kan nínú ètò ààbò ní iléeṣẹ ọkọ òfuurufú ńlá kan nílẹ Amẹríkà , bóyá ẹrù máa ń bà á láti wọ ọkọ òfuurufú , ẹsẹkẹsẹ ló dáhùn pé :  Rárá o .   Ó ṣàlàyé pé , ètò ẹrọ kọǹpútà kan tí wọn fi ń ṣàyẹwò àwọn arìnrìn - àjò fi òun lọkàn balẹ .  Ní àwọn ilé iṣẹ ọkọ òfuurufú tí ètò yìí bá wà , àkọsílẹ máa ń wà fún gbogbo tíkẹẹtì tí wọn bá tà fún àwọn oníbàárà wọn .  Ètò yìí ló máa ń jẹ kí wọn mọ bóyá ọfíìsì iléeṣẹ ọkọ òfuurufú náà lẹnì kan ti ra tíkẹẹtì rẹ , bóyá ọdọ aṣojú wọn kan ni tàbí nípasẹ Íńtánẹẹtì ni .  Ó tún máa ń ṣàkọsílẹ àwọn ìsọfúnni mìíràn , irú bíi , bóyá ńṣe ni ẹni tó fẹ wọ ọkọ òfuurufú náà ń dá nìkan rìnrìn àjò tàbí ó ń lọ pẹlú àwọn kan nínú ìdílé rẹ , tàbí pẹlú àwọn alábàákẹgbẹ rẹ mìíràn .  Ó tún máa ń ṣe àwọn kúlẹkúlẹ mìíràn , irú bíi , bóyá wọn ti mọ ẹnì kan mọ àwọn ọdaràn tẹlẹ rí , bóyá ẹnì kan ti hu ìwàkiwà kan rí ní iléeṣẹ ọkọ òfuurufú náà , tàbí tó hùwà àìdáa kan sí àwọn òṣìṣẹ wọn níbẹ , tàbí bóyá ó ti bà wọn ní nǹkan jẹ rí .  Gbogbo ìgbà tí arìnrìn - àjò kan bá wá sí pápákọ òfuurufú kan ni wọn máa ń tún àwọn ìsọfúnni yìí gbé yẹ wò tí wọn á sì mu un bá ipò tí ẹni náà wà ní lọwọlọwọ mu , títí kan bí ẹni náà ṣe dá wọn lóhùn nígbà tí wọn ń béèrè àwọn ìbéèrè àyẹwò lọwọ rẹ .  Àwọn kúlẹkúlẹ ṣíṣe kókó tí wọn gbà sílẹ , àtàwọn ìlànà ẹrọ kọǹpútà tí wọn ń lò láti mọ bóyá ìṣesí ẹnì kan fi hàn pé o ṣeé ṣe kó jẹ ẹni ibi , wà lára àwọn ìsọfúnni tó jẹ àṣírí jù lọ ní iléeṣẹ náà .  Oríṣiríṣi ètò tó jọ irú èyí tá a ṣàlàyé lókè yìí ni wọn ti ń lò káàkiri ayé .  Àwọn kan ń ṣe é ní ìfọwọsowọpọ pẹlú ìjọba àtàwọn àjọ ọlọpàá àgbáyé irú bí ọkan tó ń jẹ Interpol .  Ní ọpọ pápákọ òfuurufú nílẹ Yúróòpù , àwọn ètò tí wọn fi ń ṣàyẹwò ìwé àṣẹ ìrìn - àjò lè ṣe àkọsílẹ gbogbo ibi tí ẹnì kan ti wọ ọkọ òfuurufú lọ láyé rẹ , ìgbà tó wọ ọ , àti bó ṣe ń rìn láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn .  Ìdí tí wọn fi ń ṣàkọsílẹ àwọn ìsọfúnni yìí ni pé , wọn ronú pé àwọn ẹdákẹdàá tó ní èrò ibi lọkàn léwu ju ẹrù táwọn èèyàn gbé dání àtàwọn báàjì tí wọn ti yẹ wò lọ .  Nípa bẹẹ , láti mú kí ètò ààbò ní pápákọ òfuurufú túbọ lágbára sí i , oríṣiríṣi àwọn ohun tó ń jẹ kí wọn dá èèyàn kọọkan mọ , àtàwọn káàdì ìdánimọ tó lè fi oríṣiríṣi nǹkan hàn ni wọn ti ń gbèrò àtimáa lò báyìí tàbí kí wọn tiẹ ti máa lò ó lọwọlọwọ .  Yàtọ fún níní ìsọfúnni àwọn arìnrìn - àjò lọwọ , bí wọn ò ṣe ní í jẹ kí àwọn nǹkan eléwu ráyè wọnú ọkọ òfuurufú tún jẹ kókó pàtàkì kan lára ètò ààbò pápákọ òfuurufú .  Ìwọnba ni ibi tí agbára ẹrọ onítànṣán tí wọn ń lò fún àyẹwò mọ .  Bákan náà , kì í rọrùn fún àwọn òṣìṣẹ ààbò ní pápákọ òfuurufú láti pọkàn pọ fún àkókò gígùn , nítorí pé títẹjú mọ àwòrán àwọn ẹrù tí kì í hàn dáadáa tó ń kọjá nínú àwọn ẹrọ onítànṣán náà máa ń sú wọn .  Lẹsẹ kan náà , àwọn ẹrọ tó máa ń fi àwọn nǹkan onírin tó mú ìfura lọwọ hàn kàn máa ń pariwo ṣáá ni , torí pé àtohun tó léwu àtèyí tí kò léwu ló ń fi hàn , ìbáà jẹ kọkọrọ ilé , àwọn owó wẹwẹ , tàbí àwọn irin bẹlíìtì pàápàá .  Wọn Mú Òfin Ètò Ààbò Le Sí I  Láti lè wá nǹkan ṣe sí irú àwọn ìṣòro bẹẹ , àwọn ìjọba ní ọpọ orílẹ - èdè ti ṣe àwọn òfin kan tó mú ààbò pápákọ òfuurufú lágbára sí i .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , tó bá fi máa di ìparí ọdún 2002 , wọn ò ní máa di ẹrù kankan sínú ọkọ òfuurufú láìjẹ pé ẹni tó lẹrù ti wọlé , gbogbo ẹrù tó wà nínú ọkọ òfuurufú ni wọn á máa yẹ wò látòkèdélẹ , bákan náà ni wọn á máa ṣàyẹwò fínnífínní láti mọ bóyá àwọn ohun tó lè bú gbàù wà nínú ẹrù wọn .  Wọn ti bẹrẹ sí í mú kí àwọn ilẹkùn tó wà níbi tí awakọ òfuurufú àtàwọn tó ń bá a ṣiṣẹ pọ ń jókòó sí túbọ lágbára sí i , kó sì tún láàbò sí i .  Wọn tún ti ń ṣe àfikún ìdánilẹkọọ fún àwọn òṣìṣẹ inú ọkọ òfuurufú nítorí ìgbà tí ìṣòro àìròtẹlẹ bá máa ṣẹlẹ .  Wọn sì ti ń fi àwọn ológun tó dìhámọra sínú àwọn ọkọ òfuurufú oníṣòwò báyìí láti kápá wàhálà èyíkéyìí tó lè ṣẹlẹ .  Láwọn ọsẹ àti oṣù tó tẹ lé àjálù September 11 , ńṣe ni wọn ń yẹ ara àwọn èrò wò tí wọn sì ń fi ọwọ tú àwọn ẹrù wọn wò yẹbẹyẹbẹ ní ọpọ pápákọ òfuurufú yíká ayé .  Àwọn pápákọ òfuurufú kan tiẹ wà tó jẹ pé ìgbà méjì ọtọọtọ ni wọn ń ṣe àyẹwò àwọn èrò àtàwọn ẹrù wọn .  Irú ìgbésẹ ààbò yìí kò ṣàjèjì sáwọn arìnrìn àjò tó jẹ ará Yúróòpù , torí wọn ti rí irú nǹkan bẹẹ dáadáa láàárín ọdún 1970 sí ọdún 1979 , nígbà tí jíjá ọkọ òfuurufú gbòde kan .  Wọn tún ti kà á léèwọ fún àwọn èrò pé wọn ò gbọdọ mú àwọn nǹkan tó ṣe ṣóńṣó wọnú ọkọ òfuurufú , irú bíi sísọọsì tàbí ohun tí wọn fi ń fá èékánná .  Kìkì àwọn arìnrìn - àjò tó bá mú ojúlówó tíkẹẹtì dání ni wọn ń gbà láyè láti kọjá níbi tí wọn ti ń yẹ èrò wò .  Títò lórí ìlà tó gùn lọ rẹrẹẹrẹ ti bẹrẹ sí í mọ ọpọ èrò lára báyìí , bẹẹ sì ni àwọn ológun tó dìhámọra láwọn pápákọ òfuurufú kò fi bẹẹ dẹrù bà wọn mọ .  Fífọwọ Pàtàkì Mú Àbójútó Ọkọ Òfuurufú  Fọkàn yàwòrán ohun kan tó sábà máa ń ṣẹlẹ yìí ná : Lẹyìn tí arìnrìn - àjò kan ti kọjá ní ọpọlọpọ ibi àyẹwò ní pápákọ òfuurufú , ó jàjà bára rẹ níbi táwọn èrò máa ń dúró sí láti wọnú ọkọ òfuurufú , ó ń dúró de kí òun gbọ ìkéde tí wọn máa ń ṣe pé kí àwọn èrò wọlé sínú ọkọ òfuurufú .  Bẹẹ ni oníṣòwò kan tó wọ kóòtù aláwọ eérú lẹgbẹẹ rẹ sọ fún un pé :  Ǹjẹ o gbọ ìkéde tí wọn ṣe yẹn ?  Wọn ní ọkọ òfuurufú yìí kò ní gbéra mọ lákòókò tí wọn dá torí pé nǹkan kan bà jẹ nínú rẹ .   Ojú rẹ kọrẹ lọwọ , ó wá fi kún un pé :  Mo ṣáà rò pé wọn ò ní máa gbé wa lọ pẹlú òkú ẹńjìnnì !   Ohun tí ọpọ jù lọ àwọn arìnrìn - àjò kò mọ ni pé , àwọn iléeṣẹ tó ń ṣàbójútó ọkọ òfuurufú máa ń ṣe àwọn àyẹwò tó gbópọn , èyí tí wọn máa ń fẹsọ ṣe .  Wọn máa ń mọ àwọn àtúnṣe tí ọkọ òfuurufú kan máa nílò nípa fífarabalẹ ṣàyẹwò àkọsílẹ ọkọ náà látìgbà tó ti ń fò .  Àní , àwọn iléeṣẹ yìí máa ń ní ìtòlẹsẹẹsẹ fún ṣíṣàyẹwò àti ṣíṣàtúnṣe àwọn ọkọ òfuurufú àtàwọn ẹńjìnnì wọn látòkèdélẹ , wọn sì máa ń mú èyí ní dandan gbọn fún àwọn tó ni iléeṣẹ ọkọ òfuurufú .  Àbójútó yìí máa ń wáyé déédéé gan - an ju ti ọkọ ìrìnnà èyíkéyìí téèyàn ń lò lọ , yálà ọkọ òfuurufú náà ti ní ìṣòro rí látìgbà tó ti ń fò tàbí bẹẹ kọ .  Ọgá kan ní ẹka tó ń rí sí ṣíṣàbójútó ọkọ òfuurufú ní iléeṣẹ ọkọ òfuurufú ńlá kan jẹrìí sí èyí .  Ó sọ pé :  Láti bí ọdún mẹẹẹdógún tí mo ti wà ní iléeṣẹ yìí , mi ò tíì rí ẹnì kan , tàbí kí n bá ẹnì kan sọrọ , tàbí kí n ṣàkíyèsí ẹnì kan tó ń ṣiṣẹ ní ẹka tó ń rí sí ṣíṣàbójútó ọkọ òfuurufú tí kò mú ọrọ ààbò lọkùn - únkúndùn .  Ó ṣe tán , àwọn ẹbí àti ọrẹ àwọn tó ń ṣàbójútó ọkọ òfuurufú náà máa ń wọ ọ , nípa bẹẹ , wọn kì í fojú kékeré wo ohunkóhun tó bá lè fa jàǹbá .   Iṣẹ kékeré kọ ló wà lọrùn àwọn òṣìṣẹ tó mọ nípa ọkọ òfuurufú àtàwọn tó máa ń bójú tó o .  Ọkan lára wọn sọ pé :  Mi ò jẹ gbàgbé òru ọjọ tí ọkọ òfuurufú wa kan já lulẹ ní Ìlú Sioux , ní ìpínlẹ Iowa , lórílẹ - èdè Amẹríkà .  Lákòókò yẹn , iṣẹ títún ọkọ òfuurufú ṣe ni iṣẹ mi , mo sì ní láti ṣe àyẹwò kan ní apá ẹyìn ọkọ òfuurufú kan tó jẹ irú èyí tó já lulẹ yẹn , mo ní láti nù ún , kí n sì ṣe àwọn àtúnṣe tó yẹ lára rẹ .  Ní gbogbo àkókò tí mò ń ṣe àyẹwò náà , a ò tíì fi bẹẹ mọ ohun tó ṣẹlẹ gan - an sí ọkọ òfuurufú tó já lulẹ náà .  Mo rántí bí mo ṣe ń forí ṣe fọrùn ṣe lálẹ ọjọ náà , tí mò ń bi ara mi pé ,  Kí ló ṣẹlẹ sọkọ òfuurufú yẹn ná ?  Àbí ẹni tó ṣiṣẹ lára ọkọ òfuurufú náà kò rí ohun kan tó ṣeé ṣe kí èmi rí nísìnyí ni , kí n sì tipa bẹẹ dènà irú àjálù bẹẹ kó má ṣẹlẹ mọ ?  Ǹjẹ mò ń ṣe ohun gbogbo lọnà tó yẹ kí n gbà ṣè é ?   Àkókò kékeré kọ ni mo lò ní apá ẹyìn ọkọ òfuurufú náà lálẹ ọjọ yẹn , tí mò ń yẹ ohun gbogbo wò fínnífínní , tí mo sì ń ronú nípa wọn ṣáá .   Gbogbo ìgbà ni wọn máa ń fún àwọn tó mọ tinú - tòde ọkọ òfuurufú ní ìdálẹkọọ lórí gbogbo ohun tó jẹ mọ iṣẹ wọn , látorí àwọn iṣẹ tí wọn ń ṣe déédéé dórí àwọn àyẹwò tó gba ìrònújinlẹ gan - an , títí kan ṣíṣàwárí àwọn ìṣòro àti ṣíṣàtúnṣe wọn .  Ọdọọdún ni wọn máa ń fi àwọn ohun tuntun kún ìdánilẹkọọ tí wọn ń ṣe fún wọn , èyí tó ń dá lórí gbogbo ipò èyíkéyìí tí wọn ronú pé ó ṣeé ṣe kó yọjú , látorí àwọn tí kò fi bẹẹ já mọ nǹkan kan dórí àwọn tó ṣe pàtàkì gan - an .  Tí jàǹbá ọkọ òfuurufú kan bá ṣẹlẹ , wọn máa ń yẹ gbogbo ìsọfúnni tí wọn bá kó jọ nípa jàǹbá náà wò fínnífínní , wọn á sì ṣètò èyí sínú ẹrọ àfidánrawò kan tí wọn ṣe bí ọkọ òfuurufú gẹlẹ .  Àwọn awakọ òfuurufú tó jẹ akọṣẹmọṣẹ àtàwọn onímọ iṣẹ ẹrọ nípa ọkọ òfuurufú á wá lo ẹrọ àfidánrawò náà láti mọ ojútùú tí wọn lè wá sí ìṣòro náà , kó lè ṣeé ṣe fún àwọn tó mọ nípa ọkọ òfuurufú láti bójú tó irú àwọn ìṣòro yẹn dáadáa lọjọ iwájú .  Lẹyìn náà , wọn á ṣètò ìdánilẹkọọ kan fún àwọn òṣìṣẹ náà láti lè fún wọn ní ìtọni tó ṣe pàtó lórí iṣẹ wọn .  Bíbójútó àwọn ìṣòro lọnà yìí tún máa ń yọrí sí ṣíṣe ìyípadà nínú ọnà tí wọn ń gbà ṣe àwọn ọkọ òfuurufú àtàwọn ẹya ara wọn , pẹlú ìrètí pé irú àwọn àṣìṣe tó ti wáyé bẹẹ á jẹ àríkọgbọn , kí wọn sì lè dín irú àwọn àṣìṣe bẹẹ kù .  Ẹnì kan tó máa ń ṣàbójútó ọkọ òfuurufú sọ pé :  Gbogbo wa ni wọn máa ń sọ fún pé  ààbò kì í ṣàdéédéé wá  ńṣe lèèyàn máa ń múra sílẹ fún un .    Ó Ti Bẹrẹ Sí Í Wọ Ọkọ Òfuurufú Padà  Lẹyìn tí Alex ti fi oṣù mẹrin ta kú , tó kọ tí kò wọ ọkọ òfuurufú mọ , fúnra rẹ ló pinnu pé àsìkò tó tí òún gbọdọ wá nǹkan ṣe sí ìbẹrùbojo òun .  Kò jọ pé àwọn ọlọpàá àtàwọn ẹṣọ ológun tó máa ń wà ní Pápákọ Òfuurufú Ńlá ìlú Boston tún ń dáyà já a mọ .  Bẹẹ sì ni ìlà àwọn èrò tí wọn ń yẹ wò tó gùn lọ rẹrẹẹrẹ àti bí wọn ṣe máa ń fọwọ tú ẹrù rẹ wò yẹbẹyẹbẹ kò bí Alex nínú rárá .  Fún Alex , ẹrí tó ń fini lọkàn balẹ làwọn nǹkan wọnyẹn jẹ , pé òun lè wọ ọkọ òfuurufú láìsí ìbẹrù .  Ìlàágùn akọ ṣì máa ń bò ó díẹdíẹ , bẹẹ sì ni àyà rẹ ṣì máa ń já lẹẹkọọkan .  Àmọ , bí Alex ti ń gbé ẹrù ọwọ rẹ tí wọn ti yẹ wò sínú ibi ìkẹrùsí tó wà lókè ibi tó jókòó sí , ó sọ pé :  Ara ti tù mí gan - an báyìí ju ti tẹlẹ lọ .    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Ìsọfúnni Lórí Wíwọ Ọkọ Òfuurufú  Níbàámu pẹlú ohun táwọn olùṣèwádìí fojú bù , ìdá kan nínú márùn - ún àwọn tó ń wọ ọkọ òfuurufú lẹrù máa ń bà .  Àmọ ṣá , gbogbo àwọn èèyàn wọnyí kọ ló gbà pé ọkọ òfuurufú léwu láti wọ .  Lọpọ ìgbà , ọtọ lohun tó máa ń já wọn láyà , irú bí ìbẹrù wíwà lókè fíofío tàbí ti wíwà láàárín ọpọ èèyàn nínú ibi kótópó kan .   Àtẹ Ìsọfúnnni tó wà ní ojú ìwé 8   BÁWO NI JÀǸBÁ ṢE LÈ ṢẸLẸ LEMỌLEMỌ TÓ ?  Lọdún , ó lè ṣẹlẹ Nígbèésí ayé , ó lè  ní ẹẹkan nínú ìgbà : ṣẹlẹ lẹẹkan nínú ìgbà :  Jàǹbá mọtò 6,212 81  Kí ẹlòmíràn gbẹmí ẹni 15,104 197  Kí ẹrọ pani 265,000 3,500  Jàǹbá ọkọ òfuurufú 390,000 5,100  Kéèyàn kú sínú kùdu ìwẹ 802,000 10,500  Kí ẹranko tàbí ewéko olóró pani 4,200,000 55,900  Kí mànàmáná pani 4,300,000 56,000   Credit Line   Ibi tá a ti rí ìsọfúnni yìí : National Safety Council   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Wọn ti mú kí ètò ààbò pọ sí i ní pápákọ òfuurufú   Credit Line   Fọtò AP  Joel Page   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Gbígba ìsọfúnni àwọn arìnrìn - àjò sílẹ àti ṣíṣàyẹwò wọn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Wọn ti mú kí ṣíṣe àbójútó ọkọ òfuurufú gbé pẹẹlí sí i   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Àwọn tí wọn kẹkọọ jinlẹ , tí wọn sì ti mọṣẹ dáadáa ló ń wa ọkọ òfuurufú  Bó o Ṣe Lè Fọwọ Pàtàkì Mú Ọràn Ààbò  FÍFÒ lókè ní ohun tó fi kìlómítà mọkànlá jìn sísàlẹ máa ń kó jìnnìjìnnì bá àwọn kan .  Ó lè dà bí ìgbà téèyàn ń tàpá sí òfin ìṣẹdá .  Ṣùgbọn bí àwọn ìlànà ààbò ṣe ń múná sí i tí ọkọ òfuurufú wíwọ sì túbọ ń fini lọkàn balẹ , àwọn ewu tó dà bíi pé ó wà nínú fífò lókè fíofío nínú ọkọ òfuurufú ti dín kù jọjọ .  Àmọ ṣá o , lẹẹkọọkan , àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ máa ń rán wa létí pé , àjálù lè ṣẹlẹ .  Bí O Ṣe Lè Borí Ìbẹrù  Bó tilẹ jẹ pé òótọ ni pé àjálù lè ṣẹlẹ , àtìgbà láéláé ni àwọn ẹdá èèyàn ti nífẹẹ sí àtimáa fò ní òfuurufú .  Ẹgbẹrún ọdún kan ṣáájú kí Kristi tó wá sáyé , Dáfídì Ọba kọwé pé :  Ì bá ṣe pé mo ní ìyẹ apá bí ti àdàbà !  Èmi ì bá fò lọ .   Gẹgẹ bí àwọn àlàyé tá a ṣe ṣáájú ti fi hàn , ìmọ iṣẹ ẹrọ òde òní ti mú kí ìrìn - àjò nípasẹ ọkọ òfuurufú jẹ ọkan lára àwọn ọnà tó láàbò tó ga jù lọ láti gbà rìnrìn - àjò .  Kì í kúkú ṣe pé àṣìṣe ò lè ṣẹlẹ , torí kò sí ohun kankan nínú ayé ìsinsìnyí tó bọ lọwọ ewu pátápátá tàbí téèyàn lè sọ pé báyìí ló ṣe máa rí tó sì máa rí bẹẹ .  Á dáa ká máa fi èyí sọkàn tá a bá jẹ ẹnì kan tó máa ń fi ìwàǹwara hùwà nígbà tí nǹkan bá ṣẹlẹ , tí a ò sì sí nípò láti ṣe ohunkóhun .  Àwọn èèyàn kan lè máa ronú pé ,  Tí ọwọ mi bá lè tẹ èèkù idà ni , ìbẹrù mi ì bá mọ níwọn .   Bọràn bá rí bẹẹ , irú àwọn ẹni bẹẹ lè ní ìṣòro láwọn ipò tí wọn ò lágbára láti ṣe nǹkan kan nípa rẹ .  Wíwọ ọkọ òfuurufú máa ń mú kéèyàn bára rẹ nírú ipò yẹn .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ akitiyan làwọn tó mọ nípa ọkọ òfuurufú ń ṣe láti mú kí ewu wíwọkọ òfuurufú túbọ dín kù , síbẹ kó yẹ kéèyàn wá máa ronú pé kò sí ìṣòro èyíkéyìí .  Àtàwọn òṣìṣẹ ọkọ òfuurufú o àtàwọn arìnrìn - àjò o , gbogbo wọn ló yẹ kó fọwọ sowọ pọ láti dín àwọn ohun tó lè fa jàǹbá kù .  Síbẹ , àwọn aláṣẹ ọkọ òfuurufú ò yéé kìlọ pé ewu ṣì ń bẹ o .  Òwe inú Bíbélì kan tó mọgbọn dání sọ pé :  Ọlọgbọn èèyàn rí ewu tẹlẹ ó sì lo ìṣọra .   Ó dára láti mọ pé , kò sọgbọn kí ewu máà sí nínú ohunkóhun téèyàn bá ń ṣe , ì báà tiẹ jẹ díẹ .  Ohun tá à ń sọ ni pé , máa rántí pé irú ìṣọra kan náà téèyàn nílò láti dáàbò bo ara rẹ nínú àwọn ipò mìíràn náà ló yẹ kéèyàn lò nínú wíwọkọ òfuurufú .  Ó lè má fi bẹẹ ṣòro fún àwọn tó máa ń wọkọ òfuurufú déédéé láti bójú tó ara wọn láwọn àkókò líle koko tá à ń gbé yìí .  Ìdí ni pé , àwọn sábà máa ń mọ púpọ nípa pápákọ òfuurufú àti ọkọ òfuurufú fúnra rẹ ju àwọn èrò mìíràn lọ .  Ìwọ náà lè mọ ọpọ nǹkan nípa wíwọkọ òfuurufú bíi tiwọn , kí ọkàn tìrẹ náà sì máa balẹ bíi tiwọn nípa títẹlé àwọn ìgbésẹ rírọrùn tá a ṣàlàyé wọn nínú àwọn àpótí tó wà nínú àpilẹkọ yìí .  Rírìnrìn Àjò Láìsí Ìyọnu  Bó tilẹ jẹ pé àǹfààní àwọn èèyàn làwọn ibi àyẹwò tó wà ní pápákọ òfuurufú wà fún , ìyọlẹnu làwọn arìnrìn - àjò kan  pàápàá àwọn tójú máa ń kán  máa ń kà á sí .  Gẹgẹ bí a ti mọ pé ètò ààbò ní ọpọ àwọn pápákọ òfuurufú ti le ju ti tẹlẹ lọ , o dára láti tẹ lé àwọn ìdámọràn tó wà nísàlẹ yìí kó lè túbọ rọrùn fún ọ láti kọjá láwọn ibi àyẹwò náà :   Tètè dé .  Nípa títètè dé sí pápákọ òfuurufú ṣáájú ìgbà tí ọkọ máa gbéra , wàá lè fara balẹ , wàá sinmi díẹ , wàá sì lè yẹra fún ìnira tó máa ń wáyé tí ohun téèyàn ò rò tẹlẹ bá ṣẹlẹ tàbí tí àwọn àìfararọ mìíràn bá wáyé .   Nígbà tó o bá ń ṣètò ọkọ òfuurufú tó o máa wọ , èyí tó máa ń gbé àwọn oníṣòwò ni kó o máa wọ .  Àwọn ti ní ọpọlọpọ ìrírí , wọn kì í fi bẹẹ gbé ẹrù tó pọ , wọn kì í sì í fẹ fi àkókò ṣòfò .   Kó o tó kọjá ní ẹnu ọnà tí wọn fi ẹrọ tó máa ń fi àwọn nǹkan onírin hàn , mú àwọn nǹkan tó o mọ pé ó lè jẹ kí aago ẹrọ náà dún kúrò lára rẹ .  Àwọn nǹkan bíi kọkọrọ ilé , owó wẹwẹ , àwọn ohun ọṣọ , àti tẹlifóònù alágbèérìn .  Kó wọn fún olùtọjú èrò kan bó o ti ń sún mọ ẹnu ọnà náà .   To àwọn báàgì àtàwọn ẹrù mìíràn tó o kó sórí bẹlíìtì tó ń gbé ẹrù dáadáa ; bí ẹni tó wà nídìí ẹrọ onítànṣán tí wọn fi ń yẹ ẹrù wò bá rí i tí àwọn ẹrù rẹ ṣe hágahàga , ó lè fẹ kó o tú u han òun tàbí kó sọ pé kó o tún gbé e kọjá níwájú ẹrọ náà nígbà kejì .   Jẹ kí olùtọjú èrò mọ ṣáájú nípa ohun èyíkéyìí tó o mọ pé ó lè mú kí aago ẹrọ tó ń yẹ ẹrù wò náà dún , irú bí ohun èèlò kan tó jé onírin tí ìyá rẹ àgbà fún ọ .  Bí àlàyé tó bọgbọn mu tó o ṣe nípa àwòrán tó rí gbágungbàgun tí ẹrọ onítànṣán náà gbé jáde bá ti tẹ ẹni tó wà nídìí ẹrọ náà lọrùn , kò dájú pé á sọ pé dandan lòún gbọdọ tú ẹrù rẹ wò .  Bí ojú bá ń kán ọ gidi , o lè ti yọ ohun náà jáde nínú ẹrù rẹ kó o tó dé ibi tí ẹrọ náà wà , kó o sì sọ pé kí wọn fọwọ yẹ ara rẹ wò .   Bí nǹkan kan lára rẹ bá mú aago ẹrọ náà dún , fọwọ sowọ pọ pẹlú àwọn òṣìṣẹ náà kó o sì tètè ṣàlàyé ohun tó fà á .  Bí olùtọjú èrò náà bá mọ pé ohun kan tó ò tíì mú kúrò lára rẹ ló jẹ kí aago náà dún , tí olùtọjú èrò mìíràn nítòsí rẹ sì ní ohun èlò ọlọwọ kan tí wọn fi ń yẹ ara èèyàn wò lọwọ , ó lè sọ fún ọ pé kó o lọ sọdọ rẹ fún àyẹwò .   Ó dájú hán - únhán - ún pé o ò ní í bá ọkọ òfuurufú tó yẹ kó o wọ lọ bó o bá lọ ń fi ọrọ àwọn tó ń já ọkọ òfuurufú gbà dápàárá tàbí kó o máa fi ọrọ bọǹbù ṣàwàdà .  Yàtọ sí pé àwọn ẹṣọ aláàbò á yẹ gbogbo ara rẹ wò fínnífínní , wọn lè fẹsùn ìwà ọdaràn kàn ọ .  Ọkọ Á Gúnlẹ Láyọ O !  Ǹjẹ ó tiẹ ṣeé ṣe láti rí ọkọ òfuurufú tó fini lọkàn balẹ wọ ?  Bẹẹ ni , ó ṣeé ṣe dáadáa .  Láìka irú ọkọ òfuurufú tó o yàn láti wọ sí , ohun tó dájú ni pé , o lè débi tí ò ń lọ láìsí ìfarapa kankan .  Bó o bá ń ṣiyèméjì nípa bóyá kó o wọ ọkọ òfuurufú tàbí kó o má wọ ọ , lọ ṣèwádìí lórí àkọsílẹ tí iléeṣẹ ọkọ òfuurufú tí ò ń gbèrò láti wọ ní lórí ọràn ààbò .  Máa rántí pé , láìka àwọn jàǹbá tí wọn sọ pé ó ń ṣẹlẹ sí , ìrìn - àjò nípasẹ ọkọ òfuurufú ṣì jẹ ọkan lára àwọn ọnà tó láàbò jù lọ láti gbà rìnrìn àjò .  Ní báyìí ná , gbogbo wa lè máa wọnà fún àkókò náà , nígbà tí ìjọba Ọlọrun yóò bẹrẹ sí ṣàkóso lórí ilẹ ayé , tí ààbò àti ìfọkànbalẹ yóò wà .  Kò ní sí ẹnì kankan tí yóò máa fi ẹmí ẹlòmíràn sínú ewu láàárín ìdílé ẹdá èèyàn tó bẹrù Ọlọrun tó sì jẹ alálàáfíà .  Àwọn èèyàn  yóò wà láìséwu , wọn yóò sì rí ààbò kúrò nínú ìbẹrù jàǹbá .   Òwe 1 : 33 Holy Bible  Contemporary English Version .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé    Fún àpilẹkọ tó jíròrò àwọn ohun tó jẹ mọ èyí , wo Jí ! , February 8 , 1990 , tó ní àpilẹkọ náà ,  Ìbẹrù Ìrìn - àjò - Òfúúrufú  Ó Ha Dè Ọ Mọlẹ Lápàpàǹdodo Bi ?    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10 , 11   ÀWỌN ÌSỌFÚNNI DÍẸ TÓ LÈ DÁÀBÒ BÒ Ọ  Ọkọ òfuurufú tí kì í dúró lọnà ni kó o máa wọ .  Ìgbà tí ọkọ òfuurufú bá ń gbéra nílẹ , tó ń lọ sókè , tó ń bọ wálẹ tàbí tó ń balẹ ni ọpọ jù lọ jàǹbá máa ń ṣẹlẹ .  Tó o bá ń wọ ọkọ òfuurufú tí kì í dúró lọnà , èyí á dín jàǹbá kù .  Ọkọ Òfuurufú tó tóbi gan - an ni kó o máa wọ .  Wọn sábà máa ń ṣe àwọn ọkọ òfuurufú tí èrò wọn ju ọgbọn lọ lọnà tó ṣeé gbára lé ju àwọn kéékèèké lọ , wọn sì máa ń fàṣẹ sí wọn pé wọn pegedé .  Bákan náà , ká ní jàǹbá ńlá kan lọ ṣẹlẹ , ó sábà máa ń ṣeé ṣe fún àwọn tó bá wọ ọkọ òfuurufú tó tóbi gan - an láti yè bọ ju àwọn kéékèèké lọ .  Máa tẹtí sílẹ dáadáa sí àlàyé tó máa ń wáyé kí ọkọ òfuurufú tó gbéra .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìsọfúnni náà máa ń dà bí àsọtúnsọ , àwọn ọnà téèyàn lè tètè gbà sá jáde tí ọràn pàjáwìrì bá ṣẹlẹ lè yàtọ síra , ó sinmi lórí irú ọkọ òfuurufú tó o bá wọ àti apá ibi tó o bá jókòó sí .  Má ṣe kó àwọn ẹrù tó wúwo sí ibi ìkẹrùsí tó wà lókè ibi tó o jókòó sí .  Àwọn ibi ìkẹrùsí tó wà lókè ibi tó o jókòó lè máà tóbi tó láti gba àwọn ẹrù tó bá wúwo gan - an dúró bí ìjì líle bá bẹrẹ sí í mi ọkọ òfuurufú náà jìgìjìgì , nítorí náà , bó o bá ní ẹrù tí kò ní rọrùn fún ọ láti gbé síbi ìkẹrùsí náà , jẹ kó ti wà lára àwọn ẹrù tí wọn máa dì sáyè ẹrù .  Rí i pé o de bẹlíìtì ìjókòó rẹ le dáadáa tó o bá wà lórí ìjókòó .  Jíjẹ kí bẹlíìtì rẹ wà ní dídè nígbà tó o bá wà ní ìjókòó á túbọ pèsè ààbò tó ṣeé ṣe kó o nílò bó bá ṣẹlẹ pé ọkọ òfuurufú náà lọ pàdé ìjì líle láìròtẹlẹ .  Fetí sílẹ sí àwọn olùtọjú èrò inú ọkọ òfuurufú .  Kò sí ìdí méjì táwọn olùtọjú èrò fi máa ń wà nínú ọkọ òfuurufú ju torí ààbò lọ , nítorí náà , bí ọkan nínú wọn bá sọ fún ọ pé kó o ṣe ohun kan , kọkọ ṣe ohun náà ná kó o tó ṣẹṣẹ wá máa béèrè ìbéèrè .  Má ṣe mú ohun eléwu kankan wọnú ọkọ òfuurufú .  Ọpọ rẹpẹtẹ àwọn nǹkan tó léwu ló wà tí wọn ò fàyè gbà nínú ọkọ òfuurufú .  Àmọ , ó yẹ kí ìwọ fúnra rẹ mọ pé kò yẹ kó o gbé epo bẹntiróò , àwọn ohun tó lè mú nǹkan dípẹtà , gáàsì olóró àti irú àwọn nǹkan mìíràn bẹẹ wọlé , àyàfi tí àwọn tó ni iléeṣẹ ọkọ òfuurufú náà bá ti fàyè gbà á , tí wọn sì fúnra wọn gbé e sínú ohun tó bójú mu .  Má ṣe mu ọtí lámujù .  Irú ọtí yòówù kó o mu , yóò nípa lórí rẹ tó o bá wà nínú ọkọ òfuurufú ju ìgbà tó o bá wà lórí ilẹ lọ .  Ìwọntúnwọnsì ló dára nínú gbogbo nǹkan , ìbáà jẹ pé èèyàn wà nínú ọkọ òfuurufú tàbí bẹẹ kọ .  Rí i pé ò ń wà lójúfò .  Tó bá ṣèèṣì ṣẹlẹ pé o bára rẹ nínú ipò pàjáwìrì , irú bíi kí àwọn olùtọjú èrò sọ pé kẹ ẹ múra láti jáde kíákíá , tẹ lé ohun tí wọn bá sọ àti ohun tí àwọn òṣìṣẹ mìíràn nínú ọkọ òfuurufú náà bá ní kẹ ẹ ṣe , kó o sì tètè jáde bó bá ti lè yá tó .   Credit Line   Ibi tá a ti mú ìsọfúnni : AirSafe.com   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   BÓ O ṢE LÈ FI ÌDÍLÉ RẸ LỌKÀN BALẸ  Bó o bá ń rìnrìn àjò , àwọn ọnà tó o lè gbà ran ìdílé rẹ lọwọ láti borí ìbẹrù wọn rèé .  Bá ìdílé rẹ sọrọ .  Kó o tó gbéra ìrìn àjò rẹ , lo àkókò díẹ pẹlú ìdílé rẹ , kó o bá wọn sọrọ nípa ààbò tìrẹ àti tiwọn náà .  Ṣàlàyé àwọn ètò ààbò tuntun táwọn iléeṣẹ ọkọ òfuurufú ṣẹṣẹ ṣe àti bí èyí ṣe máa túbọ fi kún ààbò rẹ lẹnu ìrìn àjò náà .  Fún wọn láyè láti sọ ohun tó ń já wọn láyà .  Jẹ kí ìdílé rẹ sọ ìbẹrù tó wà lọkàn wọn .  Wọn nífẹẹ rẹ , ààbò rẹ sì jẹ wọn lógún .  Tẹtí sílẹ dáadáa sí ohun tí wọn ń sọ , má sì ṣe dá ọrọ mọ wọn lẹnu , kó o gbà pé gbogbo ohun tí wọn sọ pé ó ń ba àwọn lẹrù náà ló ṣe pàtàkì .  Fun wọn ní ojúlówó ìdánilójú .  Sọ fún wọn nípa bí oríṣiríṣi àwọn àjọ ṣe ń gbìyànjú láti dènà àwọn ìkọlù mìíràn látọdọ àwọn apániláyà lọjọ iwájú .  Lára àwọn akitiyan wọn ni ètò ààbò tó gbópọn ju ti tẹlẹ lọ láwọn pápákọ òfuurufú àti nígbà téèyàn bá wà nínú ọkọ òfuurufú .  Kò dájú pé láburú kankan máa ṣẹlẹ tó o bá wà nínú ọkọ òfuurufú .  Jẹ kí àwọn aráalé máa gbúròó rẹ .  Ṣèlérí fún wọn pé wàá fóònù wọn tó o bá ti dé ibi tó ò ń lọ .  Má ṣe dáwọ àtimáa bá wọn sọrọ lórí tẹlifóònù dúró ní gbogbo ìgbà tó o bá wà lájò .  Ó tún ṣe pàtàkì pé kí ìdílé rẹ mọ bí wọn ṣe lè kàn sí ọ bí ọràn pàjáwìrì bá ṣẹlẹ .   Credit Line   A mú un látinú ìsọfúnni tí a pè ní United Behavioral Health lórí Íńtánẹẹtì   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Múra tán láti fọwọ sowọ pọ láwọn ibi àyẹwò ààbò ní pápákọ òfuurufú  Eré Ìdárayá Àwọn Èwe  Ìwà Ipá Tuntun Tó Ń tàn Kálẹ   Àwùjọ àwọn ọmọ ilé ìwé gíga kan pàdé pọ láti jọ gbá bọọlù aláfọwọgbá , àmọ ìjà ni wọn fi kẹyìn eré ọhún .  Ńṣe ni àwọn òbí , àwọn kóòṣì , àtàwọn eléré ìdárayá náà , tí gbogbo wọn lé ní ọgọrùn - ún ń pariwo gèè tí wọn sì ń ju ẹṣẹ síra wọn nígbà tí ọkan nínú àwọn ẹgbẹ agbábọọlù náà borí ìdíje náà láàárín àfikún àkókò tí wọn fún wọn .   Àwùjọ àwọn èwe kan tí kò tíì pé ọmọ ọdún mẹtàlá jọ ń gbá bọọlù aláfọwọgbá tó wà fún ọkùnrin àtobìnrin .  Nígbà tí ọmọ ọlọdún mẹwàá kan sọ bọọlù tí ẹlòmíràn jù sí i sílẹ , ńṣe ni kóòṣì gbé ọmọ náà , tó sọ ọ mọlẹ , tó sì dá a lápá méjèèjì .   Kóòṣì ẹgbẹ agbábọọlù baseball kan tó jẹ ti àwọn ọjẹ wẹwẹ yọ ọkan lára àwọn ọmọ tó ń kópa nínú eré ìdárayá náà kúrò .  Ní bàbá ọmọdékùnrin náà bá ń lérí sí kóòṣì náà pé pípa lòún máa pà á , ńṣe ni wọn sì ju bàbá náà sẹwọn ọjọ márùnlélógójì .   Nígbà ìdánrawò eré bọọlù orí yìnyín àwọn ọmọ wẹwẹ kan , awuyewuye wáyé láàárín àwọn bàbá méjì fún bí wọn ṣe lo àwọn òfin eré náà .  Bàbá kan sì lu èkejì pa fin - ín - fin - ín lójú àwọn ọmọ onítọhún mẹtẹẹta .  IRÚ àwọn ìròyìn tó ń dáyà jáni báyìí ti wá di èyí tó wọpọ gan - an .  Ó dà bíi pé oríṣi ìwà ipá tuntun kan ti ń tàn kálẹ báyìí láwọn pápá ìṣeré , láwọn ibi tí wọn ti ń gbá bọọlù alápẹrẹ , láwọn ibi tí wọn ti ń gbá bọọlù orí yìnyín àti láwọn ibi ìṣeré .  Ìwà ipá táwọn òbí àtàwọn kóòṣì ń hù , tó jẹ pé wọn múra tán láti jà ju kí wọn gbà pé ọmọ fìdí rẹmi lọ .  Jeffrey Leslie , ààrẹ Ẹgbẹ Àwọn Eléré Ìdárayá ti Jupiter - Tequesta  Florida  , sọ pé :  Mo ti rí àwọn òbí tó ń kígbe mọ àwọn ọmọ wọn , tí wọn á máa sọ fún wọn kíkankíkan pé wọn gbọdọ rí i pé àwọn rọwọ mú ; mo ti rí àwọn ọmọdé tí wọn ń gbá àwọn ọmọ mìíràn lẹṣẹẹ nínú eré , tó jẹ pé àwọn òbí wọn ló ń tì wọn láti ṣe bẹẹ ; mo sì ti rí àwọn ọmọ tí wọn ń sunkún lórí pápá ìṣeré nítorí pé àwọn òbí wọn dójú tì . . . wọn .   Jeffrey fi kún un pé :  Kò sí ibòmíràn tí ìwàkiwà àwọn òbí ti ń fara hàn gbangba - gbàǹgbà tó ibi eré ìdárayá àwọn èwe .   Láti dáàbò bo àwọn èwe lọwọ irú ìwà ipá bẹẹ , láwọn àgbègbè kan , wọn ní láti gbé àwọn ìgbésẹ tó lágbára nípa fífòfinde àwọn òbí kan pé wọn ò gbọdọ wá síbi eré ìdárayá àwọn ọmọ wọn .  Kí ló ti jẹ àbájáde ìbínú òdì tó ń tàn kálẹ yìí ?  Fred Engh , olùdásílẹ àti ààrẹ Àjọ Eléré Ìdárayá Àwọn Èwe ti Ìjọba Àpapọ , èyí tó fìdí kalẹ sílùú Florida , sọ pé :  Àwọn ìwà tí ń kótìjú báni táwọn àgbàlagbà tó túbọ ń pọ sí i ń hù yìí ti ń sọ eré ìdárayá àwọn ọdọ dìdàkudà , ó ń ba ìgbádùn tó wà nínú rẹ jẹ , ó sì ń jẹ kí ọkẹ àìmọye àwọn èwe máa rò pé ohun tó bójú mu ni láti máa hu ìwà jàgídíjàgan .  Kò Sóhun Tí Wọn Ò Lè Ṣe Láti Borí Lọnàkọnà  Ohun tó jọ pé ó jẹ gbòǹgbò ìṣòro yìí ni pé , àwọn òbí máa ń fẹ kó jẹ pé àwọn ọmọ wọn ló máa ta gbogbo àwọn ọmọ tó kù yọ kí wọn sì borí lọnàkọnà .  Aṣojú kan fún Àjọ Tó Ń Dènà Ṣíṣe Àwọn Ọmọdé Níṣekúṣe , èyí tó wà ní orílẹ - èdè Kánádà , sọ pé :  Nígbà tí bíborí bá di ohun tó ṣe kókó jù lọ , tó jẹ pé ẹni tó bá lágbára jù sì ni ẹni tó ṣe pàtàkì jù , èyí máa ń jẹ kí ìyà jẹ àwọn tí kò bá lágbára .  Nínú àwọn eré ìdárayá wọnyí , àwọn ọmọdé làwọn tí ìyà máa ń jẹ .   Ọgá kan nínú Ẹgbẹ Tó Ń Bójú Tó Ẹkọ Nípa Ìlera àti Eré Ìdárayá ní Ontario  Kánádà  sọ pé , àwọn ọmọ tí wọn bá ń fúngun mọ pé wọn ní láti borí ní dandan  lè ti kékeré di ẹni tó ń ní ìdààmú ọkàn .  Nígbà tí wọn bá sì dàgbà , kíkojú ìjákulẹ  lè  máà rọrùn fún wọn .   Abájọ tó fi jẹ pé lọpọ ìgbà , irú ìbínú táwọn òbí ń fi hàn yìí àti ìtara òdì táwọn kóòṣì máa ń ní máa ń fara hàn lára àwọn ọdọ tó ń kópa nínú àwọn eré ìdárayá náà .  Nígbà tí àwọn ọdọmọbìnrin kan ń gbá bọọlù volley , ìgbà méje ọtọọtọ làwọn tó ń kópa dojú ìjà kọ kóòṣì .  Ọmọbìnrin kan lọ ba ọkọ ayọkẹlẹ ọgá kan jẹ nítorí pé wọn lé e jáde nínú eré ìdárayá tẹníìsì kan .  Nígbà tí wọn fun fèrè pé ọmọ ilé ẹkọ gíga kan ṣòjóró nínú eré ìjàkadì kan , ńṣe ló lọ sẹ orí rẹ mọ orí rẹfirí kan , tí ìyẹn sì dákú lọ rangbandan .  Darrell Burnett , tó jẹ afìṣemọrònú àwọn ọmọdé àti olùgbaninímọràn lórí eré ìdárayá àwọn èwe , sọ pé :  Tẹlẹtẹlẹ , eré ìdárayá àwọn ọdọ  ló ti fìgbà kan rí  jẹ èyí tí kì í ní ìjàngbọn nínú rárá .  Àmọ kò rí bẹẹ mọ o .  Kì í tún ṣe eré lásán tó wà fún ìgbádùn àwọn ọdọ mọ .   Ohun Tí Àwọn Òbí Lè Ṣe  Ó dára kí àwọn òbí máa rántí pé ayọ tí àwọn ọmọ ń rí nínú eré ìdárayá àti bó ṣe máa ń mú ara wọn le ló ń mú kí wọn máa gbádùn rẹ .  Tí eré ìdárayá àwọn èwe bá wá di ohun tó ń kó másùnmáwo bá wọn , tó sì jẹ pé èébú àti àbùkù ni wọn ń gbà nídìí ẹ , á jẹ pé eré ìdárayá náà ti di nǹkan mìíràn nìyẹn , èyí kò sì fi ìfẹ hàn .  Bíbélì sọ pé :  Ẹyin òbí , ẹ má ṣe ṣe ohun tó máa kó ìrẹwẹsì bá àwọn ọmọ yín sí wọn láé .   Éfésù 6 : 4 , The Jerusalem Bible .  Kí ló lè ran òbí kan lọwọ láti lo ìwọntúnwọnsì nínú ọràn yìí ?  Lákọọkọ ná , rírántí ìgbà tí ìwọ náà jẹ èwe lè ràn ọ lọwọ .  Ṣé òótọ lo máa ń ta gbogbo àwọn ẹgbẹ rẹ yọ nínú eré ìdárayá ?  Ǹjẹ ó wá bọgbọn mu nígbà náà kó o máa retí pé kí ọmọ rẹ ọkùnrin tàbí ọmọ rẹ obìnrin ṣe bẹẹ ?  Ó ṣe tán ,  àwọn ọmọ jẹ ẹlẹgẹ .   Bákan náà , gbìyànjú láti ní èrò tó tọ nípa bíborí àti fífìdírẹmi .  Bíbélì pe ìbára - ẹni - díje láìníjàánu ní  asán . . . àti lílépa ẹfúùfù .   Oníwàásù 4 : 4 .  Ìdí rèé tí ẹnì kan tó ti wà nínú ẹgbẹ agbábọọlù baseball nígbà kan rí fi rọ àwọn òbí láti má ṣe máa wo bíborí àti fífìdírẹmi bí ohun bàbàrà .  Bẹẹ ni kò yẹ kí wọn máa bínú nígbà tí ọmọ wọn kò bá ṣe dáadáa tàbí kí inú wọn máa dùn kọjá ààlà nígbà tó bá gbégbá orókè .  Dípò tí wọn á fi máa ka bíborí sí ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ , ìgbádùn táwọn ọmọ ń rí nínú eré ìdárayá àti bó ṣe ń mú ara wọn jí pépé ló yẹ kí àwọn òbí máa fi sọkàn nígbà gbogbo .  Èyí ló mú kí àwọn òbí kan parí èrò pé , ìbára - ẹni - díje tí kò tọ ni eré ìdárayá ẹlẹgbẹjẹgbẹ àwọn ọdọ sábà máa ń yọrí sí .  Èyí kò wá túmọ sí pé àwọn ọmọ wọn kì í bá àwọn ọmọ mìíràn ṣe eré ìdárayá pọ o .  Bí àpẹẹrẹ , ọpọ àwọn òbí tó jẹ Kristẹni ti rí i pé àwọn ọmọ wọn máa ń gbádùn bíbá àwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ wọn ṣe eré ìdárayá pọ lẹyìnkùlé ilé wọn tàbí ní pápá ìṣeré kan ládùúgbò wọn .  Lọnà yìí , ó túbọ máa ń ṣeé ṣe fún àwọn òbí láti lè ṣàkóso irú àwọn ẹni tí àwọn ọmọ wọn ń bá kẹgbẹ .  Kí gbogbo ìdílé jọ máa najú jáde tún lè pèsè àwọn àǹfààní mìíràn fún eré ìdárayá gbígbámúṣé .  Lóòótọ , eré ìdárayá téèyàn ṣe lẹyìnkùlé ilé lè máà mú orí yá gágá tó kéèyàn wà nínú ẹgbẹ tó gbégbá orókè .  Àmọ , má ṣe gbà gbé o , pé ,  ara títọ ṣàǹfààní fún  kìkì  ohun díẹ ; ṣùgbọn fífọkànsin Ọlọrun ṣàǹfààní fún ohun gbogbo .   Nípa níní ojú ìwòye tó wà níwọntúnwọnsì yìí nípa eré ìdárayá , wàá lè gba ọmọ rẹ lọwọ àwọn ewu tó wà nínú ìwà ipá tuntun tó ń tàn kálẹ yìí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Nǹkan ìgbádùn ló yẹ kí eré ìdárayá jẹ , kì í ṣe ohun tó ń fa ìjà  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ohun Tó Yẹ Kó O Mọ Nípa Kérésìmesì  Ọ KẸ àìmọye èèyàn yíká ayé ti ń palẹ mọ báyìí láti gbádùn àjọdún Kérésìmesì ti ọdún 2002 .  Ó ṣeé ṣe kí ìwọ náà wà lára wọn .  Lọwọ kejì ẹwẹ , ó lè máà jẹ àṣà tìrẹ láti máa lọ sí ṣọọṣì lọjọ náà láti lọ ṣe ayẹyẹ tó gbajúmọ yìí .  Èyí ó wù kó jẹ , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé o ò ní lè yẹra pátápátá fún àwọn ohun tó so mọ Kérésìmesì .  Àwọn ohun tó ní í ṣe pẹlú ayẹyẹ Kérésìmesì máa ń fara hàn gbangba nínú káràkátà àti nínú eré ìnàjú , kódà láwọn ilẹ tí kì í ṣe ti ẹlẹsìn Kristi pàápàá .  Kí lo mọ nípa Kérésìmesì ?  Ǹjẹ ibì kankan wà nínú Bíbélì tó ti ṣíṣe ayẹyẹ ọjọ ìbí Kristi lẹyìn ?  Ibo ni ayẹyẹ tó gbajúmọ tí wọn ń ṣe ní gbogbo ọjọ kẹẹẹdọgbọn oṣù kejìlá ọdún yìí tiẹ ti bẹrẹ gan - an ?  Wọn Fòfin De Kérésìmesì  Bó o bá lè fi àkókò díẹ ṣèwádìí nípa kókó tá à ń sọrọ rẹ yìí , wàá rí i pé kì í ṣe látinú ẹsìn Kristẹni tòótọ ni Kérésìmesì ti ṣẹ wá .  Ọpọ ọmọwé akẹkọọ Bíbélì jinlẹ látinú onírúurú ẹya ìsìn jẹrìí sí èyí .  Pẹlú ìyẹn lọkàn , kò yẹ kó yà ọ lẹnu pé , ní Ilẹ Gẹẹsì , Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin Cromwell ṣòfin lọdún 1647 pé , kí wọn máa fi ọjọ Kérésìmesì ṣe ọjọ ìjẹwọ ẹṣẹ , nígbà tó sì di ọdún 1652 , ni wọn bá kúkú fòfin dè é pátápátá .  Èyí ló mú kí Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin náà máa pàdé ní gbogbo ọjọ tó bá bọ sí December 25 , láti ọdún 1644 sí ọdún 1656 .  Gẹgẹ bí òpìtàn Penne L .  Restad ti sọ ,  ńṣe làwọn òjíṣẹ tó bá wàásù nípa ọjọ Ìbí Kristi ń fẹwọn ṣeré .  Àwọn ọmọ ìjọ tó bá lọ fi àwọn nǹkan Kérésìmesì ṣe ṣọọṣì lọṣọọ yóò san owó ìtanràn .  Òfin tún sọ pé , wọn gbọdọ máa ṣí àwọn ṣọọbù lọjọ Kérésìmesì bí wọn ṣe máa ń ṣí i láwọn ọjọ tó kù .   Kí ló dé tí wọn fi gbé àwọn ìgbésẹ tó lágbára yìí ?  Àwọn Aláfọmọ ìsìn Pùròtẹsítáǹtì gbà gbọ pé , kò gbọdọ jẹ ṣọọṣì ló máa dá àwọn àṣà tí kò sí nínú Ìwé Mímọ sílẹ .  Wọn máa ń wàásù kíkankíkan láti bẹnu àtẹ lu àwọn ayẹyẹ tó so mọ àjọdún Kérésìmesì wọn sì máa ń pín àwọn ìwé kiri lórí èyí .  Irú ohun tó jọ èyí náà ṣẹlẹ ní Àríwá Amẹríkà .  Láàárín ọdún 1659 sí ọdún 1681 , wọn fòfin de Kérésìmesì ní àgbègbè Massachusetts Bay Colony .   Gẹgẹ bí òfin tí wọn ṣe nígbà náà ti wí , wọn ò gbọdọ ṣayẹyẹ Kérésìmesì lọnàkọnà .  Àwọn tó bá tàpá sí òfin yìí máa ń san owó ìtanràn .  Kì í ṣe àwọn Aláfọmọ ìsìn Pùròtẹsítáǹtì ti àgbègbè New England nìkan ni kò fara mọ ṣíṣayẹyẹ Kérésìmesì , àwọn àwùjọ kan tó ń gbé ní àárín gbùngbùn àgbègbè náà pẹlú kò fara mọ ọn .  Àwọn onísìn kan tó ń jẹ Quakers ní ìlú Pennsylvania náà kò jẹ lọwọ sí ṣíṣe ayẹyẹ Kérésìmesì bíi tàwọn Aláfọmọ ìsìn Pùròtẹsítáǹtì .  Ìwé kan sọ pé ,  kò pẹ lẹyìn táwọn ará Amẹríkà gba òmìnira wọn , Elizabeth Drinker , tóun fúnra rẹ jẹ ẹlẹsìn Quaker , pín àwọn olùgbé Philadelphia sí ọnà mẹta .  Àwọn kan jẹ ẹlẹsìn Quakers , tí wọn  ò ka ọjọ  Kérésìmesì  sí ọjọ tó ṣe pàtàkì ju òmíràn lọ ,  àwọn mìíràn jẹ àwọn tó kà á sí ohun àìgbọdọmáṣe nínú ẹsìn , àtàwọn yòókù tó jẹ pé  àríyá ẹhànnà àti mímu ọtí àmuyíràá ni wọn máa ń lo ọjọ náà fún .    Henry Ward Beecher , oníwàásù kan tó gbajúmọ nílẹ Amẹríkà , tí wọn tọ dàgbà ní ilé àwọn ẹlẹsìn Calvin àtayébáyé kò fi bẹẹ mọ nǹkan kan rárá nípa ohun tó ń jẹ Kérésìmesì títí tó fi pé ọmọ ọgbọn ọdún .  Beecher kọwé lọdún 1874 pé :  Nǹkan àjèjì pátápátá ni Kérésìmesì jẹ sí mi .   Àwọn Ìjọ Onítẹbọmi àtàwọn ọmọ Ìjọ Congregational ti ìpilẹṣẹ náà kò rí ìpìlẹ Ìwé Mímọ kankan fún ṣíṣayẹyẹ ọjọ ìbí Kristi .  Ìwé kan sọ pé , December 25 , ọdún 1772 ni Ìjọ Onítẹbọmi ti ìlú Newport  Rhode Island  nílẹ Amẹríkà ṣẹṣẹ ṣe ayẹyẹ Kérésìmesì fún ìgbà àkọkọ .  Èyí sì jẹ nǹkan bí àádóje  130  ọdún lẹyìn tí wọn ti dá Ìjọ Onítẹbọmi sílẹ ní àgbègbè New England .  Ibi Tí Kérésìmesì Ti Ṣẹ Wá  Ìwé gbédègbẹyọ New Catholic Encyclopedia là á mọlẹ pé :  Kò sẹni tó mọ ọjọ ìbí Kristi .  Àwọn ìwé ìhìn rere kò sọ ọjọ tàbí oṣù náà ní pàtó . . .  Gẹgẹ bí èròǹgbà ọmọwé H .  Usener . . . èyí tí ọpọ àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ òde òní fara mọ , ọjọ tí wọn pè ní ọjọ ìbí Kristi yìí ni wọn máa ń ṣayẹyẹ ọjọ tó gùn jù lọ nínú ọdún , èyí tó jẹ ìgbà òtútù  December 25 nínú Kàlẹńdà àwọn ará Róòmù , January 6 lórí Kàlẹńdà àwọn ará Íjíbítì  .  Ìdí ni pé , bí oòrùn bá ti ń padà sí apá Àríwá Ìlàjì Ilẹ Ayé làwọn kèfèrí tó jẹ olùfọkànsìn ọlọrun oòrùn tí wọn ń pè ní Mithra máa ń ṣe ayẹyẹ ọdún wọn tí wọn ń pè ní dies natalis Solis Invicti ,  ọjọ ìbí oòrùn tí kò ṣeé ṣẹgun  .  Ṣáájú àkókò yìí , ní December 25 , ọdún 274 Sànmánì Tiwa , Aurelian tó jẹ Olú Ọba Róòmù , ti polongo pé ọlọrun oòrùn ni olùdáàbòbò ilẹ ọba náà , ó sì ya tẹńpìlì kan sọtọ fún un ní àgbègbè Campus Martius .  Kérésìmesì bẹrẹ ní àkókò kan tí ìjọsìn oòrùn lágbára gan - an nílẹ Róòmù .   Ìwé gbédègbẹyọ MClintock àti Strong sọ pé :  Ṣíṣayẹyẹ Kérésìmesì kò ti ọdọ Ọlọrun wá , bẹẹ ni kò sì pilẹṣẹ látinú Májẹmú Tuntun .  Kò sí ẹrí kankan látinú Májẹmú Tuntun tá a lè tọka sí pẹlú ìdánilójú pé ọjọ kan báyìí ni a bí Kristi .    Ẹtàn Òfìfo  Lásán  Níbàámu pẹlú àwọn àlàyé tá a ṣé lókè yìí , ǹjẹ ó yẹ kí àwọn Kristẹni tòótọ lọwọ sí ayẹyẹ Kérésìmesì ?  Ǹjẹ inú Ọlọrun á dùn láti rí i ká máa da ìjọsìn rẹ pọ mọ ìgbàgbọ àti àṣà àwọn èèyàn tí kò jọsìn rẹ ?  Àpọsítélì Pọọlù ṣe ìkìlọ nínú Kólósè 2 : 8 pé :  Ẹ máa ṣọra : bóyá ẹnì kan lè wà tí yóò gbé yín lọ gẹgẹ bí ẹran ọdẹ rẹ nípasẹ ìmọ ọgbọn orí àti ẹtàn òfìfo ní ìbámu pẹlú òfin àtọwọdọwọ ènìyàn , ní ìbámu pẹlú àwọn ohun àkọbẹrẹ ayé , tí kò sì sí ní ìbámu pẹlú Kristi .   Àpọsítélì náà tún kọwé pé :  Ẹ má ṣe fi àìdọgba so pọ pẹlú àwọn aláìgbàgbọ .  Nítorí àjọṣe wo ni òdodo àti ìwà àìlófin ní ?  Tàbí àjọpín wo ni ìmọlẹ ní pẹlú òkùnkùn ?  Síwájú sí i , ìbáramu wo ni ó wà láàárín Kristi àti Bélíálì  Sátánì  ?  Tàbí ìpín wo ni olùṣòtítọ ní pẹlú aláìgbàgbọ ?   2 Kọríńtì 6 : 14 , 15 .  Lójú àwọn ẹrí tí kò ṣeé sẹ tó wà lárọọwọtó yìí , àwa Ẹlẹrìí Jèhófà kì í lọwọ sí àwọn ayẹyẹ Kérésìmesì .  Níbàámu pẹlú ohun tí Ìwé Mímọ wí , wọn ń làkàkà láti ṣe  ìjọsìn tí ó mọ , tí ó sì jẹ aláìlẹgbin ní ojú ìwòye Ọlọrun ,  nípa pípa ara wọn mọ  láìní èérí kúrò nínú ayé .   Jákọbù 1 : 27 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ọdún 1628 làwọn Aláfọmọ ìsìn Pùròtẹsítáǹtì ọmọ ilẹ Gẹẹsì dá Massachusetts Bay Colony sílẹ , òun ló sì tóbi jù lọ tó tún rọwọ mú jù lọ nínú àwọn àgbègbè tí wọn dá sílẹ láyé ọjọun ní New England .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 16   Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin ilẹ Gẹẹsì fòfin de àjọdún Kérésìmesì lọdún 1652   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 17    Nǹkan àjèjì pátápátá ni Kérésìmesì jẹ sí mi   HENRY WARD BEECHER , ÀLÙFÁÀ ṢỌỌṢÌ KAN NÍLẸ AMẸRÍKÀ LÓ SỌ BẸẸ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Àwọn kèfèrí olùfọkànsin ọlọrun Mithras àti ọlọrun oòrùn  tá a fi hàn nínú ère gbígbẹ  ṣayẹyẹ December 25   Credit Line   Musée du Louvre , Paris   Ìrètí Párádísè   Lọdún tó kọjá , ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ilẹ Papua New Guinea gba lẹtà kan látọdọ ọkùnrin kan tó máa ń ka ìwé ìròyìn Jí ! , tó ń gbé ní ìlú Lae , ní Ẹkùn - Ìpínlẹ Morobe .  Ó kọwé pé :   Ó dá mi lójú gbangba pé mi ò ṣàṣìṣe rárá lọdún márùn - ún sẹyìn  nígbà tí mo wà ní Etíkun Moresby  fún kíkà tí mo ka ìwé ìròyìn Jí !  tí ètò àjọ yín ń tẹ jáde .  Láti ọdún 1997 títí dòní , mi ò tíì pa ìtẹjáde kan jẹ .  Ńṣe ni gbogbo ilé mi kún fún ìwé ìròyìn Jí !   Ọpọ nǹkan ni mo ti kọ .  Mo ti mọ ọpọ ọrọ tí mi ò mọ tẹlẹ , ìmọ mi lórí onírúurú nǹkan ti pọ sí i , gírámà mi , àti òye mi nípa Ẹlẹdàá ti pọ sí i .  Mo ti dẹni tó túbọ ń rí ara gba nǹkan sí , tí mo túbọ ń gba tàwọn èèyàn rò , mo sì ti ń pọkàn pọ sí i , bẹẹ ni mo tún ti dẹni tó ń fojú pàtàkì wo àwọn ewéko àtàwọn ẹranko ju ti tẹlẹ lọ .  Ìmọràn mi ni pé kí ọpọ èèyàn púpọ sí i máa ka ìwé ìròyìn Jí !  àtàwọn ìtẹjáde yín yòókù .   Ẹni tó kọwé náà parí ọrọ rẹ báyìí pé :  Mo gbà pé bí gbogbo àwọn èèyàn tó wà láyé yìí bá di Ẹlẹrìí Jèhófà , ó dájú pé lọgán ni ìrètí wa nípa Párádísè yóò nímùúṣẹ .  Ẹ máà jáwọ nínú iṣẹ àtàtà tí ẹ ń ṣe o .   Àwọn ìtẹjáde àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ń tọka sí ìlérí tí Bíbélì ṣe pé , láìpẹ , ètò àwọn nǹkan ìsinsìnyí máa di èyí tí ayé tuntun rọpò rẹ , Ìjọba Ọlọrun ni yóò sì mú èyí wá .  Ìwé náà , Ìmọ Tí Ń Sinni Lọ sí Ìyè Àìnípẹkun tọka sí Ìjọba yẹn gẹgẹ bí ìdáhùn sí àwọn ìṣòro tó ń dààmú aráyé .  O lè béèrè fún ẹdà kan ìwé olójú ewé 192 yìí láti ṣe àyẹwò fúnra rẹ nípa kíkàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ewé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àdánwò Ìgbàgbọ ní Slovakia  GẸGẸ BÍ JÁN BALI ṢE SỌ Ọ  WỌN bí mi ní December 24 , 1910 , ní abúlé Záhor , tó wà ní ìhà ìlà oòrùn orílẹ - èdè Slovakia báyìí .  Nígbà yẹn , abúlé wa jẹ apá kan Ilẹ Ọba Austria òun Hungary .  Lọdún 1913 , màmá mi mú mi lọ sí Orílẹ - Èdè Amẹríkà lọdọ bàbá mi , ẹni tó ti kúrò ní Záhor ṣáájú àkókò yẹn .  Ọdún méjì lẹyìn tí èmi àti màmá mi dé sí ìlú Gary , ní ìpínlẹ Indiana , ni wọn bí àbúrò mi obìnrin tó ń jẹ Anna .  Láìpẹ lẹyìn náà ni Bàbá bẹrẹ àìsàn tó sì kú lọdún 1917 .  Mo di akẹkọọ onítara , mo sì wá nífẹẹ sí ọràn ẹsìn gidigidi .  Ní Ṣọọṣì Àwọn Ọmọlẹyìn Calvin tí mo ti máa ń lọ sí ilé ẹkọ Ọjọ Ìsinmi , olùkọ wa kíyè sí i pé mo nífẹẹ sí àwọn nǹkan tẹmí .  Kí n lè túbọ mọ púpọ sí i nípa ọràn ẹsìn , ó fún mi ní Ẹdà Ìtumọ Bíbélì ti Holman , èyí tó ní nǹkan bí ẹgbẹrún mẹrin ìbéèrè àti ìdáhùn nínú .  Èyí fún èmi tí mo jẹ ọmọ ọdún mọkànlá péré ní ọpọ nǹkan láti máa ronú lé lórí .   Èyí Ni Òtítọ   Láwọn ọdún wọnyẹn , lára àwọn tó ṣí wọlú láti orílẹ - èdè Slovakia , tí wọn ń gbé ní àdúgbò tá à ń gbé , di Akẹkọọ Bíbélì , ìyẹn orúkọ tí wọn ń pe àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà yẹn .  Ọkan lára wọn ni arákùnrin bàbá mi kan tó ń jẹ Michal Bali , ẹni tó fi àwọn òtítọ Bíbélì kọ wa .  Àmọ , lọdún 1922 , Màmá mú èmi àti arábìnrin mi padà lọ sí Záhor , tó ti di apá kan ìhà ìlà oòrùn orílẹ - èdè Czechoslovakia lásìkò náà .  Kété lẹyìn ìgbà náà , Arákùnrin Michal fi gbogbo ìdìpọ ìwé Studies in the Scriptures , èyí tí Charles Taze Russell kọ , ránṣẹ sí mi , pa pọ pẹlú àwọn àtúntẹ ìwé ìròyìn Ilé Ìṣọ tó ti kọjá , títí kan ìtẹjáde July 1 , 1879 , tí ó jẹ ẹdà ìwé ìròyìn Ilé Ìṣọ àkọkọ .  Mo ka gbogbo wọn tán látòkèdélẹ , mo tiẹ ka àwọn apá kan lára wọn léraléra , ó sì wá dá mi lójú gbangba pé mo ti rí òtítọ Bíbélì tí mò ń wá kiri .  Láàárín àkókò yẹn , àwọn Akẹkọọ Bíbélì kan tó jẹ ọmọ orílẹ - èdè Slovakia fi Orílẹ - Èdè Amẹríkà sílẹ , wọn sì padà sí ilẹ ìbílẹ wọn .  Àwọn ni wọn di àwùjọ àwọn Akẹkọọ Bíbélì àkọkọ tó ń sọ èdè Slovak lórílẹ - èdè Czechoslovakia .  Èmi àti màmá mi máa ń lọ sí àwọn ìpàdé tá à ń ṣe láyé ọjọun ní abúlé wa ní Záhor , àti láwọn ibòmíràn nítòsí ibẹ .  Àwọn ìpàdé wọnyẹn jọ irú àwọn ìpàdé Kristẹni tí wọn ṣe ní ọrúndún kìíní .  A sábà máa ń pàdé nínú ilé ọkan lára àwọn Akẹkọọ Bíbélì náà , níbi tí a óò ti jókòó yí tábìlì kan ká , èyí tí wọn gbé àtùpà kan tó ń lo epo bẹtiróò lé lórí .  Torí pé èmi ni mo kéré jù lọ láàárín wọn , màá rọra jókòó lọwọ ẹyìn , màá sì máa gbọ ohun tí wọn ń sọ nínú òkùnkùn tí mo wà .  Àmọ nígbà míì , wọn máa ń sọ pé kí n dá sí ìjíròrò náà .  Nígbà tí ọrọ kan tí wọn kà lédè Slovak kò bá yé wọn , wọn á ní :  Tóò , Ján , kí ni èdè Gẹẹsì sọ lórí ọrọ yìí ná ?   Mo máa ń hára gàgà láti wá síbi tí àtùpà náà wà , tí màá sì túmọ ohun tó wà nínú ìtẹjáde Gẹẹsì sí èdè Slovak .  Lára àwọn tó di Akẹkọọ Bíbélì ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , tí wọn sì padà wá sí orílẹ - èdè tó ti di Czechoslovakia lásìkò náà ni Michal Šalata .  Ó padà sí abúlé Sečovce tó wà nítòsí wa , níbi tó ń gbé tẹlẹ , ó sì ṣèrànwọ láti ṣètò iṣẹ ìwàásù ní Czechoslovakia .  Arákùnrin Šalata máa ń mú mi dání tó bá ń rìnrìn - àjò lọ fún iṣẹ ìwàásù .  Nígbà tó di ọdún 1924 , tí mo jẹ ọmọ ọdún mẹtàlá , mo sọ fún un pé kó ṣe ìrìbọmi fún mi .  Bó tilẹ jẹ pé màmá mi ń wò ó pé mo ṣì kéré jù láti gbé irú ìgbésẹ tó gba ìrònújinlẹ bẹẹ , mo jẹ kó dá a lójú pé ìpinnu mi nìyẹn , mi ò sì lè yẹ ẹ .  Nítorí náà , ní oṣù July ọdún yẹn , nígbà àpéjọ ọlọjọ kan tá a ṣe nítòsí Odò Ondava , mo fi àmì ìyàsímímọ mi sí Jèhófà hàn nípa ṣíṣe ìrìbọmi nínú odò yẹn .  Àwọn Àǹfààní Iṣẹ Ìsìn Tí Mo Ṣìkẹ Gidigidi  Nígbà tí mo wà lọmọ ọdún mẹtàdínlógún , mo gbọ pé wọn fẹ ṣe ètò ìsìnkú kan ní kìlómítà bíi mélòó kan sí abúlé tí mo ti ń wàásù .  Ìyẹn ni ètò ìsìnkú àkọkọ tí àwọn Akẹkọọ Bíbélì máa ṣe ní àgbègbè yẹn .  Nígbà tí mo débẹ , mo la àárín àwọn ará abúlé tó ti ń fojú sọnà láti wo bí a ṣe fẹ ṣe ètò náà kọjá , mo sì lọ bá olùbánisọrọ náà .  Nígbà tí mo dé ọdọ rẹ , ó yíjú sí mi , ó sì sọ pé :  Èmi ni màá kọkọ sọrọ , ìwọ ni wàá sì máa sọ ìyókù lọ .   Mo gbé ọrọ mi ka àkọsílẹ Ìwé Mímọ tó wà nínú 1 Pétérù 4 : 7 , èyí tó kà pé :  Òpin ohun gbogbo ti sún mọlé .   Mo fi hàn látinú Ìwé Mímọ pé òpin máa tó dé bá ìnira àti ikú , mo sì ṣàlàyé ìrètí àjíǹde .  Láìka ti pé mo kéré ju ọjọ orí mi gan - an lọ  tàbí bóyá torí pé mo sì jẹ ọdọ ló fà á  gbogbo àwọn olùgbọ ló tẹtí bẹlẹjẹ sí ọrọ mi .  Àwọn ìròyìn tí ń mórí ẹni wú jáde nínú ìtẹjáde llé Ìṣọ ti September 15 , 1931 , èyí tó ṣàlàyé pé a ò fẹ káwọn èèyàn máa pè wá ní Akẹkọọ Bíbélì tàbí irú àwọn orúkọ bẹẹ mọ , ṣùgbọn a fẹ kí wọn máa pè wá ní Ẹlẹrìí Jèhófà .  Lẹyìn tí mo ti ka ìsọfúnni yìí tán , àwọn Akẹkọọ Bíbélì tó wà lágbègbè wa ṣètò fún ìpàdé àkànṣe kan .  Àwa Akẹkọọ Bíbélì tí iye wa tó ọgọrùn - ún la pàdé ní abúlé Pozdišovce .  Níbẹ , mo láǹfààní láti sọ àsọyé kan tó ní àkòrí náà ,  Orúkọ Tuntun Náà ,  èyí tá a gbé ka llé Ìṣọ tí mo mẹnu kàn lókè .  Pẹlú ìdùnnú ńláǹlà ni gbogbo àwọn tó wà lórí ìjókòó fi nawọ wọn sókè nígbà tí a ní kí wọn tẹwọ gba ìpinnu kan náà tí àwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ wọn ti tẹwọ gba láwọn ibòmíràn lágbàáyé .  Lẹyìn èyí , a tẹ wáyà ránṣẹ sí orílé - iṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Brooklyn , ní ìpínlẹ New York , èyí tó kà pé :  Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tí a péjọ lónìí ní Pozdišovce gbà pẹlú àlàyé inú llé Ìṣọ tó sọ nípa orúkọ tuntun náà , a sì ń tẹwọ gba orúkọ tuntun yìí , Ẹlẹrìí Jèhófà .   Àgbègbè Slovakia àti Transcarpathia tó gbòòrò gan - an , tí wọn jẹ apá kan orílẹ - èdè Czechoslovakia ṣáájú Ogun Àgbáyé Kejì , wá di ilẹ ọlọràá fún iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni wa .  Láti wàásù káàkiri ìpínlẹ títóbi yìí , ẹsẹ la fi máa ń rìn , a sì tún máa ń wọ ọkọ ojú irin tàbí ká wọ bọọsì , tàbí ká gun kẹkẹ .  Lákòókò yẹn , a fi  Photo - Drama of Creation   Àwòkẹkọọ Onífọtò Nípa Ìṣẹdá  hàn ní ọpọlọpọ ìlú , ìyẹn ni sinimá tó ní àwọn àwòrán ara ògiri nínú pa pọ pẹlú ìró ohùn tí ń ṣàlàyé àwọn àwòrán náà .  Lẹyìn ṣíṣe àfihàn kọọkan , a máa ń gba àdírẹsì àwọn olùfìfẹhàn .  Wọn kó ọpọlọpọ àdírẹsì yìí fún mi , wọn sì ní kí n ṣètò àwọn Ẹlẹrìí tó máa lọ bẹ àwọn olùfìfẹhàn wò .  Láwọn ìlú kan , a máa ń háyà àwọn gbọngàn ìpàdé níbi tí mo ti máa ń sọ àkànṣe àsọyé lẹyìn tí a bá ti fi àwọn àwòrán náà han àwọn aráàlú .  Láàárín ọdún 1930 sí ọdún 1939 , mo láǹfààní láti lọ sí àwọn àpéjọ ńlá tá a ṣe ní ìlú Prague tó jẹ olú ìlú orílẹ - èdè wa .  Lọdún 1932 , Society ṣètò àpéjọ àgbáyé àkọkọ ní orílẹ - èdè Czechoslovakia .  A péjọ sí Gbọngàn Ìṣeré Varieté .  Ẹṣin ọrọ àsọyé fún gbogbo èèyàn tá a kéde láti sọ ni ,  Yúróòpù Ṣáájú Ìparun .   Èyí gba àfiyèsí àwọn aráàlú , nǹkan bí ẹgbẹrún kan ààbọ èèyàn ló sì pésẹ .  A ṣe àpéjọ àgbáyé mìíràn ní ìlú Prague lọdún 1937 , mo sì láǹfààní láti sọ ọkan lára àwọn àsọyé àpéjọ náà .  Àwọn Ẹlẹrìí wá sí àpéjọ yìí láti ọpọ àwọn orílẹ - èdè Yúróòpù , gbogbo wa la sì gba ìṣírí tá a nílò láti lè fara da àwọn àdánwò tó wáyé kété lẹyìn náà nígbà Ogun Àgbáyé Kejì .  Ìgbéyàwó , àti Àwọn Ìdánwò Bíburú Jáì  Lẹyìn tá a padà sí Czechoslovakia , èmi àti Màmá ṣiṣẹ ní ìfọwọsowọpọ pẹlú àwọn Akẹkọọ Bíbélì ẹlẹgbẹ wa láti abúlé Pozdišovce tó wà nítòsí .  Ibẹ ni mo ti wá rí ọmọbìnrin olójú rèǹtèrente kan tó ń jẹ Anna Rohálová .  Nígbà tá a dàgbà díẹ sí i la wá rí i pé ìfẹ tá a ní sí ara wa ju èyí tó kàn máa ń wà láàárín Kristẹni arákùnrin àti arábìnrin lọ .  A ṣègbéyàwó lọdún 1937 .  Látìgbà yẹn ni Anna ti jẹ alátìlẹyìn mi , kódà láwọn  àsìkò tó kún fún ìdààmú  tó máa tó wọlé dé .  2 Tímótì 4 : 2 .  Kò pẹ lẹyìn tá a ṣègbéyàwó ló wá ṣe kedere pé ilẹ Yúróòpù ti ń gbara dì fún Ogun Àgbáyé Kejì .  Nígbà tó fi máa di November 1938 , orílẹ - èdè Hungary , tó ti lẹdí àpò pọ pẹlú Ìjọba Násì ti Jámánì , gba àwọn àgbègbè tó wà ní apá ìhà gúúsù Transcarpathia àti Slovakia .  Àwọn ọlọpàá ilẹ Hungary sọ pé a ò gbọdọ ṣe ìpàdé mọ , wọn sì sọ pé a gbọdọ máa fara hàn déédéé ní àgọ ọlọpàá .  Lẹyìn tí Ogun Àgbáyé Kejì bẹrẹ ní September 1939 , àwọn agbófinró fàṣẹ ọba mú àwa Ẹlẹrìí bíi mélòó kan , àtọkùnrin àtobìnrin , wọn sì kó wa lọ sí ilé ńlá àtijọ kan tó wà nítòsí ìlú Mukacheve , tó jẹ ara orílẹ - èdè Ukraine báyìí .  A bá ọpọ lára àwọn Ẹlẹrìí ẹlẹgbẹ wa láti àwọn ìjọ tó wà ní Transcarpathia pàdé níbẹ .  Lẹyìn tí wọn ti ń fọrọ wá wa lẹnu wò tí wọn sì ń lù wá ṣáá fún bí oṣù mẹta tàbí mẹrin , kóòtù àkànṣe kan tó jẹ tàwọn ológun gbé ẹjọ wa yẹ wò .  Ìbéèrè kan ṣoṣo ni wọn béèrè lọwọ gbogbo wa :  Ṣé ẹ múra tán láti ran ilẹ Hungary lọwọ láti gbógun ti ilẹ Soviet Union ?   Nítorí pé a kọ láti dá sí tọtún - tòsì , wọn dájọ ẹwọn fún wa , wọn sì rán wa lọ sí ọgbà ẹwọn kan tó wà ní , Nọnba 85 , Òpópónà Margit Boulevard , ní ìlú Budapest , lórílẹ - èdè Hungary .  Oúnjẹ ò ká gbogbo àwa ẹlẹwọn lẹnu rárá .  Láìpẹ , àrùn bẹrẹ sí í gbèèràn , àwọn ẹlẹwọn sì bẹrẹ sí kú .  Ìdùnnú ńlá ló jẹ fún mi láti rí i tí ìyàwó mi rìnrìn - àjò ọnà jíjìn láti abúlé wa ní Záhor láti wá wò mi !  Bó tilẹ jẹ pé ìṣẹjú márùn - ún péré ni mo fi ráyè bá a sọrọ látinú galagálá irin inú ọgbà ẹwọn tí mo wà , mo dúpẹ lọwọ Jèhófà pé ó fún mi ní irú aya adúró - tini - lọjọ - ìṣòro bẹẹ .  Láti Ọgbà Ẹwọn sí Àgọ Iṣẹ Àṣekú  Láti ọgbà ẹwọn yìí ni wọn ti gbé mi tààràtà lọ sí ìlú Jászberény , lórílẹ - èdè Hungary , níbi tí wọn ti kó àwọn Ẹlẹrìí bí ọgọjọ lọ .  Nígbà tá a wà níbẹ , ọgágun ilẹ Hungary kan fún wa ní àǹfààní ìkẹyìn látọdọ ìjọba orílẹ - èdè Hungary :  Bó o bá ṣe tán láti ṣiṣẹ ológun , bọ síta níbí .   Kò sẹni tó jáde síta .  Ọgágun náà wá sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé ohun tẹ ẹ ń ṣe ò bá mi lára mu , ìpinnu yín láti jẹ olùṣòtítọ wú mi lórí gan - an ni .   Ní ọjọ díẹ lẹyìn náà , wọn fi ọkọ òkun kan tó ń rìnrìn - àjò lórí Odò Danube kó wa lọ sí àgọ iṣẹ àṣekú kan nítòsí ìlú Bor tó wà lórílẹ - èdè Yugoslavia .  Nígbà tá a wà nínú ọkọ òkun náà , àìmọye ìgbà làwọn ọmọ ogun náà àti ọgá wọn gbìyànjú láti mú ká juwọ sílẹ , ká sì sẹ ìgbàgbọ wa .  Ọgá náà ní káwọn ọmọ ogun rẹ máa fi ìbọn wọn lù wá , kí wọn máa fi bàtà wọn ta wá nípàá , kí wọn sì máa jẹ wá níyà láwọn ọnà mìíràn .  Nígbà tí wọn fà wá lé Ọgágun András Balogh tó jẹ alábòójútó àgọ iṣẹ àṣekú ti ìlú Bor , lọwọ , ó sọ fún wa pé :  Bó bá fi jẹ pé òótọ ni ohun tí wọn sọ fún mi nípa yín , á jẹ pé ẹ ò ní pẹ kú nìyẹn .   Ṣùgbọn lẹyìn tó ti ka ìsọfúnni kan táwọn aláṣẹ ìjọba ti fi èdìdì dí kí wọn tó fi ránṣẹ sí i , ó bẹrẹ sí bá wa lò tọwọtọwọ .  Balogh fún wa ní òmìnira díẹ láti máa rìn fàlàlà , kódà ó tún gbà wá láyè láti kọ ibùgbé mọńbé kan fún ara wa .  Bó tilẹ jẹ pé oúnjẹ wọn bí ojú , a ní ilé ìdáná tiwa , nípa bẹẹ oúnjẹ máa ń kárí gbogbo wa láìsí ojúsàájú .  Ní March ọdún 1944 , orílẹ - èdè Jámánì bẹrẹ sí gba àwọn àgbègbè tó jẹ ti orílẹ - èdè Hungary tẹlẹ .  Lásìkò yẹn , ọgágun Ede Marányi , tó jẹ alátìlẹyìn ìjọba Násì , bọ sípò Balogh .  Ó gbé òfin líle koko kalẹ , èyí tí kò fi bẹẹ yàtọ sáwọn òfin tí wọn ń lò ní àgọ iṣẹ àṣekú .  Àmọ , kò pẹ sígbà yẹn làwọn ọmọ ogun ilẹ Russia bẹrẹ sí sún mọ tòsí , ni wọn bá kó gbogbo ẹni tó wà nínú àgọ ìlú Bor kúrò .  Lẹyìn náà , nígbà tá à ń fẹsẹ rìn lọ , a fojú ara wa rí bí wọn ṣe pa àwọn Júù nípakúpa ní ìlú Cservenka .  Bí wọn ò ṣe pa wá lọjọ náà kàn ń dà bí iṣẹ ìyanu ni .  Nígbà tó kù díẹ ká dé ààlà orílẹ - èdè Hungary àti orílẹ - èdè Austria , wọn pàṣẹ fún wa láti gbẹ ilẹ ibi tí wọn máa ri àwọn ìbọn arọjò - ọta wọn sí .  A ṣàlàyé pé ohun tó fà á gan - an tí wọn fi sọ wá sẹwọn ni pé a kọ láti lọwọ nínú ohunkóhun tó jẹ mọ iṣẹ ológun .  Níwọn bó ti jẹ pé apá iwájú ni mo wà , ọgágun ọmọ ilẹ Hungary kan wọ mi mọra , ó sì bẹrẹ sí lù mí .  Bẹẹ ló ń pariwo pé :  Màá rí i pé mo pa ẹ !  Torí bí ìwọ ò bá ṣiṣẹ , àpẹẹrẹ burúkú tìẹ ni gbogbo àwọn yòókù máa tẹ lé !   Ọpẹlọpẹ pé arákùnrin András Bartha , àgbàlagbà Ẹlẹrìí kan tó jẹ aṣáájú wa nínú iṣẹ ìwàásù , fi tìgboyàtìgboyà dá sí ọràn náà lákòókò yẹn , ọgágun náà ì bá pa mi .    Ọsẹ díẹ lẹyìn náà ni ogun náà parí , tí a sì bẹrẹ sí padà sílé .  Àwọn ẹlẹwọn mìíràn , tí wọn ti dá sílẹ níṣàájú lágọọ tó wà ní ìlú Bor , ti lọ sọ fáwọn èèyàn wa pé gbogbo àwa tí wọn kó lọ sí ọgbà ẹwọn Cservenka làwọn ológun ti pa .  Torí èyí , fún bí oṣù mẹfà ni ìyàwó mi fi ka ara rẹ sí opó .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún un lọjọ kan láti rí mi lẹnu ọnà !  Ńṣe ni omijé ayọ ń bọ lójú wa pẹrẹpẹrẹ bá a ṣe dì mọ ara wa lẹyìn ọpọlọpọ ọdún tá a ti pínyà .  Ṣíṣètò Iṣẹ Ìwàásù  Lẹyìn Ogun Àgbáyé Kejì , wọn da ilẹ Slovakia pọ mọ ilẹ Czechia láti di orílẹ - èdè Czechoslovakia .  Àmọ , àgbègbè Transcarpathia , tí ọpọ lára rẹ ti jẹ apá kan orílẹ - èdè Czechoslovakia kí ogun náà tó bẹrẹ , wá di apá kan orílẹ - èdè Ukraine tó wà lára Soviet Union .  Lọdún 1945 , èmi àti Michal Moskal lọ sí ìlú Bratislava , tó jẹ olú ìlú orílẹ - èdè Slovakia nísinsìnyí , níbi tá a ti pàdé pọ pẹlú àwọn arákùnrin tó ṣeé fi ẹrù iṣẹ lé lọwọ láti ṣètò iṣẹ ìwàásù .  Bó tilẹ jẹ pé , a ò lókun mọ nípa tara àti ní ti ìmí ẹdùn , à ń hára gàgà láti máa bá iṣẹ wíwàásù ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun tí Jésù pa láṣẹ fún wa lọ .  Mátíù 24 : 14 ; 28 : 18 - 20 .  Lẹyìn ogun náà , àwọn àpéjọ tá a ṣe fún wa ní ìṣírí gan - an láti jára mọ iṣẹ ìwàásù .  Ní September 1946 , a ṣe àpéjọ àkọkọ tó wà fún gbogbo orílẹ - èdè ní ìlú Brno .  Mo láǹfààní láti sọ àsọyé kan tó ní ẹṣin ọrọ náà ,  Òpin Ayé Ni Ìkórè Náà .   Lọdún 1947 , a ṣe àpéjọ mìíràn tó tún jẹ ti gbogbo orílẹ - èdè ní ìlú Brno .  Níbẹ , Nathan H .  Knorr , Milton G .  Henschel , àti Hayden C .  Covington , tí wọn ń ṣèbẹwò láti orílé - iṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Brooklyn , ní ìpínlẹ New York , sọ àwọn àsọyé tí ń gbéni ró .  Mo láǹfààní láti ṣe ògbufọ fún wọn bí wọn ti ń sọ àwọn àsọyé ọhún .  Bó tilẹ jẹ pé nǹkan bí egbèje  1,400  olùpòkìkí Ìjọba Ọlọrun ló wà ní orílẹ - èdè Czechoslovakia lásìkò náà , àwọn èèyàn bí ẹgbẹrún méjì àti ọgọrùn - ún mẹta ló pésẹ láti gbọ àsọyé fún gbogbo èèyàn .  Inúnibíni Lábẹ Ìṣàkóso Kọmúníìsì  Lọdún 1948 , ìjọba Kọmúníìsì gorí àlééfà , láìpẹ sígbà náà ni wọn sì fòfin de iṣẹ ìwàásù wa , èyí tó ń bá a lọ fún ogójì ọdún .  Lọdún 1952 , ọpọ lára àwa Ẹlẹrìí táwọn aláṣẹ kà sí aṣáájú ni wọn sọ sẹwọn .  Wọn fẹsùn ìdojú - ìjọba - dé kan ọpọ lára wa , ṣùgbọn ẹsùn ìdìtẹ - gbàjọba ni wọn fi kan àwa kan .  Wọn fi mí sẹwọn wọn sì ń fọrọ wá mi lẹnu wò fún ọdún kan ààbọ .  Nígbà tí mo béèrè lọwọ adájọ náà pé , ọnà wo ni mo gbà jẹ ọdàlẹ , ó sọ pé :  Ò ń sọrọ nípa Ìjọba Ọlọrun .  O sì sọ pé Ìjọba náà ni yóò máa ṣàkóso lórí gbogbo ayé .  Èyí sì kan orílẹ - èdè Czechoslovakia pẹlú .   Mo wá fèsì pé :  Bó bá rí bẹẹ , á jẹ pé ẹsùn ọdàlẹ lẹ máa fi kan gbogbo ẹni tó bá ń gba Àdúrà Olúwa , tó sì ń gbàdúrà pé  Kí Ìjọba Ọlọrun dé .    Síbẹ , wọn sọ mí sẹwọn ọdún márùn - ún ààbọ , wọn sì mú mi lọ sí ọgbà ẹwọn ìjọba Kọmúníìsì kan tó burú jáì , èyí tó wà ní ìlú Jáchymov , lórílẹ - èdè Czechoslovakia .  Lẹyìn tí mo ti lo ọpọ lára ọdún tí wọn dá fún mi , wọn dá mi sílẹ lómìnira .  Anna aya mi , dúró tì mí gbágbáágbá , bó ṣe ń kọ lẹtà sí mi ló tún ń ṣèbẹwò , tó sì tún ń tọjú Mária , ọmọbìnrin wa .  Níkẹyìn , gbogbo ìdílé wa tún wà pa pọ , a sì tún bẹrẹ àwọn ìgbòkègbodò Kristẹni wa , èyí tá à ń bá lọ lábẹlẹ .  Ìgbésí Ayé Alárinrin Nínú Iṣẹ Ìsìn Jèhófà  Láti ohun tó lé ní àádọrin ọdún sẹyìn làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní àgbègbè wa ti ń sin Ọlọrun lábẹ onírúurú ipò , tí ọpọ jù lọ èyí sì jẹ lábẹ ìṣàkóso Kọmúníìsì .  Lóòótọ , mo ti darúgbó mi ò sì lókun nínú mọ , àmọ ó ṣì ṣeé ṣe fún mi láti sìn gẹgẹ bíi Kristẹni alàgbà ní Záhor , pẹlú àwọn olùṣòtítọ bí arákùnrin Ján Korpa - Ondo , ẹni tó ṣì wà láàyè ní ẹni ọdún méjìdínlọgọrùn - ún .   Aya mi àtàtà , tí ó jẹ ojúlówó ẹbùn látọdọ Jèhófà , kú lọdún 1996 .  Kedere kèdèrè ni mo ṣì máa ń rántí ìṣẹlẹ àfinúrò kan tí a ṣàpèjúwe rẹ ní ojú ìwé 228 sí 231 nínú ìwé The Way to Paradise , èyí tá a tẹ jáde lọdún 1924 .  Níbẹ , a sọ pé kí ẹni tó ń ka ìwé náà fojú inú wò ó pé òún wà nínú Párádísè , tí ó ń gbọ tí àwọn ẹni méjì tí a jí dìde ń bá ara wọn sọrọ .  Wọn ń ṣe kàyéfì nípa ibi tí àwọn wà .  Nígbà náà ni ẹnì kan tó ti la Amágẹdọnì já láǹfààní láti ṣàlàyé fún àwọn ẹni méjì náà pé a ti jí wọn dìde sí Párádísè .  Bí mo bá la Amágẹdọnì já , màá fẹ láti ṣàlàyé irú nǹkan bẹẹ fún aya mi , ìyá mi , àtàwọn ojúlùmọ mi mìíràn nígbà tí a bá jí wọn dìde .  Àmọ bí mo bá kú ṣáájú Amágẹdọnì , mò ń fojú sọnà de àkókò náà tí ẹnì kan nínú ayé tuntun yóò sọ àwọn ohun tó ṣẹlẹ lẹyìn tí mo kú fún mi .  Ní báyìí , mo ṣì ń gbádùn àǹfààní àgbàyanu àti aláìlẹgbẹ tí mo ní láti máa bá Olúwa Ọba Aláṣẹ ayé òun ọrun sọrọ , àti àǹfààní tí mo ní láti sún mọ ọn .  Ìpinnu mi ni láti máa gbé ní ìbámu pẹlú ọrọ tí Pọọlù sọ nínú Róòmù 14 : 8 , pé :  Bí a bá wà láàyè , a wà láàyè fún Jèhófà , bí a bá sì kú , a kú fún Jèhófà .  Nítorí náà , bí a bá wà láàyè àti bí a bá kú , a jẹ ti Jèhófà .    Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé    Wo Ilé - Ìṣọnà , ti July 15 , 1993 , ojú ìwé 11 , fún ìsọfúnni síwájú sí i nípa András Bartha .  Wo ìtàn ìgbésí ayé rẹ nínú ìtẹjáde Ilé Ìṣọ ti September 1 , 1998 , ojú ìwé 24 sí 28 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Èmi pẹlú Anna , ọdún kan lẹyìn ìgbéyàwó wa   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Èmi pẹlú Nathan H .  Knorr ní àpéjọ tá a ṣe lọdún 1947 ní ìlú Brno  Bí Ojú Ẹyẹ Idì Ṣe Lágbára Tó  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ SÍPÉÈNÌ  ÀWỌN ará Sípéènì máa ń sọ pé onílàákàyè èèyàn ní ojú idì  vista de águila  .  Àwọn ará ilẹ Jámánì náà ní gbólóhùn kan tó jọ ọ  Adlerauge  .  Ó nídìí tó fi jẹ pé láti ọpọ ọrúndún làwọn èèyàn ti ń lo ojú idì tó máa ń ríran kedere láti fi ṣe àfiwé ọrọ .  Ìwé Jóòbù , èyí tí a kọ ní ohun tó lé ní ẹgbẹrún mẹta ọdún sẹyìn , sọ nípa ẹyẹ idì pé :  Ojú rẹ ń wo ọnà jíjìn .   Jóòbù 39 : 27 , 29 .  Báwo ni idì ṣe lè ríran jìnnà tó ?  Ìwé The Guinness Book of Animal Records sọ pé :  Àwọn ẹyẹ idì aláwọ wúrà  Aquila chrysaetos  lè rí bí ehoro kan ṣe sún kẹrẹ kúrò níbi tó wà láti ohun tó lé ní kìlómítà méjì síbi tí wọn wà .   Àwọn kan ti fojú díwọn rẹ pé idì lè rí ohun tó wà ní ibi tó tiẹ tún jìnnà ju ìyẹn lọ !  Kí ló mú kí ojú idì lágbára tó bẹẹ yẹn ?  Lákọọkọ ná , idì aláwọ wúrà ní ojú ńlá méjì , èyí tó gba àyè tó fẹ gan - an ní orí rẹ .  Ìwé Book of British Birds sọ pé , ní ti idì aláwọ wúrà , àwọn ojú rẹ méjèèjì  tóbi gan - an , àmọ wọn ò dí i lọwọ láti fò .   Láfikún sí i , àwọn sẹẹlì tó ń gba ìmọlẹ wọlé sínú ojú idì fi nǹkan bí ìlọpo márùn - ún pọ ju tí èèyàn lọ  ìyẹn ni pé , nǹkan bíi mílíọnù kan sẹẹlì tó ń gba ìmọlẹ títàn yòò sára ló wà nínú ojú idì ní ìfiwéra pẹlú ọkẹ mẹwàá  200,000  tí àwa ẹdá èèyàn ní .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé ọkọọkan àwọn sẹẹlì tó ń gba ìmọlẹ wọlé sínú ojú wọnyí ló ń bá iṣan inú ọpọlọ kan ṣiṣẹ .  Látàrí èyí , àwọn fọnrán iṣan ojú tó ń fi ìsọfúnni ránṣẹ sí ọpọlọ ti ẹyẹ idì fi ìlọpo méjì ju ti èèyàn lọ .  Abájọ tí kò fi yani lẹnu pé , àwọn ẹyẹ wọnyí máa ń rí àwọ dáadáa !  Níkẹyìn , bíi tàwọn ẹyẹ mìíràn , ojú àwọn ẹyẹ apẹranjẹ ní awò amú - nǹkan - di - ńlá kan tó lágbára , èyí tó lè yára yí kúrò látọdọ ohun kan tó wà nítòsí sí ohun mìíràn tó wà ní ọnà jíjìn ní ìṣẹjú àáyá .  Ojú tiwọn tún lágbára ju tiwa lọ lọnà yìí pẹlú .  Ojú idì máa ń ríran kedere lọsàn - án , àmọ tó bá di alẹ , ojú òwìwí ta tiẹ yọ .  Àwọn ẹyẹ apẹranjẹ tó máa ń fi òru jẹ wọnyí ní ọpọ sẹẹlì tó ń gba ìmọlẹ tí kò fi bẹẹ tàn yòò wọlé sínú ojú , wọn sì tún ní awò amú - nǹkan - di - ńlá títóbi kan lójú wọn .  Látàrí èyí , wọn lè ríran kedere lálẹ ní ìlọpo ọgọrùn - ún ju ti èèyàn lọ .  Àmọ , lẹẹkọọkan tí òkùnkùn biribiri bá bolẹ , bí àwọn ẹyẹ òwìwí ṣe máa ń gbọràn lọnà tó mú hánhán ni wọn gbára lé jù láti mọ ibi tí ẹran tí wọn fẹ pa jẹ wà .  Ta ló fún àwọn ẹyẹ wọnyí ní àwọn ànímọ yìí ?  Ọlọrun béèrè lọwọ Jóòbù pé :  Ṣé nípa àṣẹ ìtọni rẹ ni idì fi ń fò lọ síhà òkè ?   Ó ṣe kedere pé kò sí èèyàn èyíkéyìí tó lè sọ pé iṣẹ ọwọ òun ni ẹdá àgbàyanu yìí .  Jóòbù fúnra rẹ fi tìrẹlẹtìrẹlẹ sọ pé :  Mo ti wá mọ pé  Jèhófà  lè ṣe ohun gbogbo .   Ojú idì wulẹ jẹ ọkan lára àwọn ohun tó ń jẹrìí sí ọgbọn Ẹlẹdàá wa ni .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Idì aláwọ wúrà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Òwìwí tó ń gbé àgbègbè oníyìnyín  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Kojú Ẹmí Ṣohun - Tẹgbẹ - Ń - Ṣe ?   Kò síbi tí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ò sí .   Jesse , ọmọ ọdún mẹrìndínlógún ló sọ bẹẹ .   Fífẹ láti ṣe ohun táwọn ọmọ ilé ẹkọ ẹlẹgbẹ mi ń ṣe jẹ ọkan lára àwọn ohun tó nira jù lọ tí mo ní láti kojú bí mo ṣe ń dàgbà .   Johnathan , ọmọ ọdún mọkànlélógún ló sọ bẹẹ .  DÁJÚDÁJÚ , ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe jẹ ohun tó yẹ kéèyàn ronú lé lórí dáadáa .  Àmọ , jẹ kó dá ọ lójú pé , o lè dènà rẹ .  Àní , o lè darí rẹ , kó o sì tún jẹ kó ṣe ọ láǹfààní pàápàá .  Ṣùgbọn , báwo lo ṣe lè ṣe èyí ?  Nínú àpilẹkọ tó ṣáájú lórí kókó yìí , a jíròrò ìgbésẹ àkọkọ pàtàkì kan , ìyẹn ni pé : Mọ pé ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe lágbára , àti pé ó lè nípa lórí ìwọ fúnra rẹ .   Àwọn ìgbésẹ dáradára wo lo tún lè gbé láfikún sí i ?  Ìtọsọnà tó o nílò wà nínú Ọrọ Ọlọrun .  Òwe 24 : 5 sọ pé :  Ènìyàn tí ó ní ìmọ . . . ń mú kí agbára túbọ pọ sí i .   Ìmọ wo ló lè túbọ fún ọ lágbára láti kojú ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ?  Ká tó dáhùn ìbéèrè yìí , jẹ ká kọkọ jíròrò ìṣòro kan tó lè mú kí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe lo agbára lórí rẹ .  Àìdára - Ẹni - Lójú Léwu  Àwọn ọdọ tó jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń rí i pé , nígbà míì , ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe jẹ ìṣòro ńlá kan fún wọn nítorí pé wíwàásù nípa ìgbàgbọ wọn fún àwọn ẹlòmíràn pọn dandan nínú ìgbésí ayé wọn .  Ǹjẹ o máa ń rí i pé , lẹẹkọọkan , ó máa ń ṣòro fún ọ láti sọ ohun tó o gbà gbọ fún àwọn ọdọ mìíràn tó o bá pàdé ?  Kì í ṣe ìwọ nìkan lèyí ń ṣẹlẹ sí o .  Ọmọbìnrin ọlọdún méjìdínlógún kan tó ń jẹ Melanie sọ pé :  Tó bá di pé kí n sọ fún àwọn ọdọ ẹlẹgbẹ mi pé Ẹlẹrìí ni mí , ó máa ń nira ju bí mo ṣe rò lọ .   Ó fi kún un pé :  Bí mo bá ti pinnu lọkàn mi tán báyìí láti sọ fún wọn pé Ẹlẹrìí ni mí , ńṣe ni màá tún di ojo padà .   Ó jọ pé , ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe tó lè pani lára ló ń fà á sẹyìn tí kò jẹ kó lè sọrọ nípa ìgbàgbọ rẹ .  Bíbélì mú un dá wa lójú pé kódà àwọn ọkùnrin àti obìnrin tó ní ìgbàgbọ títayọ pàápàá ti lọ tìkọ láti sọ nípa Ọlọrun fún àwọn èèyàn .  Bí àpẹẹrẹ , Jeremáyà ọdọ mọ pé òún á dojú kọ ìfiṣẹsín àti inúnibíni bí òún bá ṣègbọràn sí àṣẹ tí Ọlọrun pa pé kí òun wàásù láìṣojo .  Yàtọ síyẹn , Jeremáyà kò dá ara rẹ lójú .  Kí nìdí ?  Ó sọ fún Ọlọrun pé :  Kíyè sí i , èmi kò tilẹ mọ ọrọ sọ , nítorí pé ọmọdé lásán ni mí .   Ǹjẹ Ọlọrun gbà pé jíjẹ tí Jeremáyà jẹ ọdọ ni kò jẹ kó tóótun láti sọrọ ?  Rárá o .  Jèhófà fi wòlíì náà lọkàn balẹ pé :  Má ṣe wí pé ,  ọmọdé lásán ni mí .    Jèhófà kò fi í sílẹ bẹẹ , dípò ìyẹn ńṣe ló gbé iṣẹ pàtàkì tó fẹ rán ọdọkùnrin tó ń lọ tìkọ náà lé e lọwọ .  Jeremáyà 1 : 6 , 7 .  Bí a ò bá dá ara wa lójú , tí à ń rò pé a kò tóótun , ó lè ṣòro gan - an fún wa láti dènà ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe .  Àwọn ìwádìí táwọn ògbógi ṣe fi hàn pé lóòótọ ni èyí máa ń ṣẹlẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ní ọpọ ọdún sẹyìn  ìyẹn lọdún 1937 , onímọ sáyẹǹsì kan tó ń jẹ Muzafer Sherif ṣe àṣeyẹwò kan tó gbajúmọ .  Ó ní káwọn èèyàn dúró sínú iyàrá kan tó ṣókùnkùn , ó wá mú kí ìtànṣán iná kan tàn nínú iyàrá náà lójú wọn , lẹyìn náà ló wá béèrè lọwọ wọn bí ìtànṣán iná náà ṣe rìn jìnnà tó .  Ní ti gidi , ìtànṣán iná náà kò kúrò lójú kan rárá ; ńṣe ló kàn rí bẹẹ lójú .  Nígbà tó dán àwọn èèyàn náà wò lẹnì kọọkan , wọn sọ ohun tó wá látọkàn kálukú wọn nípa ìtànṣán iná tó hàn gbangba pé kò kúrò lójú kan yìí .  Àmọ , nígbà tí wọn wà ní àwùjọ - àwùjọ , ó ní kí wọn sọ ohun tí wọn rò sókè ketekete .  Kí ló ṣẹlẹ ?  Nítorí pé wọn kò dá ara wọn lójú nípa ohun tí wọn rò pé ó jẹ òtítọ , àwùjọ náà bẹrẹ sí nípa lórí ara wọn .  Lẹyìn tí wọn ti ṣe àṣeyẹwò náà fún wọn léraléra , ìdáhùn wọn bẹrẹ sí dọgba títí tí gbogbo wọn fi ní  ojú ìwòye kan náà .   Kódà nígbà tí wọn tún dán kálukú wọn wò lẹyìn náà , àwọn èèyàn kọọkan ṣì ń jẹ kí ohun tí gbogbo àwùjọ náà lápapọ sọ darí àwọn .  Àṣeyẹwò yẹn fi kókó pàtàkì kan hàn .  Àìdára - ẹni - lójú máa ń jẹ káwọn èèyàn tètè juwọ sílẹ fún ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe .  Ọrọ yìí gbàrònú gidi , àbí bẹẹ kọ ?  Ó ṣe tán , ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe lè nípa lórí àwọn èèyàn nínú àwọn ohun tó ṣe pàtàkì gan - an pàápàá , irú bí ojú tí wọn fi ń wo ìbálòpọ ṣáájú ìgbéyàwó , lílo oògùn olóró , àti ohun tí wọn fẹ lépa nínú ìgbésí ayé wọn .  Bá a bá jẹ kí  ojú ìwòye àwùjọ  nípa lórí wa nínú irú àwọn ọràn bẹẹ , a lè fúnra wa ṣàkóbá fún ọjọ iwájú wa .  Kí la lè ṣe ?  Tóò , báwo lo ṣe rò pé wàá ṣe dáhùn ìbéèrè inú àṣeyẹwò yẹn ná bó o bá mọ pẹlú ìdánilójú pé ìtànṣán iná kò kúrò lójú kan ?  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé , o kò ní jẹ kí àwùjọ náà nípa lórí rẹ .  Dájúdájú , a ní láti dá ara wa lójú , ká sì ní ìgbọkànlé nínú ara wa .  Ṣùgbọn , irú ìdára - ẹni - lójú wo la nílò , báwo la sì ṣe lè ní in ?  Fi Jèhófà Ṣe Ìgbọkànlé Rẹ  O lè máa gbọ tí ọpọ èèyàn ń sọrọ nípa dídá ara ẹni lójú , tàbí níní ìgbọkànlé nínú ara ẹni .  Àmọ bó bá wá di pé kí ìwọ fúnra rẹ ní in  àti bó ṣe yẹ kó o dá ara rẹ lójú tó  èrò oríṣiríṣi ló máa wá sí ọ lọkàn .  Ìmọràn kan tó wà déédéé wà nínú Bíbélì , ìyẹn ni pé :  Mo sọ fún gbogbo ẹni tí ń bẹ láàárín yín níbẹ láti má ṣe ro ara rẹ ju bí ó ti yẹ ní rírò lọ ; ṣùgbọn láti ronú kí ó bàa lè ní èrò inú yíyèkooro .   Nínú ẹdà ìtumọ Bíbélì mìíràn , ẹsẹ yìí kà pé :  Ǹjẹ mo wí fún olúkúlùkù yín láti má ṣe fojú díwọn ara rẹ ju bó ti jẹ gan - an ní tòótọ lọ , àmọ kí ó ṣe ìdíyelé ara rẹ pẹlú ìrònújinlẹ .   Charles B .  Williams .   Fífi ìrònújinlẹ díye lé ara rẹ  láti mọ  bó o ṣe jẹ gan - an ní tòótọ  kì yóò jẹ kó o di ajọra - ẹni - lójú tàbí kó o jẹ agbéraga .  Lọwọ kejì ẹwẹ , irú ojú ìwòye tó wà níwọntúnwọnsì bẹẹ á jẹ kó o ní ìdánilójú nínú agbára tó o ní láti máa fúnra rẹ ronú jinlẹ àti láti máa ṣe ìpinnu tó mọgbọn dání .  Ẹlẹdàá rẹ ti fún ọ ní  agbára ìmọnúúrò ,  èyí tó jẹ ẹbùn ṣíṣeyebíye kan .  Fífi èyí sọkàn lè ràn ọ lọwọ láti dènà jíjẹ kí àwọn tó wà nítòsí rẹ máa ṣèpinnu fún ọ .  Àmọ ṣá o , irú ìdára - ẹni - lójú kan wà tó máa ṣèrànwọ gan - an láti dáàbò bò ọ .  Ọlọrun mí sí Dáfídì Ọba láti kọwé pé :  Ìwọ ni ìrètí mi , Jèhófà Olúwa Ọba Aláṣẹ , ìgbọkànlé mi láti ìgbà èwe mi wá .   Dájúdájú , Dáfídì ní ìgbọkànlé kíkún nínú Baba rẹ ọrun , àtìgbà tó sì ti wà ní ọdọ ló ti ń ṣe bẹẹ bọ .   Ọmọdékùnrin lásán - làsàn  ni  ó ṣeé ṣe kí ó jẹ ọdọlangba  nígbà tí òmìrán ilẹ Filísínì tó ń jẹ Gòláyátì sọ pe kí ọmọ ogun Ísírẹlì èyíkéyìí tó bá tó bẹẹ wá bá òun fìjà pẹẹta .  Ìpeniníjà yìí da jìnnìjìnnì bo gbogbo àwọn ọmọ ogun náà .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ló mú kí gbogbo wọn máa rò pé àwọn ò lè kojú òmìrán náà láé .  Kò sí àní - àní pé , ńṣe ni wọn á máa fi ìbẹrùbojo sọ bí Gòláyátì ṣe ṣe gìrìwò tó àti bó ṣe jẹ alágbára tó , tí wọn á sì máa sọ pé àfi wèrè èèyàn nìkan ló lè gbà láti lọ bá a jà lóun nìkan .  Dáfídì kò jẹ kí irú ẹmí ṣohun tẹgbẹ - ń - ṣe bẹẹ mú òun láyà pami rárá .  Kí nìdí ?  Wo ohun tí Dáfídì sọ fún Gòláyátì :  Ìwọ ń bọ lọdọ mi pẹlú idà àti ọkọ àti ẹṣín , ṣùgbọn èmi ń bọ lọdọ rẹ pẹlú orúkọ Jèhófà àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun , Ọlọrun àwọn ìlà ogun Ísírẹlì , ẹni tí ìwọ ti ṣáátá .   Kì í ṣe pé Dáfídì kò mọ bí Gòláyátì ṣe tóbi fìrìgbọn tó , bó ṣe lágbára tó , tàbí bí gbogbo nǹkan ìjà tó kó mọra ṣe pọ tó .  Ṣùgbọn ó mọ ohun kan , ohun náà sì dá a lójú dáadáa .  Ìyẹn ni pé , Gòláyátì kò já mọ nǹkan kan lẹgbẹẹ Jèhófà Ọlọrun .  Bí Jèhófà bá wà pẹlú Dáfídì , kí ló máa wá mú kó bẹrù Gòláyátì ?  Ìgbọkànlé tí Dáfídì ní nínú Ọlọrun ló fi í lọkàn balẹ .  Kò sí bí ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe ọhún ṣe lè lágbára tó tí yóò mú kí Dáfídì mikàn .  Ǹjẹ ìwọ náà ní irú ìgbọkànlé bẹẹ nínú Jèhófà ?  Kò tíì yí padà látìgbà ayé Dáfídì .  Bó o bá ṣe túbọ ń kẹkọọ nípa rẹ tó ni wàá ṣe máa rí i pé òótọ ni gbogbo ohun tó sọ nínú Ọrọ rẹ .  Níbẹ , wàá rí àwọn ìlànà tí kì í yí padà , tó sì ṣeé gbára lé , èyí tó lè ṣamọnà rẹ nínú ìgbésí ayé , tó sì lè ràn ọ lọwọ láti dènà ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe .  Láfikún sí fífi Jèhófà ṣe ìgbọkànlé rẹ , ohun kan ṣì wà tó o lè ṣe .  Yan Àwọn Agbaninímọràn Rere  Ọrọ Ọlọrun fi hàn pé ó ṣe pàtàkì láti wá ìtọsọnà rere .  Òwe 1 : 5 sọ pé :  Ẹni òye . . . ni ènìyàn tí ó ní ìdarí jíjáfáfá .   Àwọn òbí rẹ , tí wọn fẹ pé kó dára fún ọ , lè jẹ orísun ìtọsọnà .  Ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Indira mọ pé òótọ lèyí .  Ó sọ pé :  Bí àwọn òbí mi ṣe máa ń lo Ìwé Mímọ láti fi bá mi fọrọ wérọ nígbà gbogbo , tí wọn sì tún mú kí Jèhófà jẹ ẹni gidi sí mi nínú ìgbésí ayé mi , ló jẹ kó ṣeé ṣe fún mi láti máa rìn ní ọnà òtítọ nísinsìnyí .   Ohun tó jẹ èrò ọpọ àwọn ọdọ náà nìyẹn .  Bó o bá wà nínú ìjọ Kristẹni , o ní orísun ìtìlẹyìn kan níbẹ  ìyẹn ni àwọn alábòójútó tí a yàn sípò , tàbí àwọn alàgbà , àtàwọn Kristẹni mìíràn tó dàgbà dénú .  Ọdọmọbìnrin kan tó ń jẹ Nadia sọ pé :  Mo mọrírì àwọn alàgbà tó wà nínú ìjọ mi gidigidi .  Mo rántí àsọyé kan tí alábòójútó olùṣalága sọ , èyí tó dá lórí ọrọ àwa ọdọ .  Lẹyìn ìpàdé , inú èmi àti ọrẹ mi dùn gan - an nítorí pé ìṣòro tí à ń dojú kọ gan - an ló sọrọ lé lórí .   Ohun mìíràn tó o lè fi gbéjà ko ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe tó lè pani lára ni ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe tó lè gbéni ró .  Bó o bá fọgbọn yan àwọn ọrẹ rẹ , wọn lè ràn ọ lọwọ láti máa lépa àwọn ohun tó bójú mu àti láti rọ mọ àwọn ìlànà títọ .  Báwo la ṣe lè yan àwọn ọrẹ rere ?  Máa fi ìmọràn yìí sọkàn :  Ẹni tí ó bá ń bá àwọn ọlọgbọn rìn yóò gbọn , ṣùgbọn ẹni tí ó bá ń ní ìbálò pẹlú àwọn arìndìn yóò rí láburú .   Nadia fara balẹ yan àwọn ọrẹ tó jẹ ọlọgbọn ní ilé ẹkọ  ìyẹn àwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ rẹ , tí wọn jọ ń tẹ lé àwọn ìlànà ìwà rere kan náà .  Ó sọ pé :  Nígbà tí àwọn ọmọkùnrin ilé ẹkọ wa bá sọ pé àwọn fẹ bá wa  sọrọ ,  ńṣe làwa akẹkọọ tá a jẹ Ẹlẹrìí lọkùnrin àti lóbìnrin máa ń ṣètìlẹyìn fún ara wa .   Àwọn ọrẹ rere lè sún wa láti fi àwọn ànímọ wa tó dára gan - an hàn .  Wọn yẹ lẹni téèyàn ń sapá láti wá rí .  Nítorí náà , jẹ kó dá ọ lójú pé , bó o bá fi Jèhófà ṣe ìgbọkànlé rẹ , tó o wá ìtọsọnà látọdọ àwọn Kristẹni tó dàgbà dénú , tó o sì fọgbọn yan àwọn ọrẹ rẹ , yóò lè ṣeé ṣe fún ọ láti kojú ẹmí ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe .  Àní sẹ , o lè ni ipa tí ń gbéni ró lórí àwọn ọrẹ rẹ , kó o sì tún ràn wọn lọwọ kí gbogbo yín lè jọ máa rìn ní ọnà ìyè láìyẹsẹ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà  Ṣé Bẹẹ Lẹmíi Ṣohun - Tẹgbẹ - Ń - Ṣe Lágbára Tó Ni ?  , èyí tó wà nínú ìtẹjáde Jí !  ti December 8 , 2002 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 16   Wá àwọn ọrẹ rere , àwọn tó nífẹẹ Ọlọrun àtàwọn ìlànà rẹ bíi tìrẹ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16    Ẹgbẹ búburú a máa ba ìwà rere jẹ .   1 Kọríńtì 15 : 33   Ẹni tí ó bá ń bá àwọn ọlọgbọn rìn yóò gbọn .   Òwe 13 : 20  Wíwo Ayé  Sísọ Pàǹtírí Di Góòlù  Ilé iṣẹ ìwakùsà kan lórílẹ - èdè Japan ti rí ọnà rírọrùn kan tó sì tún ń mú èrè gọbọi wọlé láti ṣàwárí àwọn mẹtáàlì ṣíṣeyebíye .  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn IHT Asahi Shimbun ti ìlú Tokyo sọ , dípò tí wọn ì bá fi máa lo ọpọ àkókò kí wọn sì máa ná owó gọbọi lórí wíwá àwọn ohun àmúṣọrọ inú ilẹ , ohun tí ilé iṣẹ kan tó ń yọ mẹtáàlì ní Àgbègbè Akita ń ṣe báyìí ni pé , wọn ń yọ àwọn tẹlifóònù alágbèérìn àti ẹrọ kọǹpútà táwọn èèyàn ń gbé sọ nù kí wọn lè yọ àwọn mẹtáàlì ṣíṣeyebíye tó wà lára wọn .  Alága ilé iṣẹ náà sọ pé ,  Nǹkan bíi tọọnù kan tẹlifóònù alágbèérìn táwọn èèyàn gbé sọ nù  láìní bátìrì nínú  lè mú ọgọrọọrún gíráàmù góòlù jáde .   Bá a bá fi èyí wéra pẹlú báwọn èèyàn ṣe máa ń ṣe iṣẹ ìwakùsà láti wa àwọn èròjà inú ilẹ jáde , ohun téèyàn máa rí látinú  àwọn ohun ìbánisọrọ táwọn aráàlú ńlá ń gbé sọ nù  yìí lè fi bí ìlọpo mẹwàá tọọnù ju èyí tá a lè rí látinú iṣẹ ìwakùsà lọ .  Ìyẹn nìkan kọ o , kò pọn dandan láti ná àfikún owó láti fi wá àwọn ohun èlò tí wọn fi ń yọ mẹtáàlì , torí pé yíyọ góòlù ara tẹlifóònù alágbèérìn kò fi bẹẹ yàtọ sí yíyọ mẹtáàlì tó wà lára àwọn ohun àmúṣọrọ inú ilẹ .  Fífi Àwọn Ẹranko Llama Ṣọ Àwọn Àgùntàn  Ní báyìí o , àwọn àgbẹ tó ń sin ẹran ní Àríwá Amẹríkà ti ń lo ẹranko llama , èyí tó fara jọ ràkúnmí , láti máa fi ṣọ àwọn àgùntàn wọn .  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn The Globe and Mail ti ilẹ Kánádà sọ , àwọn ẹranko llama  máa ń fẹràn àwọn ẹranko mìíràn tí wọn bá jọ ń jẹ pa pọ gan - an .   Wọn kì í gba gbẹrẹ rárá tó bá di pé kí wọn dáàbò bo agbo ẹran tí wọn ń ṣọ nípa kíkígbe ìkìlọ , dídarí àwọn àgùntàn gba ibòmíràn , lílé àwọn tó bá fẹ yọ wọn lẹnu dà nù , àti bíbá àwọn ẹranko mìíràn tó bá fẹ pa àwọn àgùntàn jẹ jà .  Àwọn àgbẹ kan tiẹ fẹràn ẹranko llama ju àwọn ajá ọdẹ lọ torí pé iye tí wọn ń tà wọn kéré gan - an sí iye tí wọn ń ta ajá .  Láfikún sí i , ìwé ìròyìn náà sọ pé ,  torí pé àwọn ẹranko llama máa ń jẹko tí wọn sì tún máa ń sùn pẹlú àwọn àgùntàn , kò sí pé àwọn àgbẹ tún ń ṣe ìnáwó àrà ọtọ láti bójú tó wọn  àti pé wọn tún máa ń pẹ láyé ju ọpọ àwọn ajá ọdẹ lọ .   Àgbẹ kan tó ń sin àgùntàn lórílẹ - èdè Kánádà , tó sì ní àwọn ẹranko llama , sọrọ nípa àwọn àǹfààní tí wọn ní , ó sọ pé :  Wọn kì í náni ní ohunkóhun ,  bẹẹ ni  wọn kì í gbó bí ajá .   Ṣíṣàwárí Èròjà Amúǹkantutù Yìn - Ìn  Àwùjọ àwọn olùṣèwádìí kan ní orílẹ - èdè Jámánì ti ṣàwárí kẹmíkà àdánidá kan tó lágbára láti mú nǹkan tutù yìn - ìn ní ìlọpo márùndínlógójì ju èròjà menthol tó máa ń ta yẹríyẹrí lọ , síbẹ tí òun kì í ta bẹẹ .  Kẹmíkà náà , tó máa ń wà nínú ọtí bíà àti ọtí whiskey , ni wọn ṣàwárí rẹ ní Ibùdó Ìṣèwádìí Lórí Oúnjẹ Nílẹ Jámánì , èyí tó wà lágbègbè Garching , nílùú Munich .  Ìwé ìròyìn New Scientist fa ọrọ Thomas Hofmann tó jẹ alága àwùjọ olùṣèwádìí náà yọ , nígbà tó sọ pé :  Ó lè mú kí ọpọ nǹkan táwọn ilé iṣẹ ń mú jáde máa tutù yìn - ìn lẹnu , irú bí ọtí bíà , omi inú ike , àwọn nǹkan mímu olómi ọsàn , ṣokoléètì àti àwọn ìpápánu .   Bákan náà , nítorí pé èròjà náà máa ń mú kí ara tutù yìn - ìn béèyàn bá fi para , fífi ìwọnba rẹ sínú àwọn èròjà tí wọn fi ń ṣe nǹkan ìpara àti òróró ìṣaralóge á mú kí wọn túbọ dára sí i .  Ajílẹ Ń Fa Àwọn Kòkòrò Àrùn Tí Kì Í Gbóògùn  Ìwé ìròyìn New Scientist ròyìn pé ,  àpọjù oògùn tó ń gbógun ti àrùn tí wọn ń fún àwọn ẹran ọsìn ń ṣàkóbá fún àwọn oko ọgbìn jákèjádò ilẹ Yúróòpù .   Ó lé ní ẹgbẹrún mẹwàá tọọnù oògùn agbóguntàrùn tí wọn máa ń fún àwọn ẹran ọsìn lọdọọdún ní ilẹ Yúróòpù àti ní ilẹ Amẹríkà láti mú kí wọn dàgbà àti láti dènà àrùn .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé ,  àmọ , àwọn ìwádìí ẹnu àìpẹ yìí ti fi hàn pé , bí wọn ṣe ń lo àwọn oògùn agbóguntàrùn fún àwọn ẹran ọsìn lọpọ yanturu ló ń ṣokùnfà bí àwọn àrùn tí kì í gbóògùn ṣe ń ran àwọn èèyàn .   Ìwé ìròyìn New Scientist ń bá ọrọ rẹ lọ pé ,  àwọn oògùn náà , èyí tí wọn máa ń lú mọ ìgbẹ ẹran tí wọn ń fọn sórí oko ọgbìn bí ajílẹ , lè máa wọnú oúnjẹ àti omi wa . . . ,  wọn sì  máa ń wà nínú àwọn irè oko , èyí táwọn èèyàn á wá jẹ lẹyìn náà .    Gbígba  Àwọn Òbí Àgbà  Sílé   Ìwé ìròyìn El País ti ilẹ Sípéènì ròyìn pé , àwọn ìdílé kan lórílẹ - èdè Sípéènì ti ṣètò láti  gba  àwọn àgbàlagbà mẹrìndínláàádọrin tí kò ní ẹbí tàbí ará èyíkéyìí  sílé .   Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  Ìdí tí wọn fi gbé ètò yìí kalẹ ni . . . láti fún àwọn àgbàlagbà tí kò bá lè dá gbé mọ láǹfààní láti gbé ibòmíràn yàtọ sí ilé àwọn arúgbó .   Lára àwọn tó kọwé ránṣẹ pé àwọn fẹ láti gba àwọn arúgbó sílé káwọn sì máa bójú tó wọn ni àwọn tọkọtaya tí wọn wà láàárín àádọta ọdún sí ọgọta ọdún , tí wọn fẹ kí àwọn àgbàlagbà wà pẹlú àwọn .  Àwọn ìdílé mìíràn tí wọn láwọn ọmọ kéékèèké sọ pé àwọn fẹ láti ní òbí àgbà kan nílé .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìdílé tó ń gba àwọn àgbàlagbà tira máa ń gba owó àjẹmọnú látọdọ ìjọba , Marisa Muñoz - Caballero tó jẹ alága gbogbo gbòò fún ètò náà ṣàlàyé pé ,  kì í ṣe owó yẹn gan - an lohun tó ń sún wọn ṣe é .  Bó bá jẹ bẹẹ ni , kò ní pẹ rárá tó fi máa sú wọn torí pé bíbójútó àwọn àgbàlagbà kì í ṣe iṣẹ kékeré rárá .   Ìwà Ipá Inú Ilé Nílẹ Yúróòpù  Anna Diamantopoulou , alábòójútó ètò ìgbanisíṣẹ àti ọràn tó ń ṣẹlẹ láwùjọ nílẹ Yúróòpù , sọ pé ,  ìdá kan nínú márùn - ún àwọn obìnrin nílẹ Yúróòpù ni ọkọ wọn máa ń hùwà ipá sí ní àkókò kan nínú ìgbésí ayé wọn .   Níbi Àpérò Ìjọba Lórí Híhùwà Ipá sí Àwọn Obìnrin , èyí tó wáyé ní orílẹ - èdè Sípéènì ní ìbẹrẹ ọdún 2002 , Diamantopoulou sọ pé :  Kárí ayé , àwọn obìnrin tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹẹẹdógún sí mẹrìnlélógójì ló ṣeé ṣe kí wọn di aláàbọ ara tàbí kí wọn kú nítorí ìwà ipá táwọn ọkùnrin hù sí wọn , ju kí wọn di aláàbọ ara tàbí kí wọn kú nítorí àwọn nǹkan bí àrùn jẹjẹrẹ , àrùn ibà , jàǹbá ọkọ tàbí ogun lọ , bí a bá pa ìwọnyí pọ .   Ní ilẹ Gẹẹsì ,  obìnrin kan máa ń kú ní gbogbo ọjọ mẹta - mẹta nítorí ìwà ipá inú ilé ,  nígbà tó jẹ pé  ní ilẹ Ireland , ohun tó lé ní ìdajì àwọn obìnrin tí wọn ń ṣekú pa níbẹ ló jẹ pé àtọwọ àwọn ọkọ wọn ló ti ń wá .   Ìwé ìròyìn Le Monde ti ilẹ Faransé sọ pé , ní ilẹ Austria  ìdajì gbogbo ẹjọ ìkọsílẹ ló máa ń dá lórí àròyé tí àwọn ìyàwó máa ń ṣe pé àwọn ọkọ wọn ń hùwàkiwà sí wọn .   Dídènà Bí Àwọn Ọmọdé Ṣe Ń Kú Sómi  Ìwé ìròyìn BMJ  èyí tó ń jẹ British Medical Journal tẹlẹ  sọ pé , nínú àwọn orílẹ - èdè mẹrìndínlọgbọn tó lọrọ jù lọ lágbàáyé , kíkú sómi ni ohun kejì tó sábà máa ń fa ikú àwọn ọmọ wẹwẹ títí dórí àwọn tí ọjọ orí wọn tó ọdún mẹrìnlá .  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn náà sọ ,  àwọn ìkókó ló ṣeé ṣe jù lọ kí wọn kú sínú omi tó wà nínú ilé  lọpọ ìgbà èyí máa ń jẹ nínú ọpọn ìwẹ  ; àwọn ọmọ àfànítẹtẹ ló sì ṣeé ṣe jù pé kí wọn kú sínú omi tó sún mọ etílé , irú bí odò ìlúwẹẹ tàbí odò kékeré kan ; àwọn ọmọdé tí wọn ti dàgbà díẹ sì lè kú sínú àwọn omi tó pọ díẹ , irú bí adágún omi tàbí odò .   Láti dènà irú àwọn jàǹbá bẹẹ , àwọn ògbógi dámọràn àwọn ohun tó tẹ lé e yìí : Máa rí i pé ìgbà gbogbo ni ẹnì kan ń mójú tó àwọn ìkókó tí wọn bá wà nínú ọpọn ìwẹ tàbí létí omi èyíkéyìí ; rí i pé o ṣe ọgbà tó lágbára yí ká odò kékeré tó wà nínú ọgbà rẹ tàbí odò ìlúwẹẹ , èyí tí kò ní jẹ kó ṣeé ṣe fún àwọn ọmọdé láti gba inú ilé débẹ ; má ṣe fàyè gba àwọn ọmọdé láti dá nìkan lúwẹẹ tàbí láti lọ wẹ ní ibi tó jẹ àdádó ; lọ gba ìdánilẹkọọ nípa béèyàn ṣe lè mú kí ẹni tó mu omi yó jí sáyé .  Àwọn Ọdọ Ń Yára Bàlágà  Ìwé ìròyìn Berliner Zeitung ti ilẹ Jámánì sọ pé ,  ńṣe ni ọjọ orí táwọn ọdọ ti ń bàlágà túbọ ń yára wálẹ sí i .   Kò yani lẹnu mọ láti rí i pé ìgbà ọmọdé kì í pẹ dópin mọ , ó kéré tán nínú ara , nígbà tí àwọn ọmọdé ṣì wà láàárín ọmọ ọdún mẹwàá sí méjìlá tàbí kó má tiẹ tó bẹẹ pàápàá .  Àwọn olùṣèwádìí kárí ayé ti kíyè sí ohun tó ń ṣẹlẹ yìí , ṣùgbọn wọn ò mọdí abájọ .  Wọn sọ pé ó ṣeé ṣe kó jẹ pé , báwọn èwe ṣe ń jẹ oúnjẹ aṣaralóore ju ti ìgbà àtijọ lọ àti bí àwọn àrùn tó ń gbèèràn ṣe ń dín kù ló ń fà á .  Àwọn mìíràn sọ pé àwọn èròjà onímájèlé tó wà nínú atẹgùn ló ń fà á , àgàgà àwọn kẹmíkà tó máa ń ṣiṣẹ bíi ti àwọn èròjà inú ẹjẹ obìnrin .  Ohun yòówù tí ì báà jẹ okùnfà rẹ , bí àwọn ọdọ ṣe ń yára bàlágà lè mú kí wọn tètè máa ní ìbálòpọ .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé ,  lọpọ ìgbà , ìwọnba àkókò díẹ ló máa ń wà láàárín ìgbà ọmọdé àti ìgbà téèyàn á fi kọkọ ní ìbálòpọ .   Ìbínú Lè Ṣekú Pa Ọ  Ìwé ìròyìn ilẹ Sípéènì tó ń jẹ Diario Médico sọ pé ,  ó rọrùn gan - an pé kí àwọn èèyàn tó ń bínú ní àrùn ẹgbà .   Ọjọ pẹ táwọn dókítà ti máa ń sọ pé jíjẹ oníbìínú èèyàn máa ń mú kí ewu níní àìsàn ọkàn - àyà pọ sí i .  Àwọn ìwádìí ẹnu àìpẹ yìí ti wá fi hàn pé irú àwọn ìwà bẹẹ tún lè mú kéèyàn ní àrùn ẹgbà .  Nígbà tí wọn ṣèwádìí àwọn àgbàlagbà tí iye wọn tó ẹgbẹrún mẹrìnlá , àbájáde ìwádìí náà fi hàn pé ewu níní àrùn ẹgbà lọ sókè tó ìlọpo mẹta fún àwọn oníbìínú èèyàn tí wọn kò tíì pé ọmọ ọgọta ọdún .  Kí nìdí ?  Ìròyìn náà sọ pé , ó dà bíi pé ìbínú lè mú kí ìwọn ìfúnpá  lọ sókè gan - an ,  kí òpójẹ máa sún kì , àti kí àwọn èròjà tó ń mú ẹjẹ dá máà máa ṣiṣẹ dáadáa , èyí tó jẹ pé  bí àkókò ṣe ń lọ , ó lè ṣàkóbá fún bí ẹjẹ ṣe ń ṣàn nínú ọpọlọ .    Mo Padà Rí Jésù Tí a Ti Gbàgbé   Lẹyìn tí obìnrin kan láti ìlú Saint - Jérôme , ní ẹkùn - ìpínlẹ Quebec , lórílẹ - èdè Kánádà , ka ìwé Ọkunrin Titobilọla Julọ Ti O Tii Gbé Ayé Rí , ó kọwé pé :  Pẹlú ìdùnnú ńláǹlà ni mo fi tún padà rí Jésù tí a ti gbàgbé , ẹni tí àwọn ayàwòrán sábà máa ń yà bí ẹni pé kì í ṣe ẹni gidi .   Obìnrin náà sọ bí àwòrán inú ìwé náà ṣe rí lára rẹ , ó ní :  Àwọn àwòrán inú ìwé yín wú mi lórí gan - an ni .  Àwọn èèyàn tẹ ẹ yà sínú rẹ dà bí ẹni gidi lójú mi , ńṣe ni wọn rí bí àwọn èèyàn tó gbé ayé nígbà tí Jésù wà láàyè tó ń wàásù .   Ó parí lẹtà rẹ pé :  Ẹ káre láé fún ṣíṣe tẹ ẹ ṣe ìwé yìí jáde .  Atọnà tó lè ṣamọnà àwọn tó ń sapá láti túbọ kọ nípa àwọn ẹkọ òtítọ tí Jésù fi kọni ló jẹ .   Nínú ìwé Ọkunrin Titobilọla , a sapá láti jíròrò gbogbo ohun tó ṣẹlẹ nínú ìgbésí ayé Jésù lórí ilẹ ayé , èyí tí a sọ nínú àwọn ìwé Ìhìn Rere mẹrẹẹrin , títí kan àwọn ọrọ tó sọ , àwọn àkàwé , àtàwọn iṣẹ ìyanu rẹ .  Dé ibi tó ṣeé ṣe dé , a ṣe àkọsílẹ gbogbo ohun tó ṣẹlẹ ní ṣíṣẹ - n - tẹ - lé gẹgẹ bí a ṣe gbà gbọ pé wọn ṣẹlẹ .  Àti pé , gẹgẹ bí a ṣe sọ lókè , ìwé náà ní àwọn àwòrán ẹlẹwà tí wọn sì jẹ àwòrán gidi , èyí tá a yà láti fi bí nǹkan ṣe rí lára Jésù àti lára àwọn tó gbé ayé nígbà tirẹ hàn .  Bó o bá fẹ láti gba ẹdà kan ìwé olójú ewé 448 yìí , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Atọka Ìdìpọ Kẹtàlélọgọrin Ti jí !   ÀJỌṢE ẸDÁ   Àwọn Abiyamọ , 4  8   Àwọn Ìdílé Olóbìí Kan , 10  8  Ìgbéyàwó  Ìdè Tó Yẹ Kó Wà Pẹ Títí , 2  8  Ìtùnú fún Àwọn Tó Ń Ṣọfọ , 5  8   Ọjọ Ìgbéyàwó , 2  8  ÀWỌN ẸLẸRÌÍ JÈHÓFÀ  A Bù Kún Ìdánúṣe Rẹ  ọdọlangba kan tó jẹ ọmọléèwé  , 5  8  Ilẹ Gíríìsì Ti Fàyè Gba Òmìnira Ẹsìn , 12  8  Iṣẹ Àfiṣèrànwọ Kan Tó Fa Kíki  Texas , Orílẹ - Èdè Amẹríkà  , 12  8 Lílo Jí !  Lọnà Tó Dára , 9  8  Ọdọ Kan Tó Fi Ìsìn Rẹ Yangàn , 1  8  Ṣé Inú Rẹ Á Dùn Láti Rí Ìtùnú Gbà ? 1  8  ÀWỌN ẸRANKO ÀTI OHUN ỌGBÌN  Bí Ojú Ẹyẹ Idì Ṣe Lágbára Tó , 1  8  Kẹtẹkẹtẹ Abilà , 3  8  Kòkòrò Tó Ń Palẹ Pàǹtírí Mọ , 9  8  Ohun Ọsìn Àtàtà Ni àbí Panipani Ẹhànnà ? 9  8  ÀWỌN OHUN TÓ Ń ṢẸLẸ NÍNÚ AYÉ  Àṣìṣe Tí Kò Tó Nǹkan Máa Ń Di Àjálù Ńlá , 11  8  Àwọn Ìdílé Olóbìí Kan , 10  8  Àwọn Ohun Ìjà Oníkòkòrò Àrùn , 10  8  Àwọn Olùwá - Ibi - Ìsádi , 2  8   Àwọn Tó Yè Bọ Nínú Ìsẹlẹ , 4  8   Eré Ìdárayá Àwọn Èwe  Ìwà Ipá , 12  8   Ètò Sayé Dọkan , 6  8   Ìbínú Ń Ru Bo Àwọn Èèyàn Lójú , 2  8   Ìfiniṣẹrú , 7  8   Kí Nìdí Tá A Fi Nílò Àwọn Ọlọpàá ?  7  8  Kíkẹkọọ Látinú Àwọn Ohun Tó Ti Ṣẹlẹ Kọjá , 8  8  Ǹjẹ Ó Léwu Láti Wọ Ọkọ Òfuurufú ?  12  8  Ọjọ Lọjọ Tí Ilé Gogoro Méjì Wó ní Amẹríkà , 1  8  Pàǹtírí , 9  8   Ṣé Àlá Tí Kò Lè Ṣẹ Ni Àlàáfíà Kárí Ayé ?   5  8  Tẹtẹ Títa , 8  8   ÀWỌN ỌDỌ BÉÈRÈ PÉ  Alábàágbé , 5  8 , 6  8 , 7  8   Báwo Ni Mo Ṣe Lè Wàásù fún Àwọn Ọmọ Iléèwé Mi ?  3  8 , 4  8   Ewu Wo Ló Wà Nínú Bíbá Ẹmí Lò ?   2  8  Ewu Wo Ló Wà Nínú Kí Àwọn Èwe Máa Dájọ Àjọròde ?  1  8   Ẹmí Ṣohun - Tẹgbẹ - Ń - Ṣe , 12  8  Ẹwà , 8  8  Kí Ló Dé Tí Ọkan Nínú Àwọn Òbí Mi Kò Fi Nífẹẹ Mi Mọ ?  10  8  Ǹjẹ Mo Nílò Tẹlifóònù Alágbèérìn ?  11  8 ÈTÒ ỌRỌ AJÉ ÀTI IṢẸ  Àwọn Olùkọ , 3  8  Ipò Tó Yẹ Ká Fi Iṣẹ Sí , 3  8  Mímú Kí Ibi Iṣẹ Rẹ Jẹ Aláìléwu , 3  8  ÌLERA ÀTI ÌṢÈGÙN  Àrùn Éèdì , 11  8  Àwọn Ọdọlangba Tó Máa Ń Sùn Ṣáá , 9  8   Ẹjẹ Ríru , 5  8  Ìmọlẹ Ọsán , Oorun Dídùn Lóru , 4  8  Irun , 9  8   Kẹkẹ Gígùn Ń Ṣeni Láǹfààní , 3  8   Mímú Ara Aláìsàn Lọ Wọọwọ Ṣáájú Iṣẹ Abẹ , 7  8  Mo Pàdánù Ọmọ Tí Mi Ò Tíì Bí , 4  8  Oúnjẹ Aṣaralóore , 5  8  Oyin  Ohun Aládùn Tó Ń Wo Ọgbẹ Sàn , 3  8  Ṣé Oúnjẹ Rẹ Kò Lè Ṣe Ọ Ní Jàǹbá ?  1  8  Títọjú Ìkókó Bíi Ti Ẹranko  Kangaroo    àwọn ìkókó tí oṣù wọn kò pé  , 6  8  ILẸ ÀTI ÀWỌN ÈNÌYÀN  Èbúté Péálì  Ọsirélíà  , 4  8  Ibi Ìsádi fún Títẹ Bíbélì  Belgium  , 9  8 ÌSÌN   Àdábọwọ Ìsìn ,  5  8  Àdúrà Nítorí Àlàáfíà , 11  8   Ibi Ìsádi fún Títẹ Bíbélì  Belgium  , 9  8  Ìjọba Tó Fàyè Gba Onírúurú Ẹsìn  Transylvania  , 7  8  Ṣé Lóòótọ ni Èṣù Ẹni Ibi Náà Wà ?  3  8 Ṣọọṣì Ilẹ Gẹẹsì Yapa , 1  8  ÌTÀN ÌGBÉSÍ AYÉ  Ìgbọkànlé Tí Mo Ní Nínú Ọlọrun Ló Mẹsẹ Mi Dúró  R .  Sacksioni - Levee  , 8  8  Ògbóǹkangí Olóṣèlú Tẹlẹ Di Kristẹni Tí Kò Dá Sí Ìṣèlú Mọ  L . Šmejkal  , 11  8 OJÚ ÌWÒYE BÍBÉLÌ Ààbò Ọlọrun , 4  8  Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè , 7  8   Ayẹyẹ Ọdún Tuntun , 1  8  Ẹkọ Ìwalẹpìtàn , 10  8  Irú Àdúrà Tí Ọlọrun Máa Ń Gbọ , 9  8  Kérésìmesì , 12  8  Kí Ẹrí Ọkàn Máa Dá Èèyàn Lẹbi , 3  8  Máíkẹlì Olú - Áńgẹlì Náà , 2  8  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Máa Wàásù ?  6  8  Ǹjẹ Ọlọrun Fọwọ Sí Ogun Jíjà ?  5  8  Ǹjẹ Ọlọrun Máa Ń Gbójú Fo Àwọn Kùdìẹ - Kudiẹ Èèyàn ?  11  8   Ojú Tí Ọlọrun Fi Ń Wo Ìwà Ipá , 8  8  ỌKANKÒJỌKAN  Aṣebi - Ṣoore Ni Iná Jẹ , 10  8  Fetí Sílẹ Kó O sì Kẹkọọ , 9  8  Iyọ , 6  8  Jàǹbá Ọkọ , 9  8 Ǹjẹ O Mọ ?  2  8 , 4  8 , 6  8 , 8  8 , 10  8 , 12  8  Ṣé Ogun Ló Ń Gbé Lárugẹ Ni ?   Alfred B .  Nobel  , 5  8  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  January 8 , 2003  Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Ilẹ Amẹríkà Dá Ẹtọ Òmìnira Ọrọ Sísọ Padà  Àwọn adájọ mẹjọ nínú mẹsàn - án ló fọwọ sí ẹtọ òmìnira ọrọ sísọ , wọn sì sọ pé èèyàn ò ṣẹṣẹ ní láti lọ gba ìwé àṣẹ lọdọ ìjọba ìbílẹ kó tó lè ní ẹtọ yìí .  Kí lohun tó sún wọn ṣe irú ìdájọ bẹẹ ?  3 Ohun Tó Fa Ẹjọ Náà  4 Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Tẹwọ Gba Ẹjọ Náà  6 Ìgbésẹ Àkọkọ  Àwọn Agbẹjọrò Rojọ Níwájú Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ  9 Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Fọwọ Sí Òmìnira Ọrọ Sísọ  12 Bó O Ṣe Lè Túbọ Dáàbò Bo Oyún Rẹ  21 Àdánwò Ìgbàgbọ ní Slovakia   26 Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Pọn Dandan Kí Àwọn Kristẹni Jẹ Tálákà ?  28 Wíwo Ayé  30 Bí Ojú Ẹyẹ Idì Ṣe Lágbára Tó  31  Àwa Ń Ṣègbọràn sí Ọlọrun Dípò Àwọn Ènìyàn   32  Mo Padà Rí Jésù Tí a Ti Gbàgbé   Báwo Ni Mo Ṣe Lè Kojú Ẹmí Ṣohun - Tẹgbẹ - Ń - Ṣe ? 15  Kí ló yẹ kó o ṣe kí ẹmí lílágbára yìí má bàa máa darí rẹ ?  Mo Borí Ẹmí Ìkórìíra 18  Kà nípa bí Bíbélì ṣe fòpin sí èròǹgbà ọkùnrin kan tó ń wá ọnà lójú méjèèjì láti pa àwọn kan nítorí pé ó fẹ gbẹsan .   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   ẸYÌN ÌWÉ àti òkè : Photo by Josh Mathes , Collection of the Supreme Court of the United States  Gerken  Naturfoto - Online.de  Ohun Tó Fa Ẹjọ Náà  STRATTON , NÍ ÌPÍNLẸ OHIO , LÓRÍLẸ - ÈDÈ AMẸRÍKÀ jẹ àgbègbè kan tí kò fi bẹẹ tóbi .  Ìtòsí Odò Ohio , èyí tó ya Ìpínlẹ Ohio kúrò lára ìpínlẹ West Virginia , ló wà .  Abúlé ni wọn kà á sí , ó sì ní baálẹ kan .  Àgbègbè kékeré táwọn olùgbé ibẹ kò tó ọọdúnrún yìí ṣàdédé di ojúkò àríyànjiyàn lọdún 1999 nígbà táwọn aláṣẹ ibẹ sọ pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , àtàwọn mìíràn , gbọdọ lọ gba àṣẹ kí wọn tó lè máa ṣèbẹwò sí ilé àwọn èèyàn láti sọ ìhìn Bíbélì tí wọn ń jẹ fún wọn .  Kí nìdí tí ọràn yìí fi ṣe pàtàkì ?  Bó o ti ń kà nípa ìṣẹlẹ yìí lọ , wàá rí i pé láìsí àní - àní , irú òfin tí ìjọba àgbègbè náà ṣe yìí yóò dín ẹtọ tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní láti sọrọ pẹlú òmìnira kù , àmọ kì í ṣe tiwọn nìkan o , á tún dín ẹtọ gbogbo olùgbé Orílẹ - Èdè Amẹríkà kù pẹlú .  Bí Wàhálà Náà Ṣe Bẹrẹ  Ọpọ ọdún làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà nínú Ìjọ Wellsville lábúlé Stratton ti ń wàásù dé ọdọ àwọn tó ń gbé abúlé náà , àmọ ọdún 1979 ni àwọn aláṣẹ kan níbẹ bẹrẹ si fa ìṣòro fún àwọn Ẹlẹrìí wọnyí látàrí iṣẹ òjíṣẹ ilé - dé - ilé tí wọn ń ṣe .  Ní apá ìbẹrẹ ẹwádún tó bẹrẹ ní 1990 , ọlọpàá ìlú Stratton kan lé àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí kan jáde kúrò nínú ìlú náà .  Ó sọ pé :  Kò sí nǹkan kan tó kàn mí pẹlú ẹtọ yín .   Ọdún 1998 gan - an ni iná wá jó dórí kókó , nígbà tí baálẹ abúlé Stratton fúnra rẹ ko àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mẹrin lójú .  Jẹjẹ wọn ni wọn ń wa ọkọ jáde kúrò lábúlé náà lẹyìn tí wọn ti lọ padà ṣèbẹwò sọdọ àwọn olùgbé ibẹ tó ti fìfẹ hàn sí ìjíròrò Bíbélì .  Gẹgẹ bí ọkan lára àwọn obìnrin tí baálẹ náà kò lójú ti sọ , baálẹ náà sọ pé , ká ní ọkùnrin ni wọn ni , ńṣe lòun ò bá jù wọn sẹwọn .  Ohun tó wá dá wàhálà tuntun yìí sílẹ ni òfin kan tí wọn gbé jáde ní abúlé náà , èyí tó dá lórí ọràn  Ọjà Títà àti Yíyajúlékiri .   Ohun téyìí ń béèrè ni pé kí ẹnikẹni tó bá fẹ máa lọ láti ilé - dé - ilé kọkọ lọ gbàṣẹ , láìsan kọbọ , lọdọ baálẹ ná .  Àmọ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ka òfin yìí sí títẹ òmìnira ọrọ sísọ , òmìnira ìsìn , àti òmìnira ìwé títẹ lójú .  Nítorí náà , nígbà táwọn aláṣẹ abúlé náà kọ láti ṣàtúnṣe sí ọnà tí wọn ń gbà lo òfin náà , àwọn Ẹlẹrìí gbé ọràn náà lọ sí ilé ẹjọ gíga .  Ní July 27 , 1999 , wọn gbọ ẹjọ náà níwájú adájọ ilé ẹjọ kan ní àgbègbè Apá Ìhà Gúúsù ìpínlẹ Ohio nílẹ Amẹríkà .  Adájọ náà ṣèdájọ pé àṣẹ tí abúlé náà pa bá òfin orílẹ - èdè mu .  Lẹyìn náà , ní February 20 , 2001 , Ilé Ẹjọ Kòtẹmilọrùn Orílẹ - Èdè Amẹríkà tó wà ní Wọọdù Kẹfà náà tún sọ pé àṣẹ tí abúlé náà pa bá òfin mu .  Láti yanjú ọràn ẹjọ náà , àjọ kan tí a fòfin gbé kalẹ láti máa bójú tó iṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà lórílẹ - èdè Amẹríkà , ìyẹn Watchtower Bible and Tract Society of New York , pa pọ pẹlú Ìjọ Wellsville ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà lágbègbè Stratton bẹbẹ pé kí Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Ilẹ Amẹríkà tún ẹjọ náà gbọ .  Kí ló wá ṣẹlẹ lẹyìn náà ?  Àpilẹkọ tó tẹ lé e yóò ṣàlàyé .   Àwòrán ilẹ  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Los Angeles  New York  OHIO  Stratton  Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Tẹwọ Gba Ẹjọ Náà  LÁWỌN ỌDÚN ÀÌPẸ YÌÍ , gbogbo ẹjọ tí Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Ilẹ Amẹríkà máa ń tẹwọ gbà lọdún kan fún àyẹwò kì í ju ọgọrin sí àádọrùn - ún nínú ẹgbẹrún méje ẹjọ lọ  díẹ ni èyí sì fi lé ní ìdá kan nínú ọgọrùn - ún !  Ní May 2001 , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fi Ìwé Ẹbẹ Láti Ṣàtúnyẹwò Ẹjọ náà ránṣẹ sí Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ , kí wọn lè gbé ẹjọ tí ilé ẹjọ kékeré ti kọkọ dá yẹ wò . Ohun tó wà nínú ìwé náà rèé :  Lábẹ òfin ilẹ Amẹríkà , ǹjẹ ohun kan náà ni àwọn òjíṣẹ tó ń ṣe iṣẹ tó ti wà fún ọgọrọọrún ọdún wá , tó sì bá Ìwé Mímọ mu , ìyẹn ni iṣẹ sísọ nípa ìgbàgbọ wọn fún àwọn èèyàn láti ilé dé ilé , ń ṣe pẹlú àwọn tó ń ta ọjà láti ojúlé dé ojúlé ?  Ǹjẹ ó sì pọn dandan fún wọn láti ṣègbọràn sí òfin ìjọba ìbílẹ tó sọ pé kí wọn kọkọ lọ gba àṣẹ kí wọn tó lè sọrọ nípa Bíbélì tàbí kí wọn tó lè fi àwọn ìwé tá a gbé karí Bíbélì lọ àwọn èèyàn láìgba owó kankan ?   Ní October 15 , 2001 , wọn jẹ kí Ẹka Tí Ń Bójú Tó Ọràn Òfin ní Ọfíìsì Watch Tower Society ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà mọ pé Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Ilẹ Amẹríkà ti tẹwọ gba ẹjọ tí wọn pè , ìyẹn ẹjọ Watchtower Bible and Tract Society of New York , Inc . , pẹlú Abúlé Stratton .  Èyí túmọ sí pé Ilé Ẹjọ náà ti gbà láti ṣàtúnyẹwò ìdájọ tí ilé ẹjọ kékeré ti kọkọ dá !  Ìṣòro pàtàkì kan tó so mọ òmìnira ọrọ sísọ ló mú kí Ilé Ẹjọ náà tẹwọ gba ẹjọ ọhún .  Ìyẹn ni pé , bóyá Àtúnṣe Òfin Kìíní nínú ìwé òfin Ilẹ Amẹríkà , èyí tó fàyè gba òmìnira ọrọ sísọ , kan ẹtọ táwọn èèyàn ní láti bá àwọn ẹlòmíràn sọrọ nípa ọràn pàtàkì kan láìsí pé wọn kọkọ lọ fi ara hàn lọdọ ìjọba .  Ní báyìí , ẹnu làwọn agbẹjọrò tó wà fún ìhà kọọkan máa fi ṣàlàyé ẹjọ yìí níwájú àwọn adájọ mẹsàn - án tó wà ní Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Ilẹ Amẹríkà .  Àwọn Ẹlẹrìí yóò ní àwọn agbẹjọrò tiwọn ; Abúlé Stratton tó jẹ alátakò wọn náà á sì ní àwọn agbẹjọrò tirẹ .  Ibo ni àpérò yìí máa wá já sí o ?   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 5   ÈWO NI WỌN Ń PÈ NÍ ÀTÚNṢE ÒFIN KÌÍNÍ ?   ÀTÚNṢE ÒFIN KÌÍNÍ  DÍDÁ ÌSÌN SÍLẸ ; ÒMÌNIRA ÌSÌN , ÒMÌNIRA ỌRỌ SÍSỌ , ÒMINIRA LÁTI TẸWÉ JÁDE , ÒMINIRA LÁTI PÉJỌ PỌ , ÒMINIRA LÁTI KỌWÉ ẸBẸ SÍ ÌJỌBA  Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin kò ní ṣe òfin kankan lórí ìdásílẹ ìsìn , tàbí kó ka ìgbòkègbodò ìsìn ní fàlàlà léèwọ , tàbí kó fi òmìnira ọrọ sísọ tàbí ti kíkọ ìròyìn jáde du ẹnì kankan ; bẹẹ ni kò ní fi ẹtọ àwọn èèyàn láti péjọ pọ láìsí wàhálà , àti ẹtọ láti kọwé ẹbẹ sí Ìjọba láti gbani lọwọ ìyà dù wọn .   Ìwé Òfin Orílẹ - Èdè Amẹríkà .   Àtúnṣe Òfin Kìíní ni ìpìlẹ fún ètò ìjọba tiwa - n - tiwa Orílẹ - Èdè Amẹríkà .  Àtúnṣe Òfin Kìíní yìí kò fàyè gba Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin láti ṣe òfin tó máa ka òmìnira ọrọ sísọ , títẹ ìwé jáde , ṣíṣe ìpàdé tí kò mú wàhálà lọwọ , tàbí kíkọwé ẹbẹ sí ìjọba nípa ohun tó ń dunni léèwọ .  Ọpọ èèyàn ló ka òmìnira ọrọ sísọ sí òmìnira tó ṣe pàtàkì jù lọ àti pé òun ni ìpìlẹ fún gbogbo òmìnira yòókù .  Bákan náà , Àtúnṣe Òfin Kìíní yìí kò fàyè gba Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin láti ṣe òfin pé ìsìn kan ní pàtó ni ìjọba tì lẹyìn , tàbí kó fi òmìnira ìsìn duni .    The World Book Encyclopedia  Ó dùn mọni pé , nínú ẹjọ kan tó ti wáyé ṣáájú , ìyẹn ti Cantwell pẹlú Ìpínlẹ Connecticut , tí nọńbà rẹ jẹ 310 U.S .  296  1940  , Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Nílẹ Amẹríkà dá ẹjọ mánigbàgbé kan tó ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lẹyìn .  Ilé Ẹjọ náà dájọ pé kì í ṣe  Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin   ìjọba àpapọ  nìkan ni àwọn ìpinnu tó wà nínú Àtúnṣe Òfin Kìíní náà ká lọwọ kò láti má ṣe ṣe àwọn òfin tó lè tẹ àwọn ẹtọ tó wà nínú Àtúnṣe Òfin Kìíní náà lójú , àmọ pé èyí tún kan àwọn ìjọba àgbègbè kọọkan  ìyẹn àwọn ìjọba ìpínlẹ àti ìjọba ìbílẹ  .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Àwọn ohun tí ẹjọ náà ní nínú kan oríṣiríṣi ọnà táwọn èèyàn ń gbà bá àwọn ẹlòmíràn sọrọ láti ilé dé ilé   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 4   Photograph by Franz Jantzen , Collection of the Supreme Court of the United States  Ìgbésẹ Àkọkọ  Àwọn Agbẹjọrò Rojọ Níwájú Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ  FEBRUARY 26 , 2002 ni ọjọ tí wọn dá , tí àwọn agbẹjọrò yóò ro ẹjọ náà níwájú Adájọ Àgbà , William Rehnquist àtàwọn adájọ ẹlẹgbẹ rẹ mẹjọ mìíràn .  Àwọn agbẹjọrò mẹrin ló ṣojú fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ẹni tó jẹ aṣáájú àwọn agbẹjọrò ti àwọn Ẹlẹrìí bẹrẹ ọrọ rẹ pẹlú gbólóhùn kan tó gba àfiyèsí gbogbo àwọn tó wà nínú ilé ẹjọ náà , ó sọ pé :  Déédéé aago mọkànlá òwúrọ ni lọjọ Sátidé ní Abúlé Stratton .   Lẹyìn náà , ó fọwọ lu tábìlì iwájú rẹ ko , ko , ko .    Ẹ káàárọ o .  Nítorí àwọn ìṣẹlẹ tó ń ṣẹlẹ lẹnu lọọlọọ yìí , mo ti sapá gidigidi láti wá sí ẹnu ọnà yín láti wá bá yín sọrọ nípa ohun tí Wòlíì Aísáyà tọka sí gẹgẹ bí ohun kan tó sàn ju àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ yìí lọ .  Ìyẹn ni ìhìn rere tí Kristi Jésù sọrọ nípa rẹ , ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun .    Ó ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Ní Abúlé Stratton , ìwà ọdaràn ni wọn kà á sí pé kí ẹnì kan máa lọ láti ẹnu ọnà kan dé òmíràn láti sọ ìhìn yẹn fún àwọn èèyàn láìjẹ pé ó kọkọ lọ gba àṣẹ lọdọ àwọn aláṣẹ abúlé náà kó tó ṣe bẹẹ .    Ṣé Ẹ Kì Í Béèrè Owó ?   Adájọ Stephen G .  Breyer béèrè àwọn ìbéèrè kan tó sojú abẹ níkòó lọwọ agbẹjọrò àwọn Ẹlẹrìí .  Ó béèrè pé :  Ṣé òótọ ni pé àwọn Ẹlẹrìí kì í béèrè owó kankan , ì báà má ju táṣẹrẹ lọ , àti  pé  ṣé wọn kì í ta Bíbélì , ṣé wọn kì í sì í ta ohunkóhun ?  Ṣé gbogbo ohun tí wọn kàn máa ń sọ kò ju ,  Mo fẹ bá ọ sọrọ nípa ìsìn  ?   Agbejọrò àwọn Ẹlẹrìí dá a lóhùn pé :  Olúwa Mi , kò sẹni tí kò mọ ní gbogbo Abúlé Stratton pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kì í béèrè owó .  Bákan náà ló jẹ pé láwọn àgbègbè mìíràn , òtítọ tó ṣe kedere ni pé nígbà míì , wọn máa ń sọ fún àwọn èèyàn pé bí wọn bá fẹ , wọn lè ṣe ìdáwó . . . .  Kì í ṣe pé ńṣe là ń lọ láti tọrọ owó lọwọ àwọn èèyàn .  Ńṣe la kàn ń gbìyànjú láti bá wọn sọrọ nípa Bíbélì .   Ǹjẹ Ó Pọn Dandan Láti Gba Ìyọǹda Ìjọba ?  Adájọ Antonin Scalia wá béèrè ìbéèrè olóye kan pé :  Ìyẹn ni pé , lójú tìrẹ , ko pọn dandan kéèyàn ṣẹṣẹ lọ sọdọ baálẹ láti lọ gba àṣẹ kó tó lè bá aládùúgbò rẹ sọrọ nípa nǹkan kan tó ṣe pàtàkì ?   Agbẹjọrò àwọn Ẹlẹrìí wá dá a lóhùn pé :  A ò rò pé ó yẹ kí Ilé Ẹjọ yìí fọwọ sí òfin Ìjọba kan tó máa sọ pé aráàlú kan ní láti lọ gba ìwé àṣẹ kó tó lè bá aráàlú ẹgbẹ rẹ sọrọ nínú ilé ẹni náà .   Ọrọ Yí Padà , Ìmọlára Yí Padà  Àwọn agbẹjọrò Abúlé Stratton lọrọ kàn báyìí láti sọ tẹnu wọn .  Ẹni tó jẹ aṣáájú àwọn agbẹjọrò náà ṣàlàyé ìdí tí Abúlé náà fi ṣe òfin náà , ó sọ pé :  Ńṣe ni Abúlé Stratton ń lo agbára tó wà níkàáwọ rẹ láti fi dáàbò bo àwọn èèyàn rẹ kí àwọn kan má bàa máa yọ wọn lẹnu , ó sì ń gbìyànjú láti dènà ìwà ọdaràn .  Òfin tí wọn gbé kalẹ pé kí ẹnikẹni má ṣe lọ jíròrò nǹkan kan tàbí lọ tọrọ nǹkan lọwọ àwọn èèyàn nínú ilé wọn wulẹ ń béèrè pé kí àwọn èèyàn kọkọ lọ forúkọ sílẹ ni , kí wọn sì máa mú ìwé tí wọn fi fún wọn láṣẹ dání nígbà tí wọn bá ń ṣe ìgbòkègbodò tó jẹ mọ lílọ láti ilé dé ilé .   Ẹsẹkẹsẹ ni Adájọ Scalia lọ sórí ohun tó pilẹ ẹjọ náà nípa bíbéèrè pé :  Ǹjẹ ẹyin adájọ yòókù mọ bóyá ẹjọ kankan tiẹ wà tó jọ èyí tí a  ìyẹn Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ yìí  ti bójú tó rí , èyí tó ní í ṣe pẹlú lílọ bá èèyàn sọrọ nípa nǹkan kan , kì í ṣe láti lọ tọrọ owó o , kì í ṣe láti lọ ta ọjà o , àní sẹ , bí àpẹẹrẹ , bíi kéèyàn sọ pé ,  Mo fẹ bá ọ sọrọ nípa Jésù Kristi ,  tàbí  Mo fẹ bá ọ sọrọ nípa bí a ṣe lè dáàbò bo àyíká wa ?   Ǹjẹ a ti ní irú ẹjọ bẹẹ rí ?   Adájọ Scalia wá ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Mi ò rò pé wọn gbé irú ẹjọ tó jọ bẹẹ wá láti ohun tó lé ní igba ọdún sẹyìn .   Èyí mú kí Adájọ Àgbà , Rehnquist dápàárá pé :  O ò tíì dáyé ní gbogbo ìgbà yẹn kẹ .   Ni gbogbo àwọn tó wà nínú ilé ẹjọ náà bá kú sẹrìn - ín .  Adájọ Scalia ò dákẹ o , àmọ ó ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Ohun tuntun gbáà lèyí jẹ sí mi .   Ṣé Èrò Yẹn Bọgbọn Mu ?  Adájọ Anthony M .  Kennedy ni tiẹ béèrè ìbéèrè kan tó sojú abẹ níkòó , o sọ pé :  Ṣé o rò pé ó bọgbọn mu pé kí n kọkọ lọ gba ìyọǹda lọdọ Ìjọba kí n tó lè lọ sí ilé kan ládùúgbò mi , níbi tí mi ò ti mọ gbogbo ẹni tó ń gbébẹ , kí n  sì  sọ pé , Mo fẹ bá ẹyin tẹ ẹ ń gbé níbí yìí sọrọ nípa gbígbé àwọn pàǹtírí tẹ ẹ dá jọ , tàbí pé , mo fẹ bá yín sọrọ nípa ọkan lára àwọn ọmọ Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin wa , tàbí irú ohun kan tó jọ bẹẹ ?  Ṣé mo gbọdọ kọkọ lọ sọ fún Ìjọba kí n tó lè ṣe ìyẹn ni ?   Ó wá fi kún un pé ,  Ìyàlẹnu gbáà lèyí jẹ sí mi .   Lẹyìn èyí ni Adájọ Sandra Day OConnor dá sí ìjiyàn náà , ó béèrè pé :  Ó dáa , àwọn ọmọ tó máa ń lọ sílé àwọn èèyàn lásìkò ọdún láti lọ tọrọ nǹkan ńkọ ?  Ṣé wọn gbọdọ kọkọ lọ gba àṣẹ ?   Adájọ OConnor àti Adájọ Scalia tún ń bá àlàyé wọn lọ lórí kókó yìí .  Adájọ OConnor bá tún gba ibòmíràn yọ , ó sọ pé :  Ká sọ pé èèyàn fẹ lọ yá ṣúgà kọọbù kan lọwọ aládùúgbò rẹ ńkọ ?  Ṣé mo ní láti lọ gba àṣẹ kí n tó lè lọ yá ṣúgà kọọbù kan lọwọ aládùúgbò mi ?   Ṣé Ẹni Tó Ń Wá Ìtìlẹyìn Àwọn Èèyàn Kiri Làwọn Ẹlẹrìí Ni ?  Adájọ David H .  Souter béèrè pé :  Kí ló dé tó jẹ pé orí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lọrọ yìí dá lé ná ?  Ṣé ẹni tó ń lọ bẹbẹ fún ìtìlẹyìn àwọn èèyàn ni wọn ni , àbí nǹkan ni wọn ń tọrọ kiri , àbí ọjà ni wọn ń kiri , àbí ó ní iṣẹ tí wọn ń lọ ṣe fáwọn èèyàn nílé wọn ni ?  Wọn kì í ṣe ọkankan lára èyí , àbí ?   Lọyà tó ń ṣojú Abúlé Stratton náà wá ka púpọ lára ohun tí òfin náà sọ , ó sì wá fi kún un pé ilé ẹjọ kékeré ti sọ pé ẹni tó ń wá ìtìlẹyìn àwọn èèyàn kiri làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Èyí ló mú kí Adájọ Souter dá a lóhùn pé :  A jẹ pé ọpọlọpọ ìtumọ lo ní fún lílọ wá ìtìlẹyìn àwọn èèyàn kiri , tó o bá ka àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mọ irú àwọn ẹni bẹẹ .   Adájọ Breyer bá ka ìtumọ tó wà fún lílọ wá ìtìlẹyìn àwọn èèyàn jáde látinú ìwé atúmọ èdè láti fi hàn pé ọrọ náà kò bá àwọn Ẹlẹrìí mu .  Ó tún fi kún un pé :  Mi ò tíì rí nǹkan kan nínú ìwé ẹjọ tẹ ẹ fi ránṣẹ síbí tó ṣàlàyé ète tẹ ẹ fi ṣòfin pé kí àwọn èèyàn yìí  àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  máa lọ sí gbọngàn ìlú láti lọ forúkọ sílẹ , àwọn tó jẹ pé kì í ṣe pé torí owó ni wọn ṣe ń lọ sọdọ àwọn èèyàn , tí kì í ṣe torí àtilọ tajà , tí kì í sì ṣe pé wọn ń lọ polongo ìbò .  Kí nìdí tí ìlú náà fi ṣòfin yìí gan - an ná ?   Ìyẹn Ni Pé  Àǹfààní  Ló Jẹ Láti Báni Sọrọ  Lọyà Abúlé náà wá sọ pé ,  ìdí tí ìlú yìí fi ṣe òfin náà ni pé wọn ò fẹ ohun tó máa fa ìbínú àwọn onílé .   Ó tún ṣàlàyé síwájú sí i pé , wọn ṣòfin náà torí àtilè dáàbò bo àwọn tó ń gbébẹ lọwọ àwọn gbájúẹ àtàwọn ọdaràn .  Adájọ Scalia fa ọrọ kan yọ nínú òfin náà láti fi hàn pé baálẹ náà tún lè béèrè ìsọfúnni síwájú sí i lẹnu ẹni tó wá forúkọ sílẹ náà àti ète tó fi wá , kó bàa lè  ṣeé ṣe láti mọ ohun tó fẹ lo àǹfààní náà fún .   Ó wá là á mọlẹ pé :  Ìyẹn ni pé , níbàámu pẹlú òfin yín , àǹfààní lẹyín kà á sí fún ẹnì kan láti lọ bá aráàlú ẹgbẹ rẹ sọrọ nípa ohun kan  èmi ò tiẹ rò pé ìyẹn bọgbọn mu rárá .   Adájọ Scalia tún béèrè pé :  Ṣé pé gbogbo ẹni tó bá fẹ tẹ aago ẹnu ọnà ilé kan gbọdọ kọkọ lọ tẹka ní ọfíìsì ìjọba  kó  tó ó lè ṣe bẹẹ ?  Ṣé ìbẹrù pé kí ìwà ọdaràn má ṣẹlẹ tó ohun téèyàn á fi sọ pé kí gbogbo ẹni tó bá fẹ tẹ aago ẹnu ọnà ilé kan lọ máa forúkọ sílẹ lọdọ ìjọba ?  Ká sọrọ síbi tọrọ wà , kò tóyẹn .   Ṣé Lóòótọ Ni Òfin Yẹn Dáàbò Bo Àwọn Aráàlú ?  Nígbà tí ogún ìṣẹjú tí wọn fún agbẹjọrò Abúlé náà láti sọrọ pé , ó fa ọrọ lé amòfin àgbà fún ìpínlẹ Ohio lọwọ .  Amòfin àgbà náà sọ pé , òfin máà - lọ - tọrọ - nǹkan - nílé - èèyàn yìí dáàbò bo àwọn ará abúlé náà lọwọ ìbẹwò àwọn àjèjì ,  dájúdájú , àjèjì ni èèyàn kan tí mi ò ké sí ,  ẹni  tó wá sí ilé mi . . . látàrí èyí , mo rò pé abúlé náà lẹtọọ láti sọ pé ,  Irú ìgbòkègbodò bẹẹ kò fi wá lọkàn balẹ .    Adájọ Scalia wá sọ lẹyìn náà pé :  Ìyẹn ni pé ohun tí abúlé náà ń sọ ni pé , ká tiẹ ní àwọn èèyàn tí wọn á fẹ tẹwọ gba àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bá wà nínú ilé wọn láìrẹni bá sọrọ , tí wọn á sì fẹ kẹnì kan wá bá àwọn sọrọ nípa ohunkóhun , síbẹ , dandan ni kí àwọn èèyàn yìí  àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  lọ forúkọ sílẹ lọdọ baálẹ kí wọn tó lè ní àǹfààní láti lọ tẹ aago ẹnu ọnà ilé irú àwọn èèyàn bẹẹ .    Ìkálọwọkò Yẹn Kò Le Jù Rárá   Láàárín àkókò tí àríyànjiyàn yẹn ń lọ lọwọ , Adájọ Scalia , sọ kókó kan tó ń múni ronú jinlẹ , ó sọ pé :  Gbogbo wa la gbà pé àwọn àgbègbè tó bọ lọwọ ewu jù lọ láyé làwọn ibi tí ìjọba bóofẹbóokọ ti ń ṣàkóso .  Ìwà ọdaràn kì í fi bẹẹ pọ nírú àwọn àgbègbè bẹẹ .  Kò sẹni tí kò mọ bẹẹ , àti pé , lára àwọn ìṣòro tí òmìnira máa ń dá sílẹ , dé ìwọn àyè kan , ni ìwàkiwà tó máa ń pọ gan - an . Kókó tó wá wà níbẹ ni pé , bóyá ìwà ọdaràn tí òfin yìí máa jẹ kó dín kù tó nǹkan téèyàn ń lọ fọwọ síwèé kó tó lè ní àǹfààní láti tẹ aago ẹnu ọnà ilé ẹnì kan .   Amòfin àgbà dá a lóhùn pé  ìkálọwọkò yẹn kò le jù rárá .   Bẹẹ ni Adájọ Scalia fèsì padà pé , kò le jù rárá lóòótọ , ìyẹn náà  la ò fi rí ẹyọ ẹjọ kan ṣoṣo tí wọn tíì gbé wá síbí tó fi hàn pé ìjọba ìbílẹ kan ṣe irú òfin bẹẹ jáde rí .  Èmi ò gbà pé ìkálọwọkò yẹn kò le jù rárá .   Níkẹyìn , nígbà tí ọkan lára àwọn adájọ náà tún sọ irú ohun kan náà , ni amòfin àgbà bá juwọ sílẹ , ó sì sọ pé :  Mi ò jẹ fara mọ ọn pé kí ẹnì kan ṣe òfin tó máa sọ pé àwọn èèyàn kò gbọdọ lọ tẹ aago ẹnu ọnà tàbí kan ilẹkùn ilé ẹlòmíràn .   Gbólóhùn tó sọ yìí ló fi kádìí ọrọ rẹ .  Nígbà tí agbẹjọrò àwọn Ẹlẹrìí ń ta ko ohun tí agbẹjọrò Abúlé Stratton náà sọ , ó sọ pé , òfin náà kò ní ohun tí wọn lè fi mọ bóyá ohun tẹnì kan pe ara rẹ ló jẹ lóòótọ .  Ó ní :  Mo lè lọ sí ọfíìsì àwọn aláṣẹ abúlé náà kí n sì sọ pé ,  Orúkọ mi ni  báyìí - báyìí  ,  kí wọn sì fún mi láṣẹ láti máa lọ láti ojúlé dé ojúlé .   Ó tún sọ pé baálẹ náà lágbára láti kọ láti fún ẹni tó bá sọ pé òun kì í ṣe ara ẹgbẹ kan ní ìyọǹda .  Ó wá sọ pé :  A gbà pé èyí kò yàtọ sí lílo agbára tó wà ní ìkáwọ ẹni láti pinnu ohun téèyàn fẹ fún ẹlòmíràn ,  ó sì fi kún un pé :  Tọwọtọwọ ni mo fi sọ pé , iṣẹ àwọn  Ẹlẹrìí Jèhófà  bá ohun tí Àtúnṣe Òfin Kìíní sọ mú dáadáa .   Kété lẹyìn èyí , Adájọ Àgbà Rehnquist fòpin sí atótónu àwọn agbẹjọrò náà , ó sì sọ pé :  Ọwọ  Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ  ni ẹjọ náà kù sí .   Gbogbo àkókò tí àríyànjiyàn náà gbà kò ju wákàtí kan ó lé díẹ lọ .  Àmọ , ìdájọ tí wọn kéde rẹ lóṣù June ló máa fi bí wákàtí kan yẹn ṣe ṣe pàtàkì tó hàn .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Adájọ Àgbà Rehnquist  Adájọ Breyer  Adájọ Scalia   Àwọn Credit Line   Rehnquist : Collection , The Supreme Court Historical Society  Dane Penland ; Breyer : Collection , The Supreme Court Historical Society  Richard Strauss ; Scalia : Collection , The Supreme Court Historical Society  Joseph Lavenburg   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Adájọ Kennedy  Adájọ OConnor  Adájọ Souter   Àwọn Credit Line   Kennedy : Collection , The Supreme Court Historical Society  Robin Reid ; OConnor : Collection , The Supreme Court Historical Society  Richard Strauss ; Souter : Collection , The Supreme Court Historical Society  Joseph Bailey   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Inú yàrá ilé ẹjọ tí wọn ti dájọ náà   Credit Line   Photograph by Franz Jantzen , Collection of the Supreme Court of the United States  Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Fọwọ Sí Òmìnira Ọrọ Sísọ  ỌJỌ ÌDÁJỌ NÁÀ pé ní June 17 , 2002 , ìyẹn ọjọ tí Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ gbé ìpinnu rẹ jáde .  Ìdájọ wo ni wọn ṣe ?  Àkọlé àwọn ìwé ìròyìn sọ àbájáde rẹ .  Ìwé ìròyìn The New York Times kéde pé :  Ilé Ẹjọ Mú Òfin Tí Wọn Fi De Ìbẹwò Táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà Ń Ṣe Kúrò .   Ìwé ìròyìn The Columbus Dispatch ti ìpínlẹ Ohio sọ pé :  Ilé Ẹjọ Gíga Wọgi Lé Òfin Lílọ Gba Ìyọǹda .   Ìwé ìròyìn The Plain Dealer ti ìlú Cleveland , ìpínlẹ Ohio , wulẹ sọ ní tirẹ pé :  Kò Pọn Dandan Káwọn Tó Ń Lọ Béèrè Nǹkan Nílé Àwọn Èèyàn Gba Ìyọǹda Ìjọba Ìbílẹ .   Àkọlé ìròyìn tó fara hàn lójú ewé tó dojú kọ ti ọrọ olóòtú nínú ìwé ìròyìn USA Today kéde pé :  Òmìnira Ọrọ Sísọ Borí .   Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ti wọgi lé ẹjọ tí ilé ẹjọ kékeré dá fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , èyí sì wáyé látàrí bí àwọn adájọ mẹjọ nínú mẹsàn - án ṣe fọwọ sí ìpinnu náà !  Adájọ John Paul Stevens ló kọ àkọsílẹ olójú ewé méjìdínlógún tí Ilé Ẹjọ náà gbé ìdájọ rẹ kà .  Ìdájọ náà túbọ fìdí rẹ múlẹ nílé - lóko pé , Àtúnṣe Òfin Kìíní náà ti iṣẹ òjíṣẹ ìta gbangba táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe lẹyìn .  Nínú àkọsílẹ náà , Ilé Ẹjọ ṣàlàyé pé ìdí tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kò fi lọ gba ìyọǹda náà ni pé , wọn ní  inú Ìwé Mímọ làwọn ti rí àṣẹ láti máa wàásù .   Lẹyìn èyí ni àwọn adájọ náà wá fa ọrọ yọ látinú ìwé tí àwọn Ẹlẹrìí kọ àlàyé wọn sí , èyí tó kà báyìí pé :  Bí a bá ń lọ gba ìyọǹda lọdọ ìjọba ìbílẹ ká tó wàásù , bí ìgbà tí à ń tàbùkù sí Ọlọrun ló rí .   Àkọsílẹ Ilé Ẹjọ náà kà pé :  Ó ti lé ní àádọta ọdún báyìí tí Ilé Ẹjọ yìí ti ń wọgi lé òfin táwọn kan ń fi de wíwá ìtìlẹyìn àwọn èèyàn láti ojúlé dé ojúlé àti pípín ìwé kiri .  Kì í ṣe ohun tó kàn ń ṣàdéédéé ṣẹlẹ nínú ìtàn pé , èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ẹjọ yìí ló máa ń dá lórí ṣíṣàìka Àtúnṣe Òfin Kìíní sí , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló sì máa ń mú un wá síwájú ilé ẹjọ yìí , nítorí pé ìsìn wọn béèrè pé kí wọn máa lọ láti ojúlé dé ojúlé .  Gẹgẹ bí a ti mẹnu kàn án nínú ẹjọ tó wáyé láàárín Murdock àti Ìpínlẹ Pennsylvania , . . .  1943  , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  sọ pé àpẹẹrẹ Pọọlù làwọn ń tẹ lé , nípa kíkọni  ní gbangba àti láti ilé dé ilé .   Ìṣe 20 : 20 .  Wọn ò fọwọ kékeré mú àṣẹ Ìwé Mímọ tó sọ pé ,  Ẹ lọ si gbogbo aiye , ki ẹ si ma wasu ihinrere fun gbogbo ẹda .   Máàkù 16 : 15 .  Nípa ṣíṣe bẹẹ , wọn gbà gbọ pé àṣẹ Ọlọrun làwọn ń pa mọ .    Àkọsílẹ Ilé Ẹjọ náà tún fa ọrọ yọ lẹẹkan sí i látinú ẹjọ tó wáyé lọdún 1943 náà , ó sọ pé :  Lábẹ Àtúnṣe Òfin Kìíní , bí jíjọsìn nínú ṣọọṣì àti wíwàásù lórí àga ìwàásù ṣe ṣe pàtàkì , bẹẹ náà ni ìgbòkègbodò tó jẹ mọ ìsìn yìí ṣe ṣe pàtàkì .  Báwọn ìsìn tó ti wà tipẹ àtàwọn tó gbajúmọ gan - an ṣe bófin mu lòun náà bófin mu .   Nígbà tí Àkọsílẹ Ilé Ẹjọ náà ń fa ọrọ yọ látinú ẹjọ kan tó wáyé lọdún 1939 , ó sọ pé :  Láti máa sọ pé káwọn èèyàn máa forúkọ sílẹ nípa gbígba ìwé àṣẹ , èyí tí kò ní í jẹ kó ṣeé ṣe fún wọn láti pín ìwé kiri ní fàlàlà láìsí ìdíwọ , lòdì pátápátá sí ohun tí ó jẹ ìpìlẹ òfin orílẹ - èdè yìí .   Àwọn ló kọ àwọn ọrọ yìí ní lẹtà wínníwínní .  Ilé Ẹjọ náà wá sọ kókó kan tó ṣe pàtàkì gan - an , ó sọ pé :  Àwọn ẹjọ wọnyí fi hàn pé akitiyan àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láti má ṣe fara mọ òfin tó bá de ọrọ sísọ kì í ṣe ìjà tí wọn ń jà fún ẹtọ tiwọn nìkan .   Àkọsílẹ náà ṣàlàyé pé , àwọn Ẹlẹrìí  nìkan kọ làwọn  mẹkúnnù  tó ṣeé ṣe kí wọn di ẹni tí a fi òfin pa lẹnu mọ nípasẹ irú àwọn òfin tí Abúlé náà ṣe .   Àkọsílẹ náà ń bá a lọ ní sísọ pé  kì í ṣe pé  òfin náà  tàbùkù àwọn ìlànà tí Àtúnṣe Òfin Kìíní gbà láyè nìkan ni , àmọ ó tún tako òmìnira ọrọ sísọ tó yẹ kó wà láwùjọ àwọn èèyàn tó wà lómìnira  ìyẹn nígbà tá a bá ń sọ pé aráàlú gbọdọ kọkọ lọ sọ fún ìjọba pé òun fẹ bá aládùúgbò òun fọrọ wérọ , àti pé ó ní láti gba ìyọǹda kó tó lè ṣe bẹẹ . . . .  Òfin kan tó ń sọ pé àwọn èèyàn gbọdọ gba ìyọǹda kí wọn tó lè bá ẹlòmíràn fọrọ wérọ ti yà kúrò pátápátá nínú àṣà ìṣẹdálẹ orílẹ - èdè wa tí òfin tì lẹyìn .   Àkọsílẹ náà wá sọ nípa  aburú ńlá tí irú òfin bẹẹ máa ṣe .   Ewu Ìwà Ọdaràn  Ojú wo ni Ilé Ẹjọ Gíga fi wo èrò àwọn aláṣẹ abúlé náà pé torí àtidáàbò bo àwọn aráàlú lọwọ àwọn fọléfọlé àtàwọn ọdaràn ni àwọn fi ṣe ṣòfin gbígba ìyọǹda náà ?  Ilé Ẹjọ náà ṣàlàyé pé :  Bó tilẹ jẹ pé a gbà pé àníyàn tí wọn ń ṣe nípa ọràn ààbò yẹn bọgbọn mu , àwọn ẹjọ tá a ti dá rí ti mú kó ṣe kedere pé , a ò gbọdọ torí pé a fẹ dènà ìwà ọdaràn ká wá fojú kéré àkóbá tí irú òfin bẹẹ máa ṣe fún ohun tí Àtúnṣe Òfin Kìíní gbà láyè .   Àkọsílẹ Ilé Ẹjọ náà ń tẹ síwájú pé :  Kò jọ pé ṣíṣàìgba ìyọǹda yìí á dí àwọn ọdaràn lọwọ láti má ṣe lọ kan ilẹkùn àwọn èèyàn kí wọn sì bá wọn sọrọ nípa ohun tí òfin náà kò mẹnu kàn .  Bí àpẹẹrẹ , wọn lè ní kí àwọn èèyàn júwe ọnà fún àwọn tàbí kí wọn ní kí wọn yá àwọn ní tẹlifóònù wọn lò , . . . tàbí kí wọn kọ orúkọ olórúkọ sílẹ , tí kò sì ní sí ìjìyà kankan fún wọn .   Nígbà tí Ilé Ẹjọ náà ń sọrọ lórí àwọn ẹjọ tí wọn dá ní ẹwádún tó bẹrẹ ní 1940 , wọn kọwé pé :  Àwọn ọrọ tá a lò nínú àkọsílẹ àwọn ẹjọ tó wáyé nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , èyí tó dá àwọn ẹlẹsìn tó mú ẹjọ yìí wá  ìyẹn Watch Tower Society  sílẹ léraléra lọwọ àwọn tó ń fẹsùn kàn wọn nítorí pé wọn ò nífẹẹ sí wọn , fi hàn pé Ilé Ẹjọ yìí ti gbé àwọn òmìnira tí Àtúnṣe Òfin Kìíní pèsè yẹ wò dáadáa , èyí tí ẹjọ yìí dá lé .   Báwo ni wọn wá ṣe dá ẹjọ yìí ?  Ìdájọ wọn ni pé :  Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ti yí ìdájọ tí Ilé Ẹjọ Kòtẹmilọrùn ṣe padà , a sì ti dá ẹjọ náà padà síbẹ fún àgbéyẹwò síwájú sí i níbàámu pẹlú àkọsílẹ wa .  A pa á láṣẹ bẹẹ .   Ibi tí ẹjọ náà parí sí nìyẹn . Ìwé ìròyìn Chicago Sun - Times sọ pé :  Ilé Ẹjọ Ti Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà Lẹyìn ,  èyí sì wáyé látàrí bí àwọn adájọ mẹjọ nínú mẹsàn - án ṣe fọwọ sí ìpinnu náà .  Kí Ló Máa Ṣẹlẹ Lọjọ Iwájú ?  Ojú wo làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Ìjọ Wellsville nítòsí abúlé Stratton fi wo ìjagunmólú wọn yìí ní Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ?  Kò sí ìdí kankan fún wọn láti máa fi yangàn kí ojú lè ti àwọn olùgbé Stratton .  Àwọn Ẹlẹrìí náà kò ní èrò òdì kankan lọkàn sí àwọn ọmọlúwàbí èèyàn tó ń gbé ní abúlé náà .  Gregory Kuhar tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí níbẹ sọ pé :  Kì í ṣe pé ó wù wá láti ṣẹjọ rárá .  Ó kàn jẹ pé òfin tí wọn gbé jáde náà kò bójú mu ni .  Kì í ṣe àwa nìkan lohun tá a ṣe yìí wà fún , àmọ gbogbo èèyàn ni .   Ẹrí fi hàn pé àwọn Ẹlẹrìí náà ti ń ṣe gbogbo ohun tí wọn lè ṣe láti rí i pé àwọn ò mú àwọn èèyàn ìlú náà bínú .  Gene Koontz , tí òun náà jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí níbẹ , ṣàlàyé pé :  March 7 , 1998 la ti wàásù kẹyìn ní abúlé Stratton  ìyẹn ti lé lọdún mẹrin báyìí .   Ó fi kún un pé :  Wọn dìídì sọ fún mi pé àwọn á fi ọlọpàá mú mi bi mo bá wàásù .  Ọpọ ọdún la fi gbọ ọpọlọpọ ìròyìn nípa bí àwọn ọlọpàá ṣe ń halẹ pé ńṣe làwọn máa tì wá mọlé .  Nígbà tá a sì béèrè pé kí wọn jẹ ká rí ibi tí wọn kọ òfin náà sí , wọn ò fún wa lésì kankan .   Koontz fi kún un pé :  A fẹ kí àlàáfíà wà láàárín àwa àtàwọn aládùúgbò wa .  Bí àwọn kan bá sọ pé àwọn ò fẹ ká wá sílé àwọn , a óò bọwọ fún ìpinnu wọn .  Àmọ àwọn mìíràn wà tí wọn nífẹẹ sí wa tí wọn sì ń gbà ká máa bá àwọn sọrọ nípa Bíbélì .   Gregory Kuhar ṣàlàyé pé :  Kì í ṣe láti di ọtá àwọn èèyàn Stratton ló mú wa tẹpẹlẹ mọ ẹjọ yìí .  A wulẹ fẹ fìdí òmìnira ọrọ sísọ wa múlẹ lábẹ Òfin ni .   Ó ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Bópẹbóyá , a retí láti padà lọ máa wàásù ní Stratton .  Inú mi á dùn láti jẹ ẹni àkọkọ tó máa kan ilẹkùn ẹnu ọnà ilé kan nígbà tá a bá padà síbẹ .  Gẹgẹ bí Kristi ti pa á láṣẹ , dandan ni pé ká padà lọ .   Ipa kékeré kọ ni àbájáde ẹjọ tó wà láàárín  Watchtower pẹlú Abúlé Stratton  yìí ti ní o .  Lẹyìn tí àwọn aláṣẹ ìjọba ìbílẹ kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà gbọ nípa ìdájọ Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ náà , wọn rí i pé àwọn kò lè lo òfin tí ìjọba ìbílẹ bá ṣe mọ láti fi gbẹsẹ lé iṣẹ ìwàásù ìhìn rere tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe .  Lọwọlọwọ báyìí , ó ti fẹrẹẹ tó àádọrùn - ún àgbègbè ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà tí àwọn ìṣòro tó so mọ iṣẹ ìwàásù ilé - dé - ilé ti di èyí tó yanjú .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 9    ÀWỌN ẸLẸRÌÍ JÈHÓFÀ TÚN TI JÀRE NÍ ILÉ ẸJỌ GÍGA JÙ LỌ   Charles C .  Haynes , ọmọwé akẹkọọjinlẹ tó sì tún jẹ alága ètò tó ń la àwọn èèyàn lọyẹ nípa Àtúnṣe Òfin Kìíní , ló kọ ọrọ tó wà lókè yìí lábẹ àkọlé náà ,  Òmìnira Ìsìn ,  èyí tí iléeṣẹ ìròyìn MSNBC tó máa ń ròyìn lórí Íńtánẹẹtì gbé jáde .  Haynes ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Lọsẹ tó kọjá ,  àwọn Ẹlẹrìí  tún ti jagun mólú ní ìgbà Kejìndínláàádọta ní Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ  àwọn ẹjọ yìí sì ṣàrà ọtọ ní ti pé , wọn ti mú kí ẹtọ àwọn ará Amẹríkà lábẹ Àtúnṣe Òfin Kìíní gbòòrò sí i .   Ó wá kìlọ pé :  Ẹ máa rántí kókó yìí o : Bí ìjọba bá lè gbẹsẹ lé òmìnira ìsìn kan , ó lágbára láti gbẹsẹ lé òmìnira ìsìn èyíkéyìí  tàbí ti gbogbo ìsìn . . . .  Òótọ ni pé àwọn èèyàn lẹtọọ láti sọ pé àwọn kò fẹ gbọ  kí wọn sì ti ilẹkùn wọn .  Àmọ kò yẹ kó jẹ pé ìjọba ni yóò wá máa pàṣẹ pé ẹni báyìí làwọn fún láṣẹ láti máa kan ilẹkùn ẹnu ọnà àwọn èèyàn .  Fún ìdí yìí , a gbóṣùbà fún Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ .   Haynes wá parí ọrọ rẹ nípa sísọ pé :  Gbogbo wa la jẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní gbèsè ọpẹ .  Láìka iye ìgbà tí wọn lè tàbùkù wọn sí , tí wọn á lé wọn jáde nínú ìlú , tàbí tí wọn á tiẹ lù wọn pàápàá , wọn ò jẹ jáwọ nínú jíjà fún òmìnira láti ṣe ẹsìn wọn  wọn sì ń tipa bẹẹ jà fún òmìnira ìsìn tiwa náà  .  Nígbà tí wọn bá sì jàre , gbogbo wa là ń jàǹfààní rẹ .    Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10 , 11   Ohun Tí Àwọn Ìwé Ìròyìn Sọ Nípa  Ìdájọ Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ    Ilé Ẹjọ Ti Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà Lẹyìn ; Ìwàásù Ilé - dé - Ilé Kò Nílò Gbígba Ìyọǹda  Nínú iṣẹ kíkan ilẹkùn àwọn èèyàn tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe , ìgbà gbogbo ni  àwọn Ẹlẹrìí  gbà gbọ pé Ọlọrun ń ti àwọn lẹyìn .  Ní báyìí , Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Ilẹ Amẹríkà náà tún ti tì wọn lẹyìn .   Ìwé Ìròyìn Chicago Sun - Times , June 18 , 2002 .    Òmìnira Ọrọ Sísọ Borí  Nígbà táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bá tún wá bá ọ sọrọ níbi tó o ti ń jẹun lọwọ , á dára kó o dúpẹ lọwọ wọn .  Nípa fífi tọkàntara tẹ lé ìlànà ìsìn wọn , ìsìn tó yàtọ sí gbogbo ìsìn tó kù yìí , tí àwọn tó ń ṣe é  ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  fi díẹ dín ní mílíọnù kan , ti ṣe ju gbogbo àwọn àjọ mìíràn lọ láti rí i pé tẹrútọmọ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ló ní òmìnira ọrọ sísọ . . . .   Ní ti àwọn Ẹlẹrìí , lílọ sí Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ kì í ṣe nǹkan tuntun mọ .  Nínú ẹjọ tó ju mẹrìnlélógún lọ láàárín ọdún márùnlélọgọta , wọn ti borí lílò tí àwọn tó pọ jù wọn lọ ń lo agbára òdì lórí wọn .   Ìwé Ìròyìn USA TODAY , June 18 , 2002 .    Lílọ Láti Ilé Dé Ilé Bófin Mu .  Ìjagunmólú Lèyí Jẹ fún Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Nílẹ Amẹríkà pàṣẹ lọjọ Monday pé , àwọn olóṣèlú , àwọn onísìn , àwọn ẹgbẹ Girl Scouts àtàwọn mìíràn lẹtọọ lábẹ òfin láti máa lọ láti ilé dé ilé láti sọrọ nípa ìlànà wọn láìsí pé wọn kọkọ ń gba ìyọǹda lọwọ àwọn aláṣẹ ìjọba ìbílẹ .   Ìwé Ìròyìn San Francisco Chronicle , June 18 , 2002 .    Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Sọ Pé : Kò Sẹni Tó Lè Ní Kí Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà Àtàwọn Ẹgbẹ Girl Scouts Má Ṣe Kan Ilẹkùn Àwọn Èèyàn  WASHINGTON  Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ ti sọ lónìí pé , . . . lábẹ Òfin ilẹ Amẹríkà , àwọn míṣọnnárì , àwọn òṣèlú , àtàwọn mìíràn lẹtọọ láti máa kan ilẹkùn àwọn èèyàn láìsí pé wọn kọkọ ń gba ìyọǹda lọwọ àwọn aláṣẹ ìjọba ìbílẹ .   Nínú ìdájọ tí àwọn adájọ mẹjọ nínú mẹsàn - án fọwọ sí , ilé ẹjọ náà sọ pé , lára àwọn ẹtọ òmìnira ọrọ sísọ tí Àtúnṣe Òfin Kìíní fàyè gbà ni pé , èèyàn lè lọ sí ẹnu ọnà ẹnì kan ní tààràtà kó sì lọ sọ nǹkan kan fún onítọhún .   Ìwé Ìròyìn Star Tribune , Minneapolis , June 18 , 2002 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Adájọ Stevens   Credit Line   Stevens : Collection , The Supreme Court Historical Society  Joseph Bailey  Bó O Ṣe Lè Túbọ Dáàbò Bo Oyún Rẹ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ MẸSÍKÒ  GẸGẸ bí ohun tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Owó Àkànlò Ìparapọ Orílẹ - Èdè fún Iye Ènìyàn sọ , lọdọọdún , ó lé ní ìdajì mílíọnù àwọn obìnrin tó ń kú nígbà tí wọn lóyún .  Láfikún sí i , Àjọ Tí Ń Bójú Tó Owó Àkànlò Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Àwọn Ọmọdé ròyìn pé , lọdọọdún , ó ju ọgọta mílíọnù àwọn obìnrin lọ tí wọn máa ń ní ìṣòro líle koko nínú oyún .  Ó sì fẹrẹẹ máa ń tó ìdá kan nínú mẹta àwọn wọnyí tí ìṣòro náà máa ń ṣàkóbá tó máa wà títí lọ fún tàbí kí wọn kó àrùn tí wọn á máa bá yí títí ọjọ ayé wọn nípasẹ rẹ .  Láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , ọpọ obìnrin ló jẹ pé bí wọn ṣe ń bímọ kan ni wọn tún ń lóyún òmíràn láìsí àbójútó tó yẹ .  Èyí kì í jẹ kí wọn ní ìmí nínú , wọn sì máa ń ṣàìsàn .  Bẹẹ ni , oyún níní léwu  kódà ó lè gbẹmí ẹni .  Ǹjẹ ohunkóhun wà tí obìnrin kan lè ṣe láti dín ewu ìgbà ìlóyún kù ?  Ìtọjú Ṣáájú Ìlóyún  Àjọrò .  Ó dára kí tọkọtaya kọkọ jókòó láti jíròrò iye ọmọ tí wọn máa bí .  Láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , kì í ṣe ohun àjèjì láti rí àwọn obìnrin tí wọn ṣì ń tọ ọmọ kékeré lọwọ síbẹ tí oyún òmíràn ti wà níkùn wọn .  Àjọrò tọkọtaya àti ẹmí ìgbatẹnirò tí ọkọ ní á jẹ kí wọn lè fi àyè tí ó tó sílẹ lẹyìn tí wọn bí ọmọ kan kí wọn tó lóyún òmíràn lé e .  Èyí á jẹ kí obìnrin náà lè ní ìsinmi tí ó tó , á sì jẹ kó ṣeé ṣe fún un láti lókun nínú dáadáa lẹyìn tó bá bímọ kan tán .  Oúnjẹ aṣaralóore .  Níbàámu pẹlú ìsọfúnni kan látọdọ Àwùjọ Àwọn Ẹgbẹ Tó Ń Bójú Tó Àwọn Aláboyún , wọn sọ pé kí obìnrin kan tó lóyún , ó yẹ kó fi oṣù mẹrin ó kéré tán sílẹ , láti mú kí àwọn nǹkan eléwu bí oríṣiríṣi oògùn tó ti lò , sìgá , ọtí líle àtàwọn nǹkan tó ní èròjà kaféènì nínú bíi kọfí àti obì tó ti jẹ , pa rẹ kúrò nínú àgọ ara rẹ , kó sì ti máa jẹ oúnjẹ aṣaralóore nítorí ọmọ tó ṣẹṣẹ fẹ lóyún rẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ewu kí ògóóró ẹyìn là  spina bifida  , èyí tó máa ń wáyé nígbà tí egungun ẹyìn kò bá dí dáadáa , máa ń dín kù jọjọ tí aláboyún kan bá ní èròjà folic acid tó pọ tó nínú ara .  Níwọn bó ti jẹ pé àárín ọsẹ mẹta sí mẹrin tí obìnrin bá lóyún ni egungun ẹyìn ọmọ inú ti máa ń pa dé  kí ọpọ tiẹ tó mọ rárá pé àwọn fẹra kù  àwọn obìnrin kan tí wọn mọ pé àwọn fẹẹ lóyún máa ń lo àwọn egbòogi tó ní èròjà folic acid nínú .  Nǹkan aṣaralóore mìíràn tó tún ṣe kókó ni èròjà iron .  Ní ti gidi , ìlọpo méjì ni èròjà iron tí ara obìnrin kan nílò nígbà tó bá lóyún .  Bí èròjà yìí kò bá tó nínú ẹjẹ rẹ  èyí tó máa ń ṣẹlẹ sí ọpọ àwọn obìnrin láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà  ó lè yọrí sí àìsàn .  Ìṣòro yìí á tún le koko sí i bí obìnrin náà bá ń lóyún léraléra , níwọn bí àkókò tó ń fi sílẹ kó tó ní oyún mìíràn ti kéré jù láti mú kí ara rẹ ní èròjà iron tó pọ tó .    Ọjọ orí .  Ewu ikú àwọn ọmọbìnrin tí wọn lóyún kí wọn tó pé ọdún mẹrìndínlógún fi ìdá ọgọta nínú ọgọrùn - ún ju ti àwọn tó ti lé lọmọ ogún ọdún lọ .  Lọwọ kejì ẹwẹ , ó rọrùn gan - an fún àwọn obìnrin tó ti lé lẹni ọdún márùndínlógójì láti bí àwọn ọmọ tó ní àrùn Downs syndrome  ìyẹn ni àwọn dìndìnrìn ọmọ  .  Àwọn ìyá tó kéré gan - an lọjọ orí tàbí àwọn tó ti dàgbà kọjá ọjọ orí ọmọ bíbí sábà máa ń ní ìṣòro kan tó ń jẹ preeclampsia , èyí tó máa ń yọjú bí àkókò ìbímọ bá ti ń tó .  Àìsàn yìí , tó máa ń fara hàn gẹgẹ bí ẹjẹ ríru tí oyún bá ti wọ oṣù márùn - ún , pa pọ pẹlú kí ara máa wú gùdùgbẹ àti kí àpọjù èròjà protein wà nínú ìtọ , máa ń mú kí ewu ikú ìyá àti ti ọmọ pọ sí i .  Àkóràn .  Àkóràn nínú àpò ìtọ , ní ojú ara , àti nínú ìfun lè burú sí i lákòókò tí obìnrin bá lóyún , èyí sì lè mú kí ewu bíbí ọmọ tí oṣù rẹ kò pé tàbí níní àrùn preeclampsia pọ sí i .  Ó dára gan - an láti kọkọ wo àkóràn èyíkéyìí tó lè wà nínú ara sàn ṣáájú kéèyàn tó lóyún .  Ìtọjú Nígbà Oyún  Ìtọjú aláboyún .  Lílọ rí dókítà déédéé nínú oyún máa ń gba ẹmí ọpọlọpọ ìyá là .  Kódà ní àwọn orílẹ - èdè tí kò fi bẹẹ rọrùn láti máa lọ sí ilé ìgbàtọjú tàbí ilé ìwòsàn déédéé , àwọn agbẹbí tó mọṣẹ dáadáa lè wà lárọọwọtó .  Lílọ fún ìtọjú lè jẹ kí àwọn olùtọjú aláboyún tí wọn ti dá lẹkọọ tètè rí àwọn ìṣòro tó lè fi hàn pé aboyún kan máa nílò ìtọjú àrà ọtọ .  Bí àpẹẹrẹ , ó lè jẹ pé ọmọ méjì tàbí jù bẹẹ lọ ló wà níkùn ẹni náà , ó lè ní àìsàn ẹjẹ ríru , àrùn ọkàn tàbí ti kíndìnrín , àti àrùn àtọgbẹ .  Láwọn orílẹ - èdè kan , aláboyún kan lè rí abẹrẹ àjẹsára gbà láti dáàbò bo ọmọ inú rẹ lọwọ àrùn ipá .  Nígbà tí oyún rẹ bá wọ oṣù mẹfà ààbọ sí méje , wọn tún lè yẹ ẹ wò bóyá ó ní àrùn tó ń jẹ streptococcus , èyí tó máa ń ba sẹẹlì pupa inú ẹjẹ jẹ .  Tí àrùn yìí bá lọ wà nínú ìfun ìyá náà , ó lè ran ọmọ nígbà ìbí .  Aboyún náà tún gbọdọ múra tán láti sọ gbogbo ohun tó bá lè sọ fún àwọn olùtọjú , títí kan bí ìlera rẹ ṣe máa ń rí látẹyìnwá .  Ó tún gbọdọ máa béèrè ìbéèrè fàlàlà lọwọ àwọn olùtọjú .  Ó ní láti lọ sọdọ àwọn òṣìṣẹ ìlera láìjáfara bó bá rí i tí ẹjẹ ń jáde lójú ara rẹ , bí ojú rẹ bá ṣàdédé bẹrẹ sí í wú , bí orí bá ń fọ ọ wàá wàá láìdáwọ dúró tàbí tí ọmọ ìka bá ń ro ó ṣáá , tí ojú rẹ sì ń ṣàdédé ṣe bàìbàì , bí ikùn bá ń dùn ún gan - an , bó bá ń bì ṣáá , bí òtútù bá ń mú un tàbí tí ara rẹ bá ń gbóná kọjá ààlà , bí iye ìgbà tí ọmọ inú rẹ ń yíra padà bá ń dín kù sí i tàbí tó ń ṣe lemọlemọ sí i , bí omi bá ń dà jáde lójú ara rẹ , bó bá ń ní ìrora nígbà tó bá ń tọ tàbí tí kò tọ tó bó ṣe yẹ .  Ọtí líle àti oògùn olóró .  Ńṣe ni aláboyún tó bá ń mu ọtí líle tàbí tó ń lo oògùn olóró  títí kan sìgá mímu  túbọ fi ọmọ rẹ sínú ewu yíya dìndìnrìn , níní àbùkù ara , tàbí kó tiẹ máa hùwà lódìlódì .  Àwọn ìṣẹlẹ kan ti fi hàn pé , àwọn ọmọ ọwọ tí ìyá wọn jẹ ajoògùnyó máa ń ní àwọn àìlera kan tó dà bíi tàwọn tó ń lo oògùn olóró àmọ tí wọn ò lò ó mọ .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn kan gbà pé kò sóhun tó burú nínú mímu ife wáìnì kan lẹẹkọọkan , àwọn ògbóǹkangí sábà máa ń dámọràn pé kí àwọn aláboyún yẹra fún un pátápátá ló dára jù .  Àwọn tó lóyún tún gbọdọ yẹra pátápátá fún wíwà nítòsí àwọn tó ń mu sìgá .  Egbòogi .  Aláboyún kò gbọdọ lo oògùn kankan àyàfi tó bá jẹ dókítà tó mọ nípa oyún náà ló kọ ọ fún un tó sì ti gbé àwọn ewu tó lè tìdí rẹ yọ yẹ wò .  Àwọn egbòogi kan tó ń ṣàlékún èròjà fítámì pàápàá lè ṣèpalára .  Bí àpẹẹrẹ , àpọjù èròjà vitamin A , lè sọ ọmọ inú di aláàbọ ara .  Sísanra jọkọtọ .  Aláboyún gbọdọ yẹra fún dídi ẹni tó sanra jọkọtọ .  Gẹgẹ bí ìwé Krauses Food , Nutrition and Diet Therapy ṣe sọ , ewu kí ọmọ tí ìwọn rẹ kéré gan - an kú fi ìgbà ogójì ju ti ọmọ tuntun tí ìwọn rẹ wà déédéé lọ .  Lọwọ kejì ẹwẹ , bí aláboyún bá ń jẹ oúnjẹ èèyàn méjì lẹẹkan , èyí yóò yọrí sí sísanra jọkọtọ .  Sísanra lọnà tó bójú mu  èyí tó máa ń hàn kedere nígbà tí oyún bá wọ oṣù kẹrin  fi hàn pé aláboyún náà ń jẹun bó ṣe yẹ , èyí tó nílò lásìkò yìí .    Ìmọtótó àtàwọn nǹkan mìíràn tó yẹ fún àgbéyẹwò .  Aláboyún lè máa wẹ bó ṣe ń wẹ tẹlẹ , àmọ kò gbọdọ máa rọ omi ọṣẹ tàbí oògùn sí ojú ara .  Kò gbọdọ sún mọ tòsí ẹnikẹni tó bá ní àrùn tó lè ràn , irú bí àrùn rubella , tí a mọ sí èèyi .  Síwájú sí i , láti yàgò fún kíkó àìsàn toxoplasmosis , èyí tó máa ń mú kí oyún bà jẹ tàbí tó lè ṣàkóbá fún ọmọ inú , ó gbọdọ ṣọra gidigidi fún jíjẹ ẹran tí wọn ò sè jinná dáadáa , bẹẹ ni kò gbọdọ sún mọ ibi tí ìgbẹ ológbò bá wà .  Àwọn ìlànà ìmọtótó pàtàkì , irú bíi fífọ ọwọ àti fífọ àwọn oúnjẹ téèyàn kì í sè kó tó jẹ wọn , ṣe kókó .  Níní ìbálòpọ kò fi bẹẹ léwu àyàfi tí àkókò ìbímọ bá ti ń sún mọ tàbí tí ẹjẹ bá ń dà lára aláboyún náà , tó ń ní pajápajá , tàbí tí oyún bá ti bà jẹ lára rẹ rí .  Bíbí Wẹrẹ  Obìnrin tó bá bójú tó ara rẹ dáadáa nígbà tó wà nínú oyún kò ní fi bẹẹ níṣòro lọjọ ìkúnlẹ .  Ó yẹ kó ti ṣètò ṣáájú , bóyá ilé ló máa bímọ sí àbí ọsibítù .  Ó tún yẹ kó mọ nípa àwọn ohun tó máa ń ṣẹlẹ nígbà tí obìnrin bá ń bímọ àti bó ṣe lè fọwọ sowọ pọ pẹlú ọjáfáfá agbẹbí tàbí dókítà tó máa gbẹbí fún un .  Ẹni yìí náà yóò sì ti gbọ látẹnu obìnrin náà ṣáájú nípa ohun tó fẹ àti ohun tí kò fẹ  bó bá jẹ ibi téèyàn ti lè yan ohun tó fẹ  lórí àwọn kókó bí irú ipò tó fẹ wà lásìkò ìbímọ , bóyá kí wọn la abẹ rẹ láti mú kí ìbímọ náà yá , lílo ẹmú tí wọn fi ń fa ọmọ jáde , lílo oògùn apàrora , tàbí lílo ẹrọ tí wọn fi ń wo ọmọ nínú ikùn ìyá .  Wọn tún gbọdọ fohùn ṣọkan lórí àwọn kókó mìíràn : Ọsibítù wo ni wọn máa lọ bí ìṣòro líle koko bá dìde nígbà tó ń bímọ lọwọ nínú ilé ?  Kí lohun náà gan - an tí wọn máa ṣe bí ẹjẹ bá bẹrẹ síí dà láìdáwọ dúró ?  Níwọn bó ti jẹ pé pípàdánù ẹjẹ ló máa ń fa ikú ọpọ àwọn ìyá tó ń bímọ lọwọ , àwọn àfirọpò ẹjẹ gbọdọ wà lárọọwọtó fún àwọn aláboyún tí kì í gba ẹjẹ .  Bákan náà , ìmúrasílẹ ṣáájú ti gbọdọ wà nípa ohun tí wọn yóò ṣe bó bá di pé iṣẹ abẹ ni wọn gbọdọ fi gbé ọmọ náà jáde .  Bíbélì sọ pé ẹbùn látọdọ Ọlọrun ni àwọn ọmọ jẹ , ìyẹn ni pé  ogún  ni wọn .  Bí òye tí obìnrin kan ní nípa oyún rẹ bá ṣe pọ tó , bẹẹ ni yóò ṣe ṣàṣeyọrí tó nígbà oyún àti nígbà tó bá fẹ bímọ .  Nípa bíbójútó ara rẹ dáadáa kó tó lóyún àti nígbà tó wà nínú oyún , àti nípa fífarabalẹ ronú ṣáájú nípa oríṣiríṣi ohun tó wé mọ ìbímọ yóò fi hàn pé obìnrin kan ń ṣe gbogbo ohun tó lè ṣe láti túbọ dáàbò bo oyún rẹ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn ohun tó lè fún ara ní èròjà folic acid àti èròjà iron ni ẹdọ ẹran , onírúurú ẹwà , ewébẹ tí ewé rẹ dúdú dáadáa , onírúurú ẹpà , àtàwọn oúnjẹ oníhóró tí wọn fi àwọn oúnjẹ aṣaralóore mìíràn lú .  Kí àwọn oúnjẹ tó ní èròjà iron nínú lè ṣiṣẹ dáadáa lára , ó dára láti jẹ wọn pa pọ pẹlú àwọn nǹkan mìíràn tó ń fún ara ní èròjà vitamin C , irú bí oríṣiríṣi èso .  Àwọn ògbógi dámọràn pé kí obìnrin kan tó sanra níwọnba nígbà tó kọkọ lóyún fi kìlógíráàmù mẹsàn - án sí méjìlá sanra sí i nígbà tó bá fi máa tó àkókò ìbímọ .  Àmọ ṣá o , àwọn ọmọ tó ṣẹṣẹ ń bàlágà àtàwọn obìnrin tí kò jẹun - re - kánú ní láti fi kìlógíráàmù méjìlá sí mẹẹẹdógún sanra sí i , nígbà tí àwọn tó ti sanra jọkọtọ tẹlẹ kò nílò ju kìlógíráàmù méje sí mẹsàn - án lọ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 14   ÌMỌRÀN FÚN ÀWỌN ALÁBOYÚN   Lára àwọn oúnjẹ tó yẹ kí aláboyún máa jẹ lójoojúmọ ni èso , ẹfọ àti ewébẹ lóríṣiríṣi , onírúurú ẹwà  irú bí ẹwà pupa àti funfun , ẹwà sóyà , lẹńtìlì , àti bẹẹ bẹẹ lọ  , àwọn oúnjẹ oníhóró  irú bí àlìkámà , ọkà , oats , àti ọkà báálì  wọn lè jẹ wọn bẹẹ tàbí kí wọn lú àwọn oúnjẹ mìíràn mọ wọn  , àwọn oúnjẹ tó wá láti ara ẹran  ẹja , ẹran adìyẹ , ẹran màlúù , ẹyin , wàràkàṣì , àti mílíìkì , ó dára kó jẹ mílíìkì tí kò ní ọrá nínú  .  Ohun tó dára jù ni pé kí jíjẹ oúnjẹ tó ní ọrá , ṣúgà àti iyọ mọ níwọnba .  Máa mu omi púpọ .  Yẹra fún àwọn ohun mímu tó ní èròjà caffeine nínú àtàwọn oúnjẹ tí wọn ti lú nǹkan tí kì í jẹ kí oúnjẹ tètè bà jẹ mọ tàbí tí wọn ti fi àwọn nǹkan amú - oúnjẹ - ta - sánsán sí .  Má ṣe jẹ táàṣì tí wọn ń fi sí aṣọ , amọ , àtàwọn nǹkan mìíràn tí kò wà fún jíjẹ , torí wọn lè fa àìsàn àìjẹunre - kánú tàbí kí wọn jẹ májèlé .   Ṣọra fún àwọn nǹkan eléwu mìíràn tó lè wà láyìíká , irú bíi wíwà níbi ìtànṣán X - ray tàbí nítòsí àwọn kẹmíkà tó léwu .  Dín bó o ṣe ń lo àwọn nǹkan fínfín àtàwọn kẹmíkà mìíràn nínú ilé kù .  Má ṣe jẹ kí ooru máa mú ọ jù nípa dídúró sí ibi tó gbóná gan - an tàbí ṣíṣe eré ìmárale kọjá ààlà .  Má ṣe máa wà lórí ìdúró fún àkókò gígùn tàbí kó o máa lo ara rẹ kọjá ààlà .  Máa de bẹlíìtì ọkọ lọnà tó bá ipò tí ara rẹ wà mu .  Mo Borí Ẹmí Ìkórìíra  GẸGẸ BÍ JOSÉ GÓMEZ ṢE SỌ Ọ  WỌN bí mi ní September 8 , 1964 ní ìlú Rognac , tó jẹ ìlú kékeré kan ní apá gúúsù ilẹ Faransé .  Ẹyà Íńdíà Adúláwọ làwọn òbí mi àtàwọn òbí mi àgbà , orílẹ - èdè Algeria àti Morocco tó wà ní Àríwá Áfíríkà ni wọn sì ti bí wọn .  Gẹgẹ bó ṣe wọpọ nínú àṣà ìṣẹdálẹ àwọn ẹyà Íńdíà Adúláwọ , ìdílé amẹbí - múbàátan ni ìdílé wa .  Oníjàgídíjàgan ni bàbá tó bí mi lọmọ .  Lára àwọn nǹkan tí mo ṣì rántí nípa ìgbà ọmọdé mi ni bó ṣe máa ń lu màmá mi .  Nígbà tó yá , màmá mi pinnu láti kọ ọ sílẹ  ohun kan tó ṣọwọn láàárín àwa Íńdíà tó jẹ Adúláwọ .  Ó mú èmi , àbúrò mi ọkùnrin , àti ẹgbọn mi obìnrin , dání lọ sí orílẹ - èdè Belgium , níbi tá a gbé fún ọdún mẹjọ láìsí wàhálà kankan .  Àmọ nígbà tó yá , nǹkan yí padà .  Àwa ọmọ sọ pé a fẹ rí bàbá wa , nítorí náà Màmá kó wa lọ sí ilẹ Faransé níbi tí gbogbo wa ti wà pa pọ pẹlú bàbá mi .  Pípadà lọ gbé pẹlú bàbá mi yìí dá ìṣòro sílẹ fún mi .  Nígbà tá a wà ní Belgium , gbogbo ibi tí Màmá bá ń lọ ló máa ń mú wa dání lọ .  Àmọ ọràn ò rí bẹẹ lọdọ bàbá mi , ẹgbẹ - ẹyẹ - lẹyẹ - ń - wọ - tọ ni tiẹ .  Ọkùnrin lọkùnrin gbọdọ máa bá rìn .  Èrò òdì tí wọn ní ni pé , ọkùnrin ló gbọdọ máa pàṣẹ , obìnrin ló sì gbọdọ máa ṣe gbogbo iṣẹ ilé .  Bí àpẹẹrẹ , lọjọ kan , nígbà tí mo fẹ ran àǹtí mi , tó jẹ àbúrò bàbá mi lọwọ , láti palẹ àwo mọ lẹyìn oúnjẹ kí n sì fọ wọn , àbúrò bàbá mi tó jẹ ọkùnrin pè mí ní abẹyà - kan - náà - lò - pọ .  Nínú ìdílé tirẹ , obìnrin nìkan ló gbọdọ fọ abọ .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , èmi náà bẹrẹ sí ní irú èrò òdì yìí .  Kò pẹ tí màmá mi tún fi bẹrẹ sí jìyà lẹẹkan sí i nítorí ìwà ipá bàbá mi .  Lẹẹkọọkan tá a bá gbìyànjú láti dá sí i , ojú fèrèsé lèmi àti àbúrò mi ọkùnrin máa gbà bẹ síta kí ẹṣẹ tí Bàbá fẹ dà bò wá má bàa bà wá .  Ẹgbọn mi obìnrin pàápàá kò bọ lọwọ lílù yìí .  Fún ìdí yìí , àkókò tí mò ń lò níta ju èyí tí mò ń lò nílé lọ .  Ní ẹni ọdún mẹẹẹdógún , ìgbésí ayé mi kò ní ibi tó forí lé .  Bí àkókò ti ń lọ , àwọn èèyàn wá mọ mí sí ìpáǹle èèyàn .  Inú mi máa ń dùn láti rí bí àwọn èèyàn ṣe máa ń bẹrù mi yìí .  Nígbà míì , màá mọọmọ lọ tọ ìjà àwọn ọdọkùnrin mìíràn , àmọ èyí tó pọ jù nínú wọn ni kò jẹ yọwọ ìjà sí mi  pàápàá níwọn bó ṣe jẹ pé ọpọ ìgbà ni mo máa ń mú ọbẹ tàbí ṣẹkẹṣẹkẹ dání .  Kò pẹ kò jìnnà , mo bẹrẹ sí í jí mọtò gbé tí màá sì lọ tà wọn .  Láwọn ìgbà míì , ńṣe ni màá kàn sọ iná sí wọn tí inú mi á sì máa dùn bí mo bá ṣe ń wo àwọn panápaná tí wọn ń pa iná náà .  Nígbà tó yá , mo bẹrẹ sí fọ ṣọọbù àtàwọn ilé ìkẹrùsí .  Àwọn ọlọpàá mú mi nígbà bíi mélòó kan .  Gbogbo ìgbà tí wọn bá sì mú mi ni mo máa ń gbàdúrà sí Ọlọrun pé kó ràn mí lọwọ !  Òótọ ni , mo nígbàgbọ nínú Ọlọrun .  Nígbà tá à ń gbé ní Belgium , ilé ẹkọ onísìn ni mo lọ .  Nípa bẹẹ , mo mọ pé ìwà tí mò ń hù kò dára .  Síbẹsíbẹ , ìgbàgbọ tí mo ní nínú Ọlọrun kò nípa kankan lórí ìwà mi .  Mo máa ń ronú pé tí mo bá ṣáà ti tọrọ ìdáríjì lọdọ Ọlọrun , á dárí àwọn ẹṣẹ mi jì mí .  Lọdún 1984 , wọn sọ mí sẹwọn oṣù mọkànlá torí ẹsùn olè jíjà .  Ọgbà Ẹwọn Baumettes tó wà nílùú Marseilles ni wọn mú mi lọ .  Nígbà tí mo wà níbẹ , mo fín nǹkan sí ara mi káàkiri .  Ọkan lára àwọn nǹkan tí mo fín sára kà pé ,  ìkórìíra àti ìgbẹsan .   Dípò kí n yí ìwàkiwà tí mò ń hù padà , ńṣe ni mo jẹ kí ọgbà ẹwọn túbọ mú kí ìkórìíra tí mo ní fún àwọn aláṣẹ àti àwùjọ lápapọ gogò sí i .  Nígbà tí wọn dá mi sílẹ , lẹyìn tí mo ti ṣẹwọn oṣù mẹta péré , ńṣe ni ẹmí ìkórìíra túbọ wá jọba lọkàn mi ju ti tẹlẹ lọ .  Àmọ , àjálù kan ṣẹlẹ tó yí ìgbésí ayé mi padà .  Gbígbẹsan Di Ohun Tí Mò Ń Lépa  Èdèkòyédè kan ṣẹlẹ láàárín ìdílé mi àti ìdílé Íńdíà Adúláwọ mìíràn .  Lèmi àtàwọn arákùnrin bàbá mi bá pinnu pé ńṣe la máa lọ kò wọn lójú láti yanjú ọrọ náà .  Àwa ìdílé méjèèjì la dira ìjà .  Nínú àríyànjiyàn tó ṣẹlẹ tẹ lé e , wọn yìnbọn pa Pierre , ẹgbọn bàbá mi , àti ọmọ ìbátan bàbá mi mìíràn .  Orí mi gbóná gan - an débi pé , ńṣe ni mo gbé ìbọn tí mo sì lọ dúró sí òpópónà , tí mo wá ń ké rara pẹlú ìbínú .  Níkẹyìn , ọkan lára àwọn arákùnrin bàbá mi ló wá fipá gba ìbọn náà lọwọ mi .  Ikú Pierre , tó jẹ ẹgbọn bàbá mi , ẹni tí mò ń wò bíi bàbá , mu mí lómi gan - an ni .  Mo ṣọfọ rẹ níbàámu pẹlú àṣà ìṣẹdálẹ àwa Íńdíà Adúláwọ .  Fún ọpọlọpọ ọjọ , mi ò fá irùngbọn mi bẹẹ ni mi ò fẹnu kan ẹran .  Mo kọ láti wo tẹlifíṣọn tàbí láti gbọ orin .  Mo búra pé màá rí i pé mo gbẹsan ikú ẹgbọn bàbá mi , àmọ àwọn mọlẹbí mi kò jẹ kọwọ mi tẹ ìbọn .  Ní August 1984 , wọn gbà mí síṣẹ ológun .  Nígbà tí mo wà lọmọ ogún ọdún , mo lọ forúkọ sílẹ nínú ẹgbẹ ọmọ ogun tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ń rán lọ pẹtù síjà lórílẹ - èdè Lẹbánónì .  Mo ṣe tán láti pààyàn tàbí kí wọn pa mí .  Ní àkókò yẹn , hashish tí mo máa ń mu , èyí tó tún lágbára ju igbó lọ , kúrò ní kékeré .  Yàtọ sí pé ó máa ń jẹ kára tù mí , oògùn olóró yìí tún máa ń mú kí n nímọlára pé kò sí ohun burúkú kankan tó lè ṣẹlẹ sí mi .  Níwọn bí kò ti ṣòro rárá láti rí nǹkan ìjà rà nílẹ Lẹbánónì , mo pinnu láti rà wọn ránṣẹ sí ilẹ Faransé , kí n lè máa bá ìwéwèé mi láti gbẹsan ẹgbọn bàbá mi lọ .  Mo ra ìbọn ìléwọ méjì , pa pọ pẹlú ọta ìbọn lóríṣiríṣi , lọwọ àwọn èèyàn ibẹ .  Mo tú àwọn ìbọn náà palẹ , mo wá fi wọn pa mọ sínú rédíò méjì , lẹyìn èyí ni mo fi wọn ránṣẹ sílé .  Nígbà tó ku ọsẹ méjì péré kí n parí iṣẹ ológun mi , èmi àtàwọn ọrẹ mi mẹta kan jọ kúrò níbi tí wọn fi wá sí láìgba àṣẹ .  Nígbà tá a padà dé sí àgọ wa , ńṣe ni wọn fi wá sínú ẹwọn .  Nígbà tí mo wà níbẹ , inú mi ru sí ẹṣọ kan mo sì lù ú bolẹ .  Mi ò tiẹ lè gbà rárá ni kí ẹnì kan tó jẹ payo  ìyẹn ẹni tí kì í ṣe Íńdíà Adúláwọ  máa rí mi fín .  Lọjọ kejì , mo tún bá ẹlòmíràn ja ìjà àjàkú akátá kan , àmọ lọtẹ yìí , ọgá lẹni tí mo bá jà náà .  Ni wọn bá lọ jù mí sí Ọgbà Ẹwọn Montluc tó wà nílùú Lyons , ibẹ ni mo sì ti lo àkókò mi tó kù nínú iṣẹ ológun .  Mo Rí Òmìnira Nínú Ẹwọn  Lọjọ àkọkọ tí mo dé sí Ọgbà Ẹwọn Montluc , ọkùnrin kan tó ṣọmọlúwàbí kí mi tọyàyàtọyàyà .  Mo wá mọ lẹyìn náà pé ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni àti pé , ohun tó gbé òun àtàwọn tí wọn jọ ń ṣe ìsìn kan náà dé ẹwọn kò ju pé wọn kọ láti gbé nǹkan ìjà .  Ìyẹn jọ mi lójú .  Mo fẹ mọ sí i .  Mo rí i pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ojúlówó ìfẹ fún Ọlọrun , ọwọ pàtàkì tí wọn fi mú àwọn ìlànà ìwà rere wú mi lórí gidigidi .  Síbẹ , mo ní ọpọ nǹkan láti béèrè .  Pàápàá jù lọ , mo fẹ mọ bóyá lóòótọ làwọn òkú lè bá alààyè sọrọ nípasẹ àlá  ohun kan tí ọpọ àwọn Íńdíà Adúláwọ gbà gbọ .  Ẹlẹrìí kan tórúkọ rẹ ń jẹ Jean - Paul sọ pé òun á kọ mi lẹkọọ Bíbélì nípa lílo ìwé Iwọ Le Walaaye Titilae ninu Paradise lori Ilẹ Aye .    Alẹ ọjọ kan ṣoṣo ni mo ka gbogbo ìwé náà tán láti páálí dé páálí , ohun tí mo kà sì wọ mí lọkàn ṣinṣin .  Nínú ẹwọn tí mo wà níbí , mo rí òmìnira tòótọ !  Nígbà tí wọn sì dá mi sílẹ lẹyìn - ọ - rẹyìn , mo wọ ọkọ - ojú irin padà sílé , pẹlú báàgì mi tó kún fọfọ fún onírúurú àwọn ìwé tó ń ṣàlàyé Bíbélì .  Kí n lè rí àwọn Ẹlẹrìí tó wà ní àgbègbè ibi tí mò ń gbé , mo lọ sí Gbọngàn Ìjọba tó wà nílùú Martigues .  Mò ń bá ìkẹkọọ Bíbélì mi nìṣó , àmọ ní báyìí , ọdọkùnrin kan tó jẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún , tí orúkọ rẹ ń jẹ Eric , ló wá ń kọ mi .  Láàárín ọjọ díẹ péré , mo jáwọ nínú sìgá mímu , mi ò sì wá àwọn ẹgbẹ mi tá a jọ ń hu ìwà ọdaràn lọ mọ .  Mo pinnu lọkàn mi pé màá fi ohun tó wà nínú Òwe 27 : 11 sílò , èyí tó sọ pé :  Ọmọ mi , jẹ ọlọgbọn , kí o sì mú ọkàn - àyà mi yọ , kí n lè fún ẹni tí ń ṣáátá mi lésì .   Mo wá rí i pé Jèhófà jẹ Bàbá onífẹẹ fún mi , mo sì fẹ láti múnú rẹ dùn .  Kò Rọrùn Láti Yí Padà  Kò rọrùn fún mi láti fi àwọn ìlànà Kristẹni sílò .  Bí àpẹẹrẹ , mo tún padà sídìí lílo àwọn oògùn olóró tí mo ti kọ sílẹ tẹlẹ , èyí sì ń bá a lọ fún bí ọsẹ mélòó kan .  Àmọ èyí tó wá nira fún mi jù lọ ni láti mú ẹmí ìgbẹsan tó wà lọkàn mi kúrò .  Láìjẹ kí Eric mọ , mo máa ń mú ìbọn kiri , bẹẹ ni mo sì ń bá ìwéwèé mi lọ lójú méjèèjì láti gbẹsan lára àwọn tó pa ẹgbọn bàbá mi .  Tòrutòru ni mo máa ń fi wá wọn kiri .  Nígbà tí mo sọ nípa èyí fún Eric , ó ṣàlàyé fún mi ní kedere pé , mi ò lè ní àjọṣe tó fìdí múlẹ pẹlú Ọlọrun bí mo bá ṣì ń di ìbọn mọra tí mo sì ń wá ọnà láti gbẹsan .  Mo ní láti yan ọkan .  Mo ronú jinlẹ gidigidi lórí ìṣílétí Pọọlù tó wà nínú Róòmù 12 : 19 , èyí tó sọ pé :  Ẹ má ṣe gbẹsan ara yín , ẹyin olùfẹ ọwọn , ṣùgbọn ẹ yàgò fún ìrunú .   Èyí , pa pọ pẹlú gbígbàdúrà kíkankíkan , ràn mí lọwọ láti ṣàkóso ìrònú òdì mi .  Níkẹyìn , mo kó àwọn ohun ìjà mi dà nù .  Ní December 26 , 1986 , lẹyìn tí mo ti kẹkọọ Bíbélì fún ọdún kan , mo fi ẹrí ìyàsímímọ mi sí Jèhófà Ọlọrun hàn nípasẹ ìrìbọmi nínú omi .  Àwọn Ìdílé Mi Náà Yí Padà  Àwọn ìyípadà tí mo ṣe nínú ìwà mi fún àwọn òbí mi níṣìírí láti kẹkọọ Bíbélì .  Wọn tún fẹra wọn padà , màmá mi sì ṣèrìbọmi ní July 1989 .  Kò pẹ lẹyìn náà , àwọn mìíràn nínú ìdílé mi náà tẹwọ gba ìhìn Bíbélì , wọn sì di Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ní August 1988 , mo pinnu láti di òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Kò pẹ lẹyìn náà ni ọkàn mi fà mọ omidan kan nínú ìjọ wa tí orúkọ rẹ ń jẹ Katia .  A ṣègbéyàwó ní June 10 , 1989 .  Ọdún àkọkọ ìgbéyàwó wa kò rọrùn rárá , torí pé àwọn àtúnṣe ṣì wà fún mi láti ṣe nínú bí mo ṣe ń hùwà sáwọn obìnrin .  Ó ṣòro fún mi láti fi àwọn ọrọ tó wà nínú 1 Pétérù 3 : 7 sílò , èyí tó rọ àwọn ọkọ láti máa fi ọlá fún àwọn aya wọn .  Léraléra ni mo ní láti gbàdúrà fún okun láti tẹ ẹmí ìgbéraga mi rì kí n sì yí bí mo ṣe ń ronú padà .  Díẹdíẹ , nǹkan bẹrẹ sí í sàn sí i .  Ikú ẹgbọn bàbá mi ṣì máa ń bà mí lọkàn jẹ gan - an , nígbà míì tí mo bá sì ronú nípa rẹ , ńṣe lomi á kàn máa dà pẹrẹpẹrẹ lójú mi .  Ìbànújẹ kékeré kọ ni mò máa ń mú mọra nígbà tí mo bá rántí bí wọn ṣe pa á .  Fún ọpọ ọdún , kódà lẹyìn ìrìbọmi mi , ni ẹrù ṣì máa ń bà mí pé mo lè lọ ṣàdédé pàdé àwọn tó jẹ ara ìdílé tá a ti jọ ní aáwọ fún ọjọ pípẹ náà .  Kí ni màá ṣe ká ní wọn tún wá gbéjà kò mí ?  Báwo ni màá ṣe hùwà padà ?  Ṣé ìwà mi àtijọ á tún nípa lórí mi ?  Lọjọ kan , mo lọ sọ àsọyé ní ìjọ kan nítòsí .  Níbẹ mo rí Pepa , tó jẹ ẹbí àwọn ọkùnrin tó pa ẹgbọn bàbá mi .  Kí n sòótọ , rírí tí mo rí i dán àkópọ ìwà Kristẹni mi wò .  Àmọ mo gbé ìrònú òdì mi tì sẹgbẹẹ kan .  Lẹyìn náà , lọjọ tí Pepa ṣèrìbọmi , mo gbá a mọra mo sì kí i dáadáa fún ìpinnu rẹ láti sin Jèhófà .  Láìka gbogbo ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá sí , mo tẹwọ gbà á gẹgẹ bí arábìnrin mi nípa tẹmí .  Ojoojúmọ ni mo máa ń dúpẹ lọwọ Jèhófà fún ríràn tó ràn mí lọwọ láti borí ẹmí ìkórìíra mi .  Ká ní kì í ṣe àánú Jèhófà ni , ibo ni ǹ bá wà lọjọ òní ?  Mo tún dúpẹ dúpẹ lọwọ rẹ pé ìdílé mi jẹ ìdílé aláyọ .  Bákan náà , mo tún nírètí lọjọ iwájú  ìyẹn ayé kan níbi tí ìkórìíra àti ìwà ipá kò ti ní sí mọ .  Bẹẹ ni , mo ní ìgbẹkẹlé kíkún pé Ọlọrun yóò mú ìlérí rẹ ṣẹ , èyí tó sọ pé :  Wọn yóò . . . jókòó ní ti tòótọ , olúkúlùkù lábẹ àjàrà rẹ àti lábẹ igi ọpọtọ rẹ , kì yóò sì sí ẹnì kankan tí yóò máa mú wọn wárìrì ; nítorí ẹnu Jèhófà àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun ti sọ ọ .   Míkà 4 : 4 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà la tẹ ẹ jáde .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Nígbà tí mo wà nínú ẹgbẹ ọmọ ogun apẹtùsíjà ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ní ilẹ Lẹbánónì lọdún 1985   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Èmi pẹlú Katia àtàwọn ọmọkùnrin mi , Timeo àti Pierre  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Pọn Dandan Kí Àwọn Kristẹni Jẹ Tálákà ?  nígbà kan rí , jésù sọ fún ọdọkùnrin kan tó jẹ olùṣàkóso àti ọlọrọ pé ó ní láti lọ ta gbogbo nǹkan ìní rẹ , kí ó sì fún àwọn òtòṣì .  Àkọsílẹ náà sọ pé , inú ọkùnrin náà bà jẹ nígbà tó gbọ ọrọ Jésù , ó sì lọ pẹlú ẹdùn - ọkàn ,  nítorí ó ní ohun ìní púpọ .   Lẹyìn èyí ni Jésù sọ fún àwọn ọmọ ẹyìn rẹ pé :  Ẹ wo bí yóò ti jẹ ohun tí ó ṣòro fún àwọn tí wọn ní owó láti wọ ìjọba Ọlọrun !   Jésù fi kún un pé :  Ó rọrùn fún ràkúnmí láti gba ojú abẹrẹ kọjá jù fún ọlọrọ láti dé inú ìjọba Ọlọrun .   Máàkù 10 : 21 - 23 ; Mátíù 19 : 24 .  Kí lọrọ Jésù túmọ sí ?  Ṣé ohun tó ń sọ ni pé jíjẹ ọlọrọ kò ní jẹ kéèyàn lè ṣe ìjọsìn tòótọ ni ?  Ṣé ó yẹ kí ọkàn àwọn Kristẹni máa dá wọn lẹbi bí wọn bá jẹ ọlọrọ ?  Ṣé ohun tí Ọlọrun ń fẹ ni pé kí wọn má jẹgbádùn ìgbésí ayé ?  Ọlọrun Tẹwọ Gba  Gbogbo Onírúurú Ènìyàn   Ní ayé ìgbàanì , Ọlọrun ò sọ pé káwọn ọmọ Ísírẹlì máa gbé ìgbé ayé tálákà .  Ronú lórí èyí ná : Lẹyìn tí wọn ti gba ilẹ tí a pín fún wọn , àwọn èèyàn náà bẹrẹ iṣẹ àgbẹ àti òwò ṣíṣe kí wọn lè pèsè àwọn ohun kòṣeémánìí fún ara wọn àtàwọn mọlẹbí wọn .  Àwọn nǹkan bí ipò ọrọ ajé , ojú ọjọ , ìlera tàbí mímọ òwò ṣe , ló máa pinnu bí gbogbo ìsapá wọn lẹnu iṣẹ wọn ṣe máa kẹsẹ járí tó .  Òfin Mósè sọ pé kí àwọn ọmọ Ísírẹlì máa fi àánú hàn bí ọrọ ajé ẹnikẹni lára wọn bá dẹnu kọlẹ tó sì wá di òtòṣì .  Lọwọ kejì ẹwẹ , àwọn kan di ọlọrọ .  Bíbélì sọ pé , Bóásì , ọkùnrin kan tó ní ìgbàgbọ nínú Ọlọrun tó sì tún jẹ oníwàtítọ , ẹni tó wá di baba ńlá fún Jésù Kristi , jẹ  ọkùnrin kan tí ọlà rẹ yamùrá .   Rúùtù 2 : 1 .  Bákan náà ni ipò nǹkan ṣe rí nígbà ayé Jésù .  Nígbà tí Jésù ń bá ọkùnrin ọlọrọ tá a mẹnu kàn níbẹrẹ sọrọ , kì í ṣe ohun tó ní lọkàn ni pé a ní láti yàgò fún fàájì pátápátá ká wá máa gbé ìgbésí ayé ìṣẹ òun àre .  Kàkà bẹẹ , ẹkọ pàtàkì kan ló ń fi kọni .  Lójú ẹdá èèyàn , ó lè dà bíi pé kò ṣeé ṣe fún àwọn ọlọrọ láti fi ẹmí ìrẹlẹ hàn , kí wọn sì tẹwọ gba ètò tí Ọlọrun ti ṣe fún ìgbàlà .  Síbẹ , Jésù sọ pé :  Lọdọ ènìyàn , èyí kò ṣeé ṣe , ṣùgbọn lọdọ Ọlọrun ohun gbogbo ṣeé ṣe .   Mátíù 19 : 26 .  Ìjọ Kristẹni ọrúndún kìíní tẹwọ gba  gbogbo onírúurú ènìyàn .   Àwọn kan níbẹ jẹ ọlọrọ , àwọn mìíràn jẹ kòlàkòṣagbe , ọpọ ló sì jẹ tálákà .  Àwọn kan lára wọn lè ti kó ọrọ jọ ṣáájú kí wọn tó di Kristẹni .  Ní tàwọn mìíràn sì rèé , ó lè jẹ pé ipò nǹkan tó ṣẹnuure fún wọn àti mímọ béèyàn ṣe ń ṣòwò ló wá sọ wọn di ọlọrọ .  Bákan náà ló jẹ pé nínú ẹgbẹ àwọn ará Kristẹni lóde òní , ipò ìṣúnná owó àwọn èèyàn yàtọ síra .  Gbogbo wọn ń làkàkà láti tẹ lé ìtọsọnà Bíbélì lórí àwọn ọràn tó jẹ mọ owó , níwọn bí ìfẹ ọrọ àlùmọọnì ti lè nípa lórí ẹnikẹni .  Ó yẹ kí ẹkọ tí Jésù kọni nípa ọdọkùnrin tó jẹ olùṣàkóso àti ọlọrọ náà mú kí gbogbo Kristẹni lẹnì kọọkan wà lójúfò sí agbára tí owó àti ohun ìní lè ní lórí ẹni .  Máàkù 4 : 19 .  Ìkìlọ fún Àwọn Ọlọrọ  Bó tilẹ jẹ pé Bíbélì kò dẹbi fún ọrọ gan - an fúnra rẹ , àmọ ó dẹbi fún ìfẹ owó .  Pọọlù tí ó jẹ òǹkọwé Bíbélì sọ pé :  Ìfẹ owó ni gbòǹgbò onírúurú ohun aṣeniléṣe gbogbo .   Ó sọ pé , nípa fífọwọ rọ àwọn nǹkan tẹmí sẹyìn nítorí ìfẹ láti di ọlọrọ ,  a ti mú àwọn kan ṣáko lọ kúrò nínú ìgbàgbọ , wọn sì ti fi ọpọlọpọ ìrora gún ara wọn káàkiri .   1 Tímótì 6 : 10 .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé , Pọọlù pèsè àwọn ìtọni pàtó fún àwọn ọlọrọ .  Ó sọ pé :  Fún àwọn ọlọrọ nínú ètò àwọn nǹkan ìsinsìnyí ní àṣẹ ìtọni láti má ṣe jẹ ọlọkàn - gíga , kí wọn má ṣe gbé ìrètí wọn lé ọrọ àìdánilójú , bí kò ṣe lé Ọlọrun , ẹni tí ń pèsè ohun gbogbo fún wa lọpọ jaburata fún ìgbádùn wa .   Ọrọ tó sọ yìí fi hàn pé ó ṣeé ṣe kí àwọn ọlọrọ di agbéraga kí wọn sì bẹrẹ sí rò pé àwọn sàn ju àwọn ẹlòmíràn lọ .  Bákan náà , wọn lè máa rò pé ọrọ lè fún àwọn ní ìfọkànbalẹ tòótọ  èyí tó jẹ pé Ọlọrun nìkan ló lè fúnni lẹkùn - únrẹrẹ .  Àwọn Kristẹni tó jẹ olówó lè yẹra fún àwọn ewu wọnyí nípa jíjẹ  ọlọrọ nínú àwọn iṣẹ àtàtà .   Lára àwọn iṣẹ wọnyí ni jíjẹ  aláìṣahun , kí wọn  sì  múra tán láti ṣe àjọpín ,  ìyẹn ni fífi ẹmí ọlàwọ ṣèrànwọ fún àwọn aláìní .  Àwọn Kristẹni  àtolówó àti tálákà  tún lè lò lára àwọn ohun ìní wọn láti fi tan ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun kálẹ , èyí tó jẹ ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ fún àwọn Kristẹni tòótọ lónìí .  Ẹmí ọlàwọ yìí ń fi ojú ìwòye títọnà tí ẹnì kan ní nípa àwọn nǹkan tara hàn , ó sì ń mú kí onítọhún ṣeyebíye gan - an lójú Jèhófà Ọlọrun àti Jésù Kristi , tí wọn nífẹẹ àwọn olùfúnni ọlọyàyà .  Mátíù 24 : 14 ; Lúùkù 16 : 9 ; 2 Kọríńtì 9 : 7 .  Àwọn Ohun Tó Ṣe Pàtàkì Jù  Ó ṣe kedere pé , a ò sọ pé kí àwọn Kristẹni jẹ tálákà .  Bẹẹ ni kò yẹ kí wọn  pinnu láti di ọlọrọ .   Wọn máa ń ṣiṣẹ kára láti lè rí ohun tí wọn á fi gbọ bùkátà ara wọn lọnà tó wà níwọntúnwọnsì .  Níwọn bó ti jẹ pé onírúurú ipò ló yí ẹnì kọọkan ká , tó sì jẹ pé ètò ọrọ ajé àgbègbè kọọkan yàtọ síra , owó tí yóò máa wọlé fún kálukú wọn yóò yàtọ síra .  Oníwàásù 11 : 6 .  Yálà wọn jẹ olówó tàbí tálákà , àwọn Kristẹni ní láti máa làkàkà láti  wádìí dájú àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì jù .   Nípa fífi àwọn nǹkan tẹmí sípò àkọkọ , wọn ń  fi àìséwu to ìṣúra ìpìlẹ tí ó dára lọpọlọpọ jọ fún ara wọn de ẹyìn ọla , kí wọn lè di ìyè tòótọ mú gírígírí .   1 Tímótì 6 : 19 .   Àwa Ń Ṣègbọràn sí Ọlọrun Dípò Àwọn Ènìyàn   Nígbà tí Adam wà lọmọ ọdún mẹtàdínlógún , ó jẹ ọkan lára àwọn ẹni mẹta tó yege nínú ìdíje kan tí Ibùdó Tí Wọn Ń Kó Ohun Ìṣẹǹbáyé Ìpakúpa Rẹpẹtẹ Sí Nílẹ Amẹríkà ṣonígbọwọ rẹ .  Àwọn tó fi àkọsílẹ wọn ránṣẹ fún ìdíje náà  tí gbogbo wọn fẹrẹẹ tó ọgọrùn - ún márùn - ún  lo iṣẹ ọnà tàbí ìwé kíkọ láti fi bí àwọn èèyàn ṣe lo ìgboyà lábẹ ìnilára ìjọba Násì hàn .  Adam jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó sì pinnu láti ṣe iṣẹ ọnà kan nípa lílẹ onírúurú bébà aláwòrán àti fọtò sórí aṣọ , èyí tó ń fi ìpọnjú táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kan dojú kọ lábẹ ìṣàkóso Násì hàn .  Adam sọ pé , kì í ṣe àìnírètí tàbí ìbànújẹ ni iṣẹ ọnà náà ń fi hàn , àmọ ó ń fi ìdùnnú tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní hàn pé wọn borí gbogbo àtakò àti ìnilára ìjọba Násì .  Ó fi àwòrán ọmọdé kan sínú iṣẹ ọnà náà .  Kí nìdí tó fi ṣe èyí ?  Adam sọ pé :  Láti fi hàn pé kódà àwọn ọmọdé pàápàá dúró gbọn - in lójú inúnibíni ìjọba Násì .   Káàkiri ayé làwọn èèyàn ti mọ pé nígbà ìṣàkóso Násì , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kọ láti bọlá fún Hitler tàbí láti ṣètìlẹyìn fún ẹgbẹ òṣèlú rẹ .  Adam ṣàpèjúwe ìpinnu àìdásí - tọtún - tòsì wọn nínú iṣẹ ọnà rẹ , lápá ọtún lókè pátápátá .  Níbẹ , ó fa ọrọ inú lẹtà kan yọ , èyí tí gbogbo ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fi ránṣẹ sí ìjọba orílẹ - èdè Jámánì ní October 7 , 1934 .  Lẹtà náà kà lápá kan pé :  Ìforígbárí tó hàn gbangba wà láàárín òfin yín àti òfin Ọlọrun , àti pé , láti tẹ lé àpẹẹrẹ àwọn àpọsítélì olùṣòtítọ ,  ó yẹ ká ṣègbọràn sí Ọlọrun dípò àwọn ènìyàn ,  ohun tá a sì máa ṣe nìyẹn . . . .  Níwọn bí ìjọba yín àtàwọn aláṣẹ sì ti ń gbìyànjú láti fipá mú wa ká lè ṣàìgbọràn sí òfin gíga jù lọ lágbàáyé , ó di dandan fún wa láti jẹ kẹ ẹ mọ nísinsìnyí pé , pẹlú ìrànlọwọ Ọlọrun , àwa yóò ṣègbọràn sí Jèhófà Ọlọrun , a ó sì gbẹkẹ lé E ní kíkún láti gbà wá lọwọ gbogbo ìnilára àtàwọn aninilára .   Inú Adam dùn gan - an fún ogún tẹmí tó ní yìí .  Ó sọ pé :  Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà gbà gbọ pẹlú ìdánilójú pé ó lòdì láti ṣèpalára fún ọmọnìkejì wa , àti pé Ọlọrun nìkan ṣoṣo la gbọdọ jọsìn , kódà bí èyí bá máa yọrí sí ikú pàápàá .   Ipò fífẹsẹmúlẹ tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà dì mú yìí fara hàn nínú àkọlé tí Adam fún iṣẹ ọnà rẹ , ìyẹn ni :  Àwa Yóò Ṣègbọràn sí Ọlọrun Dípò Àwọn Ènìyàn !   Ǹjẹ Àwọn Kan Ń Ṣọ Ọ ?  OJOOJÚMỌ ni kámẹrà kan máa ń ṣọ Elizabeth ní ibi iṣẹ lọjọ kọọkan láti mọ gbogbo ohun tó ń ṣe .  Gbàrà tó bá ti dá ẹsẹ lé ẹnu ọnà àbáwọlé ibi iṣẹ rẹ báyìí ni ojú rẹ á ṣe kòńgẹ kámẹrà kan .  Ní gbogbo àkókò tó bá sì fi wà níbi iṣẹ ni àìmọye kámẹrà mìíràn ń ṣọ ọ lójú méjèèjì .  Bí wọn ṣe ń ṣọ ọ lọwọ lẹsẹ yìí ò gbọdọ máà rí bẹẹ torí pé owó tí ilé iṣẹ tó ti ń ṣíṣẹ ń bójú tó lójúmọ ọjọ kọọkan wọ ọgọrọọrún mílíọnù dọlà .  Elizabeth mọ pé wọn ò lè ṣàì máà ṣọ òun lójú méjèèjì níbi iṣẹ ; wọn kúkú ti ṣàlàyé èyí fún un yékéyéké kó tó gba iṣẹ náà .  Àmọ ṣá o , nǹkan ò rí bẹẹ fún ọkẹ àìmọye èèyàn , nítorí pé wọn ò kì í mọ nípa ọgọọrọ ohun tí wọn fi ń ṣọ wọn lójoojúmọ .  Gbígbé Nínú Àwùjọ Tí Wọn Ti Ń Ṣọni  Ǹjẹ wọn máa ń ṣọ ọ níbi iṣẹ ?  Kárí ayé , ọkẹ àìmọye àwọn òṣìṣẹ làwọn kan ń ṣọ lemọlemọ láti kíyè sí bí wọn ṣe ń lo Íńtánẹẹtì àti bí wọn ṣe ń fi lẹtà orí kọǹpútà ránṣẹ lẹnu iṣẹ .  Ìwádìí ọlọdọọdún kan , tó wá látọdọ Ẹka Tó Wà fún Ìwádìí Nípa Iṣẹ Ṣíṣe Nílẹ Amẹríkà fún Ọdún 2001 , fi hàn pé  nǹkan bí ìdá mẹta nínú mẹrin àwọn ilé iṣẹ ńláńlá ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà . . . ló ń ṣàkọsílẹ , tí wọn sì ń ṣàyẹwò gbogbo ìjùmọsọrọ àti ìgbòkègbodò àwọn òṣìṣẹ wọn lẹnu iṣẹ , títí kan ọrọ tí wọn bá sọ lórí tẹlifóònù , ohun tó wà nínú lẹtà orí kọǹpútà wọn , bí wọn ṣe ń lo Íńtánẹẹtì , àti irú ìsọfúnni tó wà nínú kọǹpútà wọn .   Owó gegere ni ìjọba ń ná sórí àwọn ohun èlò tí wọn fi ń ṣọni .  Ìròyìn kan tí wọn fi ránṣẹ sí Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin Ilẹ Yúróòpù ní July 11 , 2001 , sọ lápá ìparí rẹ pé  ètò kan wà kárí ayé tí wọn fi ń dábùú ìsọfúnni , èyí tí wọn gbé kalẹ nípasẹ ìfọwọsowọpọ . . . tó wà láàárín orílẹ - èdè Amẹríkà , ilẹ Gẹẹsì , Kánádà , Ọsirélíà , àti New Zealand .   Ìròyìn náà fi hàn pé nípa lílo ẹrọ tó ń tàtaré ìsọfúnni kárí ayé , tí wọn ń pè ní ECHELON , ó ṣeé ṣe fún àwọn ìjọba orílẹ - èdè wọnyí láti dábùú gbogbo ìsọfúnni tí ẹrọ sátẹláìtì ń fi ránṣẹ kí wọn sì ṣàyẹwò rẹ , irú bíi ti tẹlifóònù , ẹrọ tí ń fi àdàkọ ìsọfúnni ránṣẹ , Íńtánẹẹtì , àti lẹtà orí kọǹpútà .  Ìwé ìròyìn The Australian sọ pé bí ìjọba bá lo ètò ẹrọ yìí ,  wọn á lè fi ṣàṣàyàn àwọn ìsọfúnni pàtó kan nínú ẹrọ tí ń fi àdàkọ ìsọfúnni ránṣẹ àti lẹtà orí kọǹpútà , bí wọn bá sì ti ṣètò ẹrọ náà láti dá ohùn ẹnì kan pàtó mọ , èyí yóò mú kó ṣeé ṣe fún wọn láti dá ohùn ẹni náà mọ nígbà tó bá ń sọrọ lórí tẹlifóònù .   Bákan náà , àwọn agbófinró gbọkàn lé àwọn ẹrọ ìgbàlódé tó wà fún ṣíṣọ àwọn èèyàn .  Ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ìwé ìròyìn BusinessWeek sọ pé ilé iṣẹ FBI  Ẹka Iṣẹ Ọtẹlẹmúyẹ Ìjọba Àpapọ  máa ń lo ọgbọn iṣẹ ẹrọ kan tí wọn ń pè ní Carnivore , èyí tí wọn máa ń fi  ṣàyẹwò lẹtà orí kọǹpútà , àwọn ìsọfúnni tó ń fara hàn lójú kọǹpútà , àti ìkésíni orí tẹlifóònù .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn BBC News ṣe sọ , ní báyìí , ìjọba ilẹ Gẹẹsì ti ṣe òfin tuntun kan tí yóò fún àwọn agbófinró láǹfààní láti máa  ṣọ ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn tí wọn bá ń lo tẹlifóònù , ẹrọ tí ń fi àdàkọ ìsọfúnni ránṣẹ àti Íńtánẹẹtì .   Àwọn Kámẹrà Tó Wà Níkọkọ àti Àkójọ Ìsọfúnni Inú Kọǹpútà  Kódà nígbà téèyàn ò bá fi tẹlifóònù , ẹrọ tí ń fi àdàkọ ìsọfúnni ránṣẹ , tàbí lẹtà orí kọǹpútà fi ìsọfúnni ránṣẹ pàápàá , wọn ṣì lè máa ṣọ ọ .  Ní ìpínlẹ New South Wales lórílẹ - èdè Ọsirélíà , ó lé ní ẹgbẹrún márùn - ún ààbọ  5,500  kámẹrà tó ń ṣọ àwọn tó ń wọ ọkọ ojú irin .  Ní ìpínlẹ yẹn kan náà , nǹkan bí ẹẹdẹgbẹwá  1,900  ọkọ bọọsì tó jẹ ti ìjọba ni wọn tún fi àwọn kámẹrà tó ń ṣọ àwọn èèyàn sí nínú .  Níbàámu pẹlú ìwádìí kan , ilẹ Gẹẹsì ló ní àwọn kámẹrà tó ń ṣọni jù lọ lágbàáyé , nítorí pé tá a bá fi iye tí wọn ní wéra pẹlú àwọn olùgbé ibẹ , kámẹrà kan ló ń ṣọ èèyàn márùndínlọgọta .  Lọdún 1996 , àwọn ìlú kékeré tàbí ìlú ńlá mẹrìnléláàádọrin nílẹ Gẹẹsì ló ní àwọn kámẹrà tó ń ṣọ àwọn ibi tí èrò máa ń pọ sí .  Nígbà tó fi máa di ọdún 1999 , àwọn ìlú kékeré àtàwọn ìlú ńlá tí iye wọn tó ẹẹdẹgbẹta ló ti ní irú àwọn kámẹrà bẹẹ .  Wọn ti ń ṣe àwọn ètò tuntun kan sórí kọǹpútà tó máa ń ṣiṣẹ pọ pẹlú àwọn kámẹrà tó ń ṣọni , kó lè ṣeé ṣe fún àwọn kámẹrà náà láti lè máa fi ojú ẹnì kan pàtó hàn , kódà bó bá wà láàárín ògìdìgbó èèyàn ní pápákọ òfuurufú tàbí ní gbàgede ńlá kan táwọn èèyàn pọ sí .  Láyé òde òní , wọn lè máa ṣọ gbogbo ohun tó ò ń ṣe níkọkọ láìjẹ pé o mọ .  Simon Davies , alága ẹgbẹ kan tó ń jà fún ẹtọ ọmọnìyàn , ìyẹn Privacy International , sọ pé :  Kò tíì sí ìgbà kankan nínú ìtàn tí àjọ kan tàbí ìjọba èyíkéyìí tíì mọ ọpọlọpọ ìsọfúnni nípa gbogbo èèyàn lápapọ bíi ti òde òní .  Àwọn kúlẹkúlẹ ìsọfúnni lórí owó tó ń wọlé fún ọpọ jù lọ àwọn àgbàlagbà tó wà láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà àti bí wọn ṣe ń náwó ló wà nínú nǹkan bí irínwó ètò orí kọǹpútà tí wọn fi ń ṣàkójọ ìsọfúnni  àwọn ìsọfúnni wọnyí sì pọ tó láti kún inú ìwé atọka ńlá kan fún ẹnì kọọkan .   Kí làwọn ìgbésẹ tó o lè gbé láti pa àṣírí rẹ mọ ?  Kò Sí Àṣírí Mọ   OHUN TÓ BÁ WU ÈÈYÀN LÓ LÈ ṢE LÁBẸ ÒRÙLÉ RẸ .   WILLIAM PITT , ÒṢÈLÚ ỌMỌ ILẸ GẸẸSÌ , 1759 - 1806 .  OHUN tí ọrọ ọgbẹni Pitt túmọ sí ni pé ó yẹ kí olúkúlùkù ní ẹtọ láti ṣe ohun tó bá wù ú ní ìkọkọ .  Ó lè mọ ògiri yí apá kan ìgbésí ayé rẹ ká , kó máà jẹ kí ẹnikẹni máa tojú bọ ọràn òun láìnídìí .  Ojú ọtọọtọ làwọn èèyàn látinú àṣà ìṣẹdálẹ ọtọọtọ fi ń wo ọràn àṣírí .  Bí àpẹẹrẹ , ní àgbègbè Samoa tó wà lára àwọn erékùṣù Pàsífíìkì , wọn kì í mọ ògiri yí ilé wọn ká , ó sì fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo ohun tí ìdílé kan bá ń ṣe nínú ilé làwọn èèyàn máa ń rí láti ìta gbangba .  Síbẹsíbẹ , ìwà àfojúdi ni wọn kà á sí níbẹ téèyàn bá wọnú ilé ẹnì kan láìjẹ pé wọn ké sí i .  Ọjọ pẹ táwọn èèyàn ti rí i pé ó yẹ kí kálukú lómìnira láti máa ṣe nǹkan rẹ ní ìkọkọ .  Ẹgbẹẹgbẹrún ọdún ṣáájú kí William Pitt tó sọ ọrọ tó gbajúmọ yẹn ni Bíbélì ti fi hàn pé ó yẹ ká ṣọra fún títojúbọ ọràn àṣírí àwọn ẹlòmíràn .  Sólómọnì Ọba kọwé pé :  Jẹ kí ẹsẹ rẹ ṣọwọn ní ilé ọmọnìkejì rẹ , kí ọràn rẹ má bàa sú u , òun a sì kórìíra rẹ dájúdájú .   Àpọsítélì Pọọlù gbà wá níyànjú pé :  Ẹ . . . fi í ṣe ìfojúsùn yín láti . . .  má ṣe  yọjú sí ọràn ọlọràn .   1 Tẹsalóníkà 4 : 11 .  Ọràn pípa àṣírí ẹni mọ ṣe pàtàkì gan - an débi pé , ìwé ìròyìn The UNESCO Courier pè é ní  ìpìlẹ pàtàkì fún ẹtọ aráàlú .   Bákan náà , òṣèlú pàtàkì kan ní àgbègbè Látìn Amẹríkà sọ pé :  Ká sọrọ síbi tọrọ wà , gbogbo ẹtọ ọmọnìyàn ló so mọ pípa àṣírí ẹni mọ .   Àmọ ṣá o , nínú ayé òde òní tí ìwà ọdaràn túbọ ń peléke sí i tí ìwà ìpániláyà sì ti kárí ayé , àwọn ìjọba àtàwọn àjọ agbófinró ti túbọ ń rí i pé kí àwọn tó lè dáàbò bo àwọn aráàlú àwọn , ó di dandan káwọn tojú bọ ọràn àṣírí wọn .  Kí nìdí ?  Nítorí pé àwọn ẹgbẹ ọdaràn tó wà láwùjọ máa ń lo àǹfààní pé kálukú lẹtọọ láti pa àṣírí rẹ mọ bíi bojúbojú fún ìwà búburú .  Nítorí náà , ó ṣòro láti mọ ààlà tó yẹ kó wà láàárín ojúṣe ìjọba láti dáàbò bo àwọn aráàlú àti ẹtọ tí ẹnì kọọkan ní láti pa àṣírí rẹ mọ .  Pípa Àṣírí Ẹni Mọ àti Ọràn Ààbò  Àwọn ìṣẹlẹ láabi tó wáyé látọwọ àwọn apániláyà ní September 11 , 2001 ti yí ìṣarasíhùwà àwọn èèyàn padà lórí ẹtọ tí ìjọba ní láti máa tojú bọ díẹ lára àṣírí àwọn aráàlú .  Kọmíṣọnnà kan tẹlẹ rí fún ètò ìṣòwò nílẹ Amẹríkà sọ fún ilé iṣẹ ìròyìn BusinessWeek pé :  Ìṣẹlẹ September 11 ti yí ọpọ nǹkan padà .   Ó fi kún un pé :  Ńṣe làwọn apániláyà ń rìn fàlàlà nínú àwùjọ kan tí kò sẹni tó ń tojú bọ àṣírí wọn .  Bó bá jẹ pé títojúbọ díẹ lára àṣírí aráàlú ló máa tú wọn síta , ọpọ èèyàn ló máa sọ pé  Ó ti dáa , ẹ máa báṣẹ lọ .    Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  Àwọn ìwádìí tí wọn ń ṣe láti September 11 láti mọ èrò àwọn aráàlú fi hàn pé ìdá mẹrìndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ará Amẹríkà ló fẹ kí ìjọba túbọ máa lo àwọn ẹrọ tó ń fi ojú ẹni hàn ; ìdá mọkànlélọgọrin ló fẹ kí wọn túbọ máa mójú tó ọràn ìfowópamọ àti lílo káàdì ìrajà àwìn ; ìdá méjìdínláàádọrin ló fọwọ sí i pé kí olúkúlùkù ní káàdì ìdánimọ ti orílẹ - èdè rẹ .   Irú àwọn káàdì ìdánimọ tí àwọn ìjọba tó wà láwọn orílẹ - èdè kan ní Ìwọ Oòrùn ayé ń ṣètò láti máa lò yóò ní òǹtẹ ìka ọwọ àti àwòrán ẹyinjú ẹnì kọọkan nínú , yóò sì lè jẹ kí àwọn agbófinró mọ àkọsílẹ gbogbo ìwà ọdaràn tí onítọhún ti hù sẹyìn àti àkọsílẹ tó ní nípa ọràn ìnáwó .  Wọn tún lè lo ọgbọn iṣẹ ẹrọ láti fi ìsọfúnni tó wà nínú káàdì ìdánimọ ẹnì kan wéra pẹlú ohun tó wà nínú káàdì ìrajà àwìn rẹ , kí wọn sì wá fi méjèèjì wéra pẹlú ojú ẹni tí kámẹrà tó ń ṣọni fi hàn .  Nípa báyìí , wọn lè mú àwọn ọdaràn lẹyìn tí wọn bá ti ra àwọn ohun èlò tí wọn fẹ lò fún iṣẹ ibi wọn tán .  Bí àwọn ọdaràn bá gbìyànjú láti fi irú ẹni tí wọn jẹ pa mọ nípa títọjú bọǹbù , ìbọn tàbí ọbẹ sábẹ aṣọ , tàbí kí wọn tiẹ sá pa mọ sẹyìn ògiri ilé pàápàá , ọwọ ṣì lè tó wọn .  Àwọn àjọ aláàbò kan ní àwọn ohun èlò tó lè fi ohunkóhun tó wà lábẹ aṣọ hàn .  Àwọn ẹrọ tí wọn fi ń ṣàyẹwò nǹkan tó wà lọnà jíjìn , èyí táwọn onímọ ẹrọ ṣẹṣẹ mú jáde , lè jẹ kí àwọn ọlọpàá mọ àwọn ẹni tó ń rìn - lọ rìn - bọ nínú iyàrá kejì sí wọn , tàbí bí wọn ṣe ń mí pàápàá .  Àmọ , ǹjẹ mímú kí àwọn ohun tí wọn fi ń ṣọni túbọ lágbára sọ pé kí ìwà ọdaràn lọ sílẹ ?  Ǹjẹ Kámẹrà Dí Àwọn Ọdaràn Lọwọ ?  Nígbà tí ìwà ọdaràn bẹrẹ sí peléke ní ìlú Bourke , tó jẹ àgbègbè ìgbèríko kan lórílẹ - èdè Ọsirélíà , wọn gbé àwọn kámẹrà mẹrin tó ń yàwòrán ohun tó ń ṣẹlẹ nígbà gbogbo sáwọn ibì kan nínú ìlú náà .  Àbájáde èyí ni pé ìwà ọdaràn lọ sílẹ gan - an .  Àmọ kì í ṣe ibi gbogbo ni irú àṣeyọrí yìí ti ń wáyé o .  Nígbà táwọn aláṣẹ ń gbìyànjú láti dín ìwà ọdaràn kù ní ìlú Glasgow nílẹ Scotland , wọn gbé irú àwọn kámẹrà wọnyí tí iye wọn jẹ méjìlélọgbọn sáwọn ibì kan káàkiri ìlú náà lọdún 1994 .  Ìwádìí kan tí Ẹka Tó Ń Ṣèwádìí fún Ìjọba Àpapọ Ilẹ Scotland ṣe fi hàn pé lọdún tó tẹ lé ọdún tí wọn gbé àwọn kámẹrà sáwọn ibì kan káàkiri ìlú náà , iye àwọn ìwà ọdaràn pàtó kan dín kù .  Àmọ , ìròyìn náà sọ pé :  Àwọn ìwà tí kò bójú mu , títí kan iṣẹ aṣẹwó , lọ sókè ní nǹkan bí ìlọpo méjì ; ìwà àìṣòótọ lọ sókè ní nǹkan bí ìlọpo okòólérúgba ; ìwà ìrúfin ní ọkan - ò - jọkan  títí kan ìwà ìrúfin tó jẹ mọ oògùn olóró  lọ sókè ní nǹkan bí ìlọpo márùn - ún .   Kódà bí fífi kámẹrà ṣọni bá dín ìwà ọdaràn kù láwọn àgbègbè kan , ó lè máà dín gbogbo ìwà ọdaràn kù káàkiri ìlú .  Ìwé ìròyìn The Sydney Morning Herald sọrọ lórí àṣà kan tó wọpọ láàárín àwọn arúfin , èyí táwọn ọlọpàá àtàwọn onímọ nípa ìwà ọdaràn ń pè ní  ṣíṣí kiri .   Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  Nígbà táwọn ọdaràn bá rí i pé ọwọ lè tẹ àwọn nípasẹ kámẹrà tàbí àwọn ọlọpàá tó ń ṣọ àgbègbè kan pàtó , wọn á ṣí lọ sí àgbègbè mìíràn láti lọ hùwà ọdaràn .   Bóyá èyí lè jẹ kó o rántí ohun kan tí Bíbélì ti sọ nígbà pípẹ sẹyìn pé :  Ẹni tí ó bá ń fi ohun búburú ṣe ìwà hù kórìíra ìmọlẹ , kì í sì í wá sínú ìmọlẹ , kí a má bàa fi ìbáwí tọ iṣẹ rẹ sọnà .   Jòhánù 3 : 20 .  Ìṣòro tó ń dojú kọ àwọn àjọ agbófinró ni pé , kódà àwọn ẹrọ tí wọn fi ń ṣọni tó lágbára jù lọ pàápàá kò lè mọ ohun tó wà lọkàn ẹnì kan tàbí ohun téèyàn ń rò lágbárí , síbẹ inú ọkàn ni èèyàn ti gbọdọ ja ìjà gidi láti dín ìwà ọdaràn , ìkórìíra , àti ìwà ipá kù .  Àmọ o , ohun kan wà tó ń ṣọni ju ọgbọn iṣẹ ẹrọ èyíkéyìí tí ẹdá èèyàn tíì ṣe rí lọ , èyí tí kò sí ibi kankan tí kò rí .  Ohun tí nǹkan yìí jẹ àti ipa rere tó lè ní lórí ìwà àwa ẹdá èèyàn ni a óò jíròrò nínú àpilẹkọ tó tẹ lé e .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 18    Ńṣe làwọn apániláyà ń rìn fàlàlà nínú àwùjọ kan tí kò sẹni tó ń tojú bọ àṣírí wọn    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Báwo Ni Àkọsílẹ Dókítà Nípa Ìlera Rẹ Ṣe Pa Mọ tó ?  Ọpọ èèyàn lè máa rò pé àkọsílẹ dókítà nípa ìlera wọn  ìyẹn gbogbo kúlẹkúlẹ ìsọfúnni nípa ìlera wọn tó wà lọwọ dókítà àti nílé ìwòsàn  ló dájú pé wọn ń bá àwọn pa mọ láṣìírí .  Àmọ ṣá o , àjọ kan tó ń mójú tó àwọn ìsọfúnni tó jẹ àṣírí , ìyẹn àjọ Privacy Rights Clearinghouse kìlọ pé ,  àfàìmọ kó máà jẹ pé ibi tó o fojú sí ọnà ò gbabẹ .   Nínú ìwé Database Nation  The Death of Privacy in the 21st Century tí Simson Garfinkel kọ , ó sọ pé :  Lóde òní , àwọn èèyàn ti ń lo àwọn àkọsílẹ nípa ìlera ju ti tẹlẹ lọ . . .  Àwọn agbanisíṣẹ àtàwọn ilé iṣẹ abánigbófò máa ń lò ó láti fi pinnu ẹni tí wọn lè gbà síṣẹ tàbí ẹni tí wọn lè gbà sínú ètò ìbánigbófò .  Àwọn ilé ìwòsàn àtàwọn ètò ẹsìn kan máa ń lò ó láti fi bẹbẹ fún ọrẹ àánú .  Kódà , àwọn oníṣòwò ńláńlá máa ń ra ọpọ rẹpẹtẹ ìwé àkọsílẹ nípa ìlera láti fi wá ìsọfúnni tó máa wúlò fún wọn láti lè rí àwọn oníbàárà púpọ sí i .   Garfinkel tún sọ pé :  Ohun tó wá mú kí ọràn pípa ìsọfúnni mọ láṣìírí yìí túbọ burú sí i ni pé , àwọn èèyàn tí iye wọn tó àádọta sí márùndínlọgọrin ló pọn dandan pé kí wọn ṣàyẹwò àkọsílẹ aláìsàn kan tó bá lọ sí ilé ìwòsàn .   Láwọn ilẹ kan , àwọn aláìsàn lè fọwọ sáwọn ìwé kan láìfura nígbà tí wọn bá ń gbà wọn sílé ìwòsàn .  Àwọn fọọmù tí àlàyé inú wọn kò ṣe kedere yìí ń fi hàn pé gbogbo ohun tí ilé ìwòsàn náà bá ṣe ni aláìsàn náà fara mọ .  Àjọ Privacy Rights Clearinghouse sọ pé béèyàn bá fọwọ sí irú àwọn fọọmù bẹẹ ,  onítọhún ti fún àwọn olùtọjú rẹ láǹfààní láti sọ àwọn ìsọfúnni nípa ìtọjú rẹ fún àwọn ilé iṣẹ abánigbófò , àwọn ilé iṣẹ ìjọba , àtàwọn ẹlòmíràn .    Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ọràn Àṣírí Àti Iṣẹ Ajé  Ó rọrùn gan - an fún àwọn ẹlòmíràn láti tojú bọ ọràn àṣírí àwọn tó máa ń lo Íńtánẹẹtì .  Àjọ Privacy Rights Clearinghouse sọ pé :  Kò sí ìgbòkègbodò orí kọǹpútà tàbí ètò ìbánisọrọ èyíkéyìí téèyàn lè lò pẹlú ìdánilójú pé gbogbo àṣírí òun ló pa mọ . . . .  Àwọn tó ń lo Íńtánẹẹtì lè mú àwọn ìsọfúnni kan tàbí àwọn àkọsílẹ mìíràn látinú ibi ìkósọfúnnisí orí Íńtánẹẹtì . . . , tàbí kí àwọn tó ń lò ó kàn  wo  àwọn nǹkan wọnyí láìsí pé wọn ń mú ìsọfúnni èyíkéyìí níbẹ .  Ọpọ àwọn tó ń lo Íńtánẹẹtì máa ń rò pé kò sí ẹnikẹni tó lè mọ pé àwọn wo àwọn ìsọfúnni náà .  Àmọ kò rí bẹẹ o .  Ó ṣeé ṣe kí wọn ṣàkọsílẹ ọpọ ohun tí ẹnì kan bá ṣe lórí Íńtánẹẹtì , irú bíi wíwo àwọn ibi tí ìròyìn máa ń wà tàbí wíwo àwọn ibi tí ìsọfúnni máa ń wà lórí Íńtánẹẹtì . . . .  Àwọn àkọsílẹ nípa  bí ẹnì kan ṣe máa ń ṣàyẹwò ìsọfúnni  . . . máa ń mú owó tabua wọlé fún àwọn oníṣòwò . . .  Ìsọfúnni yìí lè ran àwọn òǹtajà lọwọ láti mọ ọpọ rẹpẹtẹ àwọn tó ń lo Íńtánẹẹtì , tí wọn jọ máa ń yẹ irú ìsọfúnni kan náà wò , tí wọn á sì fẹ láti ra irú ọjà kan náà .   Àwọn ọnà mìíràn wo ni orúkọ rẹ lè gbà wọ inú àwọn ìwé àkọsílẹ tí wọn fi ń kó ọjà ránṣẹ síni ?  Wọn lè fi orúkọ rẹ kún àkọsílẹ wọn nígbà tó o bá ṣe ọkan lára àwọn ohun tó wà nísàlẹ yìí :   Tó o bá kọ ọrọ sínú fọọmù tí iléeṣẹ pèsè láti fi hàn pé ọjà tó o rà dára .   Tó o bá dara pọ mọ ẹgbẹ kan , àjọ kan tàbí ètò àánú kan , tàbí tó o fi owó ṣètìlẹyìn fún wọn .   Tó o bá sanwó àsansílẹ láti máa gba ìwé ìròyìn kan , tàbí tó o forúkọ sílẹ láti máa gba ìwé tàbí àwo orin látọdọ ẹgbẹ kan .   Tó o bá fi orúkọ rẹ àti àdírẹsì rẹ sílẹ nínú ìwé tẹlifóònù .   Tó o bá forúkọ sílẹ láti kópa nínú tẹtẹ lọtìrì tàbí àwọn ìdíje mìíràn .  Láfikún sí i , tó o bá lo káàdì ìrajà àwìn tàbí káàdì tó ń ṣiṣẹ gẹgẹ bí ìwé sọwédowó láti fi sanwó àwọn ohun tó o rà , èyí á mú kí ilé iṣẹ náà lè fi orúkọ àti àdírẹsì rẹ mọ àwọn ọjà tó o rà , bí ẹrọ tó ń ṣírò iye owó ọjà ṣe ń ṣírò owó rẹ .  Wọn wá lè lo èyí láti fi ṣàkójọ ìsọfúnni nípa bó o ṣe ń rajà tó , wọn sì lè lò ó fún ète ọjà títà tiwọn lọjọ iwájú .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ṣàkójọ ìsọfúnni yìí látinú ibi ìkósọfúnnisí orí Íńtánẹẹtì tó jẹ ti Àjọ Privacy Rights Clearinghouse .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Ǹjẹ fífi kámẹrà ṣọni lè dín ìwà ọdaràn kù ?  Ojú Tó Yẹ Ká Máa Fi Wo Ọràn Àṣírí   OJÚ JÈHÓFÀ Ń BẸ NÍ IBI GBOGBO , Ó Ń ṢỌ ÀWỌN ẸNI BÚBURÚ ÀTI ÀWỌN ẸNI RERE .   Òwe 15 : 3 .  ṢÀṢÀ lẹni tó máa fara mọ ọn pé kí ẹdá ẹlẹgbẹ òun kan máa ṣọ gbogbo ìgbésẹ òun , kó máa díwọn ìrònú òun , kó sì máa pinnu ohun tó jẹ ìfẹ ọkàn òun .  Síbẹ , gbogbo nǹkan yìí ni Bíbélì sọ pé Ọlọrun lágbára láti ṣe .  Ní Hébérù 4 : 13 , Bíbélì sọ pé :  Kò . . . sí ìṣẹdá tí kò hàn kedere sí ojú rẹ , ṣùgbọn ohun gbogbo wà ní ìhòòhò àti ní ṣíṣísílẹ gbayawu fún ojú ẹni tí a óò jíhìn fún .   Ṣé kì í ṣe pé títojú bọ ọràn ọlọràn lèyí jẹ ?  Rárá o .  Kí nìdí tá a fi sọ bẹẹ ?  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tó o bá ń lúwẹẹ ní etíkun , agbẹmílà kan lè máa ṣọ ọ lójú méjèèjì .  O ò lè ka èyí sí pé ó ń wo àṣírí rẹ .  Ká sọ tòótọ , ńṣe ni wíwà tó wà nítòsí ń fi ọ lọkàn balẹ .  O mọ pé bí o bá bọ sínú ìṣòro èyíkéyìí , ńṣe ló máa bẹ sómi ní wàrà - ǹ - ṣe - ṣà láti ràn ọ lọwọ .  Bákan náà ni ìyá ọmọ kan ṣe máa ń mójú tó ọmọ ọwọ rẹ , tá á sì máa ṣọ ọ lójú méjèèjì .  Bí kò bá ṣe bẹẹ , àwọn èèyàn á kà á sí ẹni tí kò bìkítà .  Lọnà kan náà , Jèhófà Ọlọrun máa ń ṣọ àwọn ìrònú àti ìṣe wa nítorí pé ó fẹ kó dáa fún wa .  Wòlíì Bíbélì kan sọ pé :  Ní ti Jèhófà , ojú rẹ ń lọ káàkiri ní gbogbo ilẹ ayé láti fi okun rẹ hàn nítorí àwọn tí ọkàn - àyà wọn pé pérépéré síhà ọdọ rẹ .   Ṣùgbọn , mélòó nínú àwọn èrò àti ìṣe wa ìkọkọ ni Jèhófà ń rí ní ti tòótọ ?  Àwọn ìṣẹlẹ kan tó kan Jésù , Ọmọ Ọlọrun , yóò ràn wá lọwọ láti túbọ lóye ọrọ yìí .  Agbára Láti Ṣàyẹwò Èrò Ọkàn  Nígbà tí Jésù ń jẹun nínú ilé Farisí kan , obìnrin kan táwọn èèyàn mọ sí ẹlẹṣẹ wọlé , ó sì kúnlẹ sẹbàá ẹsẹ rẹ .  Ó wá bẹrẹ sí sunkún , ó sì ń fi irun orí rẹ nu omijé rẹ kúrò lẹsẹ Jésù .  Àkọsílẹ náà sọ pé :  Ní rírí èyí , Farisí tí ó ké sí i sọ nínú ara rẹ pé :  Ọkùnrin yìí , bí ó bá jẹ wòlíì ni , ì bá mọ ẹni àti irú obìnrin tí ẹni tí ń fọwọ kan òun jẹ .    Ọrọ tí Jésù sọ lẹyìn èyí fi hàn pé kì í ṣe pé ó mọ irú èèyàn tí obìnrin náà jẹ látilẹwá nìkan ni àmọ ó tún mọ ohun tí Farisí náà ṣẹṣẹ sọ tán  nínú ara rẹ .   Lúùkù 7 : 36 - 50 .  Ní àkókò mìíràn , àwọn kan tó ń ta ko bí Jésù ṣe ń ṣe iṣẹ ìyanu kò ó lójú .  Àkọsílẹ Mátíù 9 : 4 sọ pé :  Ní mímọ ìrònú wọn , Jésù . . . wí pé :  Èé ṣe tí ẹ fi ń ro àwọn ohun burúkú nínú ọkàn - àyà yín ?    Agbára tí Jésù ní láti mọ èrò ọkàn àwọn ẹlòmíràn kọjá wíwulẹ máa dọgbọn méfò .  Ríronú lórí àkọsílẹ nípa àjíǹde Lásárù fi hàn pé agbára yìí kọjá míméfò lásán .  Ó ti pé ọjọ mẹrin tí Lásárù ọrẹ Jésù tímọtímọ ti kú .  Ìrònú rẹ ti di asán , ara rẹ sì ti bẹrẹ sí jẹrà .  Nígbà tí Jésù sọ pé kí wọn gbé ohun tí wọn fi dí ẹnu ọnà sàréè tí wọn sin Lásárù sí kúrò , Màtá arábìnrin rẹ sọ pé :  Olúwa , ní báyìí yóò ti máa rùn .   Síbẹ , pẹlú ìrànlọwọ agbára Ọlọrun , Jésù jí Lásárù dìde , títí kan gbogbo ohun tó wà lọkàn rẹ àti nínú agbára ìrántí rẹ , èyí tó máa mú kó ṣeé ṣe fún Lásárù láti di ẹni tó jẹ kó tó kú .  Jòhánù 11 : 38 - 44 ; 12 : 1 , 2 .  Jésù fi ẹrí agbára tí Jèhófà Ọlọrun ní láti mọ ohun tó wà nínú ọkàn wa lọhùn - ún hàn nínú ọrọ tó sọ nípa àdúrà .  Ṣáájú kí Jésù tó kọ àwọn ọmọ ẹyìn rẹ ní àdúrà àwòkọṣe , ó sọ pé :  Ọlọrun tí í ṣe Baba yín mọ àwọn ohun tí ẹ ṣe aláìní kí ẹ tó béèrè lọwọ rẹ rárá .   Jésù tún sọ pé :  Nígbà tí o bá ń gbàdúrà , lọ sínú yàrá àdáni rẹ àti , lẹyìn títi ilẹkùn rẹ , gbàdúrà sí Baba rẹ tí ń bẹ ní ìkọkọ ; nígbà náà Baba rẹ tí ń ríran ní ìkọkọ yóò san án padà fún ọ .   Mátíù 6 : 6 , 8 .  Àwọn Àǹfààní Tó Wà Nínú Mímọ Pé Ọlọrun Ń Ṣọ Wa  Ǹjẹ mímọ pé Ọlọrun ń wádìí gbogbo ọkàn àti pé ó ń fi òye mọ  gbogbo ìtẹsí ìrònú  ń ṣèdíwọ fún wa láti ṣe ohun tó wù wá tàbí ó ha ń dín òmìnira wa kù ?  Rárá o , kàkà bẹẹ , mímọ pé kò sí ohunkóhun tó pa mọ lójú Ọlọrun lè máa sún wa ṣe ohun rere .  Elizabeth tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ àkọkọ sọ pé , kì í ṣe torí pé àwọn kámẹrà ń ṣọ òun nibi iṣẹ ni lájorí ohun tó ń mú kí òun máa hùwà títọ .  Kàkà bẹẹ , ó sọ pé :  Mímọ tí mo mọ pé Jèhófà ń wo ìṣesí mi ló ń sún mi láti máa hùwà títọ nínú gbogbo ohun tí mo bá ń ṣe , kódà nígbà tí mi ò bá sí níbi iṣẹ pàápàá .   Jim náà sọ ohun tó fara jọ èyí .  Ó ń ṣiṣẹ ní ilé iṣẹ kan níbi tó ti jẹ àṣà àwọn òṣìṣẹ láti máa jalè .  Àmọ Jim kọ láti máa jí nǹkan ọgá rẹ .  Ó sọ pé :  Òótọ ni pé mo lè jí nǹkan ní iléeṣẹ wa láìjẹ pé ẹnikẹni á rí mi , ṣùgbọn mo fojú pàtàkì wo àjọṣe mi pẹlú Ọlọrun mo sì mọ pé gbogbo ohun tí mo bá ń ṣe ló ń rí .   Mímọ pé Ọlọrun mọ nípa gbogbo ohun tá a bá ń ṣe , àti ìfẹ láti ní àjọṣe tó gún régé pẹlú rẹ , lè sún ẹnì kan láti ṣe àwọn ìyípadà ńlá nínú ìgbésí ayé rẹ .  Bí àpẹẹrẹ , Doug jẹ ọkùnrin kan tí wọn tọ dàgbà nínú ìdílé Kristẹni , àmọ ó fojú kéré mímọ tó mọ pé Ọlọrun lè rí àwọn ohun tó ń ṣe .  Látàrí èyí , ó ń gbé ìgbésí ayé méjì .  Ó máa ń lọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni pẹlú ìdílé rẹ , àmọ lẹyìn èyí ló tún máa lọ lo oògùn olóró pẹlú àwọn ọrẹ rẹ .  Ìfẹ tó ní sí gígun alùpùpù sún un láti lọ dara pọ mọ àjọ ìpàǹpá oníwà ipá kan tó ń gun alùpùpù .  Káwọn ọrẹ rẹ lè tẹwọ gbà á , Doug máa ń hu àwọn ìwà ọdaràn tó burú jáì .  Ọdún díẹ lẹyìn náà ni Doug tún bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì padà .  Ó wá bẹrẹ sí lóye pé Jèhófà jẹ ẹni gidi kan tó mọ ohun táwọn èèyàn ń ṣe , àti pé ìwà wọn lè múnú rẹ dùn tàbí kó bà á nínú jẹ .  Èyí sún Doug láti bẹrẹ sí gbé ìgbésí ayé rẹ níbàámu pẹlú àwọn ìlànà ìwà rere títayọ tí Ọlọrun fi lélẹ .  Bó tilẹ jẹ pé ìnà ìkà làwọn ọmọ ìta náà máa ń na ẹnikẹni tó bá fi ẹgbẹ náà sílẹ , Doug lọ sí ìpàdé àjọ ìpàǹpá náà ó sì ṣàlàyé lójú gbogbo wọn pé òún ti fi ẹgbẹ náà sílẹ .  Ó sọ pé :  Nígbà tí mo dìde dúró láti sọrọ , ńṣe ni àyà mi ń lù kì - kì - kì .  Ó ṣe mí bíi ti Dáníẹlì nígbà tó wà nínú ihò kìnnìún .  Ṣùgbọn mo gbàdúrà sí Jèhófà nínú ọkàn mi , mo sì fara balẹ ṣàlàyé àwọn ohun tó fà á tí mo ṣe fẹ fi ẹgbẹ náà sílẹ .  Nígbà tí mo fibẹ sílẹ , gbogbo wọn ló bọ mí lọwọ , tí wọn sì sọ pé á dára fún mi , àyàfi ẹnì kan ṣoṣo ni kò kí mi .  Mo wá rí i pé ọrọ Aísáyà 41 : 13 ṣẹ sí mi lára , èyí tó sọ pé :  Èmi , Jèhófà Ọlọrun rẹ , yóò di ọwọ ọtún rẹ mú , Ẹni tí ń wí fún ọ pé ,  Má fòyà , èmi fúnra mi yóò ràn ọ lọwọ .    Doug gbà pé Jèhófà fún òun ní okun tí òún nílò láti yí ìgbésí ayé òun padà .  Èrò Tó Yẹ Kéèyàn Ní Nípa Ọràn Àṣírí  Kò bọgbọn mu láti máa ronú pé a lè máa ṣe àwọn ohun kan tí ojú Ọlọrun kò ní tó .  Bíbélì là á mọlẹ pé :  Òpònú sọ nínú ọkàn - àyà rẹ pé :  Jèhófà kò sí .    Gẹgẹ bí àwọn àpilẹkọ tó ṣáájú ti ṣàlàyé , àwọn ẹdá èèyàn ti ṣe àwọn kámẹrà tó lágbára láti dá ojú ẹnì kan pàtó mọ láàárín èrò .  Wọn ti ṣe àwọn ohun èlò tí wọn ń lò láti fetí kọ ọrọ téèyàn ń sọ láṣìírí , èyí tó lágbára láti dá ohùn ẹnì kan pàtó mọ láàárín ti ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn tó ń lo tẹlifóònù .  Ó dájú nígbà náà pé , Ẹlẹdàá tó dá ọpọlọ ẹdá èèyàn lágbára láti ṣàyẹwò ìrònú ẹnikẹni , nígbàkigbà tó bá rí i pé ó tọ kí Òun ṣe bẹẹ .  Bó tilẹ jẹ pé Ẹlẹdàá wa ní ẹtọ láti mọ gbogbo ohun téèyàn ń ṣe níkọkọ , àwa ẹdá èèyàn kò ní ẹtọ yẹn .  Àpọsítélì Pétérù gba gbogbo àwọn tó bá fẹ rí ojú rere Ọlọrun níyànjú pé :  Kí ẹnikẹni nínú yín má jìyà gẹgẹ bí . . . aṣebi tàbí gẹgẹ bí olùyọjúràn sí ọràn àwọn ẹlòmíràn .   Àpọsítélì Pọọlù náà kìlọ nípa títojúbọ  àlámọrí àwọn ẹlòmíràn .   1 Tímótì 5 : 13 .  Àpẹẹrẹ búburú jáì kan nípa jíjẹ  olùyọjúràn  àti títojúbọ  àlámọrí àwọn ẹlòmíràn  ni àṣà kan tó ń gbilẹ láwọn orílẹ - èdè kan , ìyẹn ni kí àwọn aráàlú kan máa lo àwọn ẹrọ agbohùnsílẹ tàbí kámẹrà tó kéré gan - an láti fi ṣe amí àwọn ẹlòmíràn .  Bí àpẹẹrẹ , lórílẹ - èdè Japan , obìnrin sárésáré kan tó ń jẹ Naoko Takahashi , ẹni tó gba àmì ẹyẹ wúrà níbi Eré Ìdárayá Olympic tó wáyé ní ìlú Sydney , ṣẹṣẹ mọ lẹnu àìpẹ yìí pé àwọn kan ti fi kámẹrà kékeré kan pa mọ sínú ilé ìwẹ rẹ , èyí sì ti yàwòrán rẹ láìjẹ pé ó mọ rárá .  Wọn ṣe àwòrán yìí sínú kásẹẹtì fídíò , wọn sì ti ta ẹgbẹẹgbẹrún ẹdà rẹ tí wọn ṣe láìbófinmu .  Ohun mìíràn tó tún gbòde báyìí ni jíjí ohun ìdánimọ ẹni , ìyẹn ni àṣà lílo ìmọ ìjìnlẹ iṣẹ ẹrọ láti fi jí àwọn kúlẹkúlẹ ìsọfúnni nípa ẹni kàn .  Ó bọgbọn mu pé kó o ṣe àwọn ohun tó bá yẹ láti pa àwọn ìsọfúnni nípa ara rẹ mọ kí àwọn ẹlòmíràn tí kò lẹtọọ sí i má bàa mọ nípa rẹ .   Bíbélì sọ pé :  Afọgbọnhùwà ni ẹni tí ó ti rí ìyọnu àjálù , tí ó sì bẹrẹ sí fi ara rẹ pa mọ , ṣùgbọn aláìní ìrírí gba ibẹ kọjá , yóò sì jìyà àbájáde rẹ .   Òwe 22 : 3 .  Híhùwà ní Ìkọkọ  Ṣíṣe Ìjíhìn ní Gbangba  Bí ìwà ọdaràn , ìwà ipá , àti ìpániláyà ṣe ń peléke sí i , kò sí àní - àní pé àwọn ìjọba yóò túbọ máa ṣọ àwọn aráàlú wọn lọwọ lẹsẹ .  Àmọ o , láìpẹ , kò ní sídìí èyíkéyìí láti máa lo kámẹrà tó ń ṣọni tàbí láti máa lo àwọn ẹrọ láti fetí kọ ọrọ àṣírí ẹni .  Bíbélì ṣèlérí pé láìpẹ sígbà tá a wà yìí , Jèhófà Ọlọrun yóò pe gbogbo ìran èèyàn láti wá jíhìn àwọn ohun tí wọn ṣe , ní gbangba àti ní ìkọkọ .  Jóòbù 34 : 21 , 22 .  Látìgbà náà lọ , ayé yóò bọ lọwọ ìwà ipá , ìkórìíra , àti ìwà ọdaràn tó ti ń da aráyé láàmú látọjọ pípẹ .  Báwo lèyí yóò ṣe ṣeé ṣe ?  Nítorí pé nígbà yẹn , kì í ṣe pé Jèhófà yóò mọ gbogbo ẹni tó wà láàyè lámọdunjú nìkan ni , ṣùgbọn gbogbo àwọn tó wà láàyè náà yóò mọ Jèhófà dunjú .  Ọrọ wòlíì Aísáyà yóò nímùúṣẹ :  Wọn kì yóò ṣe ìpalára èyíkéyìí , bẹẹ ni wọn kì yóò fa ìparun èyíkéyìí ní gbogbo òkè ńlá mímọ mi ; nítorí pé , ṣe ni ilẹ ayé yóò kún fún ìmọ Jèhófà bí omi ti bo òkun .   Aísáyà 11 : 9 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpótí náà ,  Ṣọra O !    Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 24   Mímọ pé kò sí ohunkóhun tó pa mọ lójú ọlọrun lè máa sún wa ṣe ohun rere   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Ṣọra o !  WÍWÁṢẸ LÓRÍ ÍŃTÁNẸẸTÌ LÈ JẸ KÁWỌN ÈÈYÀN MỌ ÀṢÍRÍ RẸ : Ọpọ èèyàn ló máa mọ àwọn ohun tó jẹ àṣírí àwọn tó ń wáṣẹ bí wọn bá fi àkọsílẹ nípa iṣẹ tí wọn mọ àti bí wọn ṣe tóótun sí sórí Íńtánẹẹtì .  Irú àwọn àkọsílẹ bẹẹ tí wọn fi ránṣẹ sí àwọn tí ń báni wáṣẹ lè wà lórí Íńtánẹẹtì fún ọpọ ọdún , wọn sì lè di orísun ìsọfúnni fún àwọn tó ń jí àwọn nǹkan ìdánimọ ẹni .  Àwọn ibi tí wọn ti ń báni wáṣẹ lórí Íńtánẹẹtì máa ń gba àwọn ìsọfúnni àwọn tó ń wáṣẹ , irú bí orúkọ , àdírẹsì , ọjọ orí , àti ìwé àkọsílẹ nípa ìrírí tí wọn ti ní lẹnu iṣẹ tẹlẹ , wọn sì máa ń fi ìsọfúnni náà ránṣẹ sí àwọn òṣìṣẹ mìíràn tí kì í ṣiṣẹ lọdọ wọn , irú bí àwọn olùpolówó ọjà .  ÌJÙMỌSỌRỌ ORÍ TẸLIFÓÒNÙ ALÁGBÈÉRÌN ÀTI ỌRÀN ÀṢÍRÍ : Ní lọwọlọwọ , kò sọgbọn téèyàn lè dá tó lè fi pa gbogbo ìjùmọsọrọ rẹ mọ láṣìírí tó bá ń lo tẹlifóònù tí kò ní wáyà tàbí tẹlifóònù alágbèérìn .  Bó o bá fẹ jíròrò ọrọ àṣírí kan , ohun tó dára jù ni pé kó o lo tẹlifóònù gidi , ìyẹn tẹlifóònù oníwáyà .  Rí i dájú pé tẹlifóònù oníwáyà ni ìwọ àti ẹni tí ò ń bá sọrọ ń lò .  Àwọn kan lè lo àwọn rédíò tó ń bá ìgbì afẹfẹ ṣiṣẹ láti fi gbọ ìjùmọsọrọ yín , kódà àwọn tẹlifóònù tí kò ní wáyà mìíràn tàbí àwọn ẹrọ tó ń ṣọ bí àwọn ọmọ ọwọ ṣe ń mí lè gba ìsọfúnni yín .  Bó o bá ra ọjà kan lórí tẹlifóònù , tó o sì sọ nọńbà káàdì ìrajà àwìn rẹ àti ọjọ tí káàdì náà máa ṣiṣẹ parí , àwọn kan lè máa gbọ ọrọ tó ò ń sọ lórí tẹlifóònù tí kò ní wáyà tàbí tẹlifóònù alágbèérìn rẹ , o sì lè di ẹni táwọn gbájú - ẹ máa lù ní jìbìtì .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ṣàkójọ ìsọfúnni yìí látinú ibi ìkósọfúnnisí orí Íńtánẹẹtì tó jẹ ti Àjọ Privacy Rights Clearinghouse .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   O ò lè ka ṣíṣọ tí agbẹmílà kan ń ṣọ ọ lójú méjèèjì sí pé ó ń wo àṣírí rẹ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Mímọ pé Ọlọrun mọ nípa gbogbo ohun tá a bá ń ṣe sún Doug láti ṣe àwọn ìyípadà kan nínú ìgbésí ayé rẹ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ló Burú Nínú Jíjíwèé Wò ?   Kò sẹni tí kò mọ pé jíjíwèé wò burú , ṣùgbọn òun ló rọrùn jù .   Jimmy ọmọ ọdún mẹtàdínlógún ló sọ bẹẹ .  ǸJẸ o ti garùn wo iṣẹ ọmọ kíláàsì ẹlẹgbẹ rẹ kan rí nígbà tẹ ẹ ń ṣe ìdánwò ?  Bó o bá ti ṣe bẹẹ rí , mọ pé kì í ṣe ìwọ nìkan nirú ẹ ń ṣẹlẹ sí .  Jenna , akẹkọọ kan tó wà ní kíláàsì tó kẹyìn ní ilé ẹkọ gíga , ṣàlàyé bí ọpọ lára àwọn ọmọ kíláàsì rẹ ṣe máa ń jíwèé wò láìfibò rárá .  Ó sọ pé :  Wọn máa ń fọnnu nípa bí wọn ṣe ń ṣe é .  Sùẹgbẹ ni wọn máa ń pe ẹni tí kì í bá wọn jíwèé wò !   Nínú ìwádìí kan tí wọn ṣe ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ọdọlangba tó máa ń mókè ní kíláàsì ni wọn sọ pé àwọn máa ń jíwèé wò , nígbà tó jẹ pé , ìdá márùn - dín - lọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn akẹkọọ tó máa ń  gbégbá orókè  wọnyí ni ọwọ kì í tẹ .  Lẹyìn tí Ilé Ẹkọ Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Ìlànà Ìwà Híhù ti Josephson ṣe ìwádìí àwọn akẹkọọ ilé ẹkọ gíga tí iye wọn lé ní ọkẹ kan  20,000  , wọn jábọ pé :  Bá a bá ń sọrọ nípa ìwà àìlábòsí àti ìwà títọ , nǹkan ti bà jẹ jìnnà .   Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún àwọn olùkọ láti rí bí àṣà jíjíwèé wò nínú ìdánwò ṣe gbilẹ tó !  Ọgá àgbà ilé ẹkọ kan tó ń jẹ Gary J .  Niels tiẹ là á mọlẹ pé :  Ṣàṣà làwọn akẹkọọ tí kì í jíwèé wò , iye wọn kéré jọjọ .   Ọpọ òbí ló máa ń fẹ káwọn ọmọ wọn ṣe gudugudu méje nínú àwọn iṣẹ ilé ẹkọ wọn .  Àmọ , ó ṣeni láàánú pé , jíjíwèé wò ti sọ ọpọ ọdọ di aláìṣòótọ .  Àwọn ọnà tuntun wo ni wọn ń gbà ṣe é ?  Kí nìdí táwọn ọdọ kan fi máa ń jíwèé wò ?  Kí nìdí tó sì fi yẹ kó o yẹra fún àṣà yìí ?  Àwọn Ọnà Ìgbàlódé Tí Wọn Ń Gbà Jíwèé Wò  Ọpọlọpọ ọnà àrékérekè làwọn tó ń jíwèé wò lóde òní máa ń gbà .  Ní tòótọ , jíjíwèé wò nípa ṣíṣe àdàkọ iṣẹ àṣetiléwá tí ẹnì kan ti ṣe tàbí kíkọ ìdáhùn sílẹ fún lílò lásìkò ìdánwò kò jẹ bàbàrà mọ bá a bá fi wé àwọn ọnà ìgbàlódé táwọn èèyàn ń gbà jíwèé wò lónìí .  Lára ohun tí wọn ń lò láti fi hùwà ìrẹjẹ nínú ìdánwò ni ẹrọ àfipeni  pager  , èyí tí wọn máa ń fi gba ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè tó jáde nínú ìdánwò látọdọ ẹnì kan tó wà lọnà jíjìn ; ẹrọ ìṣèṣirò tí wọn ti ṣe ètò  àkànṣe  sínú rẹ ; kámẹrà pẹnpẹ tí wọn ń fi sábẹ aṣọ , èyí tí wọn máa ń lò láti fi ìbéèrè ránṣẹ sí olùrànlọwọ kan tó wà níbòmíràn ; ẹrọ ìṣèṣirò tó lè fi ìsọfúnni ránṣẹ sí àwọn akẹkọọ mìíràn nínú kíláàsì kan náà ; kódà , àwọn ibì kan wà lórí Íńtánẹẹtì téèyàn ti lè rí ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè tó máa jáde nínú àwọn ìdánwò iṣẹ ilé ẹkọ fún sáà ìkẹkọọ kan !  Àwọn olùkọ ń ṣakitiyan láti dáwọ àṣà jíjíwèé wò tó túbọ ń gbilẹ sí i yìí dúró , àmọ kì í ṣe iṣẹ kékeré rárá .  Ó ṣe tán , kì í ṣe gbogbo akẹkọọ  tàbí gbogbo olùkọ  ló ní èrò kan náà nípa ohun tí jíjíwèé wò túmọ sí .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tí àwùjọ àwọn akẹkọọ kan bá jọ ń ṣe iṣẹ kan , kì í fi bẹẹ sí ìyàtọ láàárín àwọn tó ń fi tọkàntọkàn ṣiṣẹ náà àti àwọn tó ń ṣe awúrúju nídìí iṣẹ ọhún .  Àwọn kan sì wà tó máa fẹ lo àǹfààní pé wọn jọ ń ṣiṣẹ pa pọ láti jẹ kí àwọn mìíràn forí fá gbogbo ohun tó wà nídìí iṣẹ náà .  Ọdọlangba kan tó ń jẹ Yuji , tó ń lọ sí ilé ẹkọ gíga kan tó jẹ ti ìjọba , sọ pé :  Ọlẹ paraku ni àwọn kan lára àwọn akẹkọọ wọnyí  wọn kì í ṣe ohunkóhun rárá !  Máàkì kan náà ni wọn á sì tún gbà pẹlú àwọn tó fi tọkàntọkàn ṣiṣẹ .  Lójú tèmi , ìrẹjẹ ni !   Kí Nìdí Tí Wọn Fi Ń Jíwèé Wò ?  Ìwádìí kan fi hàn pé , àìsí ìmúrasílẹ ni olórí ìdí tí ọpọ akẹkọọ fi máa ń jíwèé wò .  Ní tàwọn mìíràn sì rèé , ẹmí ìbára - ẹni - díje tó wọpọ ní ilé ẹkọ tàbí bí àwọn òbí wọn ṣe máa ń fínná mọ wọn láti gba máàkì púpọ ló máa ń mú kí wọn jíwèé wò .  Sam ọmọ ọdún mẹtàlá sọ pé :  Gbígba máàkì púpọ lohun tó ṣe pàtàkì jù lójú àwọn òbí mi .  Wọn á máa bi mí pé :  Kí lo gbà nínú ìdánwò ìṣirò tó o ṣe ?  Kí lo gbà nínú ìdánwò èdè Gẹẹsì tó o ṣe ?   Ìyẹn máa ń bí mi nínú gan - an ni !   Ní tàwọn kan , ìfẹ láti gba máàkì tó dára jù lọ lọnàkọnà ló máa ń sún wọn dédìí jíjíwèé wò .  Ìwé The Private Life of the American Teenager sọ pé :  Kì í ṣe ohun tó bójú mu rárá pé , dípò káwọn akẹkọọ máa rí ìgbádùn tó wà nínú ẹkọ kíkọ , eré àtigbégbá orókè ṣáá ni wọn máa ń sá , tí èyí sì máa ń sún wọn hùwà àìṣòótọ nígbà míì .   Ọpọ àwọn akẹkọọ ló gbà bẹẹ .  Ó ṣe tán , kò sẹni tó fẹ kóun fìdí rẹmi nínú ìdánwò , ká má ṣẹṣẹ sọ nínú gbogbo iṣẹ ilé ẹkọ lápapọ .  Jimmy , ọmọ ilé ẹkọ gíga kan , sọ pé :  Ẹrù máa ń ba àwọn akẹkọọ kan gan - an pé àwọn máa fìdí rẹmi .  Kódà bí wọn bá mọ àwọn ìdáhùn ọhún , wọn á ṣì rí i pé àwọn jíwèé wò láti lè rí i dájú pé ìdáhùn tó tọnà làwọn kọ sílẹ .   Bí ọpọlọpọ èèyàn ṣe ń jíwèé wò láìbìkítà nípa àwọn ìlànà òdodo lè mú kó dà bíi pé kò sóhun tó burú nínú àṣà yìí .  Kódà , nígbà míì pàápàá , ó tiẹ lè dà bíi pé òun ló ṣàǹfààní jù .  Greg ọmọ ọdún mẹtàdínlógún sọ pé :  Lánàá , mo rí akẹkọọ kan tó ń jíwèé wò nígbà tá à ń ṣe ìdánwò kan ní kíláàsì .  Àmọ nígbà tá a gba èsì ìdánwò wa lónìí , ó gba máàkì tó pọ ju tèmi lọ .   Bí ọpọ jù lọ lára àwọn ojúgbà wọn ṣe ń jíwèé wò máa ń nípa lórí àwọn akẹkọọ kan .  Yuji sọ pé :  Àwọn akẹkọọ kan máa ń rò pé  bí àwọn ẹlòmíràn bá ń ṣe é , èmi náà lè ṣe é .    Ṣùgbọn ṣé òótọ nìyẹn ?  Àṣà Bárakú Tí Ń Tanni Jẹ  Fi àṣà jíjíwèé wò wéra pẹlú olè jíjà .  Ǹjẹ a lè sọ pé olè jíjà bójú mu torí pé ọpọ èèyàn ń jalè ?  O lè dáhùn pé ,  kò bójú mu ,  pàápàá bó bá jẹ owó rẹ ni ẹnì kan jí !  Nípa jíjíwèé wò , ńṣe là ń gba ògo fún ohun kan tí kò tọ sí wa  àfàìmọ kó máà tiẹ jẹ pé ńṣe là ń rẹ àwọn tó fi òótọ inú ṣiṣẹ wọn jẹ .  Tommy , ọdọ kan tó jáde ní ilé ẹkọ gíga lẹnu àìpẹ yìí , sọ pé :  Kò tiẹ dáa rárá ni .  Ò ń sọ pé ,  Mo mọ iṣẹ yìí ,  nígbà tó ò mọ nǹkan kan rárá nípa rẹ .  Nítorí náà , irọ lò ń pa .   Ojú tí Bíbélì fi wo ọràn yìí fara hàn kedere nínú Kólósè 3 : 9 :  Ẹ má ṣe máa purọ fún ara yín lẹnì kìíní - kejì .   Jíjíwèé wò lè di àṣà bárakú kan tó máa ṣòro láti fi sílẹ .  Jenna sọ pé :  Àwọn tó ń jíwèé wò máa ń rò pé kò pọn dandan kí àwọn kàwé láti yege nínú ìdánwò , torí náà wọn á kúkú dara dé jíjíwèé wò .  Àmọ , nígbà tí wọn bá ti wá dá wà láyè ara wọn , wọn ò ní lè dá nǹkankan ṣe yọrí .   Ìlànà tó wà nínú Gálátíà 6 : 7 gba ìrònújinlẹ gidigidi , ó sọ pé :  Ohun yòówù tí ènìyàn bá ń fúnrúgbìn , èyí ni yóò ká pẹlú .   Lára àwọn ohun tó lè jẹ àbájáde jíjíwèé wò nílé ẹkọ ni pé , ẹrí ọkàn á máa dá ọ lẹbi , àwọn ọrẹ rẹ ò ní fọkàn tán ọ mọ , àti pé kíkẹkọọ á wá ṣòro fún ọ nítorí pé kò mọ ọ lára .  Bí àrùn jẹjẹrẹ ṣe ń di egbò kíkẹ , bẹẹ ni àṣà tó gbòde kan yìí ṣe lè nípa lórí gbogbo ohun tó ò ń ṣe nínú ìgbésí ayé rẹ , ó sì lè ba àjọṣe rẹ pẹlú àwọn èèyàn tó o nífẹẹ gan - an jẹ .  Kò sí àní - àní pé , yóò nípa lórí àjọṣe rẹ pẹlú Ọlọrun , ẹni tó kórìíra ẹtàn .  Òwe 11 : 1 .  Ńṣe làwọn tó ń dara dé jíjíwèé wò kàn ń tan ara wọn jẹ .  Nípa ìwà wọn , wọn ń fara wé àwọn olùṣàkóso oníwà ìbàjẹ tó wà ní ìlú Jerúsálẹmù ìgbàanì , àwọn tí wọn ń sọ pé :  A ti fi irọ ṣe ibi ìsádi wa , inú èké sì ni a fi ara wa pa mọ sí .   Àmọ , ká sòótọ , ẹni tó ń jíwèé wò kò lè fi àwọn ìwà rẹ pa mọ fún Ọlọrun .  Hébérù 4 : 13 .  Má Ṣe Jíwèé Wò O !  Lọpọ ìgbà , ọpọ ìsapá làwọn ọdọ máa ń ṣe , wọn sì máa ń lo ọgbọn láti fi jíwèé wò  èyí tó jẹ pé wọn ì bá ti lò dáadáa fún kíkẹkọọ láìṣàbòsí .  Abby , ọmọ ọdún méjìdínlógún sọ pé :  Ká ní wọn lè gbájú mọ ẹkọ kíkọ bí wọn ṣe ń gbájú mọ jíjíwèé wò ni , ó dájú pé wọn á ṣe dáadáa gan - an nínú ìdánwò .   Òótọ ni pé , ìfẹ láti jíwèé wò lágbára gan - an .  Ṣùgbọn o gbọdọ yàgò fún ìwà ìbàjẹ yìí !  Báwo lo ṣe lè ṣe é ?  Lákọọkọ , rántí ìdí tó o fi ń lọ sí ilé ẹkọ  ìyẹn ni láti kẹkọọ .  Lóòótọ , ó lè dà bíi pé kò fi bẹẹ sí àǹfààní kankan nínú kíkọ onírúurú ẹkọ tó lè máà wúlò fún ọ rárá lẹyìnwá ọla .  Ṣùgbọn bó o bá ń gbọnà ẹbùrú tó ò ń jíwèé wò , o ò ní lè lo ọpọlọ rẹ fún kíkọ àwọn ohun tuntun , o ò sì ní lè fi ìmọ tó o ní ṣiṣẹ yọrí .  Kò ṣeé ṣe láti ní òye ohun kan lẹkùn - únrẹrẹ láìṣe ìsapá èyíkéyìí ; èèyàn ní láti ṣe nǹkan kan kí ọwọ tó lè tẹ ẹ .  Bíbélì sọ pé :  Ra òtítọ , má sì tà á - ọgbọn àti ìbáwí àti òye .   Bẹẹ ni o , o ní láti fi ojú pàtàkì wo ẹkọ kíkọ àti ìmúrasílẹ .  Jimmy dámọràn pé :  O gbọdọ kàwé ṣáájú ìdánwò .  Èyí á fi ọ lọkàn balẹ pé o mọ ìdáhùn .   Lóòótọ o , nígbà míì , o lè má mọ gbogbo ìdáhùn , èyí sì lè mú kí máàkì rẹ lọ sílẹ .  Síbẹ , bí o kò bá hùwà àìṣòótọ , o ṣeé ṣe kó o rí ohun tó yẹ kó o ṣe láti tẹ síwájú .  Òwe 21 : 5 .  Yuji , tí a fa ọrọ rẹ yọ níṣàájú , jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ó ṣàlàyé ohun tó máa ń ṣe bí àwọn ọmọ kíláàsì rẹ bá ń rọ ọ pé kó jẹ káwọn jí iṣẹ rẹ wò .  Ó sọ pé :  Lákọọkọ ná  màá wulẹ jẹ kí wọn mọ pé Ẹlẹrìí Jèhófà ni mí .  Ìyẹn ti ràn mí lọwọ gan - an nítorí wọn mọ pé àwa Ẹlẹrìí Jèhófà jẹ olóòótọ èèyàn .  Bí ẹnikẹni bá sọ pé kí n sọ ìdáhùn fún òun nígbà tá à ń ṣe ìdánwò lọwọ , ń kì í dáhùn .  Ìgbà tá a bá wá ṣe tán ni màá tó ṣàlàyé ìdí tí èmi kì í fi í ṣe bẹẹ .   Yuji gbà pé òótọ lọrọ tí àpọsítélì Pọọlù sọ fún àwọn ará Hébérù pé :  A ti dàníyàn láti máa hùwà láìṣàbòsí nínú ohun gbogbo .   Fífi ọwọ pàtàkì mú ọràn ìwà títọ ní gbogbo ìgbà àti kíkọ láti hùwà àìṣòótọ yóò mú kí máàkì púpọ tó o gbà túbọ jẹ ojúlówó .  Wàá mú ọkan lára àwọn ẹbùn dídára jù lọ tó o lè fún àwọn òbí rẹ wá láti ilé ẹkọ , ìyẹn ni ẹrí ìwà títọ Kristẹni .  Láfikún sí i , wàá ní ẹrí ọkàn mímọ , wàá sì máa láyọ pé ò ń mú ọkàn Jèhófà Ọlọrun yọ .  Òwe 27 : 11 .  Nítorí náà , láìka bí ọpọ èèyàn ṣe lè máa jíwèé wò sí , yàgò fún un !  Nípa ṣíṣe bẹẹ , wàá lè máa ní àjọṣe tó gún régé pẹlú àwọn ẹlòmíràn àti pé , ní pàtàkì jù lọ , wàá ní àjọṣe tó dára pẹlú Jèhófà , Ọlọrun òtítọ .  Sáàmù 11 : 7 ; 31 : 5 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 26   Ẹni tó ń jíwèé wò kì í sábà mọ pé olè ni òun ń jà   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 26   Jíjíwèé wò sábà máa ń yọrí sí àwọn ìwà àìṣòótọ bíburú jáì mìíràn   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 27   Ẹni tó ń jíwèé wò kò lè fi ìwà rẹ pa mọ fún Ọlọrun   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Kíkàwé dáadáa ṣáájú ìdánwò yóò mú kí ọkàn rẹ balẹ  Rí I Pé Ò Ń Sùn Dáadáa !  Ǹjẹ a lè rí ẹni tí kò ní gbà pé sísùn dáadáa lóru ṣe kókó láti ní ìlera tó jí pépé ?  Bóyá la fi lè rẹni tí kò ní í gbà .  Àmọ , ọpọ èèyàn ni kò ka oorun sí nǹkan pàtàkì .  Ọjọgbọn Shawn Currie , tó jẹ afìṣemọrònú ẹdá ní Yunifásítì Calgary , lórílẹ - èdè Kánádà , sọ pé :  Síbẹ wàá rí àbájáde rẹ lọjọ kejì .   Bí o kì í bá sùn tó bó ṣe yẹ lóru , ó ṣeé ṣe kí o máa kanra , àní kó o tiẹ tún máa ní ìdààmú ọkàn lẹẹkọọkan pàápàá .  Ìwé ìròyìn Calgary Herald sọ pé :  Àwọn onímọ sáyẹǹsì méfò pé oorun máa ń mú kí ọpọlọ jí pépé , àti pé ọpọlọ ṣì ń ṣiṣẹ nígbà téèyàn bá ń sùn .   Ọjọgbọn Currie sọ pé :  Lóru , ńṣe lèèyàn ń fún agbára ìrántí rẹ lókun , ìgbà yẹn sì ni ohunkóhun téèyàn bá kọ lójúmọmọ á ríbi jókòó dáadáa nínú ọpọlọ .  Àìsí àkókò ìsinmi yìí máa ń jẹ kí ẹkọ kíkọ ṣòro gan - an ni .   Láfikún sí i , ó sọ pé  bó o bá ń sùn dáadáa , kò sí àní - àní pé èyí á ṣèrànwọ láti jẹ kí ara rẹ túbọ balẹ .   Bọràn bá wá rí bẹẹ , báwo ni oorun téèyàn nílò ṣe pọ tó ?  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ àwọn ògbógi máa ń sọ pé kéèyàn máa sun oorun wákàtí mẹjọ ló dára jù lọ , Currie sọ pé :  Oorun tí ara ẹnì kọọkan nílò yàtọ síra .   Látàrí èyí , ó dábàá pé kéèyàn ṣáà gbìyànjú láti sun oorun àsùngbádùn tó máa wọra dáadáa .  Ṣùgbọn báwo ni èyí ṣe lè ṣeé ṣe , pàápàá fún àwọn tó ní ìṣòro àìróorunsùn ?  Àwọn àbá díẹ nìwọnyí :   Máa fi omi tó lọ wọọrọ wẹ kó o tó lọ sùn .   Máa ṣe eré ìmárale tó mọ níwọn ní ìgbà bíi mélòó kan lọsọọsẹ ; àmọ má ṣe ṣe eré ìmárale tó ń tánni lókun bó bá kù díẹ kó o lọ sùn .   Má ṣe jẹ kí ariwo èyíkéyìí wà nínú yàrá tó ò ń sùn , jẹ kó ṣókùnkùn , kó o sì jẹ kó tutù níwọnba .   Gbìyànjú láti máa jí ní àkókò kan náà láràárọ , kí o sì jẹ kí àsìkò tó ò ń sùn àtèyí tó ò ń jí máa dọgba lójoojúmọ .  Níwọn bó ti jẹ pé àǹfààní kékeré kọ ni oorun ń ṣe fún ara , máa fọgbọn ṣètò rẹ , kó o sì jẹ kí oorun wà lára àwọn ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ fún ọ .  Ẹrín Músẹ Dáa fún Ara  BÓ TILẸ jẹ pé wẹrẹ báyìí náà ni , tí kì í sì í pẹ , ó ṣeé ṣe kó o má gbàgbé rẹ ní gbogbo ọjọ ayé rẹ .  Ohun náà níye lórí gidigidi , àmọ kò sẹni tó tòṣì débi pé kò lè ṣàjọpín rẹ pẹlú ẹlòmíràn bẹẹ sì ni kò sẹni tó lọrọ débi pé kò nílò rẹ .  Kí lohun tá à ń sọrọ nípa rẹ gan - an ?  Ẹrín músẹ ni .  Ẹrín músẹ lèèyàn ń rín nígbà tí iṣu ẹrẹkẹ bá gbéra sókè , tójú ẹni sì ṣe rekete láti fi hàn pé inú ẹni yọ sí ohun kan .  Níwọnba ọsẹ díẹ tí a bí ọmọ kan ni ọmọ ọwọ náà ti máa ń mọ bá a ti í rẹrìn - ín músẹ , ó sì dájú pé èyí máa ń múnú àwọn òbí rẹ dùn .  Ńṣe ni ẹrín músẹ àwọn ọmọdé yìí máa ń wá fúnra rẹ .  Àwọn ògbógi ṣàlàyé pé irú ẹrín músẹ tó ń ṣàdédé wá bẹẹ sábà máa ń wáyé nígbà téèyàn bá ń lálàá , ó sì dà bíi pé ó máa ń wáyé nítorí àwọn ohun tó ń rò lọkàn àti ọnà tí ìgbékalẹ iṣan ara rẹ ń gbà ṣiṣẹ .  Kódà lẹyìn tá a ti dàgbà pàápàá , ẹrín músẹ tó ń ṣàdédé wá yìí ṣì lè wáyé lẹyìn tá a bá jẹun tán tàbí nígbà tá a bá ń fetí sí orin .  Àmọ ṣá o , láti nǹkan bí ọsẹ mẹfà sókè , ọmọ ọwọ kan máa ń rẹrìn - ín músẹ nígbà tó bá wo ojú ẹnì kan tàbí tó bá gbọ ohùn ẹnì kan .   Ẹrín músẹ tá à ń rín sáwọn ẹlòmíràn   èyí tá à ń fúnra wa rín  máa ń mú kára wa yá gágá , yálà a jẹ ọmọ ọwọ tàbí àgbàlagbà .  Àwọn ògbógi sọ pé irú ẹrín tá à ń rín sáwọn ẹlòmíràn bẹẹ máa ń nípa rere lórí ìlera wa .  Àwọn oníṣègùn kan nípa ìṣòro ọrọ sísọ tí orúkọ wọn ń jẹ Mirtha Mannoàti RubénDelauro , tí wọn jẹ alábòójútó ilé ẹkọ kan tí wọn pè ní Ẹrín Músẹ àti Ìlera , sọ pé wíwulẹ rẹrìn - ín músẹ máa ń mú àwọn èròjà kan jáde nínú ọpọlọ tó máa ń nípa lórí ẹṣẹ pituitary .  Ẹṣẹ pituitary yìí ló máa ń mú kí àwọn èròjà endorphin sun jáde nínú ọpọlọ , èyí tó jẹ èròjà kan tó máa ń mú inú èèyàn dùn .  Ìdí pàtàkì mìíràn tí ẹrín músẹ fi ṣe pàtàkì ni pé ó máa ń ṣe àwọn ẹlòmíràn láǹfààní .  Ojúlówó ẹrín músẹ máa ń jẹ káwọn ẹlòmíràn mọ bí nǹkan ṣe rí lára wa láìsí pé a sọrọ jáde , yálà ẹrín músẹ náà jẹ ti ìkíni , ti ìbánikẹdùn , tàbí ti fífúnni - níṣìírí .  Àní nígbà míì pàápàá , wíwo ojú ọmọ kékeré kan tó ń rẹrìn - ín músẹ nínú fọtò lè dẹrìn - ín pa àwa náà .  Nígbà tí ẹnì kan bá rẹrìn - ín músẹ sí wa , ó máa ń jẹ kára túbọ tù wá , ó sì máa ń jẹ kó ṣeé ṣe fún wa láti túbọ kojú ìjákulẹ tàbí ìṣòro .  Bíbélì dámọràn pé :  Má fawọ ohun rere sẹyìn kúrò lọdọ ẹni tí ó yẹ kí o ṣe é fún , nígbà tí ó bá wà ní agbára ọwọ rẹ láti ṣe é .   Bẹẹ ni o , ẹrín músẹ kò náni ní ohunkóhun , àmọ ó lè ṣe àwa àtàwọn ẹlòmíràn láǹfààní .  O ò ṣe gbìyànjú láti máa fọyàyà rẹrìn - ín músẹ sí àwọn ẹlòmíràn ?  Ẹbùn tó ṣeyebíye jù lọ ni o !  Atẹgùn Ló Gbé E Wá  Ọkùnrin kan ń rìn lọ lójú títì ní ìlú Mumbai , lórílẹ - èdè Íńdíà , latẹgùn líle kan bá gbé ìwé ìléwọ kan wá síbi ẹsẹ rẹ .  Ìwé ìléwọ náà ni Ìròyìn Ìjọba No . 36 , tó ní àkọlé náà ,  Mìlẹníọmù Tuntun  Kí Ni Ká Máa Retí ?   Àkọlé yẹn gba àfiyèsí rẹ .  Ẹsẹkẹsẹ ló mú un nílẹ , tó sì kà á tán látòkèdélẹ .  Ohun tó kà wọ ọ lọkàn , ó sì fẹ mọ púpọ sí i , èyí ló fà á tó fi béèrè fún Bíbélì àtàwọn ìwé mìíràn .  Ìwé ìléwọ náà , tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde , kún fún àwọn ọrọ tó ń fún ìgbàgbọ lókun .  Ó ṣàlàyé ní kedere pé , àwọn ìṣòro tí à ń kojú , títí kan àìsàn , àìríná - àìrílò , àti ogun , ń wáyé nítorí  ìwọra , àìgbẹkẹléni , àti ìmọtara - ẹni - nìkan , èyí tó jẹ àwọn ìwà tí ìwádìí ìmọ ìjìnlẹ , ti ìmọ ẹrọ , tàbí ti ìṣèlú kò lè mú kúrò .   Ìwé ìléwọ náà tún fi hàn pé láìpẹ sígbà tá a wà yìí , Ọlọrun yóò mú gbogbo ìwà ibi kúrò lórí ilẹ ayé .  Ṣé wàá fẹ láti túbọ mọ sí i nípa àwọn ìlérí Bíbélì fún ọjọ iwájú ?  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń kọ ọkẹ àìmọye àwọn èèyàn lẹkọọ Bíbélì nínú ilé wọn , nípa lílo àwọn ìwé tá a gbé ka Bíbélì , irú bí ìwé pẹlẹbẹ Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ?  Ìwé pẹlẹbẹ yìí dáhùn àwọn ìbéèrè bíi : Ta ni Ọlọrun ?  Kí ni ète Ọlọrun fún ilẹ ayé ?  Kí ni Ìjọba Ọlọrun ?  Báwo ni Bíbélì ṣe lè mú kí ìdílé rẹ láyọ sí i ?  Bó o bá fẹ kí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wá sí ilé rẹ láti ràn ọ lọwọ kó o lè lóye ohun tí Ọlọrun yóò ṣe lọjọ iwájú tí kò jìnnà mọ , inú wọn yóò dùn láti ṣe bẹẹ , wọn yóò sì fún ọ ní ìsọfúnni síwájú sí i nípa Ìjọba Ọlọrun .  Jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí wọn bàa lè ràn ọ lọwọ .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  February 8 , 2003  Àwọn Ọmọdé Tó Ń ṣiṣẹ Aṣẹwó  Ọràn Ìbànújẹ Tó Dóde  Ọkẹ àìmọye àwọn ọmọdé ló ń ṣiṣẹ aṣẹwó káàkiri àgbáyé .  Ìgbà wo ni ìṣòro bíburú jáì yìí máa dópin ?  3  Ìwà Ìbàjẹ Tó Burú Jáì   5 Kí Ló Dé Tí Ìṣòro Yìí Fi Ń peléke Sí I ?  8 Fífi Àwọn Ọmọdé Ṣèfà Jẹ Máa Dópin Láìpẹ !  11 Ǹjẹ O Mọ ?  14 Máa Lóye Ọràn Dáadáa Kó o Tó Gbà á Gbọ  15 Ǹjẹ Àwọn Kan Ń Ṣọ Ọ ?  17 Kò Sí Àṣírí Mọ  21 Ojú Tó Yẹ Ká Máa Fi Wo Ọràn Àṣírí   28 Wíwo Ayé  30 Rí I Pé Ò Ń Sùn Dáadáa !  31 Ẹrín Músẹ Dáa fún Ara  32 Atẹgùn Ló Gbé E Wá  Ǹjẹ Ẹṣẹ Kan Wà Tí Kò Ní Ìdáríjì ?  12  Ǹjẹ Bíbélì sọ pé ẹṣẹ kan wà tí Ọlọrun kì í dárí rẹ jini ?  Kí Ló Burú Nínú Jíjíwèé Wò ?  25 Ọpọ ọdọ máa ń jíwèé wò níléèwé .  Kí nìdí tí wọn fi ń ṣe bẹẹ ?  Ìdí wo ló sì fi yẹ kó o yẹra fún àṣà yìí ?   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   ẸYÌN ÌWÉ :  Fọtò Jan Banning  Panos , 1997   Fọtò Shehzad Noorani  Panos   Ìwà Ìbàjẹ Tó Burú Jáì   ỌMỌ ọdún mẹrìnlá péré ni Maria  nígbà tó bẹrẹ iṣẹ aṣẹwó .  Ìyá rẹ ló tì í sínú ìgbésí ayé játijàti yìí , nítorí pé ìgbà gbogbo ló máa ń sọ fún un pé ó rẹwà àti pé àwọn ọkùnrin á fẹràn rẹ gan - an .  Ìyá rẹ tún máa ń sọ fún un pé , owó kékeré kọ ló máa rí nínú iṣẹ yìí .  Ní ọwọ ìrọlẹ , ìyá Maria á mú un lọ sí òtẹẹlì kékeré kan níbi tí wọn ti ń pàdé àwọn ọkùnrin .  Ìyá rẹ á wá dúró sí tòsí ibẹ láti gba owó tí wọn bá san fún un .  Lálaalẹ , ọkùnrin mẹta tàbí mẹrin ló máa ń bá Maria lò pọ .  Ọmọbìnrin mìíràn wà nítòsí ilé àwọn Maria tó ń jẹ Carina , ọmọ ọdún mẹtàlá ni nígbà tí wọn fipá ti òun náà sínú iṣẹ aṣẹwó .  Ohun tó ń ṣẹlẹ nínú ọpọ àwọn ìdílé tó ń ṣiṣẹ lóko ìrèké lágbègbè rẹ ló ṣẹlẹ sí òun náà .  Ńṣe ni ìdílé Carina ń ta ara ọmọbìnrin yìí láti rí owó kún owó táṣẹrẹ tó ń wọlé fún wọn .  Lágbègbè mìíràn , Estela kéré gan - an lọjọ orí nígbà tó fi iléèwé sílẹ , kò mọ ọn kọ bẹẹ ni kò mọ ọn kà , àmọ ó di ọmọ asùnta tó ń ṣe aṣẹwó .  Bẹẹ náà ni Daisy , ọmọ ọdún mẹfà péré ni nígbà tí ọkan lára àwọn ẹgbọn rẹ ọkùnrin bá a lò pọ  ìyẹn sì làkọkọ nínú àìmọye irú ìwà bẹẹ tí wọn hù sí i .  Nígbà tó pé ọmọ ọdún mẹrìnlá , ó di aṣẹwó .  Ní ọpọ ibi lágbàáyé , káwọn ọmọdé máa gbégbá iṣẹ aṣẹwó ti di àṣà tó gbòde , ó sì ń bani nínú jẹ .  Àwọn àbájáde rẹ máa ń burú jáì .  Lọpọ ìgbà , àwọn ọmọ tó ń ṣiṣẹ aṣẹwó yìí , ì báà jẹ lẹẹkọọkan tàbí tí wọn mú un lójú páálí , tún máa ń lọwọ nínú ìwà ọdaràn wọn sì máa ń lo oògùn olóró .  Ọpọ wọn layé máa ń sú tí wọn á sì máa wo ara wọn pé àwọn kò já mọ nǹkan kan , wọn sì tún máa ń wò ó pé kò dájú pé àwọn á bọ nínú ìgbésí ayé játijàti tí àwọn ń gbé .  Àwọn tó jẹ abẹnugan láwùjọ mọ àwọn àbájáde bíburú jáì tó ń wá látinú káwọn ọmọdé máa ṣiṣẹ aṣẹwó .  Bí ọrọ ṣe rí gẹlẹ ni Ferdo Henrique Cardoso , tó jẹ ààrẹ orílẹ - èdè Brazil nígbà kan rí , ṣe sọ ọ pé :  Ìwà ìbàjẹ tó burú jáì ni kí ọmọdé máa ṣe iṣẹ aṣẹwó .   Ìwé ìròyìn ilẹ Brazil kan tẹ ọrọ tó ń múni ronú jinlẹ yìí jáde nípa bí àwọn ọmọdé ṣe ń ṣe iṣẹ aṣẹwó , ó sọ pé :  Láwọn orílẹ - èdè tí irú àṣà yìí wọpọ sí , tí wọn gbà á láyè , àní tí wọn tiẹ fọwọ sí i pàápàá látàrí  owó  tí wọn ń rí níbẹ , ojoojúmọ làwọn fúnra wọn ń rí ìbànújẹ tó ń tìdí rẹ jáde .  Bópẹbóyá , owó èyíkéyìí tí wọn ti lè rí nínú àṣà yìí kì í jẹ nǹkan kan lẹgbẹẹ àjálù tó máa ń mú bá ẹnì kọọkan , ìdílé , àti àwùjọ .   Síbẹ , bó tilẹ jẹ pé àwọn tó fẹ fòpin sí àṣà kí ọmọdé máa ṣíṣẹ aṣẹwó ní èrò tó dára lọkàn , kàkà kí ewé àgbọn dẹ , líle ló ń le sí i ni ọràn ìṣòro yìí .  Kí ló ń ṣokùnfà ìṣòro tó burú jáì yìí ná ?  Kí ló dé tí ọpọ èèyàn fi fàyè gba irú ìwà ọdaràn yìí , tí wọn tiẹ tún fi ń gbé e lárugẹ pàápàá ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ tá a lò nínú àwọn àpilẹkọ tó dá lórí kókó yìí padà .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 3    Ìwà ìbàjẹ tó burú jáì ni kí ọmọdé máa ṣe iṣẹ aṣẹwó .   ÀÀRẸ ORÍLẸ - ÈDÈ BRAZIL NÍGBÀ KAN RÍ , FERNANDO HENRIQUE CARDOSO   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 4    Gbogbo irú ọnà yòówù kí wọn máa gbà lo èèyàn fún ìwà ìṣekúṣe ni kò buyì kúnni , nítorí náà , ó lòdì sí ẹtọ ọmọnìyàn , láìka ọjọ orí sí , ẹyà akọ tàbí abo tí ẹni náà lè jẹ , ìṣẹdálẹ tẹni ọhún ti wá , tàbí ipò rẹ láwùjọ .   UNESCO SOURCES  Kí Ló Dé Tí Ìṣòro Yìí Fi Ń peléke Sí I ?  ǸJẸ o mọ pé ṣíṣe fàyàwọ àwọn èèyàn ló wà nípò kẹta nínú ìwà ọdaràn tó tóbi jù lọ lágbàáyé , títa oògùn olóró àtàwọn ohun ìjà ogun nìkan ló ta á yọ ?  Gẹgẹ bí ìròyìn kan látọdọ Àjọ Ètò Ẹkọ , Ìmọ Ìjìnlẹ , àti Àṣà Ìbílẹ ti Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣe sọ , ńṣe ni iṣẹ aṣẹwó lónírúurú túbọ ń peléke sí i .  Ní orílẹ - èdè kan nílẹ Látìn Amẹríkà , Ìgbìmọ Tó Ń Ṣèwádìí fún Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin orílẹ - èdè náà ròyìn pé , ó lé ní ìdajì mílíọnù àwọn ọmọbìnrin tí wọn ń ṣe iṣẹ aṣẹwó , bó tilẹ jẹ pé òfin ka iṣẹ náà léèwọ ní orílẹ - èdè náà .  Ní orílẹ - èdè mìíràn , nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà ọọdúnrún  300,000  ọmọdé ló ń ṣiṣẹ aṣẹwó lẹgbẹẹ títì , àgàgà láwọn àgbègbè tí wọn ti máa ń ta oògùn olóró .  Láwọn orílẹ - èdè ilẹ Éṣíà , nǹkan bíi mílíọnù kan àwọn ọmọdébìnrin la gbọ pé wọn ń lò fún iṣẹ aṣẹwó , bí ẹrú ni wọn sì ṣe ń lò wọn .  Àwọn ilẹ kan tiẹ wà tá a mọ bí ẹní mowó fún lílo ọmọdé fún iṣẹ aṣẹwó tí àwọn èèyàn sì máa ń rìnrìn àjò afẹ lọ síbẹ nítorí ìbálòpọ .  Nítorí bí àwọn àrùn tí wọn ń kó nípasẹ ìbálòpọ ṣe túbọ ń pọ sí i , irú bí àrùn éèdì , àwọn oníbàárà máa ń gbà láti san owó gọbọi lórí àwọn ọmọdé tí wọn wò pé ó ṣeé ṣe kí wọn ṣì jẹ wúńdíá nítorí kí wọn lè bọ lọwọ àkóràn .  Luíza Nagib Eluf , tó jẹ òṣìṣẹ ní Ilé Iṣẹ Ètò Ìdájọ Ilẹ Brazil sọ pé :  Nítorí ìbẹrù kíkó àrùn éèdì , àwọn ọmọbìnrin àtàwọn ọmọkùnrin tí ọjọ orí wọn kéré gan - an làwọn ọkùnrin ń wá báyìí , èyí sì ti mú kí ìṣòro náà burú sí i .   Obìnrin náà sọ pé :  Lílo àwọn ọmọdébìnrin àtàwọn ọdọ tí ò tí ì pé ọmọ ogún ọdún fún ìbálòpọ ni ìṣòro tó tíì burú jù lọ tó ń kojú àwọn obìnrin tí wọn jẹ akúùṣẹ lórílẹ - èdè Brazil .   Àiríná - àìrílò Máa Ń Mú Kí Àwọn Ọmọdé Ṣiṣẹ Aṣẹwó  Ibi tí òṣì àti àre bá pọ sí làwọn ọmọdé tó ń ṣiṣẹ aṣẹwó máa ń pọ sí jù .  Gẹgẹ bí òṣìṣẹ ìjọba kan ṣe sọ , ṣíṣe àwọn ọmọdé níṣekúṣe àti lílò wọn fún iṣẹ aṣẹwó ní orílẹ - èdè rẹ  ni ẹrí fi hàn gbangba pé kò ṣẹyìn bí ìdílé ṣe ń tú ká , èyí sì jẹ àbájáde ìṣẹ àti ebi .   Àwọn òbí kan sọ pé ìṣẹ ló mú kí àwọn máa ta ọmọ àwọn sínú iṣẹ aṣẹwó .  Ohun tó sì ń mú àwọn ọmọ tó jẹ asùnta ṣe iṣẹ aṣẹwó ni pé , wọn wò ó pé ọnà kan ṣoṣo tí àwọn fi lè rí oúnjẹ òòjọ nìyẹn .  Ìwé ìròyìn O Estado de S .  Paulo ṣàlàyé pé , ọmọbìnrin kan lè di aṣẹwó tó bá ń bá ẹgbẹ àwọn ọmọọta rìn .  Kó bàa lè rí oúnjẹ jẹ , ó lè máa jalè kó sì máa ta ara rẹ fáwọn ọkùnrin lẹẹkọọkan .  Àmọ , nígbà tó bá yá , yóò di ọgá nínú iṣẹ aṣẹwó .  Nígbà míì , wọn máa ń rán àwọn ọdọlangba lọ sí àwọn orílẹ - èdè mìíràn láti lọ ṣe iṣẹ aṣẹwó .  Ìròyìn kan tó jáde nínú ìwé UNESCO Sources sọ pé :  Owó tí àwọn tó ń ṣiṣẹ aṣẹwó nílẹ òkèèrè bá fi ránṣẹ sí àwọn ará ilé sábà máa ń jọ wọn lójú gan - an nítorí ìṣẹ tó ń ṣẹ àwọn orílẹ - èdè kan ní ilẹ Áfíríkà àti Éṣíà .  Wọn tún máa ń fọwọ sí ṣíṣe iṣẹ aṣẹwó ní àwọn orílẹ - èdè wọnyí , nítorí pé àwọn arìnrìn - àjò afẹ máa ń dìídì wá láti àwọn orílẹ - èdè tó rí já jẹ torí àtiwá gbádùn  ọjà  táwọn ọdọ àtàwọn ọmọdé ń tà .   Nígbà tí ìwé ìròyìn Time ń sọrọ nípa ewu táwọn ọmọ asùnta tó ń ṣiṣẹ aṣẹwó ní ìlú ńlá kan nílẹ Látìn Amẹríkà fi ara wọn sínú rẹ , ó sọ pé :  Àwọn kan lára àwọn aṣẹwó náà kò ju ọmọ ọdún méjìlá lọ .  Lọpọ ìgbà , wọn máa ń jẹ àwọn ọmọ tó wá látinú ìdílé tó ti tú ká , tí wọn á máa sùn níbikíbi tí wọn bá rí lọsàn - án , tó bá wá di alẹ , wọn á gba ilé dísíkò lọ , níbi tí àwọn atukọ ojú omi ti máa ń ṣe fàájì .   Nígbà tí ọmọ kan tó jẹ aṣẹwó bá ti joògùn yó kẹri , wọn lè bẹrẹ sí í lo ara rẹ fún oríṣiríṣi ìwà pálapàla , tó jẹ pé , ká ní kì í ṣe ti oògùn tó ti jẹ yó ni , òun fúnra rẹ kò jẹ fara mọ ọn .  Bí àpẹẹrẹ , gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Veja ti sọ , àwọn ọlọpàá rí kásẹẹtì fídíò méjìléláàádọrùn - ún kan , èyí tí dókítà kan ká ìsọfúnni sínú rẹ nípa bó ṣe dá àwọn obìnrin tó lé ní àádọta lóró lóríṣiríṣi ọnà tó kọjá àfẹnusọ , ọjọ orí àwọn kan nínú wọn sì kéré gan - an .  Láìka bí àṣà yìí ṣe burú jáì tó sí , ohun tí ọdọmọbìnrin kan tó ń ṣiṣẹ aṣẹwó sọ ni pé :  Bí mo bá lọ wáṣẹ , owó tí màá rí kò lè tó mi jẹun nítorí pé mi ò mọ iṣẹ kankan .  Àwọn aráalé mi mọ nípa ohun tí mò ń ṣe yìí , mi ò sì fẹ jáwọ nínú rẹ .  Èmi ni mo ni ara mi , bó bá sì ṣe wù mí ni mo ṣe lè lò ó .   Síbẹ , àwọn ọdọmọbìnrin tó ń ṣe iṣẹ yìí kò gbàdúrà pé iṣẹ aṣẹwó ni kí àwọn ṣe láyé àwọn .  Gẹgẹ bí òṣìṣẹ afẹnifẹre kan ti sọ , ọpọ àwọn ọdọ tó jẹ aṣẹwó  ló fẹ ṣègbéyàwó ,  ó sì wù wọn pé kí àwọn náà ní  Olùfẹ Àtàtà .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìṣòro ńláǹlà ló sọ wọn dẹni tó ń ṣiṣẹ aṣẹwó nígbèésí ayé wọn , olùṣèwádìí kan sọ pé :  Ohun tó bani lẹrù jù níbẹ ni pé , èyí tó pọ jù lára wọn ló jẹ pé inú ilé wọn gangan ni wọn ti fipá bá wọn lò pọ .   Ṣé Òpin Lè Dé Bá Iṣẹ Aṣẹwó Tí Àwọn Ọmọdé Ń Ṣe ?  Bí ó ti wù kó rí , ìrètí kò ṣàì sí fún àwọn ọmọ tó ti kàgbákò yìí o .  Àwọn aṣẹwó , lọmọdé àti lágbà , ti yí ìgbésí ayé wọn padà .   Wo àpótí náà ,  Àwọn Èèyàn Lè Yí Padà ,  ní ojú ìwé 7 .   Ọrọ Ọlọrun , tí í ṣe Bíbélì , ti ran ọpọ mílíọnù èèyàn lọwọ kárí ayé láti di aládùúgbò rere àti mẹńbà ìdílé tó jẹ olóòótọ èèyàn .  A kà nípa àwọn èèyàn tí wọn ti jẹ alágbèrè , panṣágà , olè , olójúkòkòrò , àti ọmùtípara nígbà kan rí pé :  Ohun tí àwọn kan lára yín ti jẹ rí nìyẹn .  Ṣùgbọn a ti wẹ yín mọ , ṣùgbọn a ti sọ yín di mímọ , ṣùgbọn a ti polongo yín ní olódodo ní orúkọ Olúwa wa Jésù Kristi àti pẹlú ẹmí Ọlọrun wa .   1 Kọríńtì 6 : 9 - 11 .  Lónìí , gẹgẹ bó ti rí lákòókò tí wọn ń kọ Bíbélì , à ń rí àwọn èèyàn tí wọn ń yí ìgbésí ayé wọn padà sí dáradára .  Síbẹ , ọpọ nǹkan ló ṣì yẹ ní ṣíṣe láti lè dáwọ lílo àwọn èèyàn fún ìbálòpọ dúró .  Àwọn ìjọba kan àtàwọn oríṣiríṣi àjọ ń jà fitafita láti fòpin sí àṣà lílo àwọn ọmọdé fún iṣẹ aṣẹwó àti káwọn èèyàn máa rìnrìn àjò afẹ lọ sí orílẹ - èdè mìíràn nítorí ìbálòpọ .  Àmọ , ká sọrọ síbi tọrọ wà , ìwọnba làwọn èèyàn lè ṣe láti mú òṣì àti àre kúrò .  Àwọn tó ń ṣòfin kò lè ṣe nǹkan kan sí ìrònú àti ìṣesí tó jẹ gbòǹgbò ìwà pálapàla .  Àmọ o , dípò kó jẹ pé nípasẹ ìsapá èèyàn ni gbogbo àwọn ìṣòro yìí fi máa yanjú , ọnà àbáyọ mìíràn wà  ìyẹn ni Ìjọba Ọlọrun .  Àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò ṣàlàyé .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 6   Àìríná - àìrílò ló sábà máa ń mú kí àwọn ọmọdé máa ṣiṣẹ aṣẹwó   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   Kì Í Ṣe Ohun Kékeré Ló Ná An  Ọmọ ọdún mẹfà péré ni Daisy nígbà tí ọkan lára àwọn arákùnrin rẹ bá a lò pọ .  Èyí ló mú kó lọ máa gbé lọdọ ẹgbọn rẹ ọkùnrin títí tó fi pé ọmọ ọdún mẹrìnlá tó sì lọ bẹrẹ sí ṣiṣẹ ní ilé ìgbafàájì alaalẹ kan .  Kò ju ọjọ mélòó kan lọ tí Daisy débẹ tí àìsàn dá a wólẹ .  Nígbà tára rẹ yá , àwọn tó ni ilé ìgbafàájì náà sọ iye gbèsè tó jẹ wọn , wọn sì fipá mú un láti máa ṣiṣẹ aṣẹwó .  Ní nǹkan bí ọdún kan lẹyìn náà , kò tíì bọ nínú gbèsè , ó sì dà bí ẹni pé bóyá ló lè bọ láéláé .  Àmọ o , awakọ ojú omi kan bá a san ìyókù gbèsè náà ó sì mú un lọ sí ìlú mìíràn , níbi tó ti ń lò ó nílò ẹrú .  Ni Daisy bá fi sílẹ , lẹyìn náà ló lọ gbé pẹlú ọkùnrin mìíràn fún ọdún mẹta , ẹyìn èyí ni wọn sì ṣègbéyàwó .  Ẹẹmẹta ni Daisy gbìyànjú láti pa ara rẹ nítorí àwọn ìṣòro kàǹkàkàǹkà tó ń rí nínú ìgbéyàwó náà .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , òun àti ọkọ rẹ bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì .  Àmọ Daisy máa ń wo ara rẹ pé irú òun kọ ló ń di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Nígbà tí wọn fi hàn án nínú Bíbélì pé Jèhófà Ọlọrun máa ń tẹwọ gba àwọn èèyàn tó bá ṣe àwọn ìyípadà tó yẹ , ó ya ìgbésí ayé rẹ sí mímọ fún un .  Daisy sapá gidigidi láti ṣe ohun tó tọ , àmọ kò gbà pé òún tíì ṣe é tó , nípa bẹẹ , ó máa ń ní ìdààmú ọkàn tó pọ gan - an .  Àmọ , nǹkan ayọ ló jẹ pé , ó tẹwọ gba ìrànlọwọ tí wọn fún un láti borí ẹdùn ọkàn tó máa ń ní látàrí bí wọn ti ṣe fi ìbálòpọ fìtínà rẹ àti ìgbésí ayé aṣẹwó tó ti gbé sẹyìn , ó wá ṣeé ṣe fún un láti ní ìbàlẹ ọkàn .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn Èèyàn Lè Yí Padà  Nígbà tí Jésù Kristi wà lórí ilẹ ayé , àánú àwọn èèyàn tí wọn ti pọn lójú , tí wọn sì jẹ ẹlẹṣẹ ṣe é .  Ó mọ pé àwọn aṣẹwó , láìka ọjọ orí wọn sí , lè yí ọnà tí wọn ń gbà gbé ìgbésí ayé wọn padà .  Jésù tiẹ sọ fún àwọn tó jẹ aṣáájú ìsìn pé :  Lóòótọ ni mo wí fún yín pé àwọn agbowó orí àti àwọn aṣẹwó ń lọ sínú ìjọba Ọlọrun ṣáájú yín .   Bó tilẹ jẹ pé ojú burúkú làwọn èèyàn fi ń wò wọn nítorí irú ìgbésí ayé tí wọn ń gbé , irú àwọn ọlọkàn títọ bẹẹ rí ìdáríjì ẹṣẹ gbà nítorí ìgbàgbọ tí wọn ní nínú Ọmọ Ọlọrun .  Àwọn ẹlẹṣẹ tí wọn ronú pìwà dà múra tán láti jáwọ nínú ìgbésí ayé aṣẹwó tí wọn ń gbé kí wọn bàa lè gba àwọn ìbùkún Ìjọba Ọlọrun .  Lẹyìn ìgbà náà , wọn wá ń gbé níbàámu pẹlú àwọn ìlànà òdodo Ọlọrun .  Bákan náà lọrọ rí lónìí , onírúurú àwọn èèyàn ń tẹwọ gba òtítọ tó wà nínú Ọrọ Ọlọrun wọn sì ń yí ìgbésí ayé wọn padà .  Gbé ohun tó ṣẹlẹ sí Maria , Carina , àti Estela yẹ wò , tá a dárúkọ wọn nínú àpilẹkọ àkọkọ .  Yàtọ sí pé Maria kọ jálẹ fún ìyá rẹ pé òun ò ṣe iṣẹ aṣẹwó mọ , ó tún ní láti ṣe ìsapá àrà ọtọ láti jáwọ nínú lílo oògùn olóró .  Ó sọ pé :  Mo máa ń lo oògùn olóró láti fi pa ìrònú àìjámọ nǹkan kan tí mo máa ń ní rẹ nítorí ìgbésí ayé aṣẹwó tí mò ń gbé .   Maria sọ nípa bí ìjọ Kristẹni ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe tẹwọ gbà á tọwọtẹsẹ , ó ní :  Ìfẹ tí àwọn tó wà nínú ìjọ náà fi hàn sí mi wú mi lórí gan - an ni .  Gbogbo wọn pátá  lọmọdé àti lágbà  ló fi ọwọ hàn sí mi .  Mo ṣàkíyèsí pé àwọn ọkùnrin tó ti ṣègbéyàwó kì í dalẹ àwọn ìyàwó wọn .  Inú mi dùn lọpọlọpọ pé wọn gbà mí gẹgẹ bí ọrẹ wọn .   Nígbà tí Carina wà lọmọ ọdún mẹtàdínlógún , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wá sí ọdọ rẹ .  Ó bẹrẹ sí í kẹkọọ Bíbélì , bó tilẹ jẹ pé ó ṣì ń bá iṣẹ aṣẹwó tó ń ṣe lọ fún sáà kan .  Díẹdíẹ , ó bẹrẹ sí í mọyì bí àwọn òtítọ Bíbélì ṣe ṣeyebíye tó .  Nípa bẹẹ , ó pinnu láti kó lọ sí ìlú kan tó jìnnà síbi tó ń gbé , ibẹ ló sì ti di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Estela , ẹni tó jẹ pé kékeré ló ti gbégbá aṣẹwó , tó máa ń lọ sí òde àríyá , tó sì máa ń mu ọtí nímukúmu pẹlú bẹrẹ sí fìfẹ hàn sí Bíbélì .  Àmọ , ó máa ń rò ó lọkàn pé Ọlọrun kò lè dárí ji òun láé .  Bó ti wù kó rí , bí àkókò ti ń lọ , ó wá lóye pé Jèhófà Ọlọrun máa ń dárí ji àwọn ẹlẹṣẹ tó bá ronú pìwà dà .  Ní báyìí tí Estela ti di ara ìjọ Kristẹni , tó ti ṣègbéyàwó , tó sì ń tọ àwọn ọmọ mẹta , ó sọ pé :  Inú mi dùn gan - an mo sì dúpẹ lọwọ Jèhófà fún bó ṣe yọ mí jáde nínú ìgbésí ayé ẹlẹgbin tí mò ń gbé tó sì tẹwọ gbà mí sínú ètò àjọ rẹ mímọ .   Àwọn ìrírí wọnyí jẹrìí sí ọrọ Bíbélì tó sọ pé ìfẹ Ọlọrun ni pé  kí a gba gbogbo onírúurú ènìyàn  àtọkùnrin àtobìnrin  là , kí wọn sì wá sí ìmọ pípéye nípa òtítọ .   1 Tímótì 2 : 4 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn ọmọdé tí wọn ń ṣiṣẹ aṣẹwó sábà máa ń lo oògùn olóró   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 5    Fọtò Jan Banning  Panos , 1997  Fífi Àwọn Ọmọdé Ṣèfà Jẹ Máa Dópin Láìpẹ !   NÍNÚ Ìpolongo Ẹtọ Ọmọnìyàn Lágbàáyé , Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé àwọn ọmọdé lẹtọọ sí àbójútó pàtàkì àti àkànṣe ìrànwọ  ni ohun tí ìnasẹ ọrọ fún Àdéhùn Nípa Ẹtọ Ọmọdé sọ .  Lórí bí ìdílé ṣe ṣe pàtàkì tó , ìnasẹ ọrọ náà fi kún un pé :  Kí ọmọdé kan tó lè dàgbà bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ , kó sì tún ní ìwà àti ìṣesí tó dára , ó gbọdọ dàgbà nínú ìdílé kan tí ayọ àti ìfẹ wà , tí wọn sì ń fi òye bá a lò .   Àmọ o , ìrètí yìí ṣì jìnnà fíìfíì sí ohun tí ọwọ lè tẹ .  Ká kàn máa fẹnu lásán sọ pé a fẹ kí ayé àwọn ọmọdé dára sí i kò tó .  Ńṣe ni ìwà ìbàjẹ túbọ ń gogò sí i , ọpọ èèyàn ni kò fi bẹẹ kà á sí .  Apá àwọn agbófinró kò ká bí ìwà ìbàjẹ àti ìwà ojúkòkòrò ṣe ń ràn bí iná ọyẹ .  Èyí táwọn òbí gan - an ń ṣe níbẹ kò kéré , torí pé dípò kí wọn máa fi ìfẹ hàn sí àwọn ọmọ wọn kí wọn sì máa dáàbò bò wọn , ńṣe ni wọn máa ń gbà wọn láyè láti ṣe ohun tó bá wù wọn .  Ìrètí wo la wá ní báyìí o fún fífi òpin sí iṣẹ aṣẹwó tí àwọn ọmọdé ń ṣe ?  Bó tilẹ jẹ pé ayé tá à ń gbénú rẹ yìí ti kùnà láti rí sí i pé gbogbo ọmọdé ló ní ìdílé onífẹẹ àti ọjọ ọla tó fọkàn wọn balẹ , Ẹlẹdàá wa yóò mú gbogbo onírúurú ìwà pálapàla kúrò láìpẹ , títí kan iṣẹ aṣẹwó tí àwọn ọmọdé ń ṣe .  Láìpẹ , Jèhófà Ọlọrun yóò dá sí ọràn àwa ẹdá èèyàn nípasẹ Ìjọba rẹ , ìyàlẹnu sì lèyí máa jẹ fún aráyé .  Àwọn tó ń ba ìgbésí ayé àwọn ẹlòmíràn jẹ àtàwọn tó ń fi àwọn ẹlòmíràn ṣèfà jẹ kò lè bọ lọwọ ìdájọ Ọlọrun .  Kìkì àwọn èèyàn tó nífẹẹ ọmọnìkejì wọn nìkan ló máa là á já , tí wọn yóò sì máa gbé nínú ayé tuntun Ọlọrun .   Àwọn adúróṣánṣán ni àwọn tí yóò máa gbé ilẹ ayé , àwọn aláìlẹbi sì ni àwọn tí a óò jẹ kí ó ṣẹ kù sórí rẹ .  Ní ti àwọn ẹni burúkú , a óò ké wọn kúrò lórí ilẹ ayé gan - an ; àti ní ti àwọn aládàkàdekè , a ó fà wọn tu kúrò lórí rẹ .   Òwe 2 : 21 , 22 .  Fojú inú wo irú ìtura tó máa dé nígbà tí àwọn ọmọdé àtàwọn àgbàlagbà á máa gbé láìsí pé àwọn kan ń ṣe wọn níṣekúṣe tàbí pé wọn ń fi ìbálòpọ fìtínà wọn !  Kódà , ọgbẹ ọkàn àti ti ara tí wọn ti ní látàrí bí wọn ti ṣe fi wọn ṣèfà jẹ tí wọn sì hu ìwà ìkà sí wọn yóò di ohun ìgbàgbé .  Yóò ṣeé ṣe fún àwọn tí wọn ti fi ṣèfà jẹ nípa bíbá wọn lò pọ láti máa gbé láìsí ìrora ọkàn ti rírántí ìwà àìdáa tí wọn ti hù sí wọn .   Àwọn ohun àtijọ ni a kì yóò . . . mú wá sí ìrántí , bẹẹ ni wọn kì yóò wá sí ọkàn - àyà .   Aísáyà 65 : 17 .  Nígbà yẹn , kò ní sí ọmọ kankan tí wọn yóò bí fún ìyà jẹ tàbí kí wọn máa fi ìbálòpọ fìtínà rẹ .  Ayọ , ìfẹ , àti fífi òye báni lò kò tún ní jẹ àlá tí kò lè ṣẹ mọ .  Aísáyà 11 : 9 polongo nípa àwọn èèyàn tí yóò máa gbé nínú ayé tuntun Ọlọrun pé :  Wọn kì yóò ṣe ìpalára èyíkéyìí , bẹẹ ni wọn kì yóò fa ìparun èyíkéyìí .   Àní sẹ , ayọ ńlá ni yóò mà jẹ o , nígbà tí àìríná - àìrílò , lílo oògùn olóró , àwọn ìdílé aláìláyọ , àti ìwà ìbàjẹ kò bá sí mọ !  Àlàáfíà , òdodo , àti ìfọkànbalẹ yóò gbayé kan .   Àwọn ènìyàn mi yóò . . . máa gbé ní ibi gbígbé tí ó kún fún àlàáfíà àti ní àwọn ibùgbé ẹkúnrẹrẹ ìgbọkànlé àti ní àwọn ibi ìsinmi tí kò ní ìyọlẹnu .   Aísáyà 32 : 18 .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Báwọn Òbí Bá Bìkítà fún Àwọn Ọmọ , Ìdílé Á Dúró Sán - ún    Àwọn òbí mi rọ mí pé kí n lo àkókò tí mo fi wà níléèwé láti rí i pé mo mọ iṣẹ kan dunjú .  Wọn ò fi tipátipá mú mi láti ṣe ohun tí wọn fẹ , àmọ wọn ràn mí lọwọ láti yan àwọn ilé ẹkọ tó ń kọni ní àwọn iṣẹ tí mo nílò .   Tais .    Nígbà tí èmi àti àbúrò mi obìnrin bá ń lọ ra nǹkan lọjà , màmá wa máa ń bá wa lọ .  Yàtọ sí pé ó máa ń ràn wá lọwọ láti ṣọ owó ná , ó tún máa ń ràn wá lọwọ láti má ṣe ra àwọn aṣọ ṣekárími tàbí tó ń fi ara sílẹ .   Bianca .    Nígbà tá a bá ń lọ sí àpèjẹ , ìgbà gbogbo làwọn òbí wa máa ń béèrè nípa àwọn tó máa wá síbẹ , irú àwọn orin tí wọn máa lò níbẹ , àti ìgbà tí àpèjẹ náà máa bẹrẹ àtìgbà tó máa parí .  Ọpọ jù lọ àwọn àpèjẹ tá a máa ń lọ ló jẹ pé gbogbo ìdílé wa lápapọ ló máa ń wà níbẹ .   Priscila .    Nígbà tí mo wà ní kékeré àti ìgbà tí mo jẹ ọdọlangba , èmi àtàwọn òbí mi jọ máa ń sọrọ gan - an .  Ọmọ iléèwé mi kan kíyè sí èyí ó sì sọ pé :  Mo jowú rẹ o , fún bó o ṣe ń lè bá àwọn òbí rẹ sọrọ nípa ohunkóhun pẹlú ìrọrùn .  Àní ń kì í lè bá màmá mi pàápàá sọrọ fàlàlà , ọdọ àwọn ẹlòmíràn ni mo sì máa ń lọ lọpọ ìgbà tí mo bá fẹ mọ ohun kan .    Samara .    Nígbà tí mo wà ní ọdọlangba , mo láyọ gan - an .  N kì í rí ohun kankan tí kò dára nípa àwọn èèyàn , ńṣe ni mo sì máa ń rẹrìn - ín ṣáá .  Èmi àtàwọn ọrẹ mi mọwọ ara wa gan - an mo sì máa ń gbádùn kí n máa sọ ohun tó máa pa wọn lẹrìn - ín fún wọn .  Àwọn òbí mi lóye pé irú ẹdá tí mo jẹ nìyẹn , wọn ò sì gbìyànjú láti mú mi yí ànímọ mi padà .  Àmọ wọn fi tìfẹtìfẹ ràn mí lọwọ láti rí i pé mo gbọdọ ṣọra , àti pé ó yẹ kí n máa hùwà lọnà tó bójú mu nínú àjọṣe mi pẹlú àwọn ọkùnrin .   Tais .    Gẹgẹ bó ṣe máa ń rí lára ọpọ jù lọ ọdọ , ọkàn mi bẹrẹ sí fà sí àwọn ẹyà òdìkejì .  Bàbá mi sọ iye ọdún pàtó tí mo lè bẹrẹ ìfẹsọnà .  Èyí kò bà mí nínú jẹ rárá .  Kàkà bẹẹ , mo rí i pé àwọn òbí mi bìkítà nípa mi ni , àti pé wọn fẹ dáàbò bò mí lọwọ ìṣòro ọjọ iwájú .   Bianca .    Mo rí ìgbéyàwó gẹgẹ bí ohun tó dára , ní pàtàkì nítorí àpẹẹrẹ àwọn òbí mi .  Àárín wọn gún , wọn sì jọ máa ń bára wọn sọrọ dáadáa .  Mo rántí pé , nígbà tí èmi àti ọkọ mi ń fẹra wa sọnà , màmá mi fún mi ní ìmọràn nípa ọnà tí mo lè gbà hùwà lábẹ àwọn ipò kan ó sì ṣàlàyé bí èyí ṣe máa nípa lórí ìgbéyàwó mi .   Priscila .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Nínú ayé tuntun Ọlọrun , kò sí ọmọ kankan tí a óò máa ṣe níṣekúṣe  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ẹṣẹ kan Wà Tí Kò ní Ìdáríjì ?  ǸJẸ ìjìyà kan wà tó tún le ju ikú lọ ?  Bẹẹ ni . Ìyẹn ni ikú tí kò ní ìrètí àjíǹde nítorí pé ẹnì kan ti dá ẹṣẹ tí kò ní ìdáríjì .  Jésù sọ pé irú ẹṣẹ kan wà tí  a kì yóò dárí  rẹ  jini .   Mátíù 12 : 31 .  Àmọ , Bíbélì fi hàn pé Ọlọrun jẹ ẹni tó máa ń dárí ẹṣẹ jini .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn èèyàn lè máa di èèyàn ẹlẹgbẹ wọn sínú kí wọn sì kọ láti dárí jini , Ọlọrun máa ń  dárí jì lọnà títóbi .   Ká sòótọ , nǹkan bàǹtàbanta ni Ọlọrun fi du ara rẹ nípa rírán Ọmọ rẹ olùfẹ wá sí ayé láti jẹ ẹbọ ìpẹtù fún wa , tàbí láti dá wa sílẹ nínú ẹṣẹ wa , èyí tó níye lórí débi pé , ó lè pa àwọn ẹṣẹ wa rẹ .  Jòhánù 3 : 16 , 17 ; Ìṣe 3 : 19 ; 1 Jòhánù 2 : 1 , 2 .  Nígbà tí àkókò bá tó lójú Ọlọrun , yóò jí ọpọ àwọn tó ti dá ẹṣẹ wíwúwo dìde , àmọ tí wọn kò ní jíhìn mọ fún àwọn ohun tí wọn ti ṣe sẹyìn .  Ní tòótọ , Jésù sọ pé  gbogbo onírúurú ẹṣẹ àti ọrọ òdì ni a óò dárí  rẹ jini  ,  àyàfi ẹṣẹ tí kò ní ìdáríjì .  Nígbà náà , o lè máa rò ó pé ,  Ẹṣẹ wo ló lè burú burú débi pé Ọlọrun kò ní dárí rẹ jini ?   Mímọọmọ Dẹṣẹ Láìronúpìwàdà  Ohun tí ìkìlọ Jésù ń tọka sí ni mímọọmọ sọ  ọrọ òdì sí ẹmí .   Kò sí ìtúsílẹ fún irú ẹṣẹ yìí .  Ó fi kún un pé :  Bẹẹ kọ , kì í ṣe nínú ètò àwọn nǹkan yìí tàbí nínú èyí tí ń bọ .   Kò ní í sí àjíǹde fún àwọn tó bá dá irú ẹṣẹ yẹn .  Kí ni ọrọ òdì sí ẹmí ?  Inú ọkàn ló ti ń wá , ó sì ń fi ìṣarasíhùwà bíburú jáì àti ohun tó wà lọkàn ẹnì kan hàn .  Mímọọmọ ní in lọkàn láti ṣòdì sí ẹmí mímọ Ọlọrun máa ń sọ ẹṣẹ yìí di èyí tó túbọ wúwo gan - an .  Àpẹẹrẹ kan rè é : Láwọn apá ibì kan láyé , òfin máa ń fi ìyàtọ sáàárín àwọn ẹsùn ìpànìyàn tó ń wáyé .  Ọkan wà tí wọn ń pè ní ìpele kìíní àti òmíràn tí wọn ń pè ní ìpele kejì , ó sinmi lórí ohun tó sún ọdaràn náà pànìyàn àti ọnà tó gbà pa ẹni náà , ìyà ikú ni wọn sì máa ń fi jẹ ẹni tó bá ti wéwèé ìpànìyàn tẹlẹ tàbí tó mọọmọ pààyàn .  Àpọsítélì Pọọlù ti jẹ asọrọ òdì nígbà kan rí àmọ ó sọ pé :  A fi àánú hàn sí mi , nítorí tí mo jẹ aláìmọkan .   Láti ṣẹ sí ẹmí mímọ túmọ sí mímọọmọ ta kò ó .  Ó tún túmọ sí níní ọkàn búburú , èyí tó ti mú kí ẹnì kan bá a débi tí kò lè yí padà mọ .  Ó dájú pé irú ẹṣẹ yìí ni Pọọlù ń tọka sí nígbà tó kọwé pé :  Kò ṣeé ṣe ní ti àwọn tí a ti là lóye lẹẹkan , tí wọn ti tọ ẹbùn ọfẹ ti ọrun wò , tí wọn ti di alábàápín nínú ẹmí mímọ , tí wọn sì ti tọ àtàtà ọrọ Ọlọrun àti àwọn agbára ètò àwọn nǹkan tí ń bọ wò , ṣùgbọn tí wọn ti yẹsẹ , láti tún mú wọn sọ jí sí ìrònúpìwàdà .   Àpọsítélì náà tún sọ pé :  Bí a bá mọọmọ sọ ẹṣẹ dídá dàṣà lẹyìn rírí ìmọ pípéye nípa òtítọ gbà , kò tún sí ẹbọ kankan tí ó ṣẹ kù fún ẹṣẹ mọ .   Hébérù 10 : 26 .  Ìwà tí àwọn aṣáájú ìsìn kan lọjọ Jésù ń hù ló mú kí Jésù ṣe ìkìlọ nípa ẹṣẹ tí kò ní ìdáríjì .  Àmọ wọn kò ṣiṣẹ lórí ìkìlọ rẹ náà .  Kódà , wọn rí i dájú pé àwọn pa á .  Lẹyìn ìgbà náà , wọn fetí ara wọn gbọ ọ pé ẹmí mímọ ti ṣe ohun ìyanu kan .  Wọn sọ fún wọn pé a ti jí Jésù dìde kúrò nínú òkú !  Ó hàn gbangba pé Jésù ni Kristi náà !  Síbẹsíbẹ , wọn ṣe ohun búburú sí ẹmí mímọ nípa fífún àwọn ọmọ ogun Róòmù lówó pé kí wọn parọ pé Jésù kò jí dìde .  Mátíù 28 : 11 - 15 .  Ìkìlọ fún Àwọn Kristẹni Tòótọ  Ìdí wo làwọn Kristẹni tòótọ ò ṣe gbọdọ fojú kéré ìkìlọ nípa ẹṣẹ tí kò ní ìdáríjì ?  Nítorí pé , bó tilẹ jẹ pé a ní ìmọ pípéye nípa Ọlọrun tí a sì mọ àwọn ohun tí ẹmí rẹ ń jẹ kó ṣeé ṣe , ọkàn búburú ṣì lè dìde nínú wa .  A gbọdọ ṣọra kí a má fi àṣìṣe ronú pé èyí kò lè ṣẹlẹ sí wa .  Gbé ohun tó ṣẹlẹ sí Júdásì Ísíkáríótù yẹ wò .  Olóòótọ ọmọ ẹyìn Jésù ni tẹlẹ .  Ó wà lára àwọn àpọsítélì méjìlá tí Jésù yàn , nípa bẹẹ ó ti ní láti ní àwọn ànímọ dídára nígbà kan rí .  Àmọ nígbà tó tó àkókò kan , ó bẹrẹ sí í jẹ kí èrò òdì gbilẹ nínú ọkàn òun , àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , àwọn èròkerò náà borí rẹ .  Ní gbogbo àkókò tó ń fojú ara rẹ rí àwọn iṣẹ ìyanu kíkàmàmà tí Jésù ń ṣe , ó ń jí owó .  Lẹyìn náà , nítorí owó , ó mọọmọ fi Ọmọ Ọlọrun hàn .  Àwọn èèyàn kan tí wọn ti jẹ Kristẹni olóòótọ nígbà kan rí ti mọọmọ fà sẹyìn kúrò lọdọ Ọlọrun , bóyá nítorí ìbínú , ìgbéraga , tàbí ìwọra , wọn sì ti di apẹyìndà tó ń ta ko ẹmí mímọ Ọlọrun báyìí .  Wọn ń mọọmọ ṣòdì sí àwọn ohun tí ẹmí mímọ ń mú kó ṣeé ṣe .  Ǹjẹ àwọn ẹni wọnyí ti dá ẹṣẹ tí kò ní ìdáríjì ?  Jèhófà nìkan ni Onídàájọ ọràn náà .  Róòmù 14 : 12 .  Dípò tí a óò fi máa ṣèdájọ àwọn ẹlòmíràn , ńṣe ló yẹ kí àwa fúnra wa máa ṣọra fún dídá àwọn ẹṣẹ ìkọkọ tó lè mú kí ọkàn wa máa yigbì díẹdíẹ .  A sì láyọ láti mọ pé , Jèhófà yóò dárí jì wá lọpọlọpọ , kódà bí a bá ti dá àwọn ẹṣẹ tó wúwo gan - an pàápàá , ìyẹn bí a bá ronú pìwà dà .  Aísáyà 1 : 18 , 19 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12 , 13   Àwọn Farisí kan dá ẹṣẹ tí kò ní ìdáríjì  Wíwo Ayé  Àìmọwàáhù Ń Gbilẹ Sí I   Àìmọwàáhù àwọn ará Japan ti burú bùrùjà .   Ohun tí nǹkan bí ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn èèyàn bí ẹgbẹrún méjì sọ nìyẹn nínú ìwádìí kan tí ilé iṣẹ ìwé ìròyìn The Yomiuri Shimbun ṣe láìpẹ yìí .  Kí làwọn ohun tó ń bí wọn nínú ?  Ìdá méjìdínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn èèyàn náà sọ pé ohun tí kò bójú mu ni  kí àwọn ẹlòmíràn máa ju àmukù sìgá , àjẹkù ṣingọọmù , àti páńgolo ọtí síbikíbi tí wọn bá rí .   Ó lé ní ìdajì wọn tó tọka sí bí àwọn òbí kì í ṣe bá àwọn ọmọ wọn wí tí wọn bá ń pariwo .  Àròyé àwọn mìíràn sì dá lórí lílo tẹlifóònù alágbèérìn níbi táwọn èrò bá wà , kíkọ láti palẹ ìgbẹ àwọn ẹran ọsìn mọ , àti kí àwọn èèyàn máa gbé ọkọ ayọkẹlẹ àti kẹkẹ síbikíbi tó bá ti wù wọn .  Àwọn ọdọ ni wọn nàka àléébù sí jù lọ .   Nínú àwọn tí ọjọ orí wọn wà láàárín ogún ọdún sí ogójì ọdún tí wọn sọrọ , ìdá mẹrìndínláàádọrin ló sọ nípa ìwà àìlẹkọọ táwọn ọmọ ilé ẹkọ gíga máa ń hù .   Àlégbà Àtọwọdá  Ẹyẹ òkun tó ń jẹ cormorant , èyí tó hàn gbangba pé ó lè jẹ ẹja tó tó nǹkan bíi kìlógíráàmù kan lójúmọ ,  sábà máa ń jẹ ìyọlẹnu fún àwọn tó ń fi iṣẹ ẹja pípa ṣe fàájì ,  lohun tí ìwé ìròyìn Calgary Herald ti ilẹ Kánádà sọ .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé láti lè lé àwọn ẹyẹ yìí àtàwọn ẹyẹ mìíràn tó máa ń jẹ ẹja dà nù , àwọn àgbẹ ọlọsìn ẹja àtàwọn alábòójútó ilé iṣẹ tó ń sin ẹja ní Àríwá Amẹríkà ti ń lo ọnà tuntun báyìí  ìyẹn ni lílo àwọn àlégbà oníke .  Ìwé ìròyìn Herald ṣàlàyé pé , àwọn àlégbà àtọwọdá tí wọn gùn ní mítà mẹrin náà  ní ojú ńlá méjì tó ń tàn yanran - yanran , wọn sì fara jọ àlégbà inú igbó gẹlẹ .   Onímọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè kan rí i pé àlégbà oníke kan tí wọn gbé sórí omi ṣiṣẹ fún nǹkan bí oṣù kan .  Lẹyìn ìgbà yẹn , àwọn ẹyẹ náà bẹrẹ sí í jágbọn pé àtọwọdá ni kì í ṣe àlégbà gidi .  Wọn tiẹ rí ẹyẹ àkọ kan  tó rọra bà téńté lórí àlégbà oníke náà .   Àmọ nígbà tí wọn gbé e lọ sí apá ibòmíràn , ó tún dẹrù ba àwọn ẹyẹ tó máa ń jẹ ẹja náà lẹẹkan sí i .   Híhanni Léèmọ  Níbi Iṣẹ  Ìwé ìròyìn El País Semanal sọ pé , olórí ohun tó máa ń mú kí àwọn èèyàn máa pa ibi iṣẹ jẹ ní ilẹ Sípéènì ni  ìfòòró ẹmí .   Ó ju mílíọnù méjì àwọn ará Sípéènì lọ tí ojú wọn máa ń rí màbo lẹnu iṣẹ fún àkókò gígùn , èyí táwọn ará Yúróòpù mọ sí híhanni léèmọ .  Gẹgẹ bí ohun tí ọgbẹni Iñaki Piñuel tó jẹ afìṣemọrònú sọ , àwọn tí wọn máa ń dájú sọ sábà máa ń jẹ àwọn òṣìṣẹ tó gbájú mọṣẹ tí àwọn mìíràn ń jowú wọn nítorí pé wọn mọṣẹ dáadáa .  Àwọn alábàáṣiṣẹ lè máa fàbùkù kan ẹnì kan nípa ṣíṣàì fún un ní iṣẹ tó yẹ kó ṣe , kí wọn máa kọ láti pè é sí ọrọ , kí wọn máa ṣe bíi pé wọn ò rí i , kí wọn máa ṣàríwísí rẹ ṣáá , tàbí kí wọn máa tan àhesọ ọrọ kálẹ láti bà á lórúkọ jẹ .  Ìròyìn náà sọ pé :  Wọn ṣírò rẹ pé , ìdá kan nínú márùn - ún ìfọwọ - ara - ẹni - para - ẹni tó ń ṣẹlẹ ní Yúróòpù ni kò ṣẹyìn ìṣòro yìí .   Kí ni irú àwọn ẹni bẹẹ lè ṣe ?  Ìwé ìròyìn náà dámọràn pé :  Má ṣe bò ó mọra o .  Wá àwọn ẹlẹrìí tí ọràn náà ṣojú wọn .  Sọ ohun tó ń ṣẹlẹ fáwọn aláṣẹ ibiṣẹ .  Má ṣe dá ara rẹ lẹbi fún ohun tó ń ṣẹlẹ yìí .  Bí ọrọ náà bá fẹ dójú ẹ , yí ẹka tó o ti ń ṣiṣẹ padà  tàbí  kó o pààrọ iṣẹ rẹ .   Àrùn Ọpọlọ Láàárín Àwọn Ọmọdé  Ìwé ìròyìn The Independent ti ìlú London sọ pé :  Ọmọ kan nínú márùn - ún lágbàáyé ló ní àrùn ọpọlọ tàbí ìṣòro híhùwà lódìlódì tó lè ba ìyókù ìgbésí ayé rẹ jẹ ráúráú .   Nínú ìròyìn kan tí Àjọ Ìlera Àgbáyé àti Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣètò fún Àwọn Ọmọdé pawọ pọ gbé jáde , wọn ṣe kìlọkìlọ pé , ọnà tí ìdààmú ọkàn , ìpara - ẹni , àti fífọwọ - ara - ẹni - ṣera - ẹni - léṣe fi ń gbà ròkè láàárín àwọn ọdọ  kọjá sísọ .   Àwọn tí ọrọ wọn burú jù lọ làwọn tó ń gbé ní àgbègbè tí ogun ti ń jà àtàwọn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè tí ipò ìṣúnná owó wọn ò ti fara rọ rárá tí ìwàkiwà sì gbilẹ níbẹ .  Níbàámu pẹlú ìwé ìròyìn The Independent , ìròyìn ọhún sọ pé , àwọn ọmọdé tó ń ní ìdààmú ọkàn  tún lè ní àwọn àìsàn àtàwọn àṣà eléwu mìíràn tó lè ké ìgbésí ayé wọn kúrú .  Ó tún sọ pé  nǹkan bí ìdá àádọrin nínú ọgọrùn - ún ikú àìtọjọ tó ń pa àwọn àgbàlagbà ló ní í ṣe pẹlú àwọn àṣà tí wọn bẹrẹ rẹ nígbà tí wọn wà ní ọdọlangba , irú bíi sìgá mímu , ọtí mímú àti lílo oògùn olóró .   Títì Abẹ Òkun  Ìwé ìròyìn The Sunday Times ti ìlú London sọ pé :  Òun ni òpópónà tó tóbi jù lọ lábẹ òkun .  Nísàlẹ Òkun Pàsífíìkì , òpópónà kan wà níbẹ tó wá láti etíkun California tí oòrùn ti sábà máa ń ràn , tó sì gba Hawaii kọjá lọ sí àwọn etídò olókùúta ilẹ Japan .   Jeff Polovina , tó jẹ onímọ ìjìnlẹ nípa òkun ní ìpínlẹ Hawaii ṣẹṣẹ ṣàwárí òpópónà yìí ni , ó sì yàwòrán bó ṣe rí nípa lílẹ àmì mọ ara àwọn ẹja àbùùbùtán , ìjàpá òkun , ẹja tuna , àtàwọn ẹja lámùsóò .  Àwọn ẹdá tín - tìn - tín abẹ òkun pọ jaburata ní òpópónà náà , èyí táwọn akàn , ẹja jellyfish , àti ẹran omi tó ń jẹ squid máa ń jẹ .  Àwọn wọnyí ló máa wá jẹ oúnjẹ fáwọn arìnrìn - àjò ọnà jíjìn náà .  Àwọn ìjàpá òkun ńlá , tí ìwé ìròyìn náà pè ní  arìnrìn - àjò tí kò lẹgbẹ ,  máa ń yé ẹyin wọn ní ilẹ Japan , wọn máa ń wò wọn dàgbà lẹbàá etíkun California , wọn sì máa ń lọ láti etíkun kan sí èkejì .  Ní ìgbà òtútù , ọnà abẹ òkun náà máa ń yí padà .  Ó máa ń fi bí ẹgbẹrún kan kìlómítà yà sí ìhà gúúsù , tí yóò wá láti gúúsù California lọ sí Òkun Gúúsù China .  Bí O Ṣe Lè Ní Ìlera Tó Jí Pépé  Ìwé àtìgbàdégbà náà , Tufts University Health and Nutrition Letter sọ pé :  Ṣíṣe eré ìmárale kì í jẹ kéèyàn sanra , ó máa ń gbani lọwọ àìsàn bí àrùn àtọgbẹ àti àrùn osteoporosis  àìlágbára egungun  , ó máa ń jẹ kí ara èèyàn balẹ sí i , ó sì máa ń jẹ kí oorun alẹ túbọ gbádùn mọni .   Àmọ yàtọ sí gbogbo èyí ,  bí ara rẹ bá ṣe jí pépé tó jẹ ohun pàtàkì kan tó ń pinnu bí wàá ṣe pẹ láyé tó .   Nínú ìwádìí ọlọdún - mẹtàlá kan tí àwọn olùṣèwádìí ní Yunifásítì Stanford àti Ẹka Tó Ń Bójú Tó Àwọn Àbọdé Ológun Nílẹ Amẹríkà ṣe nípa àwọn ọkùnrin tó lé ní ẹgbẹrún mẹfà , tí wọn á ti máa sún mọ ẹni àádọta ọdún , wọn ríi pé bí àkókò tí ẹnì kan fi ṣe eré ìmárale bá ṣe gùn tó kó tó di pé ó rẹ onítọhún jẹ kókó pàtàkì kan tó ń fi bí ẹni náà ṣe máa pẹ láyé tó hàn .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìwádìí mìíràn fi hàn pé àbùdá kálukú máa ń nípa lórí bí ẹnì kan ṣe lè ṣe eré ìmárale tó , síbẹ , àwọn eré ìmárale  tí kò fi bẹẹ lágbára   irú bí rírìn kánmọkánmọ  máa ń ṣèrànwọ gan - an láti mú kí ara èèyàn jí pépé .  Pípolówó Ọtí Líle fún Àwọn Ọdọ  Ìwé ìròyìn Sunday Telegraph ti ilẹ Ọsirélíà sọ pé :  Ó fẹrẹẹ tó ìdá kan nínú mẹwàá àwọn ọdọ ilẹ Ọsirélíà tó ti sọ ọtí líle di bára kú .   Ọjọgbọn Ian Webster , tó jẹ alábòójútó fún Àjọ Tó Ń Ṣèwádìí Lórí Ọtí Líle Àtàwọn Oògùn Olóró Mìíràn Nílẹ Ọsirélíà sọ pé , àṣà kan ti ń gbilẹ láàárín àwọn ọdọ báyìí , ìyẹn ni pé , òpin ọsẹ tí wọn bá lò láti  mu ọtí yó bìnàkò  ni wọn kà sí òpin ọsẹ gidi .  Ìwé ìròyìn The Sydney Morning Herald sọ pé , ominú ń kọ àwọn ògbóǹkangí kan nípa bí pípolówó ọtí líle fún àwọn ọdọ  ṣe ń ròkè sí i yíká ayé .   Àwọn olùṣèwádìí ti rí i pé ọpọ àwọn oníṣòwò ọtí líle ló ní àwọn ibi tí wọn ti ń polówó ọjà lórí Íńtánẹẹtì tí wọn dìídì ṣe nítorí àwọn ọdọ .   Àwọn ibi tí wọn ń lò fún ìpolówó ọjà lórí Íńtánẹẹtì yìí máa ń pèsè tíkẹẹtì fún àwọn ọdọ láti wá síbi táwọn olórin ti ń ṣeré , wọn máa ń pèsè ìsọfúnni nípa àwọn fíìmù tó wà , bẹẹ ni àlàyé lórí ọtí tí iléeṣẹ náà ń mú jáde kì í gbẹyìn .   Gẹgẹ bí ìròyìn náà ṣe sọ , Àjọ Ìlera Àgbáyé ń ṣàníyàn pé ńṣe ni gbogbo ìpolówó ọjà yìí  máa mú kí ọtí líle di apá pàtàkì kan nínú ìgbésí ayé àwọn ọdọ .   Yíyẹra fún Àwùjọ  Ní orílẹ - èdè Japan , ohun àràmàǹdà kan tó jẹ pé àwọn ọdọlangba àtàwọn tó ti dàgbà díẹ ló ń ṣẹlẹ sí jù ti yọjú báyìí o .  Orúkọ tí wọn ń pe àṣà tuntun náà ni hikikomori , ìyẹn ni yíyẹra pátápátá fún àwùjọ .  Ìgbà tí wọn ń ṣe ìwádìí lórí oríṣiríṣi ìwà ọdaràn bíburú jáì tí àwọn ọdọ tó máa ń séra wọn mọlé hù ni ìṣòro náà yọjú sí gbangba .  Ìwé ìròyìn ìṣègùn tó ń jẹ The Lancet sọ pé :  Ìwádìí tí wọn ṣe nípa irú ìgbésí ayé tí àwọn tó hu ìwà ọdaràn náà ń gbé fi hàn pé bí wọn ṣe máa ń ya ara wọn láṣo kì í ṣe ohun ìyàlẹnu rárá , nítorí pé ńṣe ni wọn máa ń séra wọn mọlé fún ọpọ oṣù láìjáde síta , tí wọn á sì máa dá ṣe eré ìdárayá orí fídíò tàbí ti orí kọǹpútà láwọn nìkan .   Àwọn ẹrí mìíràn fi hàn pé kí àwọn ọdọ máa ṣe sùẹsùẹ ni ọnà tó wọpọ jù lọ tí àṣà yìí máa ń gbà fara hàn dípò kó jẹ nípasẹ ìwà ọdaràn .  Àmọ ṣá o , níbàámu pẹlú ìwé ìròyìn The Lancet ,  ọpọlọpọ èèyàn gbà pé ìṣòro yìí kò ṣẹyìn irú ìgbésí ayé táwọn ará Japan ń gbé láyé òde òní , ìyẹn ni ìgbésí ayé ọlọrọ , ti ìmọ iṣẹ ẹrọ àti ti ìdẹra .  Ọpọ àwọn ọdọ náà ló jẹ pé ìdí Íńtánẹẹtì tàbí ṣíṣe eré orí fídíò ni wọn sábà máa ń wà látàárọ ṣúlẹ , tí wọn á kàn máa jẹ ìpápánu àti ohun mímu tí wọn bá wá tà fún wọn nílé .   Àwọn ìṣirò kan tí wọn ṣe fi hàn pé àwọn ọdọ tó ń séra wọn mọlé nílẹ Japan tó mílíọnù kan .  Máa Lóye Ọràn Dáadáa Kó o Tó Gbà á Gbọ  Níní òye tó pé nípa oríṣiríṣi ọràn kì í ṣe ohun tó rọrùn .  Àwọn ìjọba àtàwọn ilé iṣẹ máa ń lú irọ mọ òtítọ .  Àwọn ilé iṣẹ ìròyìn sábà máa ń ṣèlérí pé ìròyìn tó pé pérépéré làwọn á máa gbé jáde , àmọ wọn kì í tẹ lé ọrọ wọn .  Àwọn dókítà kì í fìgbà gbogbo ṣàlàyé àwọn ìṣòro tí àwọn oògùn tí wọn ń fún àwọn aláìsàn lè mú wá .  Ǹjẹ ọnà kan wà tá a fi lè rí ìsọfúnni tó ṣeé fọkàn tán ?  Nígbà tí Íńtánẹẹtì kọkọ dé , ọpọ èèyàn ló ń kókìkí rẹ pé ó jẹ ohun kan tá a lè lò láti rí ìsọfúnni tó ṣeé fọkàn tán gbà láti ibikíbi lágbàáyé .  Ní tòótọ , èyí ṣeé ṣe bó o bá mọ ibi tó yẹ kó o wò fún ìsọfúnni tó ṣeé gbara lé .  Ọrọ olótùú inú ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé :  Íńtánẹẹtì ní ibi tó dára sí , nítorí ó lè kọ àìmọye èèyàn lẹkọọ kíákíá ju bí ohunkóhun mìíràn tó ń gbé ìròyìn jáde ṣe lè ṣe lọ .  Àmọ ó tún ní ibi tó burú sí , nítorí ó lè mú kí orí àwọn èèyàn dọta kíákíá ju bí ohunkóhun mìíràn tó ń gbé ìròyìn jáde ṣe lè ṣe lọ .   Ọrọ olótùú náà ń bá a lọ pé :  Nítorí pé Íńtánẹẹtì jẹ  ìmọ iṣẹ ẹrọ  kan tó ṣì ń jọ àwọn èèyàn lójú , èyí ló mú kí àwọn tí kò dákan mọ máa gba gbogbo ohun tó bá ti gbé jáde gbọ .  Wọn ò mọ pé , níbi tí Íńtánẹẹtì burú bògìrì sí , kò yàtọ sí kòtò ẹgbin : ìyẹn ẹrọ abánáṣiṣẹ kan tó jẹ pé ibẹ ni orísun àwọn ìsọfúnni tí wọn ò ṣàyẹwò wọn tí wọn ò sì sẹ àwọn ohun ẹlẹgbin inú wọn kúrò .   Gẹgẹ bí òǹkọwé náà ti sọ , ó dunni pé kò sí ọgbọn kankan tí wọn fi lè mú àwọn ohun tó jẹ ẹgbin inú rẹ kúrò .  Ẹnikẹni ló lè kọ ohunkóhun sórí Íńtánẹẹtì , sínú ìwé ìròyìn , tàbí sínú ìwé èyíkéyìí .  Nítorí náà , a gbọdọ máa lo òye ká sì kọ ara wa dáadáa , ká má bàa máa gba gbogbo ohun tá a bá ṣáà ti kà gbọ láìronú jinlẹ .  Àwa tá a bá ń fẹ ìsọfúnni tó jẹ òótọ ní láti rí i dájú pé ibi tó ṣeé gbára lé la yíjú sí .  Èyí lè gba àkókò .  Àmọ lẹyìn tá a bá ti ṣe bẹẹ tá a sì wá ní òye tó túbọ pé , ìrònú wa á di èyí tó já gaara sí i , a óò máa fi ojú tó tọ wo nǹkan , ọkàn wa á sì balẹ nígbà tá a bá ń ṣe àwọn ìpinnu pàtàkì .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  March 08 , 2003  Àìjẹunrekánú   Àrùn Gbẹmígbẹmí Táráyé Ò Kọbi Ara Sí   Kí nìdí tí ọpọ èèyàn , pàápàá jù lọ àwọn ọmọdé , kò fi ń rí oúnjẹ tó dára tó jẹ ?  Kà nípa àwọn ìṣòro ńlá tó ń fa àìjẹunrekánú àti bí a ṣe lè dènà rẹ .  3 Ọràn Ìbànújẹ Tó Kàmàmà  5 Àwọn Ìṣòro Ńlá Tó Ń fà Á Àti Ibi Tí Àbájáde Rẹ Nasẹ Dé  10  Àrùn Gbẹmígbẹmí Táráyé Ò Kọbi Ara Sí  Yìí Máa Tó Dópin !  16 Ìbẹwò sí Ìlú Tí Wọn Ti Ń Wa Góòlù Dúdú  23 Fífi Ìfẹ Hàn Nígbà Ìṣòro  25 Ọkùnrin Kan Tó Yàn Láti Ṣègbọràn Sí Ọlọrun  26 Ojú Ìwòye Bíbélì  Báwo Ló Ṣe Yẹ Ká Lo Òmìnira Tá A ní Láti Sèpinnu ?  28 Aráàlú Ṣèbẹwò Tó Mórí Wọn Wú  31  Jí !  Gba Ẹmí Mi Là !   32  Ìgbà Yìí Gan - an Ni Mo Ṣẹṣẹ Wá Mọ Bó Ṣe Wúlò Tó   Ǹjẹ Ó Yẹ Kí N Máa Wo Àwọn Fídíò Orin ?  13 Ọpọ àwọn fídíò orin ló túbọ ń kún fún ìwà ipá àti ìwà pálapàla .  Ìpinnu wo lo máa ṣe ?  Ohun Àgbàyanu Ni Ṣíṣílọ Àwọn Ẹranko Wildebeest 19  Ìran mánigbàgbé ni wíwo bí àìlóǹkà àwọn ẹranko wildebeest ṣe ń sáré kìtìkìtì nínú igbó ilẹ Áfíríkà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 2   Somalia   Credit Line    Betty Press  Panos Pictures   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   ẸYÌN ÌWÉ : UN  DPI Photo by Eskinder Debebe  Ọràn Ìbànújẹ Tó Kàmàmà  Ọmọ oṣù mẹfà ni Erik .   Àmọ , bó ṣe gùn àti bó ṣe tẹwọn tó fẹrẹẹ má ju ti ọmọ oṣù kan tàbí méjì lọ .  Yàtọ sí pé kò tẹwọn , ẹsẹ rẹ méjèèjì wú ikùn rẹ sì wú gbentọ .  Gbogbo ojú rẹ wú rọtọrọtọ . Àwọ ara rẹ ti ṣì .  Irun orí rẹ lẹ pẹtípẹtí mọ ọn lórí , ó sì gbẹ táútáú , bẹẹ ló fi gbogbo ara ṣe kìkì àléfọ .  Ó jọ pé ara ń kan án gan - an ni .  Bí dókítà bá fẹ ṣàyẹwò ojú Erik , àfi kó ṣọra gan - an , nítorí àwọn ẹran ìsàlẹ ojú rẹ lè já bútẹ .  Àfàìmọ ni ìṣòro yìí ò ti ṣàkóbá fún ọpọlọ Erik .  Ó ṣeni láàánú pé kì í ṣe ọmọdé yìí nìkan ló wà nínú irú ipò yìí .   ÒUN ló ń fa ikú èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn ọmọdé yíká ayé  iye yìí sì pọ ju iye àwọn tí àrùn èyíkéyìí mìíràn tí ń gbèèràn ń pa lọ láti ìgbà tí àjàkálẹ àrùn Black Death ti wáyé .  Síbẹ , nǹkan ọhún kì í ṣe àrùn tí ń gbèèràn .  Ńṣe ló máa ń sọ ọkẹ àìmọye àwọn tó bá ní in àmọ tí kò pa di aláàbọ ara níkẹyìn . Àrùn máa ń tètè kọ lù wọn , ọpọlọ wọn kò sì ní jí pépé .  Ó lè fi àwọn obìnrin , àwọn ìdílé , àti ní àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , gbogbo àwùjọ lódindi sínú ewu .   Ìwé The State of the Worlds Children tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣètò fún Àwọn Ọmọdé tẹ jáde .  Àìsàn wo ni ìwé yìí ń sọrọ nípa rẹ ?  Àìjẹunrekánú ni . Ní pàtàkì , àìjẹunrekánú tó máa ń wáyé nígbà tí kò bá sí èròjà protein nínú ara , èyí tí Àjọ Ìlera Àgbáyé pè ní  àrùn gbẹmígbẹmí táráyé ò kọbi ara sí .   Báwo ni ọràn ìbànújẹ yìí ti burú jáì tó ?  Àjọ Ìlera Àgbáyé sọ pé ó  wà lára ohun tó ń ṣokùnfà , ó kéré tán , ìdajì nínú ikú àwọn ọmọdé tí iye wọn tó mílíọnù mẹwàá ó lé ogún ọkẹ lọdọọdún .   Oríṣiríṣi ọnà ni àìjẹunrekánú pín sí . Bíi kí èèyàn máà rí àwọn èròjà aṣaralóore tó tó jẹ , ìyẹn irú àwọn èròjà bíi vitamin àti mineral .  Ó sì lè jẹ sísanra jọkọtọ tàbí àwọn àìsàn bárakú mìíràn tó jẹ mọ ìṣòro oúnjẹ jíjẹ .  Àmọ , èyí tó jẹ mọ àìtó èròjà protein nínú ara  ni èyí tó léwu jù lọ nínú gbogbo oríṣi ìṣòro àìjẹunrekánú tó wà ,  gẹgẹ bí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe sọ .  Àwọn ọmọdé tí ò tíì tó ọmọ ọdún márùn - ún ló máa ń sábà kọ lù .  Ronú fún ìṣẹjú díẹ ná nípa Erik , tá a mẹnu kàn ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí , àti nípa ọkẹ àìmọye àwọn ọmọdé tí àìjẹunrekánú ń yọ lẹnu .  Àwọn kọ ló fa ipò tí wọn bá ara wọn , bẹẹ ni wọn kò lè jàjàbọ lọwọ ìṣòro náà .  Georgina Toussaint , tó jẹ onímọ nípa oúnjẹ aṣaralóore fún àwọn ọmọdé , sọ fún àwọn òǹṣèwé Jí !  pé :  Àwọn tí ìṣòro yìí ń bá fínra kọ ló fọwọ ara wọn fà á , síbẹ àwọn ni àìsàn yìí ń tètè kọ lù jù lọ .   Àwọn kan lè rò pé ìṣòro yìí kò lè ní ojútùú rárá  pé kò sí oúnjẹ tó lè tó gbogbo èèyàn tó wà lágbàáyé jẹ .  Àmọ ṣá o , gẹgẹ bí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe sọ ,  oúnjẹ pọ yamùrá nínú ayé tá à ń gbé lónìí .   Oúnjẹ tó lè bọ gbogbo èèyàn wà lórí ilẹ ayé wà  kódà á tún ṣẹ kù .  Yàtọ sí ìyẹn , àìjẹunrekánú ló rọrùn jù lọ láti dènà , òun sì ni owó téèyàn máa fi wò ó sàn kéré jù lọ .  Ǹjẹ ohun tó o gbọ yìí ò bà ọ nínú jẹ ?  Ta Ni Ìṣòro Náà Kàn ?  Kì í ṣe àwọn ọmọdé nìkan ló ń ní ìṣòro àìjẹunrekánú .  Gẹgẹ bí ìròyìn kan tí Àjọ Ìlera Àgbáyé gbé jáde lóṣù July 2001 ti wí ,  ìṣòro tó gbilẹ ni àìjẹunrekánú , torí pé àwọn tó kàn ń lọ sí ẹgbẹrin mílíọnù èèyàn  ìyẹn jẹ ìdá márùn - ún gbogbo èèyàn tó wà láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .   Èyí túmọ sí pé , ìdá kan nínú mẹjọ gbogbo èèyàn tó wà lórí ilẹ ayé ló ní ìṣòro yìí .  Bó tilẹ jẹ pé ilẹ Éṣíà ni àwọn èèyàn tí kò rí oúnjẹ aṣaralóore jẹ tó pọ sí jù lọ  pàápàá ní àgbègbè gúúsù àti àárín gbùngbùn Éṣíà  àmọ ilẹ Áfíríkà ni ìpín àwọn èèyàn tí kò rí oúnjẹ aṣaralóore jẹ ti pọ jù lọ .  Àwọn orílẹ - èdè kan tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà ní Látìn Amẹríkà àti àgbègbè Caribbean ni ìṣòro yìí ti tún pọ lẹyìn àwọn tá a mẹnu kàn lókè .  Ǹjẹ àìjẹunrekánú yọ àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà sílẹ ?  Rárá o .  Gẹgẹ bí ìwé náà , The State of Food Insecurity in the World 2001 ti wí , mílíọnù mọkànlá èèyàn tí kò rí oúnjẹ jẹ kánú ló wà ní àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà .  Láfikún sí i , mílíọnù mẹtàdínlọgbọn èèyàn tí kò rí oúnjẹ jẹ kánú ló wà ní àwọn orílẹ - èdè tó ti fẹrẹẹ gòkè àgbà , pàápàá àwọn orílẹ - èdè tó wà ní Ìlà Oòrùn Yúróòpù àtàwọn orílẹ - èdè olómìnira ilẹ Soviet Union àtijọ .  Kí nìdí tí àìjẹunrekánú fi wá di ìṣòro ńlá bẹẹ ?  Ǹjẹ ohunkóhun wà tó lè mú kí ipò àwọn tí kò rí oúnjẹ jẹ kánú sunwọn sí i nísinsìnyí ?  Ǹjẹ àìjẹunrekánú lè kásẹ ńlẹ pátápátá lórí ilẹ ayé ?  Àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé e yóò dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Kì í ṣe orúkọ rẹ gan - an .   Àtẹ Ìsọfúnnni  Àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 4    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ TÍ ÀWỌN OLÙGBÉ WỌN NÍ ÌṢÒRO ÀÌTÓ OÚNJẸ AṢARALÓORE  ÀWỌN TÍ WỌN Ò FI BẸẸ NÍ ÌṢÒRO  ÀWỌN TÍ ÌṢÒRO WỌN MỌ NÍWỌN  ÀWỌN TÍ ÌṢÒRO WỌN PỌ  ÀWỌN TÍ KÒ NÍṢÒRO TÀBÍ TÍ ÌSỌFÚNNI NÍPA WỌN KÒ PÉ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 3   Àwọn tó ń dúró de ìpèsè ìrànwọ nílẹ Sudan   Credit Line   Fọtò UN  DPI tí Eskinder Debebe yà  Àwọn Ìṣòro Ńlá Tó Ń fà Á Àti Ibi Tí Àbájáde Rẹ Nasẹ Dé   Ebi ń pa mí ẹ lọ dá ìgbìmọ kan sílẹ láti ṣèwádìí lórí ohun tó fa ebi mi .  Mi ò nílé lórí ẹ lọ kọ ìròyìn lórí ìṣòro mi .  Àìsàn ń ṣe mí ẹ pe àpérò lórí ìṣòro àwọn mẹkúnnù .  Ẹ ṣèwádìí lórí gbogbo ìṣòro tí mo ní , síbẹ ebi ṣì ń pa mí , mi ò tíì nílé lórí , bẹẹ ni àìsàn mi ṣì wà síbẹ .   A ò mọ orúkọ ẹni tó kọ ọ .  BÓ TILẸ jẹ pé àwọn àjọ kan lágbàáyé ti ṣe akitiyan lóríṣiríṣi láti fòpin sí àìjẹunrekánú , àwọn àṣeyọrí tí wọn ti ṣe ṣì kéré gan - an sí ohun tí wọn ní lọkàn láti ṣe .  Bí àpẹẹrẹ , lọdún 1996 , níbi Àpérò Àgbáyé Lórí Oúnjẹ , èyí tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Ọràn Oúnjẹ àti Iṣẹ Àgbẹ fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè ṣètò rẹ , wọn gbé góńgó kan kalẹ tí wọn ń retí láti lé bá kó tó di ọdún 2015 .  Góńgó náà ni pé wọn fẹ láti dín iye àwọn èèyàn tí kò rí oúnjẹ tó dára tó jẹ lágbàáyé kù sí ìdajì  ìyẹn nǹkan bí irínwó mílíọnù èèyàn .    Ó dùn mọni pé , wọn ti ṣe àwọn àṣeyọrí díẹ .  Àmọ ó ṣeni láàánú pé , Àjọ Tí Ń Bójú Tó Ọràn Oúnjẹ àti Iṣẹ Àgbẹ sọ nínú ìwé kan tí wọn gbé jáde lẹnu àìpẹ yìí , ìyẹn ìwé The State of Food Insecurity in the World 2001 , pé :  Ó ṣe kedere pé , akitiyan wa láti dín iye àwọn tí kò rí oúnjẹ tó dára tó jẹ kù lágbàáyé ṣì falẹ gan - an .   Látàrí èyí , ó jọ pé àléèbá ni góńgó tí wọn gbé kalẹ níbi àpérò náà ṣì jẹ síbẹ .  Ní ti gidi , ìròyìn náà sọ pé  iye àwọn tí kò rí oúnjẹ tó dára tó jẹ ti lọ sókè gan - an ní ọpọ lára àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .   Kí nìdí tó fi nira láti fòpin sí àìjẹunrekánú ?  Láti rí ìdáhùn sí ìbéèrè yìí , ẹ jẹ ká kọkọ sọ ohun tí àìjẹunrekánú túmọ sí , lẹyìn náà ká wá ṣàyẹwò ibi tí àbájáde rẹ nasẹ dé àtàwọn okùnfà rẹ tó ta gbòǹgbò .  Kí Ló Ń Fa Àìjẹunrekánú ?  Ohun tó máa ń fa àìjẹunrekánú ni kí àwọn sẹẹlì inú ara máà rí àwọn èròjà aṣaralóore tó pọ tó .  Àpapọ àwọn ohun méjì ló sì sábà máa ń fà á :  1  bí àwọn èròjà bíi protein , calorie , fítámìn àti mineral inú ara kò bá pọ tó , àti  2  bí àwọn àrùn kan bá máa ń yọni lẹnu nígbà gbogbo .  Àwọn àìsàn bí ìgbẹ gbuuru , àrùn èèyi , ibà , àtàwọn àrùn tó jẹ mọ mímí máa ń tán ara lókun púpọ , wọn sì máa ń mú kí ara pàdánù àwọn èròjà aṣaralóore .  Wọn kì í jẹ kí oúnjẹ wuni láti jẹ tàbí kéèyàn fẹ láti jẹ púpọ , èyí á sì dá kún àìjẹunrekánú .  Ní òdìkejì ẹwẹ , àwọn ọmọ tí kò bá rí oúnjẹ tó dára tó jẹ máa ń tètè kó àrùn .  Nípa bẹẹ , àwọn ìṣòro wọnyí yóò jẹ kí àìjẹunrekánú tètè ṣekú pa irú àwọn ọmọ bẹẹ .  Kí nìdí tó fi jẹ pé àwọn ọmọdé ni àìjẹunrekánú sábà máa ń pa lára jù ?  Ìdí ni pé wọn wà ní sáà tí ìdàgbàsókè ti máa ń yára kánkán , tí èyí sì ń mú kí ara wọn nílò ọpọ èròjà calorie àti protein .  Kókó yìí kan náà lè mú kí àwọn aboyún àtàwọn ìyá tó ń tọmọ lọwọ ní ìṣòro àìjẹunrekánú .  Gẹgẹ bó ṣe sábà máa ń rí , kí wọn tó bí ọmọ tí àìjẹunrekánú ń yọ lẹnu ni ìṣòro rẹ ti máa ń bẹrẹ .  Bí ìyá kan kò bá rí oúnjẹ aṣaralóore tó tó jẹ ṣáájú kó tó lóyún àti nígbà tó lóyún , ọmọ tó bá bí kò ní tẹwọn tó bó ṣe yẹ .  Lẹyìn náà , títètè gba ọmú lẹnu ọmọ , ṣíṣàì fún un ní oúnjẹ lọnà tó tọ , àti àìsí ìmọtótó lè mú kí ọmọ náà ní ìṣòro àìjẹunrekánú .  Àìsí àwọn èròjà aṣaralóore tí ọmọ náà nílò kò ní jẹ kó dàgbà bó ṣe yẹ .  Ọmọ náà á kàn máa ké ṣáá ni , àìsàn sì lè kọ lù ú nígbàkigbà .  Bí ipò rẹ bá ti ń burú sí i làwọn ìṣòro mìíràn á máa fara hàn . Ọmọ náà á máa tín - ín - rín sí i , ojú rẹ á kó wọnú , àwùjẹ rẹ á tẹ wọnú , awọ ara rẹ á hun jọ , ara rẹ kò sì ní lè fi bẹẹ móoru mọ .  Ìṣòro yìí tún lè fara hàn láwọn ọnà mìíràn .  Ìwọnyí pẹlú tún lè ṣàkóbá fún ìdàgbàsókè àwọn ọmọdé .  Bí àpẹẹrẹ , bí wọn ò bá ní àwọn èròjà mineral tó pọ lára  àwọn èròjà bíi iron , iodine , àti zinc  àtàwọn fítámìn  pàápàá vitamin A  èyí lè fa irú àbájáde kan náà .  Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣètò fún Àwọn Ọmọdé ṣàkíyèsí pé àìtó èròjà vitamin A nínú ara jẹ ìṣòro tó ń bá nǹkan bí ọgọrùn - ún mílíọnù ọmọ wẹwẹ fínra lágbàáyé , ó sì máa ń fa ìfọjú .  Ó tún máa ń sọ agbára tí ń dènà àrùn nínú ara di ahẹrẹpẹ , èyí tí kò ní jẹ kí ara ọmọ náà lè fi bẹẹ dènà àrùn .  Ibi Tí Àbájáde Rẹ Nasẹ Dé  Àìjẹunrekánú máa ń fa ìṣòro bá gbogbo ara ẹni tó bá ń yọ lẹnu , pàápàá ara àwọn ọmọdé .  Gbogbo ẹyà ara , irú bí ọkàn , kíndìnrín , ikùn , ìfun , ẹdọfóró àti ọpọlọ lọràn máa ń kàn .  Onírúurú ìwádìí ti fi hàn pé bí ọpọlọ àwọn ọmọdé kì í ṣeé jí pépé tí wọn kì í sì jáfáfá nílé ẹkọ kò ṣẹyìn ìdàgbàsókè wọn tí kò ṣe déédéé .  Ìròyìn kan tí Àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè tẹ jáde pe àwọn nǹkan wọnyí ní àbájáde ọlọjọ - pípẹ tó burú jù lọ tí àìjẹunrekánú ń fà .  Ní ti àwọn ọmọdé tí àìjẹunrekánú kò bá pa , àwọn àbájáde rẹ lè máa bá a lọ bí wọn ṣe ń di àgbàlagbà .  Ìdí nìyẹn tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣètò fún Àwọn Ọmọdé fi kédàárò pé :  Bí agbára ìrònú ẹdá èèyàn ṣe ń dín kù lọnà tó kàmàmà bẹẹ jẹ àdánù tó pabanbarì , àní tó burú jáì pàápàá , bó tilẹ jẹ pé ó ṣeé ṣe gan - an fún wa láti dènà rẹ .   Nípa bẹẹ , àwọn àbájáde ọlọjọ - pípẹ tó burú jù lọ tí àìjẹunrekánú ń fà jẹ ohun tó ń kọni lóminú gidigidi .  Àwọn ìwádìí ẹnu àìpẹ yìí fi hàn pé , àìjẹunrekánú nígbà téèyàn wà ní ọmọ ọwọ wà lára ohun tó lè fa àwọn àìsàn tí kì í lọ bọrọ béèyàn bá dàgbà , irú bí àrùn ọkàn , àtọgbẹ , àti ẹjẹ ríru .  Àmọ o , kì í ṣe àìjẹunrekánú tó burú jáì ni ìṣòro tó le koko jù lọ .  Gẹgẹ bí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣètò fún Àwọn Ọmọdé ṣe ṣàlàyé :  Èyí tó pọ jù lọ lára ikú tí àìjẹunrekánú ń fà ló jẹ pé kì í ṣe àìjẹunrekánú tó burú jáì ló ń fà á bí kò ṣe àìjẹunrekánú tó mọ níwọn .    Ìkọwé wínníwínní jẹ tiwa .   Ó ṣeé ṣe kí ràbọràbọ àìsàn tó ti kọ lu àwọn ọmọdé tó ní ìṣòro àìjẹunrekánú tó mọ níwọn má lọ bọrọ .  Nítorí náà , ó ṣe pàtàkì pé kí àwọn òbí ṣàkíyèsí àwọn àmì tó ń fi hàn pé ọmọ kan ní ìṣòro àìjẹunrekánú kí wọn bàa lè fún un ní ìtọjú yíyẹ .  Wo àpótí tó wà lójú ìwé 7 .  Àwọn Ìṣòro Ńlá Tó Ń Fà Á  Gẹgẹ bí a ṣe sọ ṣáájú , àìsí oúnjẹ ni lájorí ohun tó ń fa àìjẹunrekánú .  Àmọ àwọn ìṣòro ńlá mìíràn tún wà tó ń fà á , irú bí ìṣòro tó wà láwùjọ , ti ọrọ ajé , ti àṣà ìṣẹdálẹ àti ti àyíká .  Èyí tó ga jù lọ láàárín wọn ni àìrówóná , tó jẹ ìṣòro ọkẹ àìmọye èèyàn , pàápàá jù lọ láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .  Àmọ o , yàtọ sí pé àìrówóná máa ń fa àìjẹunrekánú , ó tún lè jẹ àbájáde àìjẹunrekánú nítorí pé ìṣòro yìí kò ní jẹ káwọn èèyàn lè ṣiṣẹ tó pójú owó , tí èyí á sì mú kí ipò òṣì túbọ pọ sí i .  Àwọn nǹkan mìíràn tún wà tó ń dá kún àìjẹunrekánú .  Àìsí ìmọ ẹkọ máa ń mú káwọn èèyàn jẹun lọnà tí kò ní ṣara wọn lóore .  Gẹgẹ bí a ti sọ lókè , àkóràn náà lè fa ìṣòro yìí .  Àwọn ìṣòro àwùjọ àti ti ọrọ ajé tún wà níbẹ , irú bíi , kí wọn máà pín oúnjẹ kárí àti ṣíṣàì ka àwọn obìnrin kún .  Àwọn obìnrin ló sábà máa ń jẹun  gbẹyìn àti pé oúnjẹ wọn ló máa ń kéré jù lọ   ìyẹn ni pé , ẹyìn táwọn ọkùnrin bá jẹun tán ni wọn máa ń jẹun , oúnjẹ wọn sì máa ń kéré sí tàwọn ọkùnrin .  Bákan náà , àwọn obìnrin kì í láǹfààní láti kàwé , èyí tí ì bá ṣèrànwọ fún wọn láti lè bójú tó àwọn ọmọ wọn dáadáa .  Láfikún sí i , àwọn ìṣòro àyíká máa ń dín ìpèsè oúnjẹ kù .  Lára ìwọnyí ni ìjábá àti ogun .  Gẹgẹ bí ìwé The State of Food Insecurity in the World 2001 ti sọ , láti oṣù October 1999 sí June 2001 nìkan , orílẹ - èdè méjìlélógún ló ní ìṣòro ọdá , mẹtàdínlógún ló ní ìṣòro ìjì líle tàbí omíyalé , mẹrìnlá ló ní ìṣòro ogun abẹlé tàbí rúkèrúdò , mẹta ló ní ìṣòro kí ìgbà òtútù tutù ju bó ṣe yẹ lọ , méjì ló sì ní ìṣòro ìmìtìtì ilẹ .  Wíwá Ojútùú sí Àìjẹunrekánú àti Dídènà Rẹ  Báwo la ṣe lè tọjú ọmọ tí àìjẹunrekánú bá ń yọ lẹnu ?  Bí ọmọ náà bá ní ìṣòro àìjẹunrekánú tó burú jáì , gbígbé e lọ sí ilé ìwòsàn ni ìtọjú àkọkọ tó dára jù lọ .  Gẹgẹ bí ìwé kan tó wà fún àwọn oníṣègùn , èyí tí Àjọ Ìlera Àgbáyé tẹ jáde ti wí , àwọn dókítà yóò ṣàyẹwò ipò ọmọ náà , wọn yóò sì ṣètọjú àìsàn èyíkéyìí tó bá wà lára rẹ tàbí kí wọn ṣètọjú rẹ fún ìpàdánù omi ara .  Wọn lè máa fi oúnjẹ bọ ọ díẹdíẹ , èyí máa ń sábà bẹrẹ pẹlú lílo ọpá oníhò kan tí wọn á tì bọ imú rẹ tí yóò sì máa gbé oúnjẹ lọ sí ikùn rẹ .  Ìgbésẹ àkọkọ yìí lè gbà tó odindi ọsẹ kan .  Bí ara ọmọ náà ṣe máa padà bọ sípò ni ìgbésẹ tó tẹ lé e .  Ìyá ọmọ náà á tún bẹrẹ sí fún un lọmú , á sì máa rọ ọ láti jẹun bó bá ti lè ṣeé ṣe tó .  Rírọ ọmọ náà láti jẹun àti fífún un ní ìtọjú yíyẹ ṣe pàtàkì gan - an níbi tí ọràn dé yìí .  Ṣíṣaájò ọmọ náà àti fífi ìfẹ hàn sí i lè ṣèrànwọ gan - an fún ìdàgbàsókè ọmọ náà .  Ìgbà yìí ni wọn lè dá ìyá náà lẹkọọ nípa bó ṣe lè máa tọjú ọmọ rẹ nípa fífún un ní oúnjẹ tó ṣara lóore àti ṣíṣe ìmọtótó , kí ìṣòro àìjẹunrekánú tí ọmọ náà ti ní má bàa tún padà wá .  Lẹyìn èyí , ọmọ náà á kúrò nílé ìwòsàn .  Ó ṣe pàtàkì kí wọn máa gbé ọmọ náà lọ sí ilé ìwòsàn fún àyẹwò látìgbàdégbà .  Bó ti wù kó rí , ó ṣe kedere pé , dídènà ìṣòro yìí lohun tó dára jù lọ .  Ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé ní ọpọ orílẹ - èdè , ìjọba àtàwọn àjọ kan tí kì í ṣe ti ìjọba ti ṣe àwọn ètò kan tó wà fún fífi àwọn èròjà aṣaralóore kún àwọn oúnjẹ tí àwọn aráàlú ń jẹ .  Ọpọ nǹkan làwọn ará àdúgbò tún lè ṣe láti fi dènà àìjẹunrekánú .  Lára rẹ ni pípèsè ìdánilẹkọọ nípa oúnjẹ aṣaralóore , bíbójútó ìpèsè omi wọn kí ẹgbin má bàa wọnú rẹ , kíkọ ilé ìyàgbẹ , jíjẹ kí àyíká wọn mọ tónítóní , ṣíṣe onígbọwọ onírúurú ètò abẹrẹ àjẹsára , àti kíkíyèsí bí àwọn ọmọ wẹwẹ ṣe ń dàgbà .  Àmọ kí lohun tí ẹnì kọọkan lè ṣe láti dènà àìjẹunrekánú ?  Àwọn ìdámọràn tó lè ṣeni láǹfààní wà nínú àpótí tó wà lójú ìwé 8 .  Láfikún sí i , Georgina Toussaint , tó jẹ onímọ nípa oúnjẹ aṣaralóore fún àwọn ọmọdé , dábàá pé kí ìyá ọmọ padà lọ bá olùtọjú ọmọ rẹ tàbí kó padà lọ sí ilé ìwòsàn lọjọ keje lẹyìn tó bá bímọ , kó tún lọ nígbà tí ọmọ náà bá ti pé ọmọ oṣù kan , kó sì máa lọ síbẹ lóṣooṣù lẹyìn èyí .  Ìyá náà tún gbọdọ wá ìtọjú lọ sọdọ àwọn akọṣẹmọṣẹ bó bá ṣàkíyèsí àwọn àmì kan lára ọmọ náà , irú bíi pé ó ń pàdánù omi ara , ó ń yàgbẹ gbuuru tàbí pé ó ní ibà .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìdámọràn wọnyí yóò ṣèrànwọ láti jẹ kí àwọn òbí máa fún àwọn ọmọdé ní oúnjẹ aṣaralóore , a ní láti gbà pé ìṣòro ńlá ni àìjẹunrekánú  ìṣòro tó tóbi débi pé kò ṣeé ṣe fún àwọn ẹdá èèyàn láti yanjú .  Ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica sọ pé :  Pípèsè oúnjẹ tó tó gbogbo èèyàn láti jẹ àti dídá gbogbo èèyàn lẹkọọ nípa oúnjẹ aṣaralóore ṣì jẹ ìṣòro bàǹtà - banta síbẹ .   Nígbà náà , ǹjẹ ìrètí wà pé  ìṣòro àrùn gbẹmígbẹmí táráyé ò kọbi ara sí  yìí máa dópin láé ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún ìsọfúnni síwájú sí i lórí Àpérò Àgbáyé Lórí Oúnjẹ , wo ìtẹjáde Jí !  ti August 8 , 1997 , ojú ìwé 12 - 14 .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 7   ǸJẸ ÀÌJẸUNREKÁNÚ Ń YỌ ỌMỌ RẸ LẸNU ?  Báwo làwọn oníṣègùn ṣe ń mọ bóyá àìjẹunrekánú ń yọ ọmọ kan lẹnu ?  Wọn lè ṣàyẹwò onírúurú àmì tí wọn bá rí lára rẹ , kí wọn béèrè àwọn ìbéèrè nípa bó ṣe ń jẹun sí , kí wọn sì ṣètò pé kó lọ fún àyẹwò síwájú sí i .  Bó ti wù kó rí , àwọn ìlànà tó wà fún gbogbo èèyàn ni wọn sábà máa ń lò .  Wọn á wọn ara ọmọ náà , wọn á sì fi àbájáde ìwọn náà wéra pẹlú ìlànà tí wọn ń lò fún gbogbo èèyàn .  Ìyẹn ló máa ràn wọn lọwọ láti mọ irú ìṣòro àìjẹunrekánú tí ọmọ náà ní àti bó ṣe rinlẹ tó .  Àwọn ìdíwọn tó ṣe pàtàkì jù lọ ni bó ṣe tẹwọn tó , bó ṣe ga sí , àti bí apá rẹ ṣe ki tó .  Ṣíṣe ìfiwéra bó ṣe tẹwọn tó pẹlú ọjọ orí rẹ yóò fi bí àìjẹunrekánú náà ti rinlẹ tó hàn ; bó bá burú gan - an , ńṣe ni ọmọ náà máa rù kan eegun .  Wọn máa ń sọ pé àìsàn náà burú gan - an bí ọmọ náà bá fi ohun tó lé ní ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún dín sí ohun tó yẹ kó wọn , wọn á ní àìsàn náà kò fi bẹẹ burú bó bá fi ìdá mẹẹẹdọgbọn sí ogójì nínú ọgọrùn - ún dín sí bó ṣe yẹ , wọn á sì sọ pé àìsàn náà mọ níwọn bó bá fi ìdá mẹwàá sí mẹẹẹdọgbọn dín sí bó ṣe yẹ .  Bí ọmọ náà bá kúrú jù sí ọjọ orí rẹ , èyí fi hàn pé ó ti pẹ tí ìṣòro àìjẹunrekánú ti ń bá a fínra , àìsàn náà sì ti ṣàkóbá fún ìdàgbàsókè rẹ .  Àwọn ìṣòro àìjẹunrekánú tó burú jù lọ ni kí ọmọ máa joro díẹdíẹ , èyí tí wọn ń pè ní marasmus , àti òmíràn tó ń jẹ kwashiorkor , tàbí kí ìṣòro méjèèjì yìí pa pọ .  Ìṣòro kí ọmọ máa joro díẹdíẹ yìí máa ń ṣẹlẹ sí àwọn ọmọ ọwọ nígbà tí wọn bá jẹ ọmọ oṣù mẹfà sí ọdún kan ààbọ .  Ó máa ń bẹrẹ díẹdíẹ nígbà tí calorie àtàwọn èròjà aṣaralóore mìíràn kò bá sí lára ọmọ náà fún ìgbà pípẹ , ó sì máa ń wáyé bí ìyá ọmọ náà kò bá fún un ní ọmú mu tó tàbí kó jẹ pé àwọn èròjà olómiṣooro ló ń fún un dípò wàrà .  Ọmọ náà á joro gan - an débi pé á gbẹ kan eegun , kò sì ní dàgbà sókè bó ṣe yẹ .  Ojú ọmọ náà á dà bí  ojú arúgbó ,  á máa kanra , á sì máa sunkún ṣáá .  Ọrọ náà kwashiorkor , tó wá látinú èdè ilẹ Áfíríkà kan , túmọ sí  ọmọ tí wọn tètè já lẹnu ọmú .   Èyí ń tọka sí bí ọmọ kékeré kan tí wọn ṣẹṣẹ bí ṣe máa ń gba ọmú lẹnu èyí tó wà ńlẹ láìtọjọ .  Ìṣòro yìí máa ń fara hàn lẹyìn tí wọn bá gba ọmú lẹnu ọmọ kan .  Bó tilẹ jẹ pé lára ohun tó ń fà á ni àìtó calorie lára ọmọ , ṣùgbọn lájorí okùnfà rẹ ni kí èròjà bíi protein inú ara kéré jọjọ .  Àìsàn yìí kì í jẹ kí omi jáde lára ọmọdé , tí á wá mú kí tapátẹsẹ ọmọ náà wú kí ikùn rẹ sì rí gbẹndu .  Nígbà míì , ìṣòro yìí tún lè hàn lójú ọmọ náà pàápàá , tí ojú rẹ á wú tí yóò sì rí rìbìtì bí òṣùpá àrànmọjú .  Àléfọ á yọ sí i lára , awọ ara rẹ á bẹrẹ sí ṣì , irun orí rẹ á sì máa fẹlẹ sí i .  Àwọn ọmọdé tó bá wà nínú ipò yìí máa ń ní ìṣòro ẹdọ wíwú , wọn á kàn máa wò duu , wọn kì í sì í láyọ .  Irú ìṣòro yìí ni Erik tá a mẹnu kàn ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí ní , torí pé oṣù àkọkọ tó dáyé nìkan ni ìyá rẹ fún un ní ọmú mọ ; lẹyìn náà , wàrà màlúù tí wọn ti pò ṣàn ló ń fún un .  Nígbà tó di ọmọ oṣù mẹta , ọbẹ ẹfọ àti omi tí wọn ti fi ṣúgà sí ni wọn ń fún un , wọn á sì gbé e sọdọ aládùúgbò kan .  Oríṣi ìṣòro àìjẹunrekánú kẹta ni kí àwọn àmì àìsàn marasmus àti kwashiorkor fara hàn pa pọ lára ọmọ náà lẹẹkan ṣoṣo .  Àwọn nǹkan mẹta yìí lè ṣekú pa ọmọ náà bí wọn kò bá tètè tọjú rẹ lásìkò .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   DÁÀBÒ BO ỌMỌ RẸ LỌWỌ ÀÌJẸUNREKÁNÚ !   Ó ṣe pàtàkì pé kí ìyá ọmọ máa jẹ oúnjẹ tó ń ṣara lóore .  Ó yẹ kí àwọn obìnrin tó lóyún àtàwọn tó ń tọmọ lọwọ máa jẹ àwọn oúnjẹ tó ní àwọn èròjà calorie àti protein .  Èròjà protein gan - an ni ohun tó ń pèsè wàrà tí ìyá ń fún ọmọ .  Nítorí náà , bí oúnjẹ ò bá pọ tó láti jẹ , ẹ rí i dájú pé àwọn obìnrin tí wọn wà ní ọjọ orí ọmọ bíbí àtàwọn ọmọ wẹwẹ kọkọ jẹun yó ná .   Ó fẹrẹẹ jẹ pé ní gbogbo gbòò , wàrà ìyá ni oúnjẹ tó dára jù lọ fún ọmọ ọwọ .  Èyí ṣe pàtàkì gan - an pàápàá ní àwọn ọjọ díẹ lẹyìn tí wọn bí i , nítorí pé wàrà ìyá máa ń ní àwọn èròjà kan nínú tó jẹ agbóguntàrùn .  Ní nǹkan bí oṣù mẹrin àkọkọ , wàrà ìyá máa ń pèsè gbogbo èròjà aṣaralóore tí ọmọ ọwọ nílò láti dàgbà sókè bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .   Bó tilẹ jẹ pé wàrà ìyá ló ṣì máa jẹ pàtàkì oúnjẹ tí ọmọ ọwọ náà á máa jẹ , bó bá fi máa di oṣù kẹrin sí ìkẹfà , ó ti ṣeé ṣe fún ọmọ náà láti máa jẹ àwọn oúnjẹ mìíràn .  Ní kẹrẹkẹrẹ , bẹrẹ sí fún un ní èso àti ewébẹ tí o ti lọ dáadáa .  Jẹ kí ọmọ ọwọ náà máa dán oúnjẹ tuntun wò , ẹyọ kan lẹẹkan .  Ní ọjọ méjì tàbí mẹta lẹyìn náà , bó bá ti mọ oúnjẹ yẹn jẹ , jẹ kó tọ òmíràn wò .  Àmọ ṣá o , ó gba sùúrù àti ọpọ ìsapá kí ọmọ ọwọ kan tó bẹrẹ sí gba oúnjẹ tuntun kan .  Nígbà tó o bá ń ṣe irú oúnjẹ bẹẹ , máa rántí pé gbogbo ohun tó ò ń lò gbọdọ mọ tónítóní , ó gbọdọ mọ gan - an !  Fọ oúnjẹ náà àti gbogbo ohun èlò tó o fẹ fi sè é dáradára !   Láàárín oṣù karùn - ún sí ìkẹsàn - án tí ọmọ kan bá dáyé ló máa ń sábà bẹrẹ sí nílò ọpọ calorie àti protein ju èyí tí wàrà ń pèsè lọ .  Máa bá a nìṣó ní fífi àwọn oúnjẹ mìíràn dán an lẹnu wò .  O lè kọkọ máa fún un ní àwọn oúnjẹ oníhóró tí wọn ti lọ àti ewébẹ tó ṣeé jẹ fún àwọn ọmọ ọwọ , lẹyìn náà kó o wá máa fún un ní ẹran àti mílíìkì .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn oúnjẹ tí wọn ti lọ tí wọn sì ti sẹ ló máa kọkọ fi bẹrẹ oúnjẹ , láti nǹkan bí oṣù mẹfà lọ , o lè máa gé wọn wẹlẹwẹlẹ kó o sì máa fún un jẹ .  Kò pọn dandan láti fi iyọ tàbí ṣúgà sínú oúnjẹ náà .   Lẹyìn oṣù mẹjọ , kì í ṣe wàrà ìyá ló máa jẹ oúnjẹ pàtàkì tí ọmọ náà á máa jẹ , kàkà bẹẹ , yóò kàn jẹ àfikún lásán ni .  Ọmọ náà ti lè bẹrẹ sí jẹ oúnjẹ tí gbogbo ìdílé ń jẹ báyìí .  Kí a rí i pé oúnjẹ náà mọ tónítóní , kí a sì gé e wẹlẹwẹlẹ kó lè ṣeé jẹ lẹnu fún un .  Lára àwọn oúnjẹ tó ní èròjà aṣaralóore tó yẹ kó máa jẹ ni èso àti ewébẹ , oúnjẹ oníhóró àti onírúurú ẹwà , ẹran àti mílíìkì .   Ní pàtàkì , àwọn ọmọdé nílò àwọn oúnjẹ tó bá ní èròjà vitamin A .  Àpẹẹrẹ irú àwọn oúnjẹ bẹẹ ni wàrà ìyá , àwọn ewébẹ tí ewé wọn dúdú dáadáa , àtàwọn èso tí wọn ní àwọ ìyeyè àti ewébẹ bíi máńgòrò , kárọọtì , àti ìbẹpẹ .  Ó yẹ kí àwọn ọmọ tí ọjọ orí wọn ò tíì tó ọdún mẹta máa jẹun ní ìgbà márùn - ún tàbí mẹfà lójúmọ .   Jíjẹ oríṣiríṣi oúnjẹ tí a sè pa pọ mọra wọn , tá a sì ń ṣe lọnà tó yàtọ síra yóò pèsè àwọn èròjà aṣaralóore tó lè dáàbò bo ọmọ rẹ .  Ìyá ní láti rí i dájú pé òun ń fún ọmọ òun ní oúnjẹ tó dára , kó má ṣe fipá mú ọmọ náà láti jẹun tó bá ti yó , kó má sì kọ láti fún ọmọ náà lóúnjẹ sí i bó bá fẹ jẹ sí i .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   O lè rí ìsọfúnni púpọ sí i nínú àpilẹkọ náà ,  Oúnjẹ Aṣaralóore Ń Bẹ Níkàáwọ Rẹ ,  nínú ìtẹjáde Jí ! ti May 8 , 2002 .   Àwòrán   Àwọn ògbógi gbà pé wàrà ìyá ló dára jù lọ fún ọmọ tí a ṣẹṣẹ bí   Credit Line    Fọtò Caroline Penn  Panos Pictures   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn ọmọ tó ń jẹ àlìkámà gbígbẹ àti ewébẹ ní ilé ìwé kan ní orílẹ - èdè Bhutan   Credit Line   Fọtò FAO  WFP Photo : F .  Mattioli   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   O lè gbé àwọn ìgbésẹ kan láti mú kí ohun tó ò ń fún ọmọ rẹ jẹ túbọ ṣara rẹ lóore   Credit Line   Fọtò FAO   Àrùn Gbẹmígbẹmí Táráyé Ò Kọbi Ara Sí  Yìí Máa Tó Dópin !   BÍ A bá fi ayé òde òní wéra pẹlú àwọn ọdún bíi mélòó kan sẹyìn , kò sí àní - àní pé oúnjẹ pọ yamùrá nínú ayé tá à ń gbé lónìí . . . .  Oúnjẹ tó wà láyé tó gbogbo èèyàn jẹ , kí ó sì tún ṣẹ kù sílẹ rẹpẹtẹ . . . gẹgẹ bí a ṣe fojú wò ó .   Èyí ni ohun tí ìwádìí kan tí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe fi hàn .  Bí ọrọ bá wá rí bẹẹ , kí lohun náà gan - an tó ń fa àìjẹunrekánú ?  Àjọ Ìlera Àgbáyé sọ pé :  Ìṣòro ibẹ ni pé a ò pèsè oúnjẹ tó tó láti jẹ bẹẹ ni a ò pín in dọgba .  Lọpọ ìgbà , ojú àwọn tálákà tó wà láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , tí ilẹ wọn ń méso púpọ jáde ni wọn ṣe máa ń kó irè oko wọǹtìwọnti lọpọ yanturu .  Ojú wọn báyìí náà ni wọn á sì tún fi tà á fún orílẹ - èdè mìíràn láti fi gba owó , tí àwọn á sì wà lọwọ òfo tí ebi á sì má a pa wọn .  Ìyẹn túmọ sí èrè ojú ẹsẹ fún ìwọnba èèyàn kéréje àti àdánù ọlọjọ pípẹ fún ọpọlọpọ èèyàn .   Ìwádìí kan tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Ọràn Oúnjẹ àti Iṣẹ Àgbẹ ṣe lẹnu àìpẹ yìí fi hàn pé  ìdá kan nínú márùn - ún àwọn èèyàn tó lọrọ jù lọ  lágbàáyé  ló ń jẹ ìdá márùnlélógójì gbogbo ẹran àti ẹja tó wà láyé ; nígbà tí ìdá kan nínú márùn - ún àwọn tó tòṣì jù lọ lágbàáyé ń jẹ kìkì ìdá márùn - ún péré nínú àwọn oúnjẹ wọnyí .   Lọnà mìíràn ,  bí kò ṣe sí ẹkọ tó yè kooro àti ìsọfúnni tó péye tún máa ń fa àìjẹunrekánú ,  gẹgẹ bí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣètò fún Àwọn Ọmọdé ṣe sọ .  Ìròyìn náà ń bá a lọ pé :  Láìsí pé a wá ọnà tó gbéṣẹ gan - an láti pèsè àwọn ìsọfúnni tó máa la àwọn èèyàn lóye , ká sì ṣètò àwọn ìdánilẹkọọ tó máa wà lárọọwọtó ọpọlọpọ èèyàn , a ò lè ní ìmọ , òye , àti ìṣarasíhùwà tá a máa nílò láti fòpin sí àìjẹunrekánú .   Àmọ ní ìdàkejì , àìsí oúnjẹ máa ń ṣàkóbá fún ìlera ẹnì kan , kò sì ní jẹ kó ṣeé ṣe fún un láti ní ẹkọ tó yè kooro  nípa bẹẹ ìṣòro bàǹtàbanta ni ọràn yìí jẹ .  Àìṣègbè àti Ìfẹ Àìmọtara - Ẹni - Nìkan sí Àwọn Ẹlòmíràn  Láìka gbogbo àwọn ohun tó ń ṣèdíwọ yìí sí , àwọn ògbógi kan lórí ọràn yìí ṣì ní i lọkàn pé nǹkan máa dára lọjọ iwájú .  Bí àpẹẹrẹ , Jacques Diouf , tó jẹ olùdarí àgbà fún Ètò Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè fún Oúnjẹ àti Iṣẹ Àgbẹ , sọrọ tó tẹ lé e yìí láti fi ìrètí rẹ hàn , ó ní :  Mò ń fojú inú wo ayé kan níbi tí gbogbo ọkùnrin , obìnrin àti ọmọdé á ti máa ní oúnjẹ aṣaralóore ní ànító àti àníṣẹkù , lójoojúmọ .  Nínú ohun tí mò ń fojú inú rí , ìyàtọ ńláǹlà tó wà láàárín àwọn olówó àti tálákà ti dín kù .  Mo fojú inú rí bí àwọn èèyàn ṣe ń ní àmúmọra fúnra wọn dípò ẹtanú ; tí àlàáfíà jọba dípò ogun abẹlé ; tí wọn ń lo àwọn ohun àmúṣọrọ ilẹ lọnà tó lè ṣeni láǹfààní dípò bíba àyíká jẹ ; tí aásìkí wà fún tẹrútọmọ dípò ìbànújẹ tó lékenkà .   Àmọ ṣá o , gẹgẹ bí a ṣe rí i , kí ìrètí yìí tó lè di ohun gidi , ohun tó ń béèrè ju mímú oúnjẹ pọ sí i àti pípín in kiri lọ .  Ó ń béèrè pé kí àìṣègbè àti ìfẹ àìmọtara - ẹni - nìkan sí àwọn ẹlòmíràn gbilẹ .  Ṣùgbọn àwọn ànímọ rere yìí kò sí nínú iṣẹ ajé òde òní .  Ǹjẹ ó ṣeé ṣe láti fòpin sí àwọn ìṣòro kàǹkà bí ìwọra , àìrówóná , gbọnmi - si omi - ò - to , àti ìmọtara - ẹni - nìkan kó bàa lè ṣeé ṣe fún wa láti fòpin sí àìjẹunrekánú ?  Àbí , àlá tí kò lè ṣẹ lèyí jẹ ?  Ojútùú Gidi Kan Ṣoṣo Tó Wà  Gẹgẹ bí Bíbélì ti sọ , kò yẹ kí àwọn ìṣòro ńlá tó ń fa àìjẹunrekánú yà wá lẹnu .  Ọrọ Ọlọrun sọ pé :  Ní àwọn ọjọ ìkẹyìn , àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò yóò wà níhìn - ín .  Nítorí àwọn ènìyàn yóò jẹ olùfẹ ara wọn , olùfẹ owó , . . . aláìní ìfẹni àdánidá , aláìṣeé bá ṣe àdéhùn kankan , . . . aláìní ìfẹ ohun rere , . . . àwọn tí wọn ní ìrísí fífọkànsin Ọlọrun ṣùgbọn tí wọn já sí èké ní ti agbára rẹ .   2 Tímótì 3 : 1 - 5 .  Ǹjẹ àwọn ẹdá èèyàn lè fòpin sí irú àwọn ìwà tó ti di bárakú bẹẹ láìsí ìrànlọwọ Ọlọrun ?  Kò dájú pé yóò ṣeé ṣe , àbí bẹẹ kọ ?  Bóyá o ti ṣàkíyèsí pé nígbà míì , àwọn èèyàn kan tó wà nípò àṣẹ máa ń fẹ láti wá nǹkan ṣe sí àwọn ìṣòro tó wà láwùjọ , àmọ ìmọtara - ẹni - nìkan , ìfẹ owó , àti àìpé ẹdá àwọn ẹlòmíràn kì í jẹ kí wọn lè ṣe ohun tí wọn fẹ fi tinútinú ṣe .  Jeremáyà 10 : 23 .  Síbẹsíbẹ , ojútùú tó wà fún un kì í ṣe àlá tí kò lè ṣẹ .  Bíbélì ṣèlérí pé Ìjọba Ọlọrun yóò fòpin sí ìrẹnijẹ àti sí gbogbo àwọn ìṣòro mìíràn tó ń pọn aráyé lójú lónìí .  Aísáyà 9 : 6 , 7 fún wa ní ìrètí àgbàyanu yìí :  A ti bí ọmọ kan fún wa , a ti fi ọmọkùnrin kan fún wa ; ìṣàkóso ọmọ aládé yóò sì wà ní èjìká rẹ .  Orúkọ rẹ ni a ó sì máa pè ní Àgbàyanu Agbani - nímọràn , Ọlọrun Alágbára Ńlá , Baba Ayérayé , Ọmọ Aládé Àlàáfíà .  Ọpọ yanturu ìṣàkóso ọmọ aládé àti àlàáfíà kì yóò lópin , lórí ìtẹ Dáfídì àti lórí ìjọba rẹ láti lè fìdí rẹ múlẹ gbọn - in gbọn - in àti láti gbé e ró nípasẹ ìdájọ òdodo àti nípasẹ òdodo , láti ìsinsìnyí lọ àti títí dé àkókò tí ó lọ kánrin .  Àní ìtara Jèhófà àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun yóò ṣe èyí .   Ìjọba yìí náà làwọn èèyàn ń gbàdúrà fún nígbà tí wọn bá ń gba Àdúrà Olúwa , tí wọn bá ń sọ fún Ọlọrun pé :  Kí ìjọba rẹ dé .   Kíyè sí i pé Aísáyà sọ pé  ìtara Jèhófà àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun yóò ṣe èyí .   Ní ti tòótọ , láti àtètèkọṣe ni Jèhófà Ọlọrun ti ń rí sí i pé òun pèsè àwọn ohun táwọn ẹdá èèyàn nílò .  Ó ti ṣètò ilẹ ayé yìí láti máa mú ọpọ yanturu oúnjẹ jáde fún gbogbo èèyàn .  Sáàmù 65 : 9 - 13 sọ nípa rẹ pé :  Ìwọ ti yí àfiyèsí rẹ sí ilẹ ayé , kí o lè fún un ní ọpọ yanturu ; ìwọ sọ ọ di ọlọrọ gidigidi .  Ìṣàn láti ọdọ Ọlọrun kún fún omi .  Ìwọ ti pèsè ọkà wọn sílẹ , nítorí pé bí ìwọ ṣe pèsè ilẹ ayé sílẹ nìyẹn .  Fífi omi rin aporo rẹ gbingbin wáyé , àti mímú ògúlùtu rẹ tẹjú ; ìwọ fi ọpọ yanturu ọwààrà òjò mú un dẹ ; ìwọ bù kún èéhù rẹ pàápàá . . . .  Àwọn pápá ìjẹko ni a ti fi àwọn agbo ẹran bò , àwọn pẹtẹlẹ rírẹlẹ ni a sì fi ọkà bò kanlẹ .   Láìsí àní - àní , Ẹlẹdàá wa Jèhófà ni olùpèsè tó ga jù lọ fún ọmọ aráyé .  Òun ni  Ẹni tí ń fi oúnjẹ fún gbogbo ẹlẹran ara : nítorí tí inú rere rẹ onífẹẹ wà fún àkókò tí ó lọ kánrin .   Sáàmù 136 : 25 .  Kí á ní ìdánilójú pé Ìjọba Ọlọrun lábẹ ìṣàkóso Kristi yóò bójú tó gbogbo èèyàn .  Bíbélì sọ pé :  Ọpọ rẹpẹtẹ ọkà yóò wá wà lórí ilẹ ; àkúnwọsílẹ yóò wà ní orí àwọn òkè ńlá .   Yàtọ síyẹn , oúnjẹ yóò wà fún gbogbo èèyàn lọgbọọgba , nítorí pé   Jésù Kristi  yóò dá òtòṣì tí ń kígbe fún ìrànlọwọ nídè , ẹni tí ìṣẹ ń ṣẹ pẹlú , àti ẹnì yòówù tí kò ní olùrànlọwọ . . . .  Yóò sì gba ọkàn àwọn òtòṣì là .   Nítorí náà , mọkàn le !   Àrùn gbẹmígbẹmí táráyé ò kọbi ara sí  yìí máa tó yanjú pátápátá láìpẹ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 11    Mímú ebi àti àìjẹunrekánú kúrò ṣeé ṣe bí a bá fojú bí ipò nǹkan ṣe rí wò ó .  Àwọn ohun tá a lè lò wà .  Ohun tó jẹ ìpèníjà ibẹ ni pé . . . kí orílẹ - èdè kọọkan tó wà lágbàáyé , àti gbogbo orílẹ - èdè lápapọ fọwọ sowọ pọ .   Àjọ Ìlera Àgbáyé   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Fífi Ìfẹ Hàn Nígbà Ìṣòro  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ NÀÌJÍRÍÀ  SUNDAY , January 27 , 2002 , jẹ ọjọ tí wọn pè ní Ọjọ Burúkú ní ìlú Èkó , lórílẹ - èdè Nàìjíríà .  Ìbúgbàù tó wáyé nínú ibi tí àwọn ológun ń kó ohun ìjà pa mọ sí lábẹ ilẹ mú kí ìmìtìtì ilẹ bíburú jáì wáyé káàkiri ìlú náà , tí gbogbo ojú ọrun sì mọlẹ yòò lálẹ ọjọ náà .  Fún bíi wákàtí mélòó kan ni ìbúgbàù náà fi ń rọjò àwọn ohun abúgbàù àti pàǹtírí sórí ibi tó fẹ tó kìlómítà mẹta lágbègbè ibẹ , èyí sì kó ìpayà bá àwọn èèyàn inú ìlú náà .  Àhesọ lóríṣiríṣi tún dá kún ìbẹrù àwọn èèyàn .  Ẹgbàágbèje àwọn èèyàn tí jìnnìjìnnì ti bò tú yáyá sí ojú pópó , láìmọ ohun tí wọn ń torí ẹ sá tàbí ibi tí wọn ń sá lọ .  Nínú òkùnkùn alẹ náà , ọgọọrọ àwọn èèyàn , títí kan àwọn ọmọ wẹwẹ tí ìpayà ti bá , rọ wọnú omi ẹrọfọ adágún kan , wọn sì kú síbẹ .  Ọpọlọpọ ilé , ilé ìwé , àwọn ibi ìtajà , àtàwọn ọfíìsì ló bà jẹ gan - an , àwọn mìíràn kò sì ṣeé gbé mọ , tí èyí sì sọ ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn di aláìrílégbé àti aláìníṣẹlọwọ .  Wọn fojú bù ú pé ẹgbẹrún kan èèyàn ló bá àjálù náà rìn .  Àwọn ìwádìí tí wọn ṣe lẹyìn èyí tiẹ fi hàn pé iye àwọn tó kú jù bẹẹ lọ .  Nǹkan bí àádọta dín légbèje  1,350  àwọn ohun ìjà tí kò bú gbàù , irú bíi bọǹbù , rọkẹẹtì , àtàwọn bọǹbù àfọwọjù , ni wọn lọ ṣà lẹyìn náà nínú ilé àwọn èèyàn nítòsí bárékè àwọn ológun tí ìbúgbàù náà ti wáyé .  Ọkùnrin kan rí nǹkan onírin kan nínú pálọ rẹ .  Láìmọ pé bọǹbù ni , o gbé e sẹyìn búùtù ọkọ rẹ , ó sì lọ dá a padà fún àwọn aláṣẹ .  Nígbà tí ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Nàìjíríà gbọ nípa ìṣẹlẹ yìí , ẹsẹkẹsẹ ni wọn kàn sí alàgbà kan ní ìlú Èkó , tí wọn sì sọ pé kí àwọn alábòójútó arìnrìn - àjò mẹrìndínlógún tó wà lágbègbè náà fojú díwọn ipò tí àwọn Ẹlẹrìí ní ìlú Èkó wà , tí iye wọn tó ẹgbàá méjìdínlógún  36,000  .  Ẹka iléeṣẹ náà wá fi mílíọnù kan náírà ránṣẹ , wọn sì tún fún wọn ní ìtọni pé kí wọn dá ìgbìmọ aṣèrànwọ kan sílẹ láti pèsè ìrànlọwọ fún àwọn tí ọràn kàn .  Láàárín àwọn Ẹlẹrìí , àfọkù bọǹbù ṣe ọkùnrin kan léṣe gan - an ; ó ṣeni láàánú pé , àwọn ọdọbìnrin méjì pàdánù ẹmí wọn ; Gbọngàn Ìjọba méjì àtàwọn ilé tí ìdílé márùnlélógójì ń gbé ló sì bà jẹ .  Ọjọ mẹfà lẹyìn tí àwọn ohun ìjà náà bú gbàù , ìyẹn February 2 , 2002 , ìjà ẹlẹyàmẹyà kan tún bẹ sílẹ ní àgbègbè mìíràn nínú ìlú náà .  Níbàámu pẹlú ìsọfúnni tó wá látọdọ Ẹgbẹ Alágbèélébùú Pupa , tó ń bójú tó àwọn tó fara pa nígbà ogun àti ìjábá , ìjà náà gbẹmí ọgọrùn - ún èèyàn , ọgbọn ó lé nírínwó  430  èèyàn ló sì fara pa , ó sì mú kí ẹgbẹrún mẹta  3,000  èèyàn sá fi ilé wọn sílẹ lọ sí àgbègbè mìíràn , bákan náà ni wọn dáná sun àádọta ilé nínú ìṣẹlẹ náà .  Lọgán ni ìgbìmọ aṣèrànwọ tó ti ń bójú tó àwọn tó fara gbá ìṣẹlẹ  Ọjọ Burúkú  náà tún wá àwọn Kristẹni arákùnrin wọn rí ní àgbègbè tí ìjà ti ṣẹlẹ yìí .  Kò sí èyíkéyìí lára àwọn Ẹlẹrìí tó pàdánù ẹmí wọn nígbà tí ìjà náà ń lọ lọwọ , níwọn bí ọpọ jù lọ lára wọn ti lọ sí àpéjọ àyíká nígbà tí ìjà náà bẹrẹ .  Àmọ ṣá o , ọpọ lára àwọn tó ń dara pọ mọ àwọn ìjọ márùn - ún tó wà lágbègbè náà ni kò ní ilé tí wọn máa padà sí mọ .  Tinútinú làwọn Kristẹni arákùnrin wọn fi gbà wọn sílé .  Ẹlẹrìí kan tó jẹ dókítà àti ìyàwó rẹ pèsè ibùgbé fún àwọn èèyàn mẹtàdínlọgbọn tí ilé wọn ò ṣeé gbé mọ .  Àwọn Ẹlẹrìí ní ìlú Èkó tí kò fara gbá ìṣẹlẹ bọǹbù àti ìjà ẹlẹyàmẹyà náà fi ẹmí ọlàwọ ṣètọrẹ oúnjẹ , aṣọ àtàwọn ohun èlò inú ilé .  Alábòójútó fún gbogbo àwọn ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ìlú náà kọwé pé :  Ohun tí àwọn ará ní ìlú Èkó fi tọrẹ pọ ré kọjá ohun tí àwọn tí ọràn kàn nílò .   Ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní láti kọ lẹtà sí àwọn ìjọ pé kí wọn má ṣe fi ohunkóhun ṣètọrẹ mọ .  Ọkọ akẹrù ńlá mẹta ni wọn fi kó àwọn ẹrù tó ṣẹ kù lára èyí tí wọn fi ṣètọrẹ náà , wọn sì kó wọn ránṣẹ sí ẹka iléeṣẹ níbi tí a tọjú wọn sí .  Àwọn alàgbà ìjọ ṣèbẹwò sọdọ ọpọ lára àwọn tí ọràn kàn àtàwọn tó jẹ ara ìdílé àwọn tó pàdánù ẹmí wọn .  Wọn gbìyànjú láti fi ọrọ inú Ìwé Mímọ tù wọn nínú .  Ìgbìmọ aṣèrànwọ náà ṣètò láti tún àwọn ilé tó bà jẹ ṣe .  Wọn pèsè àwọn ohun èlò inú ilé , aṣọ , àti oúnjẹ fún àwọn tí ìṣẹlẹ náà kàn , wọn sì ṣèrànwọ fún àwọn tí kò nílé láti rí ibùgbé .  Àwọn ìdílé àtàwọn èèyàn lẹnì kọọkan tí iye wọn lápapọ tó àádọrùn - ún ni ìgbìmọ náà ṣèrànwọ fún .  Ọpọ àwọn tí ọràn kàn ni ìrànwọ tí wọn ṣe fún wọn mú orí wọn wú .  Ẹlẹrìí kan sọ bí ọrọ náà ṣe rí lára rẹ fún ìgbìmọ aṣèrànwọ náà , ó ní :  Ní gbogbo ìgbà tí mo bá fi wà láàyè , Jèhófà ni màá fi ṣe  ibi ìsádi àti okun  mi !   Sáàmù 46 : 1 , 2 .  Àwọn tí kì í ṣe Ẹlẹrìí kíyè sí bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe ran ara wọn lọwọ nígbà ìṣòro náà .  Ọkùnrin kan tó jẹ ẹgbọn fún ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí tó kú náà sọ fún àwọn alàgbà ìjọ àbúrò rẹ pé :  Màá padà wá dúpẹ lọwọ yín gidigidi , màá sì wá kẹkọọ síwájú sí i .   Ó sọ fún ìdílé rẹ pé :  Ohun tí mo rí ní Èkó jọ mí lójú gan - an ni .  Kódà àwọn tó jẹ mọlẹbí gan - an kò ṣe ohun táwọn èèyàn wọnyí ṣe .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Àwọn ohun èlò tí wọn fi ṣèrànwọ kún inú ọkọ akẹrù yìí bámúbámú   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Díẹ lára àwọn tí wọn ràn lọwọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Tọkọtaya yìí pèsè ibùgbé fún àwọn èèyàn mẹtàdínlọgbọn tí ilé wọn ò ṣeé gbé mọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Àwọn Ẹlẹrìí ń tún ilé kan tó bà jẹ ṣe   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 23   Òkè : Sam Olusegun  Ìwé ìròyìn The Guardian  Ohun Àgbàyanu Ni Ṣíṣílọ Àwọn Ẹranko Wildebeest  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ KẸŃYÀ  ILẸ mì tìtì bí pátákò ẹsẹ àwọn ẹranko tó tó mílíọnù kan ṣe ń ró nílẹ .  Àìlóǹkà àwọn ẹranko ń sáré kọjá lọ , wọn sì ń fẹsẹ tú eruku pupa sókè .  Àwọn ẹranko náà ń bẹ lọ gìjàgìjà lórí ẹsẹ wọn tó gùn tó sì tín - ń - rín bí gbogbo wọn ti ń rọ kọjá ní àwọn àfonífojì àtàwọn òkè tó da gẹrẹgẹrẹ , tí wọn ń la àwọn ilẹ oníkoríko títẹjú kọjá , tí wọn sì ń sọdá àwọn odò àtàwọn ìṣàn omi .  Ogunlọgọ ni wọn , bí wọn sì ti ń lọ ni wọn ń fi àwọn ipa ọnà gbígbòòrò sẹyìn , èyí tí wọn ti fẹsẹ tẹ koríko wọn rẹ .  Agbo ńlá àwọn ẹranko tó ń ké bíi màlúù yìí , tí gbogbo wọn ń sáré kíkankíkan , jẹ ọkan lára àwọn ìran àrímáleèlọ tó wúni lórí jù lọ lórí ilẹ ayé tó ní í ṣe pẹlú àwọn ẹranko igbó , ìyẹn bí ṣíṣílọ àwọn ẹranko wildebeest ilẹ Áfíríkà ṣe jẹ àgbàyanu .  Ọgbà Édẹnì Ilẹ Áfíríkà  Àgbègbè Serengeti jẹ igbó ńlá kan táwọn èèyàn kò dáko sí .  Orílẹ - èdè Tanzania àti Kẹńyà ló wà , ó jẹ ilẹ oníkoríko tó fẹ gan - an tó sì ní àwọn òkè tó da gẹrẹgẹrẹ , èyí tó fẹ ní nǹkan bí ẹgbàá mẹẹẹdógún  30,000  kìlómítà .  Níbẹ , àwọn erùpẹ lẹbúlẹbú ló bo ojú ilẹ , èyí tó mú kí ilẹ náà lè máa hu ọpọ yanturu koríko títutù yọyọ jáde .  Àwọn àgbègbè igbó kan wà níbẹ tó jẹ pé àwọn igi bọn - ọn - ní ló kún ibẹ , bẹẹ náà ni ọdàn sì wà pẹlú , èyí tó ní àwọn igi ẹlẹgùn - ún , tí àwọn igi wọnyí sì ń pèsè ewé fún agbo àwọn erin tí wọn ń jẹ kiri .  Àwọn àgùnfọn pàápàá ò gbẹyìn , bí wọn ti rọra ń fi ẹsẹ wọn gígùn rìn - lọ rìn - bọ lọnà tó wuni lórí nínú ọdàn náà .  Àwọn òkúta tí ẹfúùfù àti òjò ti sọ orí wọn di dídán , tí wọn yọrí jáde láti inú ilẹ láwọn apá ibì kan , mú kí ibẹ jẹ ibi tó dára gan - an fún àwọn kìnnìún àti àmọtẹkùn láti lé téńté sí kí wọn lè máa ṣọ àwọn ẹranko .  Àwọn odò tó ń yára ṣàn gba àárín igbó náà kọjá kún fún àwọn erinmi àtàwọn ọnì .  Láwọn apá ibi tí ilẹ ti tẹjú pẹrẹsẹ , èèyàn lè rí agbo àwọn ẹranko wildebeest , ìrá kùnnùgbá , àwọn ẹranko topis , àti ọpọ àwọn ẹya ẹtu mìíràn tí wọn ń jẹ koríko .  Àwọn kẹtẹkẹtẹ abilà tí òùngbẹ ń gbẹ kóra jọ síbi àwọn ihò omi , wọn sì tò yí àwọn ihò náà ká bí ìgbà tí ìlẹkẹ tó ní àwọ dúdú àti funfun bá tò yíká ọrùn .  Àwọn àgbàlàǹgbó àtàwọn ẹranko impala ń fìrọrùn bẹ gìjàgìjà káàkiri ilẹ títẹjú náà pẹlú ẹyìn wọn tó tẹ kòlòbà .  Agbo àwọn ẹfọn ńlá orí ọdàn náà wà níbẹ , pẹlú ìwo wọn lílọ , tó rí gàgàrà àti ara wọn yíyi tó kún fún iṣan , tí wọn rọra ń jẹko , tí wọn sì ń fi ẹnu wọn títóbi fa koríko tu .  Agbo kìnnìún pọ gan - an nínú igbó Serengeti .  Nígbà tí oòrùn bá mú ganrín - ganrín lọsàn - án , wọn á rọra nà sábẹ ìbòòji tó wà lábẹ àwọn igi àtàwọn koríko igbó , wọn á sì máa dúró kí ọjọ rọ láti bẹrẹ sí í ṣọdẹ .  Èèyàn fẹrẹẹ má lè rí àwọn àmọtẹkùn aláwọ tó - tò - tó níbi tí wọn dùbúlẹ sí , tí wọn rọgbọkú bí ọba sórí àwọn ẹka tó wà lápá òkè àwọn igi , tí ìmọlẹ oòrùn tó ṣe tó - tò - tó láàárín àwọn ewé orí igi sì bá ara wọn mu gẹlẹ .  Ilẹ koríko tó fẹ lọ salalu dára gan - an fún àwọn ẹranko cheetah tó jẹ ayára - bí - àṣá , níwọn bí ó ti fún wọn láyè láti sá eré ẹsẹ wọn .  Kíá ni ara rẹ lẹgẹlẹgẹ máa ń pòórá mọ èèyàn lójú bó ti ń kùn lọ bọn - ùn la ilẹ fífẹ náà já nígbà tó bá ń lé ẹran tó fẹ pa jẹ .  Ká sòótọ , párádísè ni igbó Serengeti jẹ fún onírúurú àwọn ẹranko tó fibẹ ṣelé , àrímáleèlọ sì ni ìran wọn .  Àmọ , agbo títóbi àwọn ẹranko wildebeest ni ìran tó jẹ àrímáleèlọ jù lọ nínú igbó tó kún fún oríṣiríṣi ẹranko yìí .  Apanilẹrìn - ín Inú Igbó  Àwọn ẹranko wildebeest tí wọn fojú bù pé wọn wà nínú igbó Serengeti á tó mílíọnù kan ààbọ .  Àràmàǹdà ẹdá ni ẹranko yìí . Orí rẹ gùn ó sì ní ojú tó ń tàn yanran tí ọkan jìnnà sí èkejì lókè agbárí rẹ .  Àwọn ìwo rẹ tó dà bíi ti màlúù yọ sẹgbẹẹ , ó sì tẹ sókè .  Apá ìbàdí rẹ rí paṣoro , ó sì kéré sí èjìká àti ọrùn rẹ tó ki .  Àwọn ẹsẹ tín - ín - rín ló gbé ara ẹranko wildebeest wíwúwo náà dúró .  Pẹlú irùngbọn funfun lágbọn rẹ , gọgọ dúdú lókè ọrùn rẹ , àti ìrù bíi ti ẹṣin tó ní , ńṣe ló dà bíi pé onírúurú ẹranko ló para pọ di ẹranko wildebeest .  Ìṣesí àwọn ẹranko wildebeest sábà máa ń pani lẹrìn - ín ó sì máa ń dáni lára yá .  Nígbà tí ọpọlọpọ àwọn ẹranko yìí bá kóra jọ síbì kan náà , ariwo tí wọn máa ń pa máa ń dà bí ìgbà tí ẹgbẹẹgbẹrún ọpọlọ bá ń ké pa pọ lẹẹkan náà .  Bí wọn bá dúró nínú igbó tó tẹ lọ rẹrẹẹrẹ tí wọn sì ń wòye ohun tó ń lọ láyìíká , ńṣe ni wọn máa ń wò bí ẹni tí ṣìbáṣìbo bá tí ohun kan sì ń yà lẹnu .  Nígbà míì , akọ ẹranko wildebeest kan á sáré kíkankíkan la àárín ilẹ oníkoríko náà já , tí yóò máa fi àwọn ẹsẹ ẹyìn rẹ fò sọtùn - ún fò sósì , tí yóò sì máa sáré yí po .  Bó ti ń ju orí síwá - sẹyìn bẹẹ ni yóò máa fò sókè tí yóò sì máa fẹsẹ rẹ ta erùpẹ sókè lọnà tí ń pani lẹrìn - ín .  Àwọn kan sọ pé ìdí tó fi ń ṣe àwọn nǹkan wọnyí ni láti fa abo mọra tàbí láti fi ìṣe akọni yìí kìlọ fún àwọn akọ ẹgbẹ rẹ .  Àmọ nígbà míì , ó jọ pé ńṣe ni ẹranko náà wulẹ ń ṣeré ní tiẹ .  Inú Ayé Oníṣòro Ni Wọn Ń Bímọ Wọn Sí  Nígbà tí àkókò ìbímọ wọn bá tó , àwọn ẹranko wildebeest á bẹrẹ sí í bímọ .  Wọn ní agbára àrà ọtọ kan , ìyẹn ni láti bí gbogbo àwọn ọmọ wọn láàárín àkókò kan náà .  Wọn lè bí ìdá ọgọrin sí ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ wọn láàárín ọsẹ mẹta péré .  Láàárín àkókò yìí , agbo wọn máa ń tóbi sí i , tí igbe àwọn ọmọ wọn kéékèèké tó ń lọ sí ẹgbẹẹgbẹrún tí wọn ń ké mẹẹẹ - mẹẹẹ á sì gba àárín wọn kan .  Ìyá kọọkan gbọdọ tètè fara yí ọmọ rẹ , nítorí bí gbogbo agbo náà bá ṣàdéédéé bẹrẹ sí í sá lọ nítorí ìpayà , ìyá àti ọmọ lè pínyà , kò sì dájú pé ọmọ náà á wà láàyè láìsí ìtọjú ìyá rẹ .  Inú ayé oníṣòro ni wọn ń bí àwọn ọmọ náà sí , níbi táwọn ẹranko tó fẹ pa wọn jẹ ti ń ṣọ wọn lójú méjèèjì .  Àwọn abo máa ń dúró dìgbà tó bá dà bíi pé kò sí ewu kí wọn tó bẹrẹ sí bímọ .  Àmọ bó bá ṣẹlẹ pé ọkan lára àwọn ẹranko tó máa ń pa ẹranko mìíràn jẹ yọ lójijì , wọn ní agbára arà ọtọ láti dá ìbímọ náà dúró kí wọn sì fẹsẹ fẹ ẹ .  Lẹyìn ìgbà náà , tí ewu kankan kò bá sí mọ , wọn lè wá parí ìbímọ náà .  Ó jọ pé ọmọ tí wọn ṣẹṣẹ bí náà ti mọ pé ewu ń bẹ , torí pé àárín ìṣẹjú díẹ tí wọn bí i ni yóò ti máa dúró lórí ẹsẹ rẹ .  Lẹyìn ọsẹ kan tí ọmọ náà dáyé , yóò ti lè máa sáré kiri ilẹ títẹjú náà ní àádọta kìlómítà ní wákàtí kan .  Ìlọ Yá  Àwọn ẹranko wildebeest máa ń ṣí lọ ní agbo ńláńlá la igbó Serengeti já .  Ìdí tí wọn fi máa ń ṣí lọ láìṣẹkù bẹẹ jẹ nítorí òjò .  Bí ojú ọjọ ṣe máa ń yí po lọdọọdún ló ń pinnu rírọ òjò .  Jálẹ ọdún , òjò sábà máa ń rọ ní àgbègbè kan tàbí òmíràn nínú ilẹ oníkoríko tó fẹ lọ rẹrẹẹrẹ yìí .  Àwọn ẹranko wildebeest gbọdọ máa rí omi mu lójoojúmọ bẹẹ ni koríko kò gbọdọ wọn wọn .  Níwọn ìgbà tí oúnjẹ àti omi bá ṣì wà , wọn ò ní ṣí kúrò níbi tí wọn wà .  Àmọ bí ẹẹrùn ṣe ń mú sí i ni àwọn koríko ilẹ títẹjú náà á bẹrẹ sí í gbẹ , tí àwọn ibi tí wọn ti máa ń rí omi mu kò sì ní sí mọ .  Àwọn agbo ẹran náà kò lè dúró títí di ìgbà tí àkókò òjò mìíràn máa dé .  Wọn gbọdọ ṣí lọ síbi tí òjò bá ti ń rọ .  Níbikíbi tí òjò bá ti ń rọ , kíákíá ni ilẹ máa ń yíra padà .  Láàárín ọjọ díẹ péré , àwọn koríko kéékèèké á bẹrẹ sí hù jáde nínú ilẹ náà , wọn á sì pọ gidigidi .  Àwọn koríko ọmùnú náà máa ń ní ọpọlọpọ nǹkan aṣaralóore nínú wọn sì máa ń tutù yọyọ , èyí sì máa ń fa àwọn ẹranko wildebeest mọra gan - an .  Àwọn ẹranko yìí ní agbára àrà ọtọ kan tí wọn fi máa ń mọ pé òjò ń rọ níbì kan , kódà láwọn ibi jíjìnnà pàápàá .  Kò sẹni tó dá lójú bí wọn ṣe máa ń mọ pé òjò ń rọ ní àgbègbè ibòmíràn nínú igbó Serengeti  bóyá nípa rírí ìkùukùu tó ń gbára jọ lójú ọrun lọnà jíjìn ni o tàbí nínímọlára atẹgùn tútù tó ń fẹ ni o .  Èyí ó wù kó jẹ , àwọn agbo ẹran náà gbọdọ ṣí lọ kí wọn lè máa wà láàyè nìṣó .  Bẹẹ ni o , ṣíṣí ni wọn máa ń ṣí lọ !  Ìrìn Àjò Eléwu  Níbẹrẹ , díẹdíẹ ni wọn máa ń ṣí lọ .  Àwọn ẹranko wildebeest jẹ ẹdá tó máa ń fẹ láti wà pẹlú ara wọn ; nígbà tí ọkan nínú wọn bá bẹrẹ sí í lọ sí apá ibì kan , àwọn yòókù láyìíká rẹ á dáwọ koríko tí wọn ń jẹ dúró , wọn á sì tẹ lé e .  Láìpẹ láìjìnnà , gbogbo agbo náà á bẹrẹ sí sáré lọ lọnà kíkàmàmà .  Nítorí ebi tó ń pa wọn àti òùngbẹ tó ń gbẹ wọn , wọn kì í padà sẹyìn , ńṣe ni wọn á máa lọ síwájú .  Nígbà míì wọn á ki eré mọlẹ .  Ìgbà míì sì rèé , ńṣe ni wọn á máa tò tẹ léra wọn lọwọọwọ , tí wọn á sì máa fi ipa ẹsẹ wọn sílẹ sẹyìn lórí erùpẹ eléruku náà .  Ìrìn àjò wọn máa ń kún fún ewu .  Àwọn ẹranko apẹranjẹ máa ń tẹ lé àwọn agbo ẹran ńlá náà lẹyìn , tí wọn á máa ṣọ èyíkéyìí nínú wọn tí ẹsẹ rẹ kò bá yá tàbí tó yarọ tàbí tó ń ṣàìsàn .  Bí àwọn ẹranko wildebeest náà ṣe ń bá ìrìn àjò wọn nìṣó , wọn á dé àwọn àgbègbè tí agbo àwọn kìnnìún máà ń wà , tí wọn lúgọ sínú igbó .  Àwọn kìnnìún tó ti sá pa mọ sẹyìn àwọn koríko tó ga sókè náà yóò já wọ àárín ogunlọgọ àwọn ẹranko tó ń jẹko yìí , ni ṣìbáṣìbo á bá bá wọn tí wọn á sì tú ká .  Gbogbo àwọn ẹranko bí àmọtẹkùn , ẹranko cheetah , ìkookò , àtàwọn ẹranko apẹranjẹ mìíràn ló máa ń lo àǹfààní náà láti pa ẹran èyíkéyìí tó bá wà lẹyìn jẹ tàbí èyí tó ti rìn kúrò lọdọ àwọn tó kù .  Nígbà tí wọn bá pa ọkan lára wọn , àwọn ẹyẹ igún á ṣàdéédéé yọ síbẹ .  Bí wọn ti ń pariwo ni wọn á máa jà lórí òkú ẹran náà , wọn ò sì ní fi ohunkóhun sílẹ lára rẹ àyàfi àwọn egungun rẹ , èyí tí yóò wá funfun pìn - ìn bí oòrùn gbígbóná ilẹ Áfíríkà ti ń ràn sí i lórí .  Àwọn odò tó ń yára ṣàn táwọn agbo ẹran náà gbọdọ gba inú rẹ kọjá máa ń dá ìṣòro ńlá sílẹ fún wọn .  Ìran wọn máa ń dùn ún wò tí wọn bá ń sọdá odò , bí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ẹranko náà ti ń kán lu omi látorí àwọn etídò gíga .  Èyí tó pọ jù lọ nínú wọn máa ń sọdá sódìkejì láìséwu .  Ìṣàn omi sì máa ń gbé àwọn mìíràn lọ tàbí kí àwọn ọnì tó ti lanu sílẹ nísàlẹ odò gbé wọn jẹ .  Ọdọọdún ni wọn máa ń rìnrìn àjò eléwu yìí .  Nígbà tí wọn bá sì parí rẹ , wọn lè ti rin ẹgbẹrún mẹta kìlómítà .  Èèyàn Ni Olórí Ọtá Wọn  Fún ẹgbẹẹgbẹrún ọdún , àwọn èèyàn kò fi bẹẹ jẹ ìṣòro fún àwọn ẹranko wildebeest nígbà tí wọn bá ń ṣí lọ .  Àmọ báyìí , àwọn èèyàn gan - an ló wá jẹ ewu títóbi jù lọ fún àwọn ẹranko yìí .  Láwọn ẹwádún àìpẹ yìí , àwọn ìjọba ilẹ Tanzania àti ilẹ Kẹńyà ti gbìyànjú láti dáàbò bo àwọn ẹranko inú igbó Serengeti .  Síbẹ , bó tilẹ jẹ pé àwọn ibi tí ẹranko wildebeest máa ń gbà tí wọn bá ń ṣí lọ wà lára àwọn ibi tí wọn ń dáàbò bò nínú igbó náà , ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ẹranko náà làwọn apẹran láìgbàṣẹ máa ń dẹkùn mú tí wọn sì ń pa .  Páńpẹ onírin , ọfà onímájèlé àti ìbọn ni wọn máa ń fi ṣọdẹ àwọn ẹranko inú igbó náà láti tà wọn fún àwọn tó fẹ jẹ wọn àtàwọn tó máa ń fẹ láti ra àwọn nǹkan ọṣọ ara ẹran .  Ogunlọgọ àwọn aṣọgbó àtàwọn tó ń mójú tó àwọn ẹranko ló máa ń rìn - lọ rìn - bọ láwọn àgbègbè tí wọn ń dáàbò bò náà , àmọ igbó Serengeti fẹ débi pé , ó fẹrẹẹ máà ṣeé ṣe láti dáàbò bo gbogbo rẹ tán .  Bí iye èèyàn ṣe ń pọ sí i , bẹẹ ni ìṣòro tó ń bá ilẹ oníkoríko tó lọràá yìí náà ń pọ sí i .  Yíyà tí wọn ya àwọn àgbègbè títóbi lára ilẹ náà sọtọ fún àwọn ẹranko igbó jẹ kókó kan tó ń fa arukutu nígbà gbogbo .  Nígbà kan rí , ẹgbẹẹgbẹrún ẹfọn ló ń rìn káàkiri inú igbó Àríwá Amẹríkà .  Àmọ báyìí , wọn ò sí mọ .  Àwọn kan ń kọminú pé àfàìmọ kó máà jẹ pé ohun kan náà ló ṣì máa ṣẹlẹ sí àwọn agbo wildebeest ńlá tó ṣẹ kù ní Ìlà Oòrùn Áfíríkà .  Nǹkan burúkú gbáà ló máa jẹ lọjọ tá a bá lọ mọ pé ohun àgbàyanu inú ìṣẹdá yìí ti dàwátì .  À ń wọnà fún àkókò náà , lábẹ ìṣàkóso òdodo ti Ọlọrun , nígbà tí èèyàn àti ẹranko yóò máa gbé pọ ní àlàáfíà àti ìṣọkan .  Kí àkókò náà tó dé , ìran àrímáleèlọ yìí yóò ṣì máa jẹ ohun ìwúrí fún wa , ìyẹn bí ṣíṣílọ àwọn ẹranko wildebeest ṣe jẹ àgbàyanu .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Àwọn agbo ẹran yìí ní láti gba inú àwọn odò tó ń yára ṣàn kọjá  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ǹjẹ Ó Yẹ Kí N Máa Wo Àwọn Fídíò Orin ?   Àwọn fídíò orin ti lọ wà jù .  Ńṣe làwọn kan máa ń dà bí àwọn eré tó ṣe ṣókí tí wọn máa ń ṣe lórí tẹlifíṣọn .  Wọn máa ń fi fídíò orin sọ ìtàn , mo sì máa ń gbádùn bí wọn ṣe máa ń fi ijó dárà nínú rẹ .   Casey .   Wọn máa ń jẹ kéèyàn mọ àwọn orin tuntun tó ṣẹṣẹ dórí àtẹ .  Wọn á jẹ kó o mọ àwọn orin tó dùn jù lọ lára àwọn orin tó wà lóde .  Yàtọ síyẹn , sísọrọ nípa àwọn fídíò orin jẹ ohun tó máa ń lárinrin gan - an .   Josh .   Gbogbo kúlẹkúlẹ inú fídíò orin ló ṣe pàtàkì sí mi  ẹni tó ń kọrin , irú aṣọ tó wọ , àti bó ṣe ń jó .  Gbogbo èyí ló máa ń jẹ kí n lóye ìtumọ àwọn ọrọ inú orin náà .   Kimberly .   Mo máa ń fẹ láti rí ohun tí ẹgbẹ olórin tí mo fẹràn jù lọ máa gbé jáde lọtẹ yìí .  Mo fẹràn àwọn àwòrán àti ìró ohùn tí wọn máa ń fi kún fídíò náà kó lè túbọ mórí ẹni wú .  Àwọn fídíò kan sì máa ń pani lẹrìn - ín .  Àmọ èèyàn ní láti ṣọra .   Sam .  BÓYÁ ìwọ náà máa ń gbádùn wíwo àwọn fídíò orin .  Nígbà tí wọn kọkọ ń gbé wọn jáde lórí tẹlifíṣọn , wọn kì í fi bẹẹ náwó lé wọn lórí wọn kì í sì í fi bẹẹ dùn .  Àmọ , nígbà tí àwọn fídíò orin di ohun táyé ń gba tiẹ gan - an , tó tún jẹ pé owó gọbọi làwọn tó ń ta àwo orin ń pa lórí wọn , èyí mú kí wọn túbọ máa dá àwọn àrà oríṣiríṣi sínú wọn , tí wọn sì ń mú kí wọn máa fa àwọn èèyàn mọra sí i .  Lóde òní , wọn ò ṣeé fọwọ rọ sẹyìn lágbo orin , wọn sì gbayì gan - an láàárín àwọn ọdọ .  Láwọn orílẹ - èdè kan , àwọn ilé iṣẹ tẹlifíṣọn kan tiẹ wà tó jẹ pé àwọn fídíò orin nìkan ni wọn máa ń fi hàn látàárọ ṣúlẹ !  Ṣùgbọn kí nìdí tí àwọn ọdọ kan , irú bíi Sam tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ yìí , fi sọ pé ó yẹ kéèyàn ṣọra ?  Ṣé kì í ṣe pé àwọn fídíò orin kan wà tó lè ní ipa búburú lórí rẹ  bóyá kí wọn máa gbin èròkerò sí ọ lọkàn , kí wọn ba ìwà ọmọlúwàbí rẹ jẹ , tàbí kí wọn tiẹ ba àjọṣe tó o ní pẹlú Ẹlẹdàá rẹ jẹ ?  O lè máa wò ó pé irú ìbéèrè wo lèyí kẹ .  Àmọ rò ó wò ná , bó o bá fẹ lúwẹẹ nínú odò kan tàbí nínú òkun , tó o sì rí àwọn àmì ìkìlọ pé ó léwu láti lúwẹẹ níbẹ , ǹjẹ á bọgbọn mu láti kọ etí dídi sí irú ìkìlọ bẹẹ ?  Rárá o .  Bó bá rí bẹẹ nígbà náà , ó bọgbọn mu kó o ṣàyẹwò àwọn ìkìlọ díẹ nípa àwọn fídíò orin .  Àwọn Ewu Tó Wà Nínú Rẹ  Ó yẹ kó o gbà pé ohun tó ò ń rí àti ohun tó ò ń gbọ lè nípa lórí rẹ !  Bíbélì sọ fún wa pé , Sọọlù , ọba tó kọkọ jẹ ní ilẹ Ísírẹlì , lo orin lọnà tó ṣàǹfààní  ìyẹn ni láti fi mú kí ara tù ú .  Ǹjẹ orin tún lè ní ipa búburú lórí ẹni ?  Ìwé náà , Rock and Roll  Its History and Stylistic Development ṣàlàyé pé :  Bí orin ṣe dára tó náà ló tún ní àbùkù tiẹ .  Bí a bá gbà pé orin rọọkì ti ní ipa rere lórí àwọn èèyàn  gẹgẹ bí ìrírí ti fi hàn  , ó tún yẹ ká gbà pé ó ti ní ipa búburú lórí àwọn èèyàn  gẹgẹ bí ìrírí ti fi hàn  .  Bí ẹnì kan bá ń fọnnu pé ,  Ní tèmi o , mo máa ń gbọ orin dáadáa , àmọ kì í nípa kankan lórí mi ,  á jẹ pé onítọhún kò mọ ohun tó ń sọ tàbí pé kò dákan mọ rárá .   Léraléra ni Bíbélì fi hàn pé ohun tá a bá fi ojú rí máa ń nípa lórí ìrònú àti ìmọlára wa .  Nítorí náà , bí àwọn tó ń gbé fídíò orin jáde ṣe ń fi ohun téèyàn lè fojú rí kún orin lọnà tó máa fi wọni lọkàn ṣinṣin máa ń mú kí ipa tí orin ń ní lórí àwọn tó ń gbọ ọ pọ sí i gidigidi .  Irú àwọn nǹkan wo ni wọn sábà máa ń fi hàn ?  Gẹgẹ bí ohun tí ìwádìí kan fi hàn , nǹkan bí ìdá mẹtàdínlọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn fídíò orin rọọkì ló máa ń ní ìwà ipá nínú .  Nǹkan bí ìdá mẹrìndínlọgọrin ló sì ń ní ìwà pálapàla nínú .  Ìwádìí mìíràn lẹnu àìpẹ yìí fi hàn pé ìdá márùndínlọgọrin àwọn fídíò tí wọn ń fi sọ ìtàn ló ń ní ìṣekúṣe nínú , nígbà tí ohun tó lé ní ìdajì wọn sì ní ìwà ipá nínú , tí èyí sábà máa ń jẹ sí àwọn obìnrin .  Pẹlú gbogbo ìsọfúnni yìí , ǹjẹ wíwo irú àwọn fídíò bẹẹ lè ṣèpalára fún ọ lóòótọ ?  Ìwé ìròyìn kan sọ pé  àwọn ìwádìí mẹtàdínlógójì tí wọn ṣe fi hàn pé wíwo àwọn fídíò orin lè mú kí àwọn ọdọ tó ṣẹṣẹ ń bàlágà tètè máa ní ìbálòpọ tàbí kí wọn máa ní ìbálòpọ tó léwu .   Bákan náà , kò sí àní - àní pé bí àwọn olórin ṣe ń gbìyànjú láti ta àwọn tó ti ń kọrin ṣáájú wọn àtàwọn ẹlẹgbẹ wọn yọ , ńṣe ni wọn túbọ ń mú kí àwọn ohun tó burú tí wọn ń fi hàn nínú àwọn fídíò orin pọ sí i .  Ògbógi kan nínú ìmọ ẹkọ sọ pé :  Ọpọ máa ń jiyàn pé ohun tí àwọn ń gbọ , àti èyí tí àwọn ń rí nínú fídíò orin kò yàtọ sí ohun tó wà nínú àwọn orin ìgbà àtijọ . . .  Àmọ ó dà bíi pé ọpọ jù lọ lára àwọn olórin ayé òde òní ló máa ń ní ìwà àfojúdi , tí wọn á máa gbé ìsọkúsọ àti ìwà tí kò bójú mu lárugẹ kí àwọn àwo orin wọn lè tà gan - an .   Ìwé ìròyìn Chicago pẹlú sọrọ lórí àwọn tó máa ń wo fídíò orin lórí ìkànnì tẹlifíṣọn kan báyìí , ó ní :  Ọgọọrọ ìran tí kò bójú mu tó ń gbé àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lárugẹ ni wọn máa ń wò níbẹ .   Ìwé ìròyìn Chicago tún sọrọ nípa fídíò orin kan , tó ṣe àfihàn  ọdọmọkùnrin kan tó jókòó lórí tábìlì nínú ilé oúnjẹ kan tó sì sọ orí sẹyìn .  Ọgbẹ ńlá kan tó kún fún ẹjẹ fara hàn ní ọrùn rẹ , orí rẹ sì jábọ sílẹ .   Ìròyìn mìíràn fi hàn pé nínú fídíò bíburú jáì kan , ọkùnrin kan ń bọ aṣọ tó wọ sọrùn lẹyọ kọọkan , ó sì tún bẹrẹ sí fa ẹran ara rẹ àti iṣan ara rẹ ya pẹlú .  Wọn tún fi àwọn nǹkan mìíràn tó ń múni gbọn rìrì tí kò ṣeé fẹnu sọ hàn nínú fídíò náà .  Àwọn kan lè sọ pé ọrọ ò rí bí wọn ṣe sọ ọ yẹn , pé àwọn fídíò tá a sọrọ nípa wọn níbí ni kò dára rárá , àti pé ọpọ fídíò orin ni kò fi bẹẹ burú .  Àwọn kan tiẹ lè sọ pé àwọn kò rí ohun gidi kan tó ń ríni lára tàbí tó ń múni gbọn rìrì nínú àwọn fídíò náà .  Àmọ ṣé kì í ṣe pé ohun tí èyí wulẹ ń túmọ sí ni pé , wíwo irú àwọn fídíò bẹẹ láwòtúnwò ti ra irú àwọn ẹni bẹẹ níyè ?  Casey , ọdọmọkùnrin tá a mẹnu kàn ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí , sọ pé :  Bí o kò bá fi ààlà sí ohun tó ò ń wò , ohun tó ti máa ń rí ọ lára tẹlẹ yóò di ohun tí kò ní ṣe ọ bákan mọ .  O ò ní mọ ìgbà tí yóò máa wù ọ láti wo àwọn fídíò tó burú ju ti tẹlẹ lọ , tí àwọn ohun tó ti máa ń mú ọ gbọn rìrì á wá di ohun tí kò fi bẹẹ burú mọ lójú rẹ .   Kí ló lè jẹ àbájáde èyí ?  Ó lè wá di ohun tó ṣòro fún ọ gan - an láti fi làákàyè ṣe ìpinnu tó mọgbọn dání .  Nítorí pé ó rọrùn gan - an kí àwọn ohun tí kò dára nípa lórí ìrònú wa , Bíbélì rọ wá pé ká  fi ìṣọ ṣọ ọgbọn tí ó gbéṣẹ àti agbára láti ronú .   Àbájáde búburú mìíràn ni pé , wọn lè ba àjọṣe rẹ pẹlú Jèhófà Ọlọrun jẹ .  Ǹjẹ ìyẹn kọ lohun tó ṣe pàtàkì sí ọ jù lọ ?  Nítorí náà , ó ṣe pàtàkì pé kó o pa àjọṣe yẹn mọ nípa ṣíṣe àwọn ohun tó bá yẹ ní ṣíṣe láti yàgò fún eré ìnàjú èyíkéyìí tí kò bá bójú mu .  Báwo lo ṣe lè ṣe bẹẹ ?  Bí O Ṣe Lè Dáàbò Bo Ara Rẹ  Lákọọkọ ná , gbà pé ó lòdì pátápátá láti máa wo ìran èyíkéyìí tó bá ń ṣe àfihàn ohun tí Bíbélì dìídì dá lẹbi .  Bí fídíò kan bá ń gbé àwọn ohun tí kò  yẹ àwọn ènìyàn mímọ  lárugẹ , o gbọdọ pinnu láti má ṣe wò ó mọ .  Lóòótọ o , ó lè má rọrùn láti yí tẹlifíṣọn sí ìkànnì mìíràn tàbí láti pa á , bó bá jẹ pé fídíò alárinrin kan lò ń wò .  Nítorí náà , ohun tó dára ni pé kó o gbàdúrà bíi ti onísáàmù tó kọwé pé :  Mú kí ojú mi kọjá lọ láìrí ohun tí kò ní láárí .   Sáàmù 119 : 37 .  Ó lè máa rí ọ lára tó o bá wo àwọn fídíò tó ń múni gbọn rìrì bí irú àwọn tá a mẹnu kàn lókè .  Àmọ , ọgbọn ẹwẹ ni wọn fi ṣe àwọn fídíò kan .  Àwọn ibi tí wọn ti fi ìwà pálapàla hàn lè má pọ nínú wọn tàbí kó jẹ pé ẹẹkọọkan ni wọn á máa gbé e sí i .  Wọn lè ti fi ọgbọn ṣètò àwọn ọrọ inú orin náà àtàwọn ohun tí wọn máa fi hàn kó lè gbé àwọn ìlànà kan tí inú Ọlọrun kò dùn sí yọ láìsí pé wọn sọrọ tàbí fi ohun kan tó burú jáì hàn ní kedere .  Àmọ , bó bá dà bíi pé ọkàn rẹ dá ọ lẹbi díẹ lórí fídíò kan tó o wò , ó lè jẹ pé kò bójú mu nìyẹn tàbí pé kò bá ìlànà Kristẹni mu lọnà kan tàbí òmíràn .  Nígbà náà , báwo lo ṣe lè pinnu ohun tó yẹ kó o wò àti ohun tó yẹ kó o yàgò fún nígbà tí fídíò kan kò bá fi àwọn ìwà tó burú hàn ní kedere ?  Lóòótọ , bóyá ò ń wo fídíò orin tàbí o kì í wò ó rárá jẹ ìpinnu tìẹ fúnra rẹ àti ti àwọn òbí rẹ , tí wọn ní ẹrù iṣẹ láti pinnu ohun tó o lè wò àti èyí tó ò lè wò .  Ṣùgbọn , bí àwọn òbí rẹ bá gbà ọ láyè láti máa wo fídíò orin , kò yẹ kó jẹ pé ohun tó bá ṣáà ti dára lójú rẹ ni yóò máa darí rẹ .  Hébérù 5 : 14 rọ wá pé ká  kọ agbára ìwòye wa  kó bàa lè ṣeé ṣe fún wa  láti fi ìyàtọ sáàárín ohun tí ó tọ àti ohun tí kò tọ .   A lè kọ agbára ìwòye wa nípa kíkẹkọọ àwọn ìlànà Bíbélì , èyí tó máa ràn wá lọwọ láti pinnu ohun tó dára àti ohun tó burú lójú Jèhófà .  Bí o bá ń ṣàṣàrò lórí irú àwọn ìlànà Bíbélì bẹẹ , wàá lè mọ ohun tó lè ṣàkóbá fún ìlera rẹ nípa tẹmí , kódà nígbà tí kò bá sí ìlànà Bíbélì pàtó kan láti tọ ọ sọnà .  Bọràn bá rí bẹẹ , àwọn ìlànà Bíbélì wo ní pàtó ló lè tọ ọ sọnà nínú ọràn wíwo fídíò orin ?  A óò jíròrò èyí nínú àpilẹkọ tó máa jáde lọjọ iwájú .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 14    Bí ẹnì kan bá ń fọnnu pé ,  Ní tèmi o , mo máa ń gbọ orin dáadáa , àmọ kì í nípa kankan lórí mi ,  á jẹ pé onítọhún kò mọ ohun tó ń sọ tàbí pé kò dákan mọ rárá    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Ṣé lóòótọ lo lè wo ohun tí kò dára kó má sì nípa lórí rẹ ?   Jí !  Gba Ẹmí Mi Là !   Àwọn òǹtẹwé ìwé ìròyìn Jí !  gba lẹtà kan látọdọ òǹkàwé kan tó mọrírì ìwé ìròyìn náà ní orílẹ - èdè Ítálì .  Lẹtà náà kà lápá kan pé :   Mo ti ń ka Jí !  láti nǹkan bí ogójì ọdún sẹyìn , mo sì fẹràn bó ṣe máa ń jíròrò ọkan - kò - jọkan kókó ẹkọ tó wúlò .  Lẹnu àìpẹ yìí , ibi iṣẹ ni mo wà nígbà tí ikùn àti àyà bẹrẹ sí ro mí gooro .  Mo pinnu láti lọ sílé , àmọ nígbà tí ìrora gógó náà tún dé lẹẹkejì , nǹkan kan wá sí mi lọkàn .  Mo rántí ní kedere , àpilẹkọ kan nínú Jí !  tó ṣàlàyé àwọn àmì tó ń fi hàn pé èèyàn ní àrùn ọkàn .   Ni mo bá pinnu láti lọ sí ilé ìwòsàn .  Inú iyàrá tí màá ti rí dókítà ni mo ṣì wà nígbà tí orí mi yẹ sẹgbẹẹ kan , tí mo sì dákú lọ rangbọndan .  Ọjọ kejì ni wọn ń sọ èyí fún mi nínú iyàrá ìtọjú àkànṣe tí wọn gbé mi lọ .   Ohun tó jẹ kí n wà láàyè lónìí ni pé àwọn dókítà amọṣẹdunjú gbé ìgbésẹ láìjáfara .  Àmọ o , mo tún ní láti kan sáárá sí ìwé ìròyìn yín , èyí tó pèsè ìsọfúnni tó ràn mí lọwọ láti ṣe ìpinnu ọlọgbọn pé ó yẹ kí n lọ sí ilé ìwòsàn .  Jí !  gba ẹmí mi là !    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo ìtẹjáde wa ti December 8 , 1996 , ojú ìwé 6 .   Ìgbà Yìí Gan - an Ni Mo Ṣẹṣẹ Wá Mọ Bó Ṣe Wúlò Tó   Lọdún 1994 , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ ìwé pẹlẹbẹ kan jáde tó sọrọ lórí bó ṣe máa ń ṣòro tó láti kojú àdánù èèyàn wa tó kú .  Àtìgbà náà wá ni ìwé pẹlẹbẹ náà ti ń pèsè ìtùnú fún ọpọlọpọ èèyàn .  Lẹnu àìpẹ yìí , a gba lẹtà kan látọdọ òǹkàwé kan tó mọrírì ìwé pẹlẹbẹ náà ní ìpínlẹ Pennsylvania , lórílẹ - èdè Amẹríkà .  Ó kọwé pé :  Nígbà tí mo kọkọ gba ìwé pẹlẹbẹ náà , ohun tó wá sí mi lọkàn ni pé ,  Ìtẹjáde yìí dára gan - an ni .   Àmọ , ìgbà tí ọmọbìnrin mi kú ní ọsẹ méjì sẹyìn ni mo ṣẹṣẹ wá mọyì rẹ .  Níwọn bí ìbànújẹ ti dorí mi kodò , tí mo sì ń wá ìrànlọwọ , mo bẹrẹ sí ka ìwé pẹlẹbẹ náà .  Ìgbà yìí gan - an ni mo ṣẹṣẹ wá mọ bó ṣe wúlò tó .  Ó sọrọ lórí gbogbo ohun tó ń bà mí nínú jẹ , ó sì tù mí nínú .   Ìwé pẹlẹbẹ náà Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú dáhùn àwọn ìbéèrè bíi : Báwo ni mo ṣe lè fara da ẹdùn ọkàn mi ?  Báwo làwọn ẹlòmíràn ṣe lè ṣèrànwọ ?  Ìrètí wo ló wà fún àwọn tó ti kú ?  Ó ṣeé ṣe kí ìwọ tàbí ẹnì kan tó o mọ rí ìtùnú nípa kíka ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé 32 yìí .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ewé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ojú Ìwòye Bíbélì  Báwo Ló Ṣe Yẹ Ká Lo Òmìnira Tá A ní Láti Sèpinnu ?  ỌLỌRUN fún àwọn ẹdá èèyàn àkọkọ , Ádámù àti Éfà , ní agbára láti lè dá ṣèpinnu fúnra wọn .  Ó fi Ádámù ṣe alábòójútó ọgbà Édẹnì .  Lára iṣẹ tí Ọlọrun fún Ádámù ṣe ni pé kó sọ àwọn ẹranko ní orúkọ tí wọn yóò máa jẹ .  Èyí tó wá jẹ pàtàkì ibẹ ni pé , Ádámù àti Éfà lómìnira láti pinnu bóyá kí àwọn ṣègbọràn sí Ọlọrun tàbí bẹẹ kọ .  Jẹnẹsísì 2 : 17 , 18 .  Látìgbà náà wá , àìlóǹkà ìpinnu làwọn èèyàn ti ṣe  ọpọ nínú àwọn ìpinnu wọnyí dára , àwọn kan burú , àwọn mìíràn sì bògìrì .  Díẹ lára àwọn ìpinnu tí kò mọgbọn dání táwọn èèyàn ṣe ti fa aburú ńlá .  Síbẹ , láìka gbogbo èyí sí , Ọlọrun kò fìgbà kan rí gba ẹtọ tó fún wa láti ṣèpinnu lọwọ wa .  Níwọn bí òún ti jẹ Baba onífẹẹ , ó pèsè ìrànlọwọ fún wa nípasẹ Bíbélì ká lè ṣe àwọn ìpinnu tó bọgbọn mu .  Ó tún ṣe kìlọkìlọ fún wa nípa ohun tí ṣíṣe àwọn ìpinnu tí kò bọgbọn mu máa yọrí sí .  Bíbélì sọ pé ohun táa bá gbìn la óò ká .  Gálátíà 6 : 7 .  Ṣíṣe Àwọn Ìpinnu Ara Ẹni  Nínú àwọn ọràn kan , Ọlọrun máa ń dìídì jẹ ká mọ ohun tí òun fẹ nípa fífún wa ní àwọn ìtọsọnà pàtó .  Àmọ nínú àwọn ọràn tó pọ jù lọ , Bíbélì ò gbé àwọn òfin kalẹ láti máa darí gbogbo ohun tá a bá ń ṣe .  Kàkà bẹẹ , ó fún wa ní ìlànà tó gbòòrò , èyí tó fún kálukú láyè láti ṣe ohun tó wù ú àti ohun tó bá ìfẹ ọkàn rẹ mu .  Bí àpẹẹrẹ , wo ohun tó sọ lórí ọràn eré ìtura .  Ìwé Mímọ pe Jèhófà ní  Ọlọrun aláyọ .   Ọrọ rẹ sọ pé  ìgbà rírẹrìn - ín wà ,   ìgbà títọ pọn - ún pọn - ún kiri  sì wà .  Bíbélì sọ fún wa pé Ọba Dáfídì kọ orin fún ìgbádùn àwọn ẹlòmíràn .  Jésù lọ síbi àsè ìgbéyàwó kan , ó sì mú kí ayẹyẹ ìgbéyàwó náà lárinrin sí i nípa sísọ omi di ọtí wáìnì .  Jòhánù 2 : 1 - 10 .  Àmọ ṣá o , Bíbélì kìlọ fún wa pé :  Ẹni tí ó bá ń bá àwọn ọlọgbọn rìn yóò gbọn , ṣùgbọn ẹni tí ó bá ń ní ìbálò pẹlú àwọn arìndìn yóò rí láburú .    Ìṣẹfẹ rírùn  àtàwọn ìwà pálapàla máa ń múnú bí Ọlọrun ó sì lè ba àjọṣe wa pẹlú rẹ jẹ .  Béèyàn bá ń mu ọtí líle láìbojúwẹyìn níbi àríyá , àwọn ìṣòro ńláǹlà lè tìdí rẹ yọ .  Jèhófà Ọlọrun tún kórìíra ìwà ipá .  Sáàmù 11 : 5 ; Òwe 3 : 31 .  Àwọn ẹsẹ Bíbélì wọnyí yóò ràn wá lọwọ láti mọ ohun tó jẹ ojú ìwòye Ọlọrun nípa eré ìtura .  Nígbà tí àwọn Kristẹni bá ń ṣe ìpinnu , wọn máa ń fi ohun tí Bíbélì sọ sọkàn .  Dájúdájú , gbogbo wa ni yóò dáhùn fún àwọn ohun tó bá jẹ àbájáde ìpinnu tá a fúnra wa ṣe , ì báà jẹ rere tàbí búburú .  Gálátíà 6 : 7 - 10 .  Lọnà kan náà , a rọ àwọn Kristẹni láti máa ṣe àwọn ìpinnu ọlọgbọn , èyí tó bá àwọn ìlànà Bíbélì mu lórí àwọn ọràn tó ní í ṣe pẹlú aṣọ wíwọ , ìgbéyàwó , ọmọ títọ , àti ọràn iṣẹ ajé .  Èyí kan àwọn ọràn tí Ìwé Mímọ ò sọ ohun kan pàtó nípa wọn , síbẹ tó jẹ pé àwọn ìlànà tó wà nínú rẹ lè ràn wọn lọwọ láti ṣe àwọn ìpinnu tá a gbé karí ẹrí ọkàn .  Nínú gbogbo ìpinnu ara ẹni tí àwọn Kristẹni bá ń ṣe , wọn gbọdọ máa fi ìlànà yìí sílò , tó sọ pé :  Yálà ẹ ń jẹ tàbí ẹ ń mu tàbí ẹ ń ṣe ohunkóhun mìíràn , ẹ máa ṣe ohun gbogbo fún ògo Ọlọrun .   1 Kọríńtì 10 : 31 .  Ìlànà kan tún wà tó yẹ ká máa fi sọkàn nínú ọràn ṣíṣe ìpinnu ara ẹni , òun ni pé  kí a má ṣe máa yọjú sí ọràn ọlọràn .   Nínú ṣíṣe ìpinnu ara ẹni , onírúurú ìpinnu tí kò ta ko ìfẹ Ọlọrun ló sábà máa ń wà fún àwọn Kristẹni láti ṣe .  Nípa bẹẹ , ohun tó wu Kristẹni kan lè máà jẹ ohun tó máa wu àwọn mìíràn .  Kò ní dùn mọ Ọlọrun nínú rárá láti rí àwọn ìránṣẹ rẹ kí wọn máa dá ara wọn lẹjọ .  Bíbélì fún wa ní ìmọràn ọlọgbọn yìí pé :  Kí ẹnikẹni nínú yín má jìyà gẹgẹ bí . . . olùyọjúràn sí ọràn àwọn ẹlòmíràn .   1 Pétérù 4 : 15 .  Ìpinnu Láti Sin Ọlọrun  Léraléra ni Bíbélì sọ nípa àwọn àǹfààní tó wà nínú ṣíṣègbọràn sí Ọlọrun .  Síbẹ , Ọlọrun kò fipá mú àwọn èèyàn láti sin òun .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ló ń ké sí àwọn èèyàn tó jẹ ẹdá ọwọ rẹ láti wá di olùjọsìn òun .  Bí àpẹẹrẹ , Bíbélì sọ pé :  Ẹ wọlé wá , ẹ jẹ kí a jọsìn , kí a sì tẹrí ba ; ẹ jẹ kí a kúnlẹ níwájú Jèhófà Olùṣẹdá wa .   Sáàmù 95 : 6 .  Irú ìkésíni yìí la nawọ rẹ sí Ísírẹlì ìgbàanì .  Ní ohun tó lé lẹgbẹrún mẹta ààbọ  3,500  ọdún sẹyìn , orílẹ - èdè Ísírẹlì dúró níwájú Òkè Sínáì , Ọlọrun sì jẹ kí àràádọta ọkẹ èèyàn náà mọ nípa ìlànà tó wà fún ìjọsìn tòótọ tá a fi hàn nínú Òfin Mósè .  Wọn ní láti ṣe ìpinnu kan : Ṣé wọn á sin Ọlọrun àbí wọn kò ní sìn ín ?  Kí ni ìdáhùn wọn ?  Gbogbo wọn ló panu pọ sọ pé :  Gbogbo ohun tí Jèhófà sọ ni àwa múra tán láti ṣe , a ó sì jẹ onígbọràn .   Àwọn fúnra wọn ló pinnu láti jọsìn Jèhófà .  Ní ọrúndún kìíní , Jésù bẹrẹ iṣẹ wíwàásù ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun .  Kò fipá mú ẹnikẹni láti wá dara pọ mọ òun nínú iṣẹ yìí .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ló fi pẹlẹtù ké sí àwọn mìíràn pé :  Wá di ọmọlẹyìn mi .   Ọpọ tẹwọ gba ìkésíni rẹ wọn sì bẹrẹ sí wàásù pẹlú rẹ .  Lẹyìn àkókò díẹ , àwọn kan pinnu láti fi Jésù sílẹ .  Júdásì pinnu láti dà á .  Lẹyìn náà , lábẹ ìtọsọnà àwọn àpọsítélì , ọpọ èèyàn púpọ sí i di ọmọ ẹyìn , kì í ṣe nípa fífi idà halẹ mọ wọn , bí kò ṣe nípa lílo òmìnira tí wọn ní .  Wọn ní  ìtẹsí - ọkàn títọ  wọn sì  di onígbàgbọ .   Ọrọ kò yàtọ lónìí náà , torí pé tinútinú wọn làwọn Kristẹni tòótọ fi ń ṣègbọràn sí Ọrọ Ọlọrun tí wọn sì ń tẹ lé àwọn ẹkọ Jésù .  Ó ti wá ṣe kedere pé , Ọlọrun fẹ ká lo agbára tó fún wa láti ṣe ìpinnu .  Ó tún pèsè ìtọsọnà nínú Bíbélì , èyí tó lè ràn wá lọwọ láti ṣe àwọn ìpinnu ọlọgbọn .  Nígbà tó bá sì dọràn ṣíṣe ìpinnu ara ẹni , Kristẹni kọọkan ní láti gbé àwọn ìlànà tí Ọlọrun pèsè yẹ wò dáadáa .  Ọnà yẹn nìkan ṣoṣo la fi lè máa ṣe  iṣẹ ìsìn ọlọwọ  sí Ọlọrun  pẹlú agbára ìmọnúúrò wa .   Róòmù 12 : 1 .  Aráàlú Ṣèbẹwò Tó Mórí Wọn Wú  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ JÁMÁNÌ   Ó GA jù !  Àní sẹ , ó ti lọ wà jù !    Ẹ kú àlejò wa , a mọrírì àwọn nǹkan mèremère tẹ ẹ fi hàn wá .  Ńṣe lara tù wá pẹsẹ .   Kí ló mú kí ọpọlọpọ àwọn olùṣèbẹwò máa sọ irú àwọn ọrọ ìmọrírì wọnyí ?  Ìbẹwò tó wáyé lópin ọsẹ ni , èyí tí ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ilẹ Jámánì ṣètò rẹ fún gbogbo èèyàn .  Fún ọjọ mẹta gbáko , ìyẹn láti ọjọ Friday , May 24 , sí ọjọ Sunday , May 26 , 2002 , ni àwọn ilẹkùn ẹka iléeṣẹ náà tó wà ní àgbègbè Selters - Taunus fi wà ní ṣíṣísílẹ fún àwọn olùṣèbẹwò láti wá dara pọ mọ àwọn olùyọǹda - ara - ẹni tí wọn lé lẹgbẹrún kan tí wọn ń ṣiṣẹ níbẹ , láti ṣe ayájọ ọgọrùn - ún ọdún kan tí wọn ti dá ẹka iléeṣẹ ilẹ Jámánì sílẹ .  Tìtaratìtara ni àwọn ìjọ Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní àgbègbè ẹka iléeṣẹ náà fi kópa nínú fífún àwọn èèyàn ní àkànṣe ìkésíni .  Ní ọsẹ méjì ṣáájú ọjọ ayẹyẹ ńlá náà , ó lé ní ọkẹ márùn - ún  100,000  ìwé ìkésíni tí wọn pín fún àwọn èèyàn tàbí tí wọn fi sílẹ lẹnu ọnà ilé wọn .  Láfikún sí fífún àwọn èèyàn ní ìwé ìkésíni , wọn gbé àwọn ìkéde àtàwọn àpilẹkọ gígùn lórí ìbẹwò náà jáde nínú àwọn ìwé ìròyìn bẹẹ ni wọn sì tún kéde rẹ lórí rédíò .  Wọn mú ìwé ìkésíni lọ fún àwọn oníṣòwò tó máa ń ta ọjà fún ẹka iléeṣẹ náà àtàwọn tó jẹ aláṣẹ .  Ó lé ní ẹgbẹrún méje  7,000  èèyàn tó tẹwọ gba ìwé ìkésíni náà  ọpọ jù lọ lára wọn ni kì í sì ṣe Ẹlẹrìí Jèhófà .  Àwọn olùṣèbẹwò rìn kọjá láwọn ibi ìtẹwé , ibi ìdìwépọ , ẹka ìkówèéránṣẹ , àwọn ibi tí wọn ti ń ṣiṣẹ ọwọ , àti ibi ìfọṣọ , títí kan apá kan lára ilé tó ní àwọn ọfíìsì tí wọn ti ń bójú tó iṣẹ ibẹ .  Àwọn àwòrán tí wọn fi hàn jẹ kí àwọn èèyàn mọ nípa bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe rọ tímọtímọ mọ àwọn ìlànà Bíbélì nílẹ Jámánì nígbà ìṣàkóso ìjọba Násì àti lábẹ ìjọba Kọmúníìsì .  Àfihàn kan lórí Bíbélì fi ẹẹdẹgbẹrin  700  ibi ọtọọtọ hàn nínú Bíbélì , èyí tó ń pe àfiyèsí sí ìdí tó fi yẹ láti lo orúkọ Ọlọrun , Jèhófà .  Kò ṣeé ṣe láti kọ gbogbo ọrọ ìmọrírì táwọn èèyàn sọ sínú àpilẹkọ yìí , àmọ díẹ rèé lára ohun táwọn èèyàn sọ .   Gbogbo àwọn tó wà níbí lara wọn yọ mọọyàn .  Ohun gbogbo ló mọ tónítóní wọn sì rí nigínnigín .  Gbogbo nǹkan rí bó ṣe yẹ  àwọn èèyàn tó ń gbé níbí bá àyíká yìí mu .  Ó wù wá pé kí àwa náà lè ní díẹ lára irú ẹmí ọyàyà tẹ ẹ ní .   Tọkọtaya àgbàlagbà kan .   Ẹ ṣeun gan - an fún oúnjẹ aládùn tẹ ẹ fún wa àti bẹ ẹ ṣe tọjú wa tọyàyàtọyàyà .  A gbádùn rẹ gan - an ni , àá sì fẹ láti tún padà wá .  Àwọn èèyàn tó wà níbí yìí dára gan - an ni , tẹgàn kọ !   Ìwé táwọn àlejò ń kọ ọrọ sí , èyí tí àwùjọ kan láti yunifásítì ìmọ iṣẹ ẹrọ gíláàsì fi ṣètọrẹ .   Ẹ ṣeun gan - an ni fún gbígbà tẹ ẹ gbà wá tọwọtẹsẹ ní iléeṣẹ yín .   A  gbádùn ìbẹwò tá a ṣe síbẹ gan - an ni .  Ẹ bá wa kí àwọn tó wà ní ẹka ìfọṣọ dáadáa , torí a kò tíì ṣèbẹwò sí iléeṣẹ tó mọ tónítóní tó sì rí nigínnigín bẹẹ rí .   Lẹtà orí kọǹpútà tí aṣojú láti iléeṣẹ kan tó ń ṣe ọṣẹ ìfọṣọ àtàwọn ohun èèlò mìíràn fi ránṣẹ .  Eva , tó mú àwọn olùṣèbẹwò káàkiri lọjọ náà , sọ pé :  Nígbà kọọkan tí mo bá kó àwọn èèyàn lọ , ẹnì kan á wà ṣáá tí yóò sọ nípa àwọn iyàrá tí à ń gbé pé :  Ẹ jẹ ká lọ kó ẹrù wa wá .  À ń kó bọ !    Nígbà tí obìnrin kan tó wà nínú àga onítáyà ń wo àwòrán ẹka iléeṣẹ náà nínú ìwé , olùyọǹda - ara - ẹni kan lọ béèrè bóyá òun lè ràn án lọwọ .  Obìnrin náà dáhùn pé :  Rárá , má ṣèyọnu !   Ó sọ pé láti wákàtí márùn - ún sẹyìn lòún ti wà nínú ọgbà náà àti pé òun kò lè jókòó sára mọ nínú àga onítáyà náà .  Orí ibùsùn ló sábà máa ń wà , ara sì ti ń ni ín gan - an lákòókò yẹn .  Àmọ ó ṣàlàyé pé :  Ǹ bá ní kí n sùn sílé jẹjẹ , àmọ ẹẹkan ṣoṣo ni irú àǹfààní ìbẹwò yìí máa ń yọjú !   Ó fi kún un pé :  Gbogbo nǹkan tó wà níbí ló gbádùn mọni débi pé , mo fẹ rí i dájú pé ohun kan kò ṣẹ kù tí n kò rí !   Wọn béèrè lọwọ Georg tó jẹ ọmọ ọdún márùn - ún pé kí ló wù ú jù lọ .  Níwọn bó ti nífẹẹ sí ẹrọ ìtẹwé ńlá tó rí , ó dáhùn pé :  Àwọn bébà yẹn ni !  Wọn á fi wọn sínú ẹrọ náà lápá kan , wọn á sì jáde lápá kejì bí ìwé ìròyìn .  Ìyẹn wù mí gan - an ni !   Nǹkan ìyàlẹnu kan ṣẹlẹ sí Ẹlẹrìí kan .  Ọkọ rẹ tí kì í ṣe Ẹlẹrìí , tó jẹ pé ẹẹkan ṣoṣo ló tíì lọ sípàdé Kristẹni rí , gbà láti bá a lọ síbi àbẹwò náà lọjọ Sátidé .  Lọjọ Sunday , nígbà tí ìyàwó rẹ dé sílé láti ìpàdé ìjọ , ó ti múra dẹdẹ ó sì ti ṣe tán láti jáde .  Ni ìyàwó rẹ bá béèrè pé :  Kí ló ń ṣẹlẹ kẹ ?   Ó dá a lóhùn pé :  Ṣó o rí i , àkókò kò tó lánàá láti rí gbogbo nǹkan tán .  Torí náà , bó o bá ti ṣe tán , ká máa lọ sí Selters ló kù .  Mo fẹ lọ wo àwọn ohun tó wà níbẹ dáadáa .   Níbi tí wọn ti ṣe àfihàn lórí Bíbélì , obìnrin àgbàlagbà kan tó múra dáadáa fìtìjú béèrè ibi tó ti lè rí fóònù lò torí pé ó fẹ bá ẹnì kan sọrọ ní kíákíá .  Ohun tó ṣẹlẹ ni pé , iṣẹ dídi ìwé pọ ni ọkọ rẹ ń ṣe , ó mọ nípa ká sọ àwọn ìwé tó ti di ògbólógbòó di tuntun padà .  Òun àti ọkọ rẹ máa ń pàdé déédéé pẹlú àwùjọ àwọn èèyàn kan táwọn náà fẹràn ìwé , tí ọkan lára wọn jẹ pásítọ ṣọọṣì Pùròtẹsítáǹtì kan , ẹni tó nífẹẹ láti máa ṣa àwọn Bíbélì tó bá ti já kiri .  Ẹni yẹn gan - an ló ń wá ọnà láti pè lójú méjèèjì .  Níwọn bí ìyẹn kò ti sí nílé , ó ránṣẹ sílẹ lórí ẹrọ tẹlifóònù tó máa ń gba ohun sílẹ pé :  Rí i pé o wá síbí yìí lónìí bó bá ti lè ṣeé ṣe fún ọ tó .  Ó dá mi lójú pé o ò tíì rí irú nǹkan tí mò ń rí níbí yìí rí .  O ò gbọdọ má rí i o !   Tọkọtaya kan àti ọmọ wọn wá ṣèbẹwò láti ìlú Limburg tí kò fi bẹẹ jìnnà .  Wọn ò tíì gbọ nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà rí títí di ìgbà tí wọn gba ìkésíni nílé wọn .  Tọkọtaya náà gbà láti wá wo iléeṣẹ ńlá yìí tó wà ní Selters .  Marlon àti Leila tí wọn jẹ olùyọǹda - ara - ẹni ní ẹka iléeṣẹ ilẹ Jámánì lọ bá wọn , wọn sì ṣàlàyé síwájú sí i fún wọn nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà àti àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ ní ẹka iléeṣẹ náà .  Gbogbo ìwọnyí wú ìdílé náà lórí débi pé , àwọn òbí náà sọ pé kí ẹnì kan wá sílé àwọn láti wá máa kọ wọn lẹkọọ Bíbélì déédéé .   Ibí yìí ti lọ wà jù , ọpọ nǹkan tó sì ń gbádùn mọni ló kún ibí .  Ẹrọ ìtẹwé nìkan ni mo rí , àmọ ó tóbi gan - an ni .  Èèyàn dáadáa gbáà ni yín , ara yín yọ mọọyàn , ohun tó sì wù mí nìyẹn .   Ọrọ tí Stefanie  ọmọ ọdún méjìlá  kọ sílẹ nínú ìwé táwọn àlejò ń kọ ọrọ sí .  Obìnrin kan tó wá láti abúlé tó wà nítòsí sọ pé :  Mo gbọdọ jẹ kẹ ẹ mọ nǹkan kan .  Mùsùlùmí ni mí , àmọ ó ti pẹ tí mo ti fẹ mọ bí ibí yìí ṣe rí .  Gbogbo yín pátá lẹ yááyì léèyàn , tára yín sì balẹ .  Ẹ jẹ kí àwa tá a jẹ  àjèjì  nímọlára pé ẹ nífẹẹ wa .  Ẹ ń fìfẹ hàn sáwọn èèyàn .  Ìyẹn ti lọ wà jù !  Èmi àtọkọ mi tún ń bọ lọla .   Ohun tí obìnrin náà kọ sínú ìwé àwọn àlejò ni pé :  Inú mi dùn gan - an ni !  Ńṣe ló dà bíi pé inú Párádísè ni mo wà .   Awakọ tó ń wa ọkan lára àwọn bọọsì tó ń kó àwọn èrò láti ibi kan sí òmíràn láàárín ọgbà náà gbọ tí ọkan lára àwọn èrò tó gbé ń sọ fún òmíràn pé :  Ara àwọn aráabí yìí mà yọ mọọyàn o !  Ìyẹn ni pé nǹkan tó tó báyìí ni wọn ń ṣe níbí tí mi ò mọ láti ọjọ yìí .  Ìsinsìnyí ni mo ṣẹṣẹ wá mọ ohun táwọn èèyàn wọnyí ń ṣe níbí yìí .  O ò rí i bí ìwà wọn ṣe dára .  Kò lè ṣẹyìn inú ìsìn tí wọn ti tọ wọn dàgbà àti ẹkọ tí wọn ń fi kọ wọn .   Wákàtí méjì lẹyìn tí ayẹyẹ náà parí , ọkùnrin kan ń rìn lọ rìn bọ ní gbàgede náà , níwájú ilé tó ní àwọn ọfíìsì tí wọn ti ń bójú tó iṣẹ ibẹ .  Ó ń ronú jinlẹ lórí nǹkan kan , bẹẹ ló ń mi orí rẹ tó sì tún ń bojú wẹyìn wo ilé náà .  Ló bá sún mọ ọkan lára àwọn olùyọǹda - ara - ẹni tó wà níbẹ , ó sì sọ pé :  Ó hàn gbangba pé ìfẹ ló ń sún un yín ṣe gbogbo ohun tẹ ẹ ń ṣe níbí .  N kì í ṣe ọkan lára ẹyin Ẹlẹrìí Jèhófà , àmọ mo gbàdúrà pé kí Jèhófà máa bù kún un yín .   Ẹnì kan tó jẹ Ẹlẹrìí sì kọwé pé :  Pẹlú lẹtà kékeré yìí , mo fẹ láti fi ìmọrírì àtọkànwá mi hàn sí i yín .  Kò sì ohun kan tí ẹ kò ṣe láti mú kí ìbẹwò sí ẹka iléeṣẹ yìí pinminrin . . . .  Gbogbo rẹ látòkèdélẹ jẹ ìtọwò fún àkókò náà , nígbà tí gbogbo ìran èèyàn á máa gbé pa pọ ní ìṣọkan ! . . .  Dájúdájú , àwọn ọjọ ìbẹwò wọnyí sí ẹka iléeṣẹ yìí ti fi kún ògo Ọlọrun wa , Jèhófà .   Sandra .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Wọn ṣètò ohun tí wọn fi ń gbé àwọn èèyàn lọ sókè lọ sódò , àwọn tó jẹ arúgbó , àwọn aláàbọ ara , àtàwọn tò bá kàn ṣáà ti rẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Àfihàn àwọn ọnà tí wọn ń gbà wàásù láwọn àkókò tó ti kọjá   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Ẹ káàbọ sí àbẹwò ẹka iléeṣẹ wa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Àfihàn lórí Bíbélì   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Olùyọǹda - ara - ẹni kan ń ṣàlàyé nípa ìmọ iṣẹ ẹrọ lọnà tó rọrùn láti yéni  Ọkùnrin Kan Tó Yàn Láti Ṣègbọràn Sí Ọlọrun  LÁWỌN àkókò tí nǹkan le gan - an lọdún 1937 , tí àwọn èròǹgbà yíyàtọsíra ń fa arukutu ní ọpọ àwọn orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù , àwọn ìpinnu tó ṣòroó ṣe dojú kọ àwọn Kristẹni tòótọ .  Ṣé Ọlọrun ni kí wọn ṣègbọràn sí ni àbí àwọn èèyàn ?  Àwọn ọdọkùnrin tí wọn ti wọ ọjọ orí ogun jíjà mọ pé ṣíṣègbọràn sí Ọlọrun lè ná wọn ní ìwàláàyè wọn .  Antonio Gargallo , ọmọ ilẹ Sípéènì kan tó jẹ ọmọ ọdún mọkàndínlógún náà ní láti ṣe irú ìpinnu bẹẹ .  Ó ti ń lọ sí bí ọdún kan tí ogun abẹlé ti ń jà nílẹ Sípéènì nígbà tí àwọn ọmọ ogun ajàjàgbara lábẹ Ọgágun Franco ké sí i láti wá wọ iṣẹ ológun .  Ọdún kan ṣáájú ìgbà yẹn ni Antonio ṣèrìbọmi gẹgẹ bí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó sì ti ka ìmọràn Ìwé Mímọ tó sọ pé àwọn ìránṣẹ Ọlọrun kò gbọdọ dá sí tọtún - tòsì bẹẹ ni wọn ò tiẹ gbọdọ kọ iṣẹ ogun jíjà .  Níwọn bí Antonio kò ti fẹ láti di sójà kó sì máa pa àwọn ọmọ orílẹ - èdè ẹlẹgbẹ rẹ , ó gbìyànjú láti sá lọ sí ilẹ Faransé .  Àmọ ọwọ tẹ ẹ wọn sì mú un lọ sí bárékè àwọn ológun tó wà ní ìlú Jaca , ní ìpínlẹ Huesca , nítòsí ẹnubodè ilẹ Faransé .  Ilé ẹjọ àwọn ológun sọ fún un pé ó ní láti ṣe ìpinnu kan : Ìyẹn ni yálà kó gbé ìbọn tàbí kí wọn pa á .  Antonio yàn láti ṣègbọràn sí Ọlọrun .  Nígbà tó kù díẹ kí wọn pa á , ó kọ lẹtà tó wà nísàlẹ yìí sí màmá rẹ àti arábìnrin rẹ , tí wọn kì í ṣe Ẹlẹrìí Jèhófà :   Wọn ti mú mi , wọn ò sì gbọ ẹjọ mi tí wọn fi dájọ ikú fún mi .  Lálẹ òní , màá kí ayé pé ó dìgbóṣe .  Ẹ má ṣe jẹ kí inú yín bà jẹ , ẹ má sì sunkún . . . , nítorí pé Ọlọrun ni mo ṣègbọràn sí .  Ó ti dé , ó ti dé ná , àmọ ohun tí mo pàdánù kò pọ , nítorí pé bó bá jẹ ìfẹ Ọlọrun , mo ṣì tún máa padà wà láàyè , yóò sì jẹ ìwàláàyè tó sàn ju ti ìsinsìnyí lọ . . . .  Ọkàn mi balẹ pẹsẹ bí wákàtí ikú mi ṣe ń sún mọ .  Bí mo ti ń kọ ìwé yìí , mo nímọlára pé ńṣe lẹ gbá mi mọra .  Èmi ni ọmọkùnrin yín àti arákùnrin yín tó nífẹẹ yín gidigidi .    Àwọn sójà mẹta ròyìn pé , bí Antonio ṣe ń lọ sí ibi tí wọn ti máa pa á , àwọn orin ìyìn ló ń kọ sí Jèhófà .  Ọlọrun àti Ọmọ rẹ máa ń kíyè sí irú àwọn ìrúbọ bí èyí .  Ìdánilójú wa ni pé , àwọn Kristẹni olóòótọ , bí Antonio , yóò gba èrè wọn nípasẹ àjíǹde .  Jòhánù 5 : 28 , 29 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Lẹtà Antonio , èyí tó wà nípamọ fún ọpọ ọdún nínú ibi ìkówèésí àwọn ológun ilẹ Sípéènì , kò tẹ ìyá rẹ lọwọ .  Oorun  Ṣé Fáwọn Olóòrayè ni Àbí Ohun Àìgbọdọmáṣe ?  LÓJÚ ÀWỌN ÈÈYÀN KAN , fífi àkókò ṣòfò ni oorun sísùn jẹ .  Ó tẹ wọn lọrùn kí ọwọ wọn máa dí lójoojúmọ lẹnu iṣẹ oúnjẹ òòjọ àti àwọn àjọṣe àárín ẹgbẹ òun ọgbà , kó wá jẹ pé ìgbà tó bá ti rẹ wọn tẹnutẹnu nìkan ni wọn máa tóó sùn .  Àmọ o , ní tàwọn ẹlòmíràn , tó jẹ pé ọpọ òru ni wọn kì í rí oorun sùn tí wọn á kàn máa yí kiri lórí ibùsùn títí di àfẹmọjú tí oorun á ṣẹṣẹ wá gbé wọn lọ , kò sí ohun tí wọn ò lè ṣe láti lè máa sun oorun àsùngbádùn .  Kí ló fà á táwọn kan kì í fi í rí oorun sùn , nígbà tó sì jẹ pé àwọn kan kì í tiẹ fẹẹ sùn rárá ?  Ǹjẹ ó yẹ ká wo oorun bi ohun tó wà fáwọn olóòrayè àbí bí ohun àìgbọdọmáṣe ?  Láti dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí , ó yẹ ká lóye ohun tó ń ṣẹlẹ nínú ara wa nígbà tá a bá ń sùn .  Ó Ṣòro Láti Ṣàlàyé Bí Oorun Ṣe Ń Múni Lọ  Ohun náà gan - an tó ń mú kí oorun gbéni lọ kò tíì yé ọmọ ẹdá .  Àmọ o , àwọn olùṣèwádìí sọ pé oorun jẹ ohun kan tó díjú láti ṣàlàyé , wọn ní ọpọlọ ló ń darí rẹ , àti pé aago kan nínú ara wa náà tún ń ṣàkóso rẹ .  Bá a bá ṣe ń dàgbà sí i ni oorun sísùn wa máa ń yí padà .  Ọmọ tí wọn bá ṣẹṣẹ bí máa ń sùn ṣẹ - ṣẹẹ - ṣẹ ní ọpọ ìgbà lóòjọ , èyí tí àpapọ rẹ máa ń jẹ nǹkan bíi wákàtí méjìdínlógún .  Gẹgẹ bí ohun tí àwọn ògbógi nípa oorun sọ , bó tilẹ jẹ pé oorun tí àwọn àgbàlagbà kan nílò lójúmọ ọjọ kan lè máà ju wákàtí mẹta péré lọ , àwọn mìíràn nílò oorun tó tó wákàtí mẹwàá .  Àwọn ìwádìí ẹnu àìpẹ yìí ti fi hàn pé , àwọn ìyàtọ díẹdíẹ nínú bí aago inú ara wa ṣe ń ṣiṣẹ tún lè jẹ ká mọ ìdí tí àwọn ọdọlangba kan fi máa ń lọra láti dìde lórí ibùsùn nígbà tí ilẹ bá mọ .  Ó dà bíi pé aago inú ara máa ń sún síwájú nígbà ìbàlágà , èyí sì máa ń mú kí àwọn ọdọlangba máa pẹ kí wọn tó sùn , kí wọn sì máa pẹ jí .  Àṣà kí wọn má pẹ kí wọn tó sùn yìí wọpọ gan - an láàárín àwọn ọdọlangba , ó sì sábà máa ń pòórá nígbà tí wọn bá fi máa pé ọmọ ọdún mọkàndínlógún .  Àwọn èròjà kan nínú ara wa ló ń darí aago inú ara , àwọn ògbógi sì ti ṣàwárí púpọ lára wọn .  Ọkan lára wọn ni èròjà melatonin , èyí tí wọn sọ pé ó ṣeé ṣe kó jẹ pé òun ló ń mú kí oorun máa kun èèyàn .  Ọpọlọ ló ń pèsè èròjà yìí , àwọn onímọ sáyẹǹsì kan sì gbà pé òun ni kì í jẹ kí ara èèyàn gbé kánkán mọ ṣáájú kéèyàn tó sùn .  Nígbà tí ọpọlọ bá ń mú èròjà yìí jáde , ara ẹni á silé , ẹjẹ tó ń ṣàn lọ sí ọpọlọ á máa dín kù , àwọn iṣan ara wa á sì bẹrẹ sí í dẹ díẹdíẹ , títí wọn á fi di aláìlágbára mọ .  Kí lohun tó máa ń ṣẹlẹ tẹ lé e nígbà téèyàn bá ti ń sùn ?   Ohun Tó Ń Ṣe Ara Ẹdá Lóore Jù Lọ   Ní nǹkan bíi wákàtí méjì lẹyìn tá a bá ti sùn , ẹyinjú wa méjèèjì á bẹrẹ síí yí sọtùn - ún sósì .  Ìwádìí tí àwọn onímọ sáyẹǹsì ṣe lórí ọràn yìí ló mú kí wọn pín oorun sí ọnà pàtàkì méjì .  Ọkan ni oorun àsùnwọra tó máa ń mú kí ẹyinjú yí lọ yí bọ léraléra , èkejì sì ni oorun àsùnwọra tí ẹyinjú ẹni kì í yí lọ yí bọ .  A tún lè pín oorun tí ẹyinjú ẹni kì í yí lọ yí bọ sí ìpele mẹrin ọtọọtọ , èyí tí ìpele kọọkan máa ń mú kí oorun túbọ wọra sí i béèyàn ṣe ń sùn nìṣó .  Nígbà téèyàn bá ń sun oorun àsùnwọra lóru , oorun tí ẹyinjú ń yí lọ yí bọ máa ń wáyé ní àìmọye ìgbà , tí oorun tí ẹyinjú ẹni kì í yí lọ yí bọ sì máa ń là á .  Ìgbà téèyàn bá ń sùn tí ẹyinjú sì ń yí lọ yí bọ lèèyàn sábà máa ń lálàá .  Gbogbo iṣan ara á sinmi , ara ẹni á sì balẹ pẹsẹ lásìkò yìí , èyí ló máa ń jẹ kí ara tuni nígbà téèyàn bá jí .  Láfikún sí i , àwọn olùṣèwádìí kan gbà gbọ pé àsìkò yìí ni àwọn ohun tuntun tá a ṣẹṣẹ kọ máa ń ráyè jókòó dáadáa sínú ọpọlọ , tí yóò sì wà lára àwọn ohun téèyàn á máa rántí fún ìgbà pípẹ .  Nígbà tá a bá sùn wọra  ìyẹn ìpele kẹta àti ìkẹrin oorun tí ẹyinjú ẹni kì í yí lọ yí bọ  , ìwọn ìfúnpá wa àti ìlùkìkì ọkàn wa á lọ sílẹ gan - an , èyí á mú kí ètò ìṣànkiri ẹjẹ ara wa sinmi , kò sì ní jẹ ká ní àwọn àrùn tó jẹ mọ ọkàn àti òpójẹ .  Láfikún sí i , àsìkò oorun tí ẹyinjú ẹni kì í yí lọ yí bọ yìí ni ara máa ń mú èròjà kan tó ń jẹ kéèyàn dàgbà sókè jáde lọpọ rẹpẹtẹ , kódà , lóru , ara àwọn ọdọlangba kan lè pèsè èròjà yìí lọnà tó fi ìgbà àádọta pọ ju ti ọsán lọ .  Ó dà bíi pé oorun tún máa ń nípa lórí oúnjẹ jíjẹ .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì ti ṣàwárí pé , gẹgẹ bí ọrọ òpìtàn Shakespeare , lóòótọ àti lódodo ni oorun jẹ  ohun tó ń ṣe ara ẹdá lóore jù lọ .   Ńṣe ni ọpọlọ wa máa ń ka àìsí oorun sí àìjẹun .  Nígbà tá a bá ń sùn , ara wa máa ń mú èròjà kan jáde tó ń jẹ leptin , èyí tó máa ń jẹ ká mọ pé a ti yó .  Bá a bá pẹ ju bó ṣe yẹ lọ tá ò sùn , ara wa ò ní fi bẹẹ pèsè èròjà yìí , a ó sì máa nímọlára pé a nílò èròjà carbohydrate sí i .  Nípa bẹẹ , àìkìísùn lè yọrí sí jíjẹ àwọn oúnjẹ tó ní èròjà carbohydrate púpọ sí i , èyí sì lè yọrí sí sísanra jọkọtọ .  Wo àpótí náà ,  Oorun Ọsán ,  tó wà lójú ìwé 14 .  Ó Ṣe Kókó fún Ìlera  Ṣùgbọn kò tán síbẹ o .  Oorun máa ń jẹ kó rọrùn fún ara wa láti palẹ àwọn ohun tín - tìn - tín kan mọ kúrò nínú ara , èyí tó máa ń mú kí àwọn sẹẹlì ara di arúgbó , tó sì tún lè fa àrùn jẹjẹrẹ pàápàá .  Nínú ìwádìí kan tí Yunifásítì Chicago ṣe lẹnu àìpẹ yìí , wọn ṣètò pé kí àwọn ọdọmọkùnrin mọkànlá tí ìlera wọn jí pépé sun oorun wákàtí mẹrin péré fún ọjọ mẹfà .  Lẹyìn àkókò náà , ńṣe làwọn sẹẹlì ara wọn ń ṣiṣẹ bíi ti ọmọ ọgọta ọdún , àti pé , èròjà insulin inú ẹjẹ wọn ti lọ sílẹ gan - an bíi ti ẹni tó ní àìsàn ìtọ ṣúgà !  Àìkìísùn tún máa ń ṣèdíwọ fún ìmújáde sẹẹlì funfun inú ẹjẹ àti èròjà kan tó ń jẹ cortisol , èyí tó lè jẹ kí ẹnì kan máa tètè ní àkóràn àtàwọn àrùn tó jẹ mọ ìṣànkiri ẹjẹ .  Láìsí àní - àní , oorun ṣe kókó fún ìlera àti ọpọlọ tó jí pépé .  Lójú ìwòye olùṣèwádìí kan tó ń jẹ William Dement , tó jẹ olùdásílẹ ibùdó àkọkọ fún ṣíṣe ìwádìí nípa oorun ní Yunifásítì Stanford , lórílẹ - èdè Amẹríkà , ó ní :  Ó jọ pé oorun ni ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ fún dídíwọn bá a ṣe máa pẹ tó láyé .   Deborah Suchecki , tó jẹ olùṣèwádìí ní ibùdó ìṣèwádìí kan nípa oorun ní ìlú São Paulo , lórílẹ - èdè Brazil sọ pé :  Ká ní àwọn èèyàn mọ ohun tó ń ṣẹlẹ nínú ara ẹni tí kì í báá sùn ni , wọn ì bá máa ronú dáadáa kí wọn tó máa sọ pé fífi àkókò ṣòfò ni oorun jẹ tàbí pé àwọn ọlẹ ni oorun wà fún .   Wo àpótí tó wà lókè .  Àmọ , ǹjẹ gbogbo oorun ló ń mára jí pépé ?  Kí nìdí tí àwọn kan fi máa ń sùn ní gbogbo òru síbẹ tí wọn á jí tí ara wọn á ṣì wúwo ?  Àpilẹkọ tó tẹ lé e yóò ràn ọ lọwọ láti mọ díẹ lára àwọn ìṣòro oorun pàtàkì , yóò sì ṣàlàyé bó o ṣe lè máa sun oorun àsùngbádùn .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   ÀWỌN ÀBÁJÁDE ÀÌRÓORUNSÙN  ÀWỌN ÀBÁJÁDE TÓ LÈ WÀ FÚN ÌGBÀ DÍẸ   Títòògbé   Kí ìṣarasíhùwà ẹni máa ṣàdédé yí padà   Àìlè tètè rántí nǹkan   Àìlè fọkàn yàwòrán àwọn ohun tó o fẹ ṣe , kó o ṣètò wọn lẹsẹẹsẹ , kó o sì ṣe wọn láṣeyọrí   Àìlèpọkànpọ  ÀWỌN ÀBÁJÁDE TÓ LÈ WÀ FÚN ÀKÓKÒ PÍPẸ   Sísanra jọkọtọ   Dídarúgbó láìtọjọ   Kó máa rẹ èèyàn ṣáá   Kí àrùn tètè máa ranni , irú bí àtọgbẹ , àwọn àrùn tó jẹ mọ ọkàn àti òpójẹ , àtàwọn àrùn tó jẹ mọ ikùn àti ìfun   Gbígbàgbé nǹkan ju bó ṣe yẹ lọ   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 14   OORUN ỌSÁN  Ǹjẹ ó ti ṣẹlẹ sí ọ rí pé , lẹyìn tó o jẹun ọsán tán , ńṣe lo bẹrẹ sí tòògbé ṣáá , tó ò sì lè ṣe ohunkóhun sí i ?  Èyí kò fi dandan túmọ sí pé o ní ìṣòro àìróorunsùn .  Ohun tó ń jẹ kí oorun kunni lọwọ ọsán ni pé ara máa ń silé lásìkò yẹn .  Bákan náà , lẹnu àìpẹ yìí , àwọn onímọ sáyẹǹsì ṣẹṣẹ ṣàwárí èròjà protein kan tí ọpọlọ ń mú jáde .  Orúkọ rẹ ni hypocretin , tàbí eroxin , òun ló sì máa ń mú ká wà lójúfò .  Kí ni ìsopọ tó wà láàárín èròjà yìí àti oúnjẹ tá à ń jẹ ?  Nígbà tá a bá ń jẹun , ara wa máa ń mú èròjà kan tó ń jẹ leptin jáde , èyí tó máa ń jẹ ká mọ pé a ti yó .  Àmọ , èròjà leptin yìí máa ń ṣèdíwọ fún ìmújáde èròjà hypocretin .  Èyí túmọ sí pé , bí èròjà leptin bá ṣe pọ tó nínú ọpọlọ ni èròjà hypocretin tó wà nínú ara ṣe máa kéré sí , bẹẹ sì ni oorun á ṣe máa kunni tó .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ìdí nìyẹn tó fi jẹ pé láwọn orílẹ - èdè kan , àwọn èèyàn máa ń ṣíwọ iṣẹ lẹyìn oúnjẹ ọsán láti fi oorun díẹ rẹjú .   Graph tó wà ní ojú ìwé 13    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ÌPELE OORUN  Àwòrán tó lè tètè yéni  Ìpele Oorun  Ìgbà téèyàn wà lójúfò  Oorun tí ẹyinjú ẹni ti ń yí lọ yí bọ  Oorun tí ẹyinjú ẹni kì í yí lọ yí bọ  Oorun téèyàn ò sùn wọra 1  2  3  Oorun téèyàn sùn wọra 4  1 2 3 4 5 6 7 8  Iye Wákàtí Téèyàn Fi Sùn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12 , 13   Oorun tó tó ṣe kókó fún ìlera àti ọpọlọ tó jí pépé   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Ìgbà téèyàn ń sùn ni ara máa ń mú èròjà kan tó ń jẹ kéèyàn dàgbà sókè jáde lọpọ rẹpẹtẹ  Bí O Ṣe Lè Túbọ Máa Sùn Dáadáa  ÌṢÒRO ÀÌRÓORUNSÙN kì í ṣe ohun tuntun .  Ní ọrúndún karùn - ún ṣáájú Sànmánì Tiwa , ìránṣẹ kan láàfin Ahasuwérúsì Ọba ti ilẹ Páṣíà ròyìn pé , lóru ọjọ kan ,  oorun dá lójú ọba .   Ẹsítérì 6 : 1 .  Lóde òní , ọkẹ àìmọye èèyàn ni kì í lè sùn dáadáa .  Gẹgẹ bí ohun tí Rubens Reimão tó jẹ onímọ nípa oorun lórílẹ - èdè Brazil sọ , àwọn ògbógi fojú bù ú pé nǹkan bí ìdá márùndínlógójì nínú ọgọrùn - ún àwọn èèyàn tó wà lágbàáyé ló ní ìṣòro àìróorunsùn .   Dókítà David Rapoport , tó ń ṣiṣẹ ní Ibùdó Tó Ń Rí sí Ìṣòro Àìróorunsùn ní Yunifásítì New York , sọ pé àìróorunsùn jẹ  ọkan lára àwọn àjàkálẹ àrùn bíburú jáì ní ọrúndún kọkànlélógún yìí .   Ohun tó mú kí ọràn yìí túbọ burú ni pé ọpọ àwọn tó ní ìṣòro àìróorunsùn ni kò tiẹ mọ ìdí tí wọn fi ní ìṣòro ọhún .  Gẹgẹ bí ohun táwọn olùṣèwádìí ní Yunifásítì Ìjọba Àpapọ tó wà ní ìlú São Paulo , lórílẹ - èdè Brazil sọ , àwọn tí wọn mọ ohun tó dìídì jẹ ìṣòro wọn kò ju ìdá mẹta nínú ọgọrùn - ún lọ .  Ọpọ èèyàn wulẹ gbà pé kò sóhun tí àwọn lè ṣe sí àìróorunsùn , àti bí èyí ṣe máa ń fa kí wọn máa kanra ṣáá kí wọn sì máa tòògbé lọwọ ọsán .  Ìṣòro Àìróorunsùn Lóru  Kì í ṣe ọrẹ ara kéèyàn kàn máa yí kiri lórí ibùsùn lóru fún ọpọ wákàtí , kó lajú sílẹ kí oorun má sì wá , nígbà tí gbogbo àwọn ará ilé yòókù ń sun oorun àsùngbádùn .  Síbẹ , àìróorunsùn fún bí ọjọ mélòó kan máa ń ṣẹlẹ sí ọpọ èèyàn lẹẹkọọkan , èyí sì sábà máa ń jẹ nítorí ságbàsúlà ìgbésí ayé .  Àmọ bí àìróorunsùntó bá wá di bárakú fún ẹnì kan , ó lè jẹ pé onítọhún ní ìrora ọkàn tàbí àìsàn kan , nípa bẹẹ ó ṣe pàtàkì kó tètè lọ gba ìtọjú lọdọ àwọn oníṣègùn .  Wo àpótí tó wà lókè .  Ǹjẹ o ní ìṣòro oorun sísùn ?  Bó bá jẹ pé lẹyìn tó o dáhùn àwọn ìbéèrè inú àpótí tó wà lójú ìwé 17 , o gbà pé o ní ìṣòro oorun sísùn , má ṣe jẹ kí ìyẹn bà ọ lọkàn jẹ .  Mímọ pé o ní ìṣòro oorun sísùn yóò ràn ọ lọwọ láti wá nǹkan ṣe sí ìṣòro náà .  Gẹgẹ bí Dókítà Geraldo Rizzo , ẹni tó jẹ onímọ nípa ètò iṣan ara lórílẹ - èdè Brazil ti sọ , ó ṣeé ṣe láti wo ìdá mẹsàn - án nínú mẹwàá àwọn tó ní ìṣòro àìróorunsùntó sàn dáadáa .  Àmọ ṣá o , kí àwọn oníṣègùn tó lè fún aláìsàn náà ní ìtọjú yíyẹ , ó ṣe pàtàkì láti mọ lájorí ohun tó ń fa ìṣòro náà gan - an .  Àwọn akọṣẹmọṣẹ oníṣègùn máa ń ṣe àwọn àyẹwò kan lórí ìlera ẹni láti mọ ohun tó ń fa àìróorunsùn àti bí wọn ṣe lè wò ó sàn .  Wo àpótí tó wà nísàlẹ .  Ohun kan tó sábà máa ń fa àìróorunsùn fún àwọn àgbàlagbà jẹ mọ híhan - anrun .  Bó o bá ti sùn nítòsí ẹnì kan tó ń han - anrun rí , wàá mọ pé kì í ṣe ohun tó ń gbádùn mọni páàpáà .  Híhan - anrun lè jẹ àmì pé ẹnì kan ní ìṣòro mímí lójú oorun , ìyẹn ni kí ọfun rẹ dí , kí afẹfẹ má sì lè ráyè wọnú ẹdọfóró rẹ .  Àwọn ìgbésẹ àkọkọ láti kápá ìṣòro yìí ni kéèyàn rí i pé òun kò sanra jù , kó yẹra fún ọtí líle , àtàwọn oògùn tó ń mú kí iṣan dẹ .  Àwọn ògbóǹtagí oníṣègùn tún lè dámọràn àwọn àkànṣe egbòogi kan tàbí kí wọn sọ pé kí onítọhún máa lo àwọn ẹrọ tó wà fún títún eyín tò tàbí kó máa lo ẹrọ kan tó máa ń rọra fẹ atẹgùn sínú ihò imú àti ẹnu .    Bí ìṣòro náà bá le gan - an , àwọn oníṣègùn lè ṣe iṣẹ abẹ fún un láti fi ṣàtúnṣe sí ọfun , àgbọn , ahọn , tàbí imú rẹ , kó bàa lè ṣeé ṣe fún afẹfẹ láti máa wọlé kó sì máa jáde nígbà tí onítọhún bá ń mí .  Àwọn ọmọdé náà lè ní ìṣòro àìróorunsùn .  Àwọn àmì tó ń fi hàn pé ọmọ kan kì í sùn dáadáa lè fara hàn ní ilé ẹkọ  bóyá kí ọmọ náà máà já fáfá nínú iṣẹ ilé ẹkọ , kó máa kanra ṣáá , tàbí kó má lè pọkàn pọ  èyí tiẹ lè yọrí sí kí àwọn dókítà fi àṣìṣe rò pé ìṣòro kí ọmọdé máa ṣe wọnranwọnran ni ọmọ náà ní .  Àwọn ọmọdé kan kì í fẹ sùn rárá , kàkà bẹẹ , wọn fẹràn kí wọn máa kọrin , kí wọn máa sọrọ , tàbí kí wọn máa tẹtí sí ẹnì kan tó ń sọ ìtàn fún wọn .  Ó tẹ wọn lọrùn kí wọn máa ṣe ohunkóhun tí kò ṣáà ní jẹ kí wọn lọ sùn .  Wọn lè máa ṣe èyí kí òbí wọn bàa lè wà pẹlú wọn .  Àmọ , nínú àwọn ọràn kan , ọmọ kan lè máa bẹrù láti sùn torí pé àwọn sinimá ẹlẹrùjẹjẹ tó ń wò , àwọn ìròyìn orí rédíò tàbí tẹlifíṣọn tó kún fún ìwà ipá tó ń gbọ , tàbí bí ìjà ṣe ń ṣẹlẹ nínú ilé , lè máa mú kó lá àlá burúkú lemọlemọ .  Bí àwọn òbí bá jẹ kí ilé tòrò kí ìfẹ sì jọba , wọn á lè dènà àwọn ìṣòro wọnyí .  Àmọ ṣá o , wọn gbọdọ fọràn lọ àwọn oníṣègùn bí àwọn àmì ìṣòro yìí ò bá tètè lọ .  Láìsí àní - àní , bí oorun àsùngbádùn lóru ṣe ṣe pàtàkì fún àwọn ọmọdé náà ló ṣe pàtàkì fún àwọn àgbàlagbà pẹlú .  Bí O Ṣe Lè Máa Rí Oorun Sùn Dáadáa Lóru  Láti ọpọlọpọ ọdún sẹyìn làwọn èèyàn ti mọ pé oorun àsùngbádùn kì í ṣàdédé wá .  Ọpọ nǹkan ló ń mú kéèyàn sùn dáadáa yàtọ sí pé kéèyàn kápá àníyàn tàbí ẹdùn ọkàn èyíkéyìí .  Ó yẹ kí sísùn dáadáa lóru jẹ ohun téèyàn máa jẹ kó mọ òun lára .  Lára ohun tó sì lè ṣèrànwọ ni ṣíṣe eré ìmárale ní àkókò yíyẹ lóòjọ .  Ṣíṣe eré ìmárale ní òwúrọ tàbí ní ọsán lè jẹ kí oorun kunni lálẹ .  Àmọ , ṣíṣe eré ìmárale bó bá kù díẹ kéèyàn sùn lè ṣèdíwọ fún oorun .  Wíwo eré alárinrin lórí tẹlifíṣọn tàbí kíka ìwé tó ń wọni lọkàn gan - an lè jẹ kí oorun dá lójú ẹni .  Ṣáájú kó o tó lọ sùn , o lè ka ìwé àkàgbádùn , o lè gbọ orin atura , tàbí kó o fi omi tó lọ wọọrọ wẹ .  Àwọn ògbógi sọ pé ó ṣeé ṣe fún ẹnì kan láti kọ ọpọlọ rẹ pé tí òun bá ti dé orí ibùsùn , òun fẹ sùn nìyẹn .  Ó lè ṣe èyí nípa rírí i pé ìgbà tí òun bá fẹ sùn nìkan ni òun ń dùbúlẹ .  Kì í rọrùn fún àwọn tó máa ń jẹun , kàwé , ṣiṣẹ , wo tẹlifíṣọn , tàbí ṣeré ìdárayá orí fídíò lórí ibùsùn láti rí oorun sùn .  Ṣíṣọ ohun téèyàn ń jẹ àti ohun téèyàn ń mu yóò ṣèrànwọ láti jẹ kí ara múra sílẹ fún oorun amáratuni .  Bó tilẹ jẹ pé ọtí líle lè jẹ kéèyàn máa tòògbé , ó lè mú kó ṣòro gan - an láti sun oorun àsùngbádùn .  Kò yẹ kéèyàn máa mu àwọn nǹkan bíi kọfí , tíì , ohun mímu tí wọn fi kòkó ṣe , ṣokoléètì , tàbí àwọn ọtí ẹlẹrìndòdò tí wọn fi obì tàbí ewé coca ṣe ṣáájú kéèyàn tó sùn torí pé wọn kì í jẹ kí oorun kunni .  Kàkà bẹẹ , jíjẹ àwọn èso kan níwọnba , irú bíi máńgòrò , ànàmọ , ọgẹdẹ , èso persimmon , ewébẹ palm cabbage , ẹwà tàbí ìrẹsì , tàbí ẹpà yóò ṣèrànwọ láti mú kí oorun kun èèyàn .  Ìkìlọ kan rèé o : Jíjẹ oúnjẹ púpọ nígbà tí ilẹ bá ti ṣú gan - an lè ṣèdíwọ fún oorun bó ṣe jẹ pé lílọ sùn pẹlú inú òfo lè mú kí oorun dá lójú ẹni .  Bí àwọn ohun téèyàn ń ṣe kó tó sùn ṣe ṣe pàtàkì náà ni àyíká téèyàn ń sùn ṣe ṣe pàtàkì .  Bí iyàrá kò bá tutù jù tàbí kó móoru jù , bó bá ṣókùnkùn tí kò sì sí ariwo èyíkéyìí , tèèyàn sì lo tìmùtìmù àti ìrọrí tó tuni lára , àwọn nǹkan wọnyí á jẹ kí oorun gbádùn mọni gan - an .  Kódà , níbi tí ara bá tu onítọhún dé , kò tiẹ ní fẹ dìde lórí ibùsùn ní òwúrọ ọjọ kejì .  Àmọ rántí pé , bó o bá ń sùn ju bó ṣe yẹ lọ , kódà ní òpin ọsẹ pàápàá , èyí lè ṣèdíwọ fún ọnà tó ò ń gbà sùn déédéé , ó sì lè mú kó túbọ ṣòro fún ọ láti sùn lọjọ kejì .  Ó dájú pé o ò ní mọọmọ ṣèpalára fún èyíkéyìí lára àwọn ẹyà ara rẹ tó o nílò láti wà láàyè .  Oorun sísùn náà ṣe kókó , ó jẹ ohun pàtàkì kan nínú ìgbésí ayé tá ò gbọdọ pa tì tàbí ká fojú kéré .  Ó ṣe tán , ìdá mẹta ìgbésí ayé wa la fi ń sùn .  Ǹjẹ o lè ṣe é kó o túbọ máa sùn dáadáa ?  O ò ṣe bẹrẹ lálẹ yìí !   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àìróorunsùn ni kó má ṣeé ṣe fún ẹnì kan láti sun oorun àsùngbádùn .  Ẹrọ yìí máa ń tú afẹfẹ jáde gba inú ohun kékeré kan tí aláìsàn náà fi bo imú , afẹfẹ yìí á sì máa gba inú rọbà kan .  Afẹfẹ tó ń kọjá sí imú rẹ yìí ló máa jẹ kí ọnà ọfun ẹni náà ṣí sílẹ , tí yóò sì máa mí dáadáa .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   ÀWỌN OHUN TÓ SÁBÀ MÁA Ń FA ÀÌRÓORUNSÙN   ÌṢÒRO INÚ ARA : àrùn Alzheimer ; ìṣòro apnea , ìyẹn ni kí ọnà ọfun ẹni dí kí afẹfẹ má sì ráyè wọnú ẹdọfóró nígbà téèyàn bá ń sùn ; ìṣòro kí ẹsẹ máa rinni wìnnìwìnnì , ìyẹn ni pé kéèyàn máa mi ẹsẹ rẹ nígbà tó ń sùn torí pé nǹkan kan ń rìn ín lẹsẹ láìdáwọdúró ; àrùn Parkinson ; ìṣòro kéèyàn máa ju apá àti ẹsẹ sókè sódò látìgbàdégbà , kó sì tún máa jí lójú oorun nígbà tó bá ń jarunpá ; ikọ ẹgbẹ ; àrùn ọkàn àti ìṣòro kí oúnjẹ má lè dà .   ÌṢÒRO ỌPỌLỌ : ìsoríkọ , àníyàn , kí jìnnìjìnnì máa báni , kéèyàn má lè ṣàkóso ìrònú àti ìṣesí rẹ , ìpayà tí ìrírí bíbanilẹrù kan dá síni lára .   ÌṢÒRO ÀYÍKÁ : ìmọlẹ , ariwo , ooru , otútù , ibùsùn tí kò tuni lára , kí ọkọ tàbí aya ẹni máa jarunpá luni .   ÀWỌN OKÙNFÀ MÌÍRÀN : ọtí líle tàbí oògùn olóró , àwọn àbájáde tí àwọn egbòogi téèyàn lò fà .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 16   MÍMỌ OHUN TÓ Ń FA ÌṢÒRO OORUN  Àwọn akọṣẹmọṣẹ oníṣègùn máa ń ṣe onírúurú àyẹwò lórí oorun aláìsàn kan nígbà tó bá ń sùn lọwọ .  Wọn máa ń lo onírúurú ẹrọ láti fi ṣàyẹwò ohun tó fa ìṣòro oorun ẹni náà .   Ẹrọ kan máa ń ṣàyẹwò bí ọpọlọ ṣe ń ṣiṣẹ dáadáa sí , wọn sì máa ń lò ó láti fi pinnu bí ìpele oorun kọọkan ṣe gùn tó .   Òmíràn wà tó máa ń gba iye ìgbà tí ojú yí lọ yí bọ sílẹ nígbà tí oorun bá ti wọ ìpele yìí .   Ọkan wà tí wọn máa ń lò láti kíyè sí bí àwọn iṣan tó wà ní àgbọn àti ẹsẹ ṣe ń sún kì nígbà téèyàn bá sún dé ìpele oorun tí ojú ti ń yí lọ yí bọ .   Ọkan sì tún wà tó máa ń kíyè sí bí ọkàn ṣe ń lù kìkì ní gbogbo òru .   Wọn tún máa ń ṣàyẹwò bí afẹfẹ ṣe ń wọnú ẹdọfóró aláìsàn náà àti bó ṣe ń mí  Wọn máa ń díwọn èyí nípa ṣíṣe àyẹwò bí afẹfẹ ṣe ń gba imú àti ẹnu rẹ wọlé àti bí ikùn àti àyà rẹ ṣe ń lọ sókè lọ sódò .   Wọn máa ń ṣàyẹwò bí afẹfẹ oxygen ṣe pọ tó nínú ẹjẹ aláìsàn náà nípa lílo ẹrọ kékeré kan tí wọn á so mọ ìka rẹ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 17   ÀYẸWÒ LÓRÍ OORUN SÍSÙN  Báwo ló ṣe rọrùn fún ọ tó láti máa tòògbé nínú àwọn ipò tá a mẹnu kàn nísàlẹ yìí ?  Nípa lílo ìlànà ìdíwọn tí a ṣe sísàlẹ yìí , fàmì sí àwọn ìdáhùn tó bá ipò rẹ mu , kó o wá ro gbogbo máàkì tó o gbà pọ .  0 O ò ní tòògbé rárá  1 Kò rọrùn fún ọ láti tòògbé  2 Ó ṣeé ṣe kó o tòògbé  3 Ó dájú pé wàá tòògbé  a Kíkàwé lórí ìjókòó 0 1 2 3  b Wíwo tẹlifíṣọn 0 1 2 3  c Jíjókòó láìṣe ohunkóhun nínú gbọngàn 0 1 2 3  ìṣeré tàbí níbi ìpàdé kan  d Jíjókòó nínú ọkọ ayọkẹlẹ fún odindi wákàtí kan 0 1 2 3  e Jíjókòó láìṣe ohunkóhun lẹyìn oúnjẹ ọsán 0 1 2 3  láìsí pé o mu ọtí líle  f Fífi ẹyìn lélẹ láti sinmi ní ọsán 0 1 2 3  g Bíbá ẹnì kan fọrọ wérọ lórí ìjókòó 0 1 2 3  h Wíwà nínú ọkọ ayọkẹlẹ , nígbà tí sún 0 1 2 3  kẹrẹ fà kẹrẹ dá ọkọ dúró  Àròpọ . . . . . . . . . . .  Àbájáde  1 - 6 : O kò ní láti ṣàníyàn  7 - 8 : Ó sàn díẹ  9 ó lé : Rí i pé o wá ìrànwọ àwọn oníṣègùn   Credit Line   A gbé e ka Ìlànà Ìdíwọn Oorun ti Epworth , tí Yunifásítì Stanford , ìlú California , ní orílẹ - èdè Amẹríkà yọǹda .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Àìkìísùn léwu   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Ṣíṣe eré ìmárale , kíkàwé àti jíjẹ ìpápánu díẹ lè mú kó o sun oorun àsùngbádùn  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo ni Mo Ṣe Lè Yan Àwọn Fídíò Orin Tó Bójú Mu ?   Bí mo bá ti rí orúkọ ẹgbẹ olórin kan tàbí orin kan tí kò fi bẹẹ bójú mu báyìí , ńṣe ni mo máa ń yí tẹlifíṣọn sí ibòmíràn .   Casey .  ỌPỌLỌPỌ ọdọ ló ń gbádùn wíwo fídíò orin gan - an .  Àmọ gẹgẹ bí àpilẹkọ tó ṣáájú èyí ṣe ṣàlàyé , ọpọ àwọn fídíò orin ló máa ń ní ìwà pálapàla àti ìwà ipá tó ń múni gbọn rìrì nínú .   Kí a má ṣẹṣẹ tún máa sọ ọ , bí eré ìnàjú èyíkéyìí bá ń gbé àwọn ohun tí Ọlọrun kò fẹ lárugẹ , Kristẹni kan ní láti yẹra fún wíwò ó .  Àmọ o , kì í ṣe gbogbo fídíò orin ló fi bẹẹ ní ìwà pálapàla nínú .  Àwọn kan lè bójú mu dé àyè kan .  Ó sì lè dà bíi pé ìwà ipá inú àwọn kan kò burú jáì .  Síbẹ , irú àwọn fídíò bẹẹ lè máa fi ọgbọn ẹwẹ gbin àwọn ohun tí kò bá Ọrọ Ọlọrun mu síni lọkàn .  Bí àwọn òbí rẹ bá gbà ọ láyè láti máa wo fídíò orin , ó gbọdọ ní irú èyí tí wàá máa wò .  Èyí á sì béèrè pé kó o máa lo  agbára ìwòye  rẹ tó o ti fi Bíbélì dá lẹkọọ , kó bàa lè ṣeé ṣe fún ọ láti fi ìyàtọ sáàárín ohun tó dára láti wò àti ohun tí kò dára .  Àwọn ìlànà Bíbélì wo ló lè ràn ọ lọwọ láti ṣe èyí ?  Àwọn ẹsẹ Bíbélì àti àlàyé tó wà nísàlẹ wọnyí lè ṣèrànwọ fún ọ .  Òwe 4 : 23 :  Ju gbogbo ohun mìíràn tí a ní láti ṣọ , fi ìṣọ ṣọ ọkàn - àyà rẹ , nítorí láti inú rẹ ni àwọn orísun ìyè ti wá .   Ǹjẹ o ní ohun èlò eré ìdárayá kan tàbí ohun èlò orin kan tó o fẹràn gan - an ?  Láìsí àní - àní , ńṣe ni wàá máa rí i dájú pé ó wà ní ipò tó dára , wàá sì máa tọjú rẹ síbi tí nǹkan ò ti ní í ṣe é .  Ó dájú pé , o ò ní gbé e sí ẹbá ọnà láìfi ẹnì kan ṣọ ọ , kódà fún ìṣẹjú kan pàápàá , nítorí wàá máa bẹrù pé nǹkan kan lè bà á jẹ tàbí kí ẹnì kan jí i .  Ní ti tòótọ , ńṣe ni wàá máa ṣọ ọ .  Lọnà kan náà , o ní láti pinnu pé wàá máa ṣọ ọkàn rẹ , o ò sì ní fi sínú ewu àní fún ìṣẹjú kan pàápàá , nípa wíwo àwọn eré ìnàjú tí kò bójú mu .  Éfésù 2 : 1 , 2 :  Ẹyin ni Ọlọrun sọ di ààyè bí ó tilẹ jẹ pé ẹ ti kú nínú àwọn àṣemáṣe àti àwọn ẹṣẹ yín , nínú èyí tí ẹ ti rìn ní àkókò kan rí ní ìbámu pẹlú ètò àwọn nǹkan ti ayé yìí , ní ìbámu pẹlú olùṣàkóso ọlá àṣẹ afẹfẹ , ẹmí tí ń ṣiṣẹ nísinsìnyí nínú àwọn ọmọ àìgbọràn .   Ẹmí ayé ni afẹfẹ náà , ìyẹn ni ìrònú àti ẹmí tó ń sún àwọn èèyàn láti hu àwọn ìwà tí kò bá ìfẹ Ọlọrun mu .  Ẹmí yìí máa ń fara hàn gbangba nínú ọpọ àwọn fídíò orin , ó sì lòdì pátápátá sí ẹmí Ọlọrun , èyí tó máa ń jẹ kéèyàn ní àwọn ànímọ bí ìdùnnú , àlàáfíà , àti ìkóra - ẹni - níjàánu .  Gálátíà 5 : 22 , 23 .  2 Tímótì 2 : 22 :  Sá fún àwọn ìfẹ - ọkàn tí ó máa ń bá ìgbà èwe rìn .   Wíwo àwọn ìran tó ń fi ìbálòpọ takọtabo hàn , kódà fún àkókò kúkúrú pàápàá , yóò wulẹ jẹ kí ìfẹkúfẹẹ túbọ máa gbilẹ lọkàn rẹ ni .  Ọpọ àwọn ọdọlangba sọ pé kì í rọrùn fún àwọn láti gbàgbé irú àwọn ìran bẹẹ ; wọn tiẹ lè máa fọkàn yàwòrán wọn léraléra .  Ọdọkùnrin kan tó ń jẹ Dave , tó wo fídíò kan tí kò fi bẹẹ bójú mu , jẹwọ pé :  Lẹyìn ìgbà náà , gbogbo ìgbà tí mo bá ti gbọ orin yẹn ni mo máa ń ronú nípa fídíò náà .   Nípa bẹẹ , wíwo irú àwọn fídíò bẹẹ lè mú kí ìfẹ láti hu ìwà pálapàla máa gbilẹ lọkàn ẹni .  1 Kọríńtì 6 : 18 ; Kólósè 3 : 5 .  Òwe 13 : 20 :  Ẹni tí ó bá ń ní ìbálò pẹlú àwọn arìndìn yóò rí láburú .   Béèrè lọwọ ara rẹ ,  Ǹjẹ mo lè ké sí àwọn oníwà ipá , àwọn abẹmìílò , àwọn ọmùtípara tàbí àwọn oníwà pálapàla wá sínú ilé mi ?   Bíbá irú àwọn ẹni bẹẹ kẹgbẹ nípasẹ tẹlifíṣọn kò yàtọ sí pípè wọn wá sínú ilé rẹ .  Ǹjẹ ṣíṣe bẹẹ lè mú kó o  rí láburú  ?  Ọdọ kan tó ń jẹ Kimberly sọ pé :  Láwọn àpèjẹ kan tí mo lọ , mo ti rí i tí àwọn ọdọmọbìnrin kan ń fara wé ìwọṣọ tàbí ijó oníwà pálapàla tí wọn ṣẹṣẹ wò lórí tẹlifíṣọn .   Ìwọ náà lè ti rí irú nǹkan bẹẹ .  Nípa fífarawé àwọn tí kò bọwọ fún àwọn ìlànà Ọlọrun , àwọn ọdọ wọnyí ń fi hàn pé àwọn ti bẹrẹ sí  rí láburú .   Nítorí náà , yàgò fún  ẹgbẹ búburú  èyíkéyìí .  1 Kọríńtì 15 : 33 .  Sáàmù 11 : 5 :  Jèhófà tìkára rẹ ń ṣàyẹwò olódodo àti ẹni burúkú , dájúdájú , ọkàn Rẹ kórìíra ẹnikẹni tí ó bá nífẹẹ ìwà ipá .   Bí a bá ń wo àwọn fídíò tó ń ṣe àfihàn ìwà ipá bíburú jáì , tí kò mọgbọn dání , ǹjẹ ìyẹn kò ní fi hàn pé a jẹ  olùfẹ ìwà ipá  ?  Kò Rọrùn Láti Ṣàṣàyàn  Nítorí pé  gbogbo ayé wà lábẹ agbára ẹni burúkú náà ,  ó ti wá ṣòro gidigidi láti rí eré ìnàjú tí kò ní ìrònú àti ìṣarasíhùwà ayé yìí nínú .  Àwọn ìkànnì tẹlifíṣọn kan tó máa ń fi fídíò orin hàn lè gbé ọpọ rẹpẹtẹ àwọn ohun tí kò bójú mu sórí afẹfẹ .  Àní , bí àwọn ètò orí tẹlifíṣọn kan kò bá tiẹ fi ìwà pálapàla tàbí ìwà ipá hàn ní kedere , lọpọ ìgbà , wọn ṣì máa ń gbé ẹmí ayé lárugẹ .  Àgbà ọjẹ olórin kan sọ pé , ìkànnì tẹlifíṣọn tó gbajúmọ kan tó máa ń fi fídíò orin hàn  kì í ṣe ìkànnì tó ń fi orin hàn mọ , kàkà bẹẹ ó ti yí padà di  ìkànnì tó ń gbé àwọn àṣà ìgbésí ayé kan lárugẹ .    Ó lè dà bíi pé kò ṣòro láti mọ ohun tó yẹ kó o ṣe : Ẹnu kó o yí tẹlifíṣọn sí ibòmíràn ni bí ìran kan kò bá bójú mu .  Àmọ , ìṣòro ibẹ ni pé , ó yẹ kó o tún wà lójúfò nígbà tó o bá ń wo àwọn eré tí wọn ń fi hàn ní ìkànnì tẹlifíṣọn mìíràn .  Ọpọ wọn máa ń ṣe àfihàn àwọn ètò tí ìwà ipá tàbí ìwà pálapàla inú wọn kò ṣeé fẹnu sọ rárá , tàbí àwọn ètò tó ń fi àwọn èèyàn tó wà nínú ipò tí kò yẹ ọmọlúwàbí hàn .  Ká sòótọ , kì í gbádùn mọni rárá , àní ó tiẹ lè múnú bíni gan - an pàápàá , kéèyàn máa wo ètò alárinrin kan , kó sì tún máa wà lójúfò láti yí tẹlifíṣọn sí ibòmíràn lọwọ kan náà .  Nígbà míì sì rèé , kó tó di pé o yí tẹlifíṣọn sí ìkànnì mìíràn , ètò náà á ti gbin èròkerò sí ọ lọkàn .  Àwọn àwòrán ìṣekúṣe á ti wọni lọkàn .  Síbẹsíbẹ , jẹ kó dá ọ lójú pé Jèhófà Ọlọrun yóò bù kún ìsapá àtọkànwá èyíkéyìí tó o bá ṣe láti pa ọkàn rẹ mọ .  2 Sámúẹlì 22 : 21 .  Àwọn ohun mìíràn tó lè ràn ọ lọwọ wà tó o lè ṣe .  Casey , ọdọ tá a mẹnu kàn lókè , ṣàlàyé ohun kan tó máa ń ràn án lọwọ , ó ní :  Wọn sábà máa ń fi orúkọ ẹgbẹ olórin náà àti àkọlé orin wọn hàn kí fídíò náà tó bẹrẹ .  Ẹgbẹ kọọkan ló ní ohun téèyàn fi ń dá wọn mọ , nípa bẹẹ lọpọ ìgbà , ó máa ń ṣeé ṣe láti mọ àwọn ẹgbẹ olórin àti orin tó ṣeé ṣe kó máà bójú mu .  Nítorí náà , bí mo bá ti rí orúkọ ẹgbẹ olórin kan tàbí orin kan tí kò fi bẹẹ bójú mu báyìí , ńṣe ni mo máa ń yí tẹlifíṣọn sí ibòmíràn .  Kí wọn tó bẹrẹ orin rárá ni mo ti máa ń ṣe èyí láìfi àkókò ṣòfò .    Sísọ Òtítọ Nínú Ọkàn - Àyà Rẹ   Kódà bó o bá mọ àwọn ìlànà Bíbélì dáadáa pàápàá , ó ṣeé ṣe láti bẹrẹ sí fàyè gba àwọn ohun tí kò tọ .  Lọnà wo ?  Ó jẹ nípa wíwí àwíjàre .  Bíbélì sọ fún wa pé ẹni tó bá ń  sọ òtítọ nínú ọkàn - àyà rẹ  ni ọrẹ Jèhófà .  Nítorí náà , jẹ olóòótọ .  Má tan ara rẹ jẹ .  Bó bá jẹ pé ò ń dá ara rẹ láre lórí wíwo ohun kan tí kò bójú mu , béèrè lọwọ ara rẹ pé ,  Ǹjẹ lóòótọ - lóòótọ ni inú Jèhófà dùn sí ohun tí mò ń wò yìí ?   Rántí pé , lọpọ ìgbà , kì í ṣe wíwulẹ mọ ohun tó tọ tàbí ohun tí kò tọ ló ṣòro , àmọ ìṣòro ibẹ ni pípinnu pé wàá ṣe ohun tó tọ !  O ní láti wo àjọṣe rẹ pẹlú Jèhófà bí ohun tó ṣeyebíye ju eré ìnàjú èyíkéyìí lọ .  2 Kọríńtì 6 : 17 , 18 .  Kò tó láti wulẹ ṣe ìpinnu oréfèé tí kò dénú pé wàá máa ṣàṣàyàn .  Ìpinnu rẹ lè tètè yẹsẹ bí kò bá dìídì ti ọkàn rẹ wá .  Bíbélì sọ fún wa nípa bí ọkùnrin olùbẹrù Ọlọrun kan tó ń jẹ Jóòbù ṣe pinnu láti jẹ olóòótọ sí aya rẹ .  Ó sọ pé :  Èmi ti bá ojú mi dá májẹmú .  Nítorí náà , èmi yóò ha ṣe tẹjú mọ wúńdíá ?   Ronú nípa ìyẹn ná !  Jóòbù ṣe ìpinnu , tàbí àdéhùn kan tó gba ìrònújinlẹ , láti fi ààlà sí ohun tí yóò máa jẹ kí ojú rẹ rí .  Ìwọ náà lè gbìyànjú láti ṣe ohun kan náà .  Ṣe ìpinnu tí kò lè yẹ , ìyẹn ni pé kó o bá ara rẹ dá májẹmú , pé o ò ní wo àwọn ohun tí kò dára .  Fi àwọn ààlà pàtó lélẹ .  Fi í ṣe ọràn àdúrà .  Kó o sì rí i pé o dúró lórí àdéhùn rẹ , kódà o lè kọ ọ sílẹ bí ìyẹn bá máa ṣèrànwọ .  Bó o bá nílò ìtìlẹyìn , o ò ṣe jíròrò ọràn yìí pẹlú àgbàlagbà kan tó o fọkàn tán , bóyá àwọn òbí rẹ ?  Lójú àwọn ewu tó wà nínú wíwo fídíò orin , àwọn ọdọ Kristẹni kan ti pinnu pé àwọn ò ní wo fídíò orin mọ rárá .  Ohun yòówù kó jẹ ìpinnu rẹ nípa èyí , máa lo agbára ìwòye rẹ .  Rí i dájú pé o ní ẹrí ọkàn mímọ .  Nípa wíwo kìkì àwọn ohun tó bójú mu tó sì ń tuni lára , o ò ní ṣe ìpalára fún ara rẹ , wàá sì máa ní àjọṣe tó gún régé pẹlú Jèhófà .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ǹjẹ Ó Yẹ Kí N Máa Wo Àwọn Fídíò Orin ? ,  nínú ìtẹjáde Jí !  ti March 8 , 2003 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Àwọn fídíò orin kan tí kò fi bẹẹ ní ìwà pálapàla nínú ṣì máa ń gbé àwọn ohun tí Ọlọrun kò fẹ lárugẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Pinnu pé o ò ní wo àwọn ohun tí kò dùn mọ Ọlọrun nínú  Ohun Tó Ṣẹlẹ Nígbà Tí Iléeṣẹ Kan Tó Ń Ṣe Kẹmíkà Bú Gbàù  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ILẸ FARANSÉ  NÍ SEPTEMBER 21 , 2001 , ìyẹn ọjọ mẹwàá péré lẹyìn tí àjálù ńlá já lu ilé ìtajà tó tóbi jù lọ lágbàáyé , tá a mọ sí World Trade Center nílùú New York , iléeṣẹ tó ń ṣe kẹmíkà kan ṣàdédé bú gbàù tó sì ba ọpọlọpọ nǹkan jẹ ní gbogbo ìgbèríko Toulouse , ìyẹn ìlú kan tó wà ní gúúsù ìwọ oòrùn ilẹ Faransé .  Ìṣẹlẹ yìí ni ìwé ìròyìn ilẹ Faransé náà , Le Point ṣàpèjúwe gẹgẹ bí  Jàǹbá tó burú jù lọ tó tíì ṣẹlẹ ní iléeṣẹ èyíkéyìí nílẹ Faransé látìgbà Ogun Àgbáyé Kejì .   Nǹkan bí ọọdúnrún tọọnù ajílẹ ló bú gbàù , tó sì dáhò roboto tó fẹ ní àádọta mítà tó sì jìn ní mítà mẹẹẹdógún sínú ilẹ .  Ìbúgbàù náà àti afẹfẹ gbígbóná tó tẹ lé e pa ọgbọn èèyàn , àwọn tó ju ẹgbẹrún méjì ó lé igba  2,200  lọ ló sì fara pa .  Nǹkan bí ẹgbẹrún méjì ilé ló bà jẹ ráúráú tí ọkẹ kan ó lé ẹẹdẹgbàárin  27,000  àwọn ilé mìíràn tó wà ní kìlómítà mẹjọ síbi ìṣẹlẹ yìí sì bà jẹ gan - an .  Jìnnìjìnnì bo àwọn èèyàn nítorí wọn ń rò pé àwọn apániláyà ló tún dé , wọn sì tún ń rò pé gáàsì olóró ló ń fẹ jáde láti inú iléeṣẹ náà .  Àwọn mélòó kan lára Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fara pa , tí ọpọ nínú wọn sì fara gbá nínú ìbúgbàù náà lọnà míì .  Ìfẹ Kristẹni sún àwọn Ẹlẹrìí ẹlẹgbẹ wọn láti ṣètò lẹsẹkẹsẹ láti ràn wọn lọwọ .  Àwọn àkọsílẹ tó wà nísàlẹ wọnyí fi akitiyan tí wọn ṣe hàn .   Iléeṣẹ Náà Jó Kanlẹ   Khoudir jẹ ọkan lára àwọn òṣìṣẹ tí wọn la ìjábá iléeṣẹ kẹmíkà yìí já .  Egungun àgbọn rẹ fọ , èjìká rẹ sì yẹ nígbà tí àwọn pàǹtírí tó ń fò kiri láti ibi àwókù náà gbá a tó sì dákú lọ gbári .  Benjamin , ẹni tí ibi iṣẹ rẹ wà lẹgbẹẹ iléeṣẹ náà ni ìbúgbàù náà fi sọkò ní mítà mẹta gba inú ọfíìsì kan tó sì lọ sọ ọ lu ògiri tó wà lódìkejì .  Àfọkù gíláàsì tó ń ta káàkiri bẹ ẹ lára yánnayànna , ó sì fọ ọ lójú ọtún .  Ó sọ pé :  Ọlọrun ló yọ mí pé àyè mi kọ ni mo wà .  Bíríkì tó wúwo tó nǹkan bí ẹgbẹta  600  kìlógíráàmù ló wó bo àga mi mọlẹ .   Olùkọ kan tó ń jẹ Alain ní ilé ẹkọ kan tí kò ju igba mítà sí iléeṣẹ náà ń fi ẹrọ ṣe àdàkọ ìwé lọwọ lákòókò tílé iṣẹ náà bú gbàù .  Ó sọ pé :  Iléeṣẹ náà jó kanlẹ , kìkì irin wọnganwọngan lo ṣẹ kù .  Kí ní ń jẹ ògiri , ká má tiẹ tún sọrọ òrùlé , gbogbo ẹ ni iná sun .  Àfọkù gíláàsì ṣe mí léṣe .  Ńṣe ló gé mi lójú yánnayànna .  Bí ìgbà tí wọn bá fi kóńdó lu èèyàn lójú ló rí .   Ìbúgbàù náà sọ Alain di olójú kan , kò sì jẹ kó gbọran dáadáa mọ .  Ìrànlọwọ Ojú Ẹsẹ  Kíá làwọn alàgbà ìjọ Ẹlẹrìí Jèhófà mọkànlá tí ìjábá náà dé bá kàn sí àwọn ará ìjọ wọn níkọọkan láti lè mọ ẹni tó fara gbọgbẹ àti ẹni tílé ẹ bà jẹ .  Lẹsẹkẹsẹ ni wọn rán àwọn to yọǹda ara wọn lọ bá àwọn tó nílò ìrànlọwọ jù lọ .  Àwọn olùyọǹda ara ẹni náà wá rí i pé nǹkan bí ọgọta ilé àwọn Ẹlẹrìí ló ti bà jẹ , wọn sì ran àwọn ìdílé bíi mẹwàá lọwọ láti rílé mìíràn kó sí .  Àwọn olùyọǹda ara ẹni wọnyí tún bá wọn tún Gbọngàn Ìjọba méjì tó ti bà jẹ ṣe .  Láfikún sí i , wọn tún bá wọn ṣètò bí wọn á ṣe rí ìrànlọwọ iléeṣẹ ìbánigbófò .  Ilé kan ní ìsọdá iléeṣẹ náà ni Catherine àti Michel ń gbé .  Catherine ń wakọ bọ lákòókò tí ìṣẹlẹ náà ṣẹlẹ .  Ó sọ pé :  Bíi pé ilẹ ń mì tìtì la kọkọ rò pé ó jẹ .  Àmọ ká tó ṣẹjú pẹ la bá gbọ ìró nǹkan tó bú gbàù .  Lẹyìn náà la wá rí èéfín tó ń rú lọ sókè .  Mo wa mọtò mi dé àdúgbò wa ; ńṣe ló dà bí ìgbà téèyàn wà lójú ogun gẹlẹ .  Gbogbo ilé tó wà ládùúgbò ni páànù ẹ ká dà nù , tí fèrèsé àwọn ilé ìtajà sì fọ yángá .  Ó wá di bó ò lọ o yà fún mi lójú pópó .  Ńṣe làwọn kan jókòó sórí títì , táwọn míì sì ń yí gbirigbiri nílẹ , tí wọn ń sunkún .  Gbogbo fèrèsé tó wà nílé wa àti férémù wọn ló gbọn dà nù , títí kan àwọn ilẹkùn .  Ọpẹlọpẹ àwọn arákùnrin àti arábìnrin wa tá a jọ jẹ Kristẹni lára wa , kíá ni wọn wá ràn wá lọwọ .  Nígbà tó máa fi di ọsán , àwọn ará ìjọ wa kan rọ dé pẹlú korobá àti ìgbálẹ lọwọ wọn , wọn tún gbé àwọn nǹkan oníke pẹlẹbẹ dání kí wọn lè fi dí ojú fèrèsé wa .   Ẹgbẹ iléeṣẹ náà ni Alain àti Liliane pẹlú ń gbé .  Ìbúgbàù náà sọ ibùgbé wọn di ilẹ pẹpẹ .  Alain sọ pé :  Gbogbo nǹkan wa ló fọ sí wẹwẹ .  Ògiri wa àti nǹkan aláwo tí wọn lẹ mọ ọn fọ , gbogbo àga , ilẹkùn , fèrèsé àti ohun ọṣọ inú ilé ló sì bà jẹ pátápátá .  Kò sí nǹkankan tó ṣẹ kù fún wa .  Lójú ẹsẹ làwọn Kristẹni arákùnrin wa rọ dé kí wọn lè ràn wá lọwọ .  Àwọn ló kó gbogbo àwókù náà dà nù tí wọn sì bá àwọn mìíràn lára àwọn olùgbé ilé náà kó ti yàrá wọn .  Ẹnu ya àwọn aládùúgbò láti rí ògìdìgbó àwọn tó wá ràn wá lọwọ .   Láàárọ ọjọ ìṣẹlẹ yìí , akẹkọọ Bíbélì kan pe Alain lórí fóònù ó sì sọ fún un pé kó wá bá òun ṣe ìkẹkọọ Bíbélì .  Liliane ní tiẹ lọ ṣe àwọn nǹkan nígboro .  Nítorí náà , kò sẹni tó wà nílé nínú àwọn méjèèjì lákòókò tí iléeṣẹ náà bú gbàù .  Kì í ṣe àwọn ará ìjọ wọn nìkan làwọn Ẹlẹrìí ràn lọwọ o .  Lẹyìn tí wọn ti ran ara wọn lọwọ tán , wọn tún bá àwọn aládùúgbò wọn palẹ àwọn àwókù tó wà nínú ilé wọn mọ , wọn sì bá wọn fi nǹkan dí ojú fèrèsé wọn .  Àwọn aládùúgbò mọrírì ìrànlọwọ yìí gan - an ni , ẹnu sì yà wọn bí wọn ò ṣe béèrè kọbọ lọwọ wọn .  Wọn tún ran àwọn aláṣẹ ìbílẹ ibẹ , tí gbogbo àwọn nǹkan tó bà jẹ nílùú ti tojú sú pàápàá lọwọ .  Àwọn Ẹlẹrìí palẹ ìdọtí tó wà láwọn ilé ẹkọ àtàwọn ilé tó wà fún gbogbo èèyàn mọ .  Ní àdúgbò kan níbẹ , àwọn aláṣẹ ìbílẹ rán àwọn olùyọǹda ara ẹni tó jẹ Ẹlẹrìí láti máa lọ láti ojúlé dé ojúlé láti yẹ ipò táwọn èèyàn wà wò .  Pípèsè Ìrànlọwọ Nípa Tẹmí  Ọpọ àwọn Ẹlẹrìí tó ń gbé lágbègbè ibi ìṣẹlẹ yìí ló nílò ìrànlọwọ nípa tẹmí ní àfikún sí ìrànlọwọ nípa tara .  Látàrí èyí , àwọn alábòójútó arìnrìn - àjò pa pọ pẹlú àwọn alàgbà àdúgbò ṣèbẹwò sọdọ gbogbo àwọn tí ìjábá náà kàn .  Àwọn ará mọrírì ìtìlẹyìn yìí lọpọlọpọ .  Catherine sọ pe :  Àwọn alàgbà ò fi wá sílẹ rárá .  Wọn wá fún wa níṣìírí .  Ká sọ tòótọ , ohun tá a nílò gan - an nìyẹn , ó ṣe pàtàkì ju nǹkan tara lọ .   Ìfẹ Kristẹni tí wọn fi han lẹyìn tí ìjábá yìí ṣẹlẹ fa àwọn ọrọ ìwúrí .  Ẹlẹrìí kan tó fara gbọgbẹ gan - an sọ pé :  Kò sí bá a ṣe lè mọ ohun tí ọla yóò mú wá .  A gbọdọ máa sin Jèhófà bí ẹni pé òní la óò wà láàyè mọ .   Ẹlẹrìí mìíràn parí ọrọ nígbà tó sọ pé :  Gbogbo nǹkan tó ṣẹlẹ ràn wá lọwọ láti mọ pé a ò gbọdọ sọ pé nǹkan tara la óò bá kú .  Àárín àwọn èèyàn Jèhófà lèèyàn ti lè rí ohun tó ṣe iyebíye jù lọ .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Benjamin àti Khoudir   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Alain   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Àwòrán ìlú Toulouse nìyí , lọjọ kejì ìbúgbàù náà   Credit Line    LE SEGRETAIN PASCAL  CORBIS SYGMA   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Alain àti Liliane  Mo Ṣèbẹwò Sí Oko Ọgẹdẹ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ GÚÚSÙ ÁFÍRÍKÀ  MO MÀ fẹràn ọgẹdẹ o .  Mo gbà pé ọpọ èèyàn náà ló fẹràn rẹ .  Kì í ṣe pé ọgẹdẹ dùn nìkan ni , àmọ ó tún ní ọpọ èròjà aṣaralóore bíi fítámì àti mineral nínú , ó sì máa ń fọ ìdọtí inú kúrò .  Ṣé wàá fẹ láti mọ púpọ sí i nípa èso aṣaralóore yìí ?  Lẹnu àìpẹ yìí , àgbẹ kan àti aya rẹ fi ọnà àgbàyanu tí ọgẹdẹ máa ń gbà hù fúnra rẹ hàn mí .  Tony àti Marie  tí àwòrán wọn wà lókè  ń ṣiṣẹ àgbẹ ní Ẹkùn Ìpínlẹ Limpopo ní orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà , ní àgbègbè kan tó ń jẹ Levubu .  Onírúurú irè oko ni wọn ń gbìn sórí ilẹ wọn tó jẹ hẹkítà márùnléláàádọta .  Ṣùgbọn ọgẹdẹ ni olórí ohun tí wọn ń gbìn .  Tony yóò fẹ láti túbọ sọ ọpọ nǹkan fún wa nípa èso tí tọmọdé tàgbà fẹràn yìí .  Bí Ọgẹdẹ Ṣe Ń Hù àti Ipa Tí Ipò Ojú Ọjọ Ń Kó  Tony ṣàlàyé pé :  Ilẹ tó dára jù fún gbígbin ọgẹdẹ ni ilẹ tó bá ní amọ tó pọ , kì í ṣe ilẹ oníyanrìn tàbí ilẹ olókùúta .  Yẹpẹ náà gbọdọ pọ kó sì lọràá dáadáa .  Ọgẹdẹ máa ń so dáadáa láwọn àgbègbè tí ojú ọjọ kò bá tutù nini .  Ká sòótọ , ilẹ olóoru gan - an ni wọn fẹràn jù .  Àgbègbè Levubu máa ń gbóná gan - an , ooru sì máa ń mú púpọ níbẹ .   Nígbà tí mo béèrè lọwọ Tony bóyá ọgẹdẹ nílò òjò , ó dáhùn pé :  Ọgẹdẹ ń fẹ kí òjò máa rọ déédéé tàbí kéèyàn máa bomi rin ín lọsọọsẹ .   Ìtì ọgẹdẹ fara jọ igi , àmọ kì í ṣe igi rárá , torí pé ewé ló wé jọ sí i lára .  Ìdìpọ ewé ni , kì í ṣe igi tó ń ní ẹka .  Látinú gbòǹgbò rẹ tí wọn ń pè ní rhizome ni ìtì ọgẹdẹ ti ń jáde .  Àtinú gbòǹgbò yìí ni ìtàkùn rẹ ti máa ń ta lọ sísàlẹ , bákan náà ló jẹ pé látinú gbòǹgbò yìí kan náà ni ewé ọgẹdẹ ti ń yọ sókè , tí òdòdó ńlá aláwọ àlùkò kan yóò sì hù nínú rẹ lẹyìn - ọ - rẹyìn .  Àwọn ọmùnù tún máa ń hù látinú gbòǹgbò yìí láti di ìtì ọgẹdẹ tuntun .  Ọgẹdẹ máa ń hù ní ìpele mẹta pàtàkì , èyí táwọn àgbẹ ní àgbègbè Levubu máa ń pè ní  ìyá ìyá , ọmọ , àti ọmọ ọmọ .    Wo àwòrán .   Èyí tí wọn ń pè ní  ìyá ìyá  á so lọdún yìí ,  ọmọ  á so lọdún tó ń bọ , èyí tó jẹ  ọmọ ọmọ  á sì so lọdún tó máa tẹ lé e .   Àwọn ọmọ ọmọ ,  ìyẹn àwọn tó hù jáde kẹyìn , máa ń tò yíká àwọn  ìyá .   Nígbà tí àwọn  ọmọ ìkókó  wọnyí bá ti ga dé eékún , àwọn àgbẹ á gé gbogbo wọn dà nù , àyàfi àwọn tó bá yọrí jù nínú wọn ni wọn á fi sílẹ .  Òdòdó aláwọ àlùkò náà , èyí tó máa wá di pádi ọgẹdẹ tó bá yá , máa ń gba àárín ìtì ọgẹdẹ náà hù sókè , látinú gbòǹgbò tó wà nínú ilẹ .  Níkẹyìn , òdòdó yìí á gba àárín àwọn ewé ńlá méjì tó wà lókè jáde , á sì ṣẹrí wálẹ .  Bí àwọn ìtànná òdòdó náà bá ti ń rẹ dà nù , apópó ọgẹdẹ mẹwàá sí mẹẹẹdógún tí kò ì gbó , tí wọn para pọ jẹ pádi ọgẹdẹ á bẹrẹ sí fara hàn  ṣùgbọn lójú ẹni tí kò bá mọ nípa ọgbìn ọgẹdẹ , ńṣe ló máa dà bíi pé ọgẹdẹ náà ń dàgbà ní ìdoríkodò !  Apópó ọgẹdẹ kan tó ṣẹṣẹ ń gbó bọ lè ní tó ogún ẹyọ ọgẹdẹ tàbí jù bẹẹ lọ , iga ni wọn sì máa ń pe ẹyọ ọgẹdẹ kọọkan .  Ìgbà Ìkórè  Bí òdòdó aláwọ àlùkò náà bá ti yọ , kíkórè ọgẹdẹ lè má ju oṣù mẹta tàbí mẹfà sí ìgbà náà lọ .  Dúdú ni wọn máa ń bẹ ẹ , ṣùgbọn á jẹ lẹyìn tí àwọn ọmọ ọgẹdẹ náà bá ti yọ dáadáa , tí wọn ti tóbi gbàǹgbà gbàǹgbà .  Pádi ọgẹdẹ kan tó tóbi tó láti tà lọjà lè wọn tó kílò márùndínlógójì .  Lẹyìn tí wọn bá ti bẹ wọn , wọn á da ọrá bo àwọn ọgẹdẹ náà lórí kí nǹkan má bàa ha wọn lára nígbà tí wọn bá ń fi ọkọ gbé wọn lọ sí ibí tí wọn ń kó wọn sí kí wọn tó pọn .  Níbẹ , wọn á gé apópó àwọn ọgẹdẹ yìí sí kéékèèké , ìyẹn ni pé apópó kọọkan á ní ẹyọ ọgẹdẹ mẹta sí mẹfà lára , lẹyìn náà ni wọn á fún oògùn apakòkòrò sí wọn lára .  Ní orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà , wọn máa ń kó àwọn ọgẹdẹ náà sínú àwọn páálí tí wọn ti fi àtè lẹ tí wọn sì dáhò tóó - tòò - tó sí lára nítorí atẹgùn , wọn á wá gbé wọn lọ sí iyàrá kan tí wọn ti máa pọn .  Nínú iyàrá náà , wọn máa ń lo gáàsì kan tó ń jẹ ethylene láti fi mú kí àwọn ọgẹdẹ náà pọn .   Wọn á fi àwọn páálí ọgẹdẹ náà sílẹ nínú iyàrá tí kò tutù jù tàbí gbóná jù yìí fún ọjọ kan tàbí méjì , lẹyìn náà ni wọn á fi ránṣẹ sí àwọn tó fẹ rà wọn .  Tony sọ pẹlú ẹrín músẹ pé :  Mi ò mọ bóyá mò ń ṣojúsàájú ni , àmọ mo gbà gbọ pé ọgẹdẹ àgbègbè Levubu dùn ju ti ibòmíràn lọ , bóyá nítorí ilẹ wa ni .  Àmọ , ó dunni pé , torí pé a jìnnà gan - an sí ìlú ńlá èyíkéyìí tí wọn ti ń fi ọjà ránṣẹ sílẹ òkèèrè , orílẹ - èdè yìí nìkan la ti ń gbádùn wọn .   Ó Dára fún Ìlera Rẹ  Ọgẹdẹ ní èròjà aṣaralóore kan tó ń jẹ potassium nínú .  Nínú àpilẹkọ kan tí ìwé ìròyìn Health kọ lórí ọgẹdẹ , ó ní :  Ọpọ ìwádìí ló ti fi hàn pé èròjà yìí lè mú kí egungun rẹ lágbára , kò sì ní jẹ kí ẹjẹ ríru àti àrùn ẹgbà tètè ṣe ọ .   Ìwé ìròyìn náà fi kún un pé :  Ọgẹdẹ ní èròjà agbóguntàrùn kan nínú , èyí tó máa ń dènà àwọn kòkòrò tó lè sọ ọmọ ìkókó di aláàbọ ara , ìyẹn ni vitamin B tó ṣe kókó fún àwọn aláboyún àtàwọn obìnrin tí wọn wà ní ọjọ orí ọmọ bíbí .   Ọgẹdẹ tún ní àwọn èròjà mineral pàtàkì mìíràn nínú , irú bíi magnesium , èyí tó máa ń jẹ kí egungun ní èròjà calcium táá sì jẹ kó lágbára .  Àwọn èròjà amino acid méjìdínlógún ló para pọ di èròjà protein tó wà nínú ọgẹdẹ , títí kan gbogbo àwọn èròjà ṣíṣekókó tí ara rẹ kò lè mú jáde tó bó ṣe yẹ tàbí tí kò tiẹ lè mú jáde rárá .  Èròjà carbohydrate tó tó ìdá méjìlélógún nínú ọgọrùn - ún ló wà nínú ọgẹdẹ , ìwọnyí sì ń fára lókun torí pé ọgẹdẹ máa ń tètè dà .  Inú Marie dùn láti fi kún un pé :  Ọgẹdẹ tún máa ń pèsè àwọn èròjà aṣaralóore bíi vitamin A , vitamin B , àti vitamin C .  Bákan náà , wọn tún máa ń so inú ró , níwọn bó ti jẹ pé ìwọnba díẹ ti tó láti jẹ .   Nígbà náà , o ò ṣe wá ọgẹdẹ kan jẹ  wàá rí i pé ó dára fún ọ , ó sì dùn gan - an !   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bí ọgẹdẹ bá fúnra rẹ pọn , ó máa ń mú gáàsì ethylene yìí kan náà jáde , èyí tá á jẹ kó túbọ máa pọn lọ .  Nípa báyìí , ọnà mìíràn láti mú kí ọgẹdẹ dúdú pọn ni láti fi àwọn díẹ tó ti pọn sáàárín àwọn tí kò tíì pọn .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Ewé ọgẹdẹ  Òdòdó  ọgẹdẹ  Ìdìpọ ewé tó para pọ di ìtì ọgẹdẹ  Ibi tí ilẹ dé  Ìdí ewé  Gbòǹgbò   Credit Line   Àwòrán : A mú un látinú àwòrán tó wà nínú ìwé The Complete Encyclopedia of Illustration  J .  G .  Heck   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Ìyá ìyá  Ọmọ  Ọmọ ọmọ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Òdòdó ńlá aláwọ àlùkò yìí ló máa di pádi ọgẹdẹ lẹyìn - ọ - rẹyìn   Credit Line   Ẹni tó ya àwòrán yìí ni Kazuo Yamasaki   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Ìgbà ìkórè  lápá òsì  ; àwọn ìtì ọgẹdẹ wọnyí máa pọnmọ tó bá yá  òkè   Àwọn Òwe Ẹyà Akan Òwe Tó Ń Gbé Àṣà Ìbílẹ Lárugẹ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ GÁNÀ  KÍ NI òwe ?  Ìwé atúmọ èdè kan túmọ òwe sí  gbólóhùn kúkúrú kan táwọn èèyàn sábà máa ń tọka sí , bóyá láti fi fúnni nímọràn tàbí láti fi sọ ohun kan fúnni nípa ìgbésí ayé .   Àwọn ẹyà Yorùbá tó wà lórílẹ - èdè Nàìjíríà tiẹ túmọ òwe lọnà tó fani mọra gan - an , wọn ní òwe ni  ẹṣin ọrọ , bí ọrọ bá sọ nù òwe la fi ń wá a .   Àwọn ẹyà Akan tó wà ní orílẹ - èdè Gánà máa ń lo òwe kan dáadáa , èyí tó ń sọ bí òwe ṣe ṣe pàtàkì tó , wọn máa ń sọ pé :  Ààbọ ọrọ là ń sọ fún ọmọlúwàbí , tó bá dénú rẹ á di odindi .   Kókó inú òwe yìí ni pé kò dìgbà tá a bá ṣẹṣẹ ń ṣàlàyé ọrọ ní kíkún fún ọlọgbọn èèyàn kó tó mọ ohun tó yẹ kí òun ṣe .  Òwe tó bá bá ọrọ mu máa ń mú kéèyàn ronú , ó máa ń jẹ kéèyàn lóye nǹkan , ó sì máa ń súnni láti ṣe ohun tó tọ .  Nílẹ Gánà , àwọn èèyàn máa ń lo òwe gan - an nígbà ayẹyẹ ìgbéyàwó àti nígbà ìsìnkú , bẹẹ ni òwe tún máa ń jẹ yọ nínú àwọn orin tó ń gbé ìtàn ìṣẹdálẹ wọn lárugẹ .  Bákan náà , wọn ò lè ṣe kí wọn má lo òwe nígbà tí wọn bá ń yanjú ọrọ láàárín ara wọn .  Agbẹnusọ tàbí aṣojú kan sábà máa ń lo ọkan - kò - jọkan òwe lọnà jíjáfáfá láti fi ṣàlàyé ọrọ .  Ní àwùjọ àwọn ẹyà Akan , lílo òwe lọnà jíjáfáfá jẹ àmì pé ẹnì kan jẹ amòye èèyàn .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé , nínú Bíbélì , Sólómọnì Ọba  ọkùnrin kan tí ó gbajúmọ nítorí ọgbọn , ìmọ , àti òye tó ní nípa béèyàn ṣe ń bá ẹlòmíràn sọrọ  ni àkọsílẹ fi hàn pé ó mọ ẹgbẹrún mẹta òwe .  Ọlọrun ló mí sí àwọn òwe inú Bíbélì , wọn sì ṣeé gbára lé , wọn kò dà bí àwọn òwe tí a gbé ka ìrírí àti òye ọmọ aráyé .  Àmọ , àwọn òwe ẹdá èèyàn , láìka bí wọn ṣe lè mọgbọn dání tó , ni a kò gbọdọ fi wé òwe Bíbélì .  Àmọ , ẹ jẹ ká ṣàyẹwò àwọn òwe Akan bíi mélòó kan .  Òwe Tó Ń Fi Èrò Wọn Nípa Ọlọrun Hàn  Nílẹ Gánà , òwe sábà máa ń fẹrí hàn pé Ọlọrun wà , èyí sì máa ń jẹ yọ nínú ọpọ òwe Akan .  Àìgbọlọrungbọ kò sí nínú ìgbàgbọ àwọn ẹyà Akan .  Bí àpẹẹrẹ , òwe kan sọ pé :  A kì í fi Ọlọrun han ọmọdé .   Ọpọ nǹkan ló fẹrí hàn gbangba pé Ọlọrun wà , kódà àwọn ọmọdé pàápàá mọ pé ó wà .  Wọn sábà máa ń lo òwe yìí nígbà tí wọn bá ń sọrọ nípa ohun kan tí kò ní ṣòro rárá fún ọmọdé kan láti mọ láìṣẹṣẹ sọrọ púpọ .  Òwe Akan mìíràn sọ pé :  Kò sí bó o ṣe lè sá tó , o ò lè sá mọ Ọlọrun lọwọ .   Nípa bẹẹ , ẹni tó bá rò pé òún lè ṣe ohun kan tí Ọlọrun ò ní rí òun wulẹ ń tan ara rẹ jẹ ni .  Nígbà pípẹ sẹyìn , Bíbélì sọ kókó kan tó fara jọ èyí , nígbà tó sọ pé , ojú Ọlọrun  ń bẹ ní ibi gbogbo , ó ń ṣọ àwọn ẹni búburú àti àwọn ẹni rere .   Gbogbo wa la máa jíhìn fún Olódùmarè .  Òwe Tó Ń Fi Àṣà Tó Dára Láwùjọ Hàn  Gẹgẹ bíi ti àwọn òwe tó jẹ ti àṣà ìṣẹdálẹ mìíràn , àwọn òwe Akan jẹ ibi ìṣúra fún àwọn àṣà àti ìlànà ìwà híhù láwùjọ .  Bí àpẹẹrẹ , òwe kan tó ń fi hàn kedere bí ọrọ ẹnu ṣe lágbára tó ni èyí tó sọ pé :  Kéèyàn fẹnu kọ burú ju kéèyàn fẹsẹ kọ lọ .   Ahọn tí a kò bá ṣàkóso lè ṣe ọṣẹ ńláǹlà , kódà ó lè ṣekú pani pàápàá .  Òwe 18 : 21 .  Àmọ , bí a bá ṣàkóso ahọn wa , ahọn lè pẹtù síjà , gẹgẹ bí àṣàyàn ọrọ yìí ṣe sọ ,  Ahọn kì í wà nílé , kí eyín máa bá ara wọn jà .   Kókó inú òwe yìí ni pé , ọrọ pẹlẹ lè yanjú ọrọ ní ìtùnbí - ìnùbí láàárín àwọn tó ń bára wọn jà , bóyá láàárín ọkùnrin kan àti ìyàwó rẹ .  Kódà bí èyí kò bá ṣiṣẹ pàápàá , fífi ọgbọn lo ahọn nígbà tí wọn bá ń báni yanjú èdèkòyédè lè fòpin sí ìjà náà .  Òwe Tó Ń Kọni Lọgbọn  Ìjẹpàtàkì níní òye àti làákàyè máa ń fara hàn kedere nínú ọpọ òwe tó ń kọni lọgbọn .  Ẹni tó bá ń fi ìwàǹwára ṣe nǹkan láìronú nípa ohun tó máa jẹ àbájáde àwọn ìgbésẹ rẹ lè rí ọgbọn kọ látinú òwe tó sọ pé ,  Ó yẹ kéèyàn kọkọ wá ibi tó máa sá gbà kó tó pe ṣèbé níjà .   Òbí tó bá ń ṣàkíyèsí pé ọmọ òun ń hùwà kan tí kò bójú mu yóò fẹ láti kọgbọn lára òwe kan tó sọ pé ,  Igi ganganran máà gún mi lójú , àtòkèrè la ti í lọ ọ .   Bẹẹ ni o , a gbọdọ tètè wá nǹkan ṣe sí ìwàkiwà tí ọmọ kan fẹ bẹrẹ sí hù kó tó di wàhálà ńlá síni lọrùn .  Òwe Tó Ń Sọ Nípa Àṣà Àtayébáyé Àtàwọn Àṣà Ìbílẹ  Nígbà míì , ó pọn dandan láti lóye àṣà ìbílẹ kan dáadáa láti lè mọ ìtumọ òwe rẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ní àwùjọ àwọn ẹyà Akan , ìwà àrífín ló jẹ láti máa lo ọwọ òsì níwájú àwọn ẹlòmíràn , pàápàá àwọn àgbàlagbà .  Ìwà ọmọlúwàbí yìí ni òwe kan ṣàgbéyọ rẹ , ìyẹn òwe tó sọ pé ,  Èèyàn kì í fi ọwọ òsì júwe ilé bàbá rẹ .   Ìtumọ èyí ni pé , èèyàn gbọdọ mọyì ohun ìní rẹ , títí kan orírun rẹ .  Òwe kan tó jẹ mọ àṣà oúnjẹ jíjẹ nínú ilé àwọn ẹyà Akan sọ pé :  Ọmọ tó bá mọ ọwọ wẹ á bá àgbà jẹun .   Lákòókò oúnjẹ , àwọn tó bá jẹ ọjọ orí kan náà ló máa ń bá ara wọn jẹun pọ .  Àmọ o , ọmọ tó bá ṣe dáadáa , pàápàá tó jẹ onímọọtótó tó sì mọwàá hù , ni bàbá rẹ àtàwọn àgbàlagbà mìíràn lè fún láǹfààní àkànṣe láti bá wọn jẹun .  Kókó inú òwe yìí ni pé , kì í ṣe ọjọ orí nìkan lohun tó ń jẹ káwọn èèyàn buyì fúnni àmọ béèyàn bá ṣe mọwàá hù sí .  Ṣé ò ń ronú láti ṣègbéyàwó ?  Bó bá jẹ bẹẹ , gbé òwe Akan kan yẹ wò , ìyẹn òwe tó sọ pé :  Ìgbéyàwó kì í ṣe ẹmu téèyàn lè tọ wò .   Àwọn tó ń ta ẹmu , ìyẹn ohun mímu kan tí wọn ń rí láti ara igi ọpẹ , máa ń jẹ kí àwọn tó bá fẹ rà á kọkọ tọ ọ wò ná kí wọn tó sọ bí iye tí wọn máa rà ṣe máa pọ tó tàbí bóyá wọn ò ní rà á mọ .  Àmọ , ìgbéyàwó kì í ṣe ohun téèyàn lè tọ wò bẹẹ .  Òwe yìí ń fi hàn pé ìgbéyàwó jẹ ètò tó ní láti wà pẹ títí , àti pé ìgbéyàwó jẹ - ká - dán - an - wò - ná kò bójú mu .  Fífẹsọ Ṣàkíyèsí Àwọn Nǹkan  Ọpọ òwe ń fi hàn pé àwọn baba ńlá àwọn ẹyà Akan máa ń fara balẹ kíyè sí àwọn èèyàn àtàwọn ẹranko .  Bí àpẹẹrẹ , fífarabalẹ kíyè sí àgbébọ adìyẹ kan àtàwọn òròmọdìyẹ rẹ ló mú kí wọn máa pòwe pé ,  Òròmọdìyẹ tó bá dúró sọdọ ìyá rẹ ló ń jẹ itan tata .   Kí ni ìtumọ èyí ?  Béèyàn bá ya ara rẹ sọtọ kúrò lọdọ àwọn ẹlòmíràn , wọn á gbójú fò ó dá nígbà tí wọn bá ń pín ohun tó dáa .  Ẹnikẹni tó bá ń wo àkèré tó ti kú kò ní ṣàì lóye ìtumọ òwe tó sọ pé ,  Ìgbà tí àkèré bá kú tán la máa ń mọ bó ṣe gùn tó .   Wọn sábà máa ń pa òwe yìí nígbà tí àwọn èèyàn ò bá mọyì ẹnì kan .  Nígbà tí wọn bá hu irú ìwà yìí sẹnì kan , ó máa ń tu irú ẹni bẹẹ nínú láti mọ pé tóun ò bá sí nítòsí lọjọ kan ó ṣeé ṣe kí èyí jẹ káwọn èèyàn rí i kedere pé òun wúlò .  Àwọn Òwe ní  Ìkékúrú   Bó tilẹ jẹ pé àtẹnudẹnu ni àwọn òwe Akan , ìyẹn ni pé wọn ń gbà á láti ìran kan dé òmíràn , ọpọ ni wọn ń ṣàfihàn rẹ nínú iṣẹ ọnà kí wọn má bàa pa run .  Èèyàn lè rí irú àpẹẹrẹ àwọn òwe bẹẹ lára ère gbígbẹ , ọpá , ohun ìdíwọn tí wọn fi góòlù ṣe , àti lára àwọn aṣọ ìbílẹ àtàwọn aṣọ ìgbàlódé .  Àwọn tó bá ṣèbẹwò sí àwọn ibi tí wọn ń kó iṣẹ ọnà sí nílẹ Gánà lè rí ère gbígbẹ kan tí wọn fi ń ṣàfihàn ọkùnrin kan tó ń gun igi nígbà tí ọkùnrin mìíràn ń ràn án lọwọ .  Ohun tí èyí ń fi hàn ni ọrọ òwe kan tó sọ pé ,  Bó o bá ń gun igi tó dára , o lè rí ẹni tì ọ lẹyìn .   Kókó inú òwe yìí kò ṣòroó lóye  òun ni pé bó o bá dáwọ lé ohun tó gbayì , àwọn èèyàn lè ṣètìlẹyìn fún ọ .  Ètò ìsìnkú ní pàtàkì máa ń fún àwọn èèyàn láǹfààní láti ṣe ohun tí òǹkọwé kan pè ní  fífi aṣọ pèdè .   Bí ìṣẹlẹ náà ṣe jẹ àsìkò ọfọ máa ń mú káwọn èèyàn ronú jinlẹ nípa ìgbésí ayé .  Nípa bẹẹ , àwọn iṣẹ ọnà tó máa ń wà lára àwọn aṣọ táwọn èèyàn ń wọ nígbà ìsìnkú máa ń ṣàfihàn èrò wọn nípa àwọn nǹkan tó jẹ àdììtú nípa ìgbésí ayé .  Bí àpẹẹrẹ , aṣọ tí wọn bá ya àkàbà tàbí àtẹgùn sí lára lè ránni létí òwe kan tó sọ pé ,  Kò sẹni tí kò ní gun àkàbà ikú .    Èyí jẹ ọrọ ìkìlọ fún tọmọdétàgbà pé , kí wọn má ṣe máa gbé ara wọn ga , kí wọn má sì ṣe máa gbé ayé bíi pé ikú ò lè pa wọn .  Oníwàásù 7 : 2 .  Ní àwùjọ àwọn ẹyà Akan , àwọn aṣojú tàbí àwọn agbẹnusọ fún àwọn alákòóso ìbílẹ máa ń mọ òwe lò dáradára , wọn sì tún máa ń mú ọpá àṣẹ dání , èyí tí wọn ti ṣe iṣẹ ọnà sí lára láti fi ṣàfihàn àṣà dáradára kan táwọn èèyàn ń gbé lárugẹ .  Bí àpẹẹrẹ , iṣẹ ọnà tó bá ṣàfihàn ẹyẹ tó fẹnu di orí ejò mú jẹ  ìkékúrú  fún òwe tó sọ pé ,  Bó o bá ti di orí ejò mú , okùn lásán ni ìyókù gbogbo ara rẹ .   Kí ni òwe yìí ń fi hàn ?  A ní láti yanjú ọràn nípa mímú ohun tó jẹ ìṣòro ibẹ kúrò .  Lílo Òwe Lọnà Yíyẹ  Gẹgẹ bíi ti àwọn àkàwé mìíràn , ohun tá à ń sọ àti irú àwọn èèyàn tá à ń bá sọrọ ló máa pinnu ìgbà tí a lè lo òwe kan àti bí a ṣe lè lò ó .  Àṣìpa òwe lè dín iyì ọrọ kan kù .  Láfikún sí i , níwọn bó ti jẹ pé nínú àwọn àṣà ìṣẹdálẹ kan , ìlò òwe jẹ apá pàtàkì kan nínú bí àwọn èèyàn ṣe máa ń bá ara wọn sọrọ , ṣíṣi òwe lò lè mú kí àwọn èèyàn fi ojú tí kò dára wo irú ẹni bẹẹ .  Ní orílẹ - èdè Gánà , àwọn àgbààgbà tó wà láwùjọ làwọn èèyàn máa ń kà sí ẹni tó ni òwe .  Nípa bẹẹ , ohun táwọn èèyàn sábà máa ń sọ kí wọn tó pòwe ni pé ,  Àwọn àgbà máa ń sọ pé . . .   Tó bá sì jẹ pé àwọn àgbààgbà tó lọjọ lórí gan - an lèèyàn ń bá sọrọ , ohun tó yẹ kí ọmọlúwàbí èèyàn ṣe láti fi ọwọ hàn ni pé , ṣáájú kó tó pa òwe , kó kọkọ sọ gbólóhùn kan báyìí pé ,  Ẹyin àgbà ló máa ń sọ pé . . .   Láti fi ọwọ hàn , ẹni tó ń sọrọ , tó kéré lọjọ orí sí àwọn tó ń bá sọrọ , kò ní fẹ kí wọn máa rò pé òún ń kọ àwọn àgbàlagbà ní àwọn ọrọ ọgbọn tó wà nínú òwe tí òún ń pa .  Àwọn Àkíyèsí Pàtàkì  Òwe lè ṣáájú ọrọ tàbí kó gbẹyìn rẹ .  Bákan náà , a lè fi ọgbọn wé e mọ ọrọ láàárín tó fi jẹ pé ẹni tó bá lè ronú jinlẹ nìkan ló máa lè lóye ohun tá à ń sọ .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tí ẹnì kan tó jẹ ẹyà Akan bá ń sọrọ nípa ẹnì kan tó jẹ onírẹlẹ àti ẹlẹmìí àlàáfíà , ó lè sọ pé :  Bá a bá fi dá ti Lágbájá nìkan , kò ní sí ìró ìbọn kan ṣoṣo nínú abúlé yìí .   Èyí ń tọka sí òwe tó sọ pé ,  Bá a bá fi dá ti ìgbín àti ìjàpá nìkan , kò ní sí ìró ìbọn kankan nínú igbó .   Àwọn èèyàn ka àwọn ìṣẹdá méjèèjì yìí sí ẹdá jẹẹjẹẹ , tí kì í yọni lẹnu , tí kò sì ń wáni níjà .  Àwọn èèyàn tó bá ní àwọn ànímọ wọnyí máa ń mú kí àlàáfíà wà níbi tí wọn bá wà .  Àmọ o , bó o bá fẹ kí ẹnì kan tó jẹ ẹyà Akan máa pa òwe tẹléra - tẹléra , ó lè fi ẹyọ kan ṣoṣo dá ọ lóhùn , kó sọ pé ,  Èèyàn ò lè lálàá láìjẹ pé ó sùn .   Lédè mìíràn , èèyàn ò lè lo òwe láìjẹ pé èèyàn ń sọ ọrọ tó bá a mu lọwọ gẹgẹ bó ṣe jẹ pé èèyàn ò lè lálàá láìjẹ pé ó sùn .  Ọrọ téèyàn bá ń sọ ló máa pinnu irú òwe tó máa pa àti ìgbà tó máa pa á .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A lè rí iṣẹ ọnà yìí lára àwọn aṣọ tó jẹ àwọ oríṣiríṣi tí àwọn èèyàn lè lò nígbà tí wọn bá ń ṣe àwọn ayẹyẹ mìíràn , kì í ṣe lára àwọn aṣọ dúdú tí wọn sábà máa ń lò nígbà ìsìnkú nìkan .  Ọkan Lára Àwọn Èso Tó Wúlò Jù Lọ Lórí Ilẹ Ayé  ÈSO àràmàǹdà kan wà tó ti rìnrìn àjò yíká ayé .  Ó ń pèsè ohun jíjẹ àti ohun mímu .  Ìrísí àrà - ọtọ tí igi tó ń so èso yìí ní lohun pàtàkì tí wọn fi ń dá àwọn erékùṣù Ilẹ Olóoru mọ .  Èso wo là ń sọrọ nípa rẹ ?  Àgbọn ni , ọkan lára àwọn èso tó wúlò jù lọ lórí ilẹ ayé .  Lójú àwọn èèyàn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè mìíràn yàtọ sí Ilẹ Olóoru , igi àgbọn wulẹ jẹ àmì kan tó ń rán wọn létí ìrìn àjò wọn sí Ilẹ Olóoru ni .  Àmọ lójú àwọn èèyàn tó wà nílẹ olóoru , àǹfààní tí igi yìí ní ju ìyẹn lọ fíìfíì .  Àwọn ará Indonesia máa ń sọ pé  bí ọjọ ṣe pọ nínú ọdún bẹẹ ni ìwúlò èso yìí ṣe pọ tó .   Ní orílẹ - èdè Philippines náà , wọn máa ń sọ pé :  Ẹni tó bá gbin igi àgbọn gbin ohun èlò inú ilé àti aṣọ , ó gbin oúnjẹ àti ohun mímu , ó gbin ibi tó máa rí forí pa mọ sí , ó sì tún gbin ogún tí àwọn ọmọ rẹ máa dé bá .   Gbólóhùn yìí kì í ṣe àsọdùn o .  Gẹgẹ bí ìwé náà , Coconut  Tree of Life , ti sọ ,  kì í ṣe oúnjẹ , omi , àti òróró ìseúnjẹ nìkan ni  igi àgbọn  ń pèsè , àmọ ó tún ń pèsè ewé fún kíkọ àwọn ilé olórùlé koríko , ó ní fọnrán tó ṣeé lò bí okùn àti fún híhun ẹní , èèpo ẹyìn rẹ ṣeé lò fún bíbu nǹkan nínú ilé wọn sì tún lè fi ṣe àwọn ohun ọṣọ , ó tún ní àwọn ìtànná tó ń mú oje dídùn jáde tí wọn ń fi ṣe ṣúgà àti ọtí .   Ìwé náà fi kún un pé :  Kódà bí wọn bá la igi rẹ dáadáa , ó ṣeé lò .   Àní , àwọn èèyàn tó ń gbé ní Erékùṣù Maldive ní Òkun Íńdíà ti fi àwọn nǹkan tí wọn mú lára igi àgbọn ṣe ọkọ ojú omi , ìtàn sì sọ pé wọn fi àwọn ọkọ náà rìnrìn àjò lọ sí ilẹ Arébíà àti Philippines .  Àmọ , àgbọn fúnra rẹ la lè pè ní arìnrìn - àjò ojú òkun tí kò lẹgbẹ , kì í ṣe àwọn tó ń gbìn ín .  Èso Tó Jẹ Arìnrìn - Àjò Òkun  Àwọn eteetí òkun ilẹ olóoru làyè ti gba àgbọn jù lọ , tí òjò bá ṣáà ti ń rọ dáadáa .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn èèyàn àgbègbè náà lè gbin igi àgbọn tó wúlò fún oríṣiríṣi nǹkan yìí , àgbọn ti fúnra rẹ rìnrìn àjò dé àwọn àgbègbè kan lórí ilẹ ayé tí èèyàn kì í gbé rárá .  Ọpọlọpọ ọnà ni hóró oríṣiríṣi èso máa ń gbà fọn káàkiri , àmọ ti àgbọn yàtọ , omi òkun ló máa ń gbé e kiri .  Ìyẹn gan - an ló sì mú kó ṣeé ṣe fún un láti lè máa rìnrìn àjò kárí ayé .  Nígbà tí àgbọn kan bá gbó , á jábọ sílẹ .  Nígbà mìíràn , àgbọn tó ti gbó á yí lọ sí etíkun .  Ìgbì omi tó ń rọ wá sí etíkun sì lè gbé e wọnú òkun lọ .  Nítorí pé pádi ẹyìn rẹ máa ń gba ọpọlọpọ afẹfẹ sínú , kò ṣòro rárá fún àgbọn láti léfòó lórí omi .  Bó bá jẹ apá ibi tí òkìtì iyanrìn tàbí àpáta yí ká ni àgbọn náà bọ sí , ó lè máa yí lọ díẹdíẹ sí òdìkejì adágún náà .  Àmọ bó bá fi lè yí wọnú agbami òkun , àgbọn náà lè rìnrìn àjò lọ jìnnàjìnnà .  Omi oníyọ , èyí tó máa ń ba àwọn hóró irúgbìn mìíràn jẹ , kì í tètè ráyè wọnú pádi àgbọn , nítorí pé ó le koránkorán .  Àgbọn lè wà lójú òkun fún oṣù mẹta láìsí ohunkóhun tó máa ṣe é  nígbà míì , tí á máa sún lọ díẹdíẹ fún ẹgbẹẹgbẹrún kìlómítà  síbẹ , tí yóò sì hù láìsí ìṣòro tó bá dé etíkun tó bá a lára mu .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ọnà yìí ni àgbọn fi gbilẹ ní ọpọlọpọ etíkun ilẹ olóoru lágbàáyé .  Adùn Inú Oúnjẹ Ilẹ Olóoru  Láwọn orílẹ - èdè tí kì í ṣe Ilẹ Olóoru , àwọn èèyàn lè máa rò pé ohun tí wọn ń lo àgbọn fún kò ju láti fi mú midinmíìdìn tàbí bisikíìtì ládùn lọ .  Àmọ ní Gúúsù Éṣíà , èso tó wúlò fún oríṣiríṣi nǹkan ni àgbọn jẹ .  Gẹgẹ bí ìwé náà , Pacific and Southeast Asian Cooking , ti sọ ,  ohun èlò tó ṣe pàtàkì gan - an nínú oúnjẹ sísè ni àgbọn jẹ ní gbogbo àwọn orílẹ - èdè , àgbègbè , àtàwọn erékùṣù tó wà láti ilẹ Hawaii lọ sí Bangkok .   Ìwé náà tún sọ pé , fún àwọn èèyàn tó ń gbé láwọn àgbègbè yẹn ,  ohun kòṣeémáàní ni àgbọn jẹ , torí pé ó máa ń pèsè nǹkan aṣaralóore fún ara wọn . . . ní oríṣiríṣi ọnà tí wọn ń gbà lò ó , ní fífi se àìlóǹkà oúnjẹ àti lílò ó bí èròjà amóúnjẹdùn .   Kò ṣòro láti mọ ohun tó mú àgbọn gbayì bẹẹ nínú oúnjẹ àwọn èèyàn ilẹ olóoru : Ó jẹ nítorí omi inú rẹ , mílíìkì rẹ àti òróró rẹ tó ṣeé se oúnjẹ .  Omi àgbọn ni wọn máa ń pe omi dídùn tó mọ gaara tó máa ń wà nínú èso àgbọn tí kò tíì gbó .  Ó jẹ ohun mímu aládùn tó ń tuni lára tí wọn sábà máa ń tà láwọn ṣọọbù tó wà lẹgbẹẹgbẹ ọnà láwọn Ilẹ Olóoru .  Àmọ bí wọn ṣe máa ń yọ mílíìkì àgbọn ni pé , wọn á rin àgbọn náà , wọn á lú omi mọ ọn , lẹyìn náà ni wọn á wá sẹ ẹ .  Mílíìkì àgbọn yìí máa ń fi kún adùn ọbẹ àtàwọn nǹkan tí wọn ń fi ìyẹfun ṣe .  Láti yọ òróró ìseúnjẹ nínú àgbọn , àgbẹ kan yóò la àgbọn tó ti gbó yóò sì sá a gbẹ nínú oòrùn .  Tó bá ti gbẹ , àgbọn náà á rọrùn láti yọ kúrò nínú èèpo ẹyìn rẹ , wọn á wá fún òróró rẹ jáde .  Láwọn orílẹ - èdè Ilẹ Olóoru , òróró àgbọn jẹ òróró tó ṣe pàtàkì gan - an nínú oúnjẹ sísè , ṣùgbọn láwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé , bọtà , áísìkiriìmù àti bisikíìtì ni wọn sábà máa ń lò ó fún .  Kíká àgbọn lórí igi kò rọrùn rárá .  Lọpọ ìgbà , ẹni tó bá fẹ ká a ní láti gun igi náà dókè tí yóò sì máa gé wọn bọ sílẹ .  Àwọn mìíràn máa ń lo igi gígùn tí wọn so ọbẹ mọ lórí .  Ní orílẹ - èdè Indonesia , wọn ti kọ àwọn ọbọ láti ṣe iṣẹ yìí .  Àmọ ọnà rírọrùn jù lọ , èyí táwọn tó fẹ kó dá àwọn lójú pé àgbọn tó gbó làwọn ká , máa ń lò ni láti dúró títí dìgbà tí àgbọn náà máa jábọ sílẹ fúnra rẹ .  Ọnàkọnà tí wọn ì báà gbà ká a , onírúurú ohun tí wọn ń lo àgbọn fún ti mú kó jẹ ohun ọgbìn tó ń mówó wọlé àti ohun jíjẹ tí kò ṣeé fọwọ rọ sẹyìn fún ọpọ èèyàn .  Nítorí náà , nígbà mìíràn tó o bá rí igi àgbọn , ì báà jẹ nínú àwòrán tàbí lójúkojú , máa rántí pé kì í kàn ṣe igi ẹlẹwà tó ń mú àwọn etíkun ilẹ olóoru lẹwà lásán .  Igi tó ń mú ọkan lára àwọn èso tó wúlò jù lọ lórí ilẹ ayé jáde lò ń wò yẹn .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   ÀWỌN ÌSỌFÚNNI PÀTÀKÌ NÍPA ÀGBỌN  ALÁKÀN TÓ MÁA Ń JẸ ÀGBỌN .  Èèyàn nìkan kọ ló ń gbádùn àgbọn .  Alákàn tó ń jẹ àgbọn máa ń wà nínú ihò ilẹ lọsàn - án , àmọ tó bá di òru , ó máa ń gbádùn jíjẹ àgbọn .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn èèyàn nílò àdá láti lè la àgbọn , alákàn tí kò nílò ohúnkóhun yìí máa ń ṣe iṣẹ àṣekára láti la àgbọn .  Ó máa ń sọ ọ mọ àpáta títí tó máa fi là .  Ó dà bí ẹni pé oúnjẹ tó ní àgbọn nínú nìkan tẹ ẹdá yìí lọrùn  kódà , ó lè gbé ju ọgbọn ọdún lọ láyé !  WỌN Ń LO ÀGBỌN FÚN ÀWỌN ÈRÒJÀ ÌṢARALÓGE .  Níwọn bí òróró àgbọn ti dára fún awọ ara , àwọn tó ń ṣe èròjà ìṣaralóge máa ń lò ó fún ohun táwọn obìnrin ń fi kun ètè àti ìpara tó ń dáàbò bo ara lọwọ oòrùn .  Tó o bá sì ń lo ọṣẹ ìwẹ kan tàbí ọṣẹ ìfọrun tó ń hó gan - an , ó ṣeé ṣe kí òróró àgbọn wà lára àwọn nǹkan pàtàkì tí wọn fi ṣe é .   Àwọn àwòrán   Àgbọn lè rìnrìn àjò jíjìnnà lójú òkun  Alákàn tó máa ń jẹ àgbọn  Àgbọn   Credit Line   Godo - Foto   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 27   Fọtò inú àkámọ lókè lápá ọtún : Godo - Foto  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  April 8 , 2003  Bí Ẹnì Kan Nínú Ìdílé Bá Ń Lo Oògùn Olóró  Kí Lo Lè Ṣe ?  Ọpọ ọdọ jákèjádò ayé ló ń lo oògùn olóró .  Kí làwọn òbí lè ṣe láti ran àwọn ọmọ wọn lọwọ ?  3 Àkóbá Tí Oògùn Olóró Ń Ṣe fún Àwọn Ọdọ  5 Bí O Ṣe Lè Dáàbò Bo Ọmọ Rẹ Lọwọ Lílo Oògùn Olóró  10 Ayé Kan Tó Bọ Lọwọ Oògùn Olóró Yóò Dé Láìpẹ  11 Oorun  Ṣé Fáwọn Olóòrayè ni Àbí Ohun Àìgbọdọmáṣe ?  15 Bí O Ṣe Lè Túbọ Máa Sùn Dáadáa  22 Ohun Tó Ṣẹlẹ Nígbà Tí Iléeṣẹ Kan Tó Ń Ṣe Kẹmíkà Bú Gbàù  24 Mo Ṣèbẹwò Sí Oko Ọgẹdẹ  27 Ọkan Lára Àwọn Èso Tó Wúlò Jù Lọ Lórí Ilẹ Ayé  32 Ìpàdé Tó Ṣe Pàtàkì Jù Lọ Nínú Ọdún  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Yan Àwọn Fídíò Orin Tó Bójú Mu ?  19 Ọpọ ọdọ máa ń gbádùn wíwo àwọn fídíò orin .  Àwọn ìlànà Bíbélì wo ló lè ràn ọ lọwọ láti mọ ohun tó bójú mu láti wò ?  Kí Ni Ìfẹ Ọrọ Àlùmọọnì ? 30   Kí ni Bíbélì sọ nípa àwọn nǹkan ìní tara ?   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   Parker Ranch  John Russell  Àkóbá Tí Oògùn Olóró Ń Ṣe fún Àwọn Ọdọ   Ṣé ó yẹ kí wọn kú ?   Ìbéèrè yìí ló fara hàn níwájú ìwé ìròyìn ilẹ Brazil náà , Veja .  Fọtò àwọn ọmọ tí ò gé lápá , tí ò gé lẹsẹ , tí wọn dùn ún wò wà lẹgbẹẹ gbólóhùn náà .  Oògùn olóró ló pa wọn . LÁÌKA àwọn ewu tó dájú pé ó wà nínú lílo oògùn olóró sí , àwọn èèyàn ò jáwọ nínú lílò ó , èyí sì ń bà wọn láyé jẹ nìṣó , kódà ó ń ṣekú pa wọn pàápàá .  Owó tí wọn fojú bù pé orílẹ - èdè Amẹríkà ń ná lọdọọdún lórí ìṣòro lílo oògùn olóró wọ ọgọrùn - ún bílíọnù dọlà , ìyẹn owó tí wọn fi ń tọjú àwọn tí oògùn olóró ti ba ayé wọn jẹ , owó tí wọn ń pàdánù nítorí àkóbá tó ń ṣe fún iṣẹ , owó tó yẹ kó wọlé sápò ìjọba àmọ tí kò wọlé àti owó tí wọn ń ná lórí ìwà ipá táwọn tó ń lo oògùn olóró ń hù .  Ṣùgbọn , àfàìmọ ni kì í ṣe pé àwọn èwe , ìyẹn àwọn ọmọdé , ló ń forí fá èyí tó pọ jù lọ nínú àkóbá tí lílo oògùn olóró ń ṣe .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe lórílẹ - èdè Brazil ti fi hàn , èyí tí wọn gbé jáde nínú ìwé ìròyìn Jornal da Tarde , ó fẹrẹẹ tó ìdá mẹẹẹdọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn ọdọ tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹwàá sí ọdún mẹtàdínlógún tí wọn ti tọ irú àwọn oògùn olóró kan wò .  Bó tilẹ jẹ pé àṣà kí àwọn ọdọlangba máa lo oògùn olóró ti lọ sílẹ lọnà kan ṣáá ní orílẹ - èdè Amẹríkà láwọn ọdún àìpẹ yìí , àwọn ọdọ tí lílo oògùn olóró ti di bárakú fún kì í ṣe kékeré .  Gbé àpẹẹrẹ àwọn ọdọ tó máa tó jáde ní ilé ẹkọ gíga yẹ wò .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan ti fi hàn , ìdá mẹtàdínlógójì nínú ọgọrùn - ún wọn ló ti fi igbó dánra wò ní ọdún kan ṣáájú .  Ọkan nínú márùn - ún wọn ló mu ún ní oṣù kan ṣáájú .  Ó fẹrẹẹ tó ọkan nínú mẹwàá wọn tó ti gbìyànjú oògùn olóró tí wọn ń pè ní ecstasy wò ní ọdún kan ṣáájú .  Ohun tó lé ní ìdá mẹfà nínú ọgọrùn - ún wọn ló sì ti dán oògùn olóró tó ń jẹ LSD wò .  Àwọn ìròyìn tá à ń gbọ káàkiri ayé pàápàá kò bójú mu rárá .  Ẹka Tó Ń Rí Sí Ṣíṣe Ìwádìí ní Ilẹ Gẹẹsì ròyìn pé ,  ìdá méjìlá nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọ iléèwé tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mọkànlá sí mẹẹẹdógún ti lo oògùn olóró ní ọdún kan ṣáájú . . .  Oògùn olóró tí kò sí àní - àní pé wọn á ti lò ni cannabis  igbó  .   Ohun tó wá dẹrù bani jù lọ ni pé ,  iye tó ju ìdá mẹta nínú ọgọrùn - ún wọn làwọn kan ti rọ láti dán oògùn olóró kan tàbí jù bẹẹ lọ wò .   Bákan náà , ìròyìn kan tí Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ṣonígbọwọ rẹ jẹ ká mọ pé láàárín àwọn ọdọ ,  mímutíyó kẹri ti di ohun tó wọpọ gan - an .   Ìròyìn náà tún sọ pé ,  mímutí nímukúmu yìí ló ń fa oríṣiríṣi àwọn àkóbá kan tó ń ṣẹlẹ , irú bíi jàǹbá ọkọ , ìwà ipá àti gbígbé májèlé jẹ , títí kan kí àwọn èwe má lè dàgbà bó ṣe yẹ àti híhùwà lódìlódì .   Ìròyìn kan tó wá láti orílẹ - èdè Japan sọ pé ,  oògùn olóró tí àwọn ọdọlangba orílẹ - èdè Japan sábà máa ń lò ni fífa òórùn oríṣiríṣi kẹmíkà símú , èyí tó lè yọrí sí lílo àwọn oògùn olóró mìíràn .   Abájọ , nígbà náà , tí Ọgá Àgbà fún àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , ọgbẹni Kofi An fi sọ pé :  Oògùn olóró ń ba àwùjọ wa jẹ , ó ń fa ìwà ipá , ó ń tan àrùn kálẹ , irú bí àrùn éèdì , ó sì ń pa àwọn ọdọ wa àti ọjọ iwájú wa run .   Lọpọ ìgbà , àwọn èèyàn tó ń lo oògùn olóró ló máa ń wà nídìí àwọn ìwà ọdaràn bíi ṣíṣòwò oògùn olóró àtàwọn ìpànìyàn tí lílo oògùn olóró ń fà .  Yàtọ síyẹn , nítorí lílo oògùn olóró , ọpọ èèyàn ni wọn máa ń hùwà ipá sí , tí wọn máa ń ṣe léṣe , tàbí tí wọn máa ń bá ní ìbálòpọ tó léwu , èyí tí wọn ò wéwèé rẹ tẹlẹ .  Tó o bá sì ń rò pé ìṣòro yìí yọ ìdílé rẹ sílẹ , á dáa kó o ronú wò dáadáa !  Ìròyìn kan tí ìjọba ilẹ Amẹríkà tẹ jáde sọ pé :  Oògùn olóró kì í ṣe ìṣòro àwọn akúṣẹẹ , àwọn àwùjọ tó kéré , tàbí àwọn kòlàkòṣagbe tó ń gbé àárín ìgboro ìlú nìkan . . . .  Onírúurú ipò làwọn tó ń lo oògùn olóró ti wá wọn sì wà ní igun mẹrẹẹrin orílẹ - èdè yìí .  Kò sẹni tí ìṣòro oògùn olóró yọ sílẹ .   Síbẹ , lọpọ ìgbà , àwọn òbí kì í tètè kíyè sí ìṣòro yìí , ó dìgbà tó bá ti bọ sórí tán .  Gbé ọràn ọdọmọbìnrin ilẹ Brazil kan yẹ wò .  Regina , tó jẹ ẹgbọn ọmọbìnrin náà sọ pé :  Ó ti máa ń mu ọtí líle tẹlẹ .    Ìdílé wa rò pé kò sóhun tó burú nínú ìyẹn .  Àmọ èyí yọrí sí kó máa dán àwọn oògùn olóró wò lọdọ àwọn ọrẹkùnrin rẹ .  Níwọn ìgbà tó jẹ pé ńṣe làwọn òbí mi máa ń bá a lò bíi pé àwọn ìṣòro tó ń dá sílẹ kò jẹ nǹkan kan , ọrọ rẹ wá di ohun tí apá ò ká mọ .  Ọpọ ìgbà la kàn máa ṣàdédé wá a tì nílé .  Gbogbo ìgbà tí àwọn ọlọpàá bá sì ti rí ọmọbìnrin tó kú ni wọn máa ń ké sí bàbá mi pé kó wá wò ó bóyá òun ni !  Ìbànújẹ kékeré kọ ni èyí ń mú bá ìdílé mi .   Àjọ Ìlera Àgbáyé sọ ìdí márùn - ún pàtàkì tí lílo oògùn olóró fi máa ń wu àwọn ọdọ :   1  Wọn fẹ máa ṣe bí àgbàlagbà kí wọn sì máa dá ṣèpinnu   2  Wọn fẹ bẹgbẹ mu   3  Wọn fẹ kí ara tù wọn kí inú wọn sì máa dùn ṣáá   4  Wọn fẹ máa fẹmí wọn wewu kí wọn sì máa ṣọtẹ   5  Wọn fẹ mọ bí oògùn olóró ṣe máa ń rí lára .  Bí oògùn olóró ṣe wà káàkiri àti ẹmí - ṣohun - tẹgbẹ - ń - ṣe tún lè mú kí ọdọ kan dáwọ lé àṣà fífi ọwọ ara ẹni ba tara ẹni jẹ yìí .  Luiz Antonio , ọdọ kan tó jẹ ọmọ ilẹ Brazil sọ pé :  Àwọn òbí mi kò bá mi sọ ohunkóhun rí nípa oògùn olóró .  Ní iléèwé , àwọn olùkọ máa ń mẹnu kan ìṣòro yìí àmọ wọn kì í sọ ọ kúnnákúnná .   Nígbà tí àwọn ọmọléèwé Luiz sì fi oògùn olóró lọ ọ , bó ṣe bẹrẹ sí lò ó nìyẹn lọmọ ọdún mẹrìnlá .  Nígbà tó gbìyànjú láti jáwọ lẹyìn náà , ọbẹ làwọn  ọrẹ  tó ń kó oògùn olóró fún un yọ sí i , wọn sọ pé kò tó bẹẹ !  Ṣé o ti gbà pé àwọn ọmọ tìrẹ náà lè wà nínú ewu yìí ?  Kí làwọn ohun tó o ti ṣe kí wọn má bàa dẹni tó ń lo oògùn olóró ?  Àpilẹkọ tó tẹ lé e á jíròrò àwọn ọnà kan tí àwọn òbí lè gbà dáàbò bo àwọn ọmọ wọn .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 4    Oògùn olóró ń ba àwùjọ wa jẹ , ó ń fa ìwà ipá , ó ń tan àrùn kálẹ , irú bí àrùn éèdì , ó sì ń pa àwọn ọdọ wa àti ọjọ iwájú wa run .   KOFI ANNAN , ỌGÁ ÀGBÀ FÚN ÀJỌ ÌPARAPỌ ÀWỌN ORÍLẸ - ÈDÈ   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 3    Veja , Editora Abril , May 27 , 1998  Bí O Ṣe Lè Dáàbò Bo Ọmọ Rẹ Lọwọ Lílo Oògùn Olóró   Àwọn òbí ni iṣẹ dídáàbò bo àwọn ọmọ kí wọn má bàa lo oògùn olóró já lé léjìká jù lọ .  Wọn gbọdọ jẹ àpẹẹrẹ tó dára fún àwọn ọmọ wọn , wọn sì ní láti máa fún wọn ní ìtọni .   DONNA SHALALA , ỌGÁ ÀGBÀ ILÉEṢẸ ÌJỌBA AMẸRÍKÀ TÍ Ń BÓJÚ TÓ ÌLERA ÀTI ỌRÀN ÀWỌN ARÁÀLÚ .  NÍPA BẸẸ , gẹgẹ bí òbí , ìwọ lẹni àkọkọ láti dáàbò bò ọmọ rẹ lọwọ lílo oògùn olóró .  Àmọ , ó dunni pé , kì í ṣe gbogbo òbí ló lóye bí ojúṣe wọn yìí ṣe ṣe pàtàkì tó .  Ireneu , ọdọ kan tó jẹ ọmọ ilẹ Brazil sọ pé :  Gbogbo ìgbà lọwọ bàbá mi máa ń dí .  Ọrọ tó máa ń bá wa sọ kì í tó nǹkan .  Kò fún wa nímọràn rí nípa oògùn olóró .   Àmọ ní ìdàkejì , gbọ ohun tí Alecxandros , ọdọ mìíràn láti ilẹ Brazil sọ , ó ní :  Nígbà tí wọn bá ń ṣe àwọn ètò kan lórí tẹlifíṣọn nípa àwọn tó ti jingíri sínú lílo oògùn olóró , ńṣe ni bàbá mi máa ń pe èmi àtàwọn àbúrò mi ọkùnrin sí yàrá pé ká wá wò ó .  Ó máa ń ṣàlàyé fún wa nípa ipò ìbànújẹ táwọn ajoògùnyó náà bára wọn .  Nígbà míì , ó máa ń lo àkókò náà láti béèrè lọwọ wa bóyá a ti ń rí àwọn ọdọ kan níléèwé tí wọn ń lo oògùn olóró .  Lọnà yìí , ó ń kì wá nílọ nípa àwọn ewu tó wà nínú lílo oògùn olóró .   Ṣé o ti jíròrò àwọn ewu tó wà nínú oògùn olóró pẹlú àwọn ọmọ rẹ ?  Kó o tó lè ṣe bẹẹ , ìwọ fúnra rẹ ní láti kọkọ mọ nípa àwọn ewu náà .  Àwọn òbí tí wọn jẹ Kristẹni lè ran àwọn ọmọ wọn lọwọ láti mọ pé lílo àwọn oògùn tí kò bófin mu lè ṣàkóbá fún wọn nípa tẹmí .  Bíbélì rọ wá pé ká mú ara wa wà ní mímọ tónítóní kúrò nínú gbogbo ẹgbin , ti ara àti ti ẹmí .  Kíkẹkọọ Bíbélì déédéé pẹlú àwọn ọmọ wa lè ṣèrànwọ gidigidi láti dáàbò bò wọn .    Ọrẹ Tó Ṣeé Finú Hàn   Ó tún ṣe pàtàkì pé kó o jẹ kí àwọn ọmọ rẹ rí ọ bí ẹni tí wọn lè fọkàn tán .  Jèhófà jẹ  ọrẹ àfinúhàn  sí àwọn ọmọ rẹ orí ilẹ ayé .  Ṣe ọrẹ tó ṣe é finú hàn lo jẹ sí ọmọ rẹ ?  Ṣé lóòótọ lo máa ń tẹtí sílẹ sí ọmọ rẹ ?  Ǹjẹ ó máa ń rọrùn fún ọmọ rẹ láti wá sọ àwọn ìṣòro rẹ fún ọ ?  Ṣé ó máa ń yá ọ lára láti dá a lẹbi ju kó o máa yìn ín lọ ?  Fi ọpọ àkókò sílẹ láti mọ ọmọ rẹ .  Ǹjẹ ọmọ náà ní àwọn ọrẹ ?  Irú èèyàn wo ni wọn ?  Ó ṣe tán , Bíbélì kìlọ pé :  Ẹgbẹ búburú a máa ba ìwà rere jẹ .   Má ṣe bẹrù láti gbé àwọn ààlà tó ṣe gbòógì kalẹ , kó o sì rí i pé ò ń fi ìfẹ bá wọn wí .  Bíbélì ṣáà sọ pé :  Na ọmọ rẹ , yóò sì mú ìsinmi bá ọ , yóò sì fún ọkàn rẹ ní ọpọ adùn .   Òwe 29 : 17 .  Síwájú sí i , má ṣe fojú kéré àwọn ewu tó ń dojú kọ ọmọ rẹ .  Àwọn òbí kan lè fi àìbìkítà ronú pé , nítorí pé ilé rere lọmọ wọn ti jáde , wọn kì í ṣe ẹni tó lè lọwọ nínú lílo oògùn olóró rárá .  Àmọ , Dókítà José Henrique Silveira ṣàlàyé pé :  Àwọn ọmọ àwọn èèyàn ńláńlá làwọn tó ń ṣòwò oògùn olóró máa ń fẹ láti bá dọrẹẹ nítorí pé ìyẹn máa ń mówó wọlé fún wọn dáadáa .   Nítorí náà , bí ọdọ kan táwọn èèyàn mọ sí ọmọ gidi bá lè di ẹni tí wọn tì sínú lílo oògùn olóró , ó ṣeé ṣe gan - an pé àwọn ọdọ mìíràn lè tẹ lé àpẹẹrẹ rẹ .  Nítorí náà , má tan ara rẹ jẹ rárá .  Rí i pé o mọ díẹ lára àwọn àmì àkọkọ tó máa ń fi hàn pé ọmọ kan ti bẹrẹ sí í lo oògùn olóró .  Bí àpẹẹrẹ , ṣé ọmọ rẹ ti ṣàdédé di ẹni tí kì í dá sí ẹnì kankan mọ , ṣé ó ń ní ìdààmú ọkàn , ṣé ó ń ṣe gbúngbùngbún , tàbí ṣé ó ti di ẹni tí kì í fọwọ sowọ pọ mọ ?  Ṣé ó ti pa àwọn tó jẹ ọrẹ rẹ tẹlẹ tàbí àwọn tó jẹ ara ìdílé rẹ tì , láìsí àlàyé kan pàtó ?  Nígbà náà , á dára kó o wá nǹkan ṣe sí ọràn náà .  Àmọ , ó bani nínú jẹ pé , láìka àwọn ìsapá tó yẹ fún ìgbóríyìn tí àwọn òbí ń ṣe sí , àwọn èwe kan ṣì máa ń juwọ sílẹ nígbà táwọn kan bá bẹrẹ sí í fúngun mọ wọn , wọn á sì bẹrẹ sí í fi oògùn olóró dánra wò .  Kí ló yẹ kó o ṣe bí èyí bá ṣẹlẹ sí ọmọ rẹ ?  Bí Ọdọ Kan Bá Ń Lo Oògùn Olóró  Ireneu sọ pé :  Nígbà tí àwọn òbí mi fi máa mọ pé àbúrò mi ọkùnrin ń lo oògùn olóró , ó ti ń lò ó fún ọpọ oṣù .  Nítorí pé wọn ò ronú rẹ rí láé pé ọmọ wọn kankan lè di ẹni tó ń lo oògùn olóró , ńṣe làyà wọn já pàà nígbà tí wọn kọkọ mọ .  Níbẹrẹ , ohun tí bàbá mi ronú láti ṣe kò ju láti fi ọwọ líle mú arákùnrin mi kó sì fìyà jẹ ẹ .   Nígbà táwọn òbí bá mọ pé ọmọ wọn ń lo oògùn olóró , ìmọlára tí wọn máa kọkọ ní lè jẹ ìbínú , ìbànújẹ , tàbí ìkábàámọ .  Àmọ ṣá o , ìsọfúnni kan tí Ẹka Ètò Ẹkọ Lórílẹ - Èdè Amẹríkà tẹ jáde gbà wọn nímọràn pé :  Má ṣe jẹ kí ìpayà mú ọ !  Má sì ṣe dá ara rẹ lẹbi .  Ohun tó ṣe pàtàkì lákòókò náà ni pé , kó o sinmẹdọ kó o  sì  mọ ohun tó ń ṣẹlẹ gan - an . . . .  Àṣà tó ṣeé jáwọ nínú rẹ ni lílo oògùn olóró .  Àrùn tó sì ṣeé wò sàn ni jíjoògùnyó .   Bẹẹ ni , má ṣe le koko mọ ọn , má sì ṣe fọwọ dẹngbẹrẹ mú ọràn náà kó má bàa burú sí i .  Bíbínú lábìíjù tàbí jíjuwọsílẹ lè máà jẹ kí ọmọ rẹ tètè padà bọ sípò .  Ó ṣe tán , ńṣe lo fẹ ran ọmọ rẹ lọwọ kó lè di àgbàlagbà tó ní láárí , tí yóò lè máa dá ronú fúnra rẹ .  Nítorí náà , lo àkókò tó tó láti bá ọdọ náà sọrọ látọkàn wá , kó bàa lè ṣeé ṣe fún un láti rí àwọn àǹfààní tó máa rí bó bá jáwọ nínú lílo oògùn olóró .  Gbìyànjú láti mọ ohun tó wà lọkàn ọmọ tó ti ṣáko lọ náà , kó o sì múra tán láti tẹtí sílẹ sí i .  Òwe 20 : 5 .  Ireneu sọ síwájú sí i pé :  Lẹyìn ìgbà náà , àwọn òbí mi yíwọ padà , wọn sì bẹrẹ sí í gba arákùnrin mi níyànjú , wọn fi òté lé àwọn ibì kan pé kò lè lọ , wọn ń yí kíláàsì rẹ padà kó má bàa ṣeé ṣe fún un láti máa pàdé àwọn ọmọléèwé kan náà lójoojúmọ .  Wọn bẹrẹ sí í kíyè sí àwọn tó ń bá rìn wọn sì wá ń fún òun àti àwa yòókù nínú ìdílé ní àfiyèsí ju ti tẹlẹ lọ .   Wo ìgbésẹ tí àwọn òbí kan gbé tí wọn sì ṣàṣeyọrí nígbà tí wọn mọ pé ọmọ wọn ń lo oògùn olóró .  Àwọn Ìgbésẹ Tó Mú Àṣeyọrí Wá  Marcelo , ọkùnrin kan tó ń gbé ní ìlú São Paulo , lórílẹ - èdè Brazil sọ pé :  Òun ni nǹkan tó burú jù lọ tó tíì ṣẹlẹ sí wa rí .  Èmi àti ìyàwó mi kò ṣàkíyèsí nǹkan kan tó ṣàjèjì nínú ìwà àwọn ọdọmọkùnrin wa méjèèjì .  Lọpọ ìgbà , wọn máa ń lọ jẹun nílé àrójẹ pẹlú àwọn ọdọ mìíràn tá a lérò pé a mọ dáadáa .  Ìbànújẹ ńláǹlà ló jẹ fún wa nígbà tí ọrẹ wa kan sọ fún wa pé àwọn ọmọkùnrin wa méjèèjì náà ń mugbó .  Àmọ nígbà tá a bi wọn , ẹsẹkẹsẹ ni wọn jẹwọ pé lóòótọ làwọn ń mu ún .   Kí ni Marcelo ṣe sí ọrọ àwọn ọmọkùnrin rẹ yìí ?  Ó sọ pé :  Èmi àti ìyàwó mi kò lè mú ìbànújẹ wa mọra .  Àmọ bó tilẹ jẹ pé a jẹ kí wọn mọ pé nǹkan burúkú gbáà ni ohun tí wọn ṣe náà , a ò jẹ kí wọn ronú pé wọn ò já mọ nǹkan kan .  A fẹnu kò pé ohun tó máa jẹ góńgó wa látìgbà náà lọ ni láti ran àwọn ọmọkùnrin wa lọwọ láti jáwọ nínú àṣà lílo oògùn olóró .  A jẹ kí wọn mọ ohun tó wà lọkàn wa , àwọn méjèèjì sì fara mọ ìgbésẹ tá a fẹ gbé náà .  Wọn á máa bá ẹkọ wọn lọ nílé ẹkọ wọn á sì máa bá bàbá wọn lọ síbi iṣẹ .  Àmọ wọn ò ní dá nìkan lọ sóde mọ .  Ojoojúmọ là ń jẹ kí wọn rí i pé a nífẹẹ wọn , kì í kàn ṣe láwọn àkókò pàtàkì nìkan .  Níwọn bó ti jẹ pé kọlékọlé ni mí , mo máa ń mú wọn dání bó bá ṣe lè ṣeé ṣe tó .  A bẹrẹ sí í jọ ṣe ọpọ àwọn ohun tó ń mú ìgbádùn wá , à ń lo ọpọ àkókò láti jọ sọrọ nípa ọjọ iwájú àti ìdí tó fi yẹ kéèyàn ní àwọn góńgó tó ní láárí tí yóò máa lépa nígbèésí ayé .   Marcelo àti ìyàwó rẹ tipa báyìí ran àwọn ọmọkùnrin wọn lọwọ láti bọ lọwọ oògùn olóró .  Tún gbé ìrírí bàbá mìíràn láti ilẹ Brazil yẹ wò .  Ọmọkùnrin rẹ tó ń jẹ Roberto sọ pé :  Nígbà tí bàbá mi mọ pé arákùnrin mi ń lo oògùn olóró , dípò tí ì bá fi bẹrẹ sí í sọrọ burúkú sí i tàbí kó bẹrẹ sí í bá a wí , Bàbá fi hàn pé ọrẹ rẹ lòun jẹ , èyí sì mú kí arákùnrin mi finú hàn án .  Ó gbìyànjú láti mọ àwọn tí arákùnrin mi máa ń bá rìn àtàwọn ibi tó sábà máa ń lọ , ó sì bẹrẹ sí pàrọwà fún un pé kò nílò oògùn olóró , bẹẹ ni kò sí ohun tó fẹ fi irú àwọn ọrẹ bẹẹ ṣe .  Bàbá mi sọ fún un pé òun ò fẹ láti máa wá a kiri lóru nígbà tó yẹ kóun máa sùn .   Kí ọmọ tó ní ìdààmú ọkàn náà lè padà bọ sípò , ìyàwó bàbá rẹ kọwọ ti ọkọ rẹ lẹyìn gbágbáágbá .  Àwọn méjèèjì jọ pohùn pọ pé kò yẹ kí àwọn tún fi àkókò ṣòfò mọ , wọn sì pinnu láti ràn án lọwọ nílé .  Wo àpótí náà  Rírí Ìrànlọwọ Gbà .   Má Ṣe Juwọ Sílẹ !  Títọ ọmọ ní  àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò  yìí kì í ṣe ohun tó rọrùn rárá ó sì lè tánni lókun .  Síbẹ , ìwọ alára kò gbọdọ ṣàìnáání àwọn ohun tó o nílò ní ti ìmí ẹdùn àti nípa tẹmí .  Òótọ lọrọ tí Òwe 24 : 10 sọ pé :  Ìwọ ha ti jẹ kí ìrẹwẹsì bá ọ ní ọjọ wàhálà bí ?  Agbára rẹ yóò kéré jọjọ .   O lè rí ọpọ okun gbà nípa kíkẹgbẹ pọ pẹlú àwọn Kristẹni tòótọ .  Ní àwọn ìpàdé tí à ń ṣe ní Gbọngàn Ìjọba àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , o lè rí ìtìlẹyìn àti ìṣírí gbà .  Hébérù 10 : 24 , 25 .  Kò sí àní - àní pé kíkọ ìdílé rẹ lẹkọọ láti nígbàgbọ nínú Ọlọrun ni ohun tó lè ràn ọ lọwọ jù lọ láti dènà lílo oògùn olóró .  Lóòótọ , Ọlọrun kò fipá mú àwọn ọdọ láti máa gbé ìgbésí ayé lọnà kan pàtó .  Àmọ , ó pèsè ìmọràn tó ṣeé gbára lé fún wọn .  Gẹgẹ bí àkọsílẹ Sáàmù 32 : 8 ti sọ , Ọlọrun sọ pé :  Èmi yóò mú kí o ní ìjìnlẹ òye , èmi yóò sì fún ọ ní ìtọni nípa ọnà tí ìwọ yóò máa tọ .  Dájúdájú , èmi yóò fún ọ ní ìmọràn pẹlú ojú mi lára rẹ .   Nítorí pé Ọlọrun jẹ Baba ọrun onífẹẹ , ó fẹ láti dáàbò bo àwọn èwe lọwọ ìparun , ní ti ìmí ẹdùn , nípa tara , àti nípa tẹmí .  Síwájú sí i , jẹ kó dá ọ lójú pé Ọlọrun yóò ṣèrànwọ fún àwọn òbí tó bá pinnu láti tọ àwọn ọmọ wọn dàgbà  nínú ìbáwí àti ìlànà èrò orí Jèhófà ,  yóò sì tì wọn lẹyìn .  Éfésù 6 : 4 .  Síbẹ , àwọn ìṣòro tó so mọ títọ àwọn ọmọ nínú àwùjọ tí à ń gbé lónìí lè mú kí gbogbo nǹkan súni nígbà míì .  Ǹjẹ ìrànlọwọ kankan tiẹ wà nítòsí ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ti tẹ àwọn ìsọfúnni kan jáde tó lè ran àwọn òbí lọwọ láti jíròrò àwọn kókó pàtàkì , irú bí ewu tó wà nínú oògùn líle , pẹlú àwọn ọmọ wọn .  Bí àpẹẹrẹ , wo orí 33 àti 34 nínú ìwé náà , Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè - Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 8    Àṣà tó ṣeé jáwọ nínú rẹ ni lílo oògùn olóró .  Àrùn tó sì ṣeé wò sàn ni jíjoògùnyó .   ẸKA ÈTÒ ẸKỌ LÓRÍLẸ - ÈDÈ AMẸRÍKÀ   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   Rírí Ìrànlọwọ Gbà  Àwọn òbí kan lè pinnu pé yóò dára kí ọmọ wọn máa gba ìtọjú lọdọ àwọn oníṣègùn nígbà táwọn nǹkan tó máa ń ṣẹlẹ nínú ara nígbà tẹnì kan bá jáwọ nínú lílo oògùn olóró bá bẹrẹ sí ṣẹlẹ sí i .  Àwọn òbí ló ni ìpinnu nípa irú ìtọjú wo gan - an ló yẹ kí àwọn wá fún ọmọ wọn .  Ṣùgbọn níwọn bí ìtọjú tí wọn ń fún àwọn ajoògùnyó tó ṣẹṣẹ ń padà bọ sípò láwọn ilé ìtọjú ti máa ń dára jura wọn lọ tó sì máa ń yàtọ síra wọn gan - an , á dára kí àwọn òbí ṣèwádìí dáadáa kí wọn tó lọ máa gba ìtọjú ní ilé ìtọjú kan pàtó .  Gẹgẹ bí ohun tí Arthur Guerra de Andrade , tó jẹ oníṣègùn ọpọlọ àti ọjọgbọn ní Yunifásítì ìlú São Paulo lórílẹ - èdè Brazil sọ , ìdá ọgbọn péré nínú ọgọrùn - ún àwọn tí wọn máa ń tọjú láwọn ilé ìtọjú ni kì í padà sídìí lílo oògùn olóró mọ .  Nípa bẹẹ , àwọn òbí gbọdọ ṣe gbogbo ohun tí wọn bá lè ṣe kí ọmọ wọn lè padà bọ sípò , kódà bí wọn bá tiẹ ń gba ìtọjú lọdọ dókítà .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ìrànwọ fún Àwọn Ajoògùnyó Tó Ń Padà Bọ Sípò  Ṣé ọdọ tó ń tiraka láti já ara rẹ gbà lọwọ lílo oògùn olóró ni ọ ?  Bó bá jẹ bẹẹ , wàá rí i pé kíka Bíbélì àti fífi ohun tí ò ń kà sílò lè ràn ọ lọwọ nínú ìsapá rẹ láti bọ sípò .  Kíka ìwé Sáàmù lè ràn ọ lọwọ gan - an , níwọn bó ti sọ púpọ nípa àwọn ìrora ọkàn tó o lè máa kojú rẹ báyìí .  Gbígbàdúrà látọkànwá sí Ọlọrun , nípa sísọ gbogbo àwọn èrò inú rẹ lọhùn - ún fún un , yóò tún ṣèrànwọ pẹlú .  Wàá bẹrẹ sí í nímọlára pé ó bìkítà fún ọ gan - an àti pé ó fẹ kó o kẹsẹ járí .  Àmọ , níwọn bí Ọlọrun kò ti ń fipá mú ẹnikẹni láti ṣe ohun tí kò tinú onítọhún wá , ó ṣe pàtàkì pé kí ìwọ fúnra rẹ nífẹẹ gidigidi láti jáwọ nínú lílo oògùn olóró .  Onísáàmù náà , Dáfídì , ẹni tó rí ọwọ Ọlọrun nínú ìgbésí ayé rẹ láìmọye ìgbà , sọ pé :  Taratara ni mo fi ní ìrètí nínú Jèhófà , nítorí náà , ó dẹ etí rẹ sí mi , ó sì gbọ igbe mi fún ìrànlọwọ .  Ó sì tẹ síwájú láti mú mi gòkè pẹlú láti inú kòtò tí ń ké ramúramù , láti inú ẹrẹ pẹtẹpẹtẹ .  Nígbà náà ni ó gbé ẹsẹ mi sókè sórí àpáta gàǹgà ; ó fi àwọn ìṣísẹ mi múlẹ gbọn - in gbọn - in .   Lọnà kan náà lónìí , àwọn tó bá nífẹẹ láti jáwọ nínú àwọn àṣà ẹlẹgbin tí wọn sì fẹ láti sin Ọlọrun máa ń rí ìrànlọwọ gbà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5    Bàbá mi máa ń kì wá nílọ nípa àwọn ewu tó wà nínú rẹ   Alecxandros   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Lo àkókò láti kìlọ fún àwọn ọmọ rẹ nípa àwọn ewu tara àti tẹmí tó wà nínú lílo oògùn olóró   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Mọ irú àwọn tí ọmọ rẹ ń bá rìn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Bíbójú tó ọràn yìí lọnà pẹlẹtù lè mú kí ipò tó ti burú tẹlẹ má ṣe di èyí tó túbọ burú sí i  Ayé Kan Tó Bọ Lọwọ Oògùn Olóró Yóò Dé Láìpẹ  Ǹjẹ o lè fojú inú wo ayé kan níbi táwọn èèyàn ò ti ní lo oògùn olóró ?  ỌGÁ ÀGBÀ fún Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè , ọgbẹni Kofi An , ké sí gbogbo orílẹ - èdè àgbáyé pé kí wọn sa ipá wọn láti rí i pé irú ayé bẹẹ wà .  Ó kéde pé :  A gbọdọ gbé àwọn ìgbésẹ tuntun tìgboyàtìgboyà , láti gbógun ti ìṣòro burúkú yìí tó ń ba ayé ọpọ rẹpẹtẹ àwọn ọmọ wa jẹ .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn aṣáájú lè fohùn ṣọkan láti dín àwọn oògùn tí kò bófin mu táwọn èèyàn ń mú jáde jákèjádò ayé kù àti bí wọn ṣe ń pín wọn kiri , èyí kì í ṣe iṣẹ kékeré rárá .  Hennadiy Udovenko , ọmọ orílẹ - èdè Ukraine tó jẹ alága Ẹgbẹ Olùṣàkóso Gíga Jù Lọ fún àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè sọ pé ,  pẹlú iye tí wọn fojú bù pé ó lé ní irínwó bílíọnù dọlà tí àwọn tó ń ṣòwò oògùn olóró ń rí lọdún , ó jẹ ọkan lára àwọn òwò tí kò bófin mu tó ń mówó wọlé jù lọ , . . . ó sì lè ba àwọn okòwò àgbáyé yòókù jẹ tàbí kó dojú wọn dé .   Ó wá fi kún un pé , ìṣòro oògùn olóró  ti di ọràn ńlá lágbàáyé , kò sì sí orílẹ - èdè kan tó lè sọ pé ewu yìí yọ òun sílẹ .   Ó ṣòro láti ronú nípa ayé kan níbi tí kò ti sí àwọn oògùn olóró wọnyí .  Kò sí tàbí - ṣùgbọn pé akitiyan àwọn ìjọba èèyàn láti mú un kúrò ti já sí òtúbáńtẹ .  Àmọ ṣá o , kò sẹni tó lè dí Ọlọrun Olódùmarè lọwọ láti má ṣe mú ète rẹ ṣẹ , ìyẹn ni láti mú párádísè orí ilẹ ayé kan wá , níbi tí gbogbo ohun tí ẹdá èèyàn nílò nípa ti ìmí ẹdùn , nípa ti ara , àti nípa tẹmí yóò ti tẹ wọn lọwọ .  Gẹgẹ bí wòlíì Aísáyà ti sọ , ọrọ tí Ọlọrun sọ  kì yóò padà sọdọ rẹ láìní ìyọrísí , ṣùgbọn ó dájú pé yóò ṣe èyí tó ní inú dídùn sí , yóò sì ní àṣeyọrí sí rere tí ó dájú nínú èyí tí ó tìtorí rẹ rán an .   Aísáyà 55 : 11 .  Níní ìrètí nínú àwọn ìlérí wọnyẹn lè mú ọpọlọpọ àǹfààní wá , kódà nísinsìnyí pàápàá .  Bí àpẹẹrẹ , Edmundo ti jẹ ajoògùnyó nígbà kan rí .  Àmọ títẹwọ gba ìlérí Bíbélì nípa ayé tuntun tí òdodo á máa gbé ti mú kó tún ìgbésí ayé rẹ gbé yẹ wò .  Ohun tí Edmundo wá ń sọ ní báyìí ni pé :  Ìwà agọ pátápátá ló jẹ fún mi pé mo ti fi àkókò mi ṣòfò .   Nítorí pé ọkùnrin náà fẹ máa bá a lọ ní rírí ojú rere Ọlọrun , èyí ti sún un láti má ṣe yà sídìí oògùn olóró mọ .  Bẹẹ ni , ìmọ nípa Ọlọrun àtàwọn ìlérí rẹ lè sún wa nísinsìnyí láti  gbé àkópọ ìwà tuntun wọ , èyí tí a dá ní ìbámu pẹlú ìfẹ Ọlọrun nínú òdodo tòótọ àti ìdúróṣinṣin .   Éfésù 4 : 24 .  Ọpọlọpọ èèyàn mìíràn , táwọn náà ti jẹ ajoògùnyó nígbà kan rí , ti wá dẹni tó ń gbádùn àjọṣe tímọtímọ pẹlú Ẹlẹdàá wọn .  Ọrọ onísáàmù ti ní ìtumọ pàtàkì sí irú àwọn ẹni bẹẹ , èyí tó sọ pé :  Má ṣe rántí àwọn ẹṣẹ ìgbà èwe mi àti àwọn ìdìtẹ mi .  Gẹgẹ bí inú rere rẹ onífẹẹ ni kí ìwọ rántí mi , nítorí oore rẹ , Jèhófà .  Ẹni rere àti adúróṣánṣán ni Jèhófà .  Ìdí nìyẹn tí ó fi ń fún àwọn ẹlẹṣẹ ní ìtọni ní ọnà náà .   Ohun ìtùnú ló mà jẹ fún àwọn òbí tó ní àwọn ọmọ tó ti yàyàkuyà o , pé àwọn ọmọ náà lè yí padà !  Pẹlú ìsapá aláápọn , àwọn òbí lè ran àwọn ọmọ wọn lọwọ láti jáwọ nínú lílo oògùn olóró tó ti di àjàkálẹ àrùn yìí , kí wọn sì dẹni tó di  ìyè tòótọ mú gírígírí ,  èyí tí yóò tẹ wọn lọwọ nínú ayé tuntun Ọlọrun .  1 Tímótì 6 : 19 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ìrètí gbígbé nínú ayé tuntun Ọlọrun ti sún ọpọ àwọn tó ń lo oògùn olóró láti yí ìgbésí ayé wọn padà  Gbádùn Òpin Ọsẹ O !  Ó FẸRẸẸ jẹ pé gbogbo èèyàn ló máa ń wọnà fún òpin ọsẹ , nígbà tó bá sì dé òun làwọn èèyàn sábà máa ń gbádùn jù lọ nínú ọsẹ .  Àwọn kan máa ń fi rìnrìn àjò , àwọn kan máa ń fi ṣe eré ìdárayá , àwọn kan máa ń lò ó fún ìjọsìn , nígbà tí àwọn mìíràn máa ń lò ó láti fi sùn .  Ní apá Ìwọ Oòrùn ayé , òpin ọsẹ máa ń bẹrẹ lọjọ Friday ó sì máa ń wọ ọjọ Sunday .  Ṣùgbọn , ibo ni àṣà òpin ọsẹ ti bẹrẹ ?  Bó bá sì jẹ pé ibi tí àwọn èèyàn ti sábà máa ń fi ọjọ márùn - ún láàárín ọsẹ ṣiṣẹ lò ń gbé , àwọn ọnà dáradára wo lo lè gbà lo òpin ọsẹ rẹ ?  Ọjọ Ìsinmi Nígbà Àtijọ Ló Di Òpin Ọsẹ Lóde Òní  Òfin Sábáàtì tí Ọlọrun fún orílẹ - èdè Ísírẹlì ní nǹkan bí ẹgbẹrún mẹta ààbọ ọdún sẹyìn sọ pé :  Ọjọ mẹfà ni kí a fi ṣe iṣẹ , ṣùgbọn ọjọ keje ni sábáàtì ìsinmi pátápátá .  Ohun mímọ ni lójú Jèhófà .  Ẹnikẹni tí ó bá ṣe iṣẹ ní ọjọ sábáàtì ni a ó fi ikú pa dájúdájú .   Sábáàtì náà tún fún àwọn ọmọ Ísírẹlì tó jẹ òbí láǹfààní láti bójú tó ipò tẹmí àwọn ìdílé wọn .  Sábáàtì àwọn Júù máa ń bẹrẹ nígbà tí oòrùn bá wọ lọjọ Friday , ó sì máa ń parí nígbà tí oòrùn bá wọ lọjọ Sátidé .  Àmọ o , gẹgẹ bí ohun tí ìwé gbédègbẹyọ náà The World Book Encyclopedia sọ , àwọn Kristẹni aláfẹnujẹ  sọ ọjọ Sunday di ọjọ àkànṣe ìjọsìn , nítorí pé wọn gbà gbọ pé ọjọ yẹn ni Jésù jíǹde .  Nígbà tó fi máa di apá ìbẹrẹ ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 300 Lẹyìn Ikú Olúwa Wa , ṣọọṣì àti ìjọba ti fàṣẹ sí i gẹgẹ bí ọjọ ìsinmi tó bófin mu ní Yúróòpù .   Lọnà tó gbàfiyèsí , kò ì tíì pẹ púpọ tí wọn mú kí àkókò ìsinmi ju ọjọ kan ṣoṣo lọ .  Èyí bẹrẹ nílẹ Gẹẹsì ní ẹwádún tó bẹrẹ lọdún 1870 , níbi tó jẹ pé ọsán Sátidé ni iṣẹ ọsẹ kan máa ń wá sópin .  Ọsán Sátidé tí wọn kì í ṣiṣẹ yìí ló wá pa pọ mọ Sunday láti di òpin ọsẹ .  Gbogbo ìdílé lápapọ á kọkọ jọ jẹun pọ lọsàn - án Sátidé , lẹyìn náà , gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Atlantic Monthly ṣe sọ ,  ohun tó sábà máa ń tẹ lé  oúnjẹ yìí  ni ìwẹ ọlọsọọsẹ níbi ìlúwẹẹ gbogbo gbòò ti àdúgbò .   Ní orílẹ - èdè Amẹríkà , wọn tiẹ túbọ fi kún òpin ọsẹ , ó wá kúkú di ọjọ ìsinmi ọlọjọ méjì .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn kan ṣe sọ , lọdún 1908 , iléeṣẹ kan ní àgbègbè New England ló kọkọ ṣètò pé káwọn èèyàn máa fi ọjọ márùn - ún péré láàárín ọsẹ ṣiṣẹ .  Àwọn òṣìṣẹ tó jẹ ẹlẹsìn Júù àtàwọn  Kristẹni  tẹwọ gba ètò yìí , níwọn bí ẹgbẹ kọọkan ti ní ọjọ ìsinmi tirẹ  ọjọ Sátidé fún àwọn ẹlẹsìn Júù àti ọjọ Sunday fún àwọn  Kristẹni .   Kò pẹ rárá tí àṣà kéèyàn máa fi ọjọ márùn - ún péré láàárín ọsẹ ṣiṣẹ fi yára tàn kálẹ .  Ọgbẹni Henry Ford tó ní iléeṣẹ kan tó ń ṣe ọkọ ayọkẹlẹ gbé àṣà yìí lárugẹ , níwọn bó ti fojú inú wò ó pé bí àwọn ìdílé ṣe ń gbafẹ jáde lópin ọsẹ yóò mú kí ọkọ ayọkẹlẹ túbọ tà sí i .  Ǹjẹ O Ti Wéwèé Láti Ṣe Ohun Kan ní Òpin Ọsẹ ?  Lónìí , òpin ọsẹ ọlọjọ méjì ti di ohun tí gbogbo èèyàn tẹwọ gbà ní apá Ìwọ Oòrùn ayé .  Bó bá jẹ pé àgbègbè yẹn lò ń gbé , ó ṣeé ṣe kí àwọn òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ rẹ máa béèrè lọwọ rẹ bí ọsẹ bá ti ń parí lọ pé ,  Kí lo wéwèé láti ṣe ní òpin ọsẹ yìí ?   Ìbéèrè yẹn á mú kó o ronú nípa onírúurú nǹkan gbígbádùnmọni tó o lè ṣe .  Níwọn bó ti jẹ pé ọgá rẹ ló ń darí gbogbo àkókò rẹ níbi iṣẹ jálẹ ọsẹ , òpin ọsẹ lè fún ọ láǹfààní láti lo àkókò rẹ bó ṣe wù ọ .  Ó lè fún ọ láyè láti gbádùn àkókò ìsinmi ráńpẹ kúrò lẹnu iṣẹ oúnjẹ òòjọ rẹ tó ò ń ṣe lọsọọsẹ .  Òpin ọsẹ tún lè fún ọ láyè láti sinmi dáadáa tàbí láti lo àkókò pẹlú àwọn aráalé rẹ .  Tàbí kẹ , kó fún ọ láyè láti lọwọ nínú ohun táwọn èèyàn sábà máa ń ṣe ní òpin ọsẹ  ìyẹn ni lílọ sí àwọn ibi ìtajà láti lọ fún ojú lóúnjẹ .  Obìnrin kan tó ń jẹ Brigitte , ẹni tó ń gbé ní ilẹ Jámánì , sọ pé :  Lílọ láti ṣọọbù kan sí òmíràn máa ń gbádùn mọ mi gan - an ni .   Ìwádìí fi hàn pé ọpọ èèyàn fẹràn láti máa lo àkókò ọwọ - dilẹ wọn láti ṣe eré ìnàjú .  Ní ti àwọn tó ti pinnu láti máa lo òpin ọsẹ wọn nílé , ọkan - kò - jọkan ohun àṣenajú ló wà fún wọn láti ṣe .  Wọn lè ṣe àwọn nǹkan bíi , ṣíṣètọjú ọgbà láyìíká ilé , ṣíṣàkójọ sítáǹpù , fífi ohun èlò ìkọrin ṣeré tàbí fífetísílẹ sí orin , wíwo fídíò , síse oúnjẹ , kíkọ lẹtà , kíkàwé , rírán aṣọ , híhun nǹkan , ṣíṣe eré ìdárayá , àti kíkun àwòrán , láti mẹnu kan díẹ .  Àwọn kan fẹràn ṣíṣe àwọn ohun tó máa jẹ kí wọn bá àwọn ọmọ wọn àti ọkọ tàbí aya wọn ṣeré pọ , irú bíi títa ayò tàbí títa lúdò .    Ǹjẹ Bíbélì dẹbi fún lílo àkókò ẹni fún irú àwọn ohun tó jọ pé kò fi bẹẹ ṣe pàtàkì bẹẹ ?  Rárá o .  Sólómọnì kọwé pé :  Ẹkúnwọ kan ìsinmi sàn ju ẹkúnwọ méjì iṣẹ àṣekára àti lílépa ẹfúùfù .   Béèyàn bá ṣe é ní ìwọntúnwọnsì , eré ṣíṣe , ìsinmi àti eré ìnàjú ń kópa pàtàkì nínú ìgbésí ayé àwọn Kristẹni .  Ṣíṣe Àṣerégèé  Lọwọ kejì ẹwẹ , àpọjù nǹkan tó dára pàápàá burú , torí pé kò ní ṣeni láǹfààní , ó sì lè pani lára .  Bí àpẹẹrẹ , ṣíṣe eré ìmárale láwọn àǹfààní tiẹ .  Àmọ , ńṣe làwọn kan tó máa ń ṣeré ìdárayá lópin ọsẹ máa ń ṣe é pẹlú ìtara òdì .  Níwọn bí wọn ti pinnu láti borí lọnàkọnà , wọn máa ń lo ọnà oríṣiríṣi láti lè mọ eré ìdárayá tí wọn fẹràn lámọdunjú .  Wọn máa ń ná owó gọbọi fún gbígba ìdálẹkọọ àti ríra àwọn ohun èlò eré ìdárayá tó hẹrẹǹtẹ , wọn sì máa ń lo ọpọ àkókò láti fi mọ ọn dunjú .  Àwọn ewu mìíràn tún wà tó jẹ mọ ọràn ìlera , èyí tó lè jẹ yọ bí ẹnì kan bá ń lo ara rẹ kọjá bó ṣe yẹ fún eré ìdárayá atánnilókun tí kì í ṣe tẹlẹ .  Ìwé ìròyìn kan sọ nípa àwọn tí ọjọ orí wọn ti fẹrẹẹ tó àádọta ọdún , tí  wọn máa ń fi gbogbo agbára wọn lọwọ nínú eré ìdárayá ní òpin ọsẹ .   Àwọn tó jẹ pé , pẹlú ìpinnu wọn láti tún ní okun ìgbà èwe wọn padà , ńṣe ni wọn máa ń fara pa , tí wọn á fi apá tàbí ẹsẹ rọ , tí wọn á sì ní ọgbẹ lára .  Àwọn mìíràn máa ń ṣe àwọn eré ìdárayá àṣejù tó lè ṣekú pa wọn tàbí kó mú kí wọn fara pa yánnayànna .   Ìmọràn Bíbélì pé ká jẹ  oníwọntúnwọnsì  bá a mu gan - an nígbà náà .  Ńṣe ló yẹ kí eré ìmárale tuni lára , kì í ṣe pé kó tánni lókun tàbí kó ṣeni ní jàǹbá .  Nítorí èyí , àwọn kan yàn láti máa ṣe àwọn eré ìmárale tí kò fi bẹẹ le jù .  Bí àpẹẹrẹ , rírin ìrìn kánmọkánmọ wọpọ gan - an lórílẹ - èdè Jámánì .  Kódà , eré ìnàjú kan tí ọpọ èèyàn fẹràn nílẹ Yúróòpù ni ohun tí wọn ń pè ní ìrìn tó ń peni níjà .  Béèyàn bá ń ṣe eré ìmárale yìí , kì í ṣe pé á máa bá àwọn ẹlòmíràn díje , àmọ yóò máa wo aago láti mọ ibi tí òún lè rìn dé láàárín àkókò kúkúrú .  Ohun tí èyí wà fún ni pé , èèyàn á fojú bu ibì kan pàtó ní ìgbèríko kan láti rìn ín já .  Láìsí àní - àní , ọnà gbígbádùnmọni kan lèyí jẹ láti ṣeré ìmárale kéèyàn sì tún máa gbádùn wíwo àwọn òdòdó aláràbarà tó wà láyìíká lákòókò kan náà !  Bákan náà , ó jẹ ohun kan tí gbogbo ìdílé lápapọ lè jọ gbádùn pa pọ .  Òpin Ọsẹ Tó Kún fún Ìgbòkègbodò Púpọ  Nígbà míì , àwọn èèyàn máa ń wéwèé láti ṣe ọpọlọpọ nǹkan ní òpin ọsẹ , débi pé ìwọnba díẹ ni wọn á lè gbádùn nínú rẹ tàbí kí wọn má tiẹ gbádùn èyíkéyìí nínú rẹ .  Nígbà tí ọsẹ tuntun bá wá bẹrẹ , dípò tí ara wọn ì bá fi yá gágá , ńṣe ló máa rẹ wọn tẹnutẹnu .  Ìwé ìròyìn Focus ti ilẹ Jámánì gbé ìròyìn kan jáde nípa ìwádìí kan , èyí tó fi hàn pé ìdá mẹtàdínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò ló sọ pé àwọn eré ìnàjú tí àwọn ń ṣe ti máa ń tánni lókun jù .  Ìwé ìròyìn Time sọ pé :  Ìsinmi ló ń jẹ kí ara ẹni lè bọ sípò láti ṣiṣẹ .   Jésù Kristi náà mọ pé ara wa ń fẹ ìsinmi àti ìtura .  Máàkù 6 : 31 ròyìn pé Jésù sọ fún àwọn ọmọ ẹyìn rẹ pé :   Ẹ máa bọ , ẹyin fúnra yín , ní ẹyin nìkan sí ibi tí ó dá , kí ẹ sì sinmi díẹ .   Nítorí ọpọ ni àwọn tí ń wá tí wọn sì ń lọ , wọn kò sì ní àkókò kankan tí ọwọ dilẹ , àní láti jẹ oúnjẹ .   Nítorí náà , bó tilẹ jẹ pé ṣíṣe eré ìmárale , lílọ sọjà , àti irú àwọn ìgbòkègbodò bẹẹ dára láyè tiwọn , ṣíṣètò àkókò fún kíka ìwé amáratuni , sísinmi tàbí sísùn lè mára tù ọ gan - an ni .  Àmọ ṣá o , ohun kan tún wà tó lè mú kó o túbọ gbádùn òpin ọsẹ rẹ .  Bíbójútó Ipò Tẹmí  Nígbà tí Jésù ń ṣe Ìwàásù Lórí Òkè , ó sọ pé :  Aláyọ ni àwọn tí àìní wọn nípa ti ẹmí ń jẹ lọkàn .   Ọkan lára àwọn ète tí a fi ṣètò Sábáàtì ọjọ ìsinmi ti ìpilẹṣẹ ni láti fún àwọn èèyàn láyè láti bójú tó ipò tẹmí wọn .  Ǹjẹ a lè lo òpin ọsẹ fún irú ohun kan náà lónìí ?  Ronú nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ọpọ lára àwọn ìjọ wọn máa ń ṣe àwọn ìpàdé Kristẹni wọn yálà lọjọ Sátidé tàbí lọjọ Sunday .  Wọn tún máa ń lo òpin ọsẹ fún àwọn ìpàdé wọn títóbi , irú bí àpéjọ àkànṣe , àpéjọ àyíká tàbí àpéjọ àgbègbè .  Ọpọ lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sábà máa ń lò lára àkókò wọn ní òpin ọsẹ fún lílọ láti ilé dé ilé , láti jíròrò Bíbélì pẹlú àwọn aládùúgbò wọn .  Lóòótọ , gẹgẹ bíi ti gbogbo àwọn èèyàn mìíràn , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà náà ní iṣẹ oúnjẹ òòjọ , ilé àti ìdílé wọn láti bójú tó .  Nípa bẹẹ , nígbàkigbà tó bá ti ṣeé ṣe , wọn tún máa ń wéwèé àwọn ìgbòkègbodò fàájì fún ara wọn àti fún àwọn ìdílé wọn .  Àmọ , àwọn nǹkan tẹmí ni wọn máa ń fi sí ipò àkọkọ .  Ǹjẹ fífi àwọn nǹkan tẹmí sí ipò àkọkọ ń fa ìnira fún wọn ?  Gbé ìrírí àwọn tá a mẹnu kàn nísàlẹ wọnyí yẹ wò .  Ṣáájú kí àwọn tọkọtaya kan nílẹ Jámánì tí orúkọ wọn ń jẹ Jürgen àti Doris tó di Ẹlẹrìí , ibi ìṣeré ìmárale kan ní àgbègbè wọn ni wọn ti máa ń gbádùn òpin ọsẹ wọn .  Melle àti Helena sì máa ń fi àkókò wọn ṣèbẹwò sí àwọn ibi tí wọn ti ń ṣàfihàn iṣẹ ọnà .  Helmut ní tirẹ máa ń lo òpin ọsẹ láti fi gbádùn àwọn ìṣẹdá tó wà láyìíká .  Nígbà tí Silvia máa ń lo òpin ọsẹ rẹ ní ilé ijó dísíkò .  Àmọ o , látìgbà tí àwọn ẹni wọnyí ti di Ẹlẹrìí Jèhófà , ìyípadà kíkàmàmà ti dé bá bí wọn ṣe ń lo àkókò ọwọ - dilẹ wọn .  Jürgen àti Doris ṣàlàyé pé :  Tẹlẹtẹlẹ , àwọn eré ìnàjú wa máa ń mú ìyípadà bá ìgbòkègbodò wa ojoojúmọ , àmọ a ò lè sọ pé èyí ń mú kí ìgbésí ayé wa sunwọn sí i .  Ní báyìí , bí a ṣe ń ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ láti lóye Bíbélì ń mú kí ìgbésí ayé wọn túbọ nítumọ sí i , àmọ kì í ṣe tiwọn nìkan àti tiwa náà pẹlú .   Báwo lọràn ti rí fún Melle àti Helena ?  Wọn sọ pé :  Bíbélì pèsè àwọn ìtọni nípa béèyàn ṣe lè gbé ayé lọnà tó dára jù lọ , sísọ nípa èyí fún àwọn ẹlòmíràn sì máa ń fún wa láyọ gidigidi .   Kí ló mú kí Helmut túbọ máa gbádùn ayé rẹ gan - an báyìí ?  Ó sọ pé :  Mo mọ pé ohun tí mò ń ṣe nínú iṣẹ òjíṣẹ ṣe pàtàkì lójú Jèhófà .   Silvia sì sọ pé :  Iṣẹ ìwàásù ń béèrè fún lílọ sọdọ àwọn ẹlòmíràn àti bíbá wọn jíròrò lọnà tó lárinrin , mo sì máa ń gbádùn méjèèjì .   O ò ṣe bá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà sọrọ nígbà tí wọn bá tún ṣèbẹwò sọdọ rẹ ?  Bó o bá bá ọkan lára wọn jíròrò ṣókí , èyí lè jẹ ìgbésẹ rẹ àkọkọ láti mọ bí ìgbésí ayé rẹ ṣe lè nítumọ sí i , kì í ṣe ní òpin ọsẹ nìkan àmọ ní gbogbo ọjọ tó wà láàárín ọsẹ !  Láìka irú eré ìnàjú tó o lè fẹràn àtimáa ṣe sí , jẹ kí òpin ọsẹ rẹ jẹ èyí tí ń gbéni ró tó sì gbádùn mọni .  Bó bá jẹ pé àgbègbè tí wọn ti ń sọ èdè Jámánì lò ń gbé , a kí ọ pé  schönes Wochenende .   Bó bá jẹ pé èdè Spanish lò ń sọ , ìkíni wa ni pé ,   Buen fin de semana ! .   Bó o bá jẹ ará ilẹ Ukraine , a kí ọ pé ,  Бажаю вам приємно провести вихідні .   Ibikíbi tó o bá ń gbé , ohunkóhun tó o bá ń ṣe , gbádùn òpin ọsẹ o !   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún ìsọfúnni lórí àwọn ewu tó lè jẹ yọ nínú ṣíṣe àwọn eré ìdárayá orí ẹrọ abánáṣiṣẹ , wo àpilẹkọ náà ,  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ó Ha Yẹ Kí N Máa Ṣe Àwọn Eré Àṣedárayá Orí Kọmpútà Tàbí Fídíò Bí ?   nínú ìtẹjáde Jí ! ti August 22 , 1996 .  Wo àpilẹkọ náà ,   Eré Ìdárayá Àṣejù   Ǹjẹ Ó Yẹ Kí O Fara Rẹ Wewu ?   nínú ìtẹjáde Jí !   ti October 8 , 2000 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 21   Òpin ọsẹ tó lè gbádùn mọni ni èyí téèyàn lò fún ìsinmi , eré ìtura àti ìgbòkègbodò tẹmí lọnà tó máa ṣeni láǹfààní  Ojú Ìwòye Bíbélì  Kí ni Ìfẹ Ọrọ Àlùmọọnì ?  A DÁ èèyàn lọnà tí wọn á fi nífẹẹ sí nǹkan tẹmí , tí wọn á sì tún fẹ láti jọsìn Ọlọrun .  Síbẹ , látinú àwọn nǹkan tá a lè fojú rí la ti dá èèyàn , ó sì nílò àwọn nǹkan ti ara , bẹẹ la sì tún dá a lọnà tó máa fi lè gbádùn àwọn nǹkan wọnyí .  Àwọn Kristẹni kan ní ọpọ ohun ìní tara .  Ṣé èyí wá jẹ ẹrí pé olùfẹ ọrọ àlùmọọnì ni wọn àti pé wọn kì í ṣe ẹni tẹmí ?  Lódìkejì ẹwẹ , ṣé àwọn tó jẹ akúṣẹẹ kò lè jẹ olùfẹ ọrọ àlùmọọnì , àti pé ṣé nǹkan tẹmí máa ń jẹ wọn lọkàn ju àwọn tó lọrọ lọ ?  Ó dájú pé , wàá gbà pé nínífẹẹ ọrọ àlùmọọnì ju kí èèyàn ní ọrọ rẹpẹtẹ tàbí ọpọlọpọ ohun ìní lọ .  Gbé àwọn àpẹẹrẹ inú Bíbélì tó wà nísàlẹ wọnyí yẹ wò , nípa ohun tí nínífẹẹ ọrọ àlùmọọnì jẹ ní ti gidi àti bá a ṣe lè yẹra fún àwọn àkóbá tó ń ṣe fún ipò tẹmí .  Wọn Ní Ọrọ àti Ọlá  Ní àkókò tí wọn ń kọ Bíbélì , àwọn olóòótọ ìránṣẹ Ọlọrun kan ní ọrọ àti ọlá .  Bí àpẹẹrẹ , Ábúráhámù  ní ọpọ wọǹtìwọnti ọwọ ẹran àti fàdákà àti wúrà .   Bíbélì pe Jóòbù ni  ẹni tí ó pọ jù lọ nínú gbogbo àwọn Ará Ìlà - Oòrùn  nítorí pé ó ní ohun ọsìn rẹpẹtẹ , ó sì tún ní ọpọlọpọ ìránṣẹ .  Àwọn ọba Ísírẹlì , irú bíi Dáfídì àti Sólómọnì ní ọrọ jaburata .  1 Kíróníkà 29 : 1 - 5 ; 2 Kíróníkà 1 : 11 , 12 ; Oníwàásù 2 : 4 - 9 .  Àwọn Kristẹni tí wọn lọrọ wà nínú ìjọ Kristẹni ti ọrúndún kìíní .  Bíbélì pe Lìdíà ní  ẹni tí ń ta ohun aláwọ àlùkò , ará ìlú ńlá Tíátírà , ẹni tí ó jẹ olùjọsìn Ọlọrun .   Aró aláwọ àlùkò àtàwọn aṣọ tí wọn bá fi pa láró máa ń wọn gan - an , àwọn èèyàn jàǹkànjàǹkàn tàbí àwọn ọlọrọ ló sì sábà máa ń lò ó .  Nípa bẹẹ , Lìdíà fúnra rẹ lè ti jẹ ẹni tó lọrọ dé àyè kan .  Ní ìdàkejì , àwọn olóòótọ olùjọsìn Jèhófà kan wà tí wọn kúṣẹẹ gan - an lákòókò tí à ń kọ Bíbélì .  Ìjábá , jàǹbá àti ikú sọ àwọn ìdílé kan di òtòṣì .  Kò mà ní rọrùn rárá o , fún àwọn tó jẹ aláìní láti máa rí àwọn mìíràn kí wọn máa gbádùn ọrọ tàbí àwọn nǹkan tara !  Síbẹ , yóò jẹ ohun tó lòdì fún wọn láti wá máa ṣèdájọ àwọn ọlọrọ pé wọn jẹ olùfẹ ọrọ àlùmọọnì tàbí kí wọn parí èrò sí pé àwọn akúṣẹẹ ló ń sin Ọlọrun ní kíkún jù .  Kí nìdí ?  Gbé olórí ohun tó ń fa ìfẹ ọrọ àlùmọọnì yẹ wò .  Ìfẹ Owó  Ìwé atúmọ èdè kan túmọ ìfẹ ọrọ àlùmọọnì sí  ríronú ṣáá nípa nǹkan tara tàbí jíjẹ kó gbani lọkàn dípò wíwá ìmọ tàbí àwọn nǹkan tẹmí .   Nípa bẹẹ , ìfẹ ọrọ àlùmọọnì ní í ṣe gan - an pẹlú ohun tó jẹ ìfẹ ọkàn wa , àwọn ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ sí wa àtàwọn ohun tá à ń lépa ní ìgbésí ayé wa .  Àwọn àpẹẹrẹ Bíbélì méjì tó wà nísàlẹ yìí fi èyí hàn kedere .  Jèhófà bá Bárúkù wí gidigidi , ẹni tó jẹ akọwé wòlíì Jeremáyà .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ohun tó mú kí Bárúkù jẹ akúṣẹẹ ni , bí ipò àwọn nǹkan ṣe rí ní ìlú Jerúsálẹmù àti bó ṣe jẹ alábàákẹgbẹ tímọtímọ fún Jeremáyà , ẹni táwọn èèyàn kò gba tiẹ .  Síbẹ náà , Jèhófà sọ fún un pé :  Ní tìrẹ , ìwọ ń wá àwọn ohun ńláńlá fún ara rẹ .  Má ṣe wá wọn mọ .   Ó lè jẹ pé ńṣe ni ìfẹ ọrọ àlùmọọnì bẹrẹ sí í gba Bárúkù lọkàn , tó ń ronú ṣáá nípa ọrọ tàbí ohun táwọn ẹlòmíràn ní .  Jèhófà rán Bárúkù létí pé Òun á dáàbò bò ó lọwọ ìparun tó ń bọ lórí Jerúsálẹmù àmọ Òun kò ní dáàbò bo àwọn nǹkan ìní rẹ .  Jeremáyà 45 : 4 , 5 .  Jésù sọ àpèjúwe kan nípa ọkùnrin kan tí òun náà di ẹni tí nǹkan tara gbà lọkàn .  Ọkùnrin yìí jẹ kí ọrọ rẹ gbà á lọkàn dípò tí ì bá fi lo àwọn ohun tó ní láti fi mú iṣẹ ìsìn rẹ sí Ọlọrun gbòòrò sí i .  Ọkùnrin ọlọrọ náà sọ pé :  Ṣe ni èmi yóò ya àwọn ilé ìtọjú nǹkan pa mọ mi lulẹ , èmi yóò sì kọ àwọn tí ó tóbi , . . . èmi yóò  sì  sọ fún ọkàn mi pé :  Ọkàn , ìwọ ní ọpọ ohun rere tí a tò jọ pa mọ fún ọpọ ọdún ; fara balẹ pẹsẹ , máa jẹ , máa mu , máa gbádùn .    Jésù wá sọ pé :  Ṣùgbọn Ọlọrun wí fún un pé ,  Aláìlọgbọn - nínú , òru òní ni wọn yóò fi dandan béèrè ọkàn rẹ lọwọ rẹ .  Ta ni yóò wá ni àwọn ohun tí ìwọ tò jọ pa mọ ?   Bẹẹ ni ó máa ń rí fún ẹni tí ó bá ń to ìṣúra jọ pa mọ fún ara rẹ ṣùgbọn tí kò ní ọrọ síhà ọdọ Ọlọrun .   Lúùkù 12 : 16 - 21 .  Ẹkọ wo la rí kọ nínú àkọsílẹ méjì yìí ?  Wọn ràn wá lọwọ láti rí i pé kì í ṣe bí ohun ìní tí ẹnì kan ní ṣe pọ tó ló mú kó jẹ olùfẹ ọrọ àlùmọọnì , kàkà bẹẹ , ó jẹ kíka àwọn nǹkan tara sí ohun ṣíṣe pàtàkì jù lọ .  Àpọsítélì Pọọlù sọ pé :  Àwọn tí ó pinnu láti di ọlọrọ máa ń ṣubú sínú ìdẹwò àti ìdẹkùn àti ọpọ ìfẹ - ọkàn tí í ṣe ti òpònú , tí ó sì ń ṣeni lọṣẹ , èyí tí ń ri ènìyàn sínú ìparun àti ègbé .  Nítorí ìfẹ owó ni gbòǹgbò onírúurú ohun aṣeniléṣe gbogbo , àti nípa nínàgà fún ìfẹ yìí , a ti mú àwọn kan ṣáko lọ kúrò nínú ìgbàgbọ , wọn sì ti fi ọpọlọpọ ìrora gún ara wọn káàkiri .   Ohun tó ń fa ìṣòro ni pípinnu láti di ọlọrọ àti nínífẹẹ àwọn nǹkan tara .  Ó Yẹ Ká Yẹ Ara Wa Wò  Yálà wọn jẹ ọlọrọ tàbí tálákà , àwọn Kristẹni gbọdọ ṣọra kí wọn má bàa di ẹni tó kó sí ọfìn ìfẹ ọrọ àlùmọọnì .  Agbára ọrọ máa ń tanni jẹ ó sì lè fún nǹkan tẹmí pa .  Ìfẹ láti bẹrẹ sí í lépa àwọn nǹkan tara dípò àwọn nǹkan tẹmí lè máa gbilẹ nínú wa ká tó mọ , èyí yóò sì mú àwọn àbájáde tí ń bani nínú jẹ wá .  Òwe 28 : 20 ; Oníwàásù 5 : 10 .  Nípa bẹẹ , ó yẹ kí àwọn Kristẹni ṣàyẹwò ara wọn láti mọ ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ sí wọn ní ìgbésí ayé àti ohun tí wọn ń lépa .  Yálà nǹkan tara díẹ lèèyàn ní tàbí púpọ , àwọn tí nǹkan tẹmí ń jẹ lọkàn máa ń sapá láti fi ọrọ ìṣítí Pọọlù sọkàn pé kí wọn má ṣe gbé ìrètí wọn lé  ọrọ àìdánilójú , bí kò ṣe lé Ọlọrun , ẹni tí ń pèsè ohun gbogbo fún wa lọpọ jaburata fún ìgbádùn wa .   1 Tímótì 6 : 17 - 19 .  Sísanra Jọkọtọ Ǹjẹ Kò Ti Ń di Àjàkálẹ Àrùn Tó Kárí Ayé Báyìí ?  ÌWÉ ìròyìn ìṣègùn ilẹ Gẹẹsì náà , The Lancet sọ pé :  Ó pẹ tí a ti ń gbọ pé ìgbésí ayé ìdẹrùn tí àwọn èèyàn ń gbé lóde òní láwọn orílẹ - èdè ọlọrọ tó ti gòkè àgbà ló ń fa sísanra jọkọtọ , àmọ ní báyìí , ó ti ń dé àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà náà .   Ìròyìn náà sọ pé àwọn onímọ nípa bí oúnjẹ ṣe ń ṣara lóore ti ń ṣe kìlọkìlọ báyìí pé  àjàkálẹ àrùn kárí ayé  kan ń bọ o , ìyẹn ni àwọn àìsàn tí sísanra jọkọtọ ń fà , irú bí àtọgbẹ , ẹjẹ ríru , àrùn jẹjẹrẹ àti àrùn ọkàn .  Látàrí bí iye àwọn ọkùnrin tó sanra jọkọtọ nílẹ Ṣáínà ṣe di ìlọpo mẹta tí iye àwọn obìnrin tó sanra jọkọtọ sì di ìlọpo méjì láàárín ọdún mẹjọ tó kọjá , iye àwọn tó ní ìṣòro ẹjẹ ríru níbẹ ti pọ tó ti orílẹ - èdè Amẹríkà .  Nínú gbogbo àwọn tó ṣẹṣẹ ní àrùn àtọgbẹ lágbàáyé , ó lé ní ìdajì tó jẹ pé ilẹ Íńdíà àti ilẹ Ṣáínà ni wọn wà .  Iye àwọn alárùn àtọgbẹ nílẹ Íjíbítì ti pọ tó iye àwọn alárùn àtọgbẹ tó wà lórílẹ - èdè Amẹríkà , ohun tó sì lé ní ìdajì àwọn obìnrin ilẹ Íjíbítì ló sanra ju bó ṣe yẹ lọ báyìí .  Nílẹ Mẹsíkò , ọpọ èèyàn ló túbọ ń sanra jọkọtọ jákèjádò orílẹ - èdè náà , yálà wọn jẹ olówó tàbí wọn jẹ tálákà , èyí sì ti mú kí àrùn àtọgbẹ pọ sí i .  Àní , láwọn orílẹ - èdè tó wà ní àgbègbè aṣálẹ Sàhárà ní Áfíríkà , tí wọn tòṣì gidigidi pàápàá , ńṣe ni sísanra jọkọtọ àti àrùn àtọgbẹ ń pọ sí i .  Bó tilẹ jẹ pé ó ṣeé ṣe kó jẹ pé jíjẹ àwọn oúnjẹ àyáragbọ tó jẹ ọlọràá ló mú káwọn èèyàn máa sanra jọkọtọ láwọn orílẹ - èdè kan , lájorí ohun tó ń fà á ni pé ọpọ àwọn tó ń ṣe oúnjẹ jáde túbọ ń fi ṣúgà púpọ sínú oúnjẹ báyìí  kí wọn lè ládùn sí i .   Láfikún sí i , òróró ti ń pọ gan - an báyìí nínú oúnjẹ àwọn èèyàn ilẹ Éṣíà àti Áfíríkà , tí èyí sì ń mú kí wọn túbọ máa tóbi sí i .  Ìtẹsíwájú nínú ìmọ iṣẹ ẹrọ ní àwọn iléeṣẹ àti nínú iṣẹ àgbẹ túmọ sí pé kò pọn dandan mọ láti máa lo àwọn èèyàn púpọ fún iṣẹ kí wọn tó lè mú nǹkan jáde .  Àwọn èèyàn ò fẹ fi gbogbo ara ṣiṣẹ mọ , wọn sì ń fẹ àkókò ìgbafàájì púpọ sí i .  Ní báyìí tí kọǹpútà àti tẹlifíṣọn ti gbajúmọ gan - an , àwọn òṣìṣẹ kì í fi bẹẹ ṣe eré ìmárale mọ ,  fífi ìsọfúnni ránṣẹ lórí kọǹpútà sì ti fòpin sí lílọ jíṣẹ fúnni àti dídìde lórí ìjókòó ẹni láti lọ bá àwọn alábàáṣiṣẹ ẹni sọrọ .   Níwọn bí sísanra jọkọtọ ti ń yára gbilẹ sí i láàárín àwọn ọmọ ilé ẹkọ pẹlú , pàápàá láwọn ibi tí kò ti fi bẹẹ sí eré ìtura àti eré ìmárale , ó ṣe pàtàkì gidigidi pé kí àwọn olùkọ mọ ipa tí oúnjẹ ń kó lórí ìjáfáfá ọmọ ní ilé ẹkọ .  Gail Harrison , tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ẹkọ Nípa Ìlera Aráàlú , tó wà ní Yunifásítì California , ké gbàjarè pé láfikún sí wíwá nǹkan ṣe lágbègbè kọọkan láti dènà ìṣòro yìí ,  ó pọn dandan láti ní ètò àpawọpọṣe kan tó máa wà fún dídènà ìṣòro yìí kárí ayé , pa pọ pẹlú ṣíṣe àgbékalẹ àwọn ìlànà , àkànṣe ìdánilẹkọọ àtàwọn àjọ aṣèrànwọ  láti kojú àjàkálẹ àrùn sísanra jọkọtọ àtàwọn ìṣòro mìíràn tó rọ mọ ọn .  Ìpàdé Tó Ṣe Pàtàkì Jù Lọ Nínú Ọdún  Fojú inú wò ó pé àìsàn kan tó lè gbẹmí ẹni ń ṣe ọ .  Iṣẹ abẹ ló lè wò ọ sàn , àmọ owó táwọn oníṣègùn fẹ gbà ju agbára ẹ lọ .  Wàyí o , ká ní o wá rí olóore kan tó ní òun á bá ọ san owó iṣẹ abẹ náà .  Ǹjẹ o ò ní dúpẹ oore tó ṣe láti gbẹmí rẹ là ?  Bíbélì jẹ ká mọ pé àwọn ẹdá èèyàn àkọkọ náà , Ádámù àti Éfà , ta ẹṣẹ àti ikú látaré sórí gbogbo àwọn àtọmọdọmọ wọn .  Nígbà náà , a lè kúkú sọ pé , gbogbo wa lẹnì kọọkan la bí pẹlú àrùn kan tí kò gbóògùn  kò sì sẹnì kankan nínú wa tó lè sanwó tó máa tó láti fi rí ìwòsàn .  Síbẹ , Jèhófà Ọlọrun pèsè Jésù Kristi Ọmọ rẹ láti rà wá padà kúrò nínú ẹṣẹ wa .  Torí ẹbùn tí ń gbẹmí là yìí , a ní àǹfààní láti gbé títí láé nínú Párádísè .  Róòmù 6 : 23 .  Ní Wednesday , April 16 , lẹyìn tí oòrùn bá wọ , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà yóò ṣayẹyẹ ìrántí ikú Jésù .  Lọdún tó kọjá , ó lé ní mílíọnù mẹẹẹdógún  15,000,000  èèyàn tó wá síbi ayẹyẹ náà  ọpọ jù lọ lára iye yìí sì ni kì í ṣe Ẹlẹrìí Jèhófà .  A ké sí ọ láti wá síbi Ìṣe Ìrántí ikú Kristi ti ọdún yìí .  Ní tòótọ , ìpàdé yìí ló ṣe pàtàkì jù lọ nínú ọdún .  Jọwọ béèrè àkókò ìpàdé náà àti ibi tá a ti máa ṣe é lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní àdúgbò rẹ .  Àwọn Ọmọ Tí Kò Gbádùn Ìgbà Èwe Wọn   Gbígbádùn ìgbà èwe ni olórí ẹtọ àwọn ọmọdé .    The Hurried Child .   LÁÌSÍ àní - àní , wàá gbà pé ó yẹ kí gbogbo ọmọdé gbádùn ìgbà èwe wọn , láìsí àníyàn tí yóò máa kó wọn lọkàn sókè .  Àmọ , ó ṣeni láàánú pé ọpọ ọmọdé , lọkùnrin àti lóbìnrin ni ìgbà ọmọdé wọn kò lárinrin .  Ìwọ ronú nípa ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọmọdé , bóyá ọpọ mílíọnù pàápàá , tí gbogbo ìrètí wọn ọjọ iwájú kò dájú mọ nítorí pé ogun ń jà lórílẹ - èdè wọn .  Tún fojú inú wo gbogbo àwọn ọmọdé tí àwọn ẹni ibi kan ti bà láyé jẹ nípa lílò wọn bí ẹrú tàbí fífi ìyà jẹ wọn .  Ó ṣòro fún ọpọ lára wa láti ronú nípa bó ṣe máa ń rí lára ọmọdé kan tó bá di dandan fún un láti lọ máa gbé níta torí pé ó gbà pé ibẹ láàbò ju inú ilé lọ .  Ní àkókò ẹlẹgẹ yìí , tó yẹ kí àwọn òbí máa fi ìfẹ hàn sí àwọn ọmọ kí wọn sì máa dáàbò bò wọn , ni àwọn ọmọ ọhún wá ń di ọmọ asùnta , tí wọn sì ní láti mọ bí wọn á ṣe máa dáàbò bò ara wọn lọwọ àwọn òǹrorò èèyàn tó fẹ fi wọn ṣèfà jẹ .  Tá a bá wò ó síbí wò ó sọhùn - ún , a óò rí i pé àkókò oníyánpọnyánrin tí à ń gbé yìí ti ṣàkóbá fún ìgbà ọmọdé .   Ká Ní Mo Lè Padà Sígbà Ọmọdé Mi Ni   Carmen tó jẹ ọmọ ọdún méjìlélógún kò gbádùn ìgbà ọmọdé rẹ rárá .   Àwọn òbí wọn ló fipá mú òun àti ẹgbọn rẹ obìnrin láti di ọmọ asùnta nítorí pé ńṣe ni bàbá wọn máa ń lù wọn , ìyá wọn kò sì bìkítà fún wọn .  Bó tilẹ jẹ pé gbígbé ìgbésí ayé ọmọ asùnta léwu , ó ṣeé ṣe fún àwọn ọmọbìnrin méjèèjì náà láti yẹra fún àwọn ìṣòro tí ọpọ àwọn ọdọ tó ń sá fi ilé sílẹ máa ń kó sí .  Síbẹ , Carmen ṣì máa ń kábàámọ fún bí kò ṣe gbádùn ìgbà ọmọdé rẹ , torí pé kò tiẹ lè rántí pé òun ṣe ọmọdé rí .  Ó kédàárò pé :  Àtìgbà tí mo ti wà ní kékeré títí mo fi di ọmọ ọdún méjìlélógún ni mo ti ń fàyà rán ìṣòro tí àwọn àgbàlagbà ń ní .  Nísinsìnyí , mo ti wà nílé ọkọ mo sì ti bímọ kan , àmọ ó ṣì máa ń wù mí láti ṣe àwọn ohun táwọn ọmọbìnrin kéékèèké máa ń ṣe , irú bíi fífi bèbí ṣeré .  Mo fẹ kí àwọn òbí mi nífẹẹ mi kí wọn sì máa gbé mi mọra .  Ká ní mo lè padà sígbà ọmọdé mi ni .   Àìlóǹkà àwọn ọmọdé ló ń jìyà bíi ti Carmen àti ẹgbọn rẹ .  Wọn ti di ọmọ asùnta , nípa bẹẹ kò ṣeé ṣe fún wọn láti gbádùn ìgbà èwe wọn .  Ọpọ lára àwọn ọmọ wọnyí ló máa ń hùwà ọdaràn láti lè rówó fi gbọ bùkátà ara wọn .  Àwọn ìròyìn àti ìwádìí lóríṣiríṣi fi hàn pé àwọn ọmọ tí ọjọ orí wọn ò tó nǹkan ti ń hùwà ipá báyìí .  Ohun mìíràn tó tún mú kí ìṣòro náà peléke sí i ni pé , ọpọ àwọn ọmọdébìnrin ló ń di ìyá ọmọ nígbà tí wọn kò tíì pé ọmọ ogún ọdún  ní àkókò tó jẹ pé àwọn fúnra wọn ṣì jẹ ọmọdé tó yẹ kí òbí ṣì máa bójú tó .  Ìṣòro Táwọn Èèyàn Ò Kíyè sí Láwùjọ  Kò yani lẹnu pé , ọpọlọpọ àwọn ọmọdé ló jẹ pé ilé alágbàtọ ni wọn máa ń bá ara wọn nígbẹyìn .  Ọrọ olóòtú tó jáde nínú ìwé ìròyìn Weekend Australian sọ pé :  Àṣà fífi ọmọ sọdọ alágbàtọ ti ń gbèrú , àmọ a ò kíyè sí i .  A ò fi bẹẹ mójú tó ọpọ àwọn ọmọ tí ìdílé wọn ti dà rú .   Ìwé ìròyìn náà tún fi kún un pé :  Àwọn ọmọ kan tí wọn wà lọdọ alágbàtọ lè wà níbẹ fún ọpọ oṣù , tàbí fún ọpọ ọdún pàápàá , kí àwọn òṣìṣẹ afẹnifẹre tí wọn yàn láti bójú tó wọn má sì bẹ wọn wò rárá , nígbà tó jẹ pé ńṣe ni wọn máa ń mú àwọn ọmọ mìíràn látọdọ alágbàtọ kan lọ sọdọ alágbàtọ mìíràn , tí wọn kò sì ní rí ibùgbé gidi kan .   Nínú ìròyìn kan , a gbọ pé wọn fi ọmọ ọdún mẹtàlá kan sí ilé alágbàtọ mẹtàdínlọgọrùn - ún ọtọọtọ láàárín ọdún mẹta péré  kódà kì í sùn ju oorun ọjọ kan lọ láwọn ibòmíràn .  Ọmọbìnrin náà wá ń rántí báyìí , nípa bó ṣe máa ń dùn ún gan - an nítorí bí wọn ṣe ń pa á tì , tí kò sì ní ìbàlẹ ọkàn .  Ọpọlọpọ àwọn ọmọdé tó wà nílé alágbàtọ bíi tiẹ ló jẹ pé wọn kò gbádùn ìgbà ọmọdé wọn .  Abájọ nígbà náà , tí àwọn ọmọràn òde òní fi ń sọ pé àìlóǹkà ọmọdé ni kò gbádùn ìgbà èwe wọn , èyí sì ń kó ìbànújẹ bá wọn .  Bó o bá jẹ òbí , o lè wo àwọn ìròyìn tí kò múnú ẹni dùn wọnyí kó o sì máa dúpẹ lọwọ Ọlọrun pé ó jẹ kó o lè gbọ bùkátà àwọn ọmọ rẹ , àti pé ó ṣeé ṣe fún ọ láti pèsè ibùgbé fún wọn .  Àmọ ìṣòro mìíràn ṣì tún wà o .  Láyé òde òní , kì í kúkú ṣe gbogbo ìgbà náà ló jẹ pé àwọn ọmọdé ò gbádùn ìgbà èwe wọn rárá .  Nígbà míì , ńṣe làwọn òbí máa ń gbé ọpọ nǹkan kà wọn láyà , tí wọn ò ní jẹ kí wọn fara balẹ gbádùn ìgbà èwe wọn .  Báwo lèyí ṣe ń ṣẹlẹ , àwọn àbájáde wo ló sì máa ń tìdí ẹ yọ ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ padà .  Ohun Tí Kì Í Jẹ Kí Àwọn Ọmọdé Gbádùn Ìgbà Èwe Wọn  LỌJỌ kan tí ojú ọjọ ṣú dẹdẹ , ọkọ òfuurufú kékeré kan sáré ṣòòròṣò , ó gbéra ńlẹ , ó sì bẹrẹ sí fò .  Ìṣẹlẹ náà jẹ ayẹyẹ pàtàkì kan tí àwọn oníròyìn kò gbẹyìn níbẹ , tí wọn ń fi kámẹrà wọn ya fọtò ṣáá , tí wọn sì ń béèrè onírúurú ìbéèrè tó ń mórí ẹni wú , bákan náà ni wọn tún ń kan sáárá sí ẹni pàtàkì ọjọ náà .  Ta lẹni tó di ìran àpéwò yìí ?  Kì í ṣe ọjáfáfá awakọ òfuurufú tó wà nínú ọkọ òfuurufú náà , bẹẹ ni kì í ṣe èrò ọkọ kan ṣoṣo tó wà níbẹ , ìyẹn àgbàlagbà ọkùnrin kan  àmọ , ọmọ ọkùnrin náà ni onítọhún .  Ọmọ ọdún méje péré sì ni ọmọdébìnrin ọhún .  Wọn ti ṣètò pé ọmọdébìnrin yìí ló máa wa ọkọ òfuurufú náà .  Òun ló máa jẹ ẹni tí ọjọ orí rẹ kéré jù lọ tó máa kọkọ wa ọkọ òfuurufú , ó sì ní iye àkókò tí wọn fún un láti parí ohun tó fẹ ṣe náà .  Àwọn oníròyìn á ti máa retí wọn ní pápákọ òfuurufú kejì tó ti máa balẹ .  Nítorí náà , láìka ojú ọjọ tí kò dára sí , àwọn mẹtẹẹta bọ sínú ọkọ , ọmọ kékeré náà jókòó sórí tìmùtìmù kan kó lè rí gbogbo àwọn ẹrọ tí wọn fi ń wakọ , ó sì fi nǹkan tilẹ kí ẹsẹ rẹ lè tó àwọn ẹyà ara ọkọ tí wọn ń fẹsẹ tẹ nísàlẹ .  Ó ṣeni láàánú pé , ojú ẹsẹ ni ìrìn - àjò náà wá sópin .  Ìjì líle kan tó ṣàdédé bẹrẹ sí fẹ mú kí ọkọ òfuurufú náà yà bàrá sápá kan , nígbà tí kò sì lè fò lọ mọ , ó já lulẹ , ó sì pa àwọn èèyàn mẹtẹẹta tó wà nínú ọkọ náà .  Lójijì làwọn oníròyìn bẹrẹ sí ṣe ìkéde ìbànújẹ dípò bí wọn ṣe ń kan sáárá níṣàájú .  Àwọn oníròyìn àtàwọn olóòtú ìwé ìròyìn bíi mélòó kan wá bẹrẹ sí ṣe kàyéfì pé , àfàìmọ ni kì í ṣe pé àwọn oníròyìn gan - an dá kún ìṣẹlẹ aburú náà .  Ni ọpọ èèyàn bá bẹrẹ sí sọ pé ọmọdé èyíkéyìí kò gbọdọ wa ọkọ òfuurufú mọ .  Ní orílẹ - èdè Amẹríkà , wọn ṣe òfin pé kò sí ọmọdé tó gbọdọ wa ọkọ òfuurufú .  Àmọ ohun tó wà lẹyìn ọfà ju òje lọ , torí pé yàtọ sí àṣà pípọn nǹkan lé ju bó ṣe yẹ lọ tó ti mọ àwọn oníròyìn lára àti òfin tuntun tí ìjọba ṣe , àwọn ìṣòro ńlá mìíràn tó fara sin ṣì wà .  Ìṣẹlẹ aburú yìí mú kí àwọn èèyàn kan ronú jinlẹ lórí àṣà kan tó ń gbilẹ lákòókò wa .  Àwọn òbí kì í jẹ kí àwọn ọmọdé òde òní fara balẹ gbádùn ìgbà èwe wọn , nítorí pé àti kékeré ni wọn ti máa ń gbé àwọn ẹrù iṣẹ bàǹtàbanta tó jẹ pé àwọn àgbàlagbà ló tọ sí kà wọn láyà .  Lóòótọ , àwọn ohun tó ń jẹ àbájáde àṣà yìí kì í fi bẹẹ gbàfiyèsí tàbí kó fa jàǹbá ńlá .  Àmọ wọn lè jẹ ìṣòro ńlá fún àwọn ọmọdé , wọn sì lè wà pẹ títí .  Ẹ jẹ ká wo díẹ lára àwọn ohun tí kì í jẹ kí àwọn ọmọdé lè fara balẹ gbádùn ìgbà èwe wọn .  Kíkọ Àwọn Ọmọdé Lẹkọọ Ní Kánjúkánjú  Kò sóhun tó burú nínú bí àwọn òbí ṣe máa ń yán hànhàn láti rí i pé àwọn ọmọ wọn di èèyàn gidi .  Àmọ bí ìyánhànhàn àwọn òbí bá wá di àníyàn , wọn lè dẹrù pa àwọn ọmọ wọn , kí wọn máa mú kí wọn ṣe ju agbára wọn lọ .  Ńṣe lọpọ àwọn òbí máa ń ronú pé àwọn ń tún ọjọ iwájú àwọn ọmọ àwọn ṣe .  Bí àpẹẹrẹ , àṣà kan tó túbọ ń gbilẹ lónìí ni pé kí àwọn òbí máa ṣètò onírúurú ìgbòkègbodò fún àwọn ọmọ wọn lẹyìn ilé ẹkọ , látorí eré ìdárayá títí dórí ẹkọ nípa orin kíkọ tàbí ijó jíjó .  Lọpọ ìgbà , wọn tún máa ń gba olùkọ tí yóò máa kọ ọmọ nílé .  Ká sòótọ , kò sóhun tó burú nínú kí òbí máa fún ọmọ níṣìírí pé kó lo ẹbùn àbínibí rẹ dáadáa .  Àmọ ǹjẹ ó ṣeé ṣe kí àṣejù wọ ọ ?  Láìsí àní - àní , èyí lè rí bẹẹ , nítorí pé àwọn ohun tí wọn ń gbé ka àwọn ọmọdé kan láyà fẹrẹẹ pọ tó ti àwọn àgbàlagbà tí wọn ní ọpọ ẹrù iṣẹ láti bójú tó .  Ìwé ìròyìn Time sọ pé :  Àwọn ọmọdé tó jẹ pé wọn ń gbádùn ìgbà èwe tẹlẹ ni ọwọ wọn ti ń dí fọfọ báyìí ; àwọn ọmọ tó yẹ kó máa fi okun ìgbà èwe wọn ṣeré ni kò lè ṣe bẹẹ mọ nítorí àwọn ẹrù iṣẹ kíkàmàmà tí wọn ń gbé kà wọn níwájú .   Àwọn òbí kan máa ń fẹ kí àwọn ọmọ wọn bẹrẹ sí múra sílẹ láti di gbajúmọ eléré ìdárayá , akọrin tó lókìkí , tàbí kí wọn di ògbóǹkangí nínú iṣẹ ọpọlọ kan .  Ṣáájú kí àwọn òbí náà tó bí àwọn ọmọ wọn , wọn ti máa ń forúkọ wọn sílẹ láwọn ilé ìwé jẹlé - ó - sinmi , pẹlú ìrètí pé èyí á ràn wọn lọwọ láti túbọ ṣàṣeyọrí .  Láfikún sí i , àwọn ìyá kan máa ń lọ sí àwọn ilé ẹkọ kan tí wọn ń pè ní  ilé ẹkọ àwọn ọmọ tí wọn kò tíì bí ,  níbi tí wọn ti máa ń ṣe ìdánilẹkọọ orin fún àwọn ọmọ tó ṣì wà nínú oyún .  Ète tí wọn fi ń ṣe èyí ni láti mú kí ọpọlọ wọn tó ṣẹṣẹ ń dàgbà sókè túbọ jí pépé .  Láwọn orílẹ - èdè kan , àwọn ọmọdé kò tíì ní pé ọmọ ọdún mẹfà tí wọn ti máa ń gbé wọn yẹ wò nípa bí wọn ṣe mọwéé kà sí àti bí wọn ṣe mọ ìṣirò sí .  Irú àwọn àṣà báyìí ti jẹ káwọn èèyàn bẹrẹ sí ronú pé ó ṣeé ṣe kí irú àwọn ọmọ bẹẹ ní ẹdùn ọkàn .  Bí àpẹẹrẹ , kí ló lè ṣẹlẹ sí ọmọ kan tó bá  fìdí rẹmi  ní ilé ẹkọ jẹlé - ó - sinmi ?  David Elkind , ẹni tó kọ ìwé The Hurried Child , sọ pé àwọn ilé ẹkọ ti máa ń yara jù láti pinnu pé irú ẹni báyìí lọmọ kan máa yà nígbà tó ṣì kéré gan - an .  Ọgbẹni Elkind sọ pé , ìdí tí wọn fi ń ṣe bẹẹ ni láti lè mọ irú ọwọ tí wọn á fi mú ọmọ kan dípò tí wọn ì bá fi fún un ní ẹkọ tó yè kooro .  Ǹjẹ àbájáde kankan wà nínú mímú kí àwọn ọmọdé máa ṣe ojúṣe àwọn àgbàlagbà nígbà tí wọn ò tíì dàgbà débì kankan ?  Lójú ọgbẹni Elkind , kò bójú mu rárá bí ọpọ òbí ṣe ń mú kí àwọn ọmọdé máa ṣe ojúṣe àwọn àgbàlagbà .  Ó sọ pé :  Àṣà yìí fi hàn pé ńṣe ni à ń wo fífi ọpọlọpọ nǹkan dẹrù pa àwọn èwe bí ohun tó  bójú mu .    Láìsí àní - àní , ó dà bíi pé ńṣe ni èrò nípa ohun tó bójú mu fún àwọn ọmọdé ń yára yí padà .  Kìràkìtà Láti Gbégbá Orókè  Ọpọlọpọ òbí máa ń rò pé ó bójú mu tàbí pé ohun tó tiẹ dára gan - an ni pàápàá , láti máa tẹnu mọ ọn fún àwọn ọmọ wọn pé wọn gbọdọ gbégbá orókè lọnàkọnà  àgàgà nínú eré ìdárayá .  Lóde òní , gbígba àmì ẹyẹ Olympic lohun tó ń sún ọpọ àwọn èwe láti ṣe eré ìdárayá .  Torí kí àwọn ọmọ lè gba ògo ìṣẹjú bíi mélòó kan , kí wọn sì lè rí ohun gbọ bùkátà ara wọn nígbà tí wọn bá ń di àgbàlagbà , àwọn òbí kì í jẹ kí àwọn ọmọ wọn fara balẹ gbádùn ìgbà èwe wọn tàbí kí wọn má tiẹ jẹ kí wọn gbádùn rẹ rárá .  Ronú nípa àwọn obìnrin eléré ìdárayá .  Ìgbà tí wọn bá ṣì kéré gan - an ni wọn ti máa ń bẹrẹ , èyí sì máa ń jẹ ìdánilẹkọọ tí ń tánni lókun púpọ fún ara wọn tí kò tíì gbó .  Ọpọ ọdún ni wọn máa ń fi múra sílẹ fún ìdíje Olympic , bí wọn ṣe ń lo ara wọn náà ni ọpọlọ wọn á máa ṣiṣẹ bí aago .  Àmọ , ìwọnba èèyàn díẹ ló máa borí .  Ǹjẹ àwọn tó bá fìdí rẹmi lè gbà pé bí àwọn kò ṣe rọwọ mú yìí tó gbogbo ìrúbọ tí wọn ti fi púpọ nínú ìgbà èwe wọn ṣe ?  Bí àkókò ti ń lọ , kódà àwọn tó bá gbégbá orókè pàápàá lè bẹrẹ sí ṣiyèméjì pé , bóyá ni gbogbo ògo tí wọn gbà tó ohun tí wọn torí ẹ fi ìgbà èwe wọn rúbọ .  Bí àwọn òbí ṣe ń fínná mọ àwọn ọmọdébìnrin wọnyí pé wọn gbọdọ rí i pé wọn di gbajúmọ eléré ìdárayá kò ní jẹ kí wọn ní ìfọkànbalẹ nígbà èwe wọn .  Bákan náà ló jẹ pé irú ìdánilẹkọọ tó ń tánni lókun bẹẹ lè ṣàkóbá fún ara wọn , torí pé kò ní jẹ kí wọn dàgbà sókè bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .  Ohun tó máa ń ṣẹlẹ sí àwọn ọmọbìnrin kan ni pé egungun wọn kò ní lágbára tó bó ṣe yẹ .  Ó wọpọ pé kí irú àwọn ọmọbìnrin bẹẹ ní ìṣòro àìlèjẹun dáadáa .  Nínú àwọn ọràn kan , irú ìdánilẹkọọ bẹẹ kì í jẹ kí àwọn ọmọbìnrin kan tètè bàlágà  kódà fún ọpọ ọdún pàápàá .  Àmọ , ọpọ ọmọbìnrin lóde òní ló jẹ pé òdìkejì èyí ni ìṣòro wọn : ìyẹn ni pé wọn máa ń tètè bàlágà .  Wo àpótí tó wà lókè .  Àwọn Ọmọ Tó Ń Gbádùn Àwọn Ohun Amáyédẹrùn àmọ Tí Wọn Ò Gbádùn Ìgbà Èwe Wọn  Tó o bá lọ gba ohun tí àwọn iléeṣẹ ìròyìn ń sọ gbọ nípa béèyàn ṣe lè jẹ kí ọmọ gbádùn ìgbà èwe rẹ , ńṣe ni wàá rò pé kéèyàn máa fi oríṣiríṣi nǹkan amáyédẹrùn kẹ ọmọ ló dára .  Àwọn òbí kan máa ń ṣe àṣekúdórógbó iṣẹ láti lè pèsè onírúurú nǹkan ìgbádùn fún àwọn ọmọ wọn , irú bí ilé tó jojú ní gbèsè , onírúurú ohun èlò eré ìnàjú àti àwọn aṣọ olówó ńlá .  Síbẹ , ọpọ lára àwọn ọmọ tí wọn tọ lọnà yìí ló máa ń di ọmùtípara , ajoògùnyó , tàbí kí wọn di ẹni tí ayé sú tàbí kí wọn máa hùwà tinú - mi - ni - màá - ṣe .  Kí nìdí ?  Ohun tó fa èyí ni pé inú máa ń bí wọn gan - an nítorí pé àwọn òbí wọn pa wọn tì .  Àwọn ọmọ nílò àwọn òbí tí yóò máa lo àkókò pẹlú wọn , tó máa nífẹẹ wọn , tó sì máa bìkítà fún wọn .  Àwọn òbí tí ọwọ wọn bá dí jù láti gbọ ti àwọn ọmọ wọn lè máa rò pé torí kí àwọn ọmọ wọn lè jẹ aláyọ làwọn ṣe ń ṣiṣẹ  àmọ , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé òdìkejì gan - an lohun tí wọn ń ṣe .  Ọmọwé Judith Paphazy sọ pé , àwọn ìdílé tó jẹ pé  àwọn òbí méjèèjì ló ń ṣiṣẹ , tí wọn sì jẹ ọlọrọ sábà máa ń fi gbogbo nǹkan kẹ àwọn ọmọ wọn láìmọ pé bí wọn ṣe ń lépa ọrọ àlùmọọnì ń ṣàkóbá fún ìdílé wọn .   Lójú ọmọwé yìí , ńṣe ni irú àwọn òbí bẹẹ ń gbìyànjú láti  fi ọrọ àlùmọọnì rọpò ojúṣe wọn gẹgẹ bí òbí .   Èyí sábà máa ń mú àbájáde tí kò dára wá fún àwọn ọmọ .  Bó tilẹ jẹ pé wọn lè ní ọpọ nǹkan amáyédẹrùn , wọn kò ní àwọn nǹkan pàtàkì téèyàn fi ń gbádùn ìgbà èwe : ìyẹn ni àkókò òbí àti ìfẹ òbí sí ọmọ .  Láìsí ìtọsọnà àti ìbáwí , kò ní pẹ tí wọn á fi rí i pé àwọn ní láti ṣe àwọn ìpinnu kan tó ń béèrè ọgbọn àgbà , èyí tí wọn kò fi bẹẹ múra sílẹ fún tàbí tí wọn kò tiẹ múra sílẹ fún rárá .  Àwọn ìbéèrè bíi ,  Ṣé ó yẹ kí n máa lo oògùn olóró ?  Ṣé ó yẹ kí n ní ìbálòpọ ṣáájú ìgbéyàwó ?  Ṣé ó yẹ kí n máa fara ya tí mo bá ń bínú ?   Wọn á kúkú rí ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè wọnyí , bí kò bá jẹ látọdọ àwọn ojúgbà wọn á jẹ látọdọ àwọn òṣèré orí tẹlifíṣọn tàbí sinimá .  Lọpọ ìgbà , àwọn ohun tó ń jẹ àbájáde ìpinnu wọn máa ń ṣàkóbá fún ìgbà èwe wọn tàbí kó tiẹ bà á jẹ pátápátá .  Sísọ Ọmọ Di Agbọràndùn  Nígbà tí ìdílé olóbìí méjì bá ṣàdédé di olóbìí kan , bóyá nítorí ikú , ìpínyà , tàbí ìkọsílẹ , èyí sábà máa ń mú kí àwọn ọmọ ní ẹdùn ọkàn .  Lóòótọ , ọpọ ìdílé olóbìí kan máa ń ṣàṣeyọrí .  Àmọ àwọn òbí anìkàntọmọ kan wà tí kì í jẹ kí àwọn ọmọ fara balẹ gbádùn ìgbà èwe wọn .  Láìsí àní - àní , òbí kan tó ń dá tọmọ lè máa ní ìṣòro ìdánìkanwà lẹẹkọọkan .  Látàrí èyí àwọn òbí kan máa ń jẹ kí ọmọ wọn kan , pàápàá ọmọ tó dàgbà jù , tẹrí gba ojúṣe òbí kejì tí kò sí nítòsí .  Bóyá nítorí àìrí ọnà mìíràn gbé e gbà , òbí kan lè sọ ọmọkùnrin tàbí ọmọbìnrin rẹ di agbọràndùn , kó máa gbé àwọn ìṣòro tó lè ka irú ọmọ bẹẹ láyà síwájú rẹ .  Ńṣe làwọn òbí kan tó ń dá tọmọ á tiẹ wá kúkú sọ ọmọ di ẹni tí wọn á di gbogbo ẹrù ìṣòro rù .  Àwọn òbí mìíràn máa ń fi gbogbo ojúṣe wọn sílẹ pátápátá , wọn á wá máa fipá mú kí ọmọ ṣe ojúṣe òbí .  Irú ipò báyìí ni Carmen àti arábìnrin rẹ , tá a mẹnu kàn níṣàájú , sá fún tí wọn fi ń lọ gbé níta .  Bó tilẹ jẹ pé ọmọdé ṣì ni wọn , àwọn méjèèjì làwọn òbí wọn fún ní ẹrù iṣẹ bíbójútó àwọn àbúrò wọn kékeré .  Ọràn ọhún wá dà bí àtàrí àjànàkú , tó jẹ pé ó kọjá ẹrù tọmọ kékeré lè gbé .  Láìsí àní - àní , àṣà tó léwu ni ṣíṣàì jẹ kí àwọn ọmọdé fara balẹ gbádùn ìgbà èwe wọn , àṣà tó sì yẹ kéèyàn yẹra fún pátápátá bó bá ti lè ṣeé ṣe tó ni .  Àmọ ó dùn mọni láti mọ pé : Àwọn àgbàlagbà lè gbé àwọn ìgbésẹ tó gbéṣẹ láti rí i pé àwọn ọmọ wọn gbádùn ìgbà èwe wọn .  Àwọn ìgbésẹ wo nìyẹn ?  Ẹ jẹ ká ṣàgbéyẹwò àwọn ìdáhùn kan tí ẹrí fi hàn pé ó gbéṣẹ .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 16   Ìṣòro Tó Ń Kojú Àwọn Ọmọ Tí Wọn Ń Tètè Bàlágà  Ṣé lóòótọ làwọn ọmọbìnrin ń tètè bàlágà lóde òní ?  Àwọn onímọ sáyẹǹsì ṣì ń bára wọn jiyàn lórí ìbéèrè yìí .  Àwọn kan sọ pé ní agbedeméjì ọrúndún kọkàndínlógún , ìgbà tí àwọn ọmọbìnrin bá di ọmọ ọdún mẹtàdínlógún ni wọn sábà máa ń bàlágà , àmọ lóde òní , wọn kì í pé ọmọ ọdún mẹtàlá mọ .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan tí wọn ṣe lọdún 1997 ti fi hàn , nínú àwọn ọmọbìnrin tí iye wọn jẹ ẹgbẹrún mẹtàdínlógún tí wọn lò fún ìwádìí náà , nǹkan bí ìdá mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọbìnrin aláwọ funfun àti ìdá àádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọbìnrin adúláwọ ní orílẹ - èdè Amẹríkà ló ti bẹrẹ sí fi àmì ìbàlágà hàn ní ọmọ ọdún mẹjọ !  Àmọ ṣá o , àwọn dókítà kò fara mọ àwọn àbájáde ìwádìí yìí , wọn wá kìlọ fún àwọn òbí pé kí wọn má kàn gbà pé bí àwọn ọmọ wọn ṣe tètè ń bàlágà  bójú mu .   Láìka awuyewuye wọn sí , ọràn yìí jẹ ìṣòro fún àwọn òbí àti fún àwọn ọmọ .  Ìwé ìròyìn Time sọ pé :  Ohun tó tiẹ tún wá burú ju ìyípadà tó ń wáyé nínú ara wọn ni pé , títètè bàlágà yóò nípa lórí ìrònú wọn torí pé á mú kí àwọn ọmọbìnrin wọnyí máa fẹ láti ní ìbálòpọ .  Àwọn ọmọ tó yẹ kó ṣì máa ka ìwé ìtàn tó wà fáwọn ọmọ kéékèèké á wá di ẹni tí yóò máa wá bí wọn á ṣe dáàbò bo ara wọn kúrò lọwọ àwọn ọkùnrin tó máa fẹ láti fi wọn ṣèfà jẹ . . . .  Ká sòótọ , ìgbà ọmọdé kì í pẹ mọ bíi ti tẹlẹ .   Àpilẹkọ náà wá béèrè ìbéèrè amúnironújinlẹ yìí pé :  Bí ara àwọn ọmọdébìnrin bá dà bíi ti àgbàlagbà lójú nígbà tí ọkàn wọn àti ìrònú wọn kò tíì ṣe tán , ìbànújẹ wo ló sábà máa ń dorí wọn kodò títí ayé ?   Ìbànújẹ tó sábà máa ń dorí wọn kodò ni àìmọkan tó ṣe wọn nígbà tí àwọn ọkùnrin ní ìbálòpọ pẹlú wọn .  Ìyá kan sọ ojú abẹ níkòó pé :  Ńṣe làwọn ọmọdébìnrin tó dàgbà lójú ju ọjọ orí wọn lọ dà bí eku  sí ológbò  .  Ìyẹn ni pé ńṣe làwọn ọkùnrin máa ń lé wọn kiri .   Àbájáde èyí ni pé , wọn máa ń mú kí wọn ní ìbálòpọ nígbà tí ọjọ orí wọn ṣì kéré gan - an .  Ọmọdébìnrin kan lè máà níyì lójú ara rẹ mọ , ó lè máà ní ẹrí ọkàn mímọ , kódà ó lè bẹrẹ sí ṣàìsàn , kó sì máa ní ẹdùn ọkàn .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Ṣíṣètò ohun tó pọ jù fún àwọn ọmọ láti ṣe lè fa ìṣòro   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Títi àwọn ọmọdé láti máa bá àwọn ẹlòmíràn díje lójú méjèèjì kò ní jẹ kí wọn gbádùn eré ìdárayá   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ọrọ àlùmọọnì kò lè rọpò títọ ọmọ bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ  Jíjẹ Kí Àwọn Ọmọdé Gbádùn Ìgbà Èwe Wọn  BÍ ÀWỌN òbí bá ṣe ojúṣe wọn bó ṣe yẹ , àwọn ọmọ wọn á gbádùn ìgbà èwe wọn gidigidi .  Àmọ àwọn nǹkan wo ló yẹ kí àwọn òbí ṣe láti tọ àwọn ọmọ wọn dáadáa ?  Ó ṣeé ṣe kó o ti gbọ àwọn ìmọràn kan lórí ọràn yìí .  Máa lo ọpọ àkókò pẹlú àwọn ọmọ rẹ .  Máa tẹtí gbọ ohun tí wọn bá ní í sọ .  Fún wọn ní ìtọsọnà tó yè kooro .  Máa fi ọràn wọn rora rẹ wò , máa bá wọn yọ bí wọn bá ń yọ , bí ohun kan bá sì ń dùn wọn jẹ kó dun ìwọ náà .  Jẹ ọrẹ tòótọ fún wọn , láìsí pé ò ń pa ojúṣe rẹ gẹgẹ bí òbí tì .  Lóòótọ o , irú àwọn ìlànà tá a máa ń gbọ léraléra bẹẹ yóò ran àwọn òbí lọwọ láti ṣe iṣẹ wọn bí iṣẹ .  Àmọ ohun kan tún wà tó ṣe pàtàkì ju àwọn wọnyí lọ tó gbọdọ ṣáájú .  Ọkẹ àìmọye àwọn òbí yíká ayé ti rí i pé fífi àwọn ìlànà Bíbélì sílò lohun tó lè jẹ kéèyàn tọmọ dáadáa .  Kí nìdí ?  Nítorí pé Jèhófà , Ọlọrun ọlọgbọn tó pèsè Bíbélì , náà ló dá ètò ìdílé sílẹ .  Nítorí náà , kò sí àní - àní pé Ọrọ rẹ tó mí sí ni ohun èlò tó dára jù lọ láti lò gẹgẹ bí ìtọsọnà lórí ọmọ títọ .  Àmọ , báwo ni ìwé tọjọ rẹ ti pẹ gan - an bíi Bíbélì ṣe lè là wá lóye lórí àṣà òde òní ti ṣíṣàì jẹ kí àwọn ọmọdé fara balẹ gbádùn ìgbà èwe wọn ?  Ẹ jẹ ká wo àwọn ìlànà Ìwé Mímọ kan tá a lè fi sílò .   Ní Ìbámu Pẹlú Ìṣísẹ Àwọn Ọmọ   Jákọbù , ọmọ Ísákì , jẹ bàbá àwọn ọmọ tó lé ní méjìlá .  Bíbélì ṣàkọsílẹ ọrọ ọlọgbọn tó sọ nígbà ìrìn àjò kan tí ìdílé rẹ rìn , ó sọ pé :  Àwọn ọmọ jẹ ẹlẹgẹ . . .  Kí olúwa mi  Ísọ , ẹgbọn Jákọbù  jọwọ kọjá , kí ó sì máa nìṣó níwájú ìránṣẹ rẹ , ṣùgbọn jẹ kí èmi fúnra mi máa bá ìrìn àjò náà bọ lọnà tí ó rọ mí lọrùn . . . ní ìbámu pẹlú ìṣísẹ àwọn ọmọ .   Jẹnẹsísì 33 : 13 , 14 .  Jákọbù mọ pé àwọn ọmọ òun kò lágbára bí àwọn àgbàlagbà .  Wọn jẹ  ẹlẹgẹ  ní ti pé , wọn ò fi bẹẹ lókun nínú tó àgbàlagbà , wọn ò sì lè dá bójú tó ara wọn .  Dípò kí Jákọbù fipá mú àwọn ọmọ rẹ láti máa rìn ní kóyákóyá bí òun ṣe ń rìn , ńṣe ló rọra tẹsẹ dúró dè wọn kí ìrìn rẹ lè bá tiwọn mu .  Nípa ṣíṣe bẹẹ , ó fara wé ọgbọn tí Ọlọrun máa ń fi hàn sí àwọn ọmọ rẹ tó jẹ ẹdá èèyàn .  Baba wa ọrun mọ ibi tí agbára wa mọ .  Kì í béèrè ohun tí agbára wa ò bá gbé lọwọ wa .  Sáàmù 103 : 13 , 14 .  Kódà àwọn ẹranko kan máa ń fi irú ọgbọn bẹẹ hàn , nítorí pé Ọlọrun ti dá wọn pẹlú  ọgbọn àdámọni .   Bí àpẹẹrẹ , àwọn onímọ nípa ìṣẹdá ti ṣàkíyèsí pé gbogbo àwọn erin tó wà nínú agbo kan máa ń mú kí ìrìn wọn bá ti erin kékeré tó bá wà láàárín wọn mu , wọn á máa tẹsẹ dúró títí dìgbà tí erin kékeré náà á fi bá wọn .  Ọpọ èèyàn nínú àwùjọ òde òní kò tẹ lé ọgbọn Ọlọrun .  Àmọ kò pọn dandan kó o máa ṣe bíi tiwọn .  Máa fi sọkàn pé  ẹlẹgẹ  ni ọmọ rẹ , ìyẹn ni pé kò tíì lágbára láti tẹrí gba ẹrù iṣẹ àwọn àgbàlagbà .  Bí àpẹẹrẹ , ká ní o jẹ òbí anìkàntọmọ tó o sì ní àwọn ìṣòro títa kókó kan , o lè máa ronú pé ó yẹ kó o fọràn lọ ọmọ rẹ , àmọ má ṣe fọràn lọ ọ o .  Kàkà bẹẹ , wá àgbàlagbà kan tó dàgbà dénú tó lè ràn ọ lọwọ láti kojú ìṣòro náà bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ  pàápàá ẹni tó máa ràn ọ lọwọ láti mọ bí wàá ṣe fi ìmọràn ọlọgbọn tó wà nínú Bíbélì sílò .  Òwe 17 : 17 .  Bákan náà , má ṣe mú ìgbà èwe ọmọ rẹ nira fún un , kí ìtòlẹsẹẹsẹ rẹ wá kún fọfọ fún ọpọlọpọ ìgbòkègbodò láìsí ìsinmi rárá , kí ọwọ rẹ sì dí débi pé kò tiẹ ní lè gbádùn ìgbà èwe rẹ mọ rárá .  Ṣètò àwọn ohun tí ọmọ rẹ yóò máa ṣe lọnà tó bá ọjọ orí àti ipò rẹ mu , kì í ṣe pé kó o kàn máa fara wé àṣà ọmọ títọ tó gbòde kan lónìí .  Bíbélì fún wa ní ìmọràn ọlọgbọn yìí pé :  Má ṣe jẹ kí ayé tó yí ẹ ká mú ẹ bá bátànì rẹ mu .   Róòmù 12 : 2 , Phillips .   Ohun Gbogbo Ni Ìgbà Tí A Yàn Kalẹ Wà Fún   Ìlànà ọlọgbọn mìíràn tó wà nínú Bíbélì ni pé :  Ohun gbogbo ni ìgbà tí a yàn kalẹ wà fún , àní ìgbà fún gbogbo àlámọrí lábẹ ọrun .   Lóòótọ , àsìkò iṣẹ wà .  Iṣẹ púpọ ló sì wà fún àwọn ọmọdé láti ṣe  irú bí iṣẹ ilé ẹkọ , iṣẹ ilé , àti àwọn ìgbòkègbodò tẹmí .  Bó ti wù kó rí , àyọkà Bíbélì kan náà sọ pé  ìgbà rírẹrìn - ín  àti  ìgbà títọ pọn - ún pọn - ún kiri  náà tún wà .  Oníwàásù 3 : 1 , 4 .  Ó ṣe pàtàkì gan - an pé kí àwọn ọmọdé máa ṣeré , kí wọn máa rẹrìn - ín , kí wọn sì máa lo okun ìgbà èwe wọn láti yọ ṣìnkìn láìsí àníyàn tó máa kó wọn lọkàn sókè pọ ju ọjọ orí wọn lọ .  Bó bá jẹ pé ojoojúmọ ayé ni ọwọ wọn máa ń dí , tó jẹ pé wọn á lọ sí ilé ẹkọ , wọn á tún mú àwọn iṣẹ mìíràn ṣe tí wọn bá dé , bákan náà ni wọn á tún bójú tó àwọn iṣẹ bàǹtàbanta mìíràn , a jẹ pé wọn ò ní ráyè ṣeré rárá nìyẹn .  Èyí sì lè mú kí wọn di ẹni tí òbí ń dá lágara , kódà wọn lè ní àárẹ ọkàn pàápàá .  Kólósè 3 : 21 .  Ṣàgbéyẹwò bó o tún ṣe lè fi ìlànà Bíbélì yìí kan náà sílò láwọn ọnà mìíràn .  Bí àpẹẹrẹ , níwọn bó ti jẹ pé ohun gbogbo ni àkókò wà fún , ǹjẹ ìyẹn kò fi hàn pé ìgbà èwe jẹ àkókò láti fi ṣe bí èwe ?  Ó ṣeé ṣe kó o dáhùn pé bẹẹ ni , àmọ àwọn ọmọ rẹ lè máà fìgbà gbogbo gbà pẹlú rẹ .  Lọpọ ìgbà , àwọn ọmọdékùnrin àti ọmọdébìnrin máa ń fẹ láti ṣe àwọn ohun tí wọn rí i tí àwọn àgbàlagbà ń ṣe .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn ọmọdébìnrin lè fẹ máa wọṣọ kí wọn sì máa múra bí ẹni pé wọn ti dàgbà .  Bí wọn bá tètè bàlágà , èyí lè jẹ kó máa wù wọn gan - an láti ṣe bí àgbàlagbà .  Àwọn òbí tó jẹ ọlọgbọn máa ń rí ewu tó wà nínú irú ìṣarasíhùwà bẹẹ .  Àwọn ìpolówó ọjà àtàwọn eré ìnàjú kan nínú ayé oníwà pálapàla yìí máa ń fi hàn pé àwọn ọmọdé lóye ìbálòpọ dáadáa , pé kò sí ohun téèyàn lè fi bò fún wọn níbẹ .  Ńṣe ni èròjà ìṣaralóge , àwọn ohun ọṣọ , àtàwọn aṣọ tí kò bójú mu túbọ ń wọpọ sí i láàárín àwọn èwe .  Àmọ , ṣé ó yẹ ká gba àwọn ọmọdé láyè láti máa ṣe ohun táwọn èèyànkéèyàn á fi rí wọn lò fún ìbálòpọ ?  Bí àwọn òbí bá ran àwọn ọmọ wọn lọwọ láti wọṣọ lọnà tó bá ọjọ orí wọn mu , ńṣe ni wọn ń fi ìlànà Bíbélì mìíràn sílò , ìyẹn ni pé :  Afọgbọnhùwà tí ó ti rí ìyọnu àjálù ti fi ara rẹ pa mọ .   Òwe 27 : 12 .  Àpẹẹrẹ mìíràn rèé : Jíjẹ kí eré ìdárayá di ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ lójú ọmọ kan lè mú kí ìgbésí ayé irú ọmọ bẹẹ dojú rú , tó jẹ pé kò ní sí àkókò fún un mọ láti fi ṣètò fún gbogbo àlámọrí rẹ .  Bíbélì gbà wá níyànjú pé :  Ara títọ ṣàǹfààní fún ohun díẹ ; ṣùgbọn fífọkànsin Ọlọrun ṣàǹfààní fún ohun gbogbo , bí ó ti ní ìlérí ìyè ti ìsinsìnyí àti ti èyí tí ń bọ .   1 Tímótì 4 : 8 .  Má ṣe jẹ kí àṣà  gbígbégbá orókè lọnàkọnà  wọ àwọn ọmọ rẹ lára .  Ọpọ òbí ló máa ń mú gbogbo ìgbádùn tó yẹ kí àwọn ọmọ rí nínú eré ìdárayá kúrò nípa títì wọn láti di ẹni tí yóò máa báni díje lójú méjèèjì , wọn á máa sọ fún wọn pé wọn gbọdọ rọwọ mú lọnàkọnà .  Nípa báyìí , èyí máa ń sún àwọn ọmọdé kan láti máa ṣe màgòmágó tàbí kí wọn tiẹ ṣe àwọn ẹlòmíràn tí wọn ń bá ṣeré léṣe kí wọn bàa lè rọwọ mú .  Dájúdájú , gbígbégbá orókè kò ṣe pàtàkì tó irú àwọn àbájáde búburú bẹẹ tí ẹmí ìbánidíje ń mú wá !  Kíkọ Láti Ní Ìkóra - Ẹni - Níjàánu  Gbígbà pé ohun gbogbo ni àkókò wà fún ṣòro gan - an fún àwọn ọmọdé .  Kò rọrùn fún wọn láti ní sùúrù tí ọwọ wọn ò bá tíì tẹ ohun kan tí wọn fẹ .  Ohun tó tún wá mú kí ọrọ yìí burú sí i ni pé , ńṣe ló dà bíi pé ọpọ èèyàn lóde òní ti pinnu pé ohunkóhun tí àwọn bá fẹ gbọdọ tẹ àwọn lọwọ lójú ẹsẹ .  Àwọn ilé iṣẹ ìròyìn tó ń ṣonígbọwọ eré ìnàjú sábà máa ń sọ fún àwọn èèyàn pé ,  Ẹ rí i pé ẹ ra ohunkóhun tẹ ẹ bá fẹ rà , kẹ ẹ sì rí i pé ẹ rà á lójú ẹsẹ !   Má ṣe jẹ kí irú àwọn ìkéde bẹẹ sún ọ láti máa kẹ àwọn ọmọ rẹ lákẹẹbàjẹ .  Ìwé náà , The Child and the Machine sọ pé :  Mímọ pé ó máa ń gba àkókò àti iṣẹ gidi kí ọwọ tó tẹ ohun téèyàn ń wá jẹ àmì pàtàkì kan tó ń fi hàn pé ẹnì kan jẹ onílàákàyè ẹdá .  Ìkóra - ẹni - níjàánu àti ìrẹpọ láàárín àwùjọ ló lè yanjú ìṣòro ìwà ipá tó ń peléke sí i , èyí táwọn ọmọdé ń hù ní ilé ẹkọ àti nígbà tí wọn ò bá sí ní ilé ẹkọ .   Ìlànà Bíbélì kan tó lè ràn wá lọwọ sọ pé :  Bí ènìyàn bá ń kẹ ìránṣẹ rẹ ní àkẹjù láti ìgbà èwe rẹ wá , ní ìkẹyìn ìgbésí ayé rẹ , yóò di aláìmọ ọpẹ dá pàápàá .   Bó tilẹ jẹ pé ọrọ nípa bíbójútó àwọn ìránṣẹ tí kò tíì dàgbà púpọ ni ẹsẹ Ìwé Mímọ yìí ń dìídì sọ , ọpọ òbí ti rí i pé ìlànà yìí ṣàǹfààní gan - an fún àwọn ọmọ wọn .  Lára ọpọlọpọ nǹkan táwọn ọmọdé nílò , ó ṣe pàtàkì gidigidi pé kí wọn ní ohun tí Bíbélì pè ní  ìbáwí àti ìlànà èrò orí Jèhófà .   Ìbáwí onífẹẹ máa ń ran àwọn ọmọdé lọwọ láti ní àwọn ànímọ bí ìkóra - ẹni - níjàánu àti sùúrù .  Àwọn ànímọ wọnyí yóò ràn wọn lọwọ láti rí ayọ àti ìtẹlọrùn ní gbogbo ọjọ ayé wọn .  Gbogbo Ohun Tó Ń Ṣèdíwọ fún Ìgbà Èwe Alárinrin Yóò Wá Sópin Láìpẹ  Àmọ o lè máa wò ó pé ,  Ǹjẹ bí ayé ṣe rí yìí ni Ọlọrun onífẹẹ àti ọlọgbọn , ẹni tó mí sí àwọn ìlànà ṣíṣàǹfààní wọnyí ṣe dìídì pète pé kí ayé wa rí ?  Ǹjẹ ó pète pé kí àwọn ọmọdé máa dàgbà nínú ayé eléwu tí kì í bìkítà fúnni rárá yìí ?   Lọ fọkàn balẹ pé , Jèhófà Ọlọrun àti Ọmọ rẹ , Kristi Jésù , nífẹẹ ìran èèyàn gan - an , títí kan gbogbo ọmọdé láìka ọjọ orí wọn sí .  Láìpẹ , wọn yóò mú gbogbo ìwà ibi kúrò lórí ilẹ ayé .  Sáàmù 37 : 10 , 11 .  Ṣé wàá fẹ láti mọ bí àkókò alálàáfíà àti aláyọ yẹn ṣe máa rí ?  Fojú inú wo ìran yìí ná , èyí tí Bíbélì ṣàpèjúwe lọnà tó fani mọra :  Ìkookò yóò . . . máa gbé ní ti tòótọ fún ìgbà díẹ pẹlú akọ ọdọ àgùntàn , àmọtẹkùn pàápàá yóò sì dùbúlẹ ti ọmọ ewúrẹ , àti ọmọ màlúù àti ẹgbọrọ kìnnìún onígọgọ àti ẹran tí a bọ dáadáa , gbogbo wọn pa pọ ; àní ọmọdékùnrin kékeré ni yóò sì máa dà wọn .   Nínú ayé yìí tó jẹ pé àwọn èèyàn máa ń sábà hùwà àìláàánú sí àwọn ọmọdé nípa ṣíṣàì jẹ kí wọn fara balẹ gbádùn ìgbà èwe wọn tàbí kí wọn má tiẹ jẹ kí wọn gbádùn rẹ rárá , ẹ wo bó ṣe tuni nínú tó láti mọ pé Ọlọrun ṣèlérí irú ọjọ ọla aláyọ bẹẹ fún ìran èèyàn lórí ilẹ ayé !  Láìsí àní - àní , Ẹlẹdàá kò pète pé kí àwọn ọmọdé máà gbádùn ìgbà èwe wọn tàbí pé kí wọn má fara balẹ gbádùn rẹ  kàkà bẹẹ , ńṣe ló fẹ kí ìgbà ọmọdé wọn máa dùn yùngbà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Dípò tí wàá máa fi àwọn ìṣòro tó o ní dẹrù pa ọmọ rẹ , fọràn lọ àgbàlagbà mìíràn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Eré ṣíṣe ṣe pàtàkì fún àwọn ọmọdé  Ẹpà Èso Tí Kò Jọjú , àmọ Tó Wúlò fún Ọpọlọpọ Nǹkan  Ṣé o fẹràn ẹpà ?  Bó bá jẹ bẹẹ , ọpọ èèyàn náà ló fẹràn rẹ bíi tìrẹ .  Ọpọlọpọ èèyàn lórí ilẹ ayé ló ń gbádùn ẹpà .  Àwọn orílẹ - èdè méjì tó ní olùgbé tó pọ jù lọ lágbàáyé  ìyẹn Ṣáínà àti Íńdíà  ló ń gbin ohun tó lé ní ìdajì gbogbo ẹpà tí wọn ń gbìn lágbàáyé .  Orílẹ - èdè Amẹríkà máa ń kórè ọpọ bílíọnù kílò ẹpà lọdọọdún , àwọn ni wọn sì ń gbin ohun tó fẹrẹẹ tó ìdá mẹwàá gbogbo ẹpà tó wà lágbàáyé .  Àwọn orílẹ - èdè mìíràn tí wọn tún máa ń ṣọgbìn ẹpà gan - an ni Ajẹntínà , Brazil , Gúúsù Áfíríkà , Màláwì , Nàìjíríà , Senegal , àti Sudan .  Báwo ni ẹpà ṣe di ohun tó gbayì nílé - lóko bẹẹ ?  Ǹjẹ àwọn ipò kan wà tó jẹ pé yóò bọgbọn mu láti yẹra fún jíjẹ ẹpà ?  Ẹpà Ti Wà Tipẹ  Àwọn kan sọ pé ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ilẹ Gúúsù Amẹríkà ni ẹpà ti ṣẹ wá .  Ọkan lára àwọn iṣẹ ọnà àtayébáyé tó ń fi hàn pé àwọn èèyàn fẹràn ẹpà ni orù kan tí wọn ṣàwárí ní orílẹ - èdè Peru , èyí tí wọn ti ń lò ṣáájú kí Christopher Columbus tó ṣèbẹwò sí orílẹ - èdè náà .  Bí èèpo ẹpà ṣe máa ń rí lójú gẹlẹ ni orù náà ṣe rí , wọn sì tún fi àwòrán ẹpà ṣe ọṣọ sí i lára .  Àwọn olùṣàwárí ọmọ ilẹ Sípéènì , tí wọn kọkọ rí ẹpà ní ilẹ Gúúsù Amẹríkà , ṣàkíyèsí pé ó jẹ oúnjẹ aṣaralóore tó dára gan - an fún ìrìn - àjò wọn .  Nítorí náà , wọn mú ẹpà díẹ dání nígbà tí wọn ń padà sí ilẹ Yúróòpù .  Àwọn ará Yúróòpù tún lo ẹpà ní oríṣiríṣi ọnà mìíràn , kódà wọn lò ó láti fi rọpò èso kọfí .  Nígbà tó yá , àwọn Potogí mú ẹpà wá sí ilẹ Áfíríkà .  Níbẹ , kò pẹ táwọn èèyàn fi mọ pé oúnjẹ tó wúlò gan - an ni ẹpà jẹ , àti pé ó lè hù ní ilẹ tí kò lọràá rárá níbi tí àwọn irúgbìn mìíràn ò ti lè hù .  Àní , ńṣe ni ẹpà tiẹ tún máa ń pèsè èròjà nitrogen tí ilẹ tó ti ṣá nílò gan - an .  Bí àkókò ti ń lọ , wọn mú ẹpà láti ilẹ Áfíríkà lọ sí Àríwá Amẹríkà nígbà òwò ẹrú .  Láàárín ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1530 , àwọn Potogí mú ẹpà lọ sí ilẹ Íńdíà àti Macao , àwọn ọmọ ilẹ Sípéènì sì mú un lọ sí orílẹ - èdè Philippines .  Láti àwọn orílẹ - èdè wọnyí ni àwọn oníṣòwò ti mú ẹpà lọ sí ilẹ Ṣáínà .  Àwọn ará ibẹ rí i pé èso náà yóò ṣèrànwọ láti kojú ìyàn tó ń mú hánhán ní orílẹ - èdè náà .  Àwọn onímọ nípa ewéko ní ọrúndún tó bẹrẹ ní ọdún 1700 ṣèwádìí lórí ẹpà , wọn sì parí èrò sí pé yóò dára gan - an fún bíbọ ẹlẹdẹ .  Nígbà tó fi máa di ìbẹrẹ ọrúndún tó bẹrẹ ní ọdún 1800 , àwọn àgbẹ ti ń gbin ẹpà fún títà ní àgbègbè South Carolina ní orílẹ - èdè Amẹríkà .  Nígbà Ogun Abẹlé Ilẹ Amẹríkà , èyí tó bẹrẹ lọdún 1861 , ẹpà ni oúnjẹ tí wọn ń fún àwọn ọmọ ogun ìhà méjèèjì tó dojú kọ ara wọn .  Àmọ ṣá o , nígbà yẹn , oúnjẹ àwọn akúṣẹẹ ni ọpọ èèyàn ka ẹpà sí .  Èrò tó wà lọkàn ọpọ èèyàn yìí wà lára ohun tó mú kí àwọn àgbẹ orílẹ - èdè Amẹríkà ayé ọjọun kọ láti ṣọgbìn ẹpà fún jíjẹ .  Ìyẹn nìkan kọ o , ṣáájú kí àwọn ẹrọ tí wọn ń lò fún iṣẹ àgbẹ tó dé ní nǹkan bí ọdún 1900 , wàhálà tó wà nídìí ẹpà gbígbìn kì í ṣe kékeré , torí pé ó ń béèrè ọpọ òṣìṣẹ àti owó tabua .  Àmọ nígbà tó fi máa di ọdún 1903 , George Washington Carver , ará Amẹríkà kan tó jẹ aṣáájú onímọ sáyẹǹsì nínú iṣẹ àgbẹ , ti bẹrẹ sí ṣèwádìí lórí onírúurú nǹkan tí wọn lè mú jáde látinú ẹpà .  Bí àkókò ti ń lọ , àwọn ohun tó mú jáde nínú rẹ tí wọn lè fi ẹpà ṣe lé ní ọọdúnrún , lára ìwọnyí sì ni ohun mímu , èròjà ìṣaralóge , aró , egbòogi , ọṣẹ ìfọṣọ , oògùn apakòkòrò , àti yíǹkì táwọn tẹwétẹwé ń lò .  Carver tún máa ń rọ àwọn àgbẹ àdúgbò pé kò yẹ kó jẹ pé òwú nìkan ni wọn á máa gbìn , torí pé òwú máa ń mú kí ilẹ ṣá , àmọ kí wọn máa gbin ẹpà náà pẹlú .  Nígbà yẹn , kòkòrò kan tó ń jẹ boll weevil máa ń ba òwú tí wọn bá gbìn jẹ , èyí ló mú kí ọpọ àgbẹ tẹ lé ìmọràn tí Carver fún wọn .  Kí wá ni àbájáde èyí ?  Ọgbìn ẹpà wá búrẹkẹ gan - an débi pé ó di ọkan lára àwọn irúgbìn pàtàkì tó ń mówó wọlé ní ìhà gúúsù orílẹ - èdè Amẹríkà .  Béèyàn bá ṣèbẹwò sí ìlú Dothan , ní ìpínlẹ Alabama , yóò rí ọwọn kan tí wọn ṣe láti fi ṣe ìrántí ọgbẹni Carver .  Kódà , ní ìlú Enterprise , tó wà ní ìpínlẹ Alabama , àwọn náà ṣe ọwọn kan láti fi ṣe ìrántí kòkòrò boll weevil , níwọn bó ti jẹ pé ọṣẹ tí kòkòrò náà ń ṣe fún òwú tí wọn gbìn ló sún àwọn àgbẹ láti máa gbin ẹpà .  Gbígbin Ẹpà  Irúgbìn onípódi ni ẹpà , ìyẹn ni pé èèyàn ní láti pa èèpo rẹ kó tó lè jẹ ẹ .  Nígbà tí ẹpà bá ń hù , yóò bẹrẹ sí yọ òdòdó .  Nígbà tí òdòdó náà bá rẹ sílẹ , ẹka tín - ín - rín tí ó gbé òdòdó náà sókè yóò tẹ orí ba lọ sí ilẹ , yóò sì wọ inú erùpẹ lọ sí ìsàlẹ .  Orí ẹka tín - ín - rín tí ó wọ ilẹ lọ náà á wá bẹrẹ sí í tóbi nínú ilẹ títí ó máa fi di pódi ẹpà .  Igi ẹpà kan lè ní tó ogójì pódi ẹpà .  Ẹpà máa ń hù dáadáa ní àgbègbè ilẹ olóoru , tí oòrùn ti máa ń ràn , tí òjò kì í sì í rọ lárọjù .  Nǹkan bí oṣù mẹta sí mẹrin lẹyìn tí a ti gbin ẹpà ni a lè kórè rẹ , ó sinmi lórí oríṣi ẹpà tó jẹ àti bí ipò ojú ọjọ bá ṣe rí .  Láti kórè ẹpà , àwọn tó ń ṣọgbìn rẹ yóò hú u jáde tigbòǹgbò - tigbòǹgbò , wọn yóò sì jẹ kó gbẹ dáadáa kí wọn tó tọjú rẹ kó má bàa bà jẹ .  Lóde òní , ọpọ àwọn tó ń gbin ẹpà máa ń lo àwọn ẹrọ ìgbàlódé tó wà fún iṣẹ àgbẹ , èyí tó máa ń wú ẹpà nílẹ , tí yóò sì yọ àwọn èso rẹ lọwọ kan náà .  Ọpọlọpọ Ohun Tí Wọn Lè Lo Ẹpà Fún  Ẹpà ní ọpọ èròjà aṣaralóore nínú .  Ó ní ọpọ ṣákítí nínú tó dára fún ara , bẹẹ ló tún ní oríṣi èròjà fítámì mẹtàlá àti èròjà mineral mẹrìndínlọgbọn nínú , ọpọ lára àwọn èròjà wọnyí ni kò sì sí nínú àwọn oúnjẹ táwọn èèyàn ń jẹ lóde òní .  Ìwé gbédègbẹyọ The Encyclopædia Britannica sọ pé :  Bí a bá gbé ìwọn ẹpà kan kalẹ tá a sì tún gbé ẹdọ màlúù ìwọn kan náà kalẹ , tá a wá fi wọn wéra , ẹpà ní ọpọ èròjà protein , mineral àti vitamin nínú ju ẹdọ màlúù lọ .   Àmọ , kí ẹyin tí ẹ ò fẹ sanra jù tàbí tí ẹ fẹ rí pẹlẹńgẹ ṣọra o !  Ẹpà tún ní  ọrá tó pọ gan - an nínú  ó sì ní  ọpọ èròjà afúnnilókun tó ń jẹ calorie ju ṣúgà lọ .   Ọpọ orílẹ - èdè ló ń lo ẹpà ní oríṣiríṣi ọnà nínú oúnjẹ wọn .  Òórùn rẹ kò sì ṣòroó mọ nínú oúnjẹ èyíkéyìí tí wọn bá fi sè .  Anya von Bremzen , òǹṣèwé lórí oúnjẹ sísè , kọwé pé :  Ẹpà máa ń ta sánsán gan - an ni , òórùn rẹ kò sì láṣìmọ rárá débi pé bákan náà ni gbogbo oúnjẹ tí wọn bá fi ẹpà sè ṣe máa ń ta sánsán .  Nípa bẹẹ , ẹni tó bá tọ oúnjẹ tí wọn fi ẹpà sè nílẹ ọtọọtọ wò á rí i pé ìtọwò wọn jọra , ì bá à jẹ ọbẹ ẹpà ilẹ Indonesia , ọbẹ Ìwọ Oòrùn Áfíríkà , ọbẹ ilẹ Ṣáínà , ọbẹ ilẹ Peru tàbí ẹpà lílọ tí ọpọ èèyàn máa fi ń jẹ búrẹdì .   Jákèjádò ayé làwọn èèyàn tún mọ pé ẹpà dára gan - an fún ìpápánu .  Bí àpẹẹrẹ , ní orílẹ - èdè Íńdíà , wọn máa ń lú ẹpà mọ àwọn oúnjẹ oníhóró mìíràn , irú bíi gbúgbúrú , wọn sì máa ń tà á ní òpópónà .  Ó yẹ fún àfiyèsí pé , ẹpà lílọ , tí wọn máa ń fi sórí búrẹdì láwọn orílẹ - èdè kan , ni ìwé The Great American Peanut sọ pé  dókítà kan ló ṣàwárí rẹ ní ìlú St .  Louis  ní orílẹ - èdè Amẹríkà  ní nǹkan bí ọdún 1890 gẹgẹ bí oúnjẹ tó dára fún ìlera àwọn arúgbó .   Àmọ o , ọpọ nǹkan ni wọn tún ń lo ẹpà fún yàtọ sí pé kéèyàn jẹ ẹ ní tààràtà .  Káàkiri ilẹ Éṣíà , wọn máa ń lo òróró ẹpà fún oúnjẹ sísè .  Wọn tún lè fi òróró ẹpà dín nǹkan , òórùn rẹ kì í sì í bo ohun téèyàn fi dín náà mọlẹ .  Ní orílẹ - èdè Brazil , lẹyìn tí wọn bá ti yọ òróró inú ẹpà , wọn máa ń fi ṣákítí rẹ tó ṣẹ kù bọ àwọn ẹran ọsìn .  Bákan náà , àwọn ohun tí wọn ń fi ẹpà ṣe wọpọ nínú àwọn ohun èlò tá à ń lò lójoojúmọ .  Wo ìsọfúnni tó wà lókè .  Ẹ Ṣọra  Ẹyin Tí Ẹpà Kò Bá Lára Mu !  Ó ṣeé ṣe láti tọjú ẹpà fún àkókò gígùn láìsí pé a gbé e sínú fìríìjì .  Àmọ ṣá o , èèyàn gbọdọ ṣọra .  Ẹpà tó bá ti ń hu olú máa ń ní èròjà aflatoxin nínú , èyí tó lè fa àrùn jẹjẹrẹ .  Láfikún sí i , ẹpà kò bá àwọn èèyàn kan lára mu .  Ìwé ìròyìn Prevention sọ pé , bí ẹpà kò bá bá ẹnì kan lára mu ó  lè mú kí onítọhún máa ní ọfìnkìn tàbí kí ara máa yún un , kódà ó lè yọrí sí gìrì tó lè ṣekú pani .   Ìwádìí lóríṣiríṣi ti fi hàn pé ńṣe ni àwọn ọmọdé tó ń ní àwọn ìṣòro tó ń fi hàn pé ẹpà kò bá wọn lára mu túbọ ń pọ sí i .  Ìwé ìròyìn Prevention tún ṣàlàyé pé , bí bàbá àti ìyá ọmọ kan bá ní ikọ ẹgbẹ , ìṣòro imú dídí tàbí ifo , ó ṣeé ṣe pé kí ẹpà máà bá ọmọ tí wọn bá bí lára mu .  Ẹpà tún lè ṣàì bá àwọn ọmọ kan lára mu bí àwọn ohun kan kò bá bá àwọn ìyá wọn lára mu tàbí bí mílíìkì ò bá bá irú àwọn ọmọ bẹẹ lára mu ní ọdún àkọkọ tí wọn bí wọn .  Dókítà Hugh Sampson , ọjọgbọn nípa ìtọjú àrùn àwọn ọmọdé ní Ilé Ẹkọ Ìṣègùn ti Yunifásítì Johns Hopkins , ní orílẹ - èdè Amẹríkà , sọ pé :  Ohun tó bọgbọn mu ni pé kí àwọn òbí má ṣe fún àwọn ọmọ wọn ní ẹpà lílọ rárá ní ọdún mẹta àkọkọ tí wọn bí wọn .   Yálà o fẹràn ẹpà tàbí o kò fẹràn rẹ , ó ṣeé ṣe kí àgbéyẹwò tá a ṣe lórí ọpọlọpọ nǹkan tó wúlò fún jẹ kó o túbọ mọrírì èso tí kò jọjú , àmọ tó gbajúmọ yìí .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Àwọn Ohun Èlò Ojoojúmọ Tí Ẹpà Wà Lára Ohun Tí Wọn Fi Ṣe Wọn   Pátákó tí wọn fi ń bo ògiri   Igi ìyáná nínú ilé   Ohun tí wọn fi ń nu ìdọtí ẹran ọsìn   Bébà   Ọṣẹ ìfọṣọ   Aporó   Ohun èlò amú - irin - dán - gbinrin   Èròjà olómi tó ń ṣí ìdọtí   Yíǹkì   Gíríìsì ẹrọ   Èròjà ìfárùngbọn   Ìpara tí wọn fi ń pajú   Ọṣẹ   Ohun èlò tí wọn ń tẹ sílẹ   Rọbà   Èròjà ìṣaralóge   Ọdà   Ohun abúgbàù   Ọṣẹ ìfọrun   Egbòogi   Credit Line   Ibi tí a ti mú ìsọfúnni yìí : The Great American Peanut   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Ewé  Ẹka tín - ín - rín tó gbé ewé òdòdó náà sókè  Ilẹ   Ìtàkùn Ẹpà   Credit Line   Ìwé ìròyìn The Peanut Farmer   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Ọwọn tí wọn ṣe ní ìrántí George Washington Carver   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Amẹríkà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Áfíríkà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Éṣíà   Credit Line   FAO photo  R .  Faidutti   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Díẹ lára onírúurú ìpápánu tí wọn lè fi ẹpà ṣe   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Ẹpà lílọ jẹ oúnjẹ tó gbajúmọ láwọn orílẹ - èdè kan  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Nìdí Tí Wọn Fi Fi Mí Sọdọ Alágbàtọ ?   Ńṣe ló dà bíi pé èèyàn ní àbùkù ara kan tó máa wà títí ayé .  Ọgbẹ ọkàn tí kò lè sàn ni .   Robert .  ỌKÙNRIN kan , tí wọn lọ fi sí ọdọ alágbàtọ lẹyìn tí wọn bí i , ló sọ ọrọ tó wà lókè yìí láti ṣàpèjúwe bí ìgbésí ayé rẹ ṣe rí .  Ó ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo ọjọ ayé rẹ ni àwọn ìbéèrè kan tó ń fẹ ìdáhùn á máa jà gùdù lọkàn rẹ , irú bí , Àwọn wo gan - an ni ìdílé mi ?  Ibo ni wọn ń gbé ?  Kí nìdí tí wọn fi gbé mí fún ẹlòmíràn ?   Ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Chantial , ẹni tí ìdílé kan gba bàbá rẹ tọ nígbà tó wà lọmọdé , máa ń kédàárò pé òun kò mọ àwọn òbí òun àgbà .  Ó sọ pé :  Mo máa ń nímọlára pé wọn rẹ mi jẹ torí pé mi ò ní ìfararora pẹlú àwọn mọlẹbí àti ìbátan mi .   Kì í ṣe gbogbo àwọn ọmọ tí wọn gbà tọ ló máa ń ní irú ìmọlára yìí .  Ṣùgbọn àwọn kan máa ń ronú bẹẹ .  Kí nìdí ?  Ipò Tí Wọn Wà Ń Mú Wọn Bínú  Mímọ tí ọmọ kan mọ pé òun kò sí lọdọ ìdílé òun gan - gan lè jẹ kó máa ní ẹdùn ọkàn ńláǹlà .  Obìnrin kan tó ń jẹ Catrina , ẹni tí ìdílé kan gbà tọ nígbà tó ṣì kéré gan - an , sọ pé :  Inú máa ń bí mi torí pé mi ò mọ ìdí tí ìyá tó bí mi lọmọ fi ní láti mú mi sọdọ èèyàn kan .  Mo ronú pé bóyá nítorí pé mi ò lẹwà rárá ni ìyá mi ṣe pa mí tì .  Ká ní ó lè tọ mi fúnra rẹ ni , mo mọ pé mo lè ṣe é tó jẹ pé á máa fi mí yangàn .  Gbogbo ìgbà tí mo bá ń rántí ìyá tó bí mi ni inú mi máa ń ru ṣùṣù .   Bákan náà , àárín Catrina àtàwọn òbí tó ń gbà á tọ kò gún rárá .  Ó sọ pé :  Mo máa ń ronú pé ńṣe làwọn òbí tó gbà mí tọ já mi gbà lọwọ ìyá tó bí mi .  Nítorí náà , àwọn ni mò ń fi ìkanra mọ .   Bẹẹ ni , àwọn ọmọ tí wọn bá fi sọdọ ẹlòmíràn máa ń bínú lẹẹkọọkan nítorí ipò tí wọn bá ara wọn .  Irú ìbínú bẹẹ léwu .  Nígbà míì , gẹgẹ bí ìrírí Catrina ti fi hàn , ó ṣeé ṣe kó o máa bínú láìtọ tàbí kó o máa fi ìkanra mọ àwọn ẹni tí kò ṣẹ ọ .  Bíbélì gbà wá nímọràn pé :  Jáwọ nínú ìbínú , kí o sì fi ìhónú sílẹ .   Báwo ni ìyẹn ṣe lè ṣeé ṣe ?  Ó dára , Ọrọ Ọlọrun kan náà ló tún sọ pé :  Ìjìnlẹ òye tí ènìyàn ní máa ń dẹwọ ìbínú rẹ dájúdájú .   Ríronú jinlẹ nípa ipò rẹ lè mú kí ìbínú rẹ rọlẹ .  Lọnà wo ?  Mímú Èrò Tí Kò Tọ Kúrò Lọkàn  Ríronú jinlẹ nípa ipò rẹ lè ràn ọ lọwọ láti mọ àwọn ohun tó máa ń súnná sí ìbínú rẹ .  Bí àpẹẹrẹ , bó bá jẹ pé ọdọ alágbàtọ lo wà , ṣé o rò pé torí pé o ní àbùkù kan lára làwọn òbí tó bí ọ ṣe fi ọ sọdọ ẹlòmíràn ?  Ohun tó wà lọkàn Catrina nìyẹn .  Àmọ ǹjẹ gbogbo ìgbà ló máa ń jẹ pé torí ìdí yẹn làwọn òbí ṣe ń fi ọmọ wọn sọdọ alágbàtọ ?  Ó lè má ṣeé ṣe fún ọ láti mọ ohun náà gan - an tó mú kí àwọn òbí rẹ ṣe ohun tí wọn ṣe , síbẹsíbẹ , ó yẹ kó o yẹra fún níní irú àwọn èrò tí kò tọnà bẹẹ .  Ó dára ná , kí ló máa ń sábà mú kí àwọn òbí fi àwọn ọmọ wọn sọdọ ẹlòmíràn láti tọ ?  Lọpọ ìgbà , wọn máa ń ronú pé kò sí ohun mìíràn tí àwọn lè ṣe mọ .  Ronú nípa àpẹẹrẹ Mósè .  Àkọsílẹ Bíbélì nínú ìwé Ẹkísódù orí kejì jẹ ká mọ pé , nígbà tí Fáráò ọba ilẹ Íjíbítì pàṣẹ pé kí wọn pa gbogbo àwọn ọmọ ọkùnrin tí àwọn ọmọ Ísírẹlì bá ṣẹṣẹ bí , Jókébédì fi Mósè , ọmọ rẹ jòjòló pa mọ fún oṣù mẹta .  Níkẹyìn , kò ṣeé ṣe láti tọjú rẹ mọ , ṣùgbọn , ara rẹ kò gbà á kí wọn pa ọmọ náà .  Nítorí náà ,  nígbà tí kò tún lè pa á mọ mọ , nítorí rẹ , ó wá mú àpótí tí a fi òrépèté ṣe , ó sì fi ọdà bítúmẹnì dídì àti ọdà bítúmẹnì rírọ rẹ ẹ , ó sì gbé ọmọ náà sínú rẹ , ó sì gbé e sáàárín àwọn esùsú ní bèbè Odò Náílì .   Ẹkísódù 2 : 3 .  Kò sí àní - àní pé bó ṣe gbé ọmọ rẹ síbì kan yìí máa ṣòro fún un gan - an .  Àmọ ǹjẹ ohun mìíràn tún wà tó lè ṣe ?  Ìfẹ tó ní sí ọmọ rẹ ló mú kó ṣe ohun tó rò pé ó dára jù fún un .  Ó dùn mọni pé , ọmọbìnrin rẹ wà nítòsí tó ń ṣọ ọ , ó sì dúró tì í títí dìgbà tó rí i pé ẹni tí kò lè ṣèpalára fún àbúrò òun ló wá gbé e .  Àfàìmọ ni kò jẹ pé ìyá rẹ tó ń ṣàníyàn nípa ọmọ ọwọ náà ló sọ fún un láti ṣe bẹẹ .  Ká sòótọ , kì í ṣe gbogbo ìgbà tí wọn bá fi ẹnì kan sọdọ alágbàtọ ló máa ń jẹ pé ọràn pàjáwìrì bí irú èyí ló fà á , àmọ àwọn ohun tó fara jọ èyí ló sábà máa ń sún àwọn òbí ṣe bẹẹ .  Robert sọ pé :  Ńṣe ni ìyá mi gboyún mi .  Títọ mi dàgbà ì bá ti nira gan - an fún ìyá mi torí pé àwọn ọmọ mìíràn wà nínú ìdílé rẹ yàtọ sí èmi .  Ìyá mi lè wò ó pé màá rí ìtọjú tó dára bí òun bá gbé mi sọdọ ẹnì kan láti máa tọjú mi .   Lóòótọ , ọpọ nǹkan ló ń mú kí àwọn òbí mú àwọn ọmọ wọn sọdọ ìdílé mìíràn láti tọ .  Àmọ bí àwọn àpẹẹrẹ wọnyí ṣe fi hàn , kì í wulẹ ṣe tìtorí pé ìyá kan kórìíra ọmọ rẹ tàbí pé ó rí àbùkù kan lára rẹ ló ṣe gbé e fún ẹlòmíràn .  Lọpọ ìgbà , ìyá náà gbà gbọ tọkàntọkàn pé ọmọ òun á rí ìtọjú yíyẹ gbà bí ìdílé mìíràn bá tọ ọ dàgbà .  Mímọ Pé Àwọn Èèyàn Nífẹẹ Rẹ Yóò Ṣe Ọ Láǹfààní  Ríronú jinlẹ dáadáa tún lè ràn ọ lọwọ nígbà tó o bá ronú nípa ìdí tí ìdílé kan fi gbà ọ tọ .  Tún gbé àpẹẹrẹ Mósè yẹ wò ná .  Bí àkókò ti ń lọ ,  ọmọbìnrin Fáráò gbé e , ó sì tọ ọ dàgbà gẹgẹ bí ọmọkùnrin òun fúnra rẹ .   Kí ló sún ọmọbìnrin Fáráò láti pinnu pé òun á dáàbò bo ọmọ kékeré kan tó mọ pé ó jẹ ọkan lára àwọn ẹyà Hébérù tí wọn fẹ pa ?  Bíbélì sọ pé :  Ọmọdékùnrin náà ń sunkún .  Látàrí èyí , ó yọnú sí i .   Ó ṣe kedere pé , ohun tó mú kí Mósè di ẹni tí wọn gbà tọ kì í ṣe nítorí pé wọn kórìíra rẹ tàbí pé wọn pa á tì , àmọ ó jẹ torí pé wọn nífẹẹ rẹ .  Ọpọ àwọn ọmọ tí wọn gbà tọ ló máa ń mọ lẹyìn - ọ - rẹyìn pé kì í ṣe pé ńṣe làwọn òbí tó bí wọn wulẹ pa wọn tì bó tilẹ jẹ pé èyí sábà máa ń ṣẹlẹ lónìí  kàkà bẹẹ , nítorí kí wọn lè rí ìtọjú yíyẹ ni wọn ṣe lọ fi wọn sọdọ àwọn àjọ tó ń bójú tó ọmọ .  Bákan náà , gbígbà tí ẹnì kan gbà wọn tọ jẹ nítorí pé ẹnì kan ṣì nífẹẹ sí wọn débi pé ó gbà láti tọjú wọn .  Ǹjẹ kì í ṣe pé bí ọràn tìrẹ náà ṣe rí nìyẹn ?  Ríronú lórí ìfẹ tí wọn fi hàn sí ọ àti fífi ìmọrírì hàn fún èyí lè jẹ kí ẹdùn ọkàn tó o ní dín kù .  Láfikún sí i , àwọn ẹlòmíràn lè máa fi ìfẹ hàn sí ọ yàtọ sí ìdílé tó gbà ọ tọ .  Bó o bá jẹ ara ìjọ Kristẹni , wàá láǹfààní láti ní ọpọlọpọ ìyá , bàbá , arábìnrin àti arákùnrin tó nífẹẹ rẹ .  Àwọn alàgbà Kristẹni  dà bí ibi ìfarapamọsí kúrò lọwọ ẹfúùfù àti ibi ìlùmọ kúrò lọwọ ìjì òjò , bí àwọn ìṣàn omi ní ilẹ aláìlómi , bí òjìji àpáta gàǹgà ní ilẹ gbígbẹ táútáú .   Má ṣe lọra láti wá àwọn Kristẹni bíi tìrẹ tó dàgbà dénú rí , kó o lè fọràn lọ wọn .  Jẹ kí wọn mọ ohun tó wà lọkàn rẹ àti bí nǹkan ṣe rí lára rẹ .  Robert mọ pé ó ṣe pàtàkì láti ní àjọṣe tímọtímọ pẹlú àwọn tó wà nínú ìjọ Kristẹni .  Ó sọ pé :  Mo ṣì máa ń nímọlára pé mi ò já mọ nǹkan kan .  Bó ti wù kó rí , ìfẹ tí ìdílé mi nípa tẹmí ń fi hàn sí mi kò jẹ kí n máa fi bẹẹ gbé èyí sọkàn mọ .   O Lè Ṣàṣeyọrí  Nítorí náà , má ṣe jẹ kí èrò tí kò tọnà máa gbilẹ lọkàn rẹ .  Lára èrò tí kò tọnà tó o ní láti yẹra fún ni , ríronú pé kò lè dára fún ọ nítorí pé wọn gbà ọ tọ .  Irú àwọn èrò tí kò tọnà bẹẹ lè jẹ kí ìrẹwẹsì bá ọ !  Yàtọ síyẹn , kò sí ẹrí tó fi hàn pé bí ọràn ṣe máa rí nìyẹn .  Rántí pé Mósè lo àǹfààní tó wà ní ìkáwọ rẹ dáadáa .  Bíbélì sọ pé :  Nítorí náà , Mósè ni a fún ní ìtọni nínú gbogbo ọgbọn àwọn ará Íjíbítì .  Ní ti tòótọ , ó jẹ alágbára nínú ọrọ àti ìṣe rẹ .   Jù bẹẹ lọ , Mósè gba ìtọsọnà tẹmí sínú  ìyẹn ni pé , ó kẹkọọ gan - an nípa Ọlọrun débi pé , Jèhófà , Baba rẹ ọrun wá jẹ ẹni gidi sí i .  Ǹjẹ ó ṣàṣeyọrí nínú ìgbésí ayé ?  Bẹẹ ni o , torí pé nígbà tí Mósè dàgbà , ó di aṣáájú orílẹ - èdè ńlá kan tí àwọn olùgbé rẹ tó mílíọnù mẹta tàbí jù bẹẹ lọ .  Ó di wòlíì , adájọ , aláṣẹ , òpìtàn , alárinà májẹmú Òfin , àti òǹkọwé àwọn ìwé márùn - ún àkọkọ nínú Bíbélì .  Síwájú sí i , ẹrí tí kò ṣeé já ní koro fi hàn pé òun ló kọ ìwé Jóòbù àti Sáàmù orí àádọrùn - ún .  Ká sòótọ , Mósè gbé ayé tó nítumọ gidigidi .  Ọpọ àwọn ọmọ tí àwọn ẹlòmíràn gbà tọ náà máa ń ṣàṣeyọrí bákan náà , ìwọ náà sì lè ṣàṣeyọrí .  Robert tọ ọmọ méjì dàgbà ní àtọyege , ní báyìí , ó jẹ alàgbà kan nínú ìjọ Kristẹni .  Nígbà tó rántí àwọn ọdún tó fi ń gbé lọdọ ìdílé tó gbà á tọ , ó sọ pé :  Mo ti wá mọ pé kò yẹ kí n máa ronú ṣáá nípa ohun tí mi ò lè ṣe nǹkan kan nípa rẹ , kàkà bẹẹ ńṣe ló yẹ kí n máa dúpẹ fún àwọn ìbùkún tí mo ní nísinsìnyí .   Bó bá jẹ pé ọdọ alágbàtọ lò ń gbé , àwọn èrò tí kò tọ lè máa wá sí ọ lọkàn lẹẹkọọkan .  Ṣùgbọn máa gbìyànjú láti fi àwọn èrò tó tọ rọpò wọn .  Fílípì 4 : 8 , 9 ṣèlérí pé ,  Ọlọrun àlàáfíà yóò . . . wà pẹlú  rẹ bí o bá ń  bá a lọ ní gbígba  àwọn nǹkan tó dùn mọ Ọlọrun nínú  rò .   Àmọ , àwọn ìgbésẹ dáradára wo lo tún lè gbé síwájú sí i láti ṣàṣeyọrí bó o ṣe ń gbé pẹlú àwọn ìdílé tó gbà ọ tọ ?  Àpilẹkọ tó máa jáde lọjọ iwájú lórí kókó yìí yóò dáhùn ìbéèrè yẹn .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Gbígbà tí ẹnì kan gbà ọ tọ jẹ ẹrí pé ẹnì kan ṣì nífẹẹ sí ọ débi pé ó gbà láti bójú tó ọ  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  May 8 , 2003  Ohun Tó O Lè Ṣe Tó O Bá ní Àrùn Àtọgbẹ  Kí ló ń fa àrùn àtọgbẹ ?  Kí làwọn tó ní àrùn náà lè ṣe nípa rẹ ?  3 Àtọgbẹ   Àrùn Tó Ń Yọ Kẹlẹ Ṣọṣẹ   5 Àwọn Ìṣòro Tó Rọ Mọ Títọjú Àrùn Àtọgbẹ  12 Bí Bíbélì Ṣe Lè Ṣèrànwọ fún Àwọn Tó Ní Àrùn Àtọgbẹ  13 Àwọn Ọmọ Tí Kò Gbádùn Ìgbà Èwe Wọn  14 Ohun Tí Kì Í Jẹ Kí Àwọn Ọmọdé Gbádùn Ìgbà Èwe Wọn  18 Jíjẹ Kí Àwọn Ọmọdé Gbádùn Ìgbà Èwe Wọn  26 Kò Retí Pé Òun Á Ṣàṣeyọrí Tó Tóyẹn  28 Ẹpà Èso Tí Kò Jọjú , àmọ Tó Wúlò fún Ọpọlọpọ Nǹkan  31 Àṣà Tí Kò Pa Rẹ  32 Ìmọràn Àtàtà fún Àwọn Ọdọ  Kí Nìdí Tí Wọn Fi Fi Mí Sọdọ Alágbàtọ ?  21  Mímọ pé ọmọ tí wọn gbà tọ ni ọ lè mú ọpọlọpọ ìrònú tí kò tọnà wá sọkàn rẹ .  Kọ nípa bó o ṣe lè fi àwọn ìrònú tó dára rọpò àwọn èrò tí kò tọnà wọnyí .  Ǹjẹ Ìṣọkan Kristẹni Ń Béèrè Pé Kí Ìpinnu Àwọn Kristẹni Dọgba ?  24  Ǹjẹ Bíbélì fún wa lómìnira láti ṣe àwọn ohun tó wù wá bí ẹnì kọọkan ?  Àtọgbẹ   Àrùn Tó Ń Yọ Kẹlẹ Ṣọṣẹ   NÍGBÀ tí Ken wà lọmọ ọdún mọkànlélógún , ńṣe ni òùngbẹ á kàn máa gbẹ ẹ ṣáá , láìlè ṣàlàyé ohun tó fà á .  Ó tún máa ń tọ léraléra  nígbà tó tiẹ yá , ó di kó máa tọ ní gbogbo ogún ìṣẹjú .  Kò pẹ kò jìnnà , ẹsẹ Ken bẹrẹ sí wúwo nílẹ .  Ó máa ń rẹ ẹ tẹnutẹnu , ojú rẹ á sì máa ṣe bàìbàì .  Ìgbà tí òjòjò kan kọ lu Ken ló tó mọ ohun tó ń ṣẹlẹ .  Àbẹwò tó ṣe sọdọ dókítà fi hàn pé kì í ṣe òjòjò lásán ló ń ṣe é  àmọ ó ti ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní , èyí tí í ṣe àrùn àtọgbẹ ọmọdé .  Ìṣòro yìí kì í jẹ kó ṣeé ṣe fún ara láti ṣàmúlò àwọn èròjà aṣaralóore kan , pàápàá jù lọ ṣúgà inú ẹjẹ tó ń jẹ gúlúkóòsì .  Oṣù kan àtààbọ ni Ken lò ní ọsibítù kí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ rẹ tó padà sí bó ṣe yẹ .  Ìyẹn ti lé ní àádọta ọdún báyìí , ọnà tí wọn ń gbà tọjú àrùn yìí sì ti dára ju ti tẹlẹ lọ fíìfíì .  Àmọ ṣá o , àrùn àtọgbẹ yìí kò fi Ken lọrùn sílẹ o , kì í sì í ṣe òun nìkan ló ní ìṣòro náà .  Jákèjádò ayé , ó lé ní ogóje  140  mílíọnù èèyàn tí wọn fojú bù pé wọn ní àrùn yìí , gẹgẹ bí Àjọ Ìlera Àgbáyé sì ti sọ , iye yìí lè di ìlọpo méjì tó bá fi máa di ọdún 2025 .  Abájọ tí ọkàn àwọn ògbógi kò fi balẹ bí wọn ṣe ń rí àrùn yìí tó túbọ ń gbilẹ sí i .  Èyí ló mú kí Dókítà Robin S .  Goland , ọkan lára àwọn olùdarí ilé ìwòsàn kan tó wà fún ìtọjú àrùn àtọgbẹ ní orílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé :  Pẹlú iye àwọn èèyàn tá a ti bẹrẹ sí í rí tí wọn ń ní àrùn yìí báyìí , ó ṣeé ṣe kó di àjàkálẹ àrùn .   Gbé àwọn ìròyìn ṣókí yìí láti igun mẹrẹẹrin àgbáyé yẹ wò .  ỌSIRÉLÍÀ : Gẹgẹ bí Àjọ Tó Ń Mójú Tó Àrùn Àtọgbẹ Lágbàáyé Ẹka Ti Ilẹ Ọsirélíà ṣe sọ ,  àrùn àtọgbẹ jẹ ọkan lára àwọn àrùn tó ṣòro láti wò sàn ní ọrúndún kọkànlélógún yìí .   ÍŃDÍÀ : Ó kéré tán , ọgbọn mílíọnù èèyàn ló ní àrùn àtọgbẹ níbẹ .  Dókítà kan sọ pé :  Ní nǹkan bí ọdún mẹẹẹdógún sẹyìn , ekukáká la fi rí àwọn tí kò tíì pé ọmọ ogójì ọdún tí wọn ní àrùn yìí .  Lónìí , ìdajì àwọn tó ní àìsàn yìí ni kò tíì pé ogójì ọdún .   SINGAPORE : Ó fẹrẹẹ tó ìdá kan nínú mẹta àwọn olùgbé ibẹ tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọgbọn ọdún sí ọdún mọkàndínláàádọrin tí wọn ní àrùn àtọgbẹ .  Ọpọ ọmọdé ni àyẹwò ti fi hàn pé wọn ní in , kódà àwọn kan nínú wọn kò tiẹ tíì pé ọmọ ọdún mẹwàá rárá .  ORÍLẸ - ÈDÈ AMẸRÍKÀ : Nǹkan bíi mílíọnù mẹrìndínlógún èèyàn ni àrùn àtọgbẹ ń bá jà níbẹ , àyẹwò sì ń fi hàn pé àwọn èèyàn tó tó ogójì ọkẹ  800,000  ló tún ń ní in lọdọọdún .  Ọpọlọpọ èèyàn ló ní àrùn yìí lára àmọ tí wọn kò tíì mọ .  Ohun tó túbọ mú kí àrùn àtọgbẹ ṣòro láti tọjú ni pé , ó lè ti wà lára ẹnì kan fún ìgbà pípẹ kí àyẹwò tó ṣẹṣẹ wá fi hàn .  Ìwé ìròyìn Asiaweek sọ pé :  Nítorí pé àwọn àmì tó máa ń kọkọ yọjú kì í fi bẹẹ lágbára , àrùn àtọgbẹ lè wà lára ẹnì kan kí onítọhún má sì mọ .   Èyí ló mú kí wọn pe àrùn àtọgbẹ ní àrùn tó ń yọ kẹlẹ ṣọṣẹ .  Nítorí bí àìsàn yìí ṣe túbọ ń wọpọ sí i , tó sì jẹ àrùn tó burú jáì , àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò gbé àwọn ìbéèrè wọnyí yẹ wò :   Kí ló ń fa àrùn àtọgbẹ ?   Báwo làwọn tó ní àrùn náà ṣe lè kojú rẹ ?   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Ìdí Tí Wọn Fi Ń Pè É Ní Àrùn Àtọgbẹ Tàbí Àrùn Ìtọ Ṣúgà  Ọrọ náà  àtọgbẹ  tàbí  ìtọ ṣúgà  wá látinú ọrọ èdè Gíríìkì kan tó túmọ sí  láti tú jáde ,  ó sì wá látinú ọrọ Látìn kan tó túmọ sí  dùn bí oyin .   Àwọn ọrọ wọnyí bá àìsàn yìí mu gẹlẹ , nítorí pé omi kì í dúró lára ẹni tó bá ní àrùn àtọgbẹ , ńṣe ló máa ń dà bíi pé bó ṣe ń gba ẹnu rẹ wọlé ló ń lọ sínú àpò ìtọ tí ẹni náà sì ń tọ ọ jáde kíákíá .  Síwájú sí i , ìtọ ẹni náà á máa dùn nítorí pé ó ní èròjà ṣúgà nínú .  Kódà , kó tó di pé wọn jágbọn àwọn ọnà tó gbéṣẹ gan - an láti mọ bóyá ẹnì kan ní àrùn yìí lára , ohun tí wọn máa ń ṣe ni pé , wọn á lọ da ìtọ ẹni náà sí tòsí ibi tí àwọn èèrà wà .  Bí àwọn èèrà bá bò ó , èyí fi hàn pé ṣúgà wà nínú ìtọ náà nìyẹn .  Àwọn Ìṣòro Tó Rọ Mọ Títọjú Àrùn Àtọgbẹ   Kò sí kékeré àrùn àtọgbẹ .  Àrùn tó léwu ni .   Anne Daly , Òṣìṣẹ Àjọ Tó Ń Mójú Tó Àrùn Àtọgbẹ Nílẹ Amẹríkà .   ÀYẸWÒ ẹjẹ rẹ fi hàn pé àìsàn kékeré kọ ló ń ṣe ọ .  O nílò ìtọjú ní kíákíá .   Ọrọ tí dókítà sọ yìí da jìnnìjìnnì bo Deborah .  Ó sọ pé :  Lálẹ ọjọ náà , mi ò yéé ronú ṣáá pé ó ní láti jẹ pé àṣìṣe wà nínú àyẹwò náà .  Kò jẹ jẹ òótọ pé mò ń ṣàìsàn .   Gẹgẹ bó ti máa ń rí lára ọpọ èèyàn , Deborah ronú pé kò sóhun tó ṣe òun , nípa bẹẹ kò ṣe nǹkan kan sí àwọn àmì tó ń rí .  Ó ronú pé oògùn kan tí òun ń lò ló jẹ kí òùngbẹ máa gbẹ òun ṣáá .  Ó ka ìtọ tó ń tọ nígbà gbogbo sí àbájáde omi tí òún ń mu jù .  Ti rírẹ tó sì máa ń rẹ ẹ ńkọ ? Ó gbà pé kò sí abiyamọ kan tó tún ń ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ tí kì í rẹ .  Àmọ àyẹwò ẹjẹ tó ṣe ló wá fi hàn pé àrùn àtọgbẹ ló ń yọ ọ lẹnu .  Ó ṣòro fún Deborah láti gba nǹkan tí àyẹwò yìí gbé jáde gbọ .  Ó sọ pé :  Mi ò sọ fún ẹnì kankan nípa àìsàn náà .  Tó bá wá di òru , táwọn aráalé ti sùn , màá ranjú kalẹ nínú òkùnkùn , màá sì máa sunkún .   Bíi ti Deborah , nígbà táwọn kan bá gbọ pé àwọn ti ní àrùn ìtọ ṣúgà , ọkàn wọn á kọkọ dàrú , ìrònú á dorí wọn kodò , inú tiẹ lè máa bí wọn pàápàá .  Karen sọ pé :  Ó níye ìgbà tí mo sunkún , tí màá máa ronú pé kò jẹ jẹ bẹẹ .   Bọrọ ṣe máa ń rí lára nìyí tí nǹkan téèyàn ò retí bá ṣàdédé ṣẹlẹ .  Àmọ , pẹlú ìtìlẹyìn látọdọ àwọn ẹlòmíràn , àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ lè múra wọn bá ipò wọn mu .  Karen sọ pé :  Nọọsì tó ń tọjú mi ràn mí lọwọ láti gbà pé ó ti dé ó ti dé ná .  Ó fi mí lọkàn balẹ pé kò burú rárá láti sunkún .  Ẹkún yìí jẹ kára tù mí ó sì ràn mí lọwọ láti tẹwọ gba ipò mi .   Ìdí Tí Kì Í Fi Í Ṣe Àìsàn Yẹpẹrẹ  Wọn ti ní  àìsàn tó máa ń ṣàkóbá fún ètò ìgbẹmìíró inú ara  ni àrùn àtọgbẹ , èyí kì í sì í ṣe irọ .  Nígbà tí ara kò bá lè mú èròjà gúlúkóòsì jáde , ọpọ lára àwọn ètò pàtàkì tó ń lọ nínú ara lè dáwọ iṣẹ dúró , nígbà mìíràn èyí lè yọrí sí àwọn nǹkan tó máa ṣekú pani .  Dókítà Harvey Katzeff sọ pé :  Kì í ṣe àrùn àtọgbẹ fúnra rẹ ló ń pa àwọn èèyàn , àwọn àìsàn tó máa ń tìdí rẹ yọ ló ń pa wọn .  A mọ bí a ṣe lè dènà àwọn àìsàn wọnyí kí wọn má ṣẹlẹ , àmọ bí wọn bá ti ṣẹlẹ pẹnrẹn , kì í rọrùn fún wa rárá láti wò  wọn  sàn .    Ǹjẹ ìrètí wà fún àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ ?  Bẹẹ ni , ìrètí wà  bí wọn bá mọ bí àrùn náà ti burú tó tí wọn ò sì fi ìtọjú rẹ jáfara .    Oúnjẹ Tó Dára àti Eré Ìmárale  Bó tilẹ jẹ pé kò ṣeé ṣe láti dènà àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní , àwọn onímọ sáyẹǹsì ti ń wádìí láti mọ bí ohun téèyàn jogún ṣe ń fa àrùn yìí , wọn sì ń gbìyànjú láti ṣàwárí àwọn ọnà tí àrùn náà kò fi ní máa ṣàkóbá fún agbára ìdènà àrùn ara .   Wo àpótí náà ,  Iṣẹ Tí Èròjà Gúlúkóòsì Ń Ṣe Nínú Ara ,  ní ojú ìwé 8 .   Ìwé kan tó ń jẹ Diabetes  Caring for Your Emotions as Well as Your Health sọ pé :  Ní ti àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì , eléyìí kò fi bẹẹ ṣòro láti tọjú .  Ọpọ àwọn tó ṣeé ṣe kí wọn ti jogún àrùn yìí ni kì í hàn lára wọn rárá kìkì nítorí pé wọn ń jẹ àwọn oúnjẹ tó ń ṣara wọn lóore wọn sì ń ṣe eré ìmárale déédéé , nípa bẹẹ , wọn ní ìlera tó jí pépé wọn ò sì sanra jù .    Nígbà tí ìwé ìròyìn ìṣègùn náà , Journal of the American Medical Association , ń tẹnu mọ ìjẹpàtàkì eré ìmárale , ó sọrọ nípa àbájáde ìwádìí gbígbòòrò kan tí wọn ṣe nípa àwọn obìnrin .  Ìwádìí náà fi hàn pé  eré ìmárale téèyàn ṣe fún àkókò díẹ máa ń jẹ kí ara túbọ mú èròjà insulin púpọ jáde , èyí sì ń jẹ kí  àwọn ohun tíntìntín inú ẹjẹ  sẹẹlì   lè túbọ ṣàmúlò gúlúkóòsì kí wọn sì tún fi pa mọ fún ohun tó lé ní wàkátí mẹrìnlélógún .   Nípa bẹẹ , ìròyìn náà kádìí ọrọ rẹ pé ,  ìrìn rírìn àti ṣíṣe àwọn ohun tó ń béèrè pé kéèyàn lo okun ara lè dín ewu níní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì kù jọjọ láàárín àwọn obìnrin .   Àwọn olùṣèwádìí náà dámọràn ṣíṣe eré ìmárale tí kò gba agbára fún ọgbọn iṣẹjú lójoojúmọ , tàbí ṣíṣe eré ìmárale lọjọ tó pọ jù lọ nínú ọsẹ .  Èyí lè jẹ àwọn eré ìmárale tí kò gba agbára bí ìrìn rírìn .  Ìwé náà , American Diabetes Association Complete Guide to Diabetes sọ pé ìrìn rírìn  ló fẹrẹẹ jẹ eré ìmárale tó dára jù lọ , tí kò léwu nínú rárá , tí kò sì náni ní nǹkan kan .   Àmọ ṣá o , bí àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ yóò bá ṣe eré ìmárale , àwọn dókítà ní láti mójú tó wọn dáadáa .  Ìdí ni pé , àrùn àtọgbẹ lè ba ètò ìṣànkiri ẹjẹ àtàwọn iṣan ara jẹ , èyí sì lè ṣèpalára fún bí ẹjẹ ṣe ń ṣàn nínú ara àti béèyàn ṣe ń mọ nǹkan lára sí .  Nípa bẹẹ , nǹkan lè rọra gé ẹni tó lárùn àtọgbẹ lẹsẹ kó má sì mọ , kí kòkòrò àrùn wọ ojú ọgbẹ náà , kó sì di egbò ńlá  èyí jẹ ìṣòro ńlá tó lè yọrí sí gígé ẹsẹ náà bí onítọhún kò bá tètè mójú tó o .    Síbẹ , ṣíṣe eré ìmárale déédéé lè ṣèrànwọ láti kápá àrùn àtọgbẹ .  Ìwé ADA Complete Guide sọ pé :  Bí àwọn olùṣèwádìí ṣe túbọ ń wádìí láti mọ àwọn àǹfààní tó wà nínú ṣíṣe eré ìmárale déédéé , bẹẹ ni wọn túbọ ń ṣàwárí pé ọpọlọpọ àǹfààní ló wà nínú rẹ .   Ìtọjú Nípasẹ Gbígba Abẹrẹ Insulin  Láfikún sí jíjẹ oúnjẹ aṣaralóore àti ṣíṣe eré ìmárale déédéé , ọpọ àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ tún ní láti máa ṣàyẹwò ìwọn gúlúkóòsì inú ẹjẹ wọn lójoojúmọ kí wọn sì tún máa gba abẹrẹ insulin sára níye ìgbà lóòjọ .  Ó ti ṣeé ṣe fún àwọn kan tó ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì láti dáwọ lílo oògùn insulin dúró , ó kéré tán fúngbà díẹ .  Èyí jẹ nítorí ìlera wọn tó gbé pẹẹlí sí i látàrí jíjẹ àwọn oúnjẹ tó bá ipò wọn mu àti ṣíṣe eré ìmárale déédéé .   Karen , ẹni tó ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní , ti rí i pé ṣíṣe eré ìmárale ń jẹ kí oògùn insulin tí òun ń gún sára túbọ ṣiṣẹ dáadáa .  Nípa bẹẹ , ó ti ṣeé ṣe fún un láti dín oògùn insulin tí ara rẹ nílò lójúmọ kù sí ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún .  Àmọ bó bá di dandan fún ẹnì kan tó ní àrùn àtọgbẹ láti máa gba abẹrẹ insulin láìdáwọdúró , kò sídìí tó fi yẹ kó bọkàn jẹ .  Mary Ann , nọọsì tó níwèé ẹrí ìjọba , tó ń tọjú ọpọ àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ , sọ pé :  Bó bá di dandan kó o máa gba abẹrẹ insulin nìṣó , ìyẹn ò túmọ sí pé ayé rẹ ti doríkodò .  Irú àrùn àtọgbẹ yòówù kó o ní , bó o bá ṣàkóso ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ rẹ dáadáa , wàá dín ewu níní àwọn àìsàn mìíràn tí àrùn àtọgbẹ lè fà lọjọ iwájú kù .   Àní , ìwádìí kan tí wọn ṣe láìpẹ yìí fi hàn pé àwọn èèyàn tó ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní àmọ tí wọn ń ṣàkóso ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ wọn dáadáa  kò fi bẹẹ ní ìṣoro ojú , ìṣòro kíndìnrín , àti ìṣòro iṣan ara tí àrùn àtọgbẹ máa ń fà .   Bí àpẹẹrẹ , ìdá mẹrìndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún ni ewu níní àrùn tó lè mú kí ojú wọn fọ fi dín kù !  Àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì tí wọn sì ń kápá ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ wọn dáadáa náà máa ń jẹ irú àǹfààní kan náà .  Láti mú kí gbígba oògùn insulin sára túbọ rọrùn kó má sì fi bẹẹ nira , àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ sábà máa ń lo àwọn ike abẹrẹ tó rí bíi gègé ìkọwé , èyí tó máa ń ní abẹrẹ tó tín - ínrín gan - an tí kì í fi bẹẹ dunni .  Mary Ann sọ pé :  Èyí téèyàn bá kọkọ gún ló sábà máa ń dunni jù , lẹyìn náà , ọpọ jù lọ àwọn aláìsàn ló máa ń sọ pé àwọn fẹrẹẹ má mọ pé àwọn gún nǹkan kan sára .   Irú àwọn abẹrẹ mìíràn tí wọn tún máa ń lò ni èyí tó máa ń fúnra rẹ gun ara rẹ sínú awọ ara tí kò sì ní í dunni rárá .  Òmíràn tún ni abẹrẹ tó máa ń gún oògùn insulin sínú ara ní wàrà - ǹ - ṣe - ṣà , àti èyí tí wọn ń pè ní infuser , tó máa ń ní rọbà kan tó lè wà nínú ara fún ọjọ méjì tàbí mẹta tí yóò sì máa tú oògùn insulin sínú ara díẹdíẹ .  Ọkan tún wà tó ń jẹ insulin pump , tó fi díẹ ju kòròfo ìṣáná lọ , èyí tó ti wọpọ gan - an lẹnu ọdún àìpẹ yìí .  Ẹrọ kóńkóló tí èèyàn lè ṣètò ọnà tí yóò máa gbà ṣiṣẹ yìí máa ń rọra tú èròjà insulin sínú ara ní ìwọn díẹdíẹ nípasẹ rọbà kan , níbàámu pẹlú ohun tí ara nílò lójúmọ , láìsí pé ó pọ jù tàbí kéré jù , bẹẹ ló sì tún rọrùn láti lò .  Máa Bá A Nìṣó Láti Mọ Sí I Nípa Àrùn Yìí  Ju gbogbo rẹ lọ , kò sí oògùn ajẹbíidán kankan fún àrùn àtọgbẹ .  Bó bá di ọràn irú ìtọjú tẹnì kan máa yàn , kálukú gbọdọ gbé àwọn kókó kan yẹ wò láti lè ṣe ìpinnu .  Mary Ann sọ pé :  Bó o bá tiẹ wà lábẹ àbójútó àwọn dókítà , ọwọ rẹ gan - an ṣì ni ìpinnu wà nípa ọnà tó o fẹ kí wọn gbé ìtọjú rẹ gbà .   Kódà , ohun tí ìwé àtìgbàdégbà náà , Diabetes Care sọ ni pé :  Gbígba ìtọjú lọdọ dókítà láìsí pé ìwọ fúnra rẹ ń bá a nìṣó láti ní òye bó o ṣe lè bójú tó àrùn yìí la lè pè ní ìtọjú tí kò kúnjú ìwọn tí kò sì bá ìlànà mu .   Bí àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ bá ṣe túbọ ń mọ sí i nípa àìsàn wọn , bẹẹ ni wọn á ṣe lè túbọ mójú tó ìlera wọn sí i tí wọn á sì lè mú kí ẹmí wọn túbọ gùn kí ìlera wọn sì túbọ jí pépé .  Àmọ ṣá o , láti lè ní ìmọ nípa ohun kan tó máa ṣeni láǹfààní , ó gba sùúrù .  Ìwé náà , Diabetes  Caring for Your Emotions as Well as Your Health ṣàlàyé pé :  Bó o bá gbìyànjú láti mọ gbogbo ohun tó so mọ àrùn náà lẹẹkan , ó ṣeé ṣe kó o máà rí ojútùú rẹ kó o má sì lè lo àwọn ìsọfúnni tó o rí náà lọnà tó máa ṣe ọ láǹfààní .  Yàtọ síyẹn , o ò lè rí ọpọ ìsọfúnni tó wúlò púpọ tí wàá nílò nínú àwọn ìwé ńlá tàbí ìwé pélébé .  Ohun tó o ní láti mọ dáadáa ni . . . bí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ rẹ ṣe ń lọ sókè tàbí lọ sódò níbàámu pẹlú onírúurú ìgbòkègbodò tó ò ń ṣe .  Yóò gba àkókò kó o tó lè lóye èyí , ó sì jẹ nípa dídán oríṣiríṣi ìsọfúnni tó ò ń rí wò .   Bí àpẹẹrẹ , nípa fífara balẹ ṣàkíyèsí ara rẹ dáadaa , wàá mọ bí ara rẹ ṣe máa ń rí nígbà tó o bá ní ìdààmú , èyí tó lè mú kí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ rẹ ṣàdéédé lọ sókè .  Ken sọ pé :  Ó ti pé àádọta ọdún tí mo ti ń bá àrùn àtọgbẹ yí mo sì máa ń mọ àwọn ohun tó máa ń sọ fún mi !    Títẹtí  sí ara rẹ ti ṣe Ken láǹfààní gan - an , nítorí pé ó ṣì lè ṣiṣẹ bí ẹni tí ara rẹ le bó tilẹ jẹ pé ó ti lé lẹni àádọrin ọdún !  Ìtìlẹyìn Ìdílé Ṣe Pàtàkì  Ohun tí a ò tún ní gbójú fò dá nínú ìtọjú àrùn àtọgbẹ ni ìtìlẹyìn àwọn tó wà nínú ìdílé .  Kódà , ìwé kan sọ pé  bí ìdílé kan bá ṣe wà tímọtímọ sí ló dà bíi pé ó jẹ ohun tó ṣe kókó jù lọ  nínú bíbójútó àrùn àtọgbẹ àwọn ọmọdé àtàwọn tí kò tíì dàgbà púpọ .  Ó máa ń ṣàǹfààní tí àwọn tó wà nínú ìdílé bá mọ nípa àrùn àtọgbẹ , àní tí wọn tiẹ ń wáyè lẹnì kọọkan láti máa bá aláìsàn náà lọ sọdọ dókítà .  Lílóye àrùn náà yóò ràn wọn lọwọ láti ṣètìlẹyìn , kí wọn mọ àwọn àmì pàtàkì , kí wọn sì mọ ìgbésẹ tí wọn ní láti gbé .  Ted , ẹni tí ìyàwó rẹ ti ní àrùn àtọgbẹ látọmọ ọdún mẹrin sọ pé :  Mo lè sọ ìgbà tí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ Barbara bá lọ sílẹ gan - an .  A lè jọ máa sọrọ lọ báyìí , àmọ ẹẹkan náà ló máa dákẹ .  Á máa làágùn kíkankíkan yóò sì máa bínú láìnídìí .  Ara rẹ kò sì ní gbé kánkán bíi ti tẹlẹ mọ .   Bákan náà ló jẹ pé , nígbà tí Catherine , ìyàwó Ken , bá rí i tí ọkọ rẹ kò túra ká mọ , tó dì kuku , tó sì tún rí i tí ìṣesí rẹ yí padà , yóò ju ìbéèrè kan sí i .  Bí ìdáhùn Ken bá fi hàn pé ọrọ ti dojú rú , ìyẹn á jẹ kí Catherine mọ pé àkókò ti tó láti ṣe ìpinnu èyíkéyìí láìṣẹṣẹ dúró dé ọkọ rẹ , kó sì tètè wá ojútùú sí ìṣòro náà .  Ken àti Barbara mọrírì rẹ gan - an pé àwọn ní àwọn alábàáṣègbéyàwó tó lóye ipò àwọn dáadáa , tí àwọn nífẹẹ tí àwọn sì fọkàn tán gan - an .    Àwọn tó jẹ ara ìdílé aláìsàn náà , tí wọn nífẹẹ rẹ gan - an ní láti sapá láti máa ṣètìlẹyìn , kí wọn jẹ aláàánú , kí wọn sì máa ní sùúrù .  Àwọn ànímọ wọnyí ló lè ran àwọn aláìsàn náà lọwọ láti kojú àwọn ìṣòro tó dojú kọ wọn nígbèésí ayé àní , ó tiẹ tún lè mú kí ìlera wọn gbé pẹẹlí sí i pàápàá .  Gbogbo ìgbà ni ọkọ Karen máa ń sọ fún un pé òun wà fún un lọjọkọjọ , ìtura ńlá gbáà ni èyí sì máa ń mú bá Karen .  Karen sọ pé :  Nigel máa ń sọ fún mi pé ,  Dandan ni kí àwọn èèyàn jẹun kí wọn sì mu omi láti wà láàyè , bó ṣe jẹ pé ìwọ náà gbọdọ jẹun kó o sì mu omi  kó o sì tún gba abẹrẹ insulin díẹ .   Àwọn ọrọ onífẹẹ rẹ , síbẹ tó ń jẹ kí n mọ ohun tí mo gbọdọ ṣe , jẹ ohun tí mo nílò gẹlẹ .   Ó tún ṣe pàtàkì kí àwọn tó jẹ ara ìdílé aláìsàn náà àtàwọn ọrẹ rẹ mọ pé bí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ bá ṣe ń lọ sókè lọ sódò ni èyí máa ń nípa lórí ìmọlára onítọhún .  Obìnrin kan sọ pé :  Nígbà tí mo bá bẹrẹ sí í ní ẹdùn ọkàn nítorí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ mi tí kò dúró sójú kan , ńṣe ni màá dákẹ rigidi , mi ò ní dá sí ẹnikẹni mọ , nǹkan kì í sìí pẹ bí mi nínú tí gbogbo rẹ á sì sú mi .  Lẹyìn èyí , ojú á wá bẹrẹ sí tì mí fún bí mo ṣe ń ṣe bí ọmọdé .  Àmọ nígbà tí mo bá rántí pé àwọn ẹbí àtàwọn ọrẹ mọ ohun tó fà á , èyí máa ń ṣèrànwọ , mo sì máa ń gbìyànjú láti ṣàkóso rẹ .   Ó ṣeé ṣe láti kápá àrùn àtọgbẹ dáadáa , pàápàá bí ẹni tí àrùn náà ń ṣe bá rí ìfọwọsowọpọ látọdọ àwọn ọrẹ àtàwọn tó jẹ ara ìdílé rẹ .  Àwọn ìlànà Bíbélì tún lè ṣèrànwọ pẹlú .  Lọnà wo ?   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Lára àwọn àìsàn tí àrùn àtọgbẹ máa ń fà ni àrùn ọkàn , àrùn ẹgbà , kí kíndìnrín má ṣiṣẹ dáadáa , kí ẹjẹ má fi bẹẹ ṣàn lọ sí apá tàbí ẹsẹ , àti kí àwọn iṣan ara bà jẹ .  Bí ẹjẹ kò bá ṣàn dáadáa dé ẹsẹ , èyí lè fa egbò , bí ìṣòro náà bá sì lágbára , gígé ni wọn máa gé ẹsẹ náà .  Àrùn àtọgbẹ yìí kan náà ló tún sábà máa ń fọ àwọn àgbàlagbà lójú .  Jí !  kò sọ pé irú ìtọjú báyìí ló dára láti gbà o .  Kí àwọn tó bá fura pé àwọn ní àrùn àtọgbẹ lọ rí dókítà tó mọ nípa dídènà rẹ àti títọjú rẹ .  Ó dà bíi pé sísanra sí ikùn léwu ju sísanra sí ìdí lọ .  Inú ewu ńlá làwọn tó ní àrùn àtọgbẹ tó sì tún ń mu sìgá fi ara wọn sí , nítorí pé sìgá mímu máa ń ba ọkàn àti ètò ìṣànkiri ẹjẹ jẹ nínú ara , ó sì tún máa ń sọ àwọn òpójẹ di tín - ínrín .  Ìwé kan sọ pé , ìdá márùndínlọgọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn tí wọn ń gé ẹsẹ wọn nítorí àrùn àtọgbẹ ló jẹ àwọn amusìgá .  Àwọn oògùn tí wọn ń gba ẹnu lò ti ran díẹ lára àwọn èèyàn wọnyí lọwọ .  Lára àwọn oògùn náà ni àwọn tó ń jẹ kí ẹya ara tó ń jẹ pancreas túbọ mú èròjà insulin jáde , àwọn mìíràn tí kì í jẹ kí èròjà ṣúgà pọ jù nínú ẹjẹ , àtàwọn tó ń jẹ kí ohun tíntìntín inú ẹjẹ túbọ gba èròjà insulin dáadáa .   Wọn kì í sábà fún àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní ni oògùn tí wọn máa gba ẹnu lò .   Lọwọlọwọ báyìí , oògùn insulin kò ṣeé gba ẹnu lò , nítorí pé dídà oúnjẹ kì í jẹ kó lágbára mọ nígbà tó bá fi máa dé inú ìṣàn ẹjẹ .  Àti oògùn insulin tí wọn ń fà sára o àtàwọn oògùn tí wọn ń gba ẹnu lò o , kò sí ọkankan tó ní kí àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ dáwọ ṣíṣe eré ìmárale àti jíjẹ oúnjẹ tó ń ṣara lóore dúró .  Àwọn lọgàálọgàá nídìí iṣẹ ìṣègùn dá a lámọràn pé kí àwọn èèyàn tó bá ní àìsàn àtọgbẹ máa mú káàdì tó ń fi hàn pé wọn ní àrùn náà rìn nígbà gbogbo , kí wọn sì máa wọ ohun ọṣọ tó ń fi hàn pé àìsàn náà wà lára wọn .  Bí ìṣòro pàjáwìrì bá ṣẹlẹ , àwọn nǹkan ìdánimọ wọnyí lè dá ẹmí wọn sí .  Bí àpẹẹrẹ , bí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ wọn bá lọ sílẹ tí èyí sì mú kí ìṣesí wọn yí padà , àwọn èèyàn lè fi àṣìṣe rò pé àìsàn mìíràn ló ń ṣe wọn tàbí kí wọn tiẹ rò pé ńṣe ni wọn mutí yó .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Ǹjẹ Àrùn Àtọgbẹ Máa Ń Ṣe Àwọn Ọmọdé Náà ?  Dókítà Arthur Rubenstein , ògbóǹkangí nínú ìmọ nípa ẹṣẹ tí ń tú àwọn èròjà inú ara sínú ẹjẹ , tó sì tún jẹ olùkọ àgbà ní Ilé Ẹkọ Ìmọ Ìṣègùn Mount Sinai ní ìlú New York sọ pé , àrùn àtọgbẹ  ti ń di àrùn àwọn èwe báyìí o .   Ńṣe ni ó túbọ ń ṣe àwọn tí ọjọ orí túbọ kéré .   Nígbà tí Dókítà Robin S .  Goland , ògbóǹkangí onímọ nípa àrùn àtọgbẹ ń sọrọ nípa àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì , ó sọ pé :  Lọdún mẹwàá sẹyìn , ohun tá a fi ń kọ àwọn akẹkọọ ìmọ ìṣègùn ni pé àrùn yìí kì í ṣe àwọn èèyàn tí kò tíì pé ọmọ ogójì ọdún .  Àmọ báyìí , a ti ń rí i tí àwọn ọmọ tí kò tíì pé ọmọ ọdún mẹwàá ń ní in .   Kí ló mú kí àrùn àtọgbẹ túbọ wọpọ láàárín àwọn ọdọ ?  Nígbà míì , wọn máa ń jogún rẹ .  Àmọ sísanra jù àti àyíká tí wọn ń gbé tún máa ń fà á .  Iye àwọn ọmọdé tí wọn sanra jọkọtọ ti di ìlọpo méjì láàárín ogún ọdún sígbà tá a wà yìí .  Kí ló fa èyí ?  Dókítà William Dietz , tó ń ṣiṣẹ ní Ibùdó Tó Ń Ṣèkáwọ Àrùn Tó sì Ń Dènà Rẹ ní orílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé :  Láti ogún ọdún sẹyìn ni ọpọ ìyípadà ti dé bá ọnà táwọn èèyàn ń gbà jẹun àtàwọn ìgbòkègbodò wọn .  Lára àwọn ìyípadà yìí ni pé , ọpọ èèyàn ló túbọ ń jẹun nílé àrójẹ ju ti tẹlẹ lọ ; àwọn èèyàn kì í sábà jẹ oúnjẹ àárọ mọ ; mímu àwọn ọtí ẹlẹrìndòdò àti jíjẹ àwọn oúnjẹ àyáragbọ ti wọpọ sí i ; àwọn ọmọdé kì í fi bẹẹ ṣe  eré ìdárayá  mọ ní iléèwé ; wọn sì ti yọ àkókò ìsinmi ráńpẹ lẹnu ìkẹkọọ kúrò nínú ìtòlẹsẹẹsẹ ilé ẹkọ .   Àrùn àtọgbẹ kì í lọ pátápátá téèyàn bá ti ní in .  Nítorí náà , ó bọgbọn mu láti tẹ lé ìmọràn ọdọlangba kan tóun náà ní àrùn yìí .  Ohun tó sọ kò ju pé :  Yẹra fún àwọn pàrùpárù oúnjẹ , sì máa rí i pé ìlera rẹ wà ní ipò tó dára .    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwés 8 , 9   Iṣẹ Tí Gúlúkóòsì Ń Ṣe Nínú Ara  Gúlúkóòsì ni orísun agbára ẹgbàágbèje ohun tíntìntín inú ẹjẹ  sẹẹlì  .  Àmọ kó tó lè dé inú àwọn ohun tíntìntín inú ẹjẹ náà , ó nílò  kọkọrọ  kan , ìyẹn ni èròjà insulin , kẹmíkà kan tí ẹṣẹ tó ń jẹ pancreas máa ń mú jáde .  Ní ti àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní , ara wọn kì í mú èròjà insulin jáde rárá .  Ní ti àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì , ìyẹn èyí tó máa ń ṣe àwọn àgbàlagbà , ara wọn máa ń mú èròjà insulin jáde àmọ kì í pọ tó .   Síwájú sí i , àwọn ohun tíntìntín inú ẹjẹ wọn kì í fi bẹẹ gba èròjà insulin  ìyẹn ni pé èròjà insulin kì í dénú àwọn ohun tíntìntín náà .  Ohun kan náà ló máa ń jẹ àbájáde oríṣi àrùn àtọgbẹ méjèèjì yìí : ìyẹn ni pé àwọn ohun tíntìntín inú ẹjẹ kò ní rí gúlúkóòsì tí wọn nílò , lẹsẹ kan náà , èròjà yìí á ti pọ jù nínú ẹjẹ .  Ní ti àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní , èyí tó ń yọjú lọmọdé , ńṣe ni agbára ìdènà àrùn ara ẹni náà á máa gbógun ti àwọn ohun tíntìntín kan nínú ẹjẹ tí wọn ń pè ní beta cells , tó máa ń mú èròjà insulin jáde nínú ẹṣẹ pancreas .  Nípa bẹẹ , àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní jẹ èyí tó máa ń gbógun ti agbára ìdènà àrùn ara .  Nígbà mìíràn , wọn máa ń pè é ní àrùn àtọgbẹ tí agbára ìdènà àrùn máa ń gbà láàyè .  Lára àwọn nǹkan tó lè mú kí agbára ìdènà àrùn ara máa ṣiṣẹ gbòdì ni àkóràn , àwọn kẹmíkà onímájèlé àti oríṣi àwọn oògùn kan .  Ohun tí ẹnì kan jogún tún lè wà lára rẹ , nítorí pé àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kìíní wọpọ gan - an nínú àwọn ìdílé kan , àárín àwọn aláwọ funfun lèyí sì wọpọ sí jù lọ .  Ní ti àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì , wọn sábà máa ń jogún rẹ , àmọ àárín àwọn tí àwọ wọn kò fi bẹẹ funfun tán lèyí wọpọ sí jù .  Àwọn ọmọ ìbílẹ Ọsirélíà àtàwọn Àmẹríńdíà wà lára àwọn tó máa ń ní in jù lọ .  Àwọn ẹyà Àmẹríńdíà yìí ló sì máa ń ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì jù lọ lágbàáyé .  Àwọn olùṣèwádìí ti ń wádìí láti mọ bí apilẹ àbùdá ẹnì kan ṣe tan mọ sísanra jọkọtọ , àti bó ṣe dà bíi pé àpọjù ọrá máa ń mú kí ara àwọn kan kọ èròjà insulin nítorí apilẹ àbùdá wọn .   Àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì yàtọ sí Oríṣi Kìíní , nítorí pé àwọn tó bá ti lé lọmọ ogójì ọdún ló sábà máa ń ní in .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Nǹkan bí ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ ló jẹ pé Oríṣi Kejì ni wọn ní .  Tẹlẹtẹlẹ , àwọn èèyàn mọ oríṣi àrùn àtọgbẹ yìí sí  àtọgbẹ tí àwọn tó ní in kò nílò èròjà insulin  tàbí  àtọgbẹ tó ń yọjú nígbà téèyàn bá di àgbàlagbà .   Àmọ àwọn gbólóhùn yìí kò gbé ìtumọ rẹ dáadáa , nítorí pé ohun tó tó ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì yìí ló nílò èròjà insulin .  Síwájú sí i , àwọn ọdọ tí iye wọn túbọ ń pọ sí i , tí àwọn mìíràn lára wọn kò tíì pé ọmọ ọdún mẹtàlá rárá , ni àyẹwò ń fi hàn pé wọn ti ní àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì .  Ní gbogbo gbòò , wọn sábà máa ń sọ pé ẹnì kan sanra jù bí ẹni náà bá fi ìdá ogún nínú ọgọrùn - ún tàbí jù bẹẹ lọ wọn kọjá ohun tó yẹ kí ara rẹ wọn .   Àwòrán   Èròjà gúlúkóòsì   Credit Line   Nípasẹ Ìyọǹda : Pacific Northwest National Laboratory   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 9   Iṣẹ Tí Ẹṣẹ Pancreas Ń Ṣe Nínú Ara  Ẹṣẹ pancreas kò tóbi ju ẹyọ ọgẹdẹ kan lọ , inú ikùn ló sì máa ń wà .  Gẹgẹ bí ìwé The Unofficial Guide to Living With Diabetes ti sọ ,  ẹṣẹ pancreas tí kò bá níṣòro máa ń ṣiṣẹ lọ geerege láìdáwọdúró láti rí i pé ara ní ìwọn ṣúgà tó yẹ . Ó máa ń ṣe èyí nípa títú kìkì ìwọn èròjà insulin tí ara nílò sínú ẹjẹ , bí ìwọn gúlúkóòsì inú ara ti ń lọ sókè tàbí lọ sílẹ látàárọ ṣúlẹ .   Àwọn ohun tíntìntín inú ẹjẹ tá à ń pè ní beta cells tó wà nínú ẹṣẹ pancreas ló máa ń mú èròjà insulin jáde .  Nígbà tí àwọn beta cells yìí kò bá mú èròjà insulin tó tó jáde mọ , gúlúkóòsì á bẹrẹ sí gbára jọ nínú ẹjẹ .  Òdìkejì èyí ni kí èròjà gúlúkóòsì ṣaláìtó nínú ẹjẹ .  Ńṣe ni ẹdọ àti ẹṣẹ pancreas jọ máa ń ṣiṣẹ pa pọ .  Ẹdọ máa ń ṣèrànwọ láti bójú tó ìwọn ṣúgà tó wà nínú ẹjẹ nípa fífi àpọjù gúlúkóòsì pa mọ .  Nígbà tí ẹṣẹ pancreas bá sì gbún ẹdọ ní kẹṣẹ , ẹdọ á yí gúlúkóòsì tó ti fi pa mọ padà fún ìlò ara .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Iṣẹ Tí Ṣúgà Ń Ṣe Nínú Ara  Ọrọ kan tí kì í ṣòótọ tí ọpọ èèyàn máa ń sọ ni pé àjẹjù ṣúgà ló máa ń fa àrùn àtọgbẹ .  Àmọ , àwọn oníṣègùn ti fi ẹrí hàn pé , láìka bí ṣúgà tẹnì kan ń jẹ ṣe pọ tó , sísanra lohun tó máa ń dá kún níní àrùn àtọgbẹ láàárín àwọn èèyàn tó bá wà nínú àbùdá wọn .  Síbẹ , jíjẹ ṣúgà lájẹjù kò dára fún ìlera , níwọn bí kì í ti í fi bẹẹ ṣe ara lóore , ó sì tún lè mú kéèyàn sanra .  Ohun mìíràn tí kì í tún ṣe òótọ ni pé , àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ máa ń fẹ láti jẹ ṣúgà gan - an .  Àmọ , ká sòótọ , kò sí ìyàtọ nínú bí àwọn àti ọpọ èèyàn mìíràn ṣe máa ń nífẹẹ sí nǹkan tó dùn .  Téèyàn ò bá ṣàkóso àrùn náà , ó lè jẹ kí ebi máa pa onítọhún àmọ kò túmọ sí pé ṣúgà ni yóò máa wu ẹni náà láti jẹ .  Àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ lè jẹ nǹkan tó dùn , àmọ wọn gbọdọ máa fi èyí sọkàn nígbà tí wọn bá fẹ jẹ àwọn oúnjẹ mìíràn , kí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ wọn máà bàa pọ jù .  Àwọn ìwádìí tí wọn ṣe láìpẹ yìí fi hàn pé jíjẹ àwọn oúnjẹ tí èròjà fructose pọ nínú wọn , ìyẹn ṣúgà tó ń wá látinú èso àti ẹfọ , lè ṣèdíwọ fún bí ara ṣe ń mú èròjà insulin jáde , kódà ó lè mú kí àwọn ẹranko ní àrùn àtọgbẹ pàápàá , láìka bí wọn ṣe sanra tó sí .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Ọnà Tó Rọrùn Láti Ṣàlàyé Àrùn Àtọgbẹ  ẸṢẸ PANCREAS    Ẹni Tí Ara Rẹ Le Ẹni Tó Ní Àrùn Ẹni Tó Ní Àrùn Àtọgbẹ Oríṣi Kìíní Àtọgbẹ Oríṣi Kejì  Lẹyìn téèyàn bá Agbára ìdènà àrùn ara Lọpọ ìgbà jù lọ ,  jẹun tán , ẹṣẹ onítọhún máa ń gbógun èròjà insulin tí ẹṣẹ  pancreas á bẹrẹ sí ti àwọn ohun tíntìntín pancreas yóò máa mú  ṣiṣẹ lórí èròjà inú ẹjẹ tó ń jẹ beta jáde lára onítọhún  gúlúkóòsì tó ti cells tó ń mú èròjà kò ní tó nǹkan  pọ sí i nínú ẹjẹ , insulin jáde nínú ẹṣẹ  nípa mímú ìwọn pancreas . Nípa bẹẹ , ẹṣẹ  èròjà insulin pancreas kò ní mú èròjà  tó yẹ jáde insulin jáde    Èròjà insulin á lẹ Láìsí ìrànlọwọ insulin , Bí àwọn ohun tó ń  mọ ojú àwọn ohun gúlúkóòsì kò lè dénú jẹ kí èròjà insulin  tíntìntín inú ẹjẹ àwọn ohun tíntìntín ráyè wọnú àwọn ohun  sẹẹlì  .  Èyí ni yóò inú ẹjẹ tíntìntín inú ẹjẹ kò  wá mú kó ṣeé ṣe fún bá ṣiṣẹ dáadáa , kò ní gúlúkóòsì láti ráyè ṣeé ṣe fún àwọn ohun  wọnú àwọn ohun tíntìntín náà láti  tíntìntín náà gba gúlúkóòsì sínú látinú ẹjẹ    Àwọn ohun tíntìntín Gúlúkóòsì á bẹrẹ sí gbára jọ inú ẹjẹ yóò gba gúlúkóòsì nínú ìṣàn ẹjẹ , èyí yóò sì dabarú  sínú , wọn yóò sì ṣàmúlò rẹ . àwọn ètò pàtàkì nínú ara ,  Nípa bẹẹ , gúlúkóòsì inú yóò sì tún ba àwọn òpójẹ jẹ ìṣàn ẹjẹ á padà sí ìwọn tó yẹ   Àwòrán    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Sẹẹlì  Ohun tó ń mú kí insulin lè wọnú sẹẹlì  Ibi tí insulin ń gbà wọnú sẹẹlì  Insulin  Àárín sẹẹlì  Gúlúkóòsì   Àwòrán    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ÌṢÀN ẸJẸ  Sẹẹlì ẹjẹ pupa  Gúlúkóòsì   Credit Line   Àwòrán Ọkùnrin : The Complete Encyclopedia of Illustration  J .  G .  Heck   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Jíjẹ oúnjẹ tó dára ṣe pàtàkì fún àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ lè ṣe àwọn ìgbòkègbodò táwọn ẹlòmíràn ń ṣe  Bí Bíbélì Ṣe Lè Ṣèrànwọ fún Àwọn Tó Ní Àrùn Àtọgbẹ  ÌKÓRA - ẸNI - NÍJÀÁNU àti níní èrò rere lọkàn ṣe pàtàkì gan - an fún ìlera àti àlàáfíà àwọn tó ní àrùn àtọgbẹ .  Àmọ kí wọn tó lè ní àwọn ànímọ wọnyí , wọn nílò ìrànlọwọ tí kò dáwọ dúró .  Nítorí náà , kò yẹ kí àwọn tó wà nínú ìdílé aláìsàn náà àtàwọn ọrẹ rẹ máa rọ ọ láti jẹ àwọn pàrùpárù oúnjẹ , bóyá kí wọn máa sọ fún un pé ,  Ẹẹkan ṣoṣo yìí kò lè ṣe ẹ ní nǹkan kan .   Harry , ẹni tó ní àrùn ọkàn àti àrùn àtọgbẹ Oríṣi Kejì , sọ pé :  Ìyàwó mi ń ṣètìlẹyìn fún mi gan - an ni .  Kì í jẹ kí àwọn oúnjẹ tí kò yẹ kí n jẹ wà nínú ilé .  Àmọ àwọn kan kò mọ ìyẹn , wọn ò sì mọ bó ṣe máa ń nira tó nígbà míì láti mójú kúrò lára irú àwọn oúnjẹ bẹẹ .   Bí ìwọ àti ẹni tó ní àrùn àtọgbẹ bá jọ ń gbé tàbí tẹ ẹ jọ ń wà pa pọ , fi àwọn ìlànà dáradára méjì tó wá látinú Bíbélì yìí sọkàn :  Kí olúkúlùkù má ṣe máa wá àǹfààní ti ara rẹ , bí kò ṣe ti ẹnì kejì ,  àti  Ìfẹ . . . kì í wá àwọn ire tirẹ nìkan .   1 Kọríńtì 10 : 24 ; 13 : 4 , 5 .  Gbogbo ẹni tí ìlera rẹ bá jẹ lógún , yálà onítọhún ní àrùn àtọgbẹ tàbí bẹẹ kọ , ló gbọdọ máa lo ìkóra - ẹni - níjàánu nínú oúnjẹ jíjẹ .  Bíbélì pèsè ìrànwọ lórí kókó yìí , nítorí ó jẹ ká rí i pé ó ṣe pàtàkì fún ẹnì kọọkan wa láti ní ìkóra - ẹni - níjàánu .  Ǹjẹ o ti pinnu láti ní ànímọ yìí nínú ìgbésí ayé rẹ ?  Àwọn àpẹẹrẹ tó wà nínú Bíbélì tún lè ṣèrànwọ , irú bí àpẹẹrẹ Kristẹni àpọsítélì Pọọlù .  Ẹnì kan tí àrùn àtọgbẹ ń yọ lẹnu sọ pé :   Pọọlù  ní ẹgún kan nínú ara rẹ èyí tí kò fi í sílẹ , síbẹ ó fi ìṣòtítọ sin Ọlọrun , ó sì sìn ín ní kíkún .  Èmi náà lè ṣe bẹẹ !   Bẹẹ ni , Pọọlù fara mọ ipò tí ò ṣeé yí padà ó sì ṣàṣeyọrí gan - an nínú iṣẹ míṣọnnárì rẹ .  Ọmọ ọdún méjìdínlógún ni Dustin , afọjú ni nígbà tí wọn bí i , àtọmọ ọdún méjìlá ló sì ti ní àrùn àtọgbẹ .  Ó kọwé pé :  Mo mọ pé kò sí ẹnì kankan láyé yìí tí gbogbo nǹkan dára fún látòkèdélẹ gẹgẹ bó ṣe fẹ .  Mò ń wọnà de àkókò náà nínú ayé tuntun Ọlọrun , nígbà tí àrùn àtọgbẹ kò ní ṣe mí mọ .  Lójú mi , ìṣòro tó máa wà fún ìwọnba àkókò díẹ ló jẹ .  Ó lè máà jẹ àìlera tó ń tètè lọ bí òtútù , àmọ bópẹ bóyá , yóò lọ .   Ohun tí Dustin ní lọkàn tó fi sọ gbólóhùn yẹn ni ìrètí tó ní , èyí tá a gbé ka Bíbélì , nípa ìlera pípé tí yóò wà nínú Párádísè ilẹ ayé lábẹ Ìjọba Ọlọrun .  Ọrọ Ọlọrun ṣèlérí pé , lábẹ ìṣàkóso àtọrunwá náà ,  kò . . . sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    Ṣé wàá fẹ mọ sí i nípa ìlérí tá a gbé ka Bíbélì yìí ?  Kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ládùúgbò rẹ , tàbí kó o kọwé sí àwọn tó ṣe ìwé ìròyìn yìí nípa lílo àdírẹsì tó bá yẹ lára àwọn tá a tò sí ojú ìwé 5 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Ìkóra - ẹni - níjàánu àti níní èrò rere lọkàn ṣe pàtàkì  Àṣà Tí Kò Pa Rẹ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ILẸ FARANSÉ  JÁKÈJÁDÒ ayé làwọn ọmọdé ń gbé e gẹgẹ .  Ní ọdún kan lẹnu àìpẹ yìí , lẹtà tí ilé iṣẹ ìfìwéránṣẹ ilẹ Faransé gbà fún un fẹrẹẹ tó ogójì ọkẹ  800,000  , èyí tó pọ jù lọ nínú àwọn lẹtà náà ló sì wá látọdọ àwọn ọmọ tọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹta sí mẹjọ .  Pẹlú irùngbọn rẹ yẹúkẹ tó funfun àti aṣọ rẹ pupa tí ìgbátí rẹ funfun , ó dà bíi pé ẹni táwọn èèyàn mọ sí Baba Kérésì yìí tí wọn sì nífẹẹ sí gan - an jẹ ọkan lára àwọn ohun tó gbayì jù lọ nínú pọpọṣìnṣìn ọdún Kérésìmesì .  Ǹjẹ kò ní yà ọ lẹnu tó o bá gbọ pé wọn dáná sun ère rẹ ?  Ohun tó ṣẹlẹ gan - an nìyẹn ní ohun tó ṣẹṣẹ lé díẹ ní àádọta ọdún sígbà tá a wà yìí ní ìlú Dijon , ní orílẹ - èdè Faransé .  Ní December 23 , 1951 , wọn dáná sun ère Baba Kérésì níwájú àádọta lé rúgba  250  àwọn ọmọdé .  Kí nìdí tí wọn fi dáná sun ún ?  Ìwé ìròyìn France - Soir sọ pé bí wọn ṣe dáná sun ún náà  jẹ àṣẹ látọdọ àwùjọ àlùfáà , èyí tí gbogbo wọn fohùn ṣọkan lé , látàrí ẹsùn tí wọn fi kan Baba Kérésì pé ó ń gba iyì tó yẹ káwọn èèyàn máa fún Kristi àti pé aládàámọ ni ,  bákan náà ni wọn tún fẹsùn kàn án pé  ó ti sọ Kérésìmesì di ìbọrìṣà .   Ìkéde pàtàkì kan tí àwọn àlùfáà tẹ jáde sọ pé dídáná sun ún yìí jẹ  ẹrí pé a lòdì sí i .   Ó fi kún un pé :  Irọ lásánlàsàn kò lè mú kí àwọn ọmọdé ní ẹmí ìsìn , ó sì dájú pé èyí kì í ṣe ọnà láti kọ wọn lẹkọọ .   Àwọn àlùfáà kan gbà pé àwọn àṣà tó so mọ Baba Kérésì ń mú káwọn èèyàn kẹyìn sí ohun tí  jíjẹ Kristẹni túmọ sí ní ti tòótọ  nígbà ayẹyẹ Ìbí Jésù .  Àní sẹ , nínú ìwé ìròyìn Les Temps Modernes , ìtẹjáde ti March 1952 , Claude Lévi - Strauss tó jẹ onímọ ìjìnlẹ nípa ẹdá èèyàn sọ pé , gbígbàgbọ nínú Baba Kérésì  jẹ ọkan lára àwọn àṣà ìbọrìṣà tó ti gbọrẹgẹjigẹ láàárín àwọn èèyàn ayé òde òní ,  ó sì sọ pé ṣọọṣì náà ṣe dáadáa fún bó ṣe bẹnu àtẹ lu ìgbàgbọ yìí .  Ọgbẹni Lévi - Strauss tún sọ pé a lè tọpa ibi tí Baba Kérésì ti ṣẹ wá padà sí ọdọ ẹni tó jẹ ọba nígbà ayẹyẹ Saturnalia .  Ọjọ kẹtàdínlógún sí ọjọ kẹrìnlélógún oṣù December ni wọn máa ń ṣayẹyẹ àjọdún Saturnalia ní ìlú Róòmù ayé ọjọun .  Láàárín ọsẹ náà , àwọn èèyàn máa ń fi ewéko tútù yọyọ ṣe ara ilé lọṣọọ , wọn a sì máa fi ẹbùn ránṣẹ síra wọn .  Bíi ti Kérésìmesì , ayẹyẹ Saturnalia máa ń kún fún pọpọṣìnṣìn .  Ní báyìí , lóhun tó ti lé ní àádọta ọdún tí wọn dáná sun ère Baba Kérésì , ojú wo ni àwọn ẹlẹsìn Kátólíìkì ilẹ Faransé fi ń wò ó ?  Bí àwòrán Jésù tí wọn tẹ sí ibùjẹ ẹran ṣe ṣe pàtàkì nínú ayẹyẹ Kérésìmesì ni Baba Kérésì tó jẹ ajogún ayẹyẹ Saturnalia ayé ọjọun ní ilẹ Róòmù náà ṣe ṣe pàtàkì nínú ayẹyẹ Kérésìmesì .  Lẹẹkọọkan , àlùfáà kan á bẹnu àtẹ lu Baba Kérésì pé òwò ṣíṣe ló jẹ , èyí tí kì í jẹ káwọn èèyàn ronú nípa Kristi nígbà ayẹyẹ Kérésìmesì .  Àmọ , ní gbogbo gbòò , àwọn èèyàn ti dágunlá sí ohunkóhun tí ì báà máa da ẹrí ọkàn wọn láàmú nípa bí Baba Kérésì ṣe pilẹṣẹ látọdọ àwọn kèfèrí , nítorí pé ọpọlọpọ èèyàn ló tẹwọ gbà á .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 31   DR   Cliché Bibliothèque nationale de France , Paris  Kò Retí Pé Òun Á Ṣàṣeyọrí Tó Tóyẹn  REBEKKA tó jẹ ọmọ ọdún mẹtàdínlógún ní orílẹ - èdè Jámánì sọ pé :  Mo mọ pé olùkọ tó ń kọ wa ní ẹkọ nípa ìtàn kò nífẹẹ sí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà rárá , bó tilẹ jẹ pé mi ò mọ ìdí rẹ .   Nítorí náà , nígbà tí olùkọ náà béèrè bóyá ẹnikẹni á fẹ láti wá sọrọ lórí kókó kan níwájú kíláàsì , Rebekka kò fẹ jáde .  Síbẹ , ó fi ìgboyà béèrè lọwọ olùkọ náà bóyá ó lè fún òun láyè láti sọrọ lórí inúnibíni tí wọn ṣe sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lákòókò ìjọba Násì nígbà Ogun Àgbáyé Kejì .  Inú olùkọ náà dùn sí èyí .  Àwọn ọmọ kíláàsì náà gbádùn àsọyé Rebekka gan - an , wọn sì gba àwọn ìwé ìròyìn àti ìwé kékeré tí àpapọ wọn jẹ mẹrìnlélógójì tí wọn dá lórí kókó ọrọ tó sọ .  Lẹyìn náà , Rebekka kó àwọn ohun tó fi ṣe ìwádìí náà fún olùkọ rẹ , títí kan àwọn ìwé àtàwọn fídíò tí kì í ṣe àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló kọ wọn tàbí ló mú wọn jáde .  Ọkan lára àwọn fídíò náà ṣàfihàn inúnibíni tí wọn ṣe sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Ìlà Oòrùn Jámánì nígbà Ọtẹ Abẹlẹ .  Olùkọ náà nífẹẹ sí èyí gan - an , níwọn bí kò ti mọ nípa kókó yìí .  Lẹyìn èyí ni Rebekka ṣẹṣẹ wá mọ ìdí tí olùkọ rẹ kò fi nífẹẹ sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Olùkọ náà ṣàlàyé pé òun àti ẹnì kan tó jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà jọ lọ síléèwé nígbà kan .  Ó ní ọdọkùnrin náà kì í sọrọ nípa ìsìn rẹ tàbí kó sọ nǹkan kan láti fi hàn pé Ẹlẹrìí lòun .  Èyí ló mú kí olùkọ náà ronú pé abàmì èèyàn làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , kò sì fẹ ní nǹkan kan ṣe pẹlú wọn .  Àmọ àsọyé tí Rebekka sọ ti yí èrò rẹ padà .  Rebekka sọ pé :  Àárín èmi àti olùkọ yìí ti wá gún régé .  Mo tún kẹkọọ pé ó yẹ kí àwa ọdọ túbọ máa sọrọ nípa ìgbàgbọ wa fún àwọn ẹlòmíràn .   Àmọ ọrọ ò parí síbẹ o .  Olùkọ náà sọ fún àwọn olùkọ ẹlẹgbẹ rẹ yòókù nípa àsọyé alárinrin tí Rebekka sọ .  Ọjọ díẹ lẹyìn náà , olùkọ tó ń kọ wọn ní ẹkọ nípa ìlànà ìwà híhù ní kí Rebekka wá sọ àsọyé mìíràn , àmọ kò ní jẹ níwájú àwọn ọmọ kíláàsì nìkan bí kò ṣe lákòókò ayẹyẹ pàtàkì kan  ìyẹn nígbà ìrántí ọdọọdún tí ilé ẹkọ náà máa ń ṣe fún dídá tí wọn dá àwọn ẹlẹwọn sílẹ nínú àgọ ìṣẹniníṣẹẹ ìlú Auschwitz lẹyìn tí Ogun Àgbáyé Kejì parí .  Nǹkan bí òjìdínnírínwó  360  akẹkọọ pa pọ pẹlú àwọn olùkọ tó ń lọ sí bíi mẹwàá ló wà níkàlẹ .  Ní òpin àsọyé náà , àwọn tó pésẹ gba àádọta ìwé kékeré , àwọn alábòójútó ilé ẹkọ náà sì béèrè fún àádọjọ ẹdà sí i láti pín in lẹyìn náà .  Rebekka ò retí pé òun á ṣàṣeyọrí tó tóyẹn .  Kì í ṣe àwọn ọmọ kíláàsì rẹ nìkan ló jẹrìí kúnnákúnná fún nípa ìgbàgbọ rẹ , àmọ ó tún jẹrìí fún ilé ẹkọ rẹ lódindi .  Bákan náà , ó ṣeé ṣe fún olùkọ rẹ láti borí iyèméjì tó ti ní tẹlẹ nípa àwọn Ẹlẹrìí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Ìjọba Násì bẹ Heinrich Fundis lórí .  Wọn tún pa ẹgbẹẹgbẹrún àwọn Ẹlẹrìí mìíràn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Àwọn aláṣẹ sọ fún ọpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pé àwọn á da wọn sílẹ bí wọn bá buwọ lu àkọsílẹ yìí , èyí tó ń fi hàn pé wọn kì í ṣe Ẹlẹrìí mọ   Credit Line   Nípasẹ ìyọǹda United States Holocaust Memorial Museum   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Wọn já àwọn ọmọdé gbà kúrò lọwọ àwọn òbí wọn , irú bíi Berthold Mewes   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Fídíò yìí sọ nípa bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe fi ìgboyà hàn lákòókò ìjọba Násì ní orílẹ - èdè Jámánì   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Wọn rán àmì onígun mẹta aláwọ àlùkò mọ aṣọ ẹwọn àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láti fi dá wọn mọ  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ìṣọkan Kristẹni Ń Béèrè Pé Kí Ìpinnu Àwọn Kristẹni Dọgba ?  ÓDÀ bíi pé ìyapa ló kún inú ìsìn lónìí .  Kódà àwọn èèyàn tó ń jọsìn pa pọ nínú ṣọọṣì kan náà lè ní èròǹgbà ọtọọtọ nípa ẹkọ ìsìn àti ìwà híhù .  Òǹkọwé kan sọ ọ lọnà yìí pé :  Àní , ó tiẹ ṣòro láti rí àwọn èèyàn méjì tó gbà gbọ nínú Ọlọrun kan náà .  Lóde òní , ńṣe ló dà bíi pé oníkálùkù ni àlùfáà ara rẹ .   Ní òdìkejì pátápátá sí èyí , àpọsítélì Pọọlù gba àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní ní Kọríńtì níyànjú láti máa  sọrọ ní ìfohùnṣọkan  kí wọn sì di ẹni tí a so  pọ ṣọkan rẹgírẹgí nínú èrò inú kan náà àti nínú ìlà ìrònú kan náà .   Àwọn kan lónìí ta ko ìṣílétí Pọọlù yìí .  Wọn ní  àwọn èèyàn yàtọ síra wọn , àti pé kò bójú mu láti máa ní dandan ni pé kí àwọn Kristẹni máa ronú bákan náà tàbí kí wọn máa hùwà bákan náà .   Àmọ o , ǹjẹ ńṣe ni Pọọlù ń dámọràn pé káwọn Kristẹni máa ṣègbọràn ṣáá láìronú fúnra wọn ?  Ǹjẹ Bíbélì tiẹ fàyè gba òmìnira ara ẹni ?  Wíwà Níṣọkan Kò Túmọ sí Bíbáradọgba  Nínú lẹtà mìíràn tí Pọọlù kọ sí àwọn Kristẹni , ó rọ wọn láti máa sin Ọlọrun pẹlú  agbára ìmọnúúrò  wọn .  Nípa bẹẹ , ó dájú pé kì í ṣe pé ńṣe ló ń gbìyànjú láti mú kí àwọn tó wà nínú ìjọ Kọríńtì kàn máa ṣègbọràn ṣáá láìronú fúnra wọn .  Kí wá nìdí tó fi sọ fún wọn pé kí wọn di ẹni tí a so  pọ ṣọkan rẹgírẹgí nínú èrò inú kan náà àti nínú ìlà ìrònú kan náà  ?  Ohun tó mú kí Pọọlù fún wọn nímọràn yìí ni pé , ìṣòro hẹrìmọ kan wà nínú ìjọ Kọríńtì .  Ìyapa ti ṣẹlẹ , débi pé àwọn kan ń sọ pé Ápólò làwọn mọ ní aṣáájú àwọn nígbà tí àwọn mìíràn ń sọ pé Pọọlù tàbí Pétérù làwọn fara mọ , tí àwọn mìíràn sì ń sọ pé ti Kristi nìkan làwọn jẹ .  Irú ìyapa bẹẹ kì í ṣe ọràn kékeré o , nítorí pé ó ti fẹ fọ ìjọ ọhún .  Gẹgẹ bí Pọọlù ti gba àwọn Kristẹni tó wà ní Éfésù níyànjú , ó fẹ kí àwọn ará Kọríńtì náà máa  pa ìṣọkanṣoṣo ẹmí mọ nínú ìdè asonipọṣọkan ti àlàáfíà .   Ó ń fún àwọn arákùnrin náà níṣìírí láti máa fi ìṣọkan tẹ lé Jésù Kristi , kí wọn má ṣe di ẹni tó pín ara wọn sí oríṣiríṣi ẹgbẹ tàbí sí onírúurú ẹyà ìsìn .  Lọnà yìí , wọn á gbádùn àlááfíà tó ń wá látinú wíwà níṣọkan nínú ète kan náà .  Nípa bẹẹ , ìmọràn Pọọlù sí àwọn ará Kọríńtì ràn wọn lọwọ láti tún ojú ìwòye wọn ṣe kí wọn sì wà níṣọkan , kì í ṣe pé kí wọn bára dọgba .  2 Kọríńtì 13 : 9 , 11 .  Ìṣọkan tún ṣe kókó nínú ẹkọ ìsìn .  Àwọn tó ń tẹ lé ìṣísẹ Jésù mọ pé  ìgbàgbọ kan  péré ló wà , bó ṣe jẹ pé kìkì  Ọlọrun kan àti Baba  ló wà .  Nípa bẹẹ , àwọn Kristẹni ń rí i dájú pé ohun tí wọn gbà gbọ wà níbàámu rẹgí pẹlú òtítọ tí Ọlọrun ṣí payá nípa ara rẹ àti nípa àwọn ète rẹ , èyí tó wà nínú Ọrọ rẹ .  Wọn ṣọkan nínú ìgbàgbọ wọn nípa irú ẹni tí Ọlọrun jẹ àti ohun tó ń béèrè pé kí wọn máa ṣe .  Wọn tún ń gbé níbàámu pẹlú àwọn ìlànà ìwà rere tó ṣe kedere tí Ọlọrun là lẹsẹẹsẹ nínú Ọrọ rẹ .  Lọnà yìí , àwọn Kristẹni ń bá a nìṣó láti máa wà níṣọkan , nínú ẹkọ ìsìn àti ní ti ìwà rere .  Bíbójútó Èrò Yíyàtọsíra  Àmọ èyí kò wá túmọ sí pé a óò máa sọ fún Kristẹni kọọkan nípa bó ṣe gbọdọ ronú àti ohun tó gbọdọ ṣe nínú gbogbo ipò tó ń dìde nígbèésí ayé .  Ọpọ ọràn ló máa ń dá lórí ìpinnu ara ẹni .  Gbé àpẹẹrẹ kan yẹ wò .  Púpọ nínú àwọn Kristẹni ìlú Kọríńtì ní ọrúndún kìíní ló ń kọminú sí jíjẹ ẹran tó wá láti tẹńpìlì òrìṣà .  Àwọn kan gbà gbọ lójú méjèèjì pé jíjẹ irú ẹran bẹẹ kò yàtọ sí lílọwọ sí ìjọsìn èké nígbà tí àwọn mìíràn gbà pé ibi tí ẹran náà ti wá kò ṣe nǹkan kan .  Nígbà tí Pọọlù ń bójú tó ọràn tó gbẹgẹ yìí , kò gbé òfin kan kalẹ tí yóò máa sọ fún àwọn Kristẹni ohun tí wọn gbọdọ ṣe .  Kàkà bẹẹ , ó gbà pé àwọn èèyàn lè ṣe ìpinnu tó yàtọ síra lórí ọràn náà .    1 Kọríńtì 8 : 4 - 13 .  Lónìí , àwọn Kristẹni lè ṣe ìpinnu tó máa yàtọ sí ti àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ wọn mìíràn nígbà tó bá dọràn irú iṣẹ tí ẹnì kan máa ṣe , ọràn ìlera , eré ìnàjú , tàbí láwọn apá ibòmíràn tó ní í ṣe pẹlú ìpinnu ara ẹni .  Irú àwọn ìyàtọ bẹẹ lè kó ìdààmú bá àwọn kan .  Wọn lè máa wò ó pé irú àwọn èrò ọtọọtọ bẹẹ lè fa awuyewuye tàbí ìyapa nínú ìjọ .  Àmọ ṣá o , irú àwọn ìyàtọ bẹẹ kò lè ṣe kó máà wáyé .  Bí àpẹẹrẹ : àwọn tó máa ń ṣe orin jáde kò ní ju ìró ohùn bíi mélòó kan láti lò , síbẹ ọpọ rẹpẹtẹ orín dídùn ni wọn lè fi ìwọnba ìró ohùn náà ṣe jáde .  Bákan náà , àwọn Kristẹni máa ń ṣe onírúurú ìpinnu tí kò kọjá ààlà àwọn ìlànà tí Ọlọrun gbé kalẹ .  Bó ti wù kó rí , wọn ní òmìnira dé àyè kan nígbà tí wọn bá ń ṣe àwọn ìpinnu kan tó jẹ tara wọn .  Báwo la ṣe lè pa ìṣọkan Kristẹni mọ síbẹ tí a óò tún bọwọ fún ìpinnu tí ẹnì kọọkan ń ṣe ?  Lájorí ohun tó lè ràn wá lọwọ ni ìfẹ .  Ìfẹ tá a ní fún Ọlọrun ló ń sún wa láti pa àwọn òfin rẹ mọ tinútinú .  Ìfẹ tá a ní fún àwọn èèyàn ẹlẹgbẹ wa náà ló ń sún wa láti bọwọ fún ẹtọ tí wọn ní láti ṣe àwọn ìpinnu tí kò ta ko ẹrí ọkàn wọn nínú àwọn ọràn tó jẹ ti ara ẹni .  Pọọlù fi àpẹẹrẹ tó dára lélẹ nínú ọràn yìí nígbà tó fara mọ ìpinnu tó wá látọdọ ẹgbẹ olùṣàkóso ti ọrúndún kìíní lórí ọràn kan tó ní í ṣe pẹlú ẹkọ ìsìn .  Lẹsẹ kan náà , ó rọ olúkúlùkù láti bọwọ fún ẹrí ọkàn àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ wọn nínú àwọn ọràn tí kálukú ti lè ṣe ìpinnu tó bá wù ú .  1 Kọríńtì 10 : 25 - 33 .  Ó ṣe kedere pé , a kò gbọdọ dá ẹnikẹni lẹbi fún ṣíṣe ìpinnu tó bá ẹrí ọkàn rẹ mu èyí tí kò ta ko ìlànà Bíbélì .  Lọwọ kejì ẹwẹ , àwọn Kristẹni adúróṣinṣin kò ní wonkoko mọ ẹtọ wọn débi pé wọn á wá ṣàkóbá fún ẹrí ọkàn àwọn ẹlòmíràn tàbí kí wọn ṣàkóbá fún ìṣọkan ìjọ .  Bẹẹ ni wọn ò sì gbọdọ rin kinkin pé àwọn ní òmìnira láti ṣe ohun kan tó hàn gbangba pé Ọrọ Ọlọrun dẹbi fún .  Ó yẹ kí ìfẹ wa fún Ọlọrun sún wa láti mú ẹrí ọkàn wa bá ìrònú Ọlọrun mu .  Èyí ni yóò mú kí a wà níṣọkan pẹlú àwọn onígbàgbọ ẹlẹgbẹ wa .  Hébérù 5 : 14 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Bí àpẹẹrẹ , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé àwọn tí wọn ti ń bọrìṣà ṣáájú kí wọn tó di Kristẹni ka jíjẹ irú ẹran bẹẹ sí lílọwọ sí ìbọrìṣà .  Kókó pàtàkì mìíràn tó tún lè máa kó ìdààmú bá wọn ni pé , irú nǹkan bẹẹ lè lòdì lójú àwọn Kristẹni tí kò tíì fẹsẹ múlẹ dáadáa nípa tẹmí .   Ìlù Onígba - Ohùn   LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ SENEGAL   ÓLÈ fọhùn bíi màlúù , ó lè dún kangó - kangó , ó sì tún lè ké rara .  Ó máa ń dún kangẹ - kangẹ , bẹẹ ló sì tún ń kọrin . . . .  Ìlù onígba - ohùn là ń sọrọ rẹ .   Kí lohun náà gan - an tó ń jọ òǹkọwé yìí lójú ?  Ìlù àfọwọlù ilẹ Áfíríkà tó ń jẹ djembe ni o .  Ìlù djembe ṣe pàtàkì gan - an nínú àṣà ìlù lílù àwọn ẹyà kan ní ìhà Ìwọ Oòrùn Áfíríkà .  Lọpọ ìgbà , wọn máa ń lu ìlú djembe níbi onírúurú ayẹyẹ tó jẹ mọ àṣà ìṣẹdálẹ , irú bí ìgbéyàwó , ìsìnkú , ọmọ bíbí , àjọdún , ìkórè , àti nígbà téèyàn bá ra aṣọ tuntun pàápàá .  Onírúurú ọnà ni wọn ń gba ṣe ìlù djembe .  Àní , ọkọọkan àwọn orílẹ - èdè bíi Burkina Faso , Guinea , Málì , àti Senegal ló ní ìlù djembe tiwọn , tí ọnà tí wọn gbà ṣe wọn sì yàtọ síra wọn .  Igi tí a gbẹ inú rẹ ni a fi ń ṣe ìlú yìí .  Iṣẹ ọnà tí wọn ń ṣe sára àwọn kan kì í pọ nígbà tí àwọn mìíràn sì máa ń ní iṣẹ ọnà rẹpẹtẹ .  Tí wọn bá ti gbẹ inú igi náà jáde tán , ẹnì kan tó mọ ìlù ṣe dáadáa yóò wá sọ ohun tó jẹ igi lásán yìí di ohun èlò ìkọrin aláìlẹgbẹ .  Lákọọkọ , ẹni tó ń ṣe ìlù náà yóò gbẹ igi náà dáadáa , yóò fá a , yóò sì máa fi nǹkan dán an títí tí yóò fi lè mú irú ohùn tó fẹ jáde .  Oníṣẹ ọnà yìí tún lè fi epo pupa pa inú ìlù náà , yóò sì wá sá a sóòrùn .  Èyí ló máa jẹ kí ẹmí igi tí wọn fi ṣe é tọjọ .  Ara ewúrẹ ni wọn ti máa ń rí awọ tí wọn ń fi ṣe ìlù djembe .  Wọn á fi irin sí etí awọ náà , kí wọn tóó fi bo orí ìlù náà .  Ohun tó máa ń jẹ kó dúró dáadáa ni pé wọn máa ń to àwọn awọ tẹẹrẹtẹẹrẹ , èyí tó ń jẹ ọṣán , yí ìlù náà ká , wọn á sì wá fi wọn kọ àwọn irin méjì mìíràn .  Báwo ni ẹni tó ń ṣe ìlù náà ṣe máa wá fa àwọn okùn náà le tó ?  Ó sinmi lórí irú ohùn tó bá fẹ kó máa mú jáde .  Bí oníṣẹ ọnà náà ṣe ń fa awọ náà le , bẹẹ ni yóò máa lu ìlù náà wò lẹẹkọọkan láti mọ bóyá ó ti ń mú irú ohùn tó fẹ jáde .  Ìlù djembe máa ń gbádùn mọ àwọn èèyàn ilẹ Áfíríkà àtàwọn àlejò tó ń ṣèbẹwò síbẹ gan - an .  Àní , tó o bá ṣe kòńgẹ àkókò tí àwọn òṣèré tó mọwọ ìlù yìí bá ń ṣeré níbì kan , o ò ní gbà gbé  ìlù onígba - ohùn  yìí .  Ìmọràn Àtàtà fún Àwọn Ọdọ  Nígbà tí Bill , tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń fi ìwé ìròyìn lọni nítòsí ilé ẹjọ kan ní ìpínlẹ California , ní orílẹ - èdè Amẹríkà , ọkùnrin kan wá bá a ó sì sọ fún un pé kó jẹ kí òun rí gbogbo ẹdà ìwé ìròyìn Jí !  tó ní lọwọ .  Bill sọ pé :  Ṣáájú ìgbà yẹn , àwọn kan nínú ìjọ wa ti kó àwọn ìwé ìròyìn tọjọ wọn ti pẹ díẹ fún mi , nípa bẹẹ ó ṣeé ṣe fún mi láti rí ọkan - ò - jọkan ìwé ìròyìn láti fi han ọkùnrin náà .   Kíákíá ni ọkùnrin yìí yanjú àwọn ìwé ìròyìn náà sọtọọtọ tó sì ṣa gbogbo àwọn tí kò tíì kà jọ gègèrè .  Ó béèrè bóyá òun lè gba gbogbo wọn .  Ó sọ pé òṣìṣẹ ilé ẹjọ ìjọba ìbílẹ náà ni òun àti pé òun lòún máa ń gba àwọn ọdọ tó bá wà nínú ìṣòro nímọràn .  Ó ṣàlàyé pé ìdí tí òun fi ń gba Jí !  ni láti lè ṣe ẹdà àwọn àpilẹkọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé  tó máa ń wà nínú rẹ .  Lẹyìn náà , yóò tò wọn níbàámu pẹlú kókó tí wọn jíròrò , yóò sì kó wọn sí àrọwọtó rẹ láti máa fún àwọn ọdọ tó ń gbà nímọràn .  Ọkùnrin náà sọ pé :  Àwọn ìṣòro tó ń dààmú àwọn ọdọ ayé òde òní gẹlẹ ni àwọn kókó tí wọn jíròrò dá lé .   Ó wá gbóríyìn fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fún títẹ tí wọn ń tẹ irú àwọn ìsọfúnni tó wúlò bẹẹ jáde láti fi ran àwọn ọdọ lọwọ .  Ó fi kún un pé , òun á máa wò mí níbẹ lóòrèkóòrè láti gba àwọn ìwé ìròyìn Jí !  tuntun èyíkéyìí tí mo bá lè rí fún òun .   Púpọ lára àwọn ìsọfúnni tá a ti tẹ jáde nínú ọwọ àpilẹkọ  Àwọn Ọdọ Béèrè  wà nínú ìwé náà , Awọn Ìbéèrè Tí Awọn Ọdọ Ń Béèrè  Awọn Ìdáhùn Tí Ó Gbéṣẹ .  O lè béèrè fún ẹdà kan ìwé olójú ewé 320 yìí nípa kíkàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Àrùn Tí Kòkòrò Ń gbé Kiri Ìṣòro Tí Ń Gbilẹ  ÀKÓKÒ ÀTISÙN ti tó nínú ilé kan ní ilẹ Látìn Amẹríkà .  Ìyá kan rọra fi aṣọ bo ọmọ rẹ lára , ó sì kí i pé ó dàárọ .  Àmọ nínú òkùnkùn alẹ náà , ìdun kan tí wọn ń pè ní ìdun panipani , èyí tí gbogbo gígun rẹ kò tó sẹǹtímítà mẹta , rọra jáde látinú ihò kékeré kan lára àjà ilé , lókè bẹẹdì tí ọmọ náà sùn sí .  Ẹnikẹni ò rí i tó fi rọra dé orí ẹrẹkẹ ọmọ tó ń sùn náà , tó sì ki ẹnu rẹ bọ awọ ara rẹ tó jọlọ .  Bí ìdun náà ṣe ń fa ẹjẹ ọmọ náà mu ló tún ń pọ kòkòrò àrùn sójú ibi tó ti gé e jẹ .  Láìtají lójú oorun , ó bẹrẹ sí fọwọ pa ojú rẹ , ó sì ń fi ìdọtí tí ìdun náà pọ sára rẹ ra ojú ibi tó ti gé jẹ lára rẹ .  Ọmọ náà di ẹni tó ní àrùn Chagas látàrí bí kòkòrò yìí ṣe tẹnu bọ ọ lára lẹẹkan yìí .  Ní ọsẹ kan tàbí méjì sí àkókò náà , akọ ibà ti ń bá a fínra , ara rẹ sì ti bẹrẹ sí wú .  Bí àìsàn yìí kò bá pa á , àwọn kòkòrò àrùn lè fi ara rẹ ṣe ilé , kí wọn máa gbógun ti ọkàn rẹ , àwọn iṣan rẹ , àtàwọn ẹyà ara mìíràn .  Ọdún mẹwàá sí ogún ọdún lè kọjá kí àmì kankan má fara hàn .  Àmọ nígbà yẹn , ìṣòro yìí lè ṣàkóbá fún àwọn ẹyà ara rẹ tó ń mú oúnjẹ dà , ó lè ṣèpalára fún ọpọlọ rẹ , ó sì tún lè ṣekú pa ẹni náà nígbẹyìngbẹyín nígbà tí ọkàn rẹ kò bá ṣiṣẹ dáadáa mọ .  Ìṣẹlẹ àfinúrò tó wà lókè yìí fi hàn ní kedere bí àrùn Chagas ṣe máa ń ranni .  Ní ilẹ Látìn Amẹríkà , ọkẹ àìmọye èèyàn ló ṣeé ṣe kí wọn gba abẹrẹ oró látọdọ àwọn ìdun panipani yìí .  Àwọn Kòkòrò Tó Ń Bá Ẹdá Èèyàn Gbé  Ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica sọ pé :  Ọpọ jù lọ àwọn àìsàn líle tó ń ṣe ẹdá èèyàn kò ṣẹyìn àwọn àrùn tí àwọn kòkòrò ń gbé kiri .   Àwọn èèyàn sábà máa ń lo ọrọ náà  kòkòrò  láti tọka sí àwọn kòkòrò ẹlẹsẹ mẹfà , irú bí eṣinṣin , yọrọ , ẹfọn , iná , àti ọbọn - ùnbọn - ùn .  Wọn tún máa ń lo ọrọ náà fún àwọn kòkòrò ẹlẹsẹ mẹjọ , irú bí eégbọn àtàwọn kòkòrò mìíràn .  Ọpọ jù lọ kòkòrò ni kì í ṣèpalára fún ẹdá èèyàn , àwọn kan sì ń ṣe wá láǹfààní gan - an .  Láìsí àwọn kòkòrò wọnyí , ọpọ irúgbìn àti igi tí àwọn èèyàn àti ẹranko gbára lé fún oúnjẹ ni kò ní so èso .  Àwọn kòkòrò kan máa ń yí pàǹtírí padà láti di ohun tó wúlò lọnà mìíràn .  Ọpọ kòkòrò ló jẹ pé ewéko ni olórí oúnjẹ wọn , nígbà tó jẹ pé àwọn kòkòrò mìíràn ni àwọn kòkòrò kan máa ń jẹ ní tiwọn .  Kò sí àní - àní pé , àwọn kòkòrò mìíràn wà tó máa ń yọ èèyàn àti ẹranko lẹnu nítorí bí wọn ṣe máa ń gé wọn jẹ tàbí bí wọn ṣe máa ń pọ yamùrá nítòsí wọn .  Àwọn kan tún máa ń ṣọṣẹ fún irè oko .  Àmọ , àwọn tó burú jáì làwọn tó máa ń tan àrùn àti ikú kálẹ .  Nígbà tí Duane Gubler , tó jẹ òṣìṣẹ Ibùdó Tó Ń Ṣèkáwọ Àrùn Tó sì Ń Dènà Rẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà , ń sọrọ lórí àwọn àrùn tí kòkòrò ń gbé kiri , ó sọ pé àwọn  ló ṣokùnfà ọpọ jù lọ àrùn tó ń kọ lu ẹdá èèyàn tó sì ń ṣekú pa wọn láti ọrúndún kẹtàdínlógún títí di ìbẹrẹ ọrúndún ogún , ju àpapọ gbogbo àwọn nǹkan mìíràn tó fa àrùn àti ikú lọ .   Ní lọwọlọwọ , nǹkan bí ẹnì kan nínú mẹfà ló ní àrùn kan tó jẹ pé ara kòkòrò ni wọn ti kó o .  Yàtọ sí pé àwọn àrùn tí kòkòrò ń gbé kiri máa ń fa ìrora fún ẹdá èèyàn , wọn tún máa ń náni lówó rẹpẹtẹ láti wò , pàápàá láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , tó jẹ pé àwọn èèyàn ibẹ kò lówó rárá láti sanwó ìtọjú .  Kódà bí àrùn yìí bá jà lẹẹkan , owó tabua ló máa ń náni .  Irú ìṣẹlẹ bẹẹ tó wáyé ní ìwọ oòrùn orílẹ - èdè Íńdíà lọdún 1994 ni wọn sọ pé ó gbọn òbítíbitì owó dọlà lápò ìjọba orílẹ - èdè náà , ó sì tún nípa lórí ọrọ ajé àgbáyé .  Gẹgẹ bí ohun tí Àjọ Ìlera Àgbáyé sọ , àwọn orílẹ - èdè tó tòṣì jù lọ lágbàáyé kò ní lè gòkè àgbà títí dìgbà tí wọn bá ṣèkáwọ irú àwọn àìsàn bẹẹ .  Bí Àwọn Kòkòrò Ṣe Ń Mú Ká Ṣàìsàn  Ọnà méjì pàtàkì làwọn kòkòrò fi máa ń tan àrùn kálẹ .  Ọnà àkọkọ ni bí wọn ṣe máa ń fara kó àrùn kiri .  Bí àwọn èèyàn ṣe máa ń fi bàtà onídọtí kó ìdọtí wọnú ilé , bẹẹ náà làwọn  eṣinṣin máa ń fi ẹsẹ wọn kó àìlóǹkà kòkòrò àrùn kiri , èyí tó jẹ pé , bó bá pọ gan - an , ó lè kó àrùn ranni  gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica ṣe sọ .  Bí àpẹẹrẹ , eṣinṣin lè gbé ẹgbin tó kún fún kòkòrò àrùn látinú ìyàgbẹ , kó sì kéèràn ràn wá nígbà tó bá bà lé oúnjẹ tàbí ohun mímu wa .  Ọnà yìí làwọn èèyàn ń gbà kó àwọn àrùn tí ń sọ ara di ahẹrẹpẹ tó sì lè ṣekú pani , irú bí ibà jẹfunjẹfun , ìgbẹ ọrìn àti àrùn onígbá méjì pàápàá .  Àwọn eṣinṣin tún máa ń tan àrùn ojú pípọn tí ń ṣepin kálẹ  tó jẹ pàtàkì ohun tó ń fa ìfọjú lágbàáyé .  Àrùn ojú pípọn tí ń ṣepin lè fa ìfọjú nípa dídá àpá sí ẹyinjú .  Kárí ayé , àwọn èèyàn tó tó ìdajì bílíọnù ni ìṣòro yìí ń bá fínra .  Àwọn aáyán , tó fẹràn àtimáa gbé ibi ìdọtí , làwọn olùṣèwádìí sọ pé àfàìmọ ni wọn kì í fara kó àrùn kiri .  Láfikún sí i , àwọn ògbógi sọ pé ikọ fée tó ṣàdédé lọ sókè sí i lẹnu àìpẹ yìí , pàápàá láàárín àwọn ọmọdé , kò ṣẹyìn àwọn aáyán tó ń fa àìsàn fún àwọn èèyàn .  Bí àpẹẹrẹ , fojú inú wo ọmọbìnrin ọlọdún mẹẹẹdógún kan tó ń jẹ Ashley , ẹni tó jẹ pé ọpọ ọjọ ni kò fi lè sùn mọjú nítorí pé ikọ fée tó kọ lù ú kò jẹ kó mí dáadáa .  Bí dókítà ṣe ń múra láti fi ẹrọ ṣàyẹwò ẹdọfóró rẹ , ńṣe ni aáyán kan fò jáde látinú ẹwù Ashley , tó sì bẹrẹ sí sáré kiri orí tábìlì dókítà náà .  Àwọn Àrùn Tí Kòkòrò Ń Gbé Kiri  Ọnà kejì tí àwọn kòkòrò máa ń gbà tan àrùn kálẹ ni nípa gbígbé fáírọọsì , kòkòrò bakitéríà , tàbí àwọn ohun tó ń fa àrùn tó wà nínú ara wọn kiri , tí wọn sì kó o ranni nígbà tí wọn bá géni jẹ tàbí láwọn ọnà mìíràn .  Kìkì ìwọnba kéréje àwọn kòkòrò ló máa ń kó àrùn ran ẹdá èèyàn lọnà yìí .  Bí àpẹẹrẹ , bó tilẹ jẹ pé nǹkan bí ẹgbẹrún méjì àbọ oríṣi ẹfọn ló wà , àwọn tó jẹ ẹyà Anopheles nìkan ló ń tàtaré àrùn ibà  èyí tó jẹ àrùn kejì tó ń ṣekú pani jù lọ lágbàáyé nínú gbogbo àrùn tí ń ràn  lẹyìn ikọ ẹgbẹ  .  Síbẹsíbẹ , àwọn ẹfọn yòókù máa ń kó ọkan - kò - jọkan àrùn tó yàtọ síra ranni .  Àjọ Ìlera Àgbáyé ròyìn pé :  Nínú gbogbo àwọn kòkòrò tó ń tan àrùn kálẹ , ẹfọn ló ń ṣeni lọṣẹ jù lọ , torí pé ó ń tan ibà malaria , iba dengue  ibà wórawóra  àti ibà pọnjú kálẹ , àwọn àìsàn mẹtẹẹta yìí ló sì ń fa ikú ọkẹ àìmọye èèyàn , tó tún ń mú kí ìdajì bílíọnù èèyàn máa ṣàìsàn lọdọọdún .   Ó kéré tán , nǹkan bí ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún àwọn èèyàn tó wà lágbàáyé ló ṣeé ṣe kó ní àrùn ibà malaria , nǹkan bí ogójì nínú ọgọrùn - ún ló sì ṣeé ṣe kó ní ibà wórawóra .  Ní ọpọ ibi , ẹnì kan lè ní oríṣi ibà méjèèjì pa pọ .  Ká sòótọ , kì í ṣe ẹfọn nìkan ni kòkòrò tó ń gbé àrùn kiri nínú ara rẹ .  Àwọn irù máa ń fi àrùn sunrunsunrun ṣeni .  Àrùn yìí ń bá nǹkan bí ìdajì mílíọnù èèyàn fínra , ó sì lè mú kí gbogbo èèyàn tó wà ní àrọko kan fi àwọn ilẹ ọlọràá wọn tí wọn fi ń dáko sílẹ tipátipá .  Nípa títàtaré kòkòrò àrùn kan tó ń fa ìfọjú inú odò , àwọn kòkòrò blackfly ti sọ àwọn ará Áfíríkà tí iye wọn tó ẹgbẹrún lọnà irínwó di afọjú .  Àwọn kòkòrò kò - tó - nǹkan máa ń fa àrùn leishmania , èyí tó jẹ àgbáríjọ àwọn àrùn tó ń sọni di aláàbọ ara , tó ń sọ ara dìdàkudà , tó sì sábà máa ń ṣekú pani .  Ní lọwọlọwọ , ọkẹ àìmọye èèyàn ni àrùn yìí ń bá fínra kárí ayé láìka ọjọ orí wọn sí .  Yọrọ lè gbé ọpọ nǹkan sára , irú bí aràn , àrùn encephalitis  ìwúlé ọpọlọ  , ibà tularemia , àti àrùn plague pàápàá  èyí tí wọn sábà máa ń pè ní àrùn Black Death tó jẹ pé , láàárín ọdún mẹfà péré , ó pa ohun tó lé ní ìdámẹta àwọn èèyàn Yúróòpù ní Sànmánì Ojú Dúdú .  Iná , eégbọn , àtàwọn kòkòrò míì lè gbé onírúurú àrùn typhus sára , yàtọ sí àwọn àrùn mìíràn tó wà nínú ara wọn .  Àwọn eégbọn tó wà láwọn ilẹ tí ojú ọjọ ti wà déédéé  tí kò tutù jù tàbí gbóná jù  lágbàáyé lè gbé àrùn Lyme tó lè sọni di aláìlágbára sára  àrùn tó jẹ pé òun ni àrùn tó wọpọ jù lọ tí kòkòrò ń tàn kálẹ ní ilẹ Amẹríkà àti ilẹ Yúróòpù .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe lórílẹ - èdè Sweden fi hàn pé àwọn ẹyẹ tó ń ṣí kiri lè gbé eégbọn rìnrìn àjò lọ sí ibi tó jìn tó ẹgbẹẹgbẹrún kìlómítà , ó sì ṣeé ṣe kí wọn tan àwọn àrùn tó wà nínú ara wọn kálẹ ní àwọn àgbègbè tuntun náà .  Ìwé gbédègbẹyọ Encyclopædia Britannica sọ pé ,  eégbọn ta gbogbo àwọn kòkòrò mìíràn yọ  yàtọ sí ẹfọn  nínú iye àrùn tí wọn ń kó ran ẹdá èèyàn .   Àní , eégbọn kan ṣoṣo lè gbé oríṣi kòkòrò àrùn mẹta ọtọọtọ sára , ó sì lè kó gbogbo rẹ ranni bó bá géni jẹ lẹẹkan ṣoṣo !   Àkókò Ìsinmi  Kúrò Lọwọ Àrùn  Ọdún 1877 làwọn onímọ sáyẹǹsì ṣẹṣẹ tó fi ẹrí hàn gbangba pé àwọn kòkòrò máa ń tan àrùn kálẹ .  Látìgbà náà wá , onírúurú ètò tó kàmàmà láti ṣèkáwọ àwọn kòkòrò tó ń tan àrùn kálẹ tàbí láti fòpin sí wọn ni wọn ti ṣe .  Lọdún 1939 , wọn fi oògùn apakòkòrò tó ń jẹ DDT kún ara àwọn ohun tí wọn á máa fi gbógun ti àwọn kòkòrò wọnyí , nígbà tó sì fi máa di àárín ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1960 , wọn kò fi bẹẹ kà wọn sí ewu ńlá mọ fún àwọn aráàlú láwọn ilẹ tí kì í ṣe Áfíríkà .  Dípò tí wọn ì bá fi fọwọ pàtàkì mú ṣíṣèkáwọ àwọn kòkòrò wọnyí , ohun tí wọn gbájú mọ ni fífi oògùn wo àwọn ọràn tó jẹ pàjáwìrì , bákan náà ni kò sí ìsapá tààrà kan mọ lórí ṣíṣèwádìí àwọn kòkòrò àti ibi tí wọn ń gbé .  Àwọn ògbógi tún ń ṣàwárí àwọn egbòogi tuntun , ó sì dà bíi pé ìmọ sáyẹǹsì lè rí  ìwòsàn gbogboǹṣe  fún àìsàn èyíkéyìí .  Gbogbo àgbáyé wá ń gbádùn  àkókò ìsinmi  kúrò lọwọ àwọn àrùn tí ń gbèèràn .  Àmọ àkókò ìsinmi náà kò pẹ tó fi wá sópin o .  Àpilẹkọ tó tẹ lé e yóò jíròrò ìdí tí èyí fi rí bẹẹ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 13   Lónìí , nǹkan bí ẹnì kan nínú mẹfà àwọn èèyàn tí àrùn ń bá fínra ló kó o láti ara kòkòrò   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Ìdun panipani   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Eṣinṣin máa ń fi ẹsẹ kó àwọn kòkòrò àrùn tí ń fi àrùn ṣeni kiri   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Ọpọ kòkòrò máa ń gbé àrùn kiri nínú ara wọn  Àwọn kòkòrò  blackfly  máa ń tan ìfọjú inú odò kálẹ  Ẹfọn máa ń gbé ibà  malaria ,  ibà wórawóra àti ibà pọnjú kiri  Iná máa ń kó àrùn  typhus  ranni  Yọrọ máa ń gbé àrùn ìwúlé ọpọlọ àtàwọn àrùn mìíràn sára  Irù máa ń fi àrùn sunrunsunrun ṣeni   Àwọn Credit Line   WHO  TDR  LSTM  CDC  James D .  Gathany  CDC  Dr .  Dennis D .  Juranek  CDC  Janice Carr  WHO  TDR  Fisher   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 14   Clemson University - USDA Cooperative Extension Slide Series ,   Kí Ló Dé Tí Wọn Tún Fi Ń Padà Wá ?  NÍ NǸKAN bí ogójì ọdún sẹyìn , àwọn èèyàn rò pé àwọn àrùn tó wọpọ gan - an , èyí tí kòkòrò ń tàn kálẹ , irú bí ibà pọnjú àti ibà wórawóra , ni a ti fẹrẹẹ mú kúrò tán ní ibi púpọ lórí ilẹ ayé .  Àmọ , ohun kan táwọn èèyàn ò retí ṣẹlẹ  àwọn àrùn tí kòkòrò ń gbé kiri tún bẹrẹ sí padà wá .  Kí nìdí ?  Ohun kan tó fa èyí ni pé , àwọn kan lára àwọn kòkòrò náà àtàwọn àrùn tí wọn ń gbé kiri ti lágbára débi pé àwọn oògùn apakòkòrò àtàwọn oògùn tí wọn fi ń kápá wọn kò ràn wọn mọ .  Kì í ṣe àlòjù àwọn oògùn apakòkòrò nìkan lohun tí kì í jẹ kí oògùn ran àwọn kòkòrò yìí , àmọ àìkíílo oògùn bó ṣe yẹ tún dá kún ìṣòro yìí .  Ìwé Mosquito sọ pé :  Ní ọpọlọpọ agboolé àwọn akúṣẹẹ , àwọn èèyàn á ra oògùn , wọn á kàn lo ìwọnba tó máa jẹ kí ohun tó ń ṣe wọn fúyẹ , lẹyìn náà , wọn á kó ìyókù sí ibì kan títí dìgbà tí àìsàn á tún ṣe wọn .   Níwọn bí irú ìtọjú bẹẹ kò ti péye , àwọn kòkòrò àrùn tó lágbára gan - an lè wà nínú ara aláìsàn náà , wọn á sì bí sí i lọpọlọpọ débi pé oògùn ò ní lè kápá wọn mọ .  Ìyípadà Nínú Ipò Ojú Ọjọ  Kókó pàtàkì kan tó fa bí àwọn kòkòrò tó ń tan àrùn kálẹ ṣe padà wá ni ìyípadà tó ń ṣẹlẹ  ìyẹn ìyípadà nínú àwọn ohun tí Ẹlẹdàá dá àti ìyípadà tó ń ṣẹlẹ láwùjọ ẹdá èèyàn .  Àpẹẹrẹ kan ni ipò ojú ọjọ tó ti yí padà jákèjádò ayé .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì kan sọ pé bí ayé ṣe ń móoru sí i yóò mú kí àwọn kòkòrò tó ń gbé àrùn kiri pọ sí i láwọn àgbègbè tó jẹ olótùútù nísinsìnyí .  Àwọn ẹrí wà láti fi hàn pé ó ṣeé ṣe kí èyí ti máa ṣẹlẹ .  Dókítà Paul R .  Epstein tó ń ṣiṣẹ ní Center for Health and the Global Environment , èyí tó wà ní Ilé Ẹkọṣẹ Ìṣègùn ti Harvard , sọ pé :  Lóde òní , ìròyìn lóríṣiríṣi ń fi hàn pé àwọn kòkòrò àtàwọn àrùn tí wọn ń gbé kiri  irú bí ibà malaria àti ibà dengue  ti ń gbilẹ gan - an ní àwọn àgbègbè olókè ní ilẹ Áfíríkà , ilẹ Éṣíà , àti ní Látìn Amẹríkà .   Ní Costa Rica , ibà dengue ti kọjá àwọn àgbègbè tó jẹ olókè , ìyẹn àwọn òkè ńlá tó jẹ pé títí di ẹnu àìpẹ yìí , àwọn ló sé àrùn náà mọ àgbègbè Etíkun Pacific , ní báyìí ó ti gba gbogbo orílẹ - èdè náà kan .  Àmọ ojú ọjọ tó ń móoru tún lè fa àwọn ìṣòro mìíràn .  Láwọn àgbègbè kan , ó máa ń sọ àwọn odò ńlá di ọgọdọ , nígbà tó jẹ pé láwọn ibòmíràn , ó máa ń fa òjò àti omíyalé tó máa ń ṣokùnfà àwọn adágún omi tí kò ṣàn .  Nínú àwọn ọràn méjèèjì yìí , omi tí kò kúrò lójú kan yìí gan - an nibi táwọn ẹfọn máa ń wá láti fi ṣe ilé tí wọn á máa pa mọ sí .  Ojú ọjọ tó móoru gan - an tún máa ń mú kí àwọn ẹfọn tètè pa mọ , ó máa ń jẹ kí wọn pọ sí i , ó sì tún máa ń mú kí àkókò tí ẹfọn máa ń wà gùn sí i .  Àwọn ẹfọn máa ń ní agbára kún agbára láwọn ìgbà tí ojú ọjọ bá ń móoru .  Àní , ojú ọjọ tó móoru máa ń jẹ kí àwọn kòkòrò àrùn tó wà nínú àwọn ẹfọn pọ sí i . Èyí ló fà á tó fi jẹ pé , wọn lè kó àrùn ranni bí wọn bá géni jẹ lẹẹkan ṣoṣo .  Síbẹ , àwọn nǹkan mìíràn ṣì wà tó ń fa àníyàn .  Bí Àwọn Kòkòrò Ṣe Máa Ń Tan Àrùn Kálẹ  Ìyípadà tó ń ṣẹlẹ nínú àwùjọ ẹdá èèyàn tún lè dá kún àwọn àrùn táwọn kòkòrò ń gbé kiri .  Láti mọ bí èyí ṣe lè ṣẹlẹ , a ní láti fara balẹ ṣàyẹwò ipa tí àwọn kòkòrò ń kó .  Nínú ọpọ àìsàn , ó lè jẹ pé kòkòrò wulẹ jẹ agbódegbà kan lásán ni lára ọpọ nǹkan tó ń tan àìsàn kálẹ .  Ẹranko kan tàbí ẹyẹ kan lè máa gbé àrùn kan kiri nígbà tó bá ń gbé kòkòrò tó ní in lára kiri tàbí nígbà tó bá ń gbé kòkòrò àrùn kiri nínú ẹjẹ rẹ .  Bí kòkòrò àrùn náà kò bá pa ẹranko náà , ó lè fi ara ẹranko náà ṣelé tí á sì máa tàn án káàkiri .  Gbé àpẹẹrẹ àrùn Lyme yẹ wò . Wọn ṣàkíyèsí àrùn yìí lọdún 1975 wọn sì sọ ọ lórúkọ ìlú Lyme , tó wà ní ìpínlẹ Connecticut , lórílẹ - èdè Amẹríkà , níbi tí wọn ti kọkọ rí i .  Ó lè jẹ pé àwọn eku tàbí ẹran ọsìn tó bá àwọn ọkọ ojú omi wá láti ilẹ Yúróòpù ló gbé kòkòrò bakitéríà tó ń fa àrùn Lyme wá sí Àríwá Amẹríkà ní nǹkan bí ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn .  Lẹyìn tí eégbọn tó kéré bíńtín kan tó ń jẹ Ixodes bá ti fa ẹjẹ ẹranko alárùn kan mu , inú eégbọn náà ni kòkòrò àrùn náà á wà ní gbogbo ọjọ ayé rẹ .  Bí eégbọn náà bá wá bu ẹranko mìíràn tàbí èèyàn kan jẹ lẹyìn náà , ó lè tàtaré kòkòrò bakitéríà náà sínú ìṣàn ẹjẹ ẹni náà .  Ìhà àríwá ìlà oòrùn orílẹ - èdè Amẹríkà ni àrùn Lyme ti gbilẹ jù , ó sì ti pẹ tó ti ń jà ràn - ìn níbẹ .  Oríṣi òkété kan báyìí ló sábà máa ń gbé kòkòrò bakitéríà tó ń fa àrùn Lyme kiri níbẹ .  Òkété náà tún máa ń gbé eégbọn kiri lára rẹ , pàápàá àwọn eégbọn tó bá ṣẹṣẹ ń dàgbà .  Àwọn eégbọn tó ti dàgbà ní tiwọn máa ń fi ara ẹtu ṣelé , níbi tí wọn á ti máa jẹun tí wọn á sì máa gùn .  Gbàrà tí wọn bá ti mu ẹjẹ yó , eégbọn tó jẹ abo náà á bọ sílẹ láti yé ẹyin , láìpẹ àwọn ọmọ tó pa náà á dàgbà , wọn á sì máa bá irú ìgbésí ayé náà lọ .  Ipò Nǹkan Yí Padà  Àwọn kòkòrò àrùn ti ń bá àwọn ẹranko àtàwọn kòkòrò gbé pọ fún ọpọlọpọ ọdún láìsí pé wọn ń fi àrùn ṣe ẹdá èèyàn .  Àmọ ìyípadà nínú ipò nǹkan lè mú kí àrùn kan di àjàkálẹ àrùn , kó di ohun tí yóò máa kọ lu ọpọlọpọ èèyàn lágbègbè kan .  Kí ni ìyípadà tó wáyé nínú ọràn àrùn Lyme ?  Láyé àtijọ , pípa tí àwọn ẹranko apẹranjẹ ń pa àwọn ẹtu jẹ mú kí àjọṣe àárín àwọn ẹtu àti eégbọn dín kù gidigidi .  Nígbà tí àwọn ará Yúróòpù ayé ọjọun tó wá tẹ ìlú dó nílẹ Amẹríkà gé àwọn igi igbó lulẹ torí iṣẹ àgbẹ , àwọn ẹtu tó wà nínú igbó dín kù gidigidi , bẹẹ làwọn ẹranko apẹranjẹ náà wábi gbà .  Àmọ ní agbedeméjì ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1800 , ọpọ àwọn àgbẹ tó wà ní ìlà oòrùn Amẹríkà fi oko wọn sílẹ láti lọ dáko ní ìwọ oòrùn , èyí sì mú kí igi tún bẹrẹ sí hù nínú igbó náà .  Làwọn ẹtu bá tún bẹrẹ sí padà , àmọ àwọn ẹranko tó ń pa wọn jẹ kò padà .  Nípa bẹẹ , ńṣe ni iye àwọn ẹtu inú igbó bẹrẹ sí pọ sí i lọnà kíkàmàmà , bẹẹ làwọn eégbọn náà bá tún ya dé .  Ní àkókò díẹ lẹyìn náà , kòkòrò bakitéríà tó ń fa àrùn Lyme fara hàn , ó sì ti ń gbé ara àwọn ìgalà fún ọpọ ọdún kó tó ṣẹṣẹ wá di nǹkan eléwu fún ẹdá èèyàn .  Àmọ , nígbà táwọn èèyàn bẹrẹ sí kọlé sí àwọn àgbègbè tó wà létí igbó náà , èyí mú kí ọpọlọpọ ọmọdé àti àgbàlagbà máa sún mọ ibi tí àwọn eégbọn ń gbé .  Làwọn eégbọn náà bá bẹrẹ sí ràn mọ àwọn èèyàn lára , ẹni tó bá sì ti ràn mọ máa kó àrùn Lyme ni .  Ipa Tí Àrùn Ń Kó Nínú Ayé Tí Kò Fara Rọ Yìí  Ìsọfúnni tá a jíròrò yìí wulẹ jẹ ọkan lára àwọn ọnà tí àrùn ń gbà bẹrẹ tó sì ń tàn kálẹ , ó sì tún jẹ àpẹẹrẹ ọnà kan tí àwọn ẹdá èèyàn ń gbà mú kí àrùn padà wá .  Nínú ìwé náà , The Future in Plain Sight , èyí tí Eugene Linden tó jẹ onímọ nípa àyíká kọ , ó sọ pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ pé àwọn ẹdá èèyàn ló ń fọwọ ara wọn fa àwọn àrùn bíburú jáì tó ṣẹṣẹ ń jẹ yọ lóde òní .   Àwọn àpẹẹrẹ mìíràn nìwọnyí : Bí ọpọlọpọ èèyàn ṣe túbọ ń rìnrìn - àjò tí àwọn ọnà tí wọn ń gbà rìnrìn - àjò sì túbọ ń yára kánkán sí i lè tan kòkòrò àrùn kálẹ , kí àwọn ohun abẹmí tó ń gbé wọn kiri náà sì di èyí tó wà káàkiri àgbáyé .  Bí àwọn èèyàn ṣe ń ba ibi tí àwọn ìṣẹdá ńlá àti kéékèèké ń gbé jẹ ń ṣàkóbá fún àwọn ohun alààyè tó wà níbẹ ní ọkan - ò - jọkan .  Ọgbẹni Linden sọ pé :  Ìbàyíkájẹ máa ń ṣèpalára fún afẹfẹ àti omi , èyí sì máa ń mú kí agbára ìdènà àrùn àwọn ẹranko àtàwọn ẹdá èèyàn di aláìlágbára .   Ó fi ọrọ Dókítà Epstein kún un pé :  Ká gé e kúrú , bí àwọn èèyàn ṣe ń ṣèdíwọ fún ibùgbé àwọn ohun alààyè àti àyíká wọn ti mú kó ṣòro gan - an fún àgbáyé láti ṣèkáwọ àrùn , ó sì ń mú kí àyè túbọ gba àwọn kòkòrò àrùn .   Rúkèrúdò òṣèlú máa ń yọrí sí ogun , èyí tó lè ṣàkóbá fún ìbáṣepọ àwọn ohun alààyè pẹlú àyíká wọn , tó sì lè ṣàkóbá fún àwọn ohun amáyédẹrùn bí ètò ìlera àti ìpínkiri oúnjẹ .  Láfikún sí i , ìwé Biobulletin tí Ibi Ìkóhun - Ìṣẹǹbáyé  Nípa - Ìtàn - Sí ní ilẹ Amẹríkà tẹ jáde , ṣàlàyé pé :  Àwọn olùwá - ibi - ìsádi , tí kò rí oúnjẹ aṣaralóore jẹ , tí wọn kò sì lókun nínú , ni wọn sábà máa ń fi sínú àwọn àgọ tó jẹ pé , bí èrò inú wọn ṣe kún àkúnfàya , tí kò sì sí ìmọtótó níbẹ máa ń jẹ kó rọrùn fún oríṣiríṣi àrùn láti kọ lù wọn .   Àìríná àìrílò máa ń jẹ káwọn èèyàn ṣí kiri , yálà láàárín orílẹ - èdè wọn tàbí láti kọjá sí orílẹ - èdè mìíràn , àwọn ibi térò pọ sí gan - an ni wọn sì máa ń lọ jù .  Ìwé Biobulletin sọ pé :  Àwọn kòkòrò àrùn fẹràn ibi tí èrò bá pọ sí gidigidi .   Bí iye àwọn èèyàn tó ń gbé nínú ìlú kan bá ṣe ń pọ sí i ni  àwọn ohun ṣíṣekókó tó lè mú kí ìlera àwọn aráàlú gbé pẹẹlí sí i , irú bí ẹkọ tó ṣe kókó , oúnjẹ aṣaralóore , àti ètò abẹrẹ àjẹsára kò ní lè kárí gbogbo wọn .   Àpọjù èrò tún máa ń mú kí ìpèsè omi , àti ètò pípalẹ ìdọtí àti ẹgbin mọ ṣòro gan - an , èyí á sì mú kí ṣíṣe ìmọtótó àyíká àti ṣíṣe ìtọjú ara ẹni nira gan - an , nígbà tó jẹ pé lọwọ kan náà , á jẹ kó rọrùn fún àwọn kòkòrò àtàwọn ohun abẹmí mìíràn tó ń gbé àrùn kiri láti máa gbèrú sí i .  Síbẹ , ojútùú wà sí ìṣòro yìí o , gẹgẹ bí a óò ṣe rí i nínú àpilẹkọ tó tẹ lé e .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 21    Ó fẹrẹẹ jẹ pé àwọn ẹdá èèyàn ló ń fọwọ ara wọn fa àwọn àrùn bíburú jáì tó ṣẹṣẹ ń jẹ yọ lóde òní    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Kòkòrò Àrùn West Nile Ti Gbòde Kan ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà  Ọdún 1937 ni wọn kọkọ mọ kòkòrò àrùn tó ń jẹ West Nile , ní orílẹ - èdè Uganda , ẹfọn ló sì sábà ń kó o ran àwọn èèyàn .  Lẹyìn èyí ni wọn tún ṣàkíyèsí rẹ ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé , ilẹ Éṣíà , àgbègbè Oceania , àti ilẹ Yúróòpù .  Ìgbà tó di ọdún 1999 ni wọn tó ṣẹṣẹ mọ nípa kòkòrò àrùn yìí ní ìhà Ìwọ Oòrùn Ilẹ ayé .  Àmọ , látìgbà náà wá , àwọn èèyàn tó lé ní ẹgbẹrún mẹta ni àrùn náà ti kọ lù ní orílẹ - èdè Amẹríkà , ó sì ti pa àwọn èèyàn tó lé ní igba .  Ọpọ àwọn tó ní kòkòrò àrùn yìí lára ni kì í mọ pé àwọn ti ní in , bó tilẹ jẹ pé àwọn àìlera kan tó fara jọ otútù lè máa jẹ yọ .  Àmọ , ìwọnba kéréje lára àwọn èèyàn yìí ló máa ń ní àìsàn líle koko , irú bíi kí ọpọlọ wúlé àti kí àrùn lọrùnlọrùn kọ luni .  Títí di àkókò yìí , kò tíì sí abẹrẹ àjẹsára kankan tàbí ìtọjú pàtó kan tó wà fún kòkòrò àrùn West Nile .  Ibùdó Tó Ń Ṣèkáwọ Àrùn Tó sì Ń Dènà Rẹ ní Orílẹ - Èdè Amẹríkà ṣèkìlọ pé àwọn èèyàn lè ní kòkòrò àrùn West Nile lára nígbà tí wọn bá ń ṣe iṣẹ abẹ pípààrọ ẹyà ara , irú bíi kíndìnrín tàbí ẹdọfóró , ó sì tún lè ṣẹlẹ nígbà tí wọn bá gba ẹjẹ ẹnì kan tó ní kòkòrò àrùn náà sára .  Ilé iṣẹ ìròyìn Reuters ròyìn lọdún 2002 pé :  Ní lọwọlọwọ , kò tíì sí ọnà kankan láti gbà ṣàyẹwò ẹjẹ láti mọ bóyá ó ní kòkòrò àrùn West Nile nínú .    Credit Line   CDC  James D .  Gathany   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18 , 19   Báwo Lo Ṣe Lè Dáàbò Bo Ara Rẹ ?  Àwọn Àbá Tó Lè Ṣe Ọ Láǹfààní  Kárí ayé làwọn akọròyìn Jí !  béèrè lọwọ àwọn tó ń gbé àwọn àgbègbè tí kòkòrò ti ń tan àrùn kálẹ nípa àwọn àbá tí wọn ní nípa béèyàn ṣe lè ní ìlera tó jí pépé .  Ó ṣeé ṣe kí ìmọràn tí wọn mú wá ṣèrànwọ ní àgbègbè rẹ .  Ìmọtótó Ni Ohun Àkọkọ Láti Dáàbò Bo Ara Rẹ Lọwọ Àìsàn   Jẹ kí ilé rẹ mọ tónítóní   Máa fi nǹkan bo àwọn ohun tó ò ń kó oúnjẹ sí .  Fi nǹkan bo oúnjẹ tó o ti sè títí dìgbà tí wàá jẹ ẹ .  Nu oúnjẹ tó bá dà sílẹ kúrò lẹsẹkẹsẹ .  Má ṣe fi àwo tó o fi jẹun sílẹ láìfọ di ọjọ kejì tàbí kó o sọ àjẹkù oúnjẹ síta títí di òwúrọ ọjọ kejì tó o máa lọ dà á nù .  Dé e mọ inú nǹkan tàbí kó o bò ó mọlẹ , nítorí àwọn kòkòrò àtàwọn èkúté tó máa ń jáde lóru láti wá ohun tí wọn máa jẹ .  Bákan náà , fífi sìmẹǹtì fẹẹrẹfẹ rẹ orí ilẹ alámọ á jẹ kó rọrùn láti mú kí ilé wà ní mímọ tónítóní , á sì lé àwọn kòkòrò sá .   Áfíríkà .   Gbé èso tàbí ohunkóhun tó lè fa àwọn kòkòrò wọlé jìnnà sí itòsí ilé .  Má ṣe gba àwọn ẹran ọsìn láàyè nínú ilé , irú bí ewúrẹ , ẹlẹdẹ tàbí adìyẹ .  Máa fi nǹkan bo ṣáláńgá tó wà níta gbangba .  Tètè fi iyẹpẹ bo ìgbẹ ẹran ọsìn tàbí kó o bu eérú lé e lórí kí eṣinṣin má bàa bò ó .  Kódà bí àwọn aládùúgbò rẹ kì í bá ṣe àwọn nǹkan wọnyí , o lè lé àwọn kòkòrò jìnnà kúrò láyìíká ilé rẹ díẹ , kó o sì tún fi àpẹẹrẹ rere lélẹ fún wọn .   Gúúsù Amẹríkà .   Àwòrán   Fífi oúnjẹ tàbí pàǹtírí sílẹ láìbò dà bíi kíké sí àwọn kòkòrò láti wá bá ọ jẹun   Máa ṣe ìmọtótó   Ọṣẹ kò wọn rárá , torí náà máa fọ ọwọ àti aṣọ rẹ déédéé , pàápàá lẹyìn tó o bá ti fara kan àwọn ẹlòmíràn tàbí àwọn ẹranko .  Má ṣe máa fọwọ kan òkú ẹranko .  Má ṣe máa fọwọ sí ẹnu , imú àti ojú rẹ .  Máa fọ àwọn aṣọ rẹ déédéé , kódà bó bá dà bíi pé wọn ṣì mọ .  Àmọ o , níwọn bí àwọn lọfíńdà kan ti máa ń fa kòkòrò wọlé , má ṣe máa lo àwọn ọṣẹ àtàwọn èròjà ìtọjú ara tó ní òórùn .   Áfíríkà .  Àwọn Ohun Tó O Lè Ṣe Láti Dènà Àrùn   Kó àwọn ohun tí ẹfọn lè pa ọmọ sí kúrò nílẹ  Fi nǹkan bo ìkòkò omi tàbí àwọn ohun mìíràn tí omi wà nínú rẹ .  Palẹ ohunkóhun tó lè gba omi dúró mọ kúrò nílẹ .  Má ṣe jẹ kí omi dá rogún sínú àwọn ìkòkò tí a gbin òdòdó sí .  Ẹfọn lè pa ọmọ sínú ohunkóhun tó bá ti lè gba omi dúró fún ọjọ mẹrin , ó kéré tán .  Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà .   Má ṣe máa ṣí ara sílẹ fún kòkòrò  Má ṣe máa wà níbi tí àwọn kòkòrò máa ń pọ sí tàbí ibi tí wọn sábà máa ń wà .  Oòrùn máa ń tètè wọ ní ilẹ olóoru , nípa bẹẹ ọwọ alẹ làwọn èèyàn máa ń ṣe ọpọlọpọ iṣẹ ilé , nígbà tí àwọn kòkòrò máa ń wà káàkiri .  Jíjókòó tàbí sísùn sí ìta gbangba nígbà tí àwọn àrùn tí kòkòrò ń gbé kiri máa ń wọpọ á jẹ kí wọn tètè ràn ọ .  Áfíríkà .   Àwòrán   Sísùn sí ìta gbangba níbi tí àwọn ẹfọn ti ń gbá yìn - ìn dà bíi kíké sí àwọn ẹfọn láti wá mu ẹjẹ rẹ  Máa wọ àwọn aṣọ tí kò fi bẹẹ ṣí ara sílẹ , pàápàá nígbà tó o bá wà nínú igbó .  Máa fi àwọn èròjà tó ń lé kòkòrò sá sára aṣọ rẹ , kó o sì máa fi wọn para , àmọ máa rí i pé ò ń tẹ lé ìtọsọnà tó bá irú èròjà bẹẹ wá .  Ṣàyẹwò bóyá eégbọn wà lára rẹ tàbí lára àwọn ọmọ rẹ lẹyìn tẹ ẹ bá ti rin kiri nínú igbó .  Máa ṣètọjú àwọn ẹran ọsìn rẹ dáadáa torí àìsàn , má sì jẹ kí wọn ní kòkòrò lára .  Àríwá Amẹríkà .  Má ṣe máa fi bẹẹ fara kan àwọn ẹran ọsìn , torí pé àwọn kòkòrò ara wọn lè kó àrùn ran àwọn ẹdá èèyàn .  Àárín Gbùngbùn Éṣíà .  Ṣètò fún gbogbo ìdílé láti máa lo nẹẹtì tó ń dáàbò boni lọwọ ẹfọn  pàápàá èyí tí oògùn apakòkòrò wà lára rẹ .  Fi nẹẹtì sójú fèrèsé ilé rẹ , kó o sì rí i pé o dí ibi tó bá luhò lára rẹ .  Fi nǹkan dí àwọn ibi tí kòkòrò lè gbà wọlé lára òrùlé àti lára ògiri .  Ṣíṣe àwọn nǹkan wọnyí láti dènà àrùn lè náni lówó díẹ , àmọ owó tó o máa pàdánù á jù bẹẹ lọ bó o bá gbé ọmọ rẹ lọ sí ilé ìwòsàn tàbí bó bá jẹ pé baálé ilé tó ń gbọ bùkátà ni àìsàn ò jẹ kó lọ síbi iṣẹ .  Áfíríkà .   Àwòrán   Kò yẹ kí àwọn kòkòrò jẹ ọrẹ wa . Gbá wọn dà nù !  Palẹ gbogbo ibi tí àwọn kòkòrò lè rí fara pa mọ sí kúrò nínú ilé rẹ .  Fi nǹkan rẹ ògiri àti òrùlé , kó o sì dí àwọn ibi tó sán lára ògiri .  Fi aṣọ bo abẹ òrùlé oníkoríko nítorí kòkòrò .  Má ṣe jẹ kí àwọn nǹkan wà lára ògiri jángan - jàngan , irú bíi bébà , fọtò àtàwọn aṣọ tá a fi kọ sára ògiri , torí pé àwọn kòkòrò lè fara pa mọ síbẹ .  Gúúsù Amẹríkà .  Àwọn kan máa ń rò pé kòkòrò àti èkúté ilé jẹ ọrẹ èèyàn .  Kò rí bẹẹ o !  Má ṣe jẹ kí wọn wọnú ilé rẹ .  Máa lo àwọn èròjà tó ń lé kòkòrò sá àti oògùn apakòkòrò  àmọ máa rí i pé ò ń tẹ lé àwọn ìtọsọnà tó bá irú oògùn bẹẹ wá .  Máa lo àwọn ohun èlò tó ń pa eṣinṣin .  Ronú nípa ohun tó o lè ṣe fúnra rẹ : Obìnrin kan rán aṣọ dọọrọ kan , ó bu iyẹpẹ sínú rẹ , ó wá fi sábẹ ilẹkùn kí àwọn kòkòrò má bàa ráyè wọlé .  Áfíríkà .   Àwòrán   Àwọn nẹẹtì tó ń dáàbò boni lọwọ ẹfọn , èyí tí oògùn apakòkòrò ti wà lára wọn , kò wọn tó oògùn àti owó ìtọjú ní ilé ìwòsàn   Àwọn ọnà tó o lè gbà dènà àìsàn  Láti dènà àìsàn , máa jẹ oúnjẹ aṣaralóore , máa sinmi dáadáa , kó o sì máa ṣe eré ìmárale .  Má ṣe máa ṣàníyàn jù .  Áfíríkà .  Ẹyin Arìnrìn - Àjò : Ṣáájú kó o tó rìnrìn àjò , gbìyànjú láti mọ àwọn ìsọfúnni tó bágbà mu nípa àwọn àrùn tó wà níbi tó ò ń lọ .  O lè rí àwọn ìsọfúnni wọnyí lọdọ àwọn àjọ tó ń bójú tó ìlera àwọn aráàlú àti ní ibùdó ìsọfúnni lórí Íńtánẹẹtì tó jẹ ti ìjọba .  Kó o tó rìnrìn - àjò , gba àwọn ìtọjú yíyẹ láti lè dènà àwọn ewu tó lè yọjú ní àgbègbè tó o fẹ lọ ṣèbẹwò sí .  Bí Ara Rẹ Kò Bá Le   Tètè lọ gba ìtọjú lọdọ àwọn oníṣègùn  Ọpọ àrùn máa ń rọrùn láti wò bí aláìsàn bá tètè lọ fún àyẹwò lọdọ dókítà .   Ṣọra , kí wọn má fi ohun tó ń ṣe ọ pe nǹkan mìíràn  Lọ fún àyẹwò lọdọ àwọn dókítà tó mọ nípa àwọn àrùn tí kòkòrò ń kó ranni tí wọn sì mọ nípa àwọn àrùn ilẹ olóoru , ìyẹn bó o bá ṣèbẹwò síbẹ .  Sọ gbogbo àwọn àmì tó ò ń rí fún dókítà rẹ àti gbogbo àwọn ibi tó o ti rìnrìn àjò lọ , kódà nígbà pípẹ sẹyìn pàápàá .  Ìgbà tó bá pọn dandan nìkan ni kó o máa lo oògùn agbógunti kòkòrò àrùn , kó o sì rí i pé o lo gbogbo oògùn náà tán .   Àwòrán   Àwọn àrùn tí kòkòrò ń gbé kiri lè fara jọ àwọn àìsàn mìíràn .  Ṣe àlàyé yékéyéké fún dókítà rẹ nípa àwọn ibi tó o ti rìnrìn àjò lọ   Credit Line   Àwòrán àgbáyé : Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Ǹjẹ Àwọn Kòkòrò Lè Kó Àrùn Éèdì Ran Èèyàn ?  Lẹyìn ohun tó ti lé lọdún mẹwàá tí àwọn onímọ nípa kòkòrò àtàwọn onímọ nípa ìṣègùn ti ń ṣèwádìí lóríṣiríṣi , wọn kò tíì rí ẹrí kankan tó fi hàn pé ẹfọn tàbí àwọn kòkòrò mìíràn ń kó àrùn éèdì ran èèyàn .  Bí àpẹẹrẹ , nínú ọràn ti ẹfọn , ẹnu rẹ kò dà bí abẹrẹ tí àwọn nọọsì ń lò , èyí tó jẹ pé ọnà kan ṣoṣo tí wọn ń gbà fi fa ẹjẹ sínú ike abẹrẹ náà ni wọn ń gbà fi fà á sára èèyàn .  Dípò ìyẹn , apá kan ẹnu ẹfọn ló máa ń fi fa ẹjẹ , ó sì máa ń lo apá kejì láti fi pọ itọ ẹnu rẹ síni lára .  Ọgbẹni Thomas Damasso , ògbóǹtagí kan lórí kòkòrò àrùn tó ń fa àrùn éèdì , tó ń ṣiṣẹ pẹlú Àwùjọ Tó Ń Rí sí Ìlera Àwọn Aráàlú ní ìlú Mongu , lórílẹ - èdè Zambia , sọ pé lẹyìn tí ẹfọn bá ti fa ẹjẹ mu , ẹyà ara rẹ tó ń mú kí oúnjẹ dà yóò fọ àwọn èròjà inú ẹjẹ náà sí wẹwẹ , yóò sì tipa bẹẹ pa fáírọọsì náà run .  Kòkòrò àrùn éèdì kì í sí nínú ìgbẹ àwọn kòkòrò .  Àti pé , láìdàbí kòkòrò àrùn tó ń fa ibà , kòkòrò àrùn éèdì kì í dé inú ẹṣẹ tí itọ ẹfọn ti ń wá .  Ọpọlọpọ kòkòrò àrùn kéékèèké tó lè kéèràn ranni ní láti wọ ara ẹnì kan kó tó lè ní kòkòrò tó ń fa àrùn éèdì .  Bí ẹfọn bá ń fa ẹjẹ ẹnì kan mu tó sì wá ṣàdédé fò lọ sọdọ ẹlòmíràn , láìka bí ẹjẹ ẹnu rẹ ṣe lè pọ tó , kò ní tó ohun tó lè kéèràn ran ẹni náà .  Gẹgẹ bí ohun tí àwọn ògbógi sọ , kódà pípa ẹfọn tó ti mu ẹjẹ tó ní kòkòrò àrùn éèdì mọ ojú egbò kò lè mú kí onítọhún ní àkóràn àrùn éèdì .   Credit Line   CDC  James D .  Gathany   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Eégbọn tó máa ń wà lára ẹtu  àwòrán rẹ ni a mú tóbi lápá ọtún  máa ń kó àrùn Lyme ran àwọn ẹdá èèyàn  Apá òsì sí apá ọtún : Abo tó ti dàgbà , akọ tó ti dàgbà , àti ọmọ tín - ń - tín tí wọn bí   Credit Line   Àwòrán àwọn eégbọn : CDC   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20 , 21   Omíyalé , àìsí ìmọtótó àti bí àwọn èèyàn ṣe ń ṣí kiri ń dá kún bí àwọn àrùn tí kòkòrò ń gbé kiri ṣe ń pọ sí i   Credit Line   FOTO UNACIONES  látọdọ U.S .  Army   Ǹjẹ Ipò Nǹkan Lè Dára Sí I ?  LÓDE ÒNÍ , Àjọ Ìlera Àgbáyé àtàwọn àjọ mìíràn tí ìlera àwọn aráàlú ń jẹ lọkàn ti ń ṣe ọkan - kò - jọkan ètò láti mójú tó bí àwọn àrùn ṣe ń tàn kálẹ àti láti ṣèkáwọ wọn .  Onírúurú àjọ ló ń pèsè ọpọ ìsọfúnni fún àǹfààní àwọn èèyàn , wọn sì ń ṣonígbọwọ àwọn ìwádìí lóríṣiríṣi láti lè kẹkọọ sí i nípa àwọn egbòogi tuntun àtàwọn ọnà tuntun tí a lè gbà kápá ìṣòro àwọn àrùn tí kòkòrò ń gbé kiri , èyí tó túbọ ń gbilẹ sí i .  Àwọn èèyàn lẹnì kọọkan àtàwọn àwùjọ lódindi tún lè ṣe ọpọ nǹkan láti kọ ara wọn lẹkọọ àti láti dáàbò bo ara wọn .  Síbẹ , dídáàbò bo ara ẹni kì í ṣe ohun kan náà pẹlú kíkápá àrùn kárí ayé .  Ọpọ àwọn ògbógi gbà gbọ pé ìfọwọsowọpọ àti àjọṣepọ gbogbo àgbáyé ṣe kókó kí akitiyan láti ṣèkáwọ àrùn tó lè kẹsẹ járí .  Nínú ìwé The Coming Plague  Newly Emerging Diseases in a World out of Balance , èyí tí akọròyìn Laurie Garrett , ẹni tó ti gba ẹbùn ẹyẹ Pulitzer Prize kọ , ó sọ pe :  Bí àjọṣe tó wà láàárín àwọn èèyàn àti láàárín àwọn orílẹ - èdè kárí ayé ṣe ń yára tẹ síwájú ń béèrè pé kí àwọn ẹdá èèyàn níbi gbogbo tí wọn bá wà lórí ilẹ - ayé má kàn wo àdúgbò wọn , àgbègbè wọn , tàbí orílẹ - èdè wọn gẹgẹ bí ibi tí àyíká wọn mọ .  Àwọn kòkòrò àrùn , àtàwọn kòkòrò tó ń gbé wọn kiri , kò mọ èyíkéyìí lára àwọn ààlà ìpínlẹ tí àwọn ẹdá èèyàn ṣe .   Bí àrùn bá bẹ sílẹ ní orílẹ - èdè kan , kì í ṣe àwọn orílẹ - èdè tó wà lẹgbẹẹ rẹ nìkan lèyí máa dá àníyàn sílẹ fún , àmọ gbogbo ayé lápapọ .  Àwọn ìjọba àwọn orílẹ - èdè kan àtàwọn èèyàn kan máa ń wà lójúfò láti kíyè sí ohunkóhun tó bá jẹ mọ àrùn  títí kan àwọn ètò tó wà fún kíkápá àrùn pàápàá  èyí tó ń wá láti orílẹ - èdè mìíràn yàtọ sí tiwọn .  Láfikún sí i , bí àwọn ìjọba kì í ṣeé ronú nípa ọjọ iwájú àti bí àwọn oníṣòwò ṣe ń fi ìwọra ṣòwò sábà máa ń ṣèdíwọ fún akitiyan táwọn orílẹ - èdè àgbáyé ń pawọ pọ ṣe .  Nínú ogun tí ẹdá èèyàn ń bá àrùn jà yìí , ǹjẹ àwọn kòkòrò àrùn ò ní ṣẹgun wa báyìí ?  Òǹṣèwé Eugene Linden , tó gbà pé àwọn kòkòrò máa ṣẹgun , sọ pé :  Àkókò tó kù fún wa láti kojú ìṣòro yìí ti kúrú gan - an .   Ìdí Tí A Fi Ní Ìrètí  Ìtẹsíwájú nínú ìmọ sáyẹǹsì àti ìmọ iṣẹ ẹrọ kò lè dúró lẹgbẹẹ àwọn àrùn tó ń pọ sí i .  Ká sòótọ , ọkan ṣoṣo péré ni ìṣòro àwọn àrùn tí kòkòrò ń gbé kiri wulẹ jẹ lára ọpọ ohun tó jẹ ewu fún ìlera ẹdá èèyàn .  Àmọ , ìdí wà láti ní ìrètí .  Bó tilẹ jẹ pé ńṣe làwọn onímọ sáyẹǹsì ṣẹṣẹ bẹrẹ sí lóye ìbáṣepọ dídíjú tó wà láàárín àwọn ohun alààyè , wọn gbà pé ilẹ ayé lágbára láti tún ara rẹ ṣe .  Ẹlẹdàá ti ṣe àgbáálá ayé wa lọnà tó máa fi lè tún àwọn ìṣẹdá tó ti bà jẹ ṣe .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn igi igbó tún máa ń hù padà níbi tí a bá ti gé wọn lulẹ , àjọṣe tó wà láàárín àwọn ohun alààyè tí kò ṣeé fojú rí , àwọn kòkòrò , àtàwọn ẹranko sì máa ń gún régé sí i bí àkókò ti ń lọ .  Èyí tó ṣe pàtàkì jù lọ ni pé , ọnà dídíjú tí a gbà ṣètò àwọn ìṣẹdá ilẹ ayé fi hàn pé Ẹlẹdàá kan wà , ìyẹn Ọlọrun , ẹni tó jẹ pé láti ìbẹrẹpẹpẹ ló ti ṣe àwọn ètò tí nǹkan yóò fi máa lọ geerege lórí ilẹ ayé .  Ọpọ àwọn onímọ sáyẹǹsì fúnra wọn gbà pé ọlọgbọn gíga kan ní láti wà tó ṣẹdá ilẹ ayé .  Láìsí àní - àní , àwọn tó jẹ aláròjinlẹ kò lè sẹ pé Ọlọrun wà .  Bíbélì sọ pé Ẹlẹdàá náà , Jèhófà Ọlọrun , jẹ alágbára ńlá gbogbo àti onífẹẹ .  Ó wù ú gidigidi pé ká láyọ .  Bíbélì tún ṣàlàyé pé nítorí ẹṣẹ àmọọmọdá ẹdá èèyàn àkọkọ , ìran èèyàn ti jogún àìpé , àìsàn àti ikú .  Ǹjẹ èyí túmọ sí pé a ti kégbèé ayérayé lé wa lórí , pé a óò máa jìyà títí ayé ni ?  Rárá o !  Ète Ọlọrun ni láti sọ ilẹ ayé di Párádísè , níbi tí àwọn ẹdá èèyàn á ti máa gbé ní ìrẹpọ pẹlú àwọn ìṣẹdá mìíràn , àti ńlá àti kékeré .  Bíbélì sọ àsọtẹlẹ pé ayé kan máa wà , níbi tí kò ti ní sí ìṣẹdá èyíkéyìí , yálà àwọn ẹranko tó tóbi fàkìàfakia tàbí àwọn kòkòrò tíntìntín , tí yóò jẹ ewu fún àwọn èèyàn .  Aísáyà 11 : 6 - 9 .  Láìsí àní - àní , àwọn èèyàn yóò kópa nínú iṣẹ bíbójútó àwọn ipò dáradára wọnyẹn  ìyẹn nípa mímú kí àjọṣe tó wà láàárín ẹdá èèyàn àti àjọṣe wọn pẹlú àwọn ìṣẹdá tó wà láyìíká wọn dán mọrán .  Ọlọrun pàṣẹ fún ẹdá èèyàn láti máa  bójú tó  ilẹ ayé .  Nínú Párádísè tó ń bọ lọjọ iwájú , àwọn èèyàn yóò ṣe iṣẹ yìí ní àṣeyege nípa ṣíṣègbọràn sí àwọn ìtọsọnà Ẹlẹdàá fúnra rẹ .  Nítorí náà , a lè máa fojú sọnà fún ọjọ náà nígbà tí  olùgbé kankan  kì  yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    Aísáyà 33 : 24 .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Kojú Ìṣòro Jíjẹ Ọmọ Àgbàtọ ?   Mi ò mọ nǹkan kan rárá nípa àwọn òbí tó bí mi lọmọ , ìyẹn sì máa ń múnú bí mi gidigidi .   Barbara , ọmọ ọdún mẹrìndínlógún .   Mi ò tiẹ mọ nǹkan kan páàpáà nípa ibi tí wọn bí mi sí gan - an tàbí àwọn òbí tó bí mi lọmọ .  Nígbà míì , mo máa ń ronú nípa rẹ láàárín òru .   Matt , ọmọ ọdún mẹsàn - án .   Nígbà tí mo bá ń bá àwọn alágbàtọ mi ṣe awuyewuye , mo máa ń ronú pé ó ṣeé ṣe kí àwọn òbí mi gan - gan lóye mi jù wọn lọ .  Mo mọ pé kò yẹ kí n máa ní irú èrò tí kò tọ bẹẹ lọkàn , àmọ mi ò sọ ọ létí wọn rí .   Quintana , ọmọ ọdún mẹrìndínlógún .  LÁÌSÍ àní - àní , jíjẹ ọmọ àgbàtọ ní àwọn ìṣòro tiẹ .  Ọpọlọpọ ọdọ ni irú àwọn èrò bí irú èyí tá a mẹnu kàn lókè yìí máa ń wà lọkàn wọn .  Ọpọ lára wọn máa ń wò ó pé bóyá káwọn ṣèwádìí láti mọ àwọn òbí àwọn gan - gan tàbí kí wọn máa ronú pé bóyá ayé àwọn ì bá dùn ju bó ṣe rí yìí lọ ká ní ọdọ wọn ni àwọn ń gbé .  Ṣùgbọn , kì í ṣe ìwọnyí nìkan làwọn ìṣòro tí wọn ń kojú .  Nínú àpilẹkọ tó ṣáájú lórí kókó yìí , a jíròrò díẹ lára àwọn èrò tí kò tọ tí àwọn ọdọ kan tí wọn gbà tọ máa ń ní nípa ara wọn .   Gbígbógun ti irú àwọn èrò tí ń múni rẹwẹsì bẹẹ ṣe pàtàkì tó o bá fẹ láti gbádùn ayé rẹ gẹgẹ bí ọmọ tí wọn gbà tọ .  Àmọ , kí ni díẹ lára àwọn ìṣòro mìíràn tó lè jẹ yọ , kí sì làwọn ìgbésẹ pàtàkì tó o lè gbé láti kojú wọn ?  Ṣé Òbí Ni Wọn Jẹ fún Mi Lóòótọ ?  Ọmọkùnrin ọlọdún mẹtàlá kan tó ń jẹ Jake sọ pé òun máa ń ronú ṣáá nípa ìyá tó bí òun lọmọ .  Èyí ni kò jẹ kí àjọṣe òun àtàwọn alágbàtọ rẹ gún régé .  Ó sọ pé :  Nígbàkigbà tí orí mi bá ń gbóná , ohun tí mo máa ń sọ ni pé ,  Ìwọ kọ ni ìyá mi kẹ  o ò kàn lè máa fi ìyà jẹ mí bẹẹ yẹn !    Bí ìwọ náà ṣe rí ọrọ yìí sí , ìbéèrè pàtàkì kan wà tí Jake ní láti wá ìdáhùn sí , ìyẹn ni pé : Ta ló yẹ kó kà sí ìyá rẹ ?  Bó bá jẹ pé wọn gbà ọ tọ ni , irú ìbéèrè yìí lè máa jà gùdù lọkàn rẹ , pàápàá bó o bá ń ronú pé ó ṣeé ṣe kí àwọn òbí rẹ gan - gan bójú tó ọ dáadáa ju bí àwọn alágbàtọ rẹ ṣe ń ṣe lọ .  Àmọ , ṣé bíbímọ sáyé nìkan ló ń fi hàn pé èèyàn jẹ òbí ?  Ìyá tó jẹ alágbàtọ Jake kò rò bẹẹ o .  Jake sọ pé :  Ìyá tó tọ mi máa ń sọ pé ,  Bẹẹ ni o , èmi gan - an ni ìyá rẹ .  Bó tilẹ jẹ pé ọtọ lẹni tó bí ẹ , èmi ni ìyá rẹ báyìí .    Nígbà tí tọkọtaya kan bá gba ọmọ kan sọdọ wọn láti máa bójú tó o , láti máa gbọ bùkátà lórí rẹ , àti láti máa tọ ọ , ní tòótọ wọn ti di òbí fún ọmọ náà nìyẹn .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ohun tí ìjọba orílẹ - èdè tó ò ń gbé kà wọn sí náà nìyẹn .  Àmọ , ǹjẹ Ọlọrun kà wọn sí òbí rẹ gan - gan ?  Gbé ọràn ọmọ kan tó gbé ọdọ alágbàtọ yẹ wò , ìyẹn Jésù Kristi .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé èyí ni ọràn gbígba ọmọ tọ tó lókìkí jù lọ nínú ìtàn .  Jésù kì í ṣe ọmọ bíbí Jósẹfù tó jẹ káfíńtà , síbẹ Jósẹfù gbà láti máa tọ Jésù gẹgẹ bí ọmọ rẹ gan - gan .  Bí Jésù ṣe ń dàgbà , ǹjẹ ó bẹrẹ sí ṣọtẹ sí ọlá àṣẹ Jósẹfù ?  Rárá o , kàkà bẹẹ , Jésù mọ pé ohun tí Ọlọrun fẹ ni pé kí òun ṣègbọràn sí bàbá tó gba òun ṣọmọ .  Jésù mọ nípa òfin kan tí Jèhófà fún àwọn ọmọ Ísírẹlì dáadáa .  Òfin wo nìyẹn ?  Bọlá fún Baba Rẹ àti Ìyá Rẹ  Ìwé Mímọ sọ fún àwọn èwe pé :  Bọlá fún baba rẹ àti ìyá rẹ .   Bíbélì sábà máa ń lo ọrọ náà ,  bíbọlá fúnni  láti tọka sí bíbọwọ fúnni , bíbuyì fúnni , àti gbígba ti ẹni rò .  O lè máa fi irú ọlá bẹẹ hàn sí àwọn alágbàtọ rẹ nípa jíjẹ onínúure sí wọn , bíbọwọ fún ipò wọn gẹgẹ bí òbí , wíwà ní ìfohùnṣọkan pẹlú wọn , àti wíwà ní ìmúratán láti ṣe ohunkóhun tí wọn bá ní kó o ṣe , níwọn ìgbà tí ohun náà bá ti tọnà .  Àmọ , kí ló yẹ kó o ṣe láwọn ìgbà tó bá dà bíi pé àwọn alágbàtọ rẹ kò ṣe ohun tó o rò pé ó tọnà ?  Kò sí àní - àní pé ìyẹn á máa ṣẹlẹ .  Gbogbo òbí ló jẹ aláìpé , ì báà jẹ alágbàtọ tàbí òbí tó bí ọ lọmọ .  Wíwo àwọn àléébù wọn lè mú kó nira gan - an fún ọ láti ṣègbọràn sí wọn .  Abájọ tó fi jẹ pé nírú àwọn ìgbà bẹẹ , ó ṣeé ṣe kó o máa ronú pé ọmọ tí wọn gbà tọ kúkú ni ọ , torí náà bóyá kò yẹ kó o ṣègbọràn sí wọn nítorí ìyẹn .  Àmọ , ǹjẹ ó yẹ kí ìyẹn dín ọwọ tó o ní fún wọn kù ?  Ríronú nípa àpẹẹrẹ Jésù lè ràn ọ lọwọ lórí èyí .  Rántí pé , ẹni pípé ni .  Àmọ bàbá tó gbà á ṣọmọ kì í ṣe ẹni pípé ; bẹẹ ni ìyá tó bí i náà kì í ṣe ẹni pípé .  Nígbà náà , ó dájú pé àwọn ìgbà kan á wà tí Jésù á máa rí i pé àwọn òbí òun ṣe àṣìṣe .  Ǹjẹ ó ṣọtẹ sí bí Jósẹfù ṣe ń lo ipò orí rẹ bó tilẹ jẹ pé ẹdá aláìpé ni tàbí bí Màríà ṣe ń ṣe àṣìṣe nínú bó ṣe ń ṣe ojúṣe rẹ gẹgẹ bí ìyá ?  Rárá o .  Bíbélì sọ fún wa pé bí Jésù ṣe ń dàgbà , ó  ń bá a lọ ní fífi ara rẹ sábẹ  àwọn òbí rẹ .  Lúùkù 2 : 51 .  Ó dára ná , nígbà tí ìwọ àtàwọn alágbàtọ rẹ kò bá jọ fohùn ṣọkan lórí ohun kan , ó lè dá ọ lójú hán - ún hán - ún pé wọn kò tọnà .  Àmọ , o ní láti gbà pé aláìpé ni ìwọ náà .  Nítorí náà , ó dájú pé láwọn ìgbà míì ìwọ náà lè má tọnà .  Èyí ó wù kó jẹ , ṣé ohun tó dára jù kọ ni pé kó o tẹ lé àpẹẹrẹ Jésù ?  Ṣíṣe bẹẹ yóò ràn ọ lọwọ láti ṣègbọràn .  Ṣùgbọn , ìdí tó túbọ ṣe pàtàkì wà tó fi yẹ kó o ṣègbọràn sí àwọn òbí rẹ .  Bíbélì sọ pé :  Ẹyin ọmọ , ẹ jẹ onígbọràn sí àwọn òbí yín nínú ohun gbogbo , nítorí èyí dára gidigidi nínú Olúwa .   Dájúdájú , ṣíṣègbọràn yóò mú inú Baba rẹ ọrun dùn .  Ó sì fẹ kó o kọ ìgbọràn nítorí pé ó fẹ kí ìwọ náà jẹ aláyọ .  Ọrọ Ọlọrun rọ àwọn èwe láti máa ṣègbọràn , ó sì tún fi kún un pé ,  kí nǹkan lè máa lọ dáadáa fún ọ , kí ìwọ sì lè wà fún àkókò gígùn lórí ilẹ ayé .   Éfésù 6 : 3 .  Mímú Kí Àjọṣe Ìwọ Àtàwọn Alágbàtọ Rẹ Túbọ Dán Mọrán  Láti mú kí àjọṣe ìwọ àtàwọn alágbàtọ rẹ dán mọrán , àwọn ohun mìíràn wà tó o ní láti ṣe yàtọ sí bíbọlá fún wọn àti ṣíṣègbọràn sí wọn .  Ó dájú pé , wàá fẹ kí ilé yín tòrò , kí ìfẹ sì jọba níbẹ .  Ojúṣe àwọn alágbàtọ rẹ ni láti mú kí ilé yín jẹ irú ibi àlàáfíà bẹẹ .  Àmọ , ìwọ náà lè kó ipa pàtàkì nínú ọrọ yìí .  Lọnà wo ?  Lákọọkọ , wá ọnà láti dojúlùmọ àwọn alágbàtọ rẹ dáadáa .  Béèrè lọwọ wọn nípa ìgbésí ayé wọn àtẹyìnwá , ìrírí tí wọn ti ní nígbèésí ayé , àtàwọn ohun tí wọn nífẹẹ sí .  Máa fọràn lọ wọn bí ohun kan bá jẹ ẹdùn ọkàn fún ọ , kó o wá àsìkò tí ara tù wọn , tí ara wọn sì balẹ láti tẹtí gbọ ọrọ rẹ .  Èkejì , wá ọnà tó o fi lè mú kí ètò ìdílé máa lọ geerege , irú bíi ṣíṣe àwọn iṣẹ ilé tó bá yẹ láìsí pé wọn ṣẹṣẹ ń sọ fún ọ .  Àmọ , ọràn ti àwọn òbí rẹ gan - gan ńkọ ?  Ká ní o pinnu láti wá wọn rí , tàbí ká ní wọn pinnu láti wá ọ rí , ǹjẹ ó yẹ kí èyí ba àjọṣe tó o ti ní pẹlú àwọn alágbàtọ rẹ jẹ ?  Láyé ìgbà kan , àwọn àjọ tó ń bójú tó ọmọdé kì í sábà fún àwọn òbí ní ìsọfúnni nípa ibi tí wọn ti lè rí ọmọ wọn tàbí kí wọn fún ọmọ ní ìsọfúnni nípa ibi tí àwọn òbí rẹ wà .  Àmọ , lóde òní , àwọn ìlànà tó wà láwọn orílẹ - èdè kan kò fi bẹẹ rin kinkin lórí ọràn yìí mọ , ó sì ti ṣeé ṣe fún ọpọ àwọn ọmọ tí wọn gbà tọ láti rí àwọn òbí wọn tí wọn ò dá mọ rárá .  Ṣùgbọn , ó ṣeé ṣe kí àwọn ìlànà orílẹ - èdè rẹ lórí ọràn gbígba ọmọ tọ yàtọ sí èyí .  Bó ti wù kó rí , ìwọ fúnra rẹ lo máa pinnu , bóyá kó o wá àwọn òbí rẹ gan - gan rí tàbí kó o máà wá wọn rí , ìpinnu yìí sì lè má rọrùn láti ṣe .  Èrò oríṣiríṣi ló máa ń wá sọkàn àwọn ọdọ tí wọn gbà tọ lórí ọràn yìí .  Àwọn kan máa ń yán hànhàn láti wá àwọn òbí wọn rí ; àwọn mìíràn sì ti pinnu pé àwọn ò ní wá wọn .  Àmọ ṣá o , jẹ kó dá ọ lójú pé ọpọ ọdọ tí wọn gbà tọ ló ti rí àwọn òbí wọn , láìsí pé àjọṣe tí wọn ní pẹlú àwọn alágbàtọ wọn bà jẹ .  Gba ìmọràn lọdọ àwọn alágbàtọ rẹ tàbí lọdọ àwọn ọrẹ tó dàgbà dénú nínú ìjọ Kristẹni .  Gbé ìpinnu rẹ yẹ wò dáadáa , kó o sì ro ọrọ náà sọtùn - ún sósì kó o tó gbé ìgbésẹ èyíkéyìí .  Òwe 14 : 15 sọ pé ,  afọgbọnhùwà máa ń ronú nípa àwọn ìṣísẹ ara rẹ .   Bó o bá pinnu láti wá àwọn òbí rẹ gan - gan rí , sapá láti mú un dá àwọn alágbàtọ rẹ lójú pé o ṣì nífẹẹ wọn àti pé ọwọ tó o ní fún wọn kò ní dáwọ dúró .  Lọnà yẹn , bó o ṣe ń mọ kúlẹkúlẹ nípa àwọn òbí rẹ tó fi ọ sọdọ alágbàtọ nígbà pípẹ sẹyìn , àjọṣe tó wà láàárín ìwọ àtàwọn alágbàtọ tó tọ ọ dàgbà tó sì bójú tó ọ kò ní bà jẹ .  Mú Kí Àjọṣe Ìwọ àti Baba Rẹ Ọrun Túbọ Dán Mọrán  Ọpọ àwọn ọdọ tí wọn gbà tọ ló máa ń bẹrù pé àwọn òbí tó gbà wọn tọ lè pa wọn tì .  Wọn máa ń ṣàníyàn pé àwọn alágbàtọ wọn lè fi àwọn sílẹ bí àwọn òbí wọn gan - gan ṣe fi wọn sílẹ .  Láìsí àní - àní , irú àwọn ìbẹrù bẹẹ lè máa wá sí ọ lọkàn .  Síbẹ , rántí ọrọ ọlọgbọn yìí :  Kò sí ìbẹrù nínú ìfẹ , ṣùgbọn ìfẹ pípé a máa ju ìbẹrù sóde .   Má ṣe jẹ kí ìbẹrùbojo pé àwọn alágbàtọ rẹ lè fi ọ sílẹ gbà ọ lọkàn .  Kàkà bẹẹ , mú kí ìfẹ tó o ní sí àwọn ẹlòmíràn pọ sí i , títí kan gbogbo àwọn tó wà nínú ìdílé náà .  Àmọ ṣá o , lékè gbogbo rẹ , mú kí ìfẹ tó o ní fún Baba rẹ ọrun , Jèhófà Ọlọrun , pọ sí i .  Atóófaratì ni , tí kò lè fi àwọn ọmọ rẹ olóòótọ sílẹ láé .  Ó sì lágbára láti mú ìbẹrù rẹ kúrò .  Fílípì 4 : 6 , 7 .  Obìnrin kan tó ń jẹ Catrina , tí wọn gbà tọ nígbà tó wà lọmọdé , sọ pé kíka Bíbélì ti ran òun lọwọ gan - an láti túbọ sún mọ Ọlọrun , ó sì ti jẹ kí ìgbésí ayé òun dùn kó sì nítumọ .  Ó sọ pé níní àjọṣe tímọtímọ pẹlú Jèhófà  ṣe pàtàkì gidigidi nítorí pé Baba wa ọrun mọ bí ọràn ṣe rí lára wa .   Ẹsẹ Ìwé Mímọ tí Catrina yàn láàyò ni Sáàmù 27 : 10 , tó sọ pé :  Bí ó bá ṣẹlẹ pé baba mi àti ìyá mi fi mí sílẹ , àní Jèhófà tìkára rẹ yóò tẹwọ gbà mí .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà ,  Kí Nìdí Tí Wọn Fi Fi Mí Sọdọ Alágbàtọ ?   nínú ìtẹjáde Jí ! ti May 8 , 2003 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Wá ọnà láti dojúlùmọ àwọn alágbàtọ rẹ dáadáa  Ẹ Wá Gbọ Àsọyé fún Gbogbo Èèyàn  Àwọn Wo Ló Ń Fi Ògo fún Ọlọrun Lónìí ?   Lójú àwọn ẹlẹsìn , ó lè jẹ ohun ìyàlẹnu pé ká tún ṣẹṣẹ máa sọrọ nípa fífi ògo fún Ọlọrun .  Ṣebí Ọlọrun ni Ẹni Gíga Jù Lọ , Ọba Aláṣẹ ayé òun ọrun .  Báwo wá ni èèyàn lásán - làsàn ṣe lè máa fi ògo fún un ?  Èèyàn lè fi ògo fún un , nítorí pé Bíbélì gbà wá níyànjú láti  bẹrù Ọlọrun , kí  a  sì fi ògo fún un .   Ọnà kan tá a lè gbà ṣe èyí ni nípa  gbígbọ ọrọ Ọlọrun àti pípa á mọ .   Dájúdájú , nípa kíkẹkọọ Bíbélì àti fífi ìlànà rẹ sílò nínú ìgbésí ayé wa , á ṣeé ṣe fún wa láti fi ògo àti ọlá fún Jèhófà Ọlọrun , Ẹni tó ni Bíbélì .  Àmọ , àwọn wo ló ń fi ògo fún Ọlọrun lọnà yìí ?  Ọkẹ àìmọye èèyàn ló ń sọ pé ẹlẹsìn làwọn , àmọ ṣé kìkì nípa jíjẹ ẹlẹsìn lèèyàn fi lè fi ògo fún Ọlọrun ni ?  Báwo ló ṣe lè dá wa lójú pé ọnà tí à ń gbà jọsìn dùn mọ Ọlọrun nínú , tí èyí á sì tipa bẹẹ fi ògo fún un ?  A óò dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí nínú àsọyé tó ń tani jí náà ,  Àwọn Wo Ló Ń Fi Ògo fún Ọlọrun Lónìí ?   Àsọyé fún gbogbo èèyàn yìí ni a óò sọ ní àwọn àpéjọ àgbègbè àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bẹrẹ láti oṣù October .  Ọgọrọọrún irú àpéjọ bẹẹ la ó ṣe jákèjádò ayé .  Bí o bá fẹ mọ ibi tó sún mọ ọ jù lọ , kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ tàbí kó o kọwé sí àwọn tó ṣe ìwé ìròyìn yìí .  Ìtẹjáde Ilé Ìṣọ wa ti May 1 , 2003 , ṣètòlẹsẹẹsẹ àwọn ibi tí a ó ti ṣe àpéjọ náà ní Nàìjíríà .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  June 8 , 2003  Kí Ló Ń ṣẹlẹ Sí Àwọn Ìlànà Rere ?  Ńṣe làwọn ìlànà ayé yìí ń yára yí padà tí wọn sì ń burú sí i .  Ipa wo làwọn ìlànà tó ń yí padà wọnyí ní lórí rẹ ?  3 Ìdí Táwọn Ìlànà Fi Ń Yí Padà  4 Àwọn Ìlànà Rere Ń jó Àjórẹyìn  7 Ìlànà Rere Tó Ń Jó Àjórẹyìn Yìí Ipa Wo Ló Ń ní Lórí rẹ ?  10 Ìjọba Kan Tí Yóò Rọ Mọ Àwọn Ìlànà Ọlọrun  12 Ǹjẹ O Mọ ?  13 Àwọn Àrùn Tí Kòkòrò Ń gbé Kiri Ìṣòro Tí Ń Gbilẹ  16 Kí Ló Dé Tí Wọn Tún Fi Ń Padà Wá ?  21 Ǹjẹ Ipò Nǹkan Lè Dára Sí I ?  23 Omi Ohun Iyebíye Tó Ń Mú Ká Wà Láàyè  25 Àwọn Ọmọ Ogun Tó Ń Yan Lọ !  32  Mo Ní Láti Mọ Sí I   Yẹra fún Sísọ Ọrọ Tó Máa Ń Dunni 26  Kí ni Bíbélì sọ nípa irú ọrọ tó yẹ ká máa sọ sí àwọn ẹlòmíràn ?  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Kojú Ìṣòro Jíjẹ Ọmọ Àgbàtọ ?  29 Kà nípa bí ọdọ kan ṣe lè kojú ìṣòro jíjẹ ọmọ àgbàtọ tí yóò sì ṣàṣeyọrí .  Ìdí Táwọn Ìlànà Fi Ń Yí Padà   Kí ló ṣe pàtàkì jù lọ nígbèésí ayé ?   Ìbéèrè yìí ni wọn béèrè lọwọ àwọn èèyàn tó tó ẹgbẹrún lọnà àádọta  50,000  ní ọgọta orílẹ - èdè .  Àjọ Aṣèwádìí tó ń jẹ Gallup sọ pé , èsì tó wọpọ ní ibi púpọ jù lọ lágbàáyé ni  kéèyàn ní ìdílé aláyọ  àti  kéèyàn ní ìlera tó jíire .   BÉÈYÀN bá kọkọ gbọ ìdáhùn àwọn èèyàn yìí , á dà bí ẹni pé irú àwọn ìlànà dáradára kan náà ni gbogbo ayé lápapọ ń tẹ lé .  Àmọ , kì í ṣe bí wọn kúkú ṣe sọ ọ lẹnu yẹn náà ni nǹkan rí .  Láyé àtijọ , àwọn ìlànà ẹsìn àtàwọn ìlànà ìwà rere tó ti wà látayébáyé làwọn èèyàn máa ń tẹ lé .  Àmọ , kíákíá ni nǹkan ń yí padà báyìí .  Nígbà tí olùwádìí nì , Marisa Ferrari Occhionero ń sọ nípa bí nǹkan ṣe ń lọ ní orílẹ - èdè Ítálì , ó sọ pé :  Ìṣesí àwọn èwe ìwòyí fi hàn pé wọn ò fi bẹẹ ka àwọn ìlànà táwọn òbí wọn ń tẹ lé sí mọ , bẹẹ ni wọn ò ka àwọn ìlànà tó ti wà látayébáyé àtàwọn ìlànà ẹsìn sí pàtàkì mọ .   Ohun kan náà ló ń ṣẹlẹ sí gbogbo èèyàn yíká ayé , àtọmọdé àtàgbàlagbà .  Ọjọgbọn Ronald Inglehart , tó jẹ olùṣekòkárí ètò kan tí wọn pè ní Wíwádìí Bí Àwọn Èèyàn Ṣe Ń Hùwà Rere Sí Lágbàáyé , sọ pé :  Ẹrí tó túbọ ń pọ sí i ń fi hàn pé àwọn ìyípadà kíkàmàmà ń wáyé nínú ojú táwọn èèyàn fi ń wo nǹkan kárí ayé .   Kí ló ń fa àwọn ìyípadà yìí ?  Inglehart sọ pé :  Àwọn ìyípadà wọnyí ń fi hàn pé ìyípadà ti ń wáyé nínú ètò ọrọ ajé àti ìmọ iṣẹ ẹrọ .   Bí àpẹẹrẹ , ìwádìí tí Àjọ Aṣèwádìí tó ń jẹ Gallup ṣe fi hàn pé , láwọn orílẹ - èdè tó ti rọwọ mú ,  ọwọ ẹyìn  làwọn èèyàn to iṣẹ sí nínú àwọn nǹkan tó ṣe pàtàkì jù lọ nígbèésí ayé .  Ṣùgbọn láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , kéèyàn níṣẹ lọwọ ló jẹ wọn lógún jù lọ !  Òótọ ni , nígbà táwọn èèyàn ò bá rọwọ họrí , bí wọn á ṣe máa rí ohun tí wọn nílò lójúmọ ló máa ń ṣe pàtàkì sí wọn jù .  Àmọ bí àwọn orílẹ - èdè bá ṣe wá ń lówó sí i , àwọn èèyàn á bẹrẹ sí gbájú mọ àwọn nǹkan bíi níní ìlera tó dára , níní ìdílé aláyọ , àti ṣíṣe ohunkóhun tó bá sáà ti wà lọkàn ẹni .  Pẹlú bí ìmọ iṣẹ ẹrọ ṣe ń tẹ síwájú , ó dájú pé àwọn ìlànà tó ṣẹṣẹ ń dóde yìí máa nípa lórí àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .  Ìwé ìròyìn kan tó ń jẹ The Futurist sọ pé :  Àwọn ohun tí à ń rí àtàwọn ohun tí à ń gbọ sétí ló ń pinnu ohun tá a gbà gbọ àti ìlànà tí à ń tẹ lé .   Nípa bẹẹ , ipa kékeré kọ làwọn ilé iṣẹ ìròyìn ti ní lórí àwọn ìlànà táwọn èèyàn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé ń tẹ lé .  Ìwé ìròyìn náà fi kún un pé :  Gbogbo ayé pátá làwọn ilé iṣẹ ìròyìn wọnyí ti ń nípa lórí àwọn èèyàn .   Irú àwọn ìyípadà wo là ń rí nínú ìwà àti ìṣesí àwọn èèyàn ?  Ọnà wo làwọn ìlànà tó ń yí padà yìí ń gbà nípa lórí rẹ àti lórí ìdílé rẹ ?  Àwọn Ìlànà Rere Ń jó Àjórẹyìn  ARA ẹbùn títóbi jù lọ tí àwọn òbí lè fún àwọn ọmọ wọn ni ojúlówó ìfẹ àtàwọn ìlànà tí àwọn fúnra wọn ń tẹ lé , tí kì í ṣe èyí tí wọn kàn ń fẹnu lásán sọ .  Láìsí àwọn ìlànà bíbójúmu , òfúùtùfẹẹtẹ ni ìgbésí ayé á wulẹ jẹ .  Àwọn ìlànà rere máa ń jẹ káyé ẹni nítumọ .  Wọn máa ń jẹ kéèyàn mọ àwọn ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ nígbèésí ayé .  Wọn ń jẹ kéèyàn mọ irú ìwà tó yẹ kí ọmọlúwàbí máa hù àtàwọn tí kò yẹ .  Síbẹ náà , ńṣe làwọn ìlànà tó ti wà látọjọ pípẹ ń yára yí padà .  Bí àpẹẹrẹ , Ọjọgbọn Ronald Inglehart sọ pé  ńṣe ni àṣà ìbálòpọ táwọn èèyàn ń gùn lé báyìí túbọ ń fún wọn lómìnira láti tẹ ìfẹ ìbálòpọ wọn lọrùn bó ṣe wù wọn àti láti máa ṣe ohunkóhun tó bá ṣáà ti wà lọkàn wọn .   Nínú ìwádìí kan tí Àjọ Aṣèwádìí tó ń jẹ Gallup ṣe ní orílẹ - èdè mẹrìndínlógún lọdún 1997 , wọn béèrè lọwọ àwọn èèyàn ibẹ pé kí ni èrò wọn nípa bí àwọn èèyàn ṣe ń bímọ láìṣègbéyàwó .  Àbájáde ìwádìí náà ni pé :  Ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún tàbí jù bẹẹ lọ àwọn èèyàn ní àwọn orílẹ - èdè kan ní apá Ìwọ Oòrùn Yúróòpù ló fara mọ irú ìgbésí ayé tó ṣẹṣẹ dóde yìí , nígbà táwọn tó fara mọ ọn ní orílẹ - èdè Singapore àti Íńdíà kò tó ìdá mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún .   Àwọn kan tiẹ sọ pé òmìnira láti ní ìbálòpọ bó ṣe wuni yìí dára gan - an ni .  Àmọ ṣá o , ìwé pẹlẹbẹ kan tó ń jẹ The Rise of Government and the Decline of Morality , èyí tí ọgbẹni James A .  Dorn kọ sọ pé ,  bí àwọn ọmọ tí wọn ń bí láìṣègbéyàwó ṣe pọ rẹkẹrẹkẹ  àti  bí àwọn ìdílé ṣe ń tú ká  jẹ  ẹrí tó ń fi hàn gbangba pé ìwà ìbàjẹ ti gbilẹ sí i láwùjọ .   Àwọn Ìlànà Rere Mìíràn Náà Ń Jó Àjórẹyìn  Àwọn ìlànà rere mìíràn táwọn èèyàn ti ń tẹ lé tipẹtipẹ náà ti ń di nǹkan ìgbàgbé báyìí .  Ètò kan tí wọn pè ní Wíwádìí Bí Àwọn Èèyàn Ṣe Ń Hùwà Rere Sí Lágbàáyé , èyí tí Ọjọgbọn Inglehart jẹ aṣáájú fún ròyìn pé , ńṣe ni àṣà  àìbọwọ fún àwọn aláṣẹ túbọ ń peléke sí i  láwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà lágbàáyé .  Ìlànà rere mìíràn tó ti wà látayébáyé ni kíkáràmáásìkí iṣẹ .  Àmọ , ẹrí fi hàn pé ìlànà yìí náà ń wó lulẹ .  Ní orílẹ - èdè Amẹríkà , Àjọ Tó Ń Rí Sí Ìdàgbàsókè Àwọn Òwò Aládàáni fọrọ wá àwọn agbanisíṣẹ tó lé ní ìlàjì mílíọnù lẹnu wò .   Ìdá mọkànlélọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò ọhún ló sọ pé kò rọrùn láti rí àwọn èèyàn láti ṣe àwọn iṣẹ tó wà nílẹ , ìdá mọkànlélógún nínú ọgọrùn - ún sì sọ pé iṣẹ táwọn tí wọn ń gbà síṣẹ ń ṣe kò kúnjú ìwọn rárá .   Agbanisíṣẹ kan sọ pé :  Ńṣe ló túbọ ń ṣòro láti rí àwọn òṣìṣẹ tó ń wá síbi iṣẹ ju ẹẹkan lọ lọsẹ , tí wọn ń tètè dé , tí wọn ò sì mutí yó .   Ètò ọrọ ajé tí kò lọ déédéé lè jẹ ohun tó ń fa àìṣe déédéé lẹnu iṣẹ yìí .  Bí èrè táwọn iléeṣẹ ń jẹ ṣe ń dín kù , bẹẹ làwọn agbanisíṣẹ ń dá àwọn òṣìṣẹ dúró tàbí kí wọn máà fún wọn láwọn àǹfààní kan tó tọ sí wọn .  Ìwé ìròyìn kan tó ń jẹ Ethics  Behavior sọ pé :  Àwọn òṣìṣẹ tí wọn ò fòótọ inú bá lò yìí á wá bẹrẹ sí hu àwọn ìwà tí kò bójú mu sáwọn tó gbà wọn síṣẹ .  Wọn ò ní fi tọkàntara ṣiṣẹ mọ nítorí pé ó lè dọla kí wọn sọ fún wọn pé kò síṣẹ mọ .   Ohun mìíràn tó tún fi hàn gbangba pé ayé ti bà jẹ ni àìmọwàáhù àti àìkì í bọwọ fúnni tó ń peléke sí i .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní orílẹ - èdè Ọsirélíà sọ pé :  Ó fẹrẹẹ tó ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn òṣìṣẹ tó sọ pé ìwà àìlọwọ táwọn èèyàn máa ń hù nínú ọfíìsì kì í jẹ káwọn láyọ .   Nígbà tí wọn sì fọrọ wá àwọn oníṣòwò kàǹkàkàǹkà ní orílẹ - èdè Amẹríkà lẹnu wò ,  ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn tó fèsì ló sọ pé àìbọwọ fúnni nínú ìṣòwò ti lọ sókè sí i .   Gẹgẹ bí ohun tí àjọ kan tó ń ṣojú fún ilé iṣẹ ìròyìn CNN sọ ,  Àìkìí bọwọ fún àwọn oníbàárà ti wá wọpọ débi pé , nǹkan bí ìlàjì àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò nínú ìwádìí kan ló sọ pé àwọn ti bínú jáde nínú ilé ìtajà kan láìra ohunkóhun nínú ọdún tó kọjá látàrí èyí .  Ìdajì sọ pé àwọn sábà máa ń rí i táwọn èèyàn á máa pariwo sọrọ lórí tẹlifóònù alágbèéká tàbí kí wọn máa lò ó lọnà tó ń múnú bíni .  Awakọ mẹfà nínú mẹwàá sì sọ pé gbogbo ìgbà làwọn máa ń rí i táwọn èèyàn máa ń wakọ lọnà tí kò bójú mu rárá tàbí lọnà àìbìkítà .   Báwo Ni Ìwàláàyè Èèyàn Ṣe Ṣeyebíye Tó ?  Ìgbà mìíràn wà táwọn èèyàn á sọ pé àwọn ní  àwọn ìlànà dáradára  kan tí àwọn ń tẹ lé , àmọ ọrọ ẹnu lásán lèyí sábà máa ń jẹ , wọn kì í fi ṣèwà hù .  Bí àpẹẹrẹ , Àjọ Tó Ń Rí sí Híhu Ìwà Ọmọlúwàbí Lágbàáyé fọrọ wá àwọn èèyàn kan tí wọn ṣojú fún ogójì orílẹ - èdè lẹnu wò .  Ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún wọn ló mú  bíbọwọ fún ìwàláàyè  gẹgẹ bí ọkan lára ìlànà rere márùn - ún tó ṣe  pàtàkì jù lọ .    Àmọ , kí là ń rí nínú ìwà àwọn èèyàn ?  Kò sí tàbí ṣùgbọn pé àwọn orílẹ - èdè tó lọrọ lágbàáyé ní àwọn ohun tí wọn lè fi mú púpọ nínú ìyà tó ń jẹ aráyé kúrò .  Àmọ , ìwé kan tí Carol Bellamy , tó jẹ olùdarí àgbà fún Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣètò fún Àwọn Ọmọdé kọ sọ lọdún 1998 pé , àìjẹunrekánú  ló ń fa ikú ohun tó ju ìlàjì lọ lọdọọdún nínú nǹkan bíi mílíọnù méjìlá àwọn ọmọ tí kò tíì pé ọdún márùn - ún tí wọn ń kú láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà .  Àwọn èèyàn ò tíì kú tó bẹẹ rí látìgbà tí àrùn Black Death ti pa àwọn èèyàn lọ rẹkẹrẹkẹ ní ilẹ Yúróòpù ní ọrúndún kẹrìnlá .   Irú àwọn ìròyìn báwọnyí máa ń dáyà já ẹnikẹni tó bá mọyì ìwàláàyè ẹdá èèyàn .  Bellamy fi kún un pé :  Síbẹ , ìṣòro àìjẹunrekánú tó kárí ayé yìí kò jẹ nǹkan kan lójú àwọn tó lè wá nǹkan ṣe sí i , láìka bí ìmọ sáyẹǹsì ṣe túbọ ń fẹrí hàn sí i nípa àwọn ewu tó wà nínú ìṣòro náà .  Bí èrè àwọn iléeṣẹ ńláńlá ṣe máa túbọ lọ sókè sí i lọjà àgbáyé ni wọn ń fojoojúmọ ayé gbọ dípò tí wọn ì bá fi ṣú já ìparun ńláǹlà tí ìṣòro àìjẹunrekánú lè fà tàbí àwọn àǹfààní pàtàkì tó wà bákan náà nínú jíjẹ oúnjẹ aṣaralóore .   Ojú ṣákálá táwọn èèyàn fi ń wo ìwàláàyè ẹdá èèyàn ti fara hàn lágbo ìmọ ìṣègùn náà .  Lóhun tí kò tíì pẹ rárá sígbà tá a wà yìí , ìyẹn níbẹrẹ àwọn ọdún 1970 , bí wọn bá bí ọmọ kan lọmọ oṣù mẹfà , kò dájú pé ọmọ náà á yè .  Àmọ lọjọ òní , ohun tó tó ìdá ogójì nínú ọgọrùn - ún irú àwọn ọmọ tóṣù wọn ò pé bẹẹ ló ṣeé ṣe kí wọn yè é .  Ẹ ò rí i pé ìyàlẹnu gbáà ló jẹ pé , pẹlú ìtẹsíwájú yìí , oyún tí wọn fojú bù pé àwọn èèyàn ń ṣẹ dà nù jákèjádò ayé lọdọọdún tó ogójì mílíọnù sí ọgọta mílíọnù !  Èyí tó pọ jù nínú àwọn oyún tí wọn ń ṣẹ wọnyí ló sì jẹ pé ọsẹ bíi mélòó kan péré ló kù kí wọn tó àwọn ọmọ tóṣù wọn ò pé táwọn dókítà ń ṣiṣẹ àṣelàágùn láti gbà là !  Ǹjẹ èyí kò fi hàn pé ńṣe ni ìlànà ìwà rere túbọ ń jó àjórẹyìn sí i lọnà kíkàmàmà ?  Aráyé Nílò Ìtọsọnà Láti Mọ Ohun Tó Tọ  Nígbà tí Àjọ Aṣèwádìí tó ń jẹ Gallup béèrè ìbéèrè náà ,  Kí ni kò fi bẹẹ ṣe pàtàkì rárá nígbèésí ayé ?   lọwọ àwọn èèyàn , ọpọ jù lọ àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò ló sọ pé  ṣíṣe gbogbo ohun tí ìsìn mi bá sọ  wà lára ohun méjì tí kò fi bẹẹ ṣe pàtàkì .  Abájọ tó jẹ pé ńṣe ni iye àwọn tó ń lọ sí sọọṣì ń fi ojoojúmọ dín kù .  Ọjọgbọn Inglehart sọ pé , aásìkí táwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ayé ń gbádùn ti  mú kí ọkàn wọn balẹ lọnà tí kò tíì sírú ẹ rí  àti pé  èyí ti mú kí àwọn èèyàn má fi bẹẹ rí ìwúlò ìfọkànbalẹ tí ìsìn ti máa ń pèsè látọjọ pípẹ .   Báwọn èèyàn ò ṣe fi bẹẹ ní ìgbọkànlé nínú ìsìn mọ náà ni wọn ò fi bẹẹ ní ìgbọkànlé nínú Bíbélì mọ .  Nínú ìwádìí kan tí wọn ṣe káàkiri àgbáyé , wọn béèrè lọwọ àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò pé ta ni wọn máa ń gbára lé tàbí kí ni wọn máa ń gbára lé nígbà tó bá di ọràn mímọ irú ìwà tó tọ láti hù .  Èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ló sọ pé àtinú ohun tó ti ṣẹlẹ sáwọn rí làwọn ti máa ń kẹkọọ .  Àbọ ìwádìí náà ni pé :  Ipò kejì lọhùn - ún lọhùn - ún ni wọn fi ọrọ Ọlọrun sí nínú àwọn ohun tí kò fi bẹẹ ṣe pàtàkì nígbèésí ayé .   Abájọ tó fi jẹ pé ńṣe làwọn ìlànà tó ń yí padà ń jẹ kí ayé bà jẹ sí i !  Àìsí ìtọsọnà fún ìwà rere , pa pọ pẹlú ìlépa ọrọ lójú méjèèjì àti ìwà tèmi - nìkan - ṣáá , ti jẹ kí ojúkòkòrò àti àìbìkítà fún ìmọlára àwọn ẹlòmíràn gbòde kan .  Àwọn ohun pàtàkì wo la ti gbé sọ nù látàrí àwọn ìyípadà wọnyí ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ní ohun tó lé ní àádọta ọdún sẹyìn , àjọ Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè tẹwọ gba Ìpolongo Ẹtọ Ọmọnìyàn Lágbàáyé .  Ẹka Àkọkọ nínú Ìpolongo náà sọ pé :  Gbogbo èèyàn la bí lómìnira , tí wọn sì dọgba ní ti iyì àti ẹtọ ọmọnìyàn .    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4 , 5   Ìpínyà ìdílé , àìkáràmáásìkí iṣẹ , àti ìwà ewèlè ló ń fi ìlànà rere tí ń jó rẹyìn hàn lónìí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 6   Àìlóǹkà àwọn ọmọ , tó jẹ pé ọsẹ díẹ péré ló kù kí wọn tó ọmọ tí oṣù rẹ kò pé yìí , làwọn èèyàn ń ṣẹ dà nù lọdọọdún  Ìlànà Rere Tó Ń Jó Àjórẹyìn Yìí Ipa Wo Ló Ń ní Lórí rẹ ?   KÍ NI ìṣòro títóbi jù lọ tó ń kojú orílẹ - èdè yìí ?   Nígbà tí wọn béèrè ìbéèrè yìí lọwọ àwọn tó ń gbé ní orílẹ - èdè Amẹríkà , èyí tó pọ jù nínú wọn sọ pé bí ìdílé àti ìwà rere ṣe ń dìdàkudà ni ìṣòro tó tóbi jù tàbí kí ìwọnyí wà lára àwọn ìṣòro náà .  Àmọ , kì í ṣe àwọn nìkan ní ìṣòro yìí kàn .  Bí àpẹẹrẹ , ìwé ìròyìn ojoojúmọ kan ní ìlú Paris , tó ń jẹ International Herald Tribune sọ pé :  Ó hàn gbangba pé àwọn èèyàn , pàápàá àwọn ọdọ , ń yán hànhàn fún èròǹgbà kan tó máa lè so ayé pọ ṣọkan lọjọ iwájú .  Wọn ń fẹ àwọn ìlànà kan tí gbogbo èèyàn á tẹwọ gbà láti kápá àwọn ohun tó ń fa ojúkòkòrò , ìmọtara - ẹni - nìkan àti àìsí ìfọwọsowọpọ , àwọn ìwà tó dà bíi pé ó ti ń gbilẹ kárí ayé . . . .  Àríyànjiyàn tó túbọ ń peléke sí i yìí , nípa ìdí tó fi ṣe pàtàkì kí aráyé ní àwọn ìlànà ìwà híhù kan tí gbogbo èèyàn á máa tẹ lé , fi hàn pé nǹkan ti wọ .   Ǹjẹ o rò pé àwọn ìjọba àtàwọn aṣáájú ayé , títí kan àwọn oníṣòwò kàǹkàkàǹkà lágbàáyé , ní àwọn ìlànà ìwà rere tá a nílò láti mú kí ọjọ ọla wa dùn ju báyìí lọ , kí ààbò pọ sí i , kí ọkàn wa sì túbọ balẹ ?  Ǹjẹ bí ayé ṣe ń bà jẹ yìí ń kọ ìwọ náà lóminú ?  Kókó kan tó lè máa kódààmú bá ọ gidigidi ni bó o ṣe lè dáàbò bo ara rẹ .  Ṣé ibi téèyàn ti lè fi ilẹkùn ilé rẹ sílẹ láìfi kọkọrọ tì í lò ń gbé ?  Ṣé o lè rìn lójú pópó ládùúgbò rẹ lálẹ láìsí ìbẹrù kankan ?  Ká tiẹ ní àgbègbè tí kò sí ogun , wàhálà ẹlẹyàmẹyà tàbí ìjà láàárín àwọn ẹgbẹ ọdaràn tó lè gbẹmí ẹni lò ń gbé , síbẹ o lè máa bẹrù pé ẹnì kan lè ṣe ọ ní jàǹbá , pé àwọn kan lè wá kọ lù ọ , tàbí kí àwọn kan fipá wọlé rẹ kí wọn sì jà ọ lólè .  Ó dájú pé àwọn nǹkan wọnyí á máa kó ẹdùn ọkàn bá ọ , wọn sì lè fayé sú ọ .  Kò tán síbẹ o , ó ṣeé ṣe kó o má fi bẹẹ finú tán àwọn ẹlòmíràn mọ bíi tìgbà kan .  Látinú ohun tó ti ṣẹlẹ sí ọ , bóyá lẹnu iṣẹ tàbí nínú ìgbésí ayé rẹ , o lè ti rí i lọpọ ìgbà pé ọpọ èèyàn ló jẹ pé wọn ò kọ láti ṣàkóbá fún ọ tàbí láti rẹ ọ jẹ bí wọn bá ṣáà ti máa rí àǹfààní kan níbẹ , kódà bí àǹfààní ọhún ò tiẹ pọ .  Àwọn Èèyàn Nílò Àpẹẹrẹ Rere Látọdọ Ìjọba  Látọjọ táláyé ti dáyé , gbogbo èèyàn ló mọ pé àwọn ìlànà tí ìjọba kan bá ń fi ṣèwà hù làwọn èèyàn irú àwùjọ bẹẹ náà á máa hù níwà .  Calvin Coolidge , tó wá di ààrẹ orílẹ - èdè Amẹríkà nígbà tó yá , sọ nígbà kan pé :  Àwọn ẹdá èèyàn máa ń sọ pé kálukú ló ní ẹtọ tí Ẹlẹdàá ti dá mọ wọn , àmọ màá fẹ kí ẹnì kan wá ṣàlàyé fún mi ibi tí ẹtọ kankan wà láyé yìí tàbí tí wọn ti mọ nǹkan tó ń jẹ bẹẹ , láìjẹ pé ìjọba ṣe àwọn òfin kan jáde tó jẹ káwọn èèyàn mọ nípa irú àwọn ẹtọ bẹẹ .   Ju gbogbo rẹ lọ , àwọn tó ń ṣàkóso , láìka ọnàkọnà tí wọn gbà dé ipò náà sí , ló lè mú kí àwọn ẹtọ aráàlú di èyí tá a bọwọ fún tàbí èyí tá a tẹ lójú , irú bí òmìnira láti gbé ìròyìn jáde , òmìnira láti péjọ pọ , òmìnira ìsìn àti òmìnira láti sọrọ ní gbangba .  Àwọn ẹtọ mìíràn tún ni pé kí ìjọba má ṣe fàṣẹ ọba múni láìbófinmu tàbí kí wọn máa halẹ mọni , àti gbígbọ ẹjọ àwọn èèyàn láìṣe ojúsàájú .  Abraham Lincoln , tóun náà wá di ààrẹ orílẹ - èdè Amẹríkà nígbà tó yá , sọ nígbà kan pé :  Pàtàkì ohun tí ìjọba wà fún ni láti ṣe ohun tí àwùjọ èèyàn kan bá nílò fún wọn , èyí tó yẹ kí wọn ṣe fúnra wọn àmọ tí agbára wọn kò gbé e rárá tàbí tí wọn kò lè ṣe dáadáa fúnra wọn láìsí olùrànlọwọ .   Nígbà tí ìjọba bá sapá láti gbé àwọn ohun ńláǹlà bẹẹ ṣe , àwọn èèyàn máa ń ní ìgbọkànlé nínú àwọn tó ń ṣàkóso .  Àmọ lónìí , ó dà bíi pé àríwísí táwọn èèyàn ń ṣe nípa wọn àti bí wọn ṣe ń fura sí wọn ti rọpò irú ìgbọkànlé àti ìfọkàntánni bẹẹ .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe láìpẹ yìí ní orílẹ - èdè Amẹríkà fi hàn pé ìdá méjìdínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn tí wọn fọrọ wá lẹnu wò ló sọ pé ìwà táwọn tó jẹ lọgàálọgàá lẹnu iṣẹ ọba ń hù kàn máa ń sàn díẹ ni tàbí kó tiẹ burú pàápàá .  Ní ọpọ orílẹ - èdè , àwọn ìwàkiwà táwọn aláṣẹ ìjọba máa ń hù , irú bíi gbígba rìbá àti kíkówójẹ , kò jẹ káwọn èèyàn fojú gidi wò wọn mọ .  Kò sí àní - àní pé , ohun tó fà á rèé tí ọpọ èèyàn ò fi fọkàn tán àwọn alákòóso mọ .  Àpẹẹrẹ Rere Sólómọnì Ọba  Àpẹẹrẹ ayé ọjọun kan á jẹ ká rí i bí ìlànà táwọn aláṣẹ ń tẹ lé ṣe lè nípa lórí àwọn èèyàn tí wọn ń ṣàkóso lé lórí .  Sólómọnì Ọba ṣàkóso lórí ẹyà Ísírẹlì méjìlá láti ọdún 1037 sí 998 ṣáájú Sànmánì Tiwa .  Ọkan lára àwọn ọba tó ṣàkóso dáadáa ní ilẹ Ísírẹlì ni Dáfídì Ọba tó jẹ bàbá rẹ .  Bíbélì sọ pé Dáfídì jẹ ẹni tó nífẹẹ òtítọ àti òdodo , àti ní pàtàkì jù lọ , ó jẹ ẹni tó fi gbogbo ọkàn rẹ gbẹkẹ lé Jèhófà Ọlọrun tó sì ní ìgbàgbọ nínú Rẹ .  Dáfídì fi àwọn ìlànà wọnyí kọ Sólómọnì .  Ọlọrun Olódùmarè fara han Sólómọnì nínú àlá ó sì sọ fún un pé :  Béèrè !  Kí ni kí n fún ọ ?   Dípò tí Sólómọnì ì bá fi béèrè ọrọ , tàbí ògo fúnra rẹ , tàbí pé kí òun rẹyìn àwọn tó bá gbógun ti òun nídìí ọràn ìṣèlú , ó fi àwọn ìlànà tó ṣeyebíye lójú rẹ hàn nípa bíbẹbẹ fún ọkàn tó kún fún ọgbọn , òye , àtèyí tó máa lè ṣègbọràn , kó bàa lè ṣeé ṣe fún un láti jẹ ọba rere fún orílẹ - èdè Ísírẹlì .  Báwo ni ìṣàkóso Sólómọnì ṣe rí lára àwọn èèyàn náà ?  Ọlọrun fi ọgbọn , ògo àti ọrọ jíǹkí rẹ ní gbogbo ìgbà tó tẹ lé àwọn ìlànà tí Ọlọrun gbé kalẹ fún orílẹ - èdè náà .  Àwọn nǹkan táwọn awalẹpìtàn hú jáde jẹrìí sí i pé aásìkí rẹpẹtẹ wà nígbà ìṣàkóso Sólómọnì .  Ìwé kan tó ń jẹ The Archaeology of the Land of Israel sọ pé :  Ọrọ tó ń ya wọ ààfin ọba náà láti gbogbo ọnà , àti ọrọ ajé tó ń búrẹkẹ . . . mú ìyípadà tó kàmàmà tó sì yára kánkán wá ní gbogbo apá ẹka ìjọba náà .   Dájúdájú , ìṣàkóso rere Sólómọnì mú àlááfíà , ààbò , àti ayọ wá fún àwọn tó ń ṣàkóso lé lórí .   Júdà àti Ísírẹlì . . . ń bá a lọ ní gbígbé ní ààbò , olúkúlùkù lábẹ àjàrà tirẹ àti lábẹ igi ọpọtọ tirẹ , láti Dánì dé Bíá - ṣébà , ní gbogbo ọjọ Sólómọnì .   1 Àwọn Ọba 4 : 20 , 25 .  Àpẹẹrẹ Búburú Sólómọnì Ọba  Àmọ , ó báni nínú jẹ pé , bíi ti ìlànà ọpọ àwọn aṣáájú láyé òde òní , àwọn ìlànà tí Sólómọnì ń tẹ lé yí padà nígbà tó yá .  Àkọsílẹ Bíbélì sọ pé :  Ó . . . wá ní ẹẹdẹgbẹrin aya , àwọn ọmọbìnrin ọba , àti ọọdúnrún wáhàrì ; ní kẹrẹkẹrẹ , àwọn aya rẹ tẹ ọkàn - àyà rẹ .  Ó sì ṣẹlẹ nígbà tí Sólómọnì ń darúgbó lọ pé àwọn aya rẹ alára ti tẹ ọkàn - àyà rẹ láti tọ àwọn ọlọrun mìíràn lẹyìn ; ọkàn - àyà rẹ kò sì pé pérépéré pẹlú Jèhófà Ọlọrun rẹ gẹgẹ bí ọkàn - àyà Dáfídì baba rẹ .   1 Àwọn Ọba 11 : 3 , 4 .  Ipa wo ni àwọn ìlànà Sólómọnì Ọba tó yí padà yìí ní lórí àwọn èèyàn rẹ ?  Láìka ọgbọn àti òye ńláǹlà tí Sólómọnì ní sí , ó di alákòóso rírorò ní apá ìparí ìṣàkóso rẹ .  Ìná àpà tí ìjọba rẹ ń náwó mú kí ètò ọrọ ajé orílẹ - èdè náà dẹnu kọlẹ pátápátá .  Àwọn òṣìṣẹ kò ní ìtẹlọrùn mọ .  Àwọn tó ń bá a du ìjọba kọjú ìjà sí i wọn sì ń wá ọnà láti gba ipò lọwọ rẹ .  Ìṣọkan tó ti wà ní orílẹ - èdè náà tẹlẹ rí fẹrẹẹ pòórá pátápátá .  Ìyàlẹnu ló jẹ pé òdìkejì ohun tí Sólómọnì fúnra rẹ kọ sílẹ ló wá ṣe , ìyẹn ni pé :  Nígbà tí olódodo bá di púpọ , àwọn ènìyàn a máa yọ ; ṣùgbọn nígbà tí ẹni burúkú bá ń ṣàkóso , àwọn ènìyàn a máa mí ìmí ẹdùn .   Òwe 29 : 2 .  Láìpẹ sígbà tí Sólómọnì kú , rúkèrúdò ìṣèlú àti àìfọkàntánni mú kí orílẹ - èdè náà pín sí méjì , ìnira , àìfohùnṣọkan àtàwọn ìṣòro mìíràn lóríṣiríṣi sì gbalẹ kan .  Gbogbo nǹkan wá tojú sú àwọn ọmọ Ísírẹlì pátápátá .  Ìjọba wọn ti yí àwọn ìlànà rere rẹ padà , kò sì bìkítà mọ nípa ohun tó máa ṣe àwọn èèyàn náà láǹfààní jù lọ .  Olórí àṣìṣe wọn ni pé , àwọn aṣáájú wọn kò ka Jèhófà àtàwọn òfin rẹ sí mọ .  Nípa bẹẹ , gbogbo orílẹ - èdè náà látòkèdélẹ ló forí fá ìyà ọhún .  Àìfọkàntánni Gbalé Ayé Kan  Lónìí , ọpọ àwọn alákòóso , àwọn ṣòwòṣòwò , àtàwọn tó gbé ẹsìn karí ni kò fi bẹẹ ka títẹlé àwọn ìlànà rere sí ohun pàtàkì mọ .  Èyí ti wá mú kí gbogbo nǹkan tojú sú àwọn èèyàn lápapọ .  Bẹẹ làwọn ìṣòro tó ń kojú àwọn orílẹ - èdè túbọ ń di èyí tí apá àwọn ìjọba àtàwọn aṣáájú mìíràn kò ká .  Bí àpẹẹrẹ , wọn ò lè fòpin sí ogun tàbí kí wọn dín iye tí àwọn èèyàn ń ná lórí àìsàn kù , èyí tó túbọ ń ròkè sí i , bẹẹ ni wọn ò lè wá ojútùú sí àbájáde burúkú tí ṣíṣe fàyàwọ oògùn olóró ń mú wá .  Bákan náà ni ètò ẹkọ ti dorí kodò .  Àní , àwọn ìjọba kan tiẹ ń ṣonígbọwọ fún àwọn iléeṣẹ tó ń ṣètò tẹtẹ títa .  Láfikún sí i , ọpọ àwọn lóókọlóókọ nídìí òwò àti ẹsìn ti já àwọn èèyàn kulẹ lọnà tó burú jáì nítorí ìwà pálapàla àti ìwà jẹgúdújẹrá wọn .  Abájọ tí àìsí ìgbọkànlé nínú àwọn táwọn èèyàn ń wò pé ó yẹ kí wọn jẹ olóòótọ fi gbayé kan .  Ǹjẹ ìjọba kan tiẹ wà tó lè rí sí i pé ẹtọ àwọn èèyàn tó ṣe kókó tẹ wọn lọwọ , kí wọn sì fi àpẹẹrẹ tó dára lélẹ nínú mímú kí ìlànà ìwà rere fẹsẹ múlẹ ?  Bẹẹ ni o , ó ṣeé ṣe .  Àpilẹkọ wa tó kẹyìn yóò ṣàlàyé bí èyí ṣe lè rí bẹẹ .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 7    Ó dà bíi pé ojúkòkòrò , ìmọtara - ẹni - nìkan , àti àìsí ìfọwọsowọpọ ti ń gbilẹ kárí ayé .   ÌWÉ ÌRÒYÌN INTERNATIONAL HERALD TRIBUNE   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Nígbà tí Sólómọnì Ọba pa òfin Ọlọrun mọ , ó ṣeé ṣe fún un láti gbin àwọn ìlànà tó dára gan - an sọkàn àwọn tó ń ṣàkóso lé lórí  Ìjọba Kan Tí Yóò Rọ Mọ Àwọn Ìlànà Ọlọrun  FOJÚ inú wo ayé kan , níbi tó ti jẹ pé ìjọba kan ṣoṣo péré ló ń ṣàkóso lórí gbogbo ẹyà àti èdè .  Tún fojú inú wo ìjọba kan tí àwọn èèyàn mọ fún bó ṣe máa ń tẹ lé àwọn ìlànà tó dára gan - an , tó sì tún ń mú ogun , ìkórìíra , ìwà ọdaràn , ìṣẹ , ìsọdèérí , àìsàn àti ikú pàápàá kúrò !  O lè sọ pé  Ìyẹn dára gan - an , àmọ kò lè ṣeé ṣe .   Àmọ o , ohun tó ṣeé ṣe ni .  Kódà , ó dájú pé yóò rí bẹẹ .  Irú ìjọba yìí gan - an ni Jésù Kristi ṣèlérí rẹ .  Ó kọ àwọn ọmọ ẹyìn rẹ láti máa gbàdúrà fún un báyìí pé :  Nítorí náà , kí ẹ máa gbàdúrà ní ọnà yìí :  Baba wa tí ń bẹ ní ọrun , kí orúkọ rẹ di sísọ di mímọ .  Kí ìjọba rẹ dé .  Kí ìfẹ rẹ ṣẹ , gẹgẹ bí ti ọrun , lórí ilẹ ayé pẹlú .    Mátíù 6 : 9 , 10 .  Ó ṣeé ṣe kó o mọ àwọn ọrọ inú àdúrà yẹn dáadáa , nítorí pé ẹgbàágbèje èèyàn káàkiri ayé ló mọ ọn tàbí kí wọn ti gbọ ọ rí .  Àmọ , ǹjẹ o tiẹ ti ronú jinlẹjinlẹ rí nípa ohun tí àwọn ọrọ wọnyẹn túmọ sí ?  Ṣàkíyèsí pé Ìjọba náà ní í ṣe pẹlú mímú kí ìfẹ Ọlọrun di ṣíṣe lórí ilẹ ayé .  Nígbà náà , kí ni Ìjọba Ọlọrun gan - an ?  Kí sì ni ìfẹ Ọlọrun fún ilẹ ayé wa ?  Ohun Tí Ìjọba Ọlọrun Jẹ  Ìjọba Ọlọrun ni ètò tí Jèhófà Ọlọrun máa lò láti fi ipò rẹ gẹgẹ bí ọba aláṣẹ àgbáyé hàn .  Ó jẹ ìjọba kan tí Ọmọ rẹ , Jésù Kristi jẹ olórí fún .  Lọnà tó rọrùn láti lóye , Sáàmù 37 : 10 , 11 sọ ohun tí Ọlọrun ní lọkàn fún ilẹ ayé wa , ó sọ pé :  Ní ìgbà díẹ sí i , ẹni burúkú kì yóò sì sí mọ ; dájúdájú , ìwọ yóò sì fiyè sí ipò rẹ , òun kì yóò sì sí .  Ṣùgbọn àwọn ọlọkàn tútù ni yóò ni ilẹ ayé , ní tòótọ , wọn yóò sì rí inú dídùn kíkọyọyọ nínú ọpọ yanturu àlàáfíà .   Nítorí náà , bí gbogbo nǹkan bá tojú sú ọ nítorí bí àwọn ìlànà ayé yìí ṣe ń dìdàkudà , má bọkàn jẹ .  Bíbélì ṣèlérí pé láìpẹ , ìyípadà tó ga lọlá máa dé bá ipò àwọn nǹkan nínú ayé àtàwọn ìlànà táráyé ń tẹ lé .  Ìlérí náà pé láìpẹ jọjọ Ìjọba Ọlọrun yóò bẹrẹ sí í ṣàkóso lórí ilẹ ayé kí á lè máa tẹ lé àwọn ìlànà Ọlọrun jẹ ìrètí tó dájú .  Mímọ bá a ṣe lè ní ìgbẹkẹlé nínú àwọn ìlérí Ìjọba Ọlọrun lè túbọ fi wá lọkàn balẹ sí i .  Ronú ná lórí àwọn ìlànà tí Ìjọba yẹn máa lò :  Ẹ wá wo àwọn ìgbòkègbodò Jèhófà , bí ó ti gbé àwọn ìṣẹlẹ ayanilẹnu kalẹ lórí ilẹ ayé .  Ó mú kí ogun kásẹ nílẹ títí dé ìkángun ilẹ ayé .   Ìlèrí tó ń múnú ẹni dùn nípa àlááfíà àti ààbò lèyí mà jẹ o !  Nínú àsọtẹlẹ kan tó dá lórí Jésù Kristi tó jẹ Ọba Ìjọba Ọlọrun yìí , Sáàmù 72 : 12 - 14 sọ pé :  Yóò dá òtòṣì tí ń kígbe fún ìrànlọwọ nídè , ẹni tí ìṣẹ ń ṣẹ pẹlú , àti ẹnì yòówù tí kò ní olùrànlọwọ .  Òun yóò káàánú ẹni rírẹlẹ àti òtòṣì , yóò sì gba ọkàn àwọn òtòṣì là .  Yóò tún ọkàn wọn rà padà lọwọ ìnilára àti lọwọ ìwà ipá , ẹjẹ wọn yóò sì ṣe iyebíye ní ojú rẹ .   Àwọn Ìlànà Bíbélì  Gbé díẹ yẹ wò lára àwọn ìlànà tí Bíbélì rọ wá láti mú lò :  Aláyọ ni àwọn tí àìní wọn nípa ti ẹmí ń jẹ lọkàn .   Òmíràn ni pé :  Fi gbogbo ọkàn - àyà rẹ gbẹkẹ lé Jèhófà , má sì gbára lé òye tìrẹ .  Ṣàkíyèsí rẹ ní gbogbo ọnà rẹ , òun fúnra rẹ yóò sì mú àwọn ipa ọnà rẹ tọ .   Òwe 3 : 5 , 6 .  Bíbélì tún kọ wa pé gbogbo wa pátá la máa jíhìn fún àwọn ìlànà tá a bá yàn láti máa tẹ lé .  Ronú lórí ohun tí Oníwàásù 11 : 9 sọ pé :  Máa yọ , ọdọkùnrin , ní ìgbà èwe rẹ , sì jẹ kí ọkàn - àyà rẹ ṣe ọ ní ire ní àwọn ọjọ ìgbà ọdọkùnrin rẹ , kí o sì máa rìn ní àwọn ọnà ọkàn - àyà rẹ àti nínú àwọn ohun tí ojú rẹ bá rí .  Ṣùgbọn mọ pé ní tìtorí gbogbo ìwọnyí ni Ọlọrun tòótọ yóò ṣe mú ọ wá sínú ìdájọ .   Láti fi hàn pé a óò jíhìn fún ohun tá a bá ṣe , Òwe 2 : 21 , 22 sọ ọ ní ṣàkó pé :  Àwọn adúróṣánṣán ni àwọn tí yóò máa gbé ilẹ ayé , àwọn aláìlẹbi sì ni àwọn tí a óò jẹ kí ó ṣẹ kù sórí rẹ .  Ní ti àwọn ẹni burúkú , a óò ké wọn kúrò lórí ilẹ ayé gan - an ; àti ní ti àwọn aládàkàdekè , a ó fà wọn tu kúrò lórí rẹ .   Pẹlú ìrètí tí ń fúnni níṣìírí yìí pé ìjọba òdodo kan ń bọ , ẹ ò rí i pé àǹfààní ńlá ló máa jẹ tiwa tá a bá lè ní àjọṣe tó dán mọrán pẹlú Ọlọrun !  Bíbá àwọn mìíràn táwọn náà nífẹẹ láti wà lábẹ Ìjọba Ọlọrun kẹgbẹ yóò ràn wá lọwọ láti máa gbé lọnà tí yóò mú ká lè jàǹfààní ìṣàkoso Ìjọba ológo rẹ náà .  Bákan náà , yóò tún jẹ kó ṣeé ṣe fún wa láti rí àwọn nǹkan tí yóò jẹ àbájáde àwọn ìlànà rere tí Ìjọba náà yóò mú lò .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Àwọn ọlọkàn tútù ni yóò  ni ilẹ ayé  wọn yóò sì  rí inú dídùn kíkọyọyọ nínú ọpọ yanturu àlàáfíà .   SÁÀMÙ 37 : 11  Omi Ohun Iyebíye Tó Ń Mú Ká Wà Láàyè  JÉSÙ sọ fún obìnrin ará Samáríà kan tó ń fa omi nínú kànga nípa ìsun omi kan tó ń tú yàà láti fúnni ní ìyè àìnípẹkun .  Bó tilẹ jẹ pé omi ìṣàpẹẹrẹ ni Jésù ń tọka sí , síbẹ omi tí à ń mu ṣe pàtàkì gan - an fún ìwàláàyè wa , torí pé lẹyìn afẹfẹ , òun ló tún kàn .  Èèyàn lè wà láàyè fún bí ọsẹ mélòó kan láìjẹun , àmọ èèyàn ò lè gbé ju ọjọ márùn - ún lọ bí kò bá mu omi !  Omi ló pọ jù nínú bí ara wa ṣe tẹwọn sí .  Bí àpẹẹrẹ , ìdá márùndínlọgọrin sí márùnlélọgọrin nínú ọgọrùn - ún ọpọlọ wa ló jẹ omi nígbà tí omi ko ìdá àádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn iṣu ẹran ara wa .  Láfikún sí àwọn àǹfààní mìíràn tí omi ń ṣe fún ara , ó tún ń jẹ kí oúnjẹ dà nínú wa kí ara sì ṣàmúlò wọn , nípa gbígbé àwọn èròjà aṣaralóore lọ sínú àwọn ohun tíntìntín inú ẹjẹ .  Ó máa ń mú àwọn nǹkan tó jẹ májèlé àtàwọn nǹkan tí ara ò nílò mọ kúrò nínú ara , ó ń jẹ kí àwọn oríkèé ara àti ìfun wà nípò tó yẹ , bẹẹ ni kì í sì í jẹ kí ara gbóná kọjá ààlà .  Àmọ , ǹjẹ o mọ pé mímu omi dáadáa tún wà lára ohun tó ń dín sísanra kù ?  Mu Omi Kó O Lè Dín Sísanra Kù  Lákọọkọ ná , omi kò ní èròjà kálórì afáralókun , kò ní ọrá , bẹẹ ni èròjà sodium inú rẹ kò tó nǹkan .  Èkejì , kì í jẹ kébi tètè pani .  Ẹkẹta , omi máa ń jẹ kí ara lè lo ọrá tó ti fi pa mọ .  Lọnà wo ?  Bí omi tó wà nínú kíndìnrín kò bá tó , kò ní lè ṣiṣẹ dáadáa .  Ẹdọ á ràn án lọwọ , àmọ èyí kò ní jẹ kí ẹdọ lè lo ọrá tó wà nínú ara bó ṣe yẹ .  Ni ọrá á bá jókòó sínú ara níbẹ , onítọhún á sì máa sanra sí i .  Nítorí náà , gẹgẹ bí Dókítà Donald Robertson , tó wà ní Southwest Bariatric Nutrition Center ní ìlú Scottsdale ní Ìpínlẹ Arizona , ní orílẹ - èdè Amẹríkà , ti sọ ,  mímu omi tó pọ jẹ ọnà pàtàkì láti dín sísanra kù .  Bí àwọn èèyàn tó fẹ dín sísanra kù kì í bá mu omi tó pọ tó , ara ò ní lè lo ọrá bó ṣe yẹ .   Lóòótọ , kí omi máa dúró sára ló sábà máa ń fa sísanra jọkọtọ .  Nípa bẹẹ , ọpọ àwọn tí omi máa ń dúró sára wọn máa ń rò pé dídín omi tí àwọn ń mu kù ni ojútùú ìṣòro náà .  Àmọ èyí kì í ṣòótọ rárá .  Bí ara kò bá rí omi tó tó , gbogbo omi tó bá ń wọnú ara ló máa fẹ gbà dúró nípa fífi wọn pa mọ sí àwọn ibì kan nínú ara , irú bí ẹsẹ àti ọwọ .  Nítorí náà , àwọn onímọ nípa àwọn ohun aṣaralóore dábàá pé ká máa fún ara ní ohun tó nílò  ìyẹn ni omi tó tó .  Sì tún rántí o , bí iyọ tó ò ń jẹ bá ṣe pọ tó , bẹẹ ni omi tí ara rẹ á máa gbà dúró láti fi là á ṣe máa pọ tó .  Máa Fún Ara Rẹ Lómi  Lójúmọ ọjọ kọọkan , ní ìpíndọgba , nǹkan bíi lítà omi méjì ló ń jáde lára wa látinú awọ ara , ẹdọfóró , ìfun àti kíndìnrín .  Nípa mímí síta nìkan , ó fẹrẹẹ tó ìdajì lítà omi tí à ń pàdánù lójoojúmọ .  Bí a ò bá dá omi yìí padà , ńṣe ni omi ara wa máa gbẹ .  Díẹ lára àwọn àmì tó ń fi hàn pé omi ara wa ti gbẹ ni ẹfọrí , àárẹ ara , kí ara máa kanni gógó , kí ìtọ ẹni máa pọn , àìlè gba ooru mọra , àti kí ẹnu àti ojú gbẹ táútáú .  Nítorí náà , báwo ló ṣe yẹ kí omi tá à ń mu ṣe pọ tó ?  Dókítà Howard Flaks , tó jẹ ògbóǹkangí nínú béèyàn ṣe lè dènà sísanra jọkọtọ sọ pé :  Ó kéré tán , ẹni tí ara rẹ le gbọdọ máa mu omi tọńbìlà mẹjọ sí mẹwàá lójúmọ .  Wàá nílò jù bẹẹ lọ bó o bá ń ṣe eré ìmárale gan - an tàbí bó bá jẹ ilẹ olóoru lò ń gbé .  Àwọn èèyàn tó sì sanra gan - an ní láti máa mu jù bẹẹ lọ .   Àmọ , àwọn èèyàn kan ti ń sọ pé mímu omi kìkì nígbà tí òùngbẹ bá ń gbẹni ti tó . Síbẹ , nígbà tí òùngbẹ bá fi bẹrẹ sí í gbẹ ọ gan - an , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ara rẹ ti gbẹ nìyẹn .  Ṣé èèyàn lè mu àwọn nǹkan dídùn dípò omi ?  Bó tilẹ jẹ pé àwọn nǹkan olómi ọsàn náà máa ń fún ara lómi , síbẹ wọn ṣì ní èròjà kálórì afáralókun nínú .  Bákan náà , àwọn nǹkan olómi tí ṣúgà àti mílíìkì pọ nínú wọn máa ń mú kí ara túbọ nílò omi , níwọn bó ti jẹ pé omi náà ni wọn máa nílò láti mú kí wọn dà nínú .  Bẹẹ sì ni ọtí àtàwọn nǹkan mímu bíi kọfí àti tíì máa ń jẹ kéèyàn tọ gan - an , tí èyí á sì mú kó pọn dandan láti túbọ mu omi láti dí èyí téèyàn ń tọ jáde .  Ó dájú pé kò sí nǹkan tó lè rọpò ohun iyebíye tó ń mú ká wà láàyè yìí , ìyẹn omi .  Nítorí náà , kí ló dé tó ò lọ mu ife omi kan báyìí ?   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Àwọn Àbá Tó Lè Jẹ Kó O Túbọ Máa Mu Omi Sí I   Máa gbé omi lọwọ .   Máa mu omi ife kan nígbà tó o bá ń jẹun .   Mu omi kó o tó lọ ṣe eré ìmárale , nígbà tó o bá ń ṣe é lọwọ , àti nígbà tó o bá ṣe tán .   Máa mu omi dípò kọfí lẹnu iṣẹ .   Kí omi má bàa lọ lẹnu , fi omi ọsàn wẹwẹ díẹ sí i tàbí kó o fi asẹ sẹ ẹ .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 23   Fọtò :   Ojú Ìwòye Bíbélì  Yẹra fún Sísọ Ọrọ Tó Máa Ń Dunni   Láti inú ẹnu kan náà ni ìbùkún àti ègún ti ń jáde wá .  Kò bẹtọọ mu , ẹyin ará mi , kí nǹkan wọnyí máa bá a lọ ní ṣíṣẹlẹ lọnà yìí .   JÁKỌBÙ 3 : 10 .  AGBÁRA ọrọ sísọ jẹ ohun pàtàkì kan tó mú kí àwa ẹdá èèyàn yàtọ sí àwọn ẹranko .  Àmọ , ó bani nínú jẹ pé àwọn èèyàn kan máa ń ṣi ẹbùn yìí lò .  Àwọn ọrọ ìwọsí , èpè ṣíṣẹ , ọrọkọrọ , ọrọ òdì , ọrọ rírùn , àtàwọn èdè àlùfààṣá lè dunni wọra , àní , nígbà míì wọn máa ń dunni ju ọgbẹ ara lọ .  Bíbélì sọ pé :  Ẹnì kan wà tí ń sọrọ láìronú bí ẹni pé pẹlú àwọn ìgúnni idà .   Òwe 12 : 18 .  Ńṣe làwọn èèyàn tó ń sọ èpè ṣíṣẹ dàṣà túbọ ń pọ sí i .  Àwọn ilé ẹkọ ń ròyìn pé ńṣe ni sísọ ọrọkọrọ túbọ ń wọpọ sí i láàárín àwọn èwe .  Àmọ , àwọn èèyàn kan sọ pé , sísọ àwọn ọrọ tó máa dun ẹlòmíràn wọra ṣàǹfààní tí inú bá ń bí èèyàn kí ara ẹni lè wálẹ .  Akẹkọọ kan tó ń kẹkọọ nípa ìmọ ìṣèlú kọwé pé :  Ó yẹ kéèyàn máa lo àwọn èdè àlùfààṣá , nígbà tí ọrọ lásán kò bá lè jẹ kí àwọn ẹlòmíràn mọ bí ohun tí wọn ṣe ṣe dùnni tó .   Ǹjẹ ó yẹ kí àwọn Kristẹni fi irú ojú yẹpẹrẹ bẹẹ wo àwọn ọrọ tó lè dun àwọn ẹlòmíràn ?  Irú ojú wo ni Ọlọrun tiẹ fi ń wò ó ?  Kórìíra Àwọn Àwàdà Rírùn  Lílo èdè rírùn kò ṣẹṣẹ dáyé o .  Ǹjẹ kò ní yà ọ lẹnu pé àwọn èèyàn lo èdè rírùn nígbà ayé àwọn àpọsítélì , lóhun tó fẹrẹẹ tó ẹgbẹrún ọdún méjì sẹyìn ?  Bí àpẹẹrẹ , ó hàn pé àwọn kan nínú ìjọ Kólósè lo àwọn èdè àlùfààṣá nígbà tí àwọn kan múnú bí wọn .  Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé torí àtifi ìbínú wọn hàn tàbí láti mọọmọ ṣe ohun tó máa dun àwọn tó ṣẹ wọn ló mú wọn ṣe bẹẹ , èyí sì lè jẹ láti gbẹsan .  Bó ṣe rí lónìí náà nìyẹn , ọpọ èèyàn ló máa ń lo àwọn èdè rírùn nígbà tínú bá ń bí wọn .  Nípa bẹẹ , lẹtà tí Pọọlù kọ sí àwọn ará Kólósè bá àkókò wa mu .  Pọọlù kọwé pé :  Ẹ mú gbogbo wọn kúrò lọdọ yín , ìrunú , ìbínú , ìwà búburú , ọrọ èébú , àti ọrọ rírùn kúrò lẹnu yín .   Ní kedere , a gba àwọn Kristẹni níyànjú láti yẹra fún fífi ìbínú hàn àti lílo àwọn èdè àlùfààṣá èyí tó sábà máa ń bá ìbínú rìn .  Lóòótọ , kì í ṣe pé ọpọ àwọn tó máa ń lo èdè rírùn ní in lọkàn láti gbéjà ko àwọn ẹlòmíràn tàbí láti nà wọn ní pàṣán ọrọ .  Ó lè jẹ pé ńṣe ló ti mọ wọn lára láti máa lò ó láìbìkítà .  Èdè tó ń ríni lára á wá tipa bẹẹ di ohun tí wọn ò lè ṣe kí wọn má lò nínú ọrọ wọn ojoojúmọ .  Kò tiẹ rọrùn rárá fún àwọn kan láti sọrọ láìlo èdè àlùfààṣá .  Lọpọ ìgbà , àwọn kan máa ń dìídì sọ ọrọkọrọ káwọn èèyàn bàa lè rẹrìn - ín .  Àmọ , ṣé ojú kò - tó - nǹkan ló yẹ ká máa fi wo irú àwọn àwàdàkáwàdà bẹẹ , bí ohun téèyàn lè fàyè gbà ?  Gbé àwọn kókó tó wà nísàlẹ wọnyí yẹ wó .  Àwàdà rírùn ni ọrọ tó ń kóni nírìíra táwọn kan máa ń sọ láti pa àwọn mìíràn lẹrìn - ín .  Láyé òde òní , orí ọrọ ìbálòpọ ni púpọ àwàdà burúkú sábà máa ń dá lé .  Ọpọ àwọn tó sì kara wọn sí ọmọlúwàbí èèyàn ló máa ń gbádùn títẹtí sí irú àwọn ọrọ bẹẹ .  Kò yani lẹnu nígbà náà pé , àti ìbálòpọ tó bójú mu àtèyí tí kò bójú mu ni ọrọ àwọn òṣèré tó jẹ aláwàdà sábà máa ń dá lé .  Ọrọ rírùn kì í ṣe kó máà sí nínú ọpọ fíìmù títí kan àwọn ètò orí tẹlifísọn àti rédíò .  Bíbélì kò ṣàì sọrọ lórí kókó yìí .  Àpọsítélì Pọọlù kọwé sí àwọn Kristẹni tó wà ní ìlú Éfésù pé :  Kí a má tilẹ mẹnu kan àgbèrè àti ìwà àìmọ onírúurú gbogbo tàbí ìwà ìwọra láàárín yín , gẹgẹ bí ó ti yẹ àwọn ènìyàn mímọ ; bẹẹ náà ni ìwà tí ń tini lójú tàbí ọrọ òmùgọ tàbí ìṣẹfẹ rírùn , àwọn ohun tí kò yẹ .   Èyí mú un ṣe kedere pé , Ọlọrun kórìíra lílo àwọn èdè rírùn , láìka ohunkóhun tó lè mú ẹnì kan sọ ọ sí .  Kò bójú mu .  Ọrọ tó lè dunni wọra ni .  Àwọn Ọrọ Burúkú Tí Kì Í Dùn Mọ Ọlọrun Nínú  Dájúdájú , ọrọ burúkú kọjá kéèyàn máa lo èdè rírùn nìkan .  Àwọn ọrọ ìwọsí , ọrọ ẹgàn , fífini ṣẹsín àti ṣíṣàríwísí ẹlòmíràn máa ń dunni gan - an .  Òótọ ni pé gbogbo wa là ń fi ahọn wa ṣẹ , pàápàá lónìí tí ọrọ ẹgàn àti sísọrọ ẹlòmíràn lẹyìn ti di ohun tó wọpọ .  Síbẹ , àwọn Kristẹni tòótọ kò gbọdọ wo lílo èdè èébú bí ohun tí kò jẹ nǹkan kan .  Bíbélì fi hàn kedere pé Jèhófà Ọlọrun kórìíra gbogbo ọrọ tó lè dun àwọn ẹlòmíràn wọra .  Bí àpẹẹrẹ , nínú ìwé Àwọn Ọba Kejì nínú Bíbélì , a kà nípa àwọn ọmọdékùnrin kan tí wọn ń ṣẹẹkẹ èébú sí wòlíì Èlíṣà .  Àkọsílẹ náà sọ pé wọn  bẹrẹ sí fi í ṣe yẹyẹ ,  wọn sì  ń wí fún un ṣáá pé :  Gòkè lọ , apárí !  Gòkè lọ , apárí !    Jèhófà , ẹni tó lè rí ohun tó wà nínú ọkàn àwọn ọmọ kéékèèké wọnyí tó sì mọ èròkerò ọkàn wọn , kò fọwọ yẹpẹrẹ mú ọrọ èébú tí wọn ń sọ náà .  Àkọsílẹ náà sọ pé Ọlọrun pa àwọn ọmọdékùnrin méjìlélógójì nítorí ọrọkọrọ ẹnu wọn ọhún .  2 Àwọn Ọba 2 : 23 , 24 .  Àwọn èèyàn Ísírẹlì  ń bá a lọ ní fífi àwọn ońṣẹ Ọlọrun tòótọ ṣẹfẹ , wọn sì ń tẹńbẹlú àwọn ọrọ rẹ , wọn sì ń fi àwọn wòlíì rẹ ṣe ẹlẹyà , títí ìhónú Jèhófà fi jáde wá sórí àwọn ènìyàn rẹ , títí kò fi sí ìmúláradá .   Bó tilẹ jẹ pé ìbọrìṣà àti àìgbọràn àwọn èèyàn rẹ lolórí ohun tó fa ìbínú Ọlọrun , síbẹ ó yẹ ká kíyè sí i pé Bíbélì dìídì sọrọ nípa èébú tí wọn ń bú àwọn wòlíì Ọlọrun .  Èyí jẹ ká rí i pé Ọlọrun kò nífẹẹ sí irú ìwà bẹẹ rárá .  Lọnà kan náà , Bíbélì gba àwọn Kristẹni níyànjú pé :  Má ṣe fi àṣìṣe àgbà ọkùnrin hàn lọnà mímúná janjan .   A lè lo ìlànà yìí nínú ọnà tí à ń gbà bá gbogbo èèyàn lò .  Bíbélì rọ wá  láti má sọrọ ẹnì kankan lọnà ìbàjẹ , láti má ṣe jẹ aríjàgbá , láti jẹ afòyebánilò ,  ká  máa fi gbogbo ìwà tútù hàn sí ènìyàn gbogbo .   Títù 3 : 2 .  Ṣíṣàkóso Ètè Wa  Nígbà míì , kì í rọrùn rárá láti ṣàkóso ara wa láti má ṣe sọrọ èébú sí ẹlòmíràn .  Nígbà tí wọn bá ṣẹ ẹnì kan , irú ẹni bẹẹ lè rò pé kò sóhun tó burú bí òun bá fi ọrọ burúkú jẹ onítọhún níyà , yálà lójú rẹ tàbí lẹyìn rẹ .  Síbẹ , àwọn Kristẹni kò ní fàyè gba irú ìrònú bẹẹ .  Òwe 10 : 19 sọ pé :  Nínú ọpọ yanturu ọrọ kì í ṣàìsí ìrélànàkọjá , ṣùgbọn ẹni tí ń ṣàkóso ètè rẹ ń hùwà tòyetòye .   Àwọn áńgẹlì Ọlọrun fi àpẹẹrẹ tó dára lélẹ fún wa .  Wọn kò ṣàìrí gbogbo nǹkan burúkú tí ọmọ aráyé ń ṣe .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn áńgẹlì kì í ṣẹgbẹ èèyàn tá a bá ń sọ nípa okun àti agbára , síbẹ wọn kì í sọrọ èébú sí àwọn ẹdá èèyàn ,  wọn kì í ṣe bẹẹ nítorí ọwọ fún Jèhófà .   Níwọn bí àwọn áńgẹlì ti mọ pé kò sí ìwà burúkú tí ẹnì kọọkan ń hù tí Ọlọrun kò ṣàìrí , àti pé Ó lágbára láti ṣàtúnṣe àwọn ọràn , wọn máa ń ṣàkóso ètè wọn .  Máíkẹlì , tó jẹ olórí gbogbo àwọn áńgẹlì , yẹra fún lílo èdè èébú , kódà fún Èṣù pàápàá .  Júúdà 9 .  Àwọn Kristẹni ń sapá láti fara wé àwọn áńgẹlì .  Wọn ń tẹ lé ìṣílétí Bíbélì náà pé :  Ẹ má ṣe fi ibi san ibi fún ẹnì kankan .  Ẹ pèsè àwọn ohun tí ó dára lọpọlọpọ lójú gbogbo ènìyàn .  Bí ó bá ṣeé ṣe , níwọn bí ó bá ti jẹ pé ọwọ yín ni ó wà , ẹ jẹ ẹlẹmìí àlàáfíà pẹlú gbogbo ènìyàn .  Ẹ má ṣe gbẹsan ara yín , ẹyin olùfẹ ọwọn , ṣùgbọn ẹ yàgò fún ìrunú ; nítorí a ti kọwé rẹ pé :  Tèmi ni ẹsan ; dájúdájú , èmi yóò san ẹsan , ni Jèhófà wí .    Róòmù 12 : 17 - 19 .  Ó yẹ ká kíyè sí i pé , ọnà tí a gbà sọrọ tàbí bí ohùn wa ṣe lọ sókè tàbí lọ sílẹ sí lè mú kí ohun tí à ń sọ dun àwọn ẹlòmíràn .  Àwọn tọkọtaya sábà máa ń sọ ohun tó máa dun ẹnì kejì nígbà tí wọn bá ń pariwo mọra wọn .  Ọpọ òbí sábà máa ń jágbe mọ àwọn ọmọ wọn .  Àmọ , kò sídìí tó fi yẹ ká máa lọgun nígbà tá a bá ń sọ ohun tó ń dùn wá .  Bíbélì rọ wá pé :  Kí ẹ mú gbogbo ìwà kíkorò onínú burúkú àti ìbínú àti ìrunú àti ìlọgun àti ọrọ èébú kúrò lọdọ yín .   Bíbélì kan náà tún sọ pé  kò yẹ kí ẹrú Olúwa máa jà , ṣùgbọn ó yẹ kí ó jẹ ẹni pẹlẹ sí gbogbo ènìyàn .   2 Tímótì 2 : 24 .  Ọrọ Tí Ń Mára Tuni  Nítorí bí ọrọ èébú àti ọrọ rírùn ṣe wọpọ lónìí , ó yẹ kí àwọn Kristẹni wá ọnà láti dènà àṣà tó ń ṣèpalára yìí .  Bíbélì fi ọnà tó dára tá a lè gbà ṣe é hàn wá , ìyẹn ni pé ká nífẹẹ aládùúgbò wa .  Ojúlówó àníyàn àti ìfẹ tá a ní fún ọmọnìkejì wa yóò máa sún wa nígbà gbogbo láti máa lo àwọn ọrọ tí ń tuni lára .  Bíbélì sọ pé :  Kí àsọjáde jíjẹrà má ti ẹnu yín jáde , bí kò ṣe àsọjáde yòówù tí ó dára fún gbígbéniró bí àìní bá ṣe wà , kí ó lè fi ohun tí ó ṣeni lóore fún àwọn olùgbọ .   Éfésù 4 : 29 .  Bákan náà , gbígbin Ọrọ Ọlọrun sínú ọkàn wa á ràn wá lọwọ láti yàgò fún sísọ àwọn ọrọ tó lè dun àwọn ẹlòmíràn .  Kíka Ìwé Mímọ àti ṣíṣàṣàrò lórí rẹ lè ràn wá lọwọ láti  mú gbogbo èérí kúrò .   Bẹẹ ni , Ọrọ Ọlọrun lè wo ọkàn wa sàn .  Àwọn Ọmọ Ogun Tó Ń Yan Lọ !   Abúlé kan tí wọn ṣẹṣẹ ń kọlé sí lọwọ là ń gbé ní orílẹ - èdè Belize , igbó púpọ sì yí àrọko náà ká .  Lówùúrọ ọjọ kan , ní nǹkan bí agogo mẹsàn - án , ńṣe làwọn ọmọ ogun kan ya bo ilé wa .  Ẹgbẹẹgbẹrún ìjàlọ bẹrẹ sí gba abẹ ilẹkùn àti gbogbo inú ihò tí wọn rí wọlé , tí wọn ń wá ohun tí wọn máa jẹ .  Kò sí ohunkóhun tá a lè ṣe ju pé ká fi ilé wa sílẹ fún nǹkan bíi wákàtí kan sí méjì tí àwọn ìjàlọ náà fi kún inú ilé bámúbámú .  Nígbà tá a fi máa wọlé padà , wọn ti jẹ gbogbo kòkòrò tó wà nínú ilé wa tán pátápátá , àwọn ìjàlọ náà sì ti wábi gbà .   ÌṢẸLẸ YÌÍ KÌ Í ṢE ohun àjèjì sí ọpọ èèyàn tó ń gbé nílẹ olóoru , irú bí orílẹ - èdè Belize , kì í sì í fi bẹẹ bí wọn nínú .  Ó jẹ ọnà kan láti palẹ àwọn kòkòrò ayọnilẹnu bí aáyán àtàwọn eku mọ kúrò nínú ilé .  Láfikún sí i , pàǹtírí kankan kì í ṣẹ kù sílẹ .  Lọnà tó gbàfiyèsí , ńṣe làwọn ìjàlọ tá à ń sọ níbí yìí máa ń ṣe bí ológun nínú gbogbo ìgbòkègbodò wọn .   Dípò kí wọn kọ ibùgbé tí wọn á máa gbé títí lọ , ńṣe làwọn ọmọ ogun tó máa ń ṣí kiri wọnyí , tí iye wọn lè tó ọkẹ méje ààbọ  150,000  nígbà míì , máa ń ṣe ibùgbé onígbà kúkúrú .  Ọnà tí wọn ń gbà ṣe èyí ni pé ọpọlọpọ ìjàlọ wọnyí á fi ẹsẹ kọ ara wọn lẹsẹ láti ṣe ògiri yíká yèyé ìjàlọ tí ń pamọ àtàwọn ọmọ ìjàlọ tíntìntín tó ṣẹṣẹ bí .  Látinú ibùgbé onígbà kúkúrú tí wọn ṣe yìí ni wọn á ti rán àwọn ìjàlọ tó jẹ ọmọ ogun jáde láti lọ wá oúnjẹ , ìyẹn oúnjẹ bíi kòkòrò tàbí àwọn ìṣẹdá kéékèèké bí aláǹgbá , ńṣe làwọn ológun wọnyí á sì tò tẹlé ara wọn ní ìlà gígùn .  Àwọn ìjàlọ tó jẹ aṣáájú nínú ẹgbẹ ológun náà tún máa ń ṣe ohun kan láti fi mú kòkòrò tí wọn á pa jẹ , ìyẹn ni pé wọn máa ń ya sẹgbẹẹ ọtún àti sẹgbẹẹ òsì kúrò nínú ìlà gbọọrọ náà .  Èyí máa ń wáyé nígbà tó bá di pé kò sí kòkòrò kankan tí wọn ń tọpasẹ rẹ , lákòókò yìí , àwọn ìjàlọ tó jẹ aṣáájú á tẹsẹ dúró , wọn á sì mú kí gbogbo ìtòlọwọọwọ náà dúró sójú kan .  Ńṣe làwọn ìjàlọ tó wà lọwọ ẹyìn á rọ gììrì síwájú , tí àwọn ìjàlọ tó wà lọwọ iwájú á sì máa ṣù jọ sí ẹgbẹẹgbẹ ìlà náà , èyí á sì mú kí àwọn ọmọ ogun náà máa ya sẹgbẹẹ ọtún àti sẹgbẹẹ òsì .  Ọjọ mẹrìndínlógójì làwọn kòkòrò wọnyí fi máa ń ṣe gbogbo ìgbòkègbodò wọn .  Wọn á fi ọjọ mẹrìndínlógún yan lọ , wọn á sì sinmi fún ogún ọjọ , láàárín àkókò yìí sì tún ni yèyé ìjàlọ tí ń pamọ máa ń yé ẹyin rẹ .  Lẹyìn èyí , ebi á mú kí àwùjọ àwọn kòkòrò náà tún yan lọ lẹẹkan sí i , ìtòlọwọọwọ wọn sì lè fẹ tó mítà mẹwàá .  Àwọn nǹkan bí aláǹtakùn , àkekèé , yímíyímí , àkèré àti aláǹgbá tó ń sá fún wọn á wà lẹgbẹẹ ọtún àti lẹgbẹẹ òsì , bẹẹ làwọn ẹyẹ á máa tẹ lé wọn , àmọ kì í ṣe láti jẹ àwọn ìjàlọ wọnyí bí kò ṣe torí àtijẹ àwọn kòkòrò tó ń sá fún wọn .  Nínú Bíbélì , Òwe 30 : 24 , 25 sọ pé àwọn ìjàlọ  ní ọgbọn àdámọni ,  nítorí náà , wọn jẹ ọkan lára àwọn ohun àgbàyanu ìṣẹdá .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àpilẹkọ yìí ń sọrọ nípa irú ìjàlọ kan tó ń jẹ Eciton , èyí tó wà ní Àárín Gbùngbùn àti Gúúsù Amẹríkà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Ìjàlọ   Credit Line    Frederick D .  Atwood   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Ṣíṣe afárá nípa fífi ẹsẹ kọ ara wọn lẹsẹ   Credit Line   Tim Brown    Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Fara Dà Á Nígbà Tí Àjálù Bá Wáyé ?   Kí nìdí tí àwọn apániláyà fi ní láti pa màmá mi ?   Kevin .    Ṣáájú September 11  , mo fẹràn kí n máa gba ọnà abẹlẹ .  Àmọ ní báyìí , ńṣe ni mo máa ń ronú pé mo lè lọ kú síbẹ táwọn oníṣẹ ibi bá lọ fi bọǹbù fọ ọ .   Peter .  ÀJÁLÙ tó wáyé ní September 11 , 2001 , nígbà tí àwọn apániláyà ba Ibùdó Ìṣòwò Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé jẹ ní ìlú New York City , ló ṣekú pa ìyá Kevin .  Bó tilẹ jẹ pé mọlẹbí Peter kò kú bíi ti Kevin , àmọ ìṣẹlẹ láabi náà kó ìdààmú bá a gidigidi .  Ìròyìn kan sọ pé :  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọmọdé tó ń gbé ní ìlú New York ni onírúurú ìṣòro ọpọlọ ń bá fínra , èyí tó jẹ yọ látàrí  ìṣẹlẹ láabi tó wáyé ní  September 11 , bí àwọn ìṣòro wọnyí sì ṣe máa bá ọpọ jù lọ wọn dàgbà nìyẹn .   Ìyàlẹnu ló jẹ pé , bí àwọn àmì tó ń fi hàn pé èèyàn ní ìdààmú ọkàn  ṣe wọpọ nínú àwọn ọmọdé tó fojú rí ìṣẹlẹ náà ló ṣe wọpọ nínú àwọn ọmọdé tó ń gbé níbi tó jìnnà gan - an sí ọgangan ibi tí ìṣẹlẹ náà ti wáyé .    Irú àwọn ìṣòro wọnyí tún lè jẹ yọ látàrí àwọn àjálù mìíràn , irú bí àwọn èèyànkéèyàn ṣe máa ń so bọǹbù mọra tí wọn á sì fi gbẹmí ara wọn àti tàwọn ẹlòmíràn ní orílẹ - èdè Ísírẹlì , àti bí àwọn èèyàn kan ṣe máa ń ṣíná ìbọn bolẹ láìbìkítà láwọn ibòmíràn .  Nígbà tí ògbógi kan tó mọ nípa àwọn àbájáde ìdààmú ọkàn ń sọrọ nípa irú ìbọn yíyìn láìbìkítà bẹẹ , ó ní :  Kódà bó bá jẹ pé ẹgbẹrún mẹta kìlómítà síbi tí wọn ti ń yìnbọn  làwọn ọmọdé náà ń gbé  , ó ṣì lè mú kí ìpayà  wọn  pọ sí i .   Kí ló fà á tí wọn fi ń ní ìpayà ?  Ìdí ni pé , nígbà táwọn ìṣẹlẹ bíburú jáì bá wáyé , ọpọlọpọ nǹkan làwọn èwe máa ń rí tí wọn sì máa ń gbọ nínú ìròyìn .  Wọn máa ń wo àwọn ìṣẹlẹ tó ń dẹrù bani gidigidi ní àwòtúnwò , irú bí àwọn apániláyà ṣe fi bọǹbù ba ibì kan jẹ , ìṣẹlẹ ìbọn yíyìn ní ilé ẹkọ , àtàwọn ìjábá mìíràn lóríṣiríṣi , èyí á sì mú kó ṣòro fún ọpọ ọdọ láti mọkàn kúrò lórí irú àwọn àjálù bẹẹ .  Abájọ tí ìwádìí kan tí Àjọ Tó Ń Rí sí Ọràn Ẹkọ ní Ìlú New York City ṣètò rẹ ṣe fi hàn pé :  Lẹyìn oṣù mẹfà tí Ibùdó Ìṣòwò Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé ti wó palẹ , ìdá mẹrìndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún lára àwọn ọmọ iléèwé tí iye wọn jẹ ẹgbẹrún mẹjọ ó lé igba àti mẹrìndínláàádọrin  8,266  ṣì máa ń ronú lemọlemọ nípa ìṣẹlẹ láabi náà .   À ń gbé ní àkókò kan tí Bíbélì pè ní  àkókò bíburú jáì .   Báwo wá lo ṣe lè fara dà á nígbà tí àjálù bíburú jáì bá wáyé ?    Ìdí Tí Àwọn Ohun Búburú Fi Ń Ṣẹlẹ  Ọnà kan tó o lè gbà kojú ẹdùn ọkàn tó lè dà bíi pé ó fẹ bò ọ mọlẹ ni láti ru  agbára ìrònú  rẹ  ṣíṣe kedere  sókè .  Gbìyànjú láti ronú jinlẹ lórí ipò tó o bá ara rẹ , kó o sì ronú nípa ohun tó jẹ ojú ìwòye Ọlọrun nípa rẹ .  Bí àpẹẹrẹ , o lè rán ara rẹ létí pé ọpọ àjálù tó ń wáyé wulẹ jẹ àbájáde  ìgbà àti ìṣẹlẹ tí a kò rí tẹlẹ .   Jésù Kristi fún wa ní àpẹẹrẹ kan nípa èyí nígbà tó sọrọ nípa ilé gogoro kan tó wó lulẹ ní Sílóámù .  Èèyàn méjìdínlógún ló kú nínú àjálù tó wáyé ní àgbègbè náà .  Àmọ , Jésù jẹ kó ṣe kedere pé kì í ṣe pé ńṣe ni Ọlọrun fi ìṣẹlẹ náà jẹ àwọn ẹni tó kàgbákò náà níyà .  Ohun tó pa wọn kò wulẹ ju pé wọn rìn sí àkókò tí ìṣẹlẹ aburú náà wáyé .  Ṣíṣe àṣàrò lórí kókó yìí lè ràn ọ lọwọ láti fojú tó tọ wo àjálù .  Ríronú jinlẹ tún lè ràn ọ lọwọ láti yẹra fún dídi ẹni  tí ó kún fún ìhónú sí Jèhófà ,  àti dídá a lẹbi fún ìṣẹlẹ apanilẹkún tó ṣẹlẹ .  Jèhófà kọ ló ń mú ìnira bá wa , dípò èyí , òún jẹ  Ọlọrun ìtùnú gbogbo .   Nígbà tí àjálù bá wáyé , ńṣe ló yẹ ká sún mọ ọn  kì í ṣe pé ká fi ìbínú yẹra fún un .  Ṣàṣàrò lórí ọrọ Bíbélì tó wà ní Jákọbù 1 : 13 :  Nígbà tí ẹnikẹni bá wà lábẹ àdánwò , kí ó má ṣe sọ pé :  Ọlọrun ni ó ń dán mi wò .   Nítorí a kò lè fi àwọn ohun tí ó jẹ ibi dán Ọlọrun wò , bẹẹ ni òun fúnra rẹ kì í dán ẹnikẹni wò .    Ìṣẹlẹ bíburú jáì kan tó wáyé ní ọpọ ọrúndún sẹyìn ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé tànmọlẹ sórí kókó yìí .  Bíbélì sọ fún wa pé ẹnì kan ṣoṣo tó yè nínú àjálù yẹn ròyìn pé :  Iná Ọlọrun bọ láti ọrun , ó sì bẹrẹ sí jó láàárín àwọn àgùntàn àti àwọn ẹmẹwà , ó sì jó wọn run .   Áà rẹrẹ rún !  Kẹ ẹ sì máa wò ó o , ńṣe ni ọkùnrin tí jìnnìjìnnì ti bá yìí ń rò pé Ọlọrun ló fà á .  Àmọ , kì í ṣe Ọlọrun .  Jóòbù 1 : 7 - 12 fi hàn pé ẹni tó fa iná náà kì í ṣe Ọlọrun , bí kò ṣe Elénìní Ọlọrun  Sátánì Èṣù !  Ìṣẹlẹ àrà ọtọ kan ni ìyẹn jẹ : Jèhófà ló dìídì yọǹda fún Sátánì láti dán ìwà títọ Jóòbù wò .  Nítorí náà , má ṣe ronú pé Sátánì ní tààràtà , ló ń fa àwọn àjálù bí ìjì líle àti omíyalé .   Síbẹsíbẹ , Bíbélì sọ pé  gbogbo ayé wà lábẹ agbára ẹni burúkú náà .   Nípa bẹẹ , ó lè lo àwọn ẹdá èèyàn láti fa jàǹbá àti àjálù .  Àmọ o , kò yẹ ká sọrètí nù .  Tún gbé ìṣẹlẹ mìíràn yẹ wò , èyí tá a ṣàkọsílẹ rẹ sínú Bíbélì nínú 1 Sámúẹlì 22 : 12 - 23 .  Níbẹ , a kà nípa bí wọn ṣe pa àwọn àlùfáà olóòótọ kan àtàwọn ìdílé wọn nípakúpa .  Láìsí àní - àní , Sátánì kò ṣàì lọwọ nínú títi ọba búburú náà , Sọọlù láti hu ìwà ìkà bíburú jáì yìí .  Bó ti wù kó rí , Dáfídì olùṣòtítọ , ẹni tí òun náà di ọba lẹyìn ìgbà náà , kọ Sáàmù orí kejìléláàádọta , níbi tó ti fi ìgbọkànlé rẹ hàn pé Ọlọrun yóò pa àwọn ẹni ibi tó ṣokùnfà àjálù náà run .  Sáàmù 52 : 5 .  Bákan náà lónìí , jẹ kó dá ọ lójú pé Ọlọrun kì yóò gba ìpànìyàn àti ìwà ipá tí Èṣù ń ṣokùnfà láyè láti máa bá a lọ títí láé .  Àní , Bíbélì ṣèlérí pé láìpẹ , Ọlọrun yóò lo Ọmọ rẹ láti  fọ àwọn iṣẹ Èṣù túútúú  !  Bópẹ bóyá , gbogbo ìràlẹrálẹ ọṣẹ tí Sátánì ti ṣe á kásẹ ńlẹ .  Nípasẹ àjíǹde , Ọlọrun tún lè mú kí àwọn èèyàn tó ti kú nínú àwọn ìṣẹlẹ bíburú jáì bí ìwà ipá tàbí ìpániláyà wàláàyè lẹẹkan sí i .  Ìṣe 24 : 15 .  Àwọn Ohun Tó Lè Ràn Ọ Lọwọ Láti Fara Dà Á  Ìrètí tá a gbé ka Bíbélì yìí lè ràn ọ lọwọ kí ìbẹrù má bàa kó jìnnìjìnnì bá ọ .  Àmọ , àwọn ohun mìíràn tó lè ṣèrànwọ wà tó o lè ṣe .  Bí àpẹẹrẹ , kíyè sí ìlànà Bíbélì tó wà ní Òwe 12 : 25 .  Sísọ bí ọràn ṣe rí lára rẹ fún àwọn ẹlòmíràn nìkan lohun tó lè jẹ kó o gbọ  ọrọ rere  tó jẹ ọrọ ìṣírí .  Ṣíṣe bẹẹ yóò tún ràn ọ lọwọ láti mọ pé kì í ṣe ìwọ nìkan lò ń kojú ìṣòro náà .  Nítorí náà , bó o bá ń ní ìdààmú ọkàn , gbìyànjú láti sọ ohun tó ń dùn ọ fún àwọn òbí rẹ tàbí fún ẹnì kan tó dàgbà dénú nínú ìjọ Kristẹni .    Àmọràn mìíràn rèé o : Má ṣe máa wo àwọn ìṣẹlẹ búburú tí wọn ń fi hàn lórí tẹlifíṣọn ní àwòtúnwò .  Ṣíṣe bẹẹ yóò kàn máa jẹ kó túbọ nira fún ọ láti mọkàn kúrò lórí àwọn ìṣẹlẹ burúkú náà ni .  Sáàmù 119 : 37 .  Ṣé Kristẹni ni ọ ?  Nígbà náà , má ṣe dẹwọ nínú àwọn ìgbòkègbodò Kristẹni rẹ .  Lára irú àwọn ìgbòkègbodò bẹẹ ni lílọ sí ìpàdé pẹlú àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ rẹ àti sísọ fún àwọn ẹlòmíràn nípa ìgbàgbọ rẹ .  Ìyẹn yóò ràn ọ lọwọ láti má ṣe máa ronú ṣáá nípa àwọn èrò tí kò tọ .  Ńṣe ni dídá nìkan wà yóò túbọ dá kún ìdààmú ọkàn rẹ , yóò sì ṣèpalára fún ọ nípa tẹmí .  Òwe 18 : 1 .  Bí a bá bára wa nínú ipò èyíkéyìí tí nǹkan ò ti fara rọ , bíbá ètò kíka Bíbélì lójoojúmọ lọ láìdáwọdúró lè ṣèrànwọ gidigidi fún wa .  Ní àkókò tí àrùn jẹjẹrẹ ń bá ìyá ọdọmọbìnrin kan tó ń jẹ Loraine fínra gidigidi , kíyè sí bó ṣe kojú ipò líle koko yìí .  Ó sọ pé :  Mo rántí pé mo ka ìwé Jóòbù láìmọye ìgbà ní gbogbo ìgbà tí nǹkan ò fara rọ yẹn .  Ìwé Sáàmù tún pèsè ọpọ ọrọ ìtùnú fún mi .  Bí mo ṣe ń ka àwọn ọrọ ìtùnú látinú Ìwé Mímọ , ńṣe ló ń dà bíi pé Jèhófà ń fọwọ gbá mi mọra .   Arábìnrin rẹ Mishael náà sọ pé :  Bí mi ò bá ka Bíbélì lọjọ kan , mo máa ń mọ ọn lára .  Kíá lọkàn mi á ti bẹrẹ sí í ro àwọn èrò tí kò tọ .  Kíka Bíbélì fún mi ní oúnjẹ amáralókun nípa tẹmí tí mo nílò láti máa fara dà á lọjọ kọọkan .   Bó o bá lẹnì kan tó ti kú  pàápàá bí ẹni náà bá jẹ ara ìdílé rẹ  kíka ìwé pẹlẹbẹ náà , Nígbà Tí Ẹnìkan Tí Ìwọ Fẹràn Bá Kú  lè fún ọ ní ìtùnú gan - an .  Wá àyè láti ka gbogbo àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ tí a tọka sí , kó o sì ṣàṣàrò lórí wọn .  Bákan náà , tún ṣàṣàrò lórí ìrètí àjíǹde .  Loraine sọ pé :  Mo máa ń fọkàn yàwòrán pé ìyá mi jí dìde .  Màá sì máa fojú inú wò ó pé , ó ń sọ fún mi pé :  Mo ti dé o .  Ó yá , kí lo sè fún jíjẹ lálẹ òní ?   Ṣíṣe èyí máa ń múnú mi dùn .   Gbígbára lé Jèhófà nínú àdúrà tún lè fún ọ ní okun tó o nílò láti fara da àwọn àjálù tó burú jáì .  Loraine sọ pé :  Inú iyàrá ni mo wà nígbà tí ìyá mi dákẹ .  Ẹsẹkẹsẹ ni mo gbàdúrà sí Jèhófà láti fún mi lókun kí n lè fara dà á , kí n sì lè kojú ipò yìí .  Ẹsẹkẹsẹ náà ni mo sì nímọlára àlàáfíà Ọlọrun .   Jẹ kí àdúrà tó ò ń gbà sí Jèhófà ṣe pàtó .  Jẹ kó mọ bí ọràn ṣe rí lára rẹ gan - an .  Onísáàmù rọ wá pé :  Ẹ tú ọkàn - àyà yín jáde níwájú rẹ .   Sáàmù 62 : 8 .  Bí àkókò ṣe ń lọ , kò sí àní - àní pé ńṣe ni wàhálà tó ń ṣẹlẹ láyé yóò máa pọ sí i .  Síbẹsíbẹ , Bíbélì ṣèlérí pé :  Àwọn aṣebi ni a óò ké kúrò . . .  Ṣùgbọn àwọn ọlọkàn tútù ni yóò ni ilẹ ayé , ní tòótọ , wọn yóò sì rí inú dídùn kíkọyọyọ nínú ọpọ yanturu àlàáfíà .   Rírọ mọ ìrètí yìí yóò ràn ọ lọwọ láti ṣàṣeyọrí ní fífara da àjálù tó bá wáyé .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Gẹgẹ bí ohun tí àwọn ògbógi nípa ìlera ọpọlọ sọ , lára irú àwọn àmì bẹẹ lè jẹ , kí gbogbo nǹkan súni pátápátá , kéèyàn máa lálàá tó ń dẹrù bani , kéèyàn fẹ láti dá nìkan wà , kí ara ẹni máà gbé kánkán láti ṣe ohunkóhun , àti kí ẹrí ọkàn máa dáni lẹbi tàbí kí inú máa bíni .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn àjálù kíkàmàmà ni àpilẹkọ yìí ń sọrọ lé lórí ní tààràtà , a tún lè lo ìmọràn tá a pèsè láti kojú àwọn ìṣòro tó lè ṣẹlẹ sí ẹnì kọọkan , irú bí ikú olólùfẹ ẹni .  Fún ìjíròrò lórí ìdí tí Ọlọrun fi fi àyè gba ìwà ibi , wo orí 7 ìwé náà , Jọsìn Ọlọrun Tòótọ Kan Ṣoṣo Náà , èyí tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .  Wo  Ibere Lati ọwọ awọn Onkawe Wa  nínú Ile - Iṣọ Na ti June 1 , 1975 .  Àmọ , bó o bá ní ẹdùn ọkàn tó kọjá ààlà , á dáa kó o lọ rí àwọn oníṣègùn .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló tẹ ẹ jáde .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Ó dára kó o dín wíwo àwọn ìṣẹlẹ bíburú jáì tí wọn ń fi hàn lórí tẹlifíṣọn kù  Bí A Ṣe Pa Òùngbẹ Tẹmí Tó Ń Gbẹ Mí  GẸGẸ BÍ LUCIA MOUSSANETT ṢE SỌ Ọ  ÀGBÈGBÈ Valle dAosta wà ní àárín gbùngbùn àwọn òkè ńlá tó wà ní ìkangun ìhà àríwá ilẹ Ítálì , nítòsí àwọn òkè ńlá Swiss Alps , ó sì sún mọ òkè Mont Blanc lílókìkí tó wà nílẹ Faransé .  Ibẹ ni wọn bí mi sí lọdún 1941 , ní àrọko kékeré kan tó ń jẹ Challant St .  Anselme .  Èmi ni mo dàgbà jù nínú àwa ọmọ márùn - ún ; ọkùnrin làwọn àbúrò mi mẹrẹẹrin .  Òṣìṣẹ aláápọn ni màmá wa , ó sì jẹ ọmọ ìjọ Kátólíìkì tí kì í fọrọ ẹsìn ṣeré rárá .  Inú ìdílé onísìn ni bàbá mi náà ti wá .  Méjì lára àwọn ẹgbọn rẹ ló jẹ obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé .  Àwọn òbí mi fi ọpọlọpọ nǹkan du ara wọn nítorí mi , lára ìwọnyí sì ni pé wọn jẹ kó ṣeé ṣe fún mi láti lọ sí ilé ẹkọ .  Kò sí iléèwé kankan ní àrọko kékeré tá à ń gbé , nítorí náà nígbà tí mo di ọmọ ọdún mọkànlá , àwọn òbí mi ṣètò pé kí n lọ sí iléèwé kan tó ní ibùgbé fún àwọn akẹkọọ , èyí tí àwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ń bójú tó .  Níbẹ , mo kọ èdè Látìn àti èdè Faransé , pa pọ pẹlú àwọn ẹka ẹkọ mìíràn .  Nígbà tí mo wá di ọmọ ọdún mẹẹẹdógún , mo bẹrẹ sí ronú jinlẹ - jinlẹ nípa bí mo ṣe lè sin Ọlọrun .  Mo ronú pé lílọ sí ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ni ọnà tó dára jù lọ láti gbà sin Ọlọrun .  Àmọ o , àwọn òbí mi kò fara mọ èrò mi yìí rárá , torí pé Màmá nìkan ni ẹrù iṣẹ bíbójútó àwọn arákùnrin mi máa já lé léjìká .  Ìrètí àwọn òbí mi ni pé ẹkọ mi á jẹ kí n rí iṣẹ tó dára , yóò sì jẹ kó ṣeé ṣe fún mi láti pèsè owó fún gbígbọ bùkátà ìdílé wa .  Bó tilẹ jẹ pé bí àwọn òbí mi ṣe gba ọrọ náà bà mí nínú jẹ , mo fẹ láti rí ète gidi nígbèésí ayé , mo sì ronú pé ìfẹ Ọlọrun ló yẹ kó gba ipò àkọkọ .  Nípa bẹẹ , lọdún 1961 , mo di ọkan lára àwọn onísìn tó ń gbé ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé kan tó jẹ ti àwọn ẹlẹsìn Roman Kátólíìkì .  Ìgbésí Ayé Mi Gẹgẹ Bí Obìnrin Ajẹjẹẹ Ìnìkàngbé  Ní àwọn oṣù àkọkọ níbẹ , mo kẹkọọ nípa àwọn òfin àti ìlànà ṣọọṣì náà , mo sì ṣiṣẹ láyìíká ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà .  Ní August 1961 , mo bẹrẹ ẹkọṣẹ mi , mo sì bẹrẹ sí wọ aṣọ tí àwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé máa ń wọ .  Bákan náà , mo sọ ìpinnu mi jáde láti sọ ara mi lórúkọ tuntun kan , ìyẹn ni Ines , tó jẹ orúkọ ìyá mi .  Nígbà tí wọn fọwọ sí i , wọn bẹrẹ sí pè mí ní Arábìnrin Ines .  Bó tilẹ jẹ pé àyíká ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà ni ọpọ lára àwọn ṣẹṣẹdé tó ń gba ìdánilẹkọọ ti máa ń ṣiṣẹ , ìwọnba ìwé tí mo kà mú kí n tóótun láti máa ṣiṣẹ gẹgẹ bí olùkọ àwọn ọmọ iléèwé alákọọbẹrẹ .  Ní ọdún méjì lẹyìn náà , ní August 1963 , mo jẹ ẹjẹ , mo sì di obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé nínú ẹgbẹ olùjọsìn tí orúkọ rẹ ń jẹ Àwọn Arábìnrin ti San Giuseppe , ní àgbègbè Aosta , nílẹ Ítálì .  Lẹyìn náà , àwọn alábòójútó ilé àwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà tún ṣètò pé kí n lọ gba ìmọ kún ìmọ nípa rírán mi lọ sí Yunifásítì ti Maria Santissima Assunta tó wà ní ìlú Róòmù .  Nígbà tí mo padà sí Aosta lọdún 1967 lẹyìn tí mo parí ẹkọ mi ní ìlú Róòmù , mo bẹrẹ sí ṣiṣẹ olùkọ ní ilé ẹkọ gíga kan .  Lọdún 1976 , wọn fi mí ṣe ọgá àgbà ilé ẹkọ náà .  Bó tilẹ jẹ pé mo ṣì ń kọ àwọn ọmọléèwé lẹkọọ lẹẹkọọkan , wọn yàn mí gẹgẹ bí ọkan lára ìgbìmọ alábòójútó ilé ẹkọ náà , mo sì wá di ọmọ ẹgbẹ Àjọ Tó Ń Bójú Tó Ọràn Ẹkọ ní àgbègbè Valle dAosta .  Ohun tó wà lọkàn mi gan - an ni ríran àwọn aláìní lọwọ .  Mo máa ń fi ọràn wọn ro ara mi wò .  Nítorí náà , mo dá onírúurú ètò ìfẹdàáfẹre sílẹ , lára ìwọnyí ni ọkan tó wà fún ṣíṣèrànwọ fún àwọn tí àìsàn gbẹmígbẹmí ń bá fínra àmọ tí wọn kò ní ìdílé .  Mo tún dá ètò kan sílẹ láti máa kọ àwọn ọmọ àwọn àjèjì tó ṣí wọlú lẹkọọ .  Láfikún sí i , mo máa ń bá àwọn aláìní wá iṣẹ àti ilé , mo sì máa ń ṣètò owó láti fi tọjú àwọn aláìsàn tí kò ní olùrànlọwọ .  Mo gbìyànjú láti máa gbé ayé mi níbàámu pẹlú àwọn ìlànà ìsìn tí ṣọọṣì náà fi lélẹ .  Ní àkókò náà , mo tẹwọ gba ẹkọ ìsìn Kátólíìkì , títí kan àwọn ẹkọ bíi Mẹtalọkan , àìleèkú ọkàn , àti ojú ìwòye àwọn ẹlẹsìn Kátólíìkì nípa ọjọ ọla ayérayé ẹdá èèyàn .  Lákòókò yẹn , ẹkọ ìsìn Kátólíìkì tún fàyè gba àwọn ọmọ ìjọ láti ní ojú ìwòye ọtọọtọ nípa ọràn ẹsìn , irú bí àmúlùmálà ìgbàgbọ , èyí tó túmọ sí pé èèyàn lè fara mọ àwọn ìsìn mìíràn ó sì lè máa bá wọn ṣe pọ .  Àwọn Ọràn Tó Bẹrẹ Sí Í Dà Mí Lọkàn Rú  Síbẹ , àwọn ohun kan nínú ìlànà Ṣọọṣì Kátólíìkì ń dà mí lọkàn rú .  Bí àpẹẹrẹ , ṣáájú ìbatisí àti ìgbọwọléni - lórí , ó yẹ kí àwọn òbí àtàwọn ọmọ wọn ti kẹkọọ ohun tí àwọn ìgbésẹ wọnyí túmọ sí .  Àmọ , ọpọ jù lọ àwọn òbí wọnyí àtàwọn ọmọ wọn ni kì í wá sí kíláàsì ìsìn , àwọn mìíràn kò sì sapá rárá láti kẹkọọ .  Síwájú sí i , ńṣe làwọn tí a kò bá tẹwọ gbà fún ìbatisí àti ìgbọwọléni - lórí ní ṣọọṣì àgbègbè wọn á kàn wulẹ lọ sí ti àgbègbè mìíràn láti lọ ṣe ìbatisí tàbí ìgbọwọléni - lórí níbẹ .  Lójú tèmi , ìgbàgbọ oréfèé tí kò tọkàn ẹni wá àti ìwà àgàbàgebè ni ìyẹn jẹ .  Nígbà míì , màá rò ó títí , màá sì béèrè lọwọ àwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ẹlẹgbẹ mi pé ,  Ṣé kì í ṣe Ìhìn Rere ló yẹ ká máa wàásù ni dípò tí a ó fi máa fi tọkàntara lọwọ sí onírúurú àwọn ìgbòkègbodò mìíràn ?   Àwọn ẹlẹgbẹ mi yòókù á dá mi lóhùn pé :  Ṣíṣe iṣẹ rere la fi ń wàásù .   Láfikún sí i , ó ṣòro fún mi láti gbà gbọ pé mo ní láti máa lọ sọdọ àlùfáà láti lọ jẹwọ ẹṣẹ mi .  Mo ronú pé ó yẹ kí n lè bá Ọlọrun sọrọ nípa irú àwọn ọràn bẹẹ tó jẹ tara mi .  Síwájú sí i , híhá àdúrà sórí àti sísọ ọ ní àsọtúnsọ jẹ ohun kan tó ṣòro fún mi láti tẹwọ gbà .  Ó tún ṣòro fún mi láti gbà gbọ pé póòpù jẹ aláìlẹṣẹ .  Bí àkókò ti ń lọ , mo parí èrò sí pé màá máa ṣe ohun tí mo rò pé ó tọ lórí irú àwọn ọràn bẹẹ , màá sì máa ṣe ojúṣe mi lọ nínú ẹsìn náà .  Ìfẹ Láti Ní Ìmọ Bíbélì  Mo ní ọwọ jíjinlẹ fún Bíbélì , mo sì máa ń yán hànhàn láti mọ nípa rẹ .  Nígbàkigbà tí mo bá fẹ ṣe ìpinnu kan tàbí tí mo rí i pé ó yẹ kí n wá ìtìlẹyìn Ọlọrun , mo máa ń ka Bíbélì .  Bó tilẹ jẹ pé a ò kẹkọọ Bíbélì rí ní ilé àwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà , mo máa ń kà á fúnra mi .  Àkọsílẹ Aísáyà 43 : 10 - 12 , níbi tí Jèhófà Ọlọrun ti sọ pé ,  Ẹyin ni ẹlẹrìí mi ,  máa ń wọ mí lọkàn ṣinṣin .  Àmọ , ní gbogbo ìgbà yẹn , mi ò lóye gbólóhùn yẹn ní ẹkúnrẹrẹ .  Nígbà tí mo wà ní yunifásítì ní ìlú Róòmù lágbedeméjì ẹwádún tó bẹrẹ ní ọdún 1960 , mo ti gba ìdánilẹkọọ ọlọdún mẹrin kan nípa ẹkọ ìsìn , èyí tí Ibùjókòó Ìjọba Póòpù ṣonígbọwọ rẹ .  Àmọ , Bíbélì kò sí lára àwọn ìwé ìkẹkọọ tá a lò níbẹ .  Lẹyìn tí mo padà sí Aosta , mo lọ sí onírúurú àpéjọ tó wà fún ìṣọkan àwọn ẹlẹsìn Kristẹni kárí ayé , kódà mo pésẹ sí àwọn ìpàdé tí àgbájọpọ ẹsìn àtàwọn ìsìn tí kì í ṣe Kátólíìkì ṣètò .  Èyí jẹ kí n túbọ máa yán hànhàn láti túbọ mọ àwọn ẹkọ tó wà nínú Bíbélì .  Àìfohùnṣọkan pọ láàárín àwọn ẹgbẹ tí wọn sọ pé àwọn ń kọni lẹkọọ Bíbélì .  Mímọ Púpọ Sí I Nípa Bíbélì  Lọdún 1982 , ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wá síbi tí mo ti ń ṣiṣẹ ìfẹdàáfẹre , ó sì gbìyànjú láti bẹrẹ ìjíròrò nípa Bíbélì pẹlú mi .  Bó tilẹ jẹ pé ọwọ mi dí gan - an , èrò nípa ìkẹkọọ Bíbélì wú mi lórí .  Nítorí náà mo sọ pé ,  Jọwọ , wá bá mi ní ilé ẹkọ , ká lè sọrọ nígbà tí ọwọ mi bá dilẹ .   Bó tilẹ jẹ pé obìnrin náà wá wò mí , kò sí  àkókò tí ọwọ mi ń dilẹ  lẹnu iṣẹ mi .  Kò pẹ sígbà náà ni mo gbọ pé ìyá mi ti ní àrùn jẹjẹrẹ , nítorí náà mo tọrọ àyè níbi iṣẹ láti lọ ràn án lọwọ .  Lẹyìn ikú rẹ ní April 1983 , mo padà sẹnu iṣẹ mi , àmọ nígbà yẹn , àwọn Ẹlẹrìí ti wá mi títí wọn kò sì mọ ibi tí mo wà .  Àmọ , kò pẹ lẹyìn náà ni Ẹlẹrìí mìíràn , ẹni tó tó ọmọ ọdún mẹẹẹdọgbọn , wá sọdọ mi láti bá mi sọrọ nípa Bíbélì .  Mo ti ń ka ìwé Ìṣípayá nínú Bíbélì fúnra mi nígbà yẹn .  Nítorí náà , mo béèrè lọwọ rẹ pé ,  Àwọn wo ni àwọn ọkẹ méje ó lé ẹgbàajì tí Bíbélì mẹnu kàn nínú Ìṣípayá orí kẹrìnlá ?   Wọn ti fi kọ mi pé gbogbo èèyàn rere ló máa lọ sọrun , nípa bẹẹ mi ò gbà pé ó bọgbọn mu rárá pé a óò ya àwọn ọkẹ méje ó lé ẹgbàajì lára àwọn wọnyí sọtọ kúrò lára àwọn yòókù ní ọrun .  Mo ṣe kàyéfì pé ,  Ta ni àwọn ọkẹ méje ó lé ẹgbàajì yìí ?  Kí ni wọn máa ṣe ?   Àwọn ìbéèrè wọnyí kàn ń jà gùdù lọkàn mi ṣáá ni .  Ẹlẹrìí náà kò yéé wá mi wá , àmọ ọpọ ìgbà ló jẹ pé , mo lè máà sí nílé , nípa bẹẹ kò ṣeé ṣe fún un láti rí mi .  Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , Ẹlẹrìí náà mú àdírẹsì mi fún Marco , ọkan lára àwọn alàgbà tó wà nínú ìjọ rẹ .  Níkẹyìn , ní February 1985 , ó rí mi .  Ìwọnba ìṣẹjú díẹ péré la fi sọrọ nítorí pé ọwọ mi dí , àmọ a ṣe àdéhùn láti tún ríra sọrọ .  Lẹyìn èyí , òun àti aya rẹ , Lina , máa ń bẹ mí wò déédéé , láti ràn mí lọwọ kí n lè lóye Bíbélì .  Kò pẹ sígbà yìí ni mo rí i kedere pé àwọn lájorí ẹkọ ìsìn Kátólíìkì , irú bíi Mẹtalọkan , àìleèkú ọkàn , àti ọrun àpáàdì kò bá Bíbélì mu rárá àti rárá .  Ìbákẹgbẹpọ Pẹlú Àwọn Ẹlẹrìí  Nígbà tí mo lọ sí ìpàdé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Gbọngàn Ìjọba wọn , ó hàn gbangba pé ohun tí wọn ń ṣe níbẹ yàtọ pátápátá sí ti Ṣọọṣì Kátólíìkì .  Gbogbo èèyàn ló ń kọrin , kì í ṣe àwọn ẹgbẹ akọrin nìkan .  Lẹyìn èyí , wọn á tún kópa nínú ìtòlẹsẹẹsẹ ìpàdé náà .  Mo tún bẹrẹ sí rí i pé  àwọn arákùnrin  àti  àwọn arábìnrin  ló para pọ di ètò àjọ náà lápapọ .  Gbogbo wọn ló bìkítà nípa ara wọn gan - an .  Àwọn nǹkan wọnyí wú mi lórí gidigidi .  Láàárín àkókò yẹn , aṣọ tí àwọn obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé máa ń wọ ni mo máa ń wọ lọ sípàdé .  Ìyàlẹnu gbáà ló máa ń jẹ fún àwọn kan láti rí obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ní Gbọngàn Ìjọba .  Inú mi máa ń dùn gan - an láti rí i pé ìdílé ńlá kan tó jẹ onífẹẹ ló yí mi ká .  Bákan náà , bí mo ṣe ń kẹkọọ , mo bẹrẹ sí rí i pé ọpọ lára àwọn ìlànà tí mo ti ń tẹ lé nígbèésí ayé mi ni kò bá Ọrọ Ọlọrun mu .  Bí àpẹẹrẹ , Bíbélì kò sọ níbì kankan pé kí àwọn ìránṣẹ Ọlọrun máa wọ aṣọ àkànṣe kan .  Bí onírúurú ipò oyè ṣe wà nínú ṣọọṣì , àti gbogbo afẹfẹyẹyẹ ìsìn , yàtọ pátápátá sí ohun tí Bíbélì fi kọni nípa àwọn alàgbà onírẹlẹ tí yóò máa ṣàbójútó nínú ìjọ .  Ńṣe ló dà bíi pé orí ẹrọfọ ni mo dúró sí , tí kò sí ilẹ líle lábẹ ẹsẹ mi .  Ó ṣòro fún mi láti gbà gbọ pé mo ti wà nínú ìṣìnà fún ọdún mẹrìnlélógún gbáko .  Síbẹ , mo rí i kedere pé òtítọ ni ohun tí mò ń kọ látinú Bíbélì báyìí .  Ẹrú bà mí nígbà tí mo rò ó pé lẹni ọdún mẹrìnlélógójì , mo ní láti ṣẹṣẹ bẹrẹ sí í gbé ìgbésí ayé mìíràn .  Àmọ , báwo ni mo ṣe lè máa rìn bí ẹni tí wọn fi nǹkan bò lójú nísinsìnyí tí mo ti rí ohun tí Bíbélì fi kọni ní ti tòótọ ?  Ìpinnu Pàtàkì  Mo mọ pé fífi ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà sílẹ yóò túmọ sí pé mi ò ní ní ohun ìní tàbí owó kankan .  Àmọ , mo rántí ọrọ tí Dáfídì sọ nípa àwọn olódodo pé ,  a kì yóò fi wọn sílẹ láé tàbí kí ọmọ wọn máa tọrọ oúnjẹ kiri .   Mo mọ pé màá pàdánù nípa tara , àmọ mo gbọkàn lé Ọlọrun , mo sì parí èrò sí pé ,  Kí ló yẹ kó máa bà mí lẹrù ?   Àwọn tó jẹ ara ìdílé mi rò pé mo ya wèrè ni .  Bó tilẹ jẹ pé ìyẹn kó ìdààmú bá mi , mo rántí ọrọ Jésù pé :  Àwọn tó bá nífẹẹ bàbá tàbí ìyá wọn jù mí lọ , kò yẹ fún mi .   Lọwọ kan náà , bí àwọn Ẹlẹrìí ṣe ń yọ mọ mi fún mi níṣìírí ó sì fún mi lókun .  Bí mo bá ń rìn lọ lójú pópó nínú aṣọ ajẹjẹẹ ìnìkàngbé mi , wọn máa ń rí i pé àwọn wá kí mi .  Èyí jẹ kí n túbọ sún mọ ẹgbẹ àwọn ará yìí , kí n sì túbọ di ara ìdílé wọn .  Níkẹyìn , mo lọ bá Ìyá Ìjọ , ẹni tó jẹ alábòójútó ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà , mo sì ṣàlàyé fún un nípa ìdí tí mo ṣe fẹ fi ibẹ sílẹ .  Bó tilẹ jẹ pé mo gbìyànjú láti fi hàn án nínú Bíbélì ìdí tí mo fi ṣèpinnu yìí , ó kọ jálẹ láti tẹtí sílẹ , ó sì ń sọ pé :  Bí mo bá fẹ lóye ohunkóhun nínú Bíbélì , mo lè sọ fún ògbógi kan tó mọ nípa Bíbélì !   Ìyàlẹnu gbáà ni ìpinnu mi jẹ fún Ṣọọṣì Kátólíìkì .  Wọn fẹsùn kàn mí pé oníṣekúṣe ni mí , àti pé mo ní àrùn ọpọlọ .  Àmọ , àwọn tó mọ mí mọ pé ẹsùn èké lásán ni wọn ń fi kàn mí .  Onírúurú ọnà làwọn èèyàn tí mò ń bá ṣiṣẹ gbà hùwà sí mi .  Àwọn kan wò ó pé ìgboyà tí mo ní ni mo fi lè ṣe irú ohun bẹẹ .  Ó dun àwọn mìíràn gan - an , torí pé wọn ń rò pé mo ti ṣìnà .  Ńṣe làwọn kan tiẹ ń káàánú mi .  Ní July 4 , 1985 , mo fi Ṣọọṣì Kátólíìkì sílẹ .  Níwọn bí àwọn Ẹlẹrìí ti mọ ohun tójú àwọn tó bá gbé irú ìgbésẹ bẹẹ máa ń rí , ìbẹrù pé wọn lè lọ ṣe mí ní jàǹbá sì mú kí wọn fi mí pa mọ fún nǹkan bí oṣù kan .  Wọn á wá gbé mi lọ sí ìpàdé , wọn á sì tún gbé mi padà lọ sí ibi tí mò ń gbé .  Mi ò yọjú síta rárá títí dìgbà tí gbogbo nǹkan rọlẹ pẹsẹ .  Nígbà tó wá di August 1 , 1985 , mo bẹrẹ sí kópa nínú iṣẹ ìwàásù pẹlú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Nígbà tí mo lọ sí Àpéjọ Àgbègbè ti Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní apá ìparí oṣù August yẹn , ó di mímọ fún àwọn iléeṣẹ ìròyìn pé mo ti fi ṣọọṣì náà sílẹ , wọn sì gbé ọrọ mi jáde nínú ìwé ìròyìn .  Nígbà tí mo ṣe batisí lẹyìn - ọ - rẹyìn ní December 14 , 1985 , iléeṣẹ tẹlifíṣọn àti iléeṣẹ ìwé ìròyìn àdúgbò ronú pé ohun tí mo ṣe kò bójú mu rárá àti rárá , nípa bẹẹ , wọn tún gbé ìròyìn náà síta lẹẹkan sí i , láti rí i dájú pé gbogbo èèyàn gbọ nípa ohun tí mo ṣe .  Nígbà tí mo fi ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé náà sílẹ , mi ò ní ohunkóhun rárá .  Mi ò níṣẹ , mi ò nílé , mi ò sì lówó ìfẹyìntì .  Nítorí náà , fún nǹkan bí ọdún kan , iṣẹ tí mò ń ṣe ni bíbójútó obìnrin kan tó jẹ alárùn ẹgbà .  Ní July 1986 , mo di aṣáájú ọnà , gẹgẹ bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti ń pe àwọn òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Mo ṣí lọ sí àgbègbè kan tí ìjọ kékeré kan tí a ṣẹṣẹ dá sílẹ wà .  Níbẹ , mò ń kọ àwọn èèyàn ní èdè àjèjì nílé wọn , mo sì tún ń ṣe àwọn ìdánilẹkọọ mìíràn , nípa bẹẹ , mò ń lo àwọn ẹkọ tí mo ti kọ nígbà tí mo wà níléèwé .  Èyí jẹ kí ìtòlẹsẹẹsẹ ìgbòkègbodò mi ṣeé yí padà bí mo ṣe fẹ .  Sísìn ní Ilẹ Òkèèrè  Ní báyìí tí mo ti kẹkọọ òtítọ Bíbélì , ó wù mí láti jẹ kí ọpọ èèyàn mọ nípa rẹ bó bá ti lè ṣeé ṣe tó .  Níwọn bí mo ti ń sọ èdè Faransé , mo ronú nípa lílọ sìn ní orílẹ - èdè ilẹ Áfíríkà kan tí wọn ti ń sọ èdè Faransé .  Àmọ , lọdún 1992 , ìjọba fàṣẹ sí iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lábẹ òfin lórílẹ - èdè Albania tó wà nítòsí .  Ní ìparí ọdún náà , a yan àwùjọ kéréje àwọn aṣáájú ọnà kan láti ilẹ Ítálì síbẹ .  Lára àwọn aṣáájú ọnà wọnyí ni Mario àti Cristina Fazio , tí wọn jẹ tọkọtaya kan látinú ìjọ mi .  Wọn ké sí mi láti ṣèbẹwò sọdọ àwọn , wọn sì rọ mí láti ronú nípa sísìn ní ilẹ Albania .  Nítorí náà , lẹyìn tí mo ti ro ọrọ náà síwá - sẹyìn , tí mo sì ti fi sínú àdúrà , lẹni ọdún méjìléláàádọta , mo tún fi ipò nǹkan tí kò fi bẹẹ burú jù sílẹ , mo sì ṣí lọ sí àyíká tó ṣàjèjì sí mi pátápátá .  Ìyẹn jẹ ní March 1993 .  Nígbà tí mo débẹ , ẹsẹkẹsẹ ni mo rí i pé , bó tilẹ jẹ pé orílẹ - èdè náà kò jìnnà púpọ sí ilẹ ìbílẹ mi , ilẹ àjèjì pátápátá ni mo wà .  Ẹsẹ làwọn èèyàn máa ń fi rìn lọ gbogbo ibi tí wọn bá ń lọ , èdè ilẹ Albania ni wọn sì ń sọ , èdè tí kò yé mi páàpáà .  Ìyípadà kíkàmàmà ń ṣẹlẹ ní orílẹ - èdè náà lásìkò yẹn , torí pé ńṣe ni wọn ń fi ètò òṣèlú kan rọpò òmíràn .  Síbẹ , òùngbẹ òtítọ Bíbélì ń gbẹ àwọn èèyàn , wọn sì nífẹẹ láti kàwé àti láti kẹkọọ .  Àwọn akẹkọọ Bíbélì máa ń tẹ síwájú lọnà yíyára kánkán , èyí sì máa ń múnú mi dùn , torí pé ó ń jẹ kí n lè mú ara mi bá àyíká tuntun yìí mu .  Nígbà tí mo dé ìlú Tiranë , tó jẹ olú ìlú orílẹ - èdè náà , lọdún 1993 , ìjọ kan ṣoṣo ló wà ní orílẹ - èdè Albania , àwọn Ẹlẹrìí tó wà níbẹ , tí wọn wà káàkiri gbogbo orílẹ - èdè náà , sì fi díẹ lé ní ọgọrùn - ún ni .  Lóṣù yẹn , ní àpéjọ àkànṣe tá a kọkọ ṣe ní ìlú Tiranë , ẹẹdẹgbẹta èèyàn àti márùnlélọgọrin  585  ló pésẹ , àwọn méjìlélógójì ló ṣì ṣèrìbọmi .  Bó tilẹ jẹ pé mi ò lóye ohunkóhun , bí mo ṣe ń gbọ bí àwọn Ẹlẹrìí ṣe ń kọrin tí mo sì ń rí bí wọn ṣe tẹtí bẹlẹjẹ wú mi lórí gidigidi .  Ní oṣù April , a ṣe Ìṣe Ìrántí ikú Jésù Kristi , ẹẹdégbèje èèyàn ó lé méjìdínlógún  1,318  ló sì pésẹ !  Látìgbà náà lọ , ńṣe ni ìgbòkègbodò Kristẹni ń gbèrú lọnà kíkàmàmà ní orílẹ - èdè Albania .  Nígbà kan , mo máa ń wo gbogbo ìlú Tiranë láti òkè pẹtẹẹsì alájà mẹrin tí mò ń gbé , màá sì máa ronú pé ,  Ìgbà wo ló máa ṣeé ṣe fún wa ná láti dé ọdọ gbogbo àwọn èèyàn wọnyí ?   Jèhófà Ọlọrun bójú tó ìyẹn .  Nísinsìnyí , ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà mẹtàlélógún ló wà ní Tiranë .  Ní gbogbo orílẹ - èdè náà , ìjọ méjìdínláàádọrin àtàwọn àwùjọ tó jẹ méjìlélógún ló wà , àpapọ iye àwọn Ẹlẹrìí sì jẹ ẹgbẹrìnlá ó lé mẹrìndínláàádọta  2,846  .  Láàárín ọdún díẹ péré ni ìtẹsíwájú kíkàmàmà yìí wáyé !  Àwọn èèyàn tí iye wọn jẹ ẹgbẹrún méjìlá ó lé ọgọrùn - ún méje àti márùndínlọgọrùn - ún  12,795  ló sì pésẹ sí Ìṣe Ìrántí lọdún 2002 !  Ní ọdún mẹwàá yìí tí mo ti lò ní orílẹ - èdè Albania , mo láyọ gidigidi pé mo láǹfààní láti ṣèrànwọ fún ogójì èèyàn , ó kéré tán , láti tẹ síwájú dórí ṣíṣe ìrìbọmi .  Àwọn kan lára wọn ń sìn báyìí gẹgẹ bí aṣáájú ọnà àti nínú àwọn ẹka iṣẹ ìsìn alákòókò kíkún mìíràn .  Láti ọpọ ọdún sẹyìn , wọn máa ń yan àwùjọ àwọn aṣáájú ọnà mẹfà láti ilẹ Ítálì láti ṣèrànwọ nínú iṣẹ ìwàásù ní Albania .  Wọn máa ń ṣètò ìdánilẹkọọ olóṣù mẹta fún àwùjọ kọọkan láti kọ èdè , mo sì gba ìwé ìkésíni láti kọ àwọn kíláàsì mẹrin tó kẹkọọ gbẹyìn .  Nígbà tí àwọn ọrẹ mi kọkọ gbọ nípa ìpinnu mi láti fi ṣọọṣì sílẹ , wọn gbógun tì mí gidi gan - an .  Àmọ o , lẹyìn gbogbo àwọn ọdún wọnyí , ìṣarasíhùwà wọn kò fi bẹẹ le koko mọ , níwọn bí wọn ti rí i pé kò sóhun tó ṣe mi , ọkàn mi sì balẹ .  Ó dùn mọ mi nínú pé , ìdílé mi , títí kan ẹgbọn bàbá mi obìnrin tó jẹ ọmọ ọdún mẹtàléláàádọrùn - ún , ẹni tó ṣì jẹ obìnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé síbẹ , tún ń ṣètìlẹyìn fún mi gidigidi pẹlú .  Látìgbà tí mo ti wá mọ Jèhófà , ó ti bójú tó mi nínú onírúurú ipò !  Ó darí ẹsẹ mi sínú ètò àjọ rẹ .  Bí mo bá wẹyìn wò , mo máa ń rántí bí mo ṣe máa ń hára gàgà láti ṣèrànwọ fún àwọn tálákà àtàwọn tí kò ní olùrànlọwọ , àti bó ṣe máa ń wù mí láti lo ara mi tokuntokun nínú iṣẹ ìsìn Ọlọrun .  Ìdí nìyẹn tí mo fi ń dúpẹ lọwọ Jèhófà , torí pé ó ti rí i dájú pé a pa òùngbẹ tẹmí tó ń gbẹ mí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Ìdílé kan nílẹ Albania tí mo bá ṣèkẹkọọ Bíbélì .  Àwọn mọkànlá ti ṣèrìbọmi   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Ọpọ jù lọ àwọn obìnrin wọnyí tí mo bá ṣèkẹkọọ Bíbélì nílẹ Albania wà nínú iṣẹ ìsìn alákòókò kíkún nísinsìnyí   Jèhófà Ni Olùtùnú Mi   GBÓLÓHÙN tó wà lókè yìí ni ìtumọ ọrọ atọnà tí Ọba Charles Kẹsàn - án ti ilẹ Sweden yàn láàyò nígbà ìṣàkóso rẹ .  Bí ọrọ atọnà náà ṣe kà lédè Látìn ni pé :  Iehovah solatium meum .   Ọba yìí jẹ ọkan lára àwọn ọba bíi mélòó kan nínú ìran tó jọba nílẹ Sweden , láti ọdún 1560 sí ọdún 1697 , tí wọn pe àfiyèsí sí orúkọ Ọlọrun lédè Hébérù tàbí lédè Látìn lára ẹyọwó , lára àmì ẹyẹ tàbí nínú àwọn ọrọ tí wọn máa ń lò bí atọnà wọn .  Charles Kẹsàn - án tún dá ẹgbẹ kan sílẹ tó ń jẹ Ẹgbẹ Olùjọsìn ti Jèhófà .  Lọjọ tí ọba Charles ń gbadé lọdún 1607 , ó lo gbẹdẹ ọrùn kan tí wọn ń pè ní ṣéènì Jèhófà .  Kí lohun tó sún àwọn ọba wọnyí láti ṣe ohun tí wọn ṣe yìí ?  Àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ gbà gbọ pé ìsìn Àwọn Ọmọlẹyìn Calvin tó wà nílẹ Yúróòpù nígbà náà , pa pọ pẹlú ọwọ tí wọn ní fún Bíbélì , ló mú wọn ṣe bẹẹ .  Níwọn bí wọn ti jẹ ọba tó kàwé gan - an lákòókò tí ojú ṣẹṣẹ ń là bọ , ó hàn gbangba pé wọn mọ orúkọ Ọlọrun , ìyẹn Jèhófà , lédè Látìn dáadáa .  Ó dájú pé àwọn kan lára wọn mọ pé orúkọ náà fara hàn ní ẹgbẹẹgbẹrún ìgbà nínú Bíbélì èdè Hébérù ti ìpilẹṣẹ .  Ọpọlọpọ àkọsílẹ ló fi hàn gbangba - gbàǹgbà pé ní apá ibi púpọ nílẹ Yúróòpù ní ọrúndún kẹrìndínlógún àti ìkẹtàdínlógún , orúkọ náà Jèhófà sábà máa ń fara hàn nínú ẹyọwó àti nínú àmì ẹyẹ , bákan náà ló máa ń fara hàn lára àwọn ilé tí ìjọba kọ fún ìlò àwọn aráàlú àti lára ṣọọṣì .  Ó ṣe kedere pé , ọpọ èèyàn nígbà yẹn ló tẹwọ gba ọrọ tí Ọlọrun fúnra rẹ sọ tí wọn sì bọwọ fún un , ìyẹn ni àkọsílẹ Ẹkísódù 3 : 15 tó kà pé :  Jèhófà . . . ni orúkọ mi fún àkókò tí ó lọ kánrin .    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   ṢÉÈNÌ TÓ NÍ ÀMÌ ÌDÁNIMỌ TI ẸGBẸ OLÙJỌSÌN TI JÈHÓFÀ , 1606 , èyí tí wọn fi góòlù , ohun ọṣọ tó ń dán gbinrin àtàwọn òkúta iyebíye ṣe  ỌBA ERIK KẸRÌNLÁ 1560 - 68  ỌBA CHARLES KẸSÀN - ÁN 1599 - 1611  arákùnrin Erik Kẹrìnlá   ỌBA GUSTAVUS KEJÌ ADOLPH 1611 - 32  ọmọkùnrin Charles Kẹsàn - án   ỌBABÌNRIN CHRISTINA 1644 - 54  ọmọbìnrin Gustavus Kejì Adolph    Àwọn Credit Line   Ṣéènì : Livrustkammaren , Stockholm Sverige ; ẹyọwó : Kungl .  Myntkabinettet , Sveriges Ekonomiska Museum  Ǹjẹ Ọmọ Aráyé Ò Ní Pa Ilẹ Ayé Wa Rírẹwà Yìí Run Báyìí ?  Ǹjẹ Ọlọrun á fàyè gba irú nǹkan bẹẹ kó ṣẹlẹ ?  O lè mọ nípa ète dáradára tí Ọlọrun ní fún ilẹ ayé yìí nípa kíka ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé méjìlélọgbọn tí àwòrán rẹ wà nísàlẹ yìí .  Bó o bá fẹ láti rí ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ yìí gbà , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  July 8 , 2003  Ìwà Ìkà Bíburú Jáì Ǹjẹ A Lè Rí Nǹkan Ṣe Sí I ?  Ọmọ kékeré tí ikú yẹ lórí rẹ yìí ń sunkún lẹyìn ètò ìsìnkú àwọn ọmọléèwé ẹlẹgbẹ rẹ mẹjọ tí ẹnì kan pa ní ìlú Ikeda , lórílẹ - èdè Japan .  Káàkiri ayé ni àwọn ìwà ìkà tó burú jáì ti ń ṣẹlẹ .  Kí lohun tó ń sún àwọn èèyàn láti máa hu irú àwọn ìwà tó burú bògìrì bẹẹ ?  Ǹjẹ òpin tiẹ lè dé bá ìṣòro yìí ?  3 Àwọn Ìwà Ìkà Bíburú Jáì Kí Ló Dé Tí Wọn Túbọ Ń Peléke Sí I ?  5 Kí Ló Dé Táwọn Ìwà Ìkà Bíburú Jáì Fi Wọpọ Tó Báyìí ?  10 Ǹjẹ Ohun Kan Wà Tó Lè Fòpin Sí Ìwà Ìkà Bíburú jáì ?  12 Ǹjẹ O Mọ ?  13 Àwọn Òwe Ẹyà Akan Òwe Tó Ń Gbé Àṣà Ìbílẹ Lárugẹ  19 Gbádùn Òpin Ọsẹ O !  22 Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Jẹ Kí Wọn Mú Àwọn Níyè ?  29  Jèhófà Ni Olùtùnú Mi   30 Wíwo Ayé  32 Ǹjẹ Ọmọ Aráyé Ò Ní Pa Ilẹ Ayé Wa Rírẹwà Yìí Run Báyìí ?  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Fara Dà Á Nígbà Tí Àjálù Bá Wáyé ?  16 Àwọn àjálù òjijì lè mú kí àwọn ìbéèrè tó ṣòro gan - an láti dáhùn nígbèésí ayé bẹrẹ sí í jà gùdù lọkàn àwọn ọdọ .  Nínú àpilẹkọ yìí , wàá rí ọnà tó yá kánkán tó sì ń fini lọkàn balẹ láti rí àwọn ìdáhùn ṣíṣekókó .  Bí A Ṣe Pa Òùngbẹ Tẹmí Tó Ń Gbẹ Mí 24  Kà nípa obìnrin kan tó jẹ ajẹjẹẹ ìnìkàngbé àmọ tí ọwọ rẹ kò tẹ ohun tó ń wá nípa tẹmí  àyàfi ìgbà tó bẹrẹ sí í kẹkọọ òtítọ tó wà nínú Bíbélì , èyí tó wá yí ìgbésí ayé rẹ padà .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   FỌTÒ AFP  Toshifumi Kitamura   Àwọn Ìwà Ìkà Bíburú Jáì Kí Ló Dé Tí Wọn Túbọ Ń Peléke Sí I ?  Lówùúrọ ọjọ kan , Frank àti Gabriella aya rẹ rọra ń gbafẹ lọ létíkun kan ní ìpínlẹ Oregon , ní orílẹ - èdè Amẹríkà , wọn sì ń wo bí oòrùn ṣe ń yọ bọ .  Ara ò fu wọn rárá pé nǹkan kan fẹ ṣẹlẹ sí wọn .  Ìṣẹjú díẹ lẹyìn èyí ni ẹnì kan sún mọ wọn tó sì yìnbọn lù wọn lágbárí , báwọn méjèèjì ṣe kú nìyẹn .  Ṣé ẹni náà gbẹsan nǹkan kan tí wọn fi ṣe é ni ?  Àbí ó ń jowú wọn ni ?  Rárá o .  Ẹni tó yìnbọn fún wọn náà kò mọ wọn rí rárá o , èrò kan tó ti wà lọkàn rẹ tẹlẹ ló gbé jáde  ìyẹn ni pé ó fẹ mọ bó ṣe máa ń rí láti pààyàn .   Ní Sunday , ọjọ kejìdínlọgbọn oṣù April ọdún 1996 , Martin Bryant di ẹni táwọn ará Ìwọ Oòrùn ayé kò ní gbàgbé bọrọ , lẹyìn tó ṣe ohun kan tó kà sí bàbàrà nígbèésí ayé rẹ .  Gbogbo ẹni tó ń bá pàdé lọnà ló ń yìnbọn fún bó ti ń rìn kiri ìlú Port Arthur , ní erékùṣù Tasmania , ó sì tipa bẹẹ ṣe ohun kan tó kà sí nǹkan amóríyá tó sì fún un ní ìmọlára pé ó jẹ alágbára .    Ìwé A Study of Our Decline , látọwọ Philip Atkinson  Èèyàn márùndínlógójì ló rán lọ sí sàréè !  Bàbá kan tó jẹ ẹni ọdún márùnlélọgọta tó sì ti fẹyìn tì lẹnu iṣẹ ní orílẹ - èdè Kánádà ń gun kẹkẹ rẹ lọ láàárọ kùtù bó ṣe máa ń ṣe .  Bó ti ń lọ , dírẹbà kan gbá a látẹyìn , ó sì fi í sílẹ pé bó bá lè kú kó kú .  Nǹkan bí ẹẹdẹgbẹrin mítà ni mọtò náà fi wọ kẹkẹ rẹ tuuru lójú ọnà náà .  Ńṣe làwọn èèyàn tiẹ kọkọ rò pé àwọn awakọ tó máa ń gbá èèyàn tí wọn sì máa ń sá lọ ni .  Ìwádìí síwájú sí i ló wá fi hàn pé ńṣe lẹni tó gbá bàbá náà lọ jí ọkọ ayọkẹlẹ náà gbé tó sì ń wà á níwàkuwà kiri fún ìgbádùn .  Kò sí tàbí ṣùgbọn pé  nǹkan amóríyá  ni gbígbá tó gbá bàbá oníkẹkẹ náà jẹ fún un .  Ṣé Ìwà Ọdaràn Oríṣi Mìíràn Ló Tún Dóde Yìí Ni ?  Ó pẹ tí ìwà ọdaràn ti wà , àmọ irú àwọn tá a mẹnu kàn lókè yìí ti ń mú káwọn èèyàn máa béèrè pé :  Kí ló dé ?  Báwo lẹnì kan ṣe lè ronú àtiṣe irú nǹkan báyìí ?   Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìwà ọdaràn wíwọpọ , irú bí olè jíjà tàbí èrú ṣíṣe lè má fi bẹẹ jọ àwọn èèyàn lójú mọ , oríṣi àwọn ìwà ọdaràn mìíràn tó ń gbàfiyèsí àwọn ilé iṣẹ ìròyìn ti ń peléke sí i báyìí , èyí tó ń mú káwọn èèyàn máa sọ lọkàn wọn pé ,  Èyí ò bójú mu rárá !  Ibo layé yìí tiẹ ń lọ ná ?   Irú àwọn ìwà ọdaràn tá à ń sọ yìí tún yàtọ o .  Wọn máa ń kó jìnnìjìnnì báni , wọn sì máa ń rorò gan - an .  Bíi ti àwọn àpẹẹrẹ tá a mẹnu kàn lókè , àwọn aláìmọwọmẹsẹ , tí kì í ṣe pé wọn mọ àwọn ọdaràn náà rí níbikíbi , ni wọn sábà máa ń ṣe é sí .  Yàtọ síyẹn , lọpọ ìgbà , ó tún máa ń dà bíi pé kò sí ìdí tó ní láárí kan pàtó tó ń mú wọn hu àwọn ìwà ìkà wọnyí .  Tá a bá wá ní ká máa kà wọn , wọn ò lópin .  Ní oṣù April ọdún 1999 , ní ìpínlẹ Colorado , ní orílẹ - èdè Amẹríkà , àwọn akẹkọọ méjì pa akẹkọọ méjìlá àti olùkọ kan nígbà tí wọn bẹrẹ sí rọjò ìbọn nínú ọgbà ilé ìwé , àwọn náà sì para wọn lẹyìn náà .  Ọkùnrin kan kú ní ìpínlẹ California lọdún 1982 lẹyìn tó lo oògùn kan tó rà lórí àtẹ , èyí tí ẹnì kan ti fi májèlé kan tó ń jẹ strychnine sínú rẹ .  Lọdún 1993 , àwọn ọmọkùnrin méjì tí wọn jẹ ọmọ ọdún mẹwàá tan ọmọ ọlọdún méjì kan tó ń jẹ James Bulger kúrò nínú ibi ìtajà kan ní ìlú Bootle , ní àgbègbè Merseyside , nílẹ Gẹẹsì , nígbà tí ìyá rẹ wà nínú ìsọ alápatà kan .  Wọn mú un lọ sí ojú ọnà ọkọ ojú irin kan , wọn sì fi kóńdó lù ú pa .  A lè pe àwọn ìwà ọdaràn kan ní ìpániláyà , bí irú èyí tó wáyé ní ọnà abẹlẹ kan ní ìlú Tokyo lọdún 1995 .  Jìnnìjìnnì bo àwọn èèyàn ilẹ Japan nígbà táwọn kan tó wà nínú ẹgbẹ òkùnkùn lọ tú afẹfẹ olóró dà sí ọnà abẹlẹ kan ní ìlú Tokyo .  Èèyàn méjìlá ló kú tí ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn sì ṣèṣe .  Ọpọ èèyàn ò ní gbàgbé àjálù tó bá Ibùdó Ìṣòwò Àgbáyé ní ìlú New York , àti àjálù tó bá orílé - iṣẹ tó ń rí sọràn ààbò , ìyẹn Pentangon , nítòsí Washington , D.C . , lórílẹ - èdè Amẹríkà , èyí tó gbẹmí nǹkan bí ẹgbẹrún mẹta èèyàn .  Bákan náà ni bọǹbù tó bú lọdún tó kọjá ní ìlú Bali , ní orílẹ - èdè Indonesia , èyí tó gbẹmí ohun tó fẹrẹẹ tó igba èèyàn .  Ó hàn gbangba pé irú àwọn ìwà ìkà bíburú jáì báwọnyí ti wá wọpọ gan - an .  Jákèjádò ayé nìṣòro yìí ti ń ṣẹlẹ , ọpọ orílẹ - èdè ló sì kàn .  Kò yọ olówó sílẹ bẹẹ ni tálákà pàápàá ò mórí bọ .  Nígbà míì , ńṣe ló máa ń dà bíi pé àwọn apààyàn yìí ń bára wọn díje , tí wọn á fẹ mọ ẹni tó lè hùwà ìkà tó burú jáì jù .  Síwájú sí i , ńṣe làwọn ìwà ọdaràn tó jẹ pé ìkórìíra ló fà á náà túbọ ń wọpọ sí i .  Ìpa - ìkà ni àwọn ọdaràn náà sì máa ń pa àwọn èèyàn tí  ẹṣẹ  wọn ò ju pé àwọ wọn , ìsìn wọn , tàbí ẹyà wọn yàtọ lọ  bí irú ohun tó ṣẹlẹ lọdún 1994 , nígbà tí wọn pa nǹkan bí ogójì ọkẹ  800,000  àwọn ẹyà Tutsi nípakúpa ní orílẹ - èdè Rwanda .  Gbogbo èyí ló mú kí ọpọ èèyàn máa ronú pé :  Kí ló tiẹ ń ṣẹlẹ gan - an ?  Ṣé bí nǹkan ṣe rí nígbà kan rèé ni ?  Kí ló lè mú káwọn èèyàn máa hu irú àwọn ìwà ìkà bíburú jáì báyìí ?  Ìrètí wo ló wà pé irú àwọn ìwà ọdaràn báyìí máa kásẹ nílẹ pátápátá tàbí pé wọn máa dín kù ?   Àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí àtàwọn mìíràn .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 4   Ẹnikẹni táwọn tó ń hu ìwà ìkà bíburú jáì yìí bá rí ni wọn máa ń hù ú sí láìsí ìdí tó ní láárí kan tó mú wọn ṣe bẹẹ  Kí Ló Dé Táwọn Ìwà Ìkà Bíburú Jáì Fi Wọpọ Tó Báyìí ?  KÒ SÍ ìwà ọdaràn tí kò burú .  Àmọ , àwọn ìwà ọdaràn táwọn èèyàn máa ń hù láìnídìí máa ń ṣòro gan - an láti lóye .  Ohun tó máa ń rú àwọn olùṣèwádìí lójú ni pé lọpọ ìgbà , kì í sí ìdí gúnmọ kan táwọn èèyàn yìí fi máa ń hùwà ìkà .  Nítorí títàn tí ìròyìn máa ń yára tàn kálẹ láwọn ọdún lọọlọọ yìí , kì í pẹ táwọn èèyàn ní orílẹ - èdè kan tàbí ní gbogbo ayé pàápàá , fi máa ń mọ nípa irú àwọn ìwà ọdaràn bíbùáyà bẹẹ .  Ìròyìn kan tí Àjọ Ìlera Àgbáyé gbé jáde sọ pé  ìwà ọdaràn ò yọ orílẹ - èdè kankan sílẹ , ṣàṣà sì ni àgbègbè tí kò sí .   Kódà , àwọn àgbègbè táwọn èèyàn ti máa ń wò láwọn ọdún díẹ sẹyìn pé kò fi bẹẹ léwu ti wá di ibi tí ọpọ ìwà ipá tí kò mọgbọn dání ti ń ṣẹlẹ báyìí .  Bí àpẹẹrẹ , látìgbà pípẹ wá ni orílẹ - èdè Japan kò ti fi bẹẹ ní ìṣòro ìwà ọdaràn .  Àmọ , ní oṣù June ọdún 2001 , ní ìlú Ikeda , ọkùnrin kan tó mú ọbẹ tí wọn fi ń gé ẹran dání rìn wọ inú ilé ẹkọ kan , ó sì bẹrẹ sí í gún àwọn ọmọ iléèwé náà , bẹẹ ló sì ń fi ṣá wọn .  Láàárín ìṣẹjú mẹẹẹdógún péré , ó ti pa ọmọ mẹjọ ó sì ti ṣe àwọn mẹẹẹdógún léṣe .  Tá a bá pa ìròyìn yìí pọ mọ àwọn ìròyìn mìíràn tó ń wá láti ilẹ Japan , irú bíi ti àwọn ọdọ tí wọn ń pa àwọn tí wọn ò mọ rí rárá nítorí pé irú nǹkan bẹẹ kàn ń mórí wọn yá lásán , èèyàn á rí i dájúdájú pé nǹkan ti yí padà ní orílẹ - èdè náà .  Kódà , láwọn orílẹ - èdè tí ìwà ipá ti máa ń fìgbà gbogbo ṣẹlẹ pàápàá , àwọn ìwà ipá kan ti wáyé tó jẹ pé ó kó àwọn èèyàn nírìíra gan - an .  Èyí lohun tó ṣẹlẹ lẹyìn àjálù tó wáyé ní September 11 , 2001 , nígbà táwọn kan lọ kọ lu Ibùdó Ìṣòwò Àgbáyé ní Ìlú New York .  Gerard Bailes , tó jẹ afìṣemọrònú , sọ gbólóhùn yìí pé :  Ńṣe ni  àjálù  náà sọ ayé di ibi àjèjì pátápátá , ibi eléwu téèyàn ò mọ ohun tó lè ṣẹlẹ .   Kí Ló Ń Mú Wọn Hu Irú Ìwà Bẹẹ ?  Èèyàn ò lè sọ pé kókó kan báyìí pàtó ló ń fa onírúurú ìwà ọdaràn bíburú jáì tó ń ṣẹlẹ .  Ohun tó mú kí àwọn ìwà ọdaràn kan túbọ ṣòro láti lóye ni ọnà tí kò mọgbọn dání rárá tí wọn ń gbà ṣẹlẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ó ṣòro láti lóye ohun tó máa mú kí ẹnì kan rìn lọ bá àwọn èèyàn tí kò ṣẹ ẹ tí kò rò ó tí yóò sì bẹrẹ sí fi ọbẹ gún wọn títí wọn á fi kú tàbí tí ẹnì kan á fi wakọ lọ sí itòsí ilé kan táá sì bẹrẹ sí yìnbọn fún ẹnikẹni tó bá rí .  Àwọn kan sọ pé ìwà ipá ti wà nínú ẹjẹ èèyàn .  Àwọn mìíràn sì sọ pé a ò gbọdọ sọ bẹẹ , pé ohun tá a lè yẹ sílẹ ni .  Wo àpótí náà ,  Ṣé Èèyàn Ò Lè Ṣe Kó Má Hùwà Ipá Ni ?   Ọpọ àwọn ògbógi gbà pé oríṣiríṣi nǹkan àti onírúurú ipò ló máa ń mú kí àwọn èèyàn hu àwọn ìwà ìkà tó burú jáì .  Ìròyìn kan tí Ilé Ẹkọ Iṣẹ Ọtẹlẹmúyẹ Ìjọba Àpapọ ní orílẹ - èdè Amẹríkà tẹ jáde tiẹ sọ ọ débi pé :  Èèyàn kan tórí ẹ pé , tí ọpọlọ rẹ sì ń ṣiṣẹ dáadáa kò jẹ pààyàn .   Àwọn aláṣẹ kan ò fara mọ ọrọ yìí .  Síbẹ , ọpọ èèyàn ló gbà pé bí ọrọ ṣe rí gan - an nìyẹn .  Fún ìdí kan tàbí òmíràn , ńṣe làwọn tó ń hu ìwà ọdaràn bíburú jáì máa ń ronú lódìlódì , èyí ló sì máa ń sun wọn láti ṣe ohun tí èèyàn kan tó gbádùn kò jẹ ronú láti ṣe láéláé .  Àwọn nǹkan wo ló ń sún àwọn èèyàn sí ṣíṣe irú àwọn nǹkan bẹẹ ?  Ẹ jẹ ká gbé díẹ yẹ wò lára àwọn nǹkan táwọn ògbógi sọ pé ó ṣeé ṣe kó máa fà á .  Ìdílé Tó Ń Tú Ká  Akọròyìn Jí ! kan béèrè lọwọ Marianito Panganiban , tó jẹ agbẹnusọ fún Ẹka Iṣẹ Ọtẹlẹmúyẹ Ìjọba Àpapọ ní orílẹ - èdè Philippines , nípa bí ìgbésí ayé àwọn tó máa ń hu ìwà ọdaràn tó burú jáì ṣe máa ń rí látilẹwá .  Ó dáhùn pé :  Inú ìdílé tó ti túká ni wọn ti máa ń wá .  Kò sẹni tó bìkítà nípa wọn bẹẹ ni wọn ò rẹni fìfẹ hàn sí wọn .  Wọn ò rẹni sọ fún wọn pé ìwà kan dára tàbí pé ìwà kan burú , nípa bẹẹ wọn ò ní ìtọsọnà kankan èyí ló sì ń mú kí wọn ṣáko lọ .   Ọpọ àwọn olùṣèwádìí sọ pé inú ìdílé tí kò sí àjọṣe tó dán mọrán , tí wọn sì ti máa ń hùwà ipá síra wọn ni ọpọ àwọn ọdaràn tó jẹ ẹhànnà ti máa ń wá .  Ẹka Tó Ń Ṣàyẹwò Àwọn Ìwà Ọdaràn Tó Burú Jáì Nílẹ Amẹríkà tẹ àkọsílẹ kan jáde , èyí tó to àwọn kókó kan lẹsẹẹsẹ téèyàn lè fi dá àwọn ọmọ tó ṣeé ṣe kí wọn hu ìwà ọdaràn tó lékenkà níléèwé mọ .  Lára àwọn ìṣòro ìdílé tí wọn mẹnu kàn nìwọnyí : kí aáwọ máa wà láàárín òbí àti ọmọ ṣáá , àwọn òbí tí kì í mọ pé àwọn ọmọ wọn níṣòro , àìsí àjọṣe tímọtímọ láàárín òbí àti ọmọ , àwọn òbí tí kì í fi bẹẹ fi òfin lélẹ lórí ìwà tí ọmọ wọn ń hù tàbí kó má tiẹ sí òfin rárá , àtàwọn ọmọ tí kì í dá sí ẹnì kankan rárá àmọ tó jẹ pé ṣekuṣẹyẹ ni wọn , nípa bẹẹ tí wọn kò ní jẹ kí àwọn òbí wọn mọ pé wọn ní àwọn ìwà kan lọwọ .  Lónìí , ọpọ ọmọ ló bá ara wọn nínú ìdílé tó ti tú ká .  Àwọn kan sì rèé , àwọn òbí wọn ò fi bẹẹ ráyè fún wọn .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọmọ ló ń dàgbà láìsí ẹkọ ilé tàbí ìtọsọnà lórí ìwà tó dára láti hù .  Àwọn ògbógi kan gbà pé irú àwọn ipò wọnyí lè máà jẹ kí àwọn ọmọ mọ béèyàn ṣe ń wà nírẹẹpọ pẹlú àwọn ẹlòmíràn , nípa bẹẹ yóò rọrùn fún wọn láti hùwà ipá sí èèyàn ẹlẹgbẹ wọn , àti pé lọpọ ìgbà , wọn ò ní kábàámọ ohun tí wọn ṣe náà .  Àwọn Ẹgbẹ Akórìíra Àtàwọn Ẹgbẹ Òkùnkùn  Ẹrí fi hàn pé ipa kékeré kọ ni àwọn ẹgbẹ akórìíra tàbí àwọn ẹgbẹ òkùnkùn ti kó nínú híhu àwọn ìwà ìkà kan .  Ní ìpínlẹ Indiana , ní orílẹ - èdè Amẹríkà , ọdọmọkùnrin adúláwọ kan tó jẹ ọmọ ọdún mọkàndínlógún ń padà sílé lẹyìn tó kúrò ní ilé ìtajà ńlá kan .  Kò pẹ sí àkókò náà , òkú rẹ ni wọn rí lẹgbẹẹ ọnà pẹlú ọta ìbọn kan nínú ọpọlọ rẹ .  Ọdọmọkùnrin kan tó ń wá ẹni tó fẹ yìnbọn fún ló pà á .  Kí nìdí tó fi pa á ?  Wọn sọ pé apààyàn náà fẹ di ọkan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ òkùnkùn kan tí wọn gbà pé ìran aláwọ funfun lọgá , ó sì fẹ gba àmì kan sára nínú ẹgbẹ náà fún pípa aláwọ dúdú kan .  Gbogbo àwọn ìṣẹlẹ tó wà nísàlẹ yìí ló jẹ pé àwọn ẹgbẹ òkùnkùn ló ṣokùnfà wọn : Afẹfẹ olóró tí wọn tú jáde lójú ọnà abẹlẹ kan ní ìlú Tokyo lọdún 1995 ; pípa tí ọpọ èèyàn fọwọ ara wọn para wọn bí - ilẹ - bí - ẹní nílùú Jonestown , ní orílẹ - èdè Guyana ; àti ikú àwọn èèyàn mọkàndínláàádọrin tí wọn jẹ ọmọ ẹgbẹ òkùnkùn kan tó ń jẹ Order of the Solar Temple , èyí tó ṣẹlẹ ní orílẹ - èdè Switzerland , Kánádà , àti ilẹ Faransé .  Àwọn àpẹẹrẹ wọnyí fi hàn bí àwọn ẹgbẹ kan ti ṣe nípa lórí ìrònú àwọn èèyàn kan lọnà tó lágbára gan - an .  Àwọn aṣáájú tó jẹ ẹnú - dùn - ju - yọ náà tún máa ń mú káwọn èèyàn ṣe nǹkan  tí èèyàn kan tó gbádùn kò jẹ ronú láti ṣe láéláé  nípa ṣíṣèlérí àwọn àǹfààní kan fún wọn .  Ipa Táwọn Ilé Iṣẹ Ìròyìn Ń Kó Nínú Àwọn Ìwà Ipá Tó Ń Ṣẹlẹ  Àwọn kan ń tọka sí àwọn ẹrí tó fi hàn pé oríṣiríṣi ọnà táwọn èèyàn ń gbà gba ìsọfúnni lóde òní lè máa dá kún híhu ìwà jàǹdùkú .  Wọn ní wíwo ìran oníwà ipá nígbà gbogbo , èyí tí wọn ń fi hàn lórí tẹlifíṣọn , nínú fíìmù , nínú àwọn eré ìdárayá orí fídíò , àti lórí Íńtánẹẹtì , máa ń pa ẹrí ọkàn àwọn èèyàn kú , ó sì máa ń mú kí wọn hu àwọn ìwà ọdaràn lílékenkà .  Dókítà Daniel Borenstein , tó jẹ alága Ẹgbẹ Àwọn Oníṣègùn Ọpọlọ ní Ilẹ Amẹríkà , sọ pé :  Lọwọlọwọ báyìí , ó lé ní ẹgbẹrún kan ẹrí tá a ní lọwọ , èyí tá a gbé ka ìwádìí tá a ṣe fún ohun tó lé ní ọgbọn ọdún , tó fi hàn pé àwọn ìwà ipá tí wọn ń fi hàn lórí tẹlifíṣọn ló ń ṣokùnfà ìwà òfínràn táwọn ọmọdé kan máa ń hù .   Nígbà tí Dókítà Borenstein ń sọrọ níwájú àwọn ọmọ Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin kan nílẹ Amẹríkà , ó fẹrí ti ọrọ rẹ nídìí nípa sísọ pé :  Ó dá wa lójú gbangba pé , wíwo onírúurú ìwà ipá nígbà gbogbo fún eré ìnàjú ń ní ipa tó burú gan - an lórí àwọn aráàlú .   Wo àpótí náà ,  Ohun Tí Dókítà Kan Sọ Nípa Ìwà Ipá Tó Máa Ń Wà Nínú Àwọn Eré Ìdárayá Orí Kọǹpútà .   Wọn sábà máa ń mẹnu kan àwọn àpẹẹrẹ kan ní pàtó láti fi hàn pé òótọ lèyí .  Nínú ọràn ti ọkùnrin tó yìnbọn pa tọkọtaya kan tó ń wo bí oòrùn ṣe ń yọ bọ létíkun , èyí tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ tó ṣáájú , tí ọkùnrin náà ò sì kábàámọ kankan , àwọn olùpẹjọ mú ẹrí jáde tó fi hàn pé wíwò tí ọkùnrin náà ti máa ń wo ìran oníwà ipá nígbà gbogbo ló sún un dédìí ìpànìyàn tó kà sí nǹkan ìmóríyá yìí .  Nínú ọràn ti ìbọn yíyìn tó wáyé ní ilé ẹkọ kan , èyí tó ṣekú pa èèyàn mẹẹẹdógún , wọn sọ pé ọpọ wákàtí làwọn akẹkọọ méjì tó hùwà ọdaràn náà máa ń lò nídìí eré ìdárayá oníwà ipá orí fídíò lójoojúmọ .  Yàtọ síyẹn , léraléra ni wọn máa ń wo àwọn fíìmù tó jẹ pé ìwà ipá àti ìpànìyàn ṣáá ni wọn máa ń gbé lárugẹ .  Oògùn Olóró  Ní orílẹ - èdè Amẹríkà , iye ìpànìyàn tó ń ṣẹlẹ látọwọ àwọn ọdọlangba wọ ìlọpo mẹta láàárín ọdún mẹjọ péré .  Kí ni ọkan lára ohun tí àwọn aláṣẹ sọ pé ó fa èyí ?  Àwọn àjọ ìpàǹpá ni , pàápàá àwọn tí wọn máa ń lo kokéènì .  Nínú ohun tó lé ní ẹẹdẹgbẹta ìpànìyàn tó ṣẹlẹ láìpẹ yìí ní ìlú Los Angeles , ní ìpínlẹ California ,  àwọn ọlọpàá sọ pé èyí tó pọ jù lọ nínú wọn ló wá látọwọ àwọn àjọ ìpàǹpá .   Ìròyìn kan tí Ilé Ẹkọ Iṣẹ Ọtẹlẹmúyẹ Ìjọba Àpapọ ní orílẹ - èdè Amẹríkà tẹ jáde sọ kókó yìí pé :  Ọpọ rẹpẹtẹ àwọn tí wọn fẹsùn ìpànìyàn kàn ló ń lo oògùn olóró .   Àwọn èèyàn kan tí oògùn olóró ti sọ ìrònú wọn dìdàkudà máa ń pààyàn nígbà tí oògùn náà bá ń darí wọn lọwọ .  Àwọn kan tó máa ń ṣe fàyàwọ oògùn olóró sì máa ń lo ìwà ipá láti fi gbara wọn sílẹ lọwọ àwọn agbófinró .  Ó hàn gbangba pé , oògùn olóró jẹ kókó kan pàtàkì nínú ohun tó ń ti àwọn èèyàn láti hu àwọn ìwà tó burú jáì .  Kò Ṣòro Láti Rí Àwọn Ohun Ìjà  Gẹgẹ bí a ti sọ nínú àpilẹkọ tó ṣáájú , èèyàn márùndínlógójì ni ọkùnrin kan tó gbé ìbọn lọwọ ní ìlú Tasmania , ní orílẹ - èdè Ọsirélíà , dá nìkan pa , ó sì ṣe àwọn èèyàn mọkàndínlógún léṣe .  Ìbọn atamátàsé táwọn ológun máa ń lò ni ọkùnrin náà gbé lọwọ .  Èyí ló mú kí ọpọ èèyàn sọ pé bí kò ṣe ṣòro láti rí irú àwọn ohun ìjà bẹẹ tún jẹ ohun mìíràn tó ń mú kí ìwà ọdaràn tó burú jáì túbọ máa pọ sí i .  Ìròyìn kan fi hàn pé lọdún 1995 , èèyàn méjìlélọgbọn péré ló kú ikú ìbọn ní ilẹ Japan , ọpọ jù lọ àwọn tó kú wọnyí ni wọn sì jẹ ara àjọ ìpàǹpá tí àwọn àjọ ìpàǹpá mìíràn ṣekú pa .  Àmọ ní ìyàtọ sí èyí , àwọn èèyàn tí wọn fìbọn pa láàárín ọdún yìí kan náà ní orílẹ - èdè Amẹríkà lé ní ẹgbẹrún mẹẹẹdógún .  Kí ló fa ìyàtọ yìí ?  Àwọn kan sọ pé ohun tó fà á ni pé ilẹ Japan kò gba gbẹrẹ lórí òfin níní ìbọn lọwọ ní orílẹ - èdè náà .  Àìlè Fàyà Rán Àwọn Ìṣòro Ìgbésí Ayé  Nígbà táwọn kan bá gbọ nípa àwọn ìwà ìkà bíburú jáì kan , wọn lè sọ pé ,  Ó ní láti jẹ pé orí ẹni yẹn ti yí !   Ṣùgbọn , kì í kúkú ṣe gbogbo àwọn tó ń hu irú ìwà ọdaràn bẹẹ ni ọpọlọ wọn dà rú .  Ọpọ lára wọn ló jẹ pé ó nira fún wọn láti fara da ìṣòro ìgbésí ayé .  Àwọn ọmọràn mẹnu kan àwọn ìhùwàsí kan tó lè mú ẹnì kan hu ìwà ìkà tó burú jáì .  Lára wọn nìwọnyí : kéèyàn ní ìṣòro ẹkọ kíkọ àti ìṣòro àìlè bá àwọn ẹlòmíràn lò ; àwọn àbájáde lílò tí wọn ti lo ẹnì kan nílòkulò tàbí tí wọn ti fipá bá a lò pọ ; níní àwọn ìwà tí kò yẹ ọmọlúwàbí lọwọ ; níní ìkórìíra fún àwọn èèyàn kan pàtó , irú bí àwọn obìnrin ; kéèyàn má màa kábàámọ tó bá ń ṣe ohun tí kò tọ ; àti ìfẹ láti máa dọgbọn rẹ àwọn ẹlòmíràn jẹ .  Ohun tó wù kí ìṣòro wọn jẹ , àwọn kan máa ń jẹ kí ìṣòro wọn bò wọn mọlẹ débi pé wọn á bẹrẹ sí ní èrò òdì , èyí sì lè mú kí wọn ṣe àwọn ohun tí kò bójú mu rárá .  Àpẹẹrẹ kan ni ti nọọsì kan tó ń fẹ di gbajúmọ .  Ló bá bẹrẹ sí fún àwọn ọmọ kéékèèké ní abẹrẹ tó máa mú kí iṣan wọn dẹ , àmọ táá mú kí wọn dáwọ mímí dúró .  Lẹyìn náà , inú rẹ á wá máa dùn báwọn èèyàn ṣe ń wò ó tó ń  dá ẹmí  ọmọ kọọkan  padà .   Ó ṣeni láàánú pé , kò ṣeé ṣe fún un láti mú kí gbogbo wọn bẹrẹ sí í mí padà .  Ni wọn bá fẹsùn ìpànìyàn kàn án .  Pẹlú gbogbo nǹkan tá a mẹnu kàn lókè yìí , ó hàn gbangba pé , àpapọ oríṣiríṣi nǹkan ló ń mú àwọn èèyàn hu àwọn ìwà ìkà tó burú jáì .  Àmọ ṣá , àwọn ohun tá a ti gbé yẹ wò yìí kò lè tó láti jẹ ká mọdí ọràn yìí láìgbé kókó kan tó ṣe pàtàkì gan - an yẹ wò .  Ìdáhùn Bíbélì  Bíbélì ràn wá lọwọ láti lóye ohun tó ń ṣẹlẹ ní àkókò yìí àti ohun tó ń mú káwọn èèyàn máa hùwà lọnà òdì bẹẹ .  Ó sọ nípa àwọn àṣà tá a máa ń rí nígbà gbogbo lọnà tó ṣe kedere .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn kókó tá a tò lẹṣẹẹsẹ nínú 2 Tímótì 3 : 3 , 4 sọ pé àwọn èèyàn kò ní í ní  ìfẹni àdánidá  àti pé wọn á jẹ  aláìní ìkóra - ẹni - níjàánu , òǹrorò , aláìní ìfẹ ohun rere  àti  olùwarùnkì .   Nínú ìwé mìíràn nínú Bíbélì , Jésù sọ pé :  Ìfẹ ọpọ jù lọ yóò di tútù .   Mátíù 24 : 12 .  Bíbélì sọ pé :  Ní àwọn ọjọ ìkẹyìn , àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò yóò wà níhìn - ín .   Láìsí àní - àní , àwọn ohun tí à ń rí yìí jẹ ẹrí pé òpin ètò àwọn nǹkan ìsinsìnyí là ń gbé báyìí .  Ńṣe ni ipò àwọn nǹkan , pa pọ pẹlú ìwà àwọn èèyàn , túbọ ń dìdàkudà sí i .  Ǹjẹ a lè retí pé kí ojútùú dé kíákíá ?  Bíbélì dá wa lóhùn pé :  Àwọn ènìyàn burúkú àti àwọn afàwọrajà yóò máa tẹ síwájú láti inú búburú sínú búburú jù .   2 Tímótì 3 : 13 .  Ṣé èyí wá túmọ sí pé aráyé ò ní bọ nínú ìwà ọdaràn tó túbọ ń fojoojúmọ ṣẹlẹ yìí ni pa pọ pẹlú ìwà ìkà tó túbọ ń ròkè sí i ?  Ẹ jẹ ká gbé ìbéèrè yìí yẹ wò nínú àpilẹkọ wa tó tẹ lé e .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   ṢÉ ÈÈYÀN Ò LÈ ṢE KÓ MÁ HÙWÀ IPÁ NI ?  Àwọn kan sọ pé ìfẹ láti hùwà ọdaràn tàbí láti pààyàn ti wà nínú ẹjẹ èèyàn .  Àwọn alátìlẹyìn ẹkọ ẹfolúṣọn ò yé sọ pé ara àwọn ẹranko rírorò la ti ṣẹ wá , nípa bẹẹ , láìsí àní - àní , ara wọn la ti jogún ìwà ẹhànnà .  Ńṣe ni irú àwọn ẹkọ bẹẹ á fi hàn pé a ò lè bọ lọwọ ìwà ipá , a ò sì lè rí ọnà àbáyọ .  Àmọ ṣá o , ọpọ ẹrí ló wà tó fi hàn pé èyí kì í ṣòótọ rárá .  Ẹkọ ẹfolúṣọn tá a mẹnu kàn lókè yìí kò ṣàlàyé ìdí tí ìwà ipá fi wọpọ gan - an láwọn àgbègbè kan ju àgbègbè mìíràn lọ àti ìdí tí wọn fi yàtọ síra wọn .  Ẹkọ náà kò sọ ìdí tó fi jẹ pé nínú àwọn àwùjọ kan , ìwà ipá pọ jaburata , nígbà tó jẹ pé nínú àwọn àwùjọ mìíràn , a kì í fi bẹẹ gbọ ìròyìn ìwà ipá tàbí kí ó má tiẹ sí ìròyìn nípa ìpànìyàn pàápàá .  Erich Fromm , tó jẹ onímọ nípa èrò inú èèyàn , fi àṣìṣe tó wà nínú ẹkọ yìí hàn , ìyẹn jíjogún tí wọn sọ pe a jogún ìwà jàgídíjàgan láti ara àwọn ẹranko .  Ó sọ pé , bó tilẹ jẹ pé àwọn ẹranko kan wà tí wọn burú nítorí àtirí oúnjẹ tàbí nítorí àtidáàbò bo ara wọn , èèyàn nìkan la mọ tó ń gbẹmí èèyàn tàbí ti ẹranko kìkì láti mórí ara wọn yá .  Nínú ìwé kan tí àwọn ọjọgbọn méjì , James Alan Fox àti Jack Levin pawọ pọ kọ , tí wọn pè ní , The Will to Kill  Making Sense of Senseless Murder , wọn sọ pé :  Àwọn èèyàn kan máa ń tètè hùwà ipá ju àwọn mìíràn lọ , síbẹ kálukú ló lómìnira láti pinnu ohun tó fẹ ṣe .  Àmọ , bó tilẹ jẹ pé ọpọ nǹkan ló ń fà á tí èrò láti pààyàn fi máa ń dìde nínú ẹnì kan , ìyẹn àwọn nǹkan tó wà lọkàn onítọhún àtàwọn ohun tó ń ṣẹlẹ láyìíká rẹ , síbẹ , ohun tí ẹnì kan fẹ ṣe àti irú ìpinnu tí ẹni náà ṣe ṣì wé mọ ọn , nípa bẹẹ ó tọ kí ẹni náà jíhìn kó sì gba ìdálẹbi .    Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   OHUN TÍ DÓKÍTÀ KAN SỌ NÍPA ÌWÀ IPÁ TÓ MÁA Ń WÀ NÍNÚ ÀWỌN ERÉ ÌDÁRAYÁ ORÍ KỌǸPÚTÀ  Dókítà Richard F .  Corlin , tó jẹ ààrẹ Ẹgbẹ Àwọn Oníṣègùn Ilẹ Amẹríkà nígbà kan rí , bá àwùjọ àwọn dókítà kan tó ń gboyè jáde sọrọ ní ìlú Philadelphia , ní ìpínlẹ Pennsylvania , lórílẹ - èdè Amẹríkà .  Nínú ọrọ rẹ , ó sọ nípa àwọn eré ìdárayá orí kọǹpútà tó jẹ pé ìwà ipá ni wọn máa ń dá lé lórí .  Díẹ nínú àwọn eré ìdárayá yìí máa ń fún àwọn tó bá dá egbò síni lára ní máàkì díẹ .  Ẹni tí ìbọn rẹ bá ba ẹnì kan á gba máàkì púpọ , àmọ máàkì ẹni tí ìbọn rẹ bá ṣe kòńgẹ agbárí á pọ gan - an .  Ẹjẹ á máa tú jáde , mùdùnmúdùn inú ọpọlọ á sì fọn káàkiri .  Dókítà Corlin sọ pé , a kì í gba àwọn ọmọ kékeré láyè láti wakọ , a kì í jẹ kí wọn mu ọtí líle , bẹẹ la kì í jẹ kí wọn mu sìgá nígbà tí wọn bá ṣì kéré gan - an .  Lẹyìn náà ló wá sọ pé :  Àmọ , à ń jẹ kí wọn kọ láti di tàbọntàbọn ní ọjọ orí tí wọn ò tíì mọ bí wọn ṣe lè ṣàkóso àwọn èrò tó bá ṣàdédé wá sí wọn lọkàn , tí wọn ò sì tíì dàgbà dénú tàbí kí wọn mọ bí wọn ṣe lè kó ara wọn níjàánu láti lo àwọn nǹkan ìjà tí wọn ń fi ṣeré náà láìséwu . . . .  Ó yẹ ká kọ àwọn ọmọ wa nígbà tí wọn ṣì kéré gan - an pé ìwà ipá  kì í  bímọ re nígbàkigbà , ohun tó máa ń tìdí rẹ jáde kì í dára rárá .   Ó bani nínú jẹ pé , dípò kí àwọn eré náà máa kọ àwọn ọmọdé pé àbájáde ìwà ipá kì í dára , lọpọ ìgbà , àwọn ọmọ ọhún gan - an ló máa ń forí fá àwọn àbájáde ìwà ìkà bíburú jáì náà .  Ìwádìí fi hàn pé ọmọ mẹwàá ló ń kú lójoojúmọ lórílẹ - èdè Amẹríkà látàrí ìbọn yíyìn .  Dókítà Corlin sọ pé :  Ní gbogbo àgbáyé , orílẹ - èdè Amẹríkà lọgá nínú bí àwọn ọmọ rẹ ṣe ń kú ikú ìbọn .   Kí ló wá fi kádìí ọrọ rẹ o ?   Ewu ńlá ni ìbọn yíyìn jẹ fún àwọn èèyàn orílẹ - èdè wa .  Òótọ tó dájú hán - ún lèyí .    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 9   ÀWỌN OHUN TÓ Ń FA ÌWÀ ÌKÀ BÍBURÚ JÁÌ  Àwọn ògbógi gbà pé àwọn kókó tó wà nísàlẹ yìí lè fa àwọn ìwà ìkà táwọn èèyàn ń hù láìnídìí :  Kí ìdílé túká  Àwọn ẹgbẹ akórìíra , àwọn aláṣerégèé  Àwọn ẹgbẹ òkùnkùn tó jẹ eléwu  Ìwà ipá nínú eré ìnàjú  Kéèyàn máa rí ìwà ipá lójúkojú  Lílo oògùn olóró  Àìlèfàyà - rán - ìṣòro  Rírí àwọn nǹkan ìjà nírọrùn  Oríṣi àwọn àìsàn ọpọlọ kan   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Ọkan lára àwọn ìṣẹlẹ bọǹbù jíjù márùn - ún tó pa èèyàn méjìlá ó kéré tán , tó sì ṣe àwọn èèyàn tó lé lọgọrin léṣe ní ìlú Quezon City , lórílẹ - èdè Philippines   Credit Line   AP Photo  Aaron Favila December 30 , 2000   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Àwọn akẹkọọ méjì pa tíṣà kan àtàwọn ọmọléèwé méjìlá , wọn sì tún pa ara wọn ní Ilé Ẹkọ Gíga Columbine , ní ìpínlẹ Colorado , lórílẹ - èdè Amẹríkà   Credit Line   AP Photo  Jefferson County Sheriffs Department April 20 , 1999   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Bọǹbù tí wọn fi sínú ọkọ ayọkẹlẹ kan pa èèyàn méjìlélọgọsàn - án  182  , ó sì ṣe èèyàn méjìléláàádóje  132  léṣe , ní ilé ìgbafàájì alaalẹ kan ní ìlú Bali , lórílẹ - èdè Indonesia   Credit Line   Maldonado Roberto  GAMMA October 12 , 2002  Ǹjẹ Ohun Kan Wà Tó Lè Fòpin Sí Ìwà Ìkà Bíburú jáì ?  Ó DÀ bíi pé ìwà ọdaràn ti di ìṣòro tí kò lè kásẹ ńlẹ nínú àwùjọ wa òde òní .  Láìka gbogbo ìsapá táwọn òṣìṣẹ afẹdàáfẹre , àwọn agbófinró , àtàwọn ọjọgbọn tó ń ran àwọn ọdaràn lọwọ láti tún dèèyàn gidi padà láwùjọ ń ṣe tọkàntara , ńṣe layé túbọ ń di ibi eléwu sí i láti gbé .  Ǹjẹ a lè rí nǹkan ṣe sí i ?  Bíbélì fi hàn pé ìyípadà ńláǹlà ń bọ lọnà .  Àmọ , èyí kò ní wá nípasẹ ìsapá ìjọba èèyàn .  Gbogbo àwọn alákòóso ẹdá èèyàn pátá ló níbi tágbára wọn mọ láìka bí ohun tí wọn ní lọkàn láti ṣe ṣe lè dára tó .  Wọn ò ní agbára bẹẹ ni wọn ò ní ohun tá a nílò láti fa ìwà ọdaràn tu tigbòǹgbò - tigbòǹgbò tàbí kí wọn mú kí ayé di ibi tí ààbò yóò máa wà títí lọ .  Ẹlẹdàá wa ló máa mú kí ìyípadà tí Bíbélì sọrọ nípa rẹ ṣeé ṣe .  Níwọn bó ti jẹ pé òun ni Olùṣẹdá ọrun àti ayé , ó ní agbára àti ẹtọ láti ṣe ohun tí ẹdá èèyàn ò lè ṣe .  Bíbélì pè é ní  Ẹni tí ń sọ àwọn onípò àṣẹ gíga - gíga di aláìjámọ nǹkan kan , tí ó ti sọ àwọn onídàájọ ilẹ ayé di òtúbáńtẹ lásán - làsàn . . . , àti ní ti pé òun ní okun inú nínú agbára .   Irú àwọn ìyípadà wo ni Ọlọrun ṣèlérí , báwo ni àwọn ìyípadà náà sì ṣe fún wa ní ojúlówó ìrètí nípa ayé kan tó máa dára ju èyí lọ ?  Sáàmù 37 : 10 , 11 sọ ìlérí Ọlọrun fún wa pé :  Ní ìgbà díẹ sí i , ẹni burúkú kì yóò sì sí mọ ; dájúdájú , ìwọ yóò sì fiyè sí ipò rẹ ,  ẹni burúkú náà  kì yóò sì sí .   Ète Ọlọrun ni láti mú ìparun bá àwọn tí ìwà burúkú ti jingíri mọ lára tí wọn ò sì ṣe tán láti yí padà .  Àmọ ṣá o , kì í ṣe gbogbo èèyàn ni Ọlọrun máa pa run .  Ní ti àwọn èèyàn tó múra tán láti di ọlọkàn tútù , onírẹlẹ , àti ẹni àlàáfíà , onísáàmù náà ṣèlérí pé :  Ní ìrètí nínú Jèhófà , kí o sì máa pa ọnà rẹ mọ , òun yóò sì gbé ọ ga láti gba ilẹ ayé .  Nígbà tí a bá ké àwọn ẹni burúkú kúrò , ìwọ yóò rí i .   Lẹyìn tí Ọlọrun bá ti mú àwọn ẹni burúkú kúrò , àwọn èèyàn tó bá ṣẹ kù yóò gbádùn  ọpọ yanturu àlàáfíà ,  ìyẹn ayé kan níbi tí kò ti ní sí ìwà ìkà kankan .  Sáàmù 37 : 11 , 34 .  Aráyé Nílò Ìyípadà Èrò Inú àti Ti Ọkàn  Mímú àwọn èèyàn búburú kúrò àti dídá àwọn èèyàn rere sí nìkan kò tó láti mú kí ìṣòro ìwà ọdaràn kásẹ nílẹ pátápátá .  Lọpọ ìgbà , ohun tó sábà máa ń fa ìwà ọdaràn ni pé , àwọn èèyàn kò dá ọkàn wọn àti ìrònú wọn lẹkọọ dáadáa .  Àmọ , ibi tí Ìjọba Ọlọrun ti máa fàgbà han gbogbo ìjọba yòókù nìyí .  Ìjọba Ọlọrun yóò pèsè ìtọni àti ẹkọ láti dá àwọn èèyàn lẹkọọ kó lè ṣeé ṣe fún wọn láti fẹràn òdodo .  Aísáyà 54 : 13 sọ pé :  Gbogbo ọmọ rẹ yóò . . . jẹ àwọn tí a kọ láti ọdọ Jèhófà , àlàáfíà àwọn ọmọ rẹ yóò sì pọ yanturu .   Àwọn àbájáde tí èyí máa mú wá á ti lọ wà jù !  Lọnà àpèjúwe , Bíbélì sọrọ nípa àwọn ìyípadà tó máa ṣẹlẹ nínú àwọn tí wọn ti lè máa hùwà bí ẹranko nígbà kan rí .  Ó sọ pé :  Ìkookò yóò . . . máa gbé ní ti tòótọ fún ìgbà díẹ pẹlú akọ ọdọ àgùntàn , àmọtẹkùn pàápàá yóò sì dùbúlẹ ti ọmọ ewúrẹ , àti ọmọ màlúù àti ẹgbọrọ kìnnìún onígọgọ àti ẹran tí a bọ dáadáa , gbogbo wọn pa pọ .   Kí nìdí ?   Nítorí pé , ṣe ni ilẹ ayé yóò kún fún ìmọ Jèhófà bí omi ti bo òkun .   Àmọ o , ìwọ àti ìdílé rẹ kò ṣẹṣẹ ní láti dúró fún àkókò pípẹ láti rí irú àwọn ìyípadà bẹẹ .  Lọnà wo nìyẹn fi rí bẹẹ ?  O Lè Jàǹfààní Nísinsìnyí  Àwọn èèyàn kan wà tí wọn ń ṣe àwọn ìyípadà tó yẹ nísinsìnyí ní ìmúrasílẹ fún ayé kan tí kò ní sí ìwà ọdaràn mọ .  Wọn ti ń gbé àwọn ìwà tuntun wọ báyìí , ìyẹn irú ìwà tí Ọlọrun fẹ káwọn èèyàn tó máa gbé nínú ayé tuntun rẹ máa hù .  Wọn ń ṣe èyí nípa fífi àwọn ìlànà Bíbélì sílò nínú ìgbésí ayé wọn .  Kíyè sí àpèjúwe fífanimọra tí Bíbélì ṣe :  Kí ẹ di tuntun nínú ipá tí ń mú èrò inú yín ṣiṣẹ , kí ẹ sì gbé àkópọ ìwà tuntun wọ , èyí tí a dá ní ìbámu pẹlú ìfẹ Ọlọrun nínú òdodo tòótọ àti ìdúróṣinṣin .   Éfésù 4 : 23 , 24 .  Kólósè 3 : 12 - 14 tún sọ síwájú sí i nípa irú àwọn ànímọ dídára tí ọpọ àwọn èèyàn tó jẹ olóòótọ ọkàn ń fi kọra báyìí .  Ó sọ pé :  Gẹgẹ bí àyànfẹ Ọlọrun , mímọ àti olùfẹ , ẹ fi ìfẹni oníjẹlẹńkẹ ti ìyọnú , inú rere , ìrẹlẹ èrò inú , ìwà tútù , àti ìpamọra wọ ara yín láṣọ .  Ẹ máa bá a lọ ní fífaradà á fún ara yín lẹnì kìíní - kejì , kí ẹ sì máa dárí ji ara yín fàlàlà lẹnì kìíní - kejì bí ẹnikẹni bá ní ìdí fún ẹjọ lòdì sí ẹlòmíràn .  Àní gẹgẹ bí Jèhófà ti dárí jì yín ní fàlàlà , bẹẹ ni kí ẹyin pẹlú máa ṣe .  Ṣùgbọn , yàtọ sí gbogbo nǹkan wọnyí , ẹ fi ìfẹ wọ ara yín láṣọ , nítorí ó jẹ ìdè ìrẹpọ pípé .   Ṣé wàá fẹ ìrànlọwọ láti gbé àwọn ìwà tuntun ti Kristẹni wọ ?  Ọkẹ àìmọye àwọn èèyàn yíká ayé ti ń ṣe bẹẹ báyìí pẹlú ìrànlọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ní àwọn ìpàdé tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń ṣe déédéé nínú àwọn Gbọngàn Ìjọba wọn , àti ní àwọn àpéjọ títóbi , kódà àwọn èèyàn to ti jẹ ọdaràn paraku nígbà kan rí ti kọ bí wọn ṣe lè jẹ ẹlẹmìí àlááfíà .   Bó o bá fẹ jàǹfààní nínú irú ìtòlẹsẹẹsẹ ẹkọ Bíbélì tí kò lẹgbẹ yìí , má ṣàì kàn sí àwọn tó ń tẹ ìwé ìròyìn yìí jáde .  Tayọtayọ ni wọn á fi ràn ọ lọwọ láti wà lára àwọn èèyàn tó ń múra sílẹ báyìí láti gbé nínú ayé tuntun tí Ọlọrun ń mú bọ , níbi tí kò ti ní sí ìwà ìkà kankan mọ .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún àpẹẹrẹ , wo ìtẹjáde Jí !  ti May 8 , 2001 , ojú ìwé 8 sí 10 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ọkẹ àìmọye èèyàn ń kẹkọọ láti gbé nínú ayé kan tí kò ti ní sí ìwà ìkà  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Yẹ Káwọn Kristẹni Jẹ Kí Wọn Mú Àwọn Níyè ?   Kí a má ṣe rí láàárín rẹ ẹnikẹni tí ń fi . . . èèdì di àwọn ẹlòmíràn .   DIUTARÓNÓMÌ 18 : 10 , 11 .  Ó PẸ tí ọrọ ìmúniníyè ti jẹ kókó kan tó máa ń fa ọpọ awuyewuye àti iyàn jíjà .   Kódà kò rọrùn fáwọn tó mọ dáadáa nípa rẹ pàápàá láti ṣàlàyé rẹ .  Ní gbogbo gbòò , ohun táwọn èèyàn mọ ìmúniníyè sí ni pé kéèyàn má mọ ohun tó ń ṣe mọ tàbí kéèyàn máa ṣèrànrán .  Àmọ ṣá o , ohun tí ìmúniníyè lè ṣe fúnni ni ọpọ èèyàn fẹ láti mọ kì í ṣe ohun tó jẹ gan - an .  Láwọn ọdún àìpẹ yìí , ó ti wá ń di ohun tó wọpọ pé kí àwọn oníṣègùn láwọn orílẹ - èdè kan máa dábàá ìmúniníyè bí ọnà kan láti fi tọjú aláìsàn .  Bí àpẹẹrẹ , ìwé ìròyìn Psychology Today sọ pé :  Ìmúniníyè lè wo ẹfọrí sàn , ó lè dín ìrora ìbímọ kù , ó lè jẹ kéèyàn fi sìgá mímu sílẹ , ó ṣeé fi rọpò àwọn oògùn tí kì í jẹ kéèyàn mọ ìrora , ó sì lè jẹ kó ṣeé ṣe fún èèyàn láti kẹkọọ dáadáa  gbogbo ìwọnyí láìsí àbájáde búburú kankan .   Àmọ lọwọ kejì ẹwẹ , ọpọ èèyàn máa ń wo ìmúniníyè pé bíbá ẹmí lò àti iṣẹ òkùnkùn ló jẹ .  Kí ni Bíbélì sọ lórí kókó yìí ?  Lóòótọ , Bíbélì kì í ṣe ìwé tó dá lórí ìlera , bẹẹ ni kò sọrọ lórí ìmúniníyè ní tààràtà .  Àmọ , àwọn ìlànà tá a lè rí nínú Ọrọ Ọlọrun lè ràn wá lọwọ láti mọ ojú tí Ọlọrun fi wo ọràn yìí .  Ǹjẹ Ìmúniníyè Ní Iṣẹ Òkùnkùn Nínú ?  Ṣé ọrọ tí kò lẹsẹ nílẹ lohun táwọn èèyàn máa ń sọ pé ìmúniníyè ní iṣẹ òkùnkùn nínú ?  Lóòótọ o , àwọn nǹkan tí kò ṣẹlẹ ní ti gidi àtàwọn nǹkan àràmàǹdà táwọn èèyàn ń rí nínú fíìmù tàbí tí wọn ń kà nínú ìwé lè máa mú wọn sọ bẹẹ , àmọ ìdí tó dájú wà láti gbà pé ìmúniníyè ní bíbá ẹmí lò nínú .  Nígbà tí ìwé gbédègbẹyọ Encyclopedia of Occultism and Parapsychology ń sọ nípa ìmúniníyè , ó ṣàlàyé pé :  Kò sí béèyàn ṣe máa sọ nípa ìpilẹṣẹ ìmúniníyè tí kò ní mẹnu kan iṣẹ òkùnkùn .   Báwọn ẹlẹsìn kan ṣe máa ń lọ nínú ìran , èyí tó ti jẹ apá kan iṣẹ oṣó àti iṣẹ òkùnkùn látọjọ pípẹ , ni ọpọ èèyàn sábà máa ń wò bí oríṣi ìmúniníyè kan .  Bákan náà , àwọn àlùfáà ní ilẹ Íjíbítì àti ilẹ Gíríìsì ayé ọjọun máa ń ra àwọn èèyàn níyè nígbà tí wọn bá ń gbìyànjú láti wò wọn sàn lórúkọ àwọn ọlọrun èké wọn .  Ìwé gbédègbẹyọ tá a fa ọrọ yọ nínú rẹ lókè sọ pé :  Kódà lọjọ òní pàápàá ,  Bíbá ẹmí lò  làwọn èèyàn ka ọpọ ìmúniníyè tó ń ṣẹlẹ sí .   Bó tilẹ jẹ pé ó ṣòro láti sọ bí onírúurú ìmúniníyè ṣe ní ìbẹmìílò nínú sí , kókó tó wà níbẹ ni pé , gbogbo onírúurú ìbẹmìílò pátá ni Ọlọrun dá lẹbi .  Nípa bẹẹ , àwọn Kristẹni kò ní láti dágunlá sí àwọn ohun tí Ìwé Mímọ sọ ní kedere pé ó lòdì nípa ìmúniníyè .  Bó Ṣe Ń Nípa Lórí Ìhùwàsí Ẹni  Kí la lè sọ nípa ipa tí ìmúniníyè ń ní lórí ìrònú àti ìhùwàsí ẹni tí wọn ń darí ?  Ǹjẹ ewu kankan wà nínú èyí ?  Kókó kan tó ṣe pàtàkì ni pé , tí wọn bá ti mú ẹnì kan níyè , ẹni náà kò ní í lè fi bẹẹ ṣàkóso ìṣesí rẹ mọ .  Ọnà yìí làwọn tó máa ń múni níyè nínú eré orí ìtàgé máa ń lo , ìyẹn ni pé wọn á mú kí àwọn tó bá yọǹda ara wọn láti wá sórí pèpéle máa ṣe àwọn ohun tí àwọn yẹn kò jẹ dánú ara wọn ṣe , kódà wọn lè máa hùwà bíi pé wọn ti mutí yó .  Ìwé gbédègbẹyọ The Encyclopedia Americana sọrọ lórí ìmúniníyè ní gbangba yìí pé :  Ẹni tí wọn mú níyè náà lè dẹni tó ń ṣe ohun tí ẹni tó mú un níyè náà bá ń sọ fún un láìjanpata , ó sì lè máa ṣe àwọn ohun tí ara rẹ sábà máa ń béèrè fún tìrọrùntìrọrùn .  Ní gbogbo ìgbà tó bá wà ní ipò yìí , ó lè máa nímọlára pé gbogbo nǹkan tó ń jẹ kí òun lè ṣàkóso ìwà àti ìṣesí òun ni wọn ti mú kúrò .   Ìwé gbédègbẹyọ Colliers Encyclopedia sọ pé :  Gbogbo ìrònú ẹni tí wọn mú níyè náà yóò pa pọ sọnà kan , èyí á sì mú kó fiyè sílẹ gidigidi sí gbogbo ohun tí ẹni tó mú un níyè náà bá ń wí fún un tí yóò sì máa ṣe nǹkan náà láìjiyàn .   Ǹjẹ a lè sọ pé èyí kò léwu ?  Ǹjẹ yóò bọgbọn mu kí Kristẹni tòótọ kan jẹ kí àwọn ẹlòmíràn pa ìrònú òun dà nípa mímú òun níyè ?  Òdìkejì pátápátá lèyí yóò jẹ sí ọrọ ìṣílétí Pọọlù , èyí tó sọ pé :  Ẹ fi ara yín fún Ọlọrun ní ẹbọ ààyè , mímọ , tí ó ṣe ìtẹwọgbà , iṣẹ ìsìn ọlọwọ pẹlú agbára ìmọnúúrò yín .  Ẹ sì jáwọ nínú dídáṣà ní àfarawé ètò àwọn nǹkan yìí , ṣùgbọn ẹ para dà nípa yíyí èrò inú yín padà , kí ẹ lè ṣàwárí fúnra yín ìfẹ Ọlọrun tí ó dára , tí ó ṣe ìtẹwọgbà , tí ó sì pé .   Róòmù 12 : 1 , 2 .  Ǹjẹ Kristẹni kan lè  di ẹrí - ọkàn rere mú  bó bá jẹ kí ẹnì kan fi òun sínú ipò kan tí kò ti ní lè ṣàkóso ìrònú rẹ , ìfẹ ọkàn rẹ , àti kódà , ìṣesí rẹ dáadáa ?  Bíbélì ṣí wa létí pé :  Kí olúkúlùkù yín mọ bí yóò ti ṣèkáwọ ohun èlò tirẹ nínú ìsọdimímọ àti ọlá .   Ó hàn gbangba pé , ìmúniníyè kò ní jẹ kó ṣeé ṣe fún ẹnì kan láti tẹ lé irú ìmọràn bẹẹ .  Ìrètí Tó Wà fún Níní Ìlera Pípé  Lójú ìwòye àwọn ìlànà Bíbélì tá a mẹnu kàn lókè yìí , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà máa ń yẹra fún àwọn ohun tó ní í ṣe pẹlú mímúni níyè tàbí ìmúra - ẹni - níyè .  Wọn ń fi àṣẹ tó wà nínú Diutarónómì 18 : 10 , 11 sọkàn , èyí tó sọ pé :  Kí a má ṣe rí láàárín rẹ ẹnikẹni . . . tí ń fi èèdì di àwọn ẹlòmíràn .   Ní ti àwọn tí àìsàn ń yọ lẹnu , ọpọ àwọn ìtọjú mìíràn wà tí kò fi èèyàn sínú ewu lílọwọ nínú iṣẹ òkùnkùn tàbí tí yóò mú kí ìrònú èèyàn di ohun tí ẹlòmíràn á máa ṣàkóso bó ṣe wù ú .  Nípa yíyàgò fún àwọn àṣà tó ta ko àwọn ìlànà Bíbélì , àwọn Kristẹni á lè ní ìrètí láti gbé títí láé nínú ayé tuntun òdodo Ọlọrun .  Nígbà yẹn , aráyé yóò gbádùn ìlera ara àti ìrònú tó pé pérépéré láìsí lílo ìmúniníyè .  Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìwé atúmọ èdè kan sọ pé ìmúniníyè ni  kéèyàn wà ní ipò kan tó dà bíi pé èèyàn ń sùn , èyí tó jẹ pé lọpọ ìgbà , ẹlòmíràn ló máa ń sọ èèyàn dà bẹẹ , tí olúwarẹ ò ní rántí ohunkóhun mọ tàbí tí iyè rẹ á ra , tí yóò máa ṣèrànrán , tí ẹni tó ń darí rẹ sì lè mú kó ṣe ohunkóhun tó bá fẹ kí ó ṣe .   The American Heritage Dictionary .  Wíwo Ayé  Kí Ọmọdé Máa Sanra Jọkọtọ Ti Di Ìṣòro Kárí Ayé  Ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé :  Kí ọmọdé máa sanra jọkọtọ ti wá ń di ìṣòro tó kárí ayé báyìí , ojútùú ìṣòro ọhún ò sì ju pé ká wá nǹkan ṣe sí àwọn oúnjẹ pàrùpárù tí wọn máa ń jẹ .  Gẹgẹ bí Ìgbìmọ Amúṣẹṣe Lágbàáyé Lórí Ọràn Sísanra Jọkọtọ ṣe sọ , ó lé ní ìdá kan nínú mẹrin àwọn ọmọ ọlọdún mẹwàá láwọn orílẹ - èdè kan jákèjádò ayé tí wọn sanra ju bó ṣe yẹ lọ .   Àwọn orílẹ - èdè tó ní iye àwọn ọmọ tó sanra jọkọtọ jù lọ lágbàáyé ní ìpíndọgba rèé : Malta  ìdá mẹtàlélọgbọn nínú ọgọrùn - ún  , ilẹ Ítálì  ìdá mọkàndínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún  , àti orílẹ - èdè Amẹríkà  ìdá mẹtàdínlọgbọn nínú ọgọrùn - ún  .  Ìdá kan nínú mẹrin àwọn ọmọ tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹrin sí mẹwàá nílẹ Chile , Mẹsíkò , àti Peru ló sanra kọjá bó ṣe yẹ .  Láwọn ibì kan nílẹ Áfíríkà , àwọn ọmọ tó sanra pọ ju àwọn tó pẹlẹńgẹ lọ .  Kí ló dé tí ọpọ àwọn ọmọdé fi wá ń di bẹǹbẹ kalẹ ?  Ìwé ìròyìn The Washington Post dáhùn pé :  Ọpọ ọmọ kékeré nílẹ Amẹríkà máa ń rí ẹgbẹrún mẹwàá ìpolówó oúnjẹ lọdún , ìdá márùnléláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn ìpolówó yìí ló sì dá lórí àwọn oúnjẹ pàrùpárù , ọtí ẹlẹrìndòdò , midinmíìdìn , àtàwọn oúnjẹ oníyangan tí ṣúgà pàpọjù nínú wọn , tí gbogbo wọn gbówó lórí àmọ tí wọn ò ní èròjà tó ń ṣara lóorè nínú páàpáà .  Àwọn tó ń ṣe ìpolówó náà máa ń ṣàfihàn àwọn oúnjẹ pàrùpárù wọnyí àtàwọn ọtí ẹlẹrìndòdò nígbà tí wọn bá ń polówó ohun ìṣiré ọmọdé , ohun èlò eré ìdárayá , àwọn nǹkan ìnàjú , tàbí fíìmù , wọn sì tún máa ń polówó wọn nígbà tí wọn bá ń ṣàfihàn àwọn èèyàn tó gbajúmọ láwùjọ . . . .  Ǹjẹ ó wá yani lẹnu nígbà náà pé ìdá mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún oúnjẹ àwọn ọmọdé ló jẹ oúnjẹ pàrùpárù , nígbà tí ìdá mẹwàá jẹ ọtí ẹlẹrìndòdò tí ṣùgà pọ nínú rẹ , àmọ tó jẹ pé kìkì ìlàjì èso àti ẹfọ tára wọn nílò ni wọn ń jẹ ?   Oyin Ń Lé Àwọn Erin Dà Nù  Àwọn erin tó wà ní orílẹ - èdè Kẹńyà túbọ ń pọ sí i àmọ èyí ti fa ọpọ ìṣòro .  Àwọn erin tó máa ń rìn kiri yìí máa ń ba igi àtàwọn nǹkan ọgbìn jẹ , wọn sì máa ń tẹ èèyàn kan pa lọsẹ méjìméjì , ní ìpíndọgba .  Àmọ o , ọgbẹni Fritz Vollrath tó jẹ onímọ ìjìnlẹ nípa ohun alààyè ní Yunifásítì Oxford ti rí ohun kan tó lè lé wọn dà nù .  Ó sọ pé , nígbà táwọn erin bá lọ kọlu ilé oyin kan ,  wọn kì í fara re lọ .  Bí wọn ti ń sá lọ làwọn oyin náà á máa gbá tọ wọn lẹyìn fún ọpọ kìlómítà .   Àwọn apá ibi tó ti máa ká àwọn erin náà lára làwọn oyin náà sì ti máa ń ta wọn , irú bíi lẹbàá ojú , ẹyìn etí , àyà àti ikùn .  Ọgbẹni Vollrath fi àwọn ilé oyin tó ní oyin nínú àtèyí tí kò ní oyin nínú sára díẹ lára àwọn igi tó ń dàgbà lágbègbè kan tí àwọn erin sábà máa ń lọ nínú igbó kan .  Ìwé ìròyìn New Scientist sọ pé àwọn erin náà kò ya ìdí gbogbo igi tó ní ilé oyin tó ní oyin nínú àti ìdá kan nínú mẹta àwọn igi tó ní àwọn ilé oyin tí kò ní oyin nínú .  Àmọ , wọn ba mẹsàn - án jẹ nínú àwọn igi mẹwàá tí kò sí ilé oyin lára wọn .  Ọgbẹni Vollrath tún ṣàkíyèsí pé àwọn erin máa ń sá tí wọn bá gbọ ohùn àwọn oyin tí wọn ń kùn yùnmùyùnmù pẹlú ìbínú , kódà bó bá jẹ pé orí ẹrọ gbohùngbohùn ni ohùn tí wọn ń gbọ náà ti ń wá .  Ó Pẹ Kí Wọn Tó Gbọ Ìròyìn àmọ Kíá Ni Wọn Gbégbèésẹ  Ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé :  Àwọn ẹyà Masai tó ń gbé àgbègbè  Enoosaen  , ní ìkangun orílẹ - èdè Kẹńyà , kò mọ ohun tó ń jẹ ilé àwòṣífìlà , nítorí pé ní àgbègbè wọn , ohun tó ga jù lọ lójú sánmà tí wọn mọ kò ju àwọn igi bọn - ọn - ní àtàwọn àgùnfọn tó ń jẹ ewé orí wọn .  Nípa bẹẹ , nígbà tí Kimeli Naiyomah padà sí abúlé kékeré yìí lẹnu àìpẹ yìí , lẹyìn tó parí ẹkọ rẹ ní orílẹ - èdè Amẹríkà , ó rí i pé àwọn ẹyà Masai ẹgbẹ rẹ kò fi bẹẹ mọ ohun tó ṣẹlẹ ní ìlú jíjìnnà tùùnùtuunu tí wọn ń pè ní New York ní September 11 , 2001 .  Àwọn kan nínú àwọn èèyàn tó máa ń ṣí kiri tí wọn jẹ darandaran yìí ò tiẹ gbọ nípa ìṣẹlẹ náà rárá .   Nígbà tí Naiyomah , tó wà ní àdúgbò Manhattan níbi tí ìṣẹlẹ náà ti wáyé lọjọ kọkànlá oṣù September  ọdún 2001  , sọ ohun tó fojú ara rẹ rí ní nǹkan bí oṣù mẹjọ ṣẹyìn fún àwọn ará abúlé náà , ńṣe ni ìbànújẹ dorí wọn kodò , wọn sì fẹ ṣe nǹkan kan láti ṣèrànlọwọ .  Àbájáde èyí ni pé , wọn fi màlúù mẹrìnlá ṣètọrẹ , tó jẹ ọkan lára ohun ṣíṣeyebíye jù lọ tí ẹnì kan tó jẹ ẹyà Masai lè fúnni , láti fi ran àwọn tí àjálù náà kàn lọwọ .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn Times ṣe sọ , níwọn bí kò ti rọrùn láti kó àwọn màlúù náà ránṣẹ , òṣìṣẹ iléeṣẹ tó ń ṣojú ìjọba ilẹ Amẹríkà tó tẹwọ gba àwọn ẹbùn náà sọ pé , ó  ṣeé ṣe kí òun ta àwọn màlúù náà kí òun sì fi owó wọn ra àwọn nǹkan ọṣọ àwọn ẹyà Masai láti fún ilẹ Amẹríkà .   Àwọn Ọdọmọbìnrin Tí Wọn Jẹ Ewèlè  Ìwé ìròyìn Toronto Star sọ pé :  Ìwà ìkà láàárín àwọn ọdọmọkùnrin sábà máa ń jẹ mọ líluni ,  nígbà tó jẹ pé  láàárín àwọn ọdọmọbìnrin , fífara ṣe ohun tó máa ru ìmọlára ẹlòmíràn sókè tàbí tó máa fa ẹdùn ọkàn bá ẹlòmíràn ni tiwọn .   A gbọ pé bí àwọn ọdọmọbìnrin bá ṣe ń di ọmọ ọdún mẹtàlá sókè , bẹẹ ni ìbẹrù àti àníyàn tí wọn ń ní á máa pọ sí i , títí kan àníyàn nípa ojú táwọn ọkùnrin fi ń wò wọn .  Àwọn ògbóǹkangí nípa ìhùwàsí ẹdá sọ pé ,  àwọn ọdọmọbìnrin lè máa bára wọn díje nípa bí wọn ṣe  lè fi ẹwà wọn fa ọkùnrin mọra tó ,  àwọn àwòrán tó ń ru ìfẹ ìbálòpọ sókè tí wọn ń rí lórí tẹlifíṣọn tàbí nínú àwọn ìwé ìròyìn ló sì ń sún wọn ṣe bẹẹ .   Denise Andrea Campbell , tó jẹ ààrẹ tẹlẹ rí fún Ìgbìmọ Ìjọba Tó Ń Rí sí Ọràn Àwọn Obìnrin sọ pé :  Ọpọ ọdọmọbìnrin ni kò mọ ọnà pàtó tí wọn lè gbà bójú tó àwọn ìmọlára ìbínú àti owú tí wọn máa ń ní .   Nípa bẹẹ , wọn máa ń fi àwọn ìmọlára wọnyí hàn  láwọn ọnà mìíràn tí kò fara hàn gbangba àmọ tó lè dun ẹlòmíràn wọra .   Àwọn ọdọmọbìnrin kan lè dájú sọ àwọn ọdọmọbìnrin mìíràn , wọn á sì ṣe onírúurú nǹkan tó máa dùn wọn wọra , irú bíi kíkọ láti sọrọ sí ẹni náà , fífi ojúkójú wò ó , ṣíṣe òfófó nípa rẹ , àti títan àhesọ kálẹ nípa rẹ .  Ìdààmú Ọkàn Níbi Iṣẹ  Ìwé ìròyìn The Globe and Mail sọ pé :  Ó fẹrẹẹ tó ìdá kan nínú márùn - ún àwọn ará Kánádà tó sọ pé ìdààmú ọkàn tí àwọn ń ní pọ débi pé , àwọn ti gbèrò láti pa ara àwọn láti lè fòpin sí i .   Kí ló ń fa ìdààmú ọkàn yìí ?  Nígbà tí wọn fọrọ wá ẹgbẹrún kan àti méjì èèyàn lẹnu wò , ó fẹrẹẹ tó ìdajì lára wọn tó sọ pé iṣẹ wọn ni ìṣòro wọn .  Shimon Dolan , tó jẹ afìṣemọrònú nípa ọràn àwọn òṣìṣẹ tó sì tún jẹ ọjọgbọn kan ní Yunifásítì Montreal , sọ pé :  Láwọn ibi iṣẹ lóde òní , ìlò omi òjò là ń lo àwọn èèyàn , agbára wọn àti ọpọlọ wọn kò sì lè gbé gbogbo ohun tá à ń fún wọn ṣe .  Yàtọ sí pé títì tí à ń tì wọn ti pàpọjù , kò tún sí ìdánilójú rárá  ìyẹn ni pé ó lè dọla kí wọn sọ pé kò síṣẹ mọ .   Kí làwọn ará Kánádà fi ń kojú ìdààmú ọkàn náà ?  Ìwé ìròyìn Globe sọ pé , ṣíṣe eré ìmárale ló wọpọ jù ,  lẹyìn náà ló kan ìwé kíkà , àwọn ìgbòkègbodò àfipawọ àti ṣíṣe àwọn eré ìdárayá , nínajú pẹlú àwọn èèyàn àti lílo àkókò pẹlú ìdílé ẹni .   Kíkàwé Pẹlú Òbí Ń Mú Kí Ara Àwọn Ọmọdé Balẹ  Ìwé ìròyìn The Times ti ìlú London sọ pé :  Kíkàwé déédéé pẹlú òbí lè dín ìwà jàgídíjàgan kù jọjọ láàárín àwọn ọmọdé oníjàngbọn tí wọn máa ń jà , tí wọn ń jalè , tí wọn sì ń purọ .   Nínú ìwádìí ọlọsẹ mẹwàá kan tí Àjọ Tó Ń Rí sí Ìṣòro Ọpọlọ ṣe , èyí tí wọn ṣe nípa ọgọrùn - ún kan àwọn ọmọ ọlọdún márùn - ún sí mẹfà tí wọn ń gbé ní Àárín - Gbùngbùn ìlú London , wọn sọ fún àwọn òbí àwọn ọmọ náà pé kí wọn máa  yí tẹlifóònù alágbèéká wọn pa kí wọn tó jókòó láti kàwé pẹlú àwọn ọmọ wọn , kí wọn máa sọ àwọn kókó tó wà nínú àwọn ìtàn náà kí wọn tó bẹrẹ sí í kà wọn , kí wọn sì tún rọra máa ṣí àwọn ojú ìwé náà láti wo àwọn àwòrán inú rẹ .   Ìwé ìròyìn náà sọ pé , àwọn àbájáde ìwádìí náà  fi ẹrí hàn gbangba pé àwọn ìgbòkègbodò rírọrùn , tí àwọn òbí ṣètò láti jẹ kí àwọn ọmọ wọn pọkàn pọ , lè ṣèrànwọ gidigidi láti mú kí àwọn ọmọ ní ìwà tó dára nígbà tí wọn ṣì kéré gan - an .   Dókítà Stephen Scott , tó jẹ aṣáájú nínú ìwádìí náà , sọ pé :  Ohun tí àwọn ọmọdé dìídì nílò ni àfiyèsí .  Wọn sì lè rí èyí gbà nípa kíkàwé pẹlú àwọn òbí wọn .   Àwọn Olùyọǹda - Ara - Ẹni Máa Ń Láyọ Nídìí Iṣẹ Wọn  Ìwé ìròyìn The Sydney Morning Herald sọ pé :  Àwọn èèyàn tó ń lo àkókò wọn fún iṣẹ tí wọn ò gbowó lórí ẹ sọ pé inú àwọn máa ń dùn gan - an ju ti àwọn òṣìṣẹ mìíràn lọ pẹlú iṣẹ àwọn , iye wákàtí tí àwọn fi ṣe é , ìfararora tí àwọn ní pẹlú àwọn èèyàn , àti ipò tẹmí wọn .   Ìròyìn náà tún sọ pé , ìwádìí kan tí àwùjọ àwọn olùṣèwádìí kan ní Ọsirélíà ṣe fi hàn pé àwọn òṣìṣẹ tó jẹ olùyọǹda ara ẹni  láyọ gan - an pẹlú bí ìlera wọn ṣe máa ń jí pépé , iye àkókò tí wọn ní láti fi gbafẹ , àti bí wọn ṣe ń lo àkókò náà .   Ọjọgbọn Bob Cummins ti Yunifásítì Deakin sọ pé , àwọn tó ń ṣiṣẹ olùyọǹda  ara - ẹni ní orílẹ - èdè Ọsirélíà pọ gidi gan - an , nítorí pé ìdá méjìlélọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn ará ilẹ Ọsirélíà ló ń ṣe àwọn iṣẹ tí wọn ò gbowó lórí ẹ .  Ìwé ìròyìn Herald tún ròyìn pé , àwọn tí wọn ń ṣiṣẹ fún ohun tó lé ní ọgọta wákàtí lọsẹ  pàápàá jù lọ àwọn obìnrin tí wọn ń tọjú àwọn aláìlera   láyọ gan - an pẹlú ìlera wọn àti iṣẹ wọn ju àwọn èèyàn tí àkókò wọn dín sí tiwọn lọ .   Títukọ Gba Ọnà Àríwá Ìlà Oòrùn Ayé  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyin The Independent ti ìlú London sọ , ìgbà kẹrin tí ikọ àwọn olùṣàwárí ọmọ ilẹ Jámánì kan ti ń gbìyànjú láti tukọ kọjá ní Ọnà Àríwá Ìlà Oòrùn ayé nínú ọkọ ojú omi tó gùn ní mítà méjìdínlógún ni wọn tó ṣẹṣẹ ṣàṣeyọrí .  Ọnà òju òkun yìí wà nítòsí etíkun tó wà ní àríwá ilẹ Rọṣíà tí yìnyín máa ń bò nígbà gbogbo .  Ọdún 1879 nìgbà àkọkọ tẹnì kan máa la ọnà náà kọjá , ìyẹn nígbà tí olùṣàwárí ọmọ ilẹ Sweden náà , Adolf Nordenskjöld kọjá níbẹ pẹlú ọkọ ojú omi kan tó ń lo ooru gbígbóná àti ìgbòkun .  Arved Fuchs , tó jẹ aṣáájú ikọ náà , sọ pé :  Mi ò tíì rí ìgbà kankan tí yìnyín ò bo ojú ọnà náà bíi ti ìgbà ẹẹrùn yìí .  Nǹkan méjì la lérò pé ó fa èyí , bí ilẹ ayé ṣe túbọ ń móoru sí i àti bí afẹfẹ ṣe ń fẹ lódìlódì , èyí tó gbá òkìtì yìnyín kúrò ní etíkun náà tó sì jẹ kó ṣeé ṣe fún wa láti kọjá .   Nípa lílo ọkọ òfuurufú fífúyẹ kan àti rírí àwòrán bí òkìtì yìnyín náà ṣe ń lọ síwá sẹyìn látinú sátẹláìtì , láìlo ẹrọ tó ń gbá yìnyín kúrò lójú òkun , wọn parí ìrìn - àjò ojú omi ẹlẹgbẹrún mẹẹẹdógún kìlómítà náà , láti ìlú Hamburg nílẹ Jámánì , sí ibi omi Provideniya nílẹ Rọṣíà , lórí Òkun Bering , èyí sì gba ọjọ mẹtàdínláàádóje  127  .  Ní gbogbo ìgbà tí wọn fi wà nínú ọkọ ojú omi náà , irú oúnjẹ táwọn tó máa ń lọ sí gbangba ojúde òfuurufú ń jẹ làwọn ọkùnrin náà ń jẹ .  Síbẹ , ọkan lára wọn sọ pé :  Ìnira kan ṣoṣo tó wà níbẹ ni gbígbé nínú àyè tó há gádígádí fún oṣù mẹrin pẹlú àwọn èèyàn mọkànlá mìíràn .   Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  August 08 , 2003  Àwọn Ohun Arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè  Ǹjẹ Wọn Lè Pani Lára Tàbí Wọn Kò Lè Pani Lára ?  Àwọn kan ń bẹnu àtẹ lu àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè pé wọn lè pani lára .  Àwọn mìíràn sì sọ pé ọrọ ò rí bẹẹ , wọn ní àmì pàtàkì tó ń fi hàn pé àwọn èèyàn tó jẹ ọlọpọlọ pípé , tí kì í sì í fọrọ bò ló wà láwùjọ wa .  Kí ló mú kí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè gbilẹ tó bẹẹ ?  Ṣé lóòótọ ni wọn léwu ?  3 Èrò Ọtọọtọ Tí Àwọn Èèyàn Ní Nípa Àwọn Ohun Arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè  4 Kí Nìdí Tí Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Fi Gbilẹ Tó Bẹẹ ?  6 Ìpalára Tí Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Ń Ṣe  11 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ló Máa Ń Mú Mi Ronú Pé Kò Yẹ Kí N Ṣe Àṣìṣe Kankan ?  21 Ǹjẹ O Mọ ?  22 Ohun Kan Tí Ìjì Kò Lè Gbé Lọ  28 Wíwo Ayé  30  Ìlù Onígba - Ohùn   31 Wọn Ń Ṣe Àwọn Aráàlú Láǹfààní  32 Lẹtà Látọdọ Ẹni Ọwọn Kan  Ǹjẹ Ó Tọ Láti Kórìíra Ẹyà Mìíràn ?   14 Kíkórìíra ẹyà mìíràn ti fa àwọn ogun tó ti fẹmí àwọn èèyàn ṣòfò lọpọlọpọ , kódà láwọn ọdún lọọlọọ yìí pàápàá .  Ǹjẹ Bíbélì lọnà èyíkéyìí tiẹ fara mọ irú ìwà kèéta bẹẹ ?  Ìdí Táwọn Èèyàn Fi Ka Erékùṣù Tahiti sí Párádísè Tí Wọn Ń Wá Kiri 16  Erékùṣù Pàsífíìkì yìí ní ọpọ àwọn nǹkan àdánidá tó mú kó lẹwà gan - an .  Àmọ , ǹjẹ lóòótọlóòótọ ló jẹ Párádísè tí aráyé ń yán hànhàn fún láti gbé ?   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   Tahiti : Fọtò nípasẹ ìyọǹda Tahiti Tourisme  Èrò Ọtọọtọ Tí Àwọn Èèyàn Ní Nípa Àwọn Ohun Arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè   Ó ń jẹ kéèyàn máa ní ìfẹ àìníjàánu tí kò yẹ kéèyàn ní , ó sì ń mú kí èròkerò téèyàn ò gbọdọ ní máa gbani lọkàn ṣáá .   Tony Parsons , akọròyìn .  JOHN ò ronú láé pé òún á sọ  wíwo ìran ìbálòpọ lórí Íńtánẹẹtì  di àṣà .    Bíi ti ọpọ àwọn ẹlòmíràn tó máa ń ṣèèṣì rí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lórí Íńtánẹẹtì , ńṣe ni John kàn ń wá ìsọfúnni lórí Íńtánẹẹtì lọjọ kan ló bá ṣàdéédéé já sí ibi kan tí wọn ti ń ṣe ìṣekúṣe .  Láìpẹ , wíwo ìṣekúṣe lórí Íńtánẹẹtì wá di ohun tó gbà á lọkàn pátápátá .  Ó sọ pé :  Màá rọra dúró títí dìgbà tí ìyàwó mi á lọ síbi iṣẹ , màá wá fò dìde lórí bẹẹdì , màá sì lo ọpọ wákàtí nídìí kọǹpútà .   Nígbà tí àkókò tí wọn fi ṣeré ìbálòpọ náà bá gùn gan - an , kò tiẹ ní ṣíwọ láti jẹun tàbí láti mumi .  Ó sọ pé :  Ebi kì í pa mí rárá .   Ó wá bẹrẹ sí purọ fún ìyàwó rẹ nípa ohun tó ń ṣe ní bòókẹlẹ .  Ìwòkuwò tó ń wò kò jẹ kó lè pọkàn pọ mọ níbi iṣẹ , ara rẹ ò sì lélẹ mọ .  Àṣà náà wá bẹrẹ sí pa ìgbéyàwó rẹ lára gidigidi .  Ìgbà tó pinnu láti lọ rí ọkan lára àwọn tó ń wò lórí Íńtánẹẹtì lójúkojú ni ìyàwó rẹ tó mọ nípa rẹ .  Ní báyìí , John ń gba ìtọjú nítorí àṣà tó ti di bárakú fún un yìí .  Àwọn ẹgbẹ tó ń bẹnu àtẹ lu ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń mẹnu kan irú àwọn ìrírí bíi ti òkè yìí láti fẹrí hàn pé wíwo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń ní àwọn àbájáde búburú .  Wọn sọ pé ó ń ba àjọṣe èèyàn pẹlú àwọn ẹlòmíràn jẹ , kì í buyì kún àwọn obìnrin , ó ń sọ àwọn ọmọdé dìdàkudà , ó sì máa ń mú kéèyàn ní èrò tí kò dára nípa ìbálòpọ .  Àmọ , ní ìdàkejì , àwọn tó fara mọ àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè sọ pé , kò sóhun tó burú nínú wíwo eré ìbálòpọ , ojú aláìmọkan ni wọn sì fi ń wo àwọn tó ń sọ pé ó lòdì .  Ọkan lára wọn kọwé pé :  Kò yẹ kí àwọn èèyàn máa tijú nítorí èrò tí wọn ní nípa ìbálòpọ tàbí ìfẹ tí wọn ní láti ní ìbálòpọ .  A lè lo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè láti fi bẹrẹ ìjíròrò aláìfọrọ - sábẹ - ahọn - sọ nípa ìbálòpọ , a sì lè fi mú kí irú ìjíròrò bẹẹ lárinrin sí i .   Àwọn díẹ tiẹ sọ pé , bí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ṣe pọ yamùrá ń fi hàn pé àwọn èèyàn tó jẹ ọlọpọlọ pípé , tí kì í sì í fọrọ bò ló wà láwùjọ wa .  Òǹkọwé Brian McNair sọ pé :  Bí àwọn èèyàn tó wà láwùjọ kan ò bá rí ohun tó burú nínú wíwo ìran bí ìbálòpọ ṣe ń wáyé láàárín àwọn àgbàlagbà méjì tó jọ fohùn ṣọkan , yóò rọrùn fún irú àwọn èèyàn bẹẹ láti gbà pé kò sóhun tó burú nínú ìbẹyà - kannáà - lòpọ àti èrò pé àwọn obìnrin bá àwọn ọkùnrin dọgba , nípa bẹẹ wọn lè máa bá ara wọn gbé bíi lọkọ láya .   Ǹjẹ bi èrò àwọn èèyàn tó wà láwùjọ ò ṣe dọgba lórí ọràn wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè fi hàn pé ó bójú mu ?  Kí ló dé tí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè fi wọpọ tó bẹẹ ?  Ṣé lóòótọ ni wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè léwu ?  Àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé e yóò jíròrò àwọn ìbéèrè wọnyí .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ tá a lò padà .  Kí Nìdí Tí Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Fi Gbilẹ Tó Bẹẹ ?  Ó TI lé ní ẹgbẹrún méjì ọdún tí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ti wà .  Ṣùgbọn , ní èyí tó pọ jù lọ nínú gbogbo àkókò tí wọn fi wà yìí , ó ṣòro láti ṣe wọn jáde , nípa bẹẹ àwọn ọlọrọ àtàwọn alákòóso ló sábà máa ń ní i lọwọ .  Àmọ ṣá o , ìwé títẹ lọpọ yanturu àti ayé ọlàjú tó jẹ kí fọtò yíyà àti sinimá di ohun tí tọmọdé tàgbà mọ , túbọ wá jẹ kó ṣeé ṣe fún ọpọlọpọ èèyàn láti máa wò ó .  Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè wá di ohun tí àwọn tálákà lè ní níkàáwọ , torí pé owó pọọkú ni wọn ń tà wọn .  Ohun tó wá mú kí àṣà yìí túbọ tàn kálẹ ni ìmújáde ẹrọ tó ń lo kásẹẹtì fídíò .  Kásẹẹtì fídíò kò dà bí àwọn ẹrọ tí wọn ń lò fún sinimá tàbí àwọn fọtò tí ọjọ wọn ti pẹ tó máa ń bà jẹ tó bá yá , nítorí pé òún rọrùn láti fi pa mọ , kò ṣòro láti ṣe ẹdà rẹ , bẹẹ ni kò nira láti pín in kiri .  Ó tún ṣeé ṣe fún ẹnikẹni láti wò ó nílé .  Lẹnu àìpẹ yìí , bí àwọn iléeṣẹ tẹlifíṣọn tó ń ta àtagbà ìsọfúnni fún àwọn oníbàárà ṣe ń pọ rẹkẹrẹkẹ àti bí Íńtánẹẹtì ṣe túbọ ń gbajúmọ sí i ti mú kó rọrùn gan - an fún ọpọ èèyàn láti máa wo àwọn eré tó ń ru ìfẹ ìṣekúṣe sókè .  Lóde òní , ẹni tó bá fẹràn wíwo àwọn eré tó ń ru ìfẹ ìṣekúṣe sókè , àmọ tó ń bẹrù pé aládùúgbò òun kan lè lọ rí òun níbi tí wọn ti ń ta àwọn fídíò oníṣekúṣe lè  jókòó sínú ilé rẹ kó sì ta iléeṣẹ tẹlifíṣọn kan lólobó pé kí wọn fi eré ìbálòpọ tóun nífẹẹ sí hàn lórí tẹlifíṣọn tàbí kó yan fídíò oníṣekúṣe tó bá fẹ láti iléeṣẹ tẹlifíṣọn mìíràn ,  gẹgẹ bí ohun tí oníròyìn kan tó ń jẹ Dennis McAlpine sọ .  Ọgbẹni McAlpine sọ pé , rírí irú àwọn ètò orí tẹlifíṣọn bẹẹ lárọọwọtó jẹ ọkan lára àwọn ohun tó ń mú kí  ọpọ èèyàn túbọ máa wo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè bí ohun tí kò burú .   Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Ti Di Ohun Tí Ọpọ Èèyàn Tẹwọ Gbà  Ọpọ èèyàn ló ń ṣiyèméjì nípa àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè torí pé tọmọdé tàgbà ló ń wò wọn lóde òní .  Òǹkọwé Germaine Greer sọ pé :  Ipa tó ń ní lórí àṣà ìṣẹdálẹ wa ju èyí tí ijó , orin , ìlù lílù , sinimá àti iṣẹ ọnà ń ní lọ , tá a bá pa gbogbo wọn pọ .   Èrò àwọn èèyàn òde òní nípa àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè tún ń fara hàn nínú irú  aṣọ aṣẹwó  tí ọpọ àwọn gbajúgbajà òṣèré máa ń wọ , nínú onírúurú fídíò orin tó ń gbé ìbálòpọ lárugẹ , àti nínú bí àwọn iléeṣẹ tó ń polówó ọjà ṣe ń lo  àwọn àwòrán tó ń gbé ìwà pálapàla lárugẹ láti polówó ọjà .   Ọgbẹni McAlpine wá parí ọrọ rẹ pé :  Ohunkóhun táwọn èèyàn bá ṣáà ti rí ni wọn ń tẹwọ gbà láìronú jinlẹ . . . .  Èyí ló ń jẹ kí àwọn èèyàn máa ronú pé kò sóhun tó burú nínú wíwo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè .   Látàrí èrò tí ọpọ èèyàn ní yìí , òǹkọwé Andrea Dworkin kédàárò pé ,  kò jọ pé ohun tí àwọn èèyàn ń wò ń rí wọn lára .  Kò jọ pé wọn kà á sí rárá .   Ìdí Táwọn Èèyàn Fi Ń Wo Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè  Nígbà tí Roger Young , tó jẹ ọtẹlẹmúyẹ kan tó ti fẹyìn tì ní Iléeṣẹ Ọtẹlẹmúyẹ Ìjọba Àpapọ Amẹríkà , ń ṣàtúnsọ ọrọ òǹṣèwé Dworkin , ó ní ọpọ èèyàn  kò mọ àwọn àbájáde bíburú jáì tí ìwà ìbàjẹ máa ń ní àtàwọn ìṣòro tó ń fà .   Àwọn tó jẹ alágbàwí ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ló máa ń ti àwọn kan láti máa wò ó , torí wọn máa ń sọ pé kò sí ẹrí kankan tó fi hàn pé àwọn àwòrán ìṣekúṣe lè ní ipa búburú lórí àwọn èèyàn .  Òǹṣèwé F .  M .  Christensen sọ pé :  Ohun téèyàn ń fojú rí lásán ni ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè jẹ , àmọ kókó yìí kò yé àwọn tó ń bẹnu àtẹ lù ú .   Ṣùgbọn o , bó bá jẹ pé lóòótọ ni ohun téèyàn ń fojú rí kì í nípa lórí ẹni , nígbà náà , kí nìdí táwọn iléeṣẹ tó ń polówó ọjà fi máa ń gbé ohun tó fani mọra jáde ?  Kí nìdí táwọn oníṣòwò fi ń ná ọpọ mílíọnù dọlà láti fi ṣe ìpolówó ọjà lórí tẹlifíṣọn àti rédíò , àti láti fi ṣe àwọn fídíò àtàwọn bébà jáde fún ìpolówó ọjà bó bá jẹ pé kò ní nípa kan lọ títí lórí àwọn èèyàn ?  Òtítọ ibẹ ni pé , bíi ti gbogbo àwọn nǹkan gbígbajúmọ mìíràn tí wọn ń polówó , ìdí pàtàkì tí wọn fi ń polówó ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ni láti mú káwọn èèyàn tí kò mọ nípa rẹ tẹlẹ máa yán hànhàn fún ohun tí kò tọ .  Àwọn olùṣèwádìí méjì kan tí orúkọ wọn ń jẹ Steven Hill àti Nina Silver sọ pé :  Ká má fọrọ sábẹ ahọn sọ , kò sóhun méjì tó ń sún wọn láti mú ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè jáde bí kò ṣe owó .  Bákan náà , nínú ètò ìṣòwò òde òní tí kò ní àbójútó , ohunkóhun tó bá ti lè mú èrè gọbọi wá làwọn èèyàn ń tà , pàápàá àwòrán ara obìnrin àti àwòrán tó ń fi ìbálòpọ hàn .   Òǹkọwé Greer fi ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè wé àwọn oúnjẹ pàrùpárù tí kò ní èròjà aṣaralóore nínú , tí wọn sì ti po àwọn èròjà atasánsán mọ kó lè máa wu èèyàn jẹ .  Ó sọ pé :  Ìbálòpọ téèyàn ń rí nínú ìpolówó kì í ṣe ìbálòpọ tó bójú mu . . .  Ìpolówó oúnjẹ pàrùpárù máa ń jẹ kí ọpọ èèyàn máa jẹ oúnjẹ pàrùpárù , lọnà kan náà , pípolówó ìṣekúṣe máa ń jẹ kí ọpọ èèyàn máa ní ìbálòpọ tí kò bójú mu .   Àwọn dókítà kan sọ pé , wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lè di bárakú fún èèyàn débi pé yóò ṣòro láti kápá rẹ ju béèyàn á ṣe kápá oògùn olóró tó ti di bárakú lọ .  Ìtọjú táwọn tó ti sọ oògùn olóró di bárakú máa ń gbà sábà máa ń bẹrẹ pẹlú mímú kí àwọn èròjà olóró tó ti wà nínú ara wọn kọkọ kúrò ná .  Àmọ o , gẹgẹ bí àlàyé tí Ọjọgbọn Mary Anne Layden , tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì Pennsylvania ṣe , ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè  máa ń fi àwòrán tó máa wà lọkàn ẹni títí ayé sínú ọpọlọ ẹni tó ń wò ó , èyí á sì di ohun tí yóò máa rántí títí láé .   Ìdí nìyẹn tí àwọn èèyàn tó ń wò ó fi lè máa rántí ìwà pálapàla tí wọn ti wò ní ọpọlọpọ ọdún sẹyìn bí ẹni pé wọn ń wò ó lọwọlọwọ .  Ó parí ọrọ rẹ pé :  Èyí ni ohun àkọkọ tó ń di bárakú fún èèyàn tó jẹ pé kò sí ìrètí pé ó lè kúrò nínú ọpọlọ ẹni náà pátápátá .   Àmọ , ṣé ìyẹn wá túmọ sí pé kò ṣeé ṣe láti jáwọ nínú wíwo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ni ?  Síwájú sí i , ìpalára wo ní pàtó ni ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lè ṣe ?   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 5   Ìsọfúnni Nípa Àwọn Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Lórí Íńtánẹẹtì   Nǹkan bí ìdá márùndínlọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lórí Íńtánẹẹtì ni wọn ń mú jáde ní orílẹ - èdè Amẹríkà .  Nǹkan bí ìdá mẹẹẹdógún ni wọn ń mú jáde ní ilẹ Yúróòpù .   Wọn fojú díwọn rẹ pé àwọn èèyàn tó tó àádọrin mílíọnù ló máa ń wo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lórí Íńtánẹẹtì lọsọọsẹ .  Nǹkan bí ogún mílíọnù lára àwọn wọnyí ló wà ní orílẹ - èdè Kánádà àti Amẹríkà .   Ìwádìí kan fi hàn pé nínú oṣù kan lẹnu àìpẹ yìí , ilẹ Jámánì ni àwọn tó ń wo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lórí Íńtánẹẹtì tíì pọ sí jù lọ ní gbogbo ilẹ Yúróòpù , àwọn orílẹ - èdè tó sì tẹ lé e ni ilẹ Gẹẹsì , ilẹ Faransé , Ítálì àti Sípéènì .   Ní ilẹ Jámánì , àwọn tó ń wo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lórí Íńtánẹẹtì sábà máa ń lo nǹkan bíi wákàtí kan àti ìṣẹjú mẹwàá lóṣooṣù nídìí ìwòkuwò .   Ní ilẹ Yúróòpù , àwọn tó ti lé ní ọmọ àádọta ọdún ló ń lo àkókò tó pọ jù nídìí ìwòkuwò .   Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn kan ti sọ , ìdá àádọrin nínú ọgọrùn - ún àwọn tó ń wo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lórí Íńtánẹẹtì ló jẹ pé ọwọ ọsán ni wọn máa ń wò ó .   Wọn fojú díwọn rẹ pé , ibi táwọn èèyàn ti lè rí àwòrán bí wọn ṣe ń lo àwọn ọmọdé fún ìṣekúṣe lórí Íńtánẹẹtì tó ọkẹ márùn - ún  100,000  .   Nǹkan bí ìdá ọgọrin nínú ọgọrùn - ún àwòrán nípa bí wọn ṣe ń lo àwọn ọmọdé fún ìṣekúṣe ni wọn ń mú jáde fún títà ní orílẹ - èdè Japan .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ti wà lárọọwọtó báyìí ju ti ìgbàkigbà rí lọ  Ìpalára Tí Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Ń Ṣe  Ó RỌRÙN láti rí onírúurú eré tó jẹ mọ ìbálòpọ wò lórí tẹlifíṣọn , nínú sinimá , nínú fídíò orin , àti lórí Íńtánẹẹtì .  Ǹjẹ lóòótọ ni àwọn eré ìbálòpọ tó ń ru ìfẹ ìṣekúṣe sókè , èyí tó pọ yamùrá yìí , jẹ ohun tí kò lè pani lára , gẹgẹ bí ọpọ èèyàn á ṣe fẹ ká gbà gbọ ?  Ipa Tí Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè Ń Ní Lórí Àwọn Àgbàlagbà  Láìka ohun tí àwọn alágbàwí ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lè máa sọ sí , ipa búburú ni àṣà yìí ń ní lórí irú ojú táwọn èèyàn fi ń wo ìbálòpọ .  Àwọn olùṣèwádìí fún Àjọ Tó Ń Ṣèwádìí Tó sì Ń Pèsè Ìsọfúnni Nípa Ìdílé Nílẹ Amẹríkà sọ pé  wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń sún àwọn tó ń wò ó láti bẹrẹ sí ní èrò tí kò bójú mu nípa ìbálòpọ .   Gẹgẹ bí àwọn tó ṣèwádìí náà ṣe sọ ,  ọpọ àwọn ọkùnrin tó máa ń wo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè déédéé ló ní èrò tí kò tọnà nípa ìfipábáni - lòpọ  ìyẹn ni ríronú pé àwọn obìnrin ló ń fa ìfipábáni - lòpọ , wọn sì máa ń gbádùn rẹ , àti pé kò sóhun tó ṣe ọpọlọ wọn  .   Àwọn olùṣèwádìí kan sọ pé , wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ní àwòtúnwò lè ṣàkóbá fún ọnà tí àwọn tọkọtaya ń gbà ní ìbálòpọ pẹlú ara wọn .  Ọmọwé Victor Cline , tó jẹ ògbógi nínú ìtọjú àwọn tó ti sọ ìbálòpọ di bárakú , ṣàkíyèsí pé , irú àwọn ẹni bẹẹ ti máa ń wo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ní àwòtúnwò ṣáá .  Béèyàn ò bá tètè mójú tó o , wíwo ìṣekúṣe díẹdíẹ lè yọrí sí wíwo ìwà pálapàla tó burú jáì , tó sì lòdì gbáà .  Ó sọ pé èyí lè sún irú ẹni bẹẹ sí níní ìbálòpọ tí kò bójú mu .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì tó ń ṣèwádìí nípa ìhùwàsí èèyàn náà gbà bẹẹ .  Ọmọwé Cline sọ pé  ọnà yìí lèèyàn fi lè gbà máa ní èyíkéyìí lára àwọn ìbálòpọ tí kò bójú mu . . . kò sì sí bí ẹrí ọkàn ṣe lè máa dáni lẹbi tó tó máa múni fi irú ìwà bẹẹ sílẹ .   Bí àkókò ti ń lọ , oníwòkuwò náà á fẹ fi gbogbo ìwà pálapàla tó ń rí dánra wò , èyí sì sábà máa ń mú àwọn àbájáde bíburú jáì wá .  Ọmọwé Cline wá kádìí ọrọ rẹ nípa sísọ pé , ìṣòro yìí lè bẹrẹ díẹdíẹ , kó sì máa nípa lórí onítọhún láìfura .  Ó ní :  Bíi ti àrùn jẹjẹrẹ , ńṣe ni yóò túbọ máa di ńlá sí i lára onítọhún .  Ìṣòro náà kì í sábà fi onítọhún sílẹ , ó sì máa ń ṣòro láti mú kúrò .  Gẹgẹ bó ṣe sábà máa ń ṣẹlẹ , ńṣe làwọn ọkùnrin tó ti sọ àṣà yìí di bárakú máa ń sẹ , wọn kì í sì wá nǹkan ṣe sí ìṣòro náà .  Lọpọ ìgbà , èyí lè dá ìjàngbọn sílẹ láàárín tọkọtaya , ó lè yọrí sí ìkọsílẹ , tàbí kí àjọṣe téèyàn ní pẹlú àwọn ẹni ọwọn mìíràn bà jẹ .   Ìpalára Tó Ń Ṣe fún Àwọn Ọdọ  Ọpọ ìwádìí ló fi hàn pé àwọn ọdọmọkùnrin tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún méjìlá sí mẹtàdínlógún ló sábà máa ń wo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè jù .  Àní , inú àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ni èyí tó pọ jù nínú wọn ti ń gba ìdálẹkọọ nípa ìbálòpọ .  Èyí sì máa ń ní àbájáde bíburú jáì .  Ìròyìn kan sọ pé :  Wọn kì í ṣàfihàn àwọn ọdọ tó lóyún tàbí àwọn àrùn téèyàn ń kó nípasẹ ìbálòpọ , irú bí àrùn éèdì , nínú àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè , èyí sì máa ń gbin èrò tí kò tọnà sọkàn àwọn ọdọ pé kò sí àbájáde búburú kankan tó máa tìdí wíwo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè jáde .   Àwọn olùṣèwádìí kan sọ pé , wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè tún lè ṣàkóbá fún ìdàgbàsókè ọpọlọ àwọn ọmọdé .  Ọmọwé Judith Reisman , tó jẹ olùdarí Ilé Ẹkọ Nípa Iṣẹ Ìròyìn , sọ pé :  Àwọn àyẹwò nípa bí ọpọlọ ṣe máa ń yára ṣiṣẹ lórí ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè téèyàn fojú rí tàbí fetí gbọ fi hàn pé wíwo irú àwọn ohun bẹẹ máa ń yí bí ọpọlọ ṣe máa ń ṣiṣẹ padà , kò sì ní jẹ kó ṣeé ṣe fún onítọhún láti lo làákàyè rẹ dáadáa .  Ó lè ṣèpalára fún ọpọlọ tó tètè ń gba nǹkan sínú tí àwọn ọmọdé ní , kò sì ní jẹ kí wọn lè fìyàtọ sáàárín ohun tó jẹ gidi àti èyí tí kì í ṣe gidi , tí èyí á sì wá tipa bẹẹ ṣèpalára fún ọnà tí wọn ń gbà ronú , ìlera wọn , àti bí wọn á ṣe láyọ sí .   Ipa Tó Ń Ní Lórí Àjọṣe Ẹni Pẹlú Àwọn Ẹlòmíràn  Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń nípa lórí ìhùwàsí ẹni .  Lájorí ohun tó jẹ kó máa fani mọra ni pé , ohun tí kì í ṣòótọ lèèyàn á máa wò , àmọ wọn máa ń ṣe é lọnà tí á fi dà bí ẹni pé ó gbádùn mọni ju ìbálòpọ tó bójú mu lọ .   Wo àpótí náà  Èwo Lo Gbà Pé Ó Jóòótọ ?    Ìròyìn kan sọ pé :  Àwọn tó máa ń wo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń dáwọ lé ohun tí kò lè ṣeé ṣe láé , èyí sì lè yọrí sí bíba àjọṣe wọn pẹlú àwọn ẹlòmíràn jẹ .   Wíwo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè kò ní jẹ kí ìgbọkànlé àti ìfọkàntánni wà nínú ìgbéyàwó , àwọn ànímọ méjì yìí sì ṣe kókó .  Níwọn bó ti jẹ pé ìkọkọ ni wọn ti sábà máa ń wò ó , ẹtàn àti irọ pípa ni wíwo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń yọrí sí lọpọ ìgbà .  Ọkọ tàbí aya irú ẹni bẹẹ á máa wò ó pé ó ń da òun .  Kò sì ní lóye ìdí tí òun ò fi dáa mọ lójú rẹ .  Ìpalára Tẹmí  Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń fa ìpalára tẹmí tó burú jáì .  Ó lè di ohun ìdènà gidi fún ẹnì kan tó fẹ ní àjọṣe pẹlú Ọlọrun .   Bíbélì pe ìdálọrùn fún ìbálòpọ takọtabo ní ojúkòkòrò àti ìbọrìṣà .  Ẹni tó bá ń ṣe ojúkòkòrò nǹkan máa ń nífẹẹ sí i débi pé á di ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú ìgbésí ayé rẹ , ohun náà á gbà á lọkàn ju gbogbo nǹkan mìíràn lọ .  Ká sòótọ , ńṣe làwọn tí wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ti di bárakú fún ka ìfẹ fún ìbálòpọ sí ohun tó ṣe pàtàkì ju Ọlọrun lọ .  Wọn sì tipa bẹẹ sọ ọ di òrìṣà .  Àṣẹ tí Jèhófà Ọlọrun pa ni pé :  Ìwọ kò gbọdọ ní àwọn ọlọrun èyíkéyìí mìíràn níṣojú mi .   Ẹkísódù 20 : 3 .  Àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń ba àjọṣe onífẹẹ jẹ .  Àpọsítélì Pétérù , tí òun fúnra rẹ jẹ ọkùnrin tó ti ṣègbéyàwó , rọ àwọn ọkọ tó jẹ Kristẹni láti máa fi ọlá fún àwọn aya wọn .  Ọkọ tó bá kùnà láti ṣe bẹẹ á rí i pé àdúrà òun sí Ọlọrun á ní ìdènà .  Ǹjẹ kí ọkùnrin kan wà ní ìkọkọ kó sì máa wo àwọn obìnrin tó wà níhòòhò á fi hàn pé irú ọkùnrin bẹẹ ní ọwọ fún aya rẹ ?  Báwo ni ọrọ náà ṣe máa rí lára ìyàwó rẹ bó bá mọ pé ọkọ òun ń wo ìwòkuwò ?  Síwájú sí i , ojú wo ni Ọlọrun , ẹni tí yóò mú  gbogbo onírúurú iṣẹ wá sínú ìdájọ ,  tó sì tún ń  díwọn àwọn ẹmí  yóò fi wo irú ẹni bẹẹ ?  Ǹjẹ ẹni tó ń wo ìwòkuwò lè retí láé pé kí Ọlọrun fetí sí àdúrà òun ?  Títẹ ìfẹ ọkàn ẹni lọrùn lọnàkọnà jẹ ìdí pàtàkì kan tí àwọn èèyàn fi máa ń wo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè .  Nípa bẹẹ , wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè kò fi ìfẹ hàn rárá .  Ó máa ń bẹgi dínà ìsapá Kristẹni kan láti jẹ oníwà mímọ lójú Ọlọrun .  Àpọsítélì Pọọlù kọwé pé :  Èyí ni ohun tí ìfẹ Ọlọrun jẹ , . . . . pé kí ẹ ta kété sí àgbèrè ; pé kí olúkúlùkù yín mọ bí yóò ti ṣèkáwọ ohun èlò tirẹ nínú ìsọdimímọ àti ọlá , kì í ṣe nínú ìdálọrùn olójúkòkòrò fún ìbálòpọ takọtabo . . . , pé kí ẹnì kankan má ṣe lọ títí dé àyè ṣíṣe ìpalára fún àti rírakakalé àwọn ẹtọ arákùnrin rẹ .   1 Tẹsalóníkà 4 : 3 - 7 .  Àwọn obìnrin àtàwọn ọmọdé ló sábà máa ń forí fá àwọn àbájáde búburú tí àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè máa ń ní .  Ó máa ń fi wọn hàn gẹgẹ bí ẹni tí kò já mọ nǹkan kan , ó máa ń fi ẹtọ wọn dù wọn , kì í sì í buyì kún wọn .  Ẹni tó bá ń wo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ń lọwọ nínú lílo àwọn ẹlòmíràn ní ìlòkulò bẹẹ , ó sì ń ṣètìlẹyìn fún ìwà ìbàjẹ náà .  Steven Hill àti Nina Silver , tí wọn jẹ olùṣèwádìí , ṣàlàyé pé :  Láìka bí ọkùnrin kan ṣe lè rò pé òún jẹ ọmọlúwàbí tó , bó ṣe ń dọgbọn dá ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè láre nínú ọkàn rẹ yóò nípa lórí rẹ lọnà kan tàbí òmíràn , torí pé ó lè di ẹni tí kì í gba tẹni rò mọ tàbí kó di ẹni tó kórìíra àwọn obìnrin , ìyẹn àwọn ẹni tó ń sọ lẹnu pé òún bìkítà fún .   Bí Ẹni Tí Ìṣòro Náà Ti Di Bárakú fún Ṣe Lè Ja Àjàbọ  Bó o bá ń tiraka lọwọlọwọ láti ja àjàbọ lọwọ ìṣòro wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè tó ti di bárakú , ǹjẹ ohunkóhun wà tó lè ràn ọ lọwọ ?  Bíbélì pèsè ìrètí o !  Ṣáájú kí àwọn kan lára àwọn Kristẹni ìjímìjí tó mọ Kristi , wọn ti jẹ alágbèrè , panṣágà , àti oníwọra rí .  Pọọlù sọ pé :  Ṣùgbọn a ti wẹ yín mọ .   Báwo ni ìyẹn ṣe ṣeé ṣe ?  Ó dáhùn pé :  A ti sọ yín di mímọ . . . pẹlú ẹmí Ọlọrun wa .   1 Kọríńtì 6 : 9 - 11 .  Má ṣe fojú kéré agbára tí ẹmí mímọ Ọlọrun ní .  Bíbélì sọ pé :  Ọlọrun jẹ olùṣòtítọ , kì yóò sì jẹ kí a dẹ yín wò ré kọjá ohun tí ẹ lè mú mọra .   Láìsí àní - àní , òun yóò pèsè ọnà àbáyọ fún ọ .  Gbígbàdúrà àtọkànwá  ìyẹn ni sísọ ẹdùn ọkàn rẹ fún Ọlọrun lemọlemọ  yóò ràn ọ lọwọ .  Ọrọ rẹ rọ wá pé :  Ju ẹrù ìnira rẹ sọdọ Jèhófà fúnra rẹ , òun fúnra rẹ yóò sì gbé ọ ró .   Sáàmù 55 : 22 .  Àmọ o , o gbọdọ ṣiṣẹ lórí ohun tó ò ń gbàdúrà fún .  O ní láti dìídì ṣe ìpinnu àtọkànwá , láti yàgò fún àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè .  Ọrẹ kan tó o fọkàn tán tàbí ẹnì kan nínú ìdílé rẹ lè ṣèrànwọ gan - an nípa pípèsè ìtìlẹyìn àti ìṣírí tó o nílò láti rọ mọ ìpinnu rẹ .   Wo àpótí náà  Rírí Ìrànlọwọ Gbà .    Rírántí pé gbígbé irú ìgbésẹ bẹẹ yóò mú inú Ọlọrun dùn lè ràn ọ lọwọ láti rọ mọ ìpinnu rẹ .  Láfikún sí i , mímọ pé wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè kò dùn mọ Ọlọrun nínú tún lè ràn ọ lọwọ síwájú sí i láti jáwọ nínú rẹ .  Kò ní rọrùn o , àmọ ohun téèyàn lè borí ni .  Dájúdájú , àwọn tí wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ti di bárakú fún lè jáwọ nínú rẹ !  Ewu kékeré kọ ló wà nínú wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè .  Àṣà yìí lè ba tèèyàn jẹ .  Ó ń sọ àwọn tó ń ṣe é jáde àtàwọn tó ń wò ó dìdàkudà .  Ó ń fàbùkù kan àwọn ọkùnrin àtàwọn obìnrin , ewu ló jẹ fún àwọn ọmọdé , àṣà téèyàn sì gbọdọ yẹra fún ni .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún àlàyé síwájú sí i nípa ojú ìwòye Bíbélì nípa àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè , jọwọ wo ìtẹjáde Jí !  ti July 8 , 2002 , ojú ìwé 25 - 27 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Rírí Ìrànlọwọ Gbà  A kò gbọdọ fojú kéré ìsapá láti ja àjàbọ lọwọ wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè ; ìsapá yìí lè nira láti ṣe .  Ọmọwé Victor Cline , ẹni tó ti tọjú ọpọlọpọ àwọn tó ti sọ ìbálòpọ di bárakú , sọ pé :  Ṣíṣe ìlérí pé wàá jáwọ nìkan kò tó .  Wíwulẹ ní èrò tó dáa lọkàn kò lè ṣèrànlọwọ kankan .   Ẹni tó ti sọ ìbálòpọ di bárakú  kò lè jáwọ fúnra rẹ .   Gẹgẹ bí ọrọ Ọmọwé Cline , kí ìtọjú náà lè kẹsẹ járí , ohun tó dára kó ṣáájú ni pé kí ìyàwó onítọhún náà kópa nínú rẹ , bó bá ti ṣègbéyàwó .  Ó sọ pé :  Ìtọjú náà á gbéṣẹ á sì yá kánkán bí àwọn méjèèjì bá jọ kópa nínú rẹ .  Àwọn méjèèjì ni ìṣòro náà ń bá fínra .  Nítorí náà , àwọn méjèèjì ló nílò ìrànlọwọ .   Bí ẹni náà kò bá tíì ṣègbéyàwó , ọrẹ kan tó fọkàn tán tàbí ẹnì kan nínú ìdílé rẹ lè ṣèrànlọwọ ńláǹlà fún un .  Láìka irú ẹni tó ń gba ìtọjú náà sí , Ọmọwé Cline máa ń sọ kókó kan tí kò sí irọ níbẹ rárá , ìyẹn ni pé : Sọrọ nípa rẹ láìfọrọ pa mọ , kó o sì máa sọrọ jáde nígbàkigbà tí ìṣòro náà bá tún padà wá .  Ó sọ pé :  Fífi ìṣòro náà bò lè  ba tìẹ jẹ  .  Èyí máa ń fa ìtìjú àti kí ẹrí ọkàn máa dáni lẹbi .    Àtẹ Ìsọfúnnni tó wà ní ojú ìwé 9   Èwo Lo Gbà Pé Ó Jóòótọ ?  Ohun Tí Ohun Arùfẹ - Ohun Tí Bíbélì Fi Ń Kọni  Ìṣekúṣe - Sókè Fi Ń Kọni   Kò sóhun tó burú nínú kéèyàn   Kí ìgbéyàwó ní ọlá láàárín ní ìbálòpọ pẹlú ẹnikẹni , gbogbo ènìyàn , kí ibùsùn  nígbàkigbà , níbikíbi , àti ní ìgbéyàwó sì wà láìní ẹgbin ,  ọnàkọnà tó bá ti wuni , àṣà nítorí Ọlọrun yóò dá àwọn  yìí kò sì ní àbájáde bíburú àgbèrè àti àwọn panṣágà lẹjọ .  jáì kankan .   Hébérù 13 : 4 .  Ẹni tí ó bá ń ṣe àgbèrè ń ṣẹ  sí ara òun fúnra rẹ .    1 Kọríńtì 6 : 18 ; tún wo  Róòmù 1 : 26 , 27 .   Ìgbéyàwó máa ń dí èèyàn   Máa yọ pẹlú aya ìgbà èwe rẹ  lọwọ láti gbádùn ìbálòpọ . . .  Kí o máa yọ ayọ púpọ jọjọ  bó ṣe yẹ . nínú ìfẹ rẹ nígbà gbogbo .    Òwe 5 : 18 , 19 ; tún wo Jẹnẹsísì 1 : 28 ; 2 : 24 ;  1 Kọríńtì 7 : 3 .   Ohun kan ṣoṣo táwọn obìnrin   Èmi  Jèhófà Ọlọrun  yóò ṣe  wà fún ò ju pé kí wọn máa fi olùrànlọwọ kan fún un , gẹgẹ  ìbálòpọ tẹ àwọn ọkùnrin lọrùn . bí àṣekún rẹ .    Jẹnẹsísì 2 : 18 ; tún wo  Éfésù 5 : 28 .   Kò ṣeé ṣe rárá àti rárá fún   Nítorí náà , ẹ sọ àwọn ẹyà  àwọn ọkùnrin àtàwọn obìnrin ara yín tí ń bẹ lórí ilẹ ayé láti kápá ìfẹ wọn fún ìbálòpọ . di òkú ní ti àgbèrè , ìwà  àìmọ , ìdálọrùn fún ìbálòpọ  takọtabo , ìfẹ - ọkàn tí ń ṣeni  lọṣẹ , àti ojúkòkòrò , tí í ṣe  ìbọrìṣà .    Kólósè 3 : 5 .  Kí olúkúlùkù yín mọ bí yóò ti ṣèkáwọ ohun èlò tirẹ nínú  ìsọdimímọ àti ọlá .    1 Tẹsalóníkà 4 : 4 . Pàrọwà fún  àwọn àgbà obìnrin gẹgẹ bí ìyá , àwọn  ọdọbìnrin gẹgẹ bí arábìnrin  pẹlú gbogbo ìwà mímọ .    1 Tímótì 5 : 1 , 2 ; tún wo 1 Kọríńtì 9 : 27 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn olùṣèwádìí kan sọ pé wíwo ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè lè ṣàkóbá fún ìdàgbàsókè ọpọlọ àwọn ọmọdé   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   Wíwo àwọn ohun arùfẹ - ìṣekúṣe - sókè kò ní jẹ kí ìgbọkànlé àti ìfọkàntánni wà nínú ìgbéyàwó   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Gbígbàdúrà àtọkànwá yóò ràn ọ lọwọ  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Kí Ló Máa Ń Mú Mi Ronú Pé Kò Yẹ Kí N Ṣe Àṣìṣe Kankan ?   Nítorí pé bàbá mi ti jẹ olùkọ , ńṣe ni gbogbo èèyàn ń retí pé kí n máa gbé ipò kìíní nínú gbogbo iṣẹ ilé ẹkọ .  Nígbà míì , mo máa ń sunkún títí mo fi máa sùn .   Leah .    Mo jẹ ẹni tó máa ń fẹ ṣe nǹkan láìsí àṣìṣe kankan .  Mo máa ń fẹ kó jẹ pé ohun tí mo bá ṣe ló máa dáa jù tàbí kí n ṣe é lọnà tó máa yàtọ pátápátá sí ti gbogbo àwọn ẹlòmíràn , láìjẹ bẹẹ mi ò ní dáwọ lé irú ohun bẹẹ rárá .   Caleb .  ǸJẸ O máa ń fẹ kí gbogbo ohun tó o bá ń ṣe jẹ èyí tí kò ní ní àṣìṣe kankan nínú ?  Ǹjẹ o máa ń sábàá ṣàníyàn pé , láìka bó o ṣe lè gbìyànjú tó , ohun tó o ṣe kì í tẹ ọ lọrùn ?  Ṣé ó máa ń ṣòro fún ọ láti gbà tẹnì kan bá sọ fún ọ pé ohun tó o ṣe kò dójú ìlà ?  Nígbà tí nǹkan ò bá rí bó o ṣe fẹ kó rí , ǹjẹ o máa ń dá ara rẹ lẹbi , tí wàá sì máa ka ara rẹ sí aláìmọkan tàbí ẹni tí kò já mọ nǹkan kan ?  Ǹjẹ o máa ń wò ó pé bó o bá fẹ pé kí nǹkan dára , àfi kó o ṣe é fúnra rẹ ?  Nígbà míì , ǹjẹ o máa ń bẹrù pé o lè fìdí rẹmi débi pé ńṣe lo máa ń fi nǹkan falẹ tàbí kó o má tiẹ dáwọ lé e rárá ?  Àjọṣe rẹ pẹlú àwọn ẹlòmíràn ńkọ ?  Ṣé àwọn èèyàn kì í rójú rẹ nílẹ torí pé kò sẹni tó mọ ọn ṣe tó lójú rẹ ?  Ǹjẹ àṣìṣe àti ìkùdíẹ - káàtó àwọn ẹlòmíràn máa ń bí ọ nínú ?  Bí ìdáhùn rẹ sí èyíkéyìí lára àwọn ìbéèrè wọnyí bá jẹ bẹẹ ni , nígbà náà , á jẹ pé o ní ìṣòro ṣíṣe nǹkan láìfẹ ṣàṣìṣe rara .  Bọrọ bá rí bẹẹ , kì í ṣe ìwọ nìkan lo ní irú ìṣòro yìí o .  Ìṣòro yìí wọpọ láàárín àwọn ọdọ  pàápàá àwọn ọdọ tó mọwé gan - an àtàwọn tó máa ń gbégbá orókè .    Kí ló ń fa kéèyàn máà fẹ ṣe àṣìṣe kankan ?  Ńṣe làwọn olùṣèwádìí kàn ń dábàá lásán , wọn ò lè sọ ohun tó ń fà á gan - an .  Ìwé náà , Perfectionism  Whats Bad About Being Too Good ?  dábàá pé :  Ẹmí ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan kì í ṣe àrùn , torí pé o ò kó o lára ẹnì kankan .  Kì í ṣe àjogúnbá , torí pé àwọn òbí rẹ kò bí i mọ ọ .  Nígbà náà , báwo lo ṣe di ẹni tó máa ń fẹ ṣe nǹkan láìkù síbì kan ?  Àwọn ògbógi kan sọ pé ìgbà ọmọdé ni ìwà yìí ti máa ń bẹrẹ .  Àwọn nǹkan tó wà nísàlẹ yìí ló máa ń sún ẹnì kan sí híhu irú ìwà bẹẹ : Kí ìdílé ẹni máa fínná mọni láti gbégbá orókè lọnàkọnà , kéèyàn máa kóra rẹ sí àníyàn ju bó ṣe yẹ lọ , kéèyàn máa fẹ fara wé àwọn tó ń bá rìn , kéèyàn máa tẹ lé ohun táwọn ilé iṣẹ ìròyìn ń sọ nípa jíjẹ aláṣeyọrí tí kò lẹgbẹ , àti kéèyàn máa fi àwọn tí kò ṣeé ṣe fún un láti fara wé ṣe ẹni àwòkọṣe .  Àwọn kókó wọnyí ló ń jẹ kí irú àwọn ẹni bẹẹ máa fi gbogbo ọjọ ayé wọn ṣàníyàn ṣáá , tí wọn á máa dá ara wọn lẹbi ṣáá , tí wọn á sì máa fìgbà gbogbo ṣiṣẹ àṣekúdórógbó .   Ohun yòówù kó fà á , ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe kankan nínú gbogbo ohun tó o bá ń ṣe lè ṣàkóbá fún ìgbésí ayé rẹ .  Jẹ ká túbọ ṣàyẹwò ìwà yìí àti ìdí tó fi lè ṣèpalára fún ọ .  Kí Ni Ìtumọ Kéèyàn Máà Fẹ Ṣe Àṣìṣe Kankan ?  Ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe kankan kì í kàn ṣe kéèyàn máa sapá láti ṣiṣẹ lọnà tó dára gan - an tàbí kéèyàn láyọ pẹlú iṣẹ ẹni .  Ó ṣe tán , ní Òwe 22 : 29 , Bíbélì gbóríyìn fún ọkùnrin tó  jáfáfá nínú iṣẹ rẹ .   Bíbélì tún kan sáárá sí àwọn èèyàn kan tí wọn jẹ ọjáfáfá nínú àwọn iṣẹ ọnà kan .  Nítorí náà , ó dára kéèyàn sapá láti ṣiṣẹ dójú àmì , kéèyàn sì gbé àwọn góńgó tó dára kalẹ , àmọ kó jẹ èyí tó ṣeé lé bá .  Nípa bẹẹ , èèyàn á lè  jẹ kí ọkàn òun rí ohun rere nítorí iṣẹ àṣekára rẹ .   Oníwàásù 2 : 24 .  Àmọ , ẹni tí kì í fẹ ṣe àṣìṣe kankan kì í ní irú ìtẹlọrùn bẹẹ .  Èrò tó ní nípa ṣíṣe nǹkan ní àṣeyọrí kò dára rárá .  Gẹgẹ bí ohun tí àwọn ògbógi kan sọ , àwọn tí kì í fẹ ṣe àṣìṣe kankan  kì í lé góńgó wọn bá  ìyẹn ni ṣíṣe nǹkan láìsí àṣìṣe èyíkéyìí  , wọn kì í sì í ní ìtẹlọrùn kankan , láìka bí ohun tí wọn ṣe ṣe lè dára tó .   Látàrí èyí , ńṣe ni àwọn tí kì í fẹ ṣe àṣìṣe kankan  máa ń ní ìbànújẹ ọkàn ṣáá , tí wọn á máa ronú pé àwọn ò lè ṣàṣeyọrí láé .   Ìdí nìyẹn tí ìwé kan fi túmọ irú ìwà bẹẹ sí  níní èrò tí kò bọgbọn mu pé ìwọ àti gbogbo ẹni tó bá wà láyìíká rẹ kò gbọdọ ṣe àṣìṣe èyíkéyìí .   Ó jẹ  èrò kan tó máa ń gbani lọkàn ṣáá , pé ohunkóhun téèyàn bá dáwọ lé ní ìgbésí ayé kò gbọdọ ní àṣìṣe , àléébù , tàbí ìkùdíẹ - káàtó èyíkéyìí .   Àmọ , ǹjẹ Jésù ò ti irú ìwà yìí lẹyìn nígbà tó sọ pé :  Kí ẹ jẹ pípé bẹẹ gẹgẹ , bí Baba yín ọrun ti jẹ pípé  ?  Rárá o , Bíbélì jẹ ká mọ pé  gbogbo ènìyàn ti ṣẹ , wọn sì ti kùnà láti kúnjú ìwọn ògo Ọlọrun .   Kí wá lohun tí Jésù ní lọkàn ?  Nínú Bíbélì , ọrọ náà  pípé  túmọ sí pípé pérépéré .  Nígbà tí Jésù sọ pé a gbọdọ jẹ pípé , ọrọ nípa ìfẹ ló ń jíròrò , ó sì ń rọ àwọn ọmọlẹyìn rẹ láti túbọ jẹ kí ìfẹ wọn pé pérépéré .  Lọnà wo ?  Nípa mímú kí ìfẹ wọn gbòòrò sí i , kódà sí àwọn ọtá wọn pàápàá .  Òǹkọwé Bíbélì náà , Lúùkù , ṣàkọsílẹ ọrọ tí Jésù sọ pé :  Ẹ máa bá a lọ ní dídi aláàánú , gan - an gẹgẹ bí Baba yín ti jẹ aláàánú .   Lúùkù 6 : 36 .  Àmọ o , èrò òdì làwọn tí kì í fẹ ṣe àṣìṣe kankan máa ń ní pé , ó ṣeé ṣe fún ẹdá èèyàn láti ṣe nǹkan láìsí àṣìṣe kankan rárá .  Nípa báyìí , wọn lè máa retí pé kí àwọn ẹlòmíràn ṣe ju agbára wọn lọ .  Ìwé náà , Never Good Enough  Freeing Yourself From the Chains of Perfectionism sọ pé , àwọn ẹlẹmìí ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan ni  àwọn èèyàn tí kì í ní ìtẹlọrùn pẹlú bí àwọn ẹlòmíràn ṣe ń ṣe iṣẹ wọn . . .  Lójú wọn , àwọn èèyàn tó wà nítòsí wọn kì í fọwọ dan - indan - in mú iṣẹ wọn , bẹẹ ni wọn kì í fi iṣẹ wọn yangàn .   Bí àpẹẹrẹ , akẹkọọ tó mọwé gan - an ni Carly , èyí ló jẹ kí wọn gbà á sí ilé ẹkọ kan tó wà fún àwọn tó mọwé gan - an .  Àmọ o , ìṣòro rẹ ni pé kò lè bá àwọn ẹlòmíràn gbé ní ìrẹpọ .  Nítorí pé kì í fẹ láti rí àléébù kankan , ọpọ lára àwọn ọrẹ rẹ ti fi í sílẹ .  Ó sọ pé :  Mo máa ń wò ó pé wọn ò kúnjú ìwọn rárá .   Àwọn mìíràn sì máa ń lépa ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe èyíkéyìí , kì í ṣe látọdọ àwọn ẹlòmíràn , bí kò ṣe látọdọ ara àwọn fúnra wọn .  Ìwé Never Good Enough ṣàlàyé pé irú àwọn ẹni bẹẹ máa ń rò pé  àwọn fúnra wọn tàbí ohun tí wọn ń ṣe kò dára tó . . . , bákan náà ,  wọn  tún máa ń ṣàníyàn gan - an nípa ohun tí àwọn ẹlòmíràn ń rò nípa wọn .   Ìṣòro Tó Wà Nínú Ṣíṣàì Fẹ Ṣe Àṣìṣe Kankan  Nítorí náà , dípò tí ẹmí ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan ì bá fi jẹ ohun dáradára tó lè ṣeni láǹfààní , ńṣe ló máa ń ṣàkóbá fúnni , ó sì lè pani lára .  Yàtọ síyẹn , dípò kó jẹ kéèyàn máa ṣiṣẹ lọnà tó dára gan - an , ńṣe ni irú ẹmí bẹẹ sábà máa ń jẹ kéèyàn kùnà .  Kristẹni kan tó ń jẹ Daniel sọ pé òún ṣiṣẹ àṣekára fún ọpọ wákàtí láti múra sílẹ fún ọrọ tí wọn yàn fún òun láti sọ nínú ètò ìdánilẹkọọ kan tó máa ń wáyé ní Gbọngàn Ìjọba àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti àdúgbò rẹ .  Ọpọ lára àwọn tó tẹtí sí ọrọ rẹ lọjọ náà ló gbóríyìn fún un pé ó ṣe dáradára gan - an .  Lẹyìn náà , ẹni tó ń fúnni nítọọni wá rọra fún un ní àwọn àbá kan tó lè mú kó tẹ síwájú .  Bíbélì rọ wá láti  fetí sí ìmọràn kí  a  sì gba ìbáwí .   Ṣùgbọn , èyí tí Daniel ì bá fi tẹwọ gba ìmọràn tó lè jẹ kó ṣe dáadáa sí i , ńṣe ló kà á sí pé òun ò mọ ọn ṣe rárá .  Ó sọ pé :  Ńṣe ló dà bíi pé kí ilẹ lanu kó gbé mi mì .   Ọpọ ọsẹ ni kò fi lè sùn lóru .  Nítorí náà , ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe kankan lè ṣèdíwọ fún ẹkọ kíkọ .  Nínú àpilẹkọ kan tó fara hàn ní ibi téèyàn ti lè rí ìsọfúnni nípa àwọn ọdọ lórí Íńtánẹẹtì , ọdọmọbìnrin kan tó ń jẹ Rachel kọwé pé :  Nígbà tí mo wọ ilé ẹkọ gíga , mo pinnu láti sapá gidigidi .  Ipò kìíní ni mo sábà máa ń gbé nínú gbogbo iṣẹ ilé ẹkọ , mi ò sì rí ìdí tí máàkì mi fi ní láti lọ sílẹ .   Àmọ , kò pẹ tí Rachel fi rí i pé òún ní ìṣòro pẹlú ẹkọ ìṣirò nígbà tó gbé ipò kejì nínú iṣẹ náà , tó sì kà á sí pé ó ti  rẹlẹ jù  sí máàkì tó yẹ kí òun gbà .  Rachel sọ pé :  Lójú gbogbo èèyàn , kò sóhun tó burú nínú ipò kejì tí mo gbé yìí , àmọ ní tèmi . . . nǹkan ìtìjú gbáà ló jẹ .  Ni mo bá bẹrẹ sí dààmú nípa rẹ ṣáá . . .  Ẹrù ń bà mí láti sọ fún olùkọ wa pé kó la iṣẹ náà yé mi , torí mò ń ronú pé bí mo bá sọ fún un pé kó ràn mí lọwọ lórí iṣẹ àṣetiléwá mi , ńṣe ló máa túmọ sí pé kò yé mi . . . .  Nígbà míì , mo máa ń rò ó pé ó sàn kí n kú ju kí n máa fìdí rẹmi lọ .   Àní , àwọn ọdọ kan ti gbèrò láti pa ara wọn torí pé wọn kò fẹ láti fìdí rẹmi .  Ó dùn mọni pé , ọpọ ọdọ kì í ronú láti gbé irú ìgbésẹ bíburú jáì bẹẹ .  Àmọ , gẹgẹ bí àkíyèsí tí Sylvia Rimm , tó jẹ ògbógi nípa ìlera ọpọlọ ṣe , wọn lè torí ìbẹrù kí wọn má bàa fìdí rẹmi kí wọn máà kúkú ṣe iṣẹ àṣetiléwá wọn rárá .  Ọgbẹni Rimm sọ pé , àwọn akẹkọọ kan tí kì í fẹ ṣe àṣìṣe  kì í mú iṣẹ àṣetiléwá wọn fún olùkọ , iṣẹ tí wọn bá ṣe kì í tẹ wọn lọrùn , wọn máa ń gbàgbé láti ṣe iṣẹ àṣetiléwá wọn , wọn sì máa ń ṣe àwáwí .   Àmọ ní ìyàtọ sí èyí , àwọn ọdọ mìíràn tún wà tí wọn lè máa ṣe àṣejù nípa mímú un dá ara wọn lójú pé àwọn ní láti ṣàṣeyọrí lọnàkọnà .  Daniel sọ pé :  Mo máa ń ṣe iṣẹ àṣetiléwá wọ ọgànjọ òru kí n ṣáà lè rí i pé mi ò ṣe àṣìṣe kankan .   Ìṣòro ibẹ ni pé , títi àṣejù bọ nǹkan bẹẹ yẹn kì í ṣeni láǹfààní lọpọ ìgbà .  Akẹkọọ tó bá ń sùn ní kíláàsì kò ní lè dojú kọ iṣẹ rẹ bó ṣe yẹ .  Abájọ nígbà náà , tí àwọn ògbógi fi sọ pé ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe kankan máa ń fa onírúurú ìṣòro , irú bí bíbínú rangbandan , ríronú pé èèyàn ò já mọ nǹkan kan , dídá ara ẹni lẹbi , ríronú pé èèyàn ò lè ṣe nǹkan láṣeyọrí , ìṣòro àìjẹun bó ṣe yẹ , àti ìdààmú ọkàn .  Àmọ o , èyí tó tiẹ wá burú jù lọ ni pé , ó lè ṣèpalára fúnni nípa tẹmí .  Bí àpẹẹrẹ , Bíbélì pa á láṣẹ fún àwọn Kristẹni láti máa sọ ohun tí wọn gbà gbọ fún àwọn ẹlòmíràn .  Àmọ , ọdọ kan tó ń jẹ Vivian kì í fẹ láti sọrọ ní ìpàdé Kristẹni torí pé ó ń bẹrù pé òún lè máà sọrọ bó ṣe yẹ kó rí gan - an .  Ọdọmọbìnrin kan tó ń jẹ Leah náà máa ń bẹrù bẹẹ .  Ó sọ pé :  Bí ìdáhùn mi kò bá tọnà , ńṣe làwọn ẹlòmíràn á máa fi ojú aláìmọkan wò mí .  Nítorí náà , ńṣe ni mo máa ń dákẹ jẹẹ láìsọrọ .   Nígbà náà , ó ṣe kedere pé ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe kankan jẹ ohun tó lè pani lára , tí kò sì lè ṣeni láǹfààní rárá .  Nítorí náà , bó o bá ní ọkan lára àwọn àṣà tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ yìí , o lè rí i pé ó yẹ kó o yí èrò rẹ padà .  Àpilẹkọ kan tó máa jáde lọjọ iwájú yóò jíròrò bó o ṣe lè ṣe èyí .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Gẹgẹ bí ìwádìí kan ti fi hàn , nǹkan bí ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn akẹkọọ ní ilé ẹkọ kan ló jẹ ẹlẹmìí ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Bíbẹrù pé àwọn lè ṣe àṣìṣe ni kì í jẹ kí àwọn ọdọ kan parí iṣẹ àṣetiléwá wọn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe kankan máa ń fa ìdààmú ọkàn , ó sì máa ń mú kéèyàn ronú pé òun ò já mọ nǹkan kan  Wíwo Ayé  Gígé Lẹbẹ Àwọn Ẹja Ekurá  Jákèjádò ayé làwọn apẹja ti ń wá àwọn ẹja ekurá nínú àwọn agbami òkun , tí wọn á gé lẹbẹ ara wọn tí wọn á sì sọ òkú wọn sínú omi .  Ìwé ìròyìn Science News sọ pé :  Bí wọn ṣe ń gé lẹbẹ ara àwọn ẹja yìí nírú ọnà bíburú jáì bẹẹ kò ṣẹyìn owó gegere tí wọn ń rí tí wọn bá tà á fún àwọn tó fẹ fi se ọbẹ ẹja ekurá tó gbówó lórí gan - an .   Ní August 2002 , Àwọn Ẹṣọ Etíkun Ilẹ Amẹríkà gba ọkọ òkun kan tó jẹ ti àwọn apẹja Hawaii sílẹ níbi tí kò jìnnà sí etíkun ilẹ Mẹsíkò , lẹyìn tí wọn ṣàkíyèsí pé lẹbẹ ẹja ekurá tí ìwọn rẹ tó tọọnù méjìlélọgbọn ló kún inú rẹ bámúbámú .  Kò sí ẹya ara ẹja náà mìíràn tó wà nínú ọkọ náà .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  Ẹrù lẹbẹ ẹja ekurá tí wọn dì gàgàrà sínú ọkọ náà fi hàn pé wọn ti pa ẹja ekurá tó tó ẹgbàá mẹẹẹdógún  30,000  , wọn sì ti fi ẹja tí ìwọn rẹ tó ọkẹ mọkàndínlọgbọn  580,000  kìlógíráàmù ṣòfò dà nù .  Kárí ayé , ẹja ekurá tó tó ọgọrùn - ún mílíọnù ni wọn fojú bù pé àwọn apẹja yìí ń pa báyìí lọdọọdún .   Níwọn bí wọn ti ń ta lẹbẹ ẹja ekurá tó bá wọn tó àádọtalénírínwó  450  gíráàmù ní igba owó dọlà , àwọn tó ń fẹ ẹ pọ ju iye ẹja ekurá tó wà lọ .  Ṣíṣọ Àkókò Lò  Ìwé ìròyìn The Australian sọ pé , ìwádìí kan lẹnu àìpẹ yìí fi hàn pé ,  àwọn èèyàn tó máa ń ṣàròyé pé àwọn kò ní àkókò tó ń tan ara wọn jẹ ni .   Ìwé ìròyìn náà sọrọ lórí ìwádìí kan tí Yunifásítì New South Wales àti Yunifásítì Ìjọba Àpapọ Ọsirélíà ṣètò , ó ní :  Ọpọ lára wa ló ń lo àkókò púpọ jù níbi iṣẹ àti fún ṣíṣe iṣẹ ilé ju bó ṣe yẹ lọ .   Àwọn olùṣèwádìí gbéṣirò lé iye àkókò tí tọkọtaya kan tí àwọn méjèèjì ń ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ láìsí pé wọn ń bójú tó ọmọ nílò láti ṣiṣẹ kí wọn lè pèsè àwọn ohun kòṣeémánìí ìgbésí ayé .  Wọn wá fi èyí wéra pẹlú iye àkókò tí wọn máa ń lò láti fi ṣe àwọn iṣẹ náà .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn náà ti sọ , ìwádìí náà fi hàn pé , àwọn tọkọtaya tí kò lọmọ  lo àpapọ wákàtí mọkàndínlọgọrin  79  lọsẹ níbi iṣẹ , wọn lo wákàtí mẹtàdínlógójì  37  fún iṣẹ ilé , wọn sì lo wákàtí méjìdínlógóje  138  fún ìtọjú ara wọn , àmọ iye wákàtí tí wọn nílò fún iṣẹ oúnjẹ òòjọ lọsẹ kò ju ogún lọ  wákàtí mẹwàá ẹnì kọọkan  , wákàtí méjìdínlógún fún iṣẹ ilé , àti wákàtí mẹrìndínlọgọfà  116  fún ìtọjú ara wọn  títí kan oúnjẹ jíjẹ àti oorun  .   Bí tọkọtaya kan bá múra tán láti mú ìgbésí ayé wọn rọrùn , wọn lè máa ní tó àfikún ọgọrùn - ún wákàtí sí i lọsọọsẹ .  Ìwé ìròyìn The Australian sọ pé , ìwádìí náà fi hàn pé , àwọn tọkọtaya tó ń ṣiṣẹ láìsí ọmọ  sọ pé àwọn kò ní àkókò tó pọ tó ti àwọn ẹlòmíì , àmọ ká sòótọ , àwọn gan - an ni ọwọ wọn kò fi bẹẹ dí rárá tó ti àwọn ẹlòmíì , níwọn bó ti jẹ pé àwọn òbí ni ọwọ wọn dí jù lọ tí wọn kò sì ní àkókò púpọ .   Àrùn Àtọgbẹ Ń Gbilẹ Sí I ní Ilẹ Íńdíà  Àjọ Ìlera Àgbáyé fojú bù ú pé , ó lé ní àádọsàn - án  170  mílíọnù èèyàn kárí ayé tó ní àrùn àtọgbẹ .  Ìwé ìròyìn Deccan Herald sọ pé , orílẹ - èdè Íńdíà ni àwọn alárùn àtọgbẹ pọ sí jù lọ  torí pé mílíọnù méjìlélọgbọn èèyàn níbẹ ló ní in  àfàìmọ sì ni iye yìí kò ní ju mílíọnù mẹtàdínlọgọta lọ tó bá fi máa di ọdún 2005 .  Ní ibi àpérò àgbáyé kan lórí àrùn àtọgbẹ ní ilẹ Éṣíà , èyí tí wọn ṣe ní orílẹ - èdè Sri Lanka , àwọn ògbógi sọ pé , bí irú oúnjẹ táwọn èèyàn ń jẹ àti ọnà tí wọn ń gbà gbé ìgbésí ayé ṣe ń yí padà ni lájorí ohun tó ń ṣokùnfà bí àrùn yìí ṣe ń yára gbilẹ , wọn sì tún mẹnu kan àwọn nǹkan bíi másùnmáwo , ohun tó wà nínú àbùdá ẹni , kí ọmọ má fi bẹẹ tẹwọn nígbà tí wọn bí i , àti jíjẹ kí àwọn ọmọ tí wọn ṣẹṣẹ bí máa jẹ àjẹjù .  Ilẹ Íńdíà jẹ ọkan lára àwọn orílẹ - èdè tí wọn ti ń fowó tó kéré gan - an tọjú àrùn àtọgbẹ lágbàáyé .  Síbẹ , ńṣe ni àwọn tí àrùn àtọgbẹ ń yọ lẹnu àtàwọn tó ń ṣekú pa ń pọ sí i , lára ohun tó sì fa èyí ni pé àwọn èèyàn kì í mọ pé àwọn ní in , wọn kì í sì í tètè lọ ṣàyẹwò rẹ .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní àwọn ìlú ńlá tó wà ní orílẹ - èdè Íńdíà fi hàn pé , ìdá méjìlá nínú ọgọrùn - ún àwọn àgbàlagbà ló ní àrùn àtọgbẹ , ìdá mẹrìnlá sì ni ara wọn kò lè lo èròjà gúlúkóòsì bó ṣe yẹ , èyí tó sábà máa ń yọrí sí níní àrùn àtọgbẹ .  Àwọn Arúgbó Ń Pọ Sí I ní Ilẹ Yúróòpù  Ìwé ìròyìn El País ti ilẹ Sípéènì sọ pé :  Ó dà bíi pé orúkọ tí wọn ń pe ilẹ Yúróòpù ti ń rò ó báyìí o , ìyẹn ni Yúróòpù Ògbólógbòó .   Ó fẹrẹẹ jẹ pé ní gbogbo àwọn orílẹ - èdè tó jẹ ara Àwùjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù , ìdá ogún nínú ọgọrùn - ún àwọn olùgbé ibẹ ó kéré tán , ló ti lé ní ọmọ ọgọta ọdún .  Àwọn elétò ìkànìyàn sọ pé , tó bá fi máa di ọdún 2050 , èèyàn mẹrin nínú mẹwàá lára àwọn tó ń gbé láwọn orílẹ - èdè kan , irú bí Austria , Ítálì , àti Sípéènì , ló ti máa lé ní ọmọ ọgọta ọdún .  Gẹgẹ bí ohun tí wọn sọ ní Àpérò Àgbáyé Ẹlẹẹkejì Lórí Ọjọ Ogbó , èyí tó wáyé ní ìlú Madrid , lórílẹ - èdè Sípéènì , bí ọpọ àwọn aráàlú ṣe ń darúgbó báyìí yóò béèrè pé kí a ṣe àtúnṣe sí ìpèsè àwọn ohun amáyédẹrùn àti ipò ọrọ ajé lọnà tí yóò ṣe àwọn aráàlú láǹfààní .  Á túbọ ṣòro gan - an láti pèsè owó ìfẹyìntì àti owó ìbánigbófò lórí ìlera .  Bí àpẹẹrẹ , ó lè pọn dandan pé kí àwọn agbanisíṣẹ máa gba àwọn àgbàlagbà síṣẹ , kí wọn ṣètò wákàtí iṣẹ tó yàtọ síra tàbí kí wọn ṣètò pé kí ẹni méjì tàbí jù bẹẹ lọ jọ máa pín iṣẹ tó tọ sí ẹnì kan ṣoṣo ṣe .  Bákan náà , ó lè pọn dandan pé kí wọn máa ṣètò àkókò ìfẹyìntì àwọn òṣìṣẹ wọn kó má bàa bọ sí ìgbà kan náà .  Síwájú sí i , gẹgẹ bí oníṣòwò ilẹ Sípéènì kan tó ń jẹ Josep Maria Riera ṣe sọ ,  níwọn bó ti jẹ pé àwọn ọdọ kò ní pọ tó àwọn àgbàlagbà mọ , àwọn iléeṣẹ tó fẹ kí iṣẹ wọn gbọrẹgẹjigẹ yóò ní láti máa ṣe àwọn ohun tí àwọn àgbàlagbà nílò jáde .   A Nílò Ẹkọ Nípa Ìbálòpọ ní Báyìí Ju Ti Ìgbàkígbà Rí Lọ  Ìwé ìròyìn Der Spiegel sọ pé , gẹgẹ bí ìwádìí kan ní ilẹ Jámánì ti fi hàn , láàárín ọdún 1996 sí 2001 , iye ìṣẹyún fi nǹkan bí ìdá ọgọta nínú ọgọrùn - ún lọ sókè sí i láàárín àwọn ọdọ tí ọjọ orí wọn wà láàárín ọdún mẹẹẹdógún sí mẹtàdínlógún , ó sì fi nǹkan bí àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún lọ sókè sí i láàárín àwọn ọdọ tí ọjọ orí wọn kéré jù bẹẹ lọ .  Norbert Kluge , tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì Koblenz - Landau , sọ pé bó tilẹ jẹ pé àwọn ọmọdé ń tètè bàlágà nígbà tí wọn ṣì kéré gan - an , wọn  kò gba ìdálẹkọọ yíyẹ lórí ọràn ìbálòpọ  ní pàtàkì jù lọ , àwọn òbí kì í tètè bẹrẹ rárá .   Ó yẹ ká dá àwọn ọmọdé lẹkọọ dáadáa nípa ọràn ìbálòpọ kí wọn tó pé ọmọ ọdún mẹwàá , àmọ ọpọ òbí ni kì í fọwọ pàtàkì mú ẹrù iṣẹ wọn , gẹgẹ bí ohun tí ọgbẹni Kluge sọ .  Ìwé ìròyìn Berliner Morgenpost sọ pé , ọgá àgbà Àjọ Tó Ń Rí sí Ọràn Àwọn Òbí Nílẹ Jámánì , èyí tó wà ní ìlú Bonn , gba àwọn òbí nímọràn láti túbọ máa tẹnu mọ àwọn ọrọ tó ṣe kókó , irú bí  ọràn ìfẹ àti àjọṣe ọkùnrin àti obìnrin ,  nígbà tí wọn bá ń fún àwọn ọmọ wọn ní ìdálẹkọọ nípa ọràn ìbálòpọ , dípò kí wọn kàn máa sọ nípa ìbímọ nìkan .  Lẹtà Orí Kọǹpútà àti Àjọṣe Láàárín Àwọn Òṣìṣẹ  Ìwé ìròyìn Globe and Mail ti ilẹ Kánádà sọ pé , gẹgẹ bí ohun tí àwọn olùṣèwádìí méjì sọ , ọpọ òṣìṣẹ máa ń fi lẹtà orí kọǹpútà bá òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ wọn tí wọn jọ ń ṣiṣẹ ní àjà kan náà sọrọ bí ìgbà tí wọn ń bá àwọn òṣìṣẹ mìíràn tó wà ní orílẹ - èdè jíjìnnà réré sọrọ .  Nígbà tí David Crystal , tó jẹ ọjọgbọn nípa ìlò èdè ní Yunifásítì Wales , ń sọrọ nípa ipa tí lẹtà orí kọǹpútà lè ní lórí àjọṣe àárín àwọn èèyàn , ó ní :  Gbígba èsì ọrọ lẹsẹkẹsẹ béèyàn ṣe ń sọrọ lọwọ jẹ ohun pàtàkì nínú ìjùmọsọrọ ,  àmọ lẹtà orí kọǹpútà kì í fúnni nírú àǹfààní yìí nítorí pé àlàfo àkókò díẹ máa ń wà láàárín ìgbà téèyàn á gba ìsọfúnni àti ìgbà tó máa fèsì .  Síwájú sí i , ẹni tó ń kọ lẹtà orí kọǹpútà lè máa dá sọ gbogbo ọrọ láìsí pé ẹnì kejì ń dá sí ọrọ náà .  Ìwé ìròyìn Globe wá sọ pé :  Sísọrọ àti fífetísílẹ sí ọrọ ẹni kejì jẹ ohun ṣíṣekókó nínú àjọṣe pẹlú àwọn ẹlòmíràn .   Ṣé Òótọ Ni Pé Oríṣi Iṣan Méjì La Ní ?  Ìwé ìròyìn ìmọ sáyẹǹsì kan ní ilẹ Jámánì tó ń jẹ Bild der Wissenschaft sọ pé , Ẹlẹdàá dá àwa èèyàn pẹlú àkànṣe ètò ìgbékalẹ iṣan ara kan , tó ń jẹ ká mọ pé ẹnì kan fọwọ kàn wá tìfẹtìfẹ àti lọnà jẹlẹńkẹ .  Àwọn onímọ sáyẹǹsì ilẹ Sweden ṣàwárí pé obìnrin kan tó ti pàdánù àwọn iṣan pàtàkì tó ń jẹ kéèyàn tètè mọ pé ẹnì kan fọwọ kanni ṣì lè nímọlára pé ohun kan kan òun lára lọnà gbígbádùn mọni bí wọn bá fi búrọọṣì tí wọn fi ń kunlé kàn án lára fẹẹrẹfẹ .  Wọn ṣàkíyèsí pé , ohun tó ń fa irú ìmọlára pé nǹkan kanni lára lọnà tó gbádùn mọni yìí ni àkójọpọ iṣan oríṣi kejì tó wà nínú awọ ara wa , èyí tí àwọn fọnrán iṣan àkànṣe kan wà nínú rẹ .  Àkójọpọ iṣan wọnyí máa ń ṣiṣẹ kìkì fún fífọwọ kanni lọnà jẹlẹńkẹ , wọn sì máa ń sún àwọn iṣan ọpọlọ tó ń nípa lórí ìmọlára ṣiṣẹ .  Nígbà tí ìwé ìròyìn International Herald Tribune ń sọrọ lórí ìdí tó fi ṣeé ṣe kí àwọn ẹdá èèyàn ní oríṣi iṣan méjì ọtọọtọ , ó ní :  Àwọn fọnrán iṣan tí kì í tètè nípa lórí ìmọlára yìí máa ń bẹrẹ iṣẹ láti àwọn wákàtí àkọkọ tí wọn bá ti bí ọmọ kan , àfàìmọ ni kò tiẹ jẹ pé àtinú ilé ọlẹ ni wọn ti ń bẹrẹ iṣẹ pàápàá , nígbà tí àwọn fọnrán iṣan tó máa ń tètè nípa lórí ìmọlára máa ń bẹrẹ iṣẹ díẹdíẹ lẹyìn tí ọmọ bá dáyé .  Àwọn ìkókó lè mọ ọn lára pé bàbá tàbí ìyá wọn fọwọ kàn wọn tìfẹtìfẹ kí wọn tiẹ tó lóye ohun tí fífọwọ kanni jẹ pàápàá .   Lẹtà Látọdọ Ẹni Ọwọn Kan  Òǹkàwé kan láti ìpínlẹ New York lórílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé ńṣe ni ìwé Sún Mọ Jèhófà dà bíi lẹtà kan tí ẹni ọwọn kan kọ síni , ó ṣàlàyé pé :  Àkòrí kọọkan ń runi lọkàn sókè gan - an ni , ó sì ń jẹ kí ìfẹ téèyàn ní fún Jèhófà pọ sí i .   Ó fi kún un pé :  Ní báyìí tí mo ti ka gbogbo ìwé náà tán , mo tún ti ń hára gàgà láti tún kà á lẹẹkan sí i , gẹgẹ béèyàn ṣe máa ń ka lẹtà tí ẹni ọwọn kan bá kọ síni ní àkàtúnkà .   Kíyè sí ohun tí àwọn mìíràn sọ nípa ìwé náà .  Òǹkàwé kan ní ìpínlẹ Kansas sọ pé :  Mo nímọlára pé mo túbọ ń sún mọ Baba mi ọrun sí i .  Ńṣe ni ìfẹ fún Jèhófà túbọ ń kún inú ọkàn mi ṣáá . . .  Mo máa ń wọnà láti ka púpọ sí i láràárọ , màá sì rí i pé mo ka ìwé náà ní àkàtúnkà .   Obìnrin kan láti ìpínlẹ Maine kọwé pé :  Ó ti jẹ kí n túbọ lóye irú ẹni tí Jèhófà jẹ !  Gbólóhùn tó wà lójú ìwé 74 mà ń tuni lára o , èyí tó sọ pé :  Ní ti àwọn tó bá kú , kò tún sí abẹ ààbò téèyàn lè wà tó ju pé kí Ọlọrun fini sí ìrántí rẹ .    Òǹkọwé kan ní ìpínlẹ Alaska náà gbà bẹẹ , ó ní :  Ó wọ mí lọkàn gan - an débi pé ńṣe ni mò ń sunkún ṣáá .   Ó fi kún ọrọ rẹ pé :  Ó dájú pé , àkàtúnkà ni màá máa kà á , màá sì máa lo ọrọ inú rẹ látìgbàdégbà .   A gbà pé bọrọ á ṣe rí lára ìwọ náà nìyí bó o bá ka ìwé yìí .  Lẹyìn àwọn àkòrí mẹta tó ṣáájú , a pín ìwé náà sí ìsọrí mẹrin , ìyẹn ni :  Ó  Ní Agbára Ńlá  ,   Olùfẹ Ìdájọ Òdodo ,   Ọlọgbọn ní Ọkàn - Àyà ,  àti  Ọlọrun Jẹ Ìfẹ .   Àkòrí tó gbẹyìn nínú ìwé náà ni ,  Ẹ Sún Mọ Ọlọrun , Yóò sì Sún Mọ Yín .   Bó o bá fẹ láti gba ẹdà kan ìwé olójú ewé 320 yìí , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ohun Kan Tí Ìjì Kò Lè Gbé Lọ  LÁTỌWỌ ÀWỌN AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ JÁMÁNÌ , AUSTRIA , MẸSÍKÒ , ÀTI KÒRÍÀ  NÍNÚ ọdún 2002 , àjálù wáyé ní ọpọ orílẹ - èdè nítorí ipò ojú ọjọ tí kò dára .  Ní ilẹ Yúróòpù , omíyalé ṣẹlẹ léraléra ó sì fa ọpọ jàǹbá .  Láwọn apá ibòmíràn láyé , irú bí ilẹ Mẹsíkò , ìjì líle ṣẹlẹ , ó sì fa àdánù ńlá , bákan náà ni ìjì tó pa pọ mọ òjò ńlá kan náà ṣẹlẹ ní orílẹ - èdè Kòríà .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìṣẹlẹ wọnyí ṣe ọṣẹ ńláǹlà , ńṣe ni wọn túbọ mú kí ìdè ìfẹ tó wà láàárín àwọn Kristẹni tòótọ lágbára sí i .  Lẹyìn ìṣẹlẹ omíyalé tó wáyé lọdún 2002 nílẹ Yúróòpù , wọn béèrè lọwọ olórí ìjọba Ìwọ Oòrùn Jámánì nígbà kan rí , ìyẹn Helmut Schmidt , nípa irú ìrànlọwọ táwọn tó kàgbákò omíyalé náà nílò .  Ó dáhùn pé :  Àwọn èèyàn náà nílò oúnjẹ àti ibùgbé , wọn nílò owó díẹ tí wọn á lè rí ná , wọn sì tún nílò àbójútó nípa tẹmí .   Ipa kékeré kọ làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kó nínú pípèsè ìrànlọwọ tara àti tẹmí fún àwọn tí ìjì náà ṣàkóbá fún .  Gbé iṣẹ pípèsè ìrànwọ tí wọn ṣe ní orílẹ - èdè Jámánì , Austria , Mẹsíkò àti Kòríà yẹ wò .  Àwọn Aṣèrànwọ Tó Múra Tán ní Ilẹ Jámánì  Nígbà tó di pé ọpọ èèyàn bẹrẹ sí ṣàkíyèsí pé omíyalé ńlá fẹ ṣẹlẹ , yóò sì ba ọpọlọpọ nǹkan jẹ , ọpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní ilẹ Jámánì dara pọ mọ àwọn aráàlú kí wọn bàa lè dènà omíyalé náà .  Ọmọbìnrin ọlọdún mọkàndínlógún kan tó ń jẹ Kathleen , tó ń gbé ní ìlú Dresden , sọ pé :  Mi ò lè fọwọ lẹrán kí n sì máa wòran láìṣe nǹkan kan .  Bí mo ṣe gbọ pé ó ṣeé ṣe kí àwọn kan pàdánù gbogbo ohun tí wọn ní , bẹẹ ni mo gbéra láti lọ ṣèrànwọ .   Àwọn Ẹlẹrìí ní ilẹ Jámánì bẹrẹ sí ṣètò ara wọn láti pèsè ìrànwọ lọnà tó yá kánkán , èyí tó lè ṣe àwọn èèyàn láǹfààní .  Níwọn bí wọn ti jẹ Kristẹni , wọn gbà dájúdájú pé ohun àìgbọdọmáṣe ló jẹ fáwọn láti ran àwọn arákùnrin àtàwọn arábìnrin àwọn nípa tẹmí lọwọ .  Àmọ , wọn tún fìfẹ hàn sí àwọn aládùúgbò wọn pẹlú .  Èyí ló mú kí wọn ṣètò àwọn olùyọǹda - ara - ẹni tó lé ní ẹgbẹrún méjì sí àwùjọ ẹlẹni mẹjọ sí méjìlá , tí wọn sì yan àwùjọ kọọkan láti ṣe iṣẹ kan pàtó ní àgbègbè tí àjálù náà ti ṣẹlẹ .  Ní ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní ìlú Selters , ní orílẹ - èdè Jámánì , ọnà mẹtàlá ọtọọtọ ni wọn ṣètò pé kí ìkésíni lórí tẹlifóònù máa gbà wọlé , láti dáhùn ìbéèrè ẹgbẹẹgbẹrún àwọn tó fẹ mọ nípa àjálù náà , tí wọn sì fẹ láti ṣèrànwọ .  Ronnie àti Dina jẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , wọn máa ń lo àkókò wọn láti ran àwọn ọrẹ àtàwọn aládùúgbò wọn lọwọ láti mọ àwọn ẹkọ òtítọ tó wà nínú Bíbélì .  Nígbà tí wọn gbọ pé omíyalé fẹ ṣẹlẹ , wọn kọkọ lọ sí àárín gbùngbùn ìlú Dresden láti lọ dara pọ mọ àwọn èèyàn láti dáàbò bo àwọn ilé àtayébáyé tó wà níbẹ .  Bí omíyalé náà ti lọ sílẹ , bẹẹ ni Ronnie àti Dina tún dara pọ mọ àwọn Ẹlẹrìí tó kù láti rí i pé Gbọngàn Ìjọba tó wà ní ìlú Freital , èyí tí omi ẹlẹgbin ti rọ kúnnú rẹ , di mímọ tónítóní .  Lẹyìn náà ni àwùjọ yìí wá bẹrẹ sí ran àwọn aládùúgbò wọn lọwọ .  Ẹni tó ni ilé àrójẹ kan tó dojú kọ Gbọngàn Ìjọba náà mí kanlẹ , inú rẹ sì dùn , nígbà táwọn Ẹlẹrìí bá a palẹ àwọn àwókù àti ẹrẹ mọ kúrò nínú yàrá àjàalẹ àti àjà kìíní tó ń lò .  Abúlé kan tó ń jẹ Colmnitz , tó wà ní nǹkan bí ogójì kìlómítà sí gúúsù ìlà oòrùn ìlú Dresden ni Siegfried àti Hannelore ń gbé .  Odò kékeré kan tó rọra máa ń ṣàn kọjá láàárín abúlé náà tẹlẹ di ńlá , ó sì ya bo ilé wọn àti ọgbà wọn .  Nígbà tí omi náà lọ sílẹ , ẹnu ya àwọn aládùúgbò láti rí i tí nǹkan bí ọgbọn àwọn Ẹlẹrìí , tí wọn jẹ àjèjì pátápátá ládùúgbò náà , rọ dé láti bá Siegfried àti Hannelore sọ ilé wọn di mímọ tónítóní .  Lẹyìn èyí , àwùjọ náà wá bá àwọn aládùúgbò náà ṣètọjú ọgbà wọn .  Àwọn kan lára àwọn ará abúlé náà béèrè lọwọ wọn pé kí ló sún wọn láti rìnrìn àjò ọgọrùn - ún kìlómítà láti wá ran àwọn èèyàn tí wọn ò bá pàdé rí lọwọ .  Èyí mú kó ṣeé ṣe fún àwọn Ẹlẹrìí náà láti fún àwọn tó kàgbákò ìṣẹlẹ náà ní abúlé Colmnitz ní ìṣírí tẹmí .  Àwọn àgbègbè tó wà láyìíká ìlú Wittenberg náà kò ṣàì fara gbá nínú ìṣẹlẹ omíyalé yìí .  Tọkọtaya Ẹlẹrìí kan tó ń jẹ Frank àti Elfriede ṣiṣẹ pa pọ pẹlú àwọn aládùúgbò wọn fún ọjọ díẹ kí omíyalé náà tó dé , wọn ń kó iyẹpẹ sínú àpò ìdọhọ wọn sì ń fi wọn dí àwọn etídò kí omi má bàa ya kọjá odò náà .  Nígbà tí omi náà wá lọ sílẹ , Frank àti Elfriede bẹrẹ sí bẹ àwọn tí jàǹbá omíyalé náà kàn wò , wọn ń gbé oúnjẹ lọ fún wọn , wọn sì ń sọrọ ìtùnú fún wọn .  Frank sọ pé :  Ó ṣòro fún obìnrin kan tá a ṣèbẹwò sọdọ rẹ láti gbà gbọ pé àwa tá a jẹ àjèjì gbé oúnjẹ wá fún un láìsí pé ó ń san owó kankan .  Ó sọ fún wa pé kò sí ẹnì kankan láti ṣọọṣì òun tó wá wo òun .  Gbogbo ìgbà tí ẹgbẹ kan tó ń gbé oúnjẹ wá fún un bá sì ṣe bẹẹ ni wọn máa ń gbowó .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún àwọn èèyàn láti rí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí wọn gbé oúnjẹ gbígbóná lọwọ dípò ìwé ìkẹkọọ Bíbélì .   Àwọn Ẹlẹrìí Nílẹ Austria Ṣèrànwọ Láìjáfara  Omíyalé tún ṣe ọpọlọpọ jàǹbá ní ilẹ Austria tó jẹ alámùúlégbè ilẹ Jámánì .  Wọn gbé ìgbìmọ mẹta kalẹ láti bójú tó iṣẹ ìrànwọ náà .  Títún àwọn Gbọngàn Ìjọba mẹta tó ti bà jẹ kọjá ààlà ṣe ni ohun tí wọn kọkọ gbájú mọ .  Bákan náà , láàárín àwọn Ẹlẹrìí , àwọn ìdílé tí omíyalé náà ṣàkóbá fún fẹrẹẹ tó ọgọrùn - ún , àádọta ilé sì ni omi bò mọlẹ bámúbámú .  Gbogbo nǹkan tí àwọn kan ní ni wọn pàdánù pátápátá àyàfi aṣọ tí wọn wọ sọrùn nìkan ló kù .  Ẹka ọfíìsì àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní orílẹ - èdè Austria fi bí ipò nǹkan ṣe rí tó àwọn ìjọ tó wà ní àdúgbò náà létí , wọn sì ṣètò owó àkànlò láti fi ṣèrànwọ .  Nígbà tó fi máa di oṣù September , owó táwọn ará dá lé ní ẹgbẹrún mẹrìnlélọgbọn   34,000  owó dọlà ilẹ Amẹríkà .  Ìyá kan kọwé pé :  Ọmọ mi ọkùnrin tó jẹ ọmọ ọdún mẹjọ máa ń tọjú owó gan - an , ó sì ti ní nǹkan bíi dọlà mẹrìnlá owó ilẹ Amẹríkà nípamọ .  Àmọ , nígbà tó gbọ pé àwọn kan lára àwọn arákùnrin wa ti pàdánù gbogbo ohun tí wọn ní , tinútinú ló fi fi gbogbo owó tó ní nípamọ náà ṣètọrẹ fún owó àkànlò tí wọn ṣètò nítorí àjálù náà .   Lábẹ ìdarí Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn , èyí tó máa ń bójú tó iṣẹ kíkọ àwọn Gbọngàn Ìjọba àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , wọn ṣètò àwọn ará sí àwùjọ - àwùjọ , láti ṣèrànwọ láti tún àwọn ilé tí omíyalé ti bà jẹ ṣe .  Ẹnì kan tó ń wò wọn bí wọn ṣe ń ṣiṣẹ náà sọ pé :  Ó yẹ kí àwọn ìwé ìròyìn jẹ kí aráyé mọ ohun tí ẹyin èèyàn wọnyí ń ṣe níbí .   Àwọn mìíràn tilẹ yí èrò tí wọn ti ní tẹlẹ nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà padà .  Òbí kan tó jẹ Ẹlẹrìí sọ pé :  Kí omíyalé yìí tó ṣẹlẹ , àwọn ọmọ mi , tí wọn kì í ṣe Ẹlẹrìí Jèhófà , kì í fẹ tẹtí gbọ rárá bí mo bá fẹ bá wọn sọrọ nípa ìsìn mi .  Àmọ ní báyìí , fún ìgbà àkọkọ , wọn ti ń tẹtí sílẹ !   Àwọn Ẹlẹrìí tún sapá láti ran ọpọ àwọn tí kì í ṣe Ẹlẹrìí bíi tiwọn lọwọ .  Bí àpẹẹrẹ , nǹkan ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún obìnrin kan nígbà tí Ẹlẹrìí kan wá sí ilé rẹ ní aago méje ààbọ òwúrọ tó sì béèrè lọwọ rẹ bóyá ó fẹ ìrànlọwọ .  Wọn ní láti mú obìnrin náà jáde , nítorí pé omi ti bẹrẹ sí ya wọnú ilé rẹ .  Àmọ , nígbà tó padà dé , ó bá ìwé kan lẹnu géètì ọgbà rẹ táwọn Ẹlẹrìí fi há síbẹ .  Ó kà pé :  Bó o bá fẹ ìrànlọwọ , jẹ ká mọ láìjáfara .   Àwọn Ẹlẹrìí bá a palẹ ẹrẹ àti àwókù tó wà nínú ilé rẹ àti lórí ilẹ àyíká ilé rẹ mọ .  Àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí tí wọn jẹ ọgọrùn - ún lọ sí ìlú Au láti lọ ran àwọn Ẹlẹrìí tó wà níbẹ àtàwọn aládùúgbò wọn lọwọ .  Àwọn tó ṣáájú àwùjọ náà bẹrẹ sí í lọ láti ẹnu ọnà dé ẹnu ọnà , wọn sì ń béèrè lọwọ àwọn tó ń gbébẹ bóyá wọn nílò ìrànlọwọ .  Ẹnu ya àwọn èèyàn gan - an láti rí àwọn Ẹlẹrìí pẹlú àwọn ohun èlò tí wọn fi ń gbọn omi dà nù àtàwọn tí wọn fi ń palẹ ìdọtí mọ lọwọ wọn , àwọn nǹkan bíi pọǹpù , ìgbálẹ , àti ṣọbìrì .  Iṣẹ tí ì bá gba àwọn onílé náà tó ọsẹ kan kó tó parí kò gbà ju wákàtí díẹ péré lọ .  Pẹlú omijé ayọ lójú làwọn èèyàn ń wò wọn .  Nǹkan bí irínwó àwọn Ẹlẹrìí ló kópa nínú iṣẹ ìrànwọ náà , tòrutòru ni wọn sì fi ṣiṣẹ lọpọ ìgbà láìdáwọdúró .  Ẹrí kedere gbáà nípa bí ẹsìn Kristẹni tòótọ ṣe lágbára tó lèyí jẹ fún àwọn tó ń wò wọn .  Ìjì Líle Isidore Kọ Lu Ilẹ Mẹsíkò  Láti apá àríwá orílẹ - èdè Venezuela ni ìjì líle kan tí wọn pè ní Isidore ti ń jà bọ .  Ní September 22 , 2002 , àgbáàràgbá ìjì yìí kọ lu àgbègbè Yucatán , nílẹ Mẹsíkò .  Ìjì líle tó pa pọ mọ àrọọrọdá òjò yìí ṣe ọṣẹ tó tíì burú jù lọ nínú ìtàn fún àgbègbè Yucatán àti ìlú Campeche tí wọn jẹ ara àwọn ìpínlẹ orílẹ - èdè Mẹsíkò , bákan náà ló tún ba ọpọ nǹkan jẹ ní ìpínlẹ Quintana Roo .  Ní àgbègbè Yucatán nìkan , ilé bí ẹgbẹrún márùnléláàádọrùn - ún  95,000  ló bà jẹ kọjá ààlà , èyí sì ṣàkóbá fún àwọn èèyàn tó ń lọ sí bí ìdajì mílíọnù .  Ìrànlọwọ táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe ní àgbègbè Yucatán gbéṣẹ gan - an débi pé , àkọlé ìwé ìròyìn kan ní àríwá ilẹ Mẹsíkò kéde pé :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà Dìde Ìrànwọ .   Kí ìjì náà tó dé rárá ni wọn ti gbé ìgbìmọ kan kalẹ .  Wọn ti ṣe àwọn ètò pàjáwìrì sílẹ láti wá ibi fi ọgọrọọrún àwọn Ẹlẹrìí tó wà lágbègbè náà wọ sí .  Àwọn ìjọ tó wà nítòsí pèsè owó àkànlò ní pàjáwìrì .  Wọn kó aṣọ , oògùn , àti ohun tó lé ní tọọnù méjìlélógún oúnjẹ lọ fún àwọn tó kàgbákò ìjì náà , títí kan àwọn tí kì í ṣe Ẹlẹrìí .  Wọn yan àwọn alàgbà nínú àwọn ìjọ àdúgbò láti lọ bẹ àwọn tí ìṣẹlẹ ìjì líle náà kàn wò , kí wọn sì fún wọn níṣìírí .  Lẹyìn tí ìjì náà dáwọ dúró , wọn dá àwọn ìgbìmọ ìrànwọ sílẹ ládùúgbò náà láti wá àwọn Ẹlẹrìí tí wọn ò tíì mọ ibi tí wọn wà .  Wọn rí àwọn díẹ nínú igbó àti láwọn ibòmíràn , níbi tí wọn ti há sí fún bí ọjọ mẹta láìsí oúnjẹ tàbí omi .  Láwọn àgbègbè kan , omi lọ sókè débi pé , ó bo àwọn òpó iná mọlẹ !  Nípa bẹẹ , wọn lọ wá àwọn ọkọ ojú omi ayára - bí - àṣá , wọn sì lò wọn láti wá àwọn tí ìṣẹlẹ náà kàn rí , wọn fún wọn lóúnjẹ , wọn sì kó wọn lọ síbi tí kò sí ewu .  Àwọn aláṣẹ àdúgbò yá àwọn Ẹlẹrìí ní ọkọ ojú omi àtàwọn ohun èèlò mìíràn , àwọn Ẹlẹrìí náà sì lọ ṣèrànwọ tinútinú níbi tó jẹ pé ìwọnba èèyàn díẹ ló láyà láti dé .  Ọgá ológun kan kọkọ yarí pé àwọn Ẹlẹrìí náà kò gbọdọ lọ sírú ibi eléwu bẹẹ .  Àmọ , nígbà tó rí ẹmí àìṣojo wọn , ó sọ pé :  Mo mọ pé ẹ ò kọ láti gbé ọkọ òfuurufú hẹlikóbítà láti lọ yọ àwọn èèyàn yín , bó bá jẹ ohun tó gbà nìyẹn .  Àwọn ọkọ wa wà nílẹ fún yín láti fi gbé àwọn èèyàn yín lọ sí ibikíbi tẹ ẹ bá fẹ .   Oníṣọọbù kan fẹ láti mọ ìdí tí àwọn Ẹlẹrìí kan fi ń ra omi inú ike lọpọ yanturu .  Wọn wá ṣàlàyé fún un pé àwọn arákùnrin wọn nípa tẹmí àtàwọn mìíràn tí wọn nílò rẹ làwọn ń rà á fún .  Ni ọkùnrin náà bá pinnu láti fún wọn ní gbogbo omi oníke tó ní láìgba kọbọ .  Lọjọ kejì , ó tún fún wọn sí i .  Ní ṣọọbù mìíràn , oníbàárà kan béèrè ohun tó fà á tí àwọn Ẹlẹrìí fi ń ra ọpọlọpọ oúnjẹ .  Nígbà tó gbọ pé nítorí àwọn tó kàgbákò omíyalé ni , ó fi owó ṣètọrẹ fún wọn láti rà sí i .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìdílé Ẹlẹrìí tó ń lọ sí bí ẹgbẹrún mẹta àtààbọ ló pàdánù àwọn ohun ìní wọn nítorí ìjì líle náà , kò sí ọkankan nínú wọn tó dàwátì tàbí tó ṣòfò ẹmí .  Síbẹ , níwọn bó ti jẹ pé ilé tó tó ọọdúnrún àti mọkànlélọgbọn  331  tó jẹ ti àwọn Ẹlẹrìí ló bà jẹ díẹ tàbí ló bà jẹ gan - an , ó pọn dandan láti ṣètò bí wọn yóò ṣe ṣàtúnkọ ilé náà .  Àwọn Ẹlẹrìí tó mọ nípa iṣẹ ilé kíkọ ṣèbẹwò sí ilé kọọkan àti Gbọngàn Ìjọba kọọkan láti lè mọ bí wọn ṣe bà jẹ tó .  Lọwọlọwọ báyìí , ilé tó jẹ nǹkan bí àádọta lé rúgba àti mẹjọ  258  ni wọn ti tún ṣe , wọn sì ti kọ àwọn méjìléláàádọsàn - án  172  mìíràn padà .  Bákan náà , iṣẹ ń lọ lọwọ lórí ṣíṣàtúnkọ àwọn Gbọngàn Ìjọba mọkàndínlógún tó ti bà jẹ .  Inú alàgbà kan ní ìjọ kan ní ìpínlẹ Yucatán dùn gan - an débi pé ó ní :  Mo ti máa ń kà nípa iṣẹ ìrànwọ táwọn ará ṣe láwọn orílẹ - èdè mìíràn nínú àwọn ìtẹjáde wa .  Àmọ , ìyẹn yàtọ sí kéèyàn fojú ara rẹ rí i .  Ìgbàgbọ mi àti ti ọpọ àwọn arákùnrin wa ti lágbára sí i nígbà tá a rí i bí ètò àjọ Jèhófà àtàwọn arákùnrin wa ọwọn ṣe fi ẹmí ìbìkítà hàn , tí wọn sì wá ràn wá lọwọ láìjáfara .   Obìnrin kan ní :  Inú mi ì bá dùn ká ní ṣọọṣì mi náà ń ṣèrànwọ bí ẹyin Ẹlẹrìí ṣe ń ṣe .   Obìnrin mìíràn tí àwọn Ẹlẹrìí kó yọ nínú ewu ní tirẹ sì sọ pé :  Ọpẹlọpẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lára wa , àwọn ni wọn ò jẹ ká kú .  Wọn fi ìfẹ wọn hàn sí wa , wọn sì fẹmí ara wọn wewu láti yọ wá nígbà tí omi bo ilé wa mọlẹ .   Ìjì Líle Ṣọṣẹ ní Orílẹ - Èdè Kòríà  Ní August 31 àti September 1 , 2002 , Ìjì Líle kan tí wọn pè ní Rusa ṣe ọṣẹ ńláǹlà ní ọpọ àgbègbè ní orílẹ - èdè Kòríà .  Song - pil Cho , tó jẹ alàgbà kan nínú ìjọ sọ pé :  Ńṣe ló dà bí ìgbà téèyàn bá dúró sábẹ ọṣọrọ .  Ńṣe ni òjò yìí kàn ń rọ , tó ń rọ ṣáá láìdáwọ dúró .   Kò tó wákàtí mẹrìnlélógún tí òjò náà fi rọ , àmọ àgbàrá òjò náà pọ kọjá sísọ  èyí sì ni òjò tí àkọsílẹ fi hàn pé ó tíì pọ jù lọ lọjọ kan ṣoṣo ní orílẹ - èdè Kòríà .  Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn The Korea Herald ṣe sọ , jákèjádò orílẹ - èdè náà , ẹgbẹrún méjìdínlọgbọn àti ọgọrùn - ún  28,100  ilé , pẹlú hẹkítà ilẹ tó jẹ ẹgbẹrún lọnà márùndínláàádọrùn - ún  85,000  lomi bò mọlẹ ráúráú .  Àwọn èèyàn tó tó ẹgbẹrún lọnà àádọrin  70,000  ló di dandan fún láti fi ilé wọn sílẹ .  Ìjì líle náà pa ẹgbẹrún mọkànlélọọọdúnrún  301,000  ẹran ọsìn , ó ri ọkọ òkun mẹrìndínláàádóje  126  , ó sì wó àìlóǹkà àwọn òpó iná lulẹ .  Ó lé ní ọgọsàn - án èèyàn tí ìròyìn sọ pé wọn kú tàbí tí wọn dàwátì .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà méjì wà lára àwọn wọnyí .  Gẹgẹ bó ti ṣẹlẹ nílẹ Yúróòpù àti ní Mẹsíkò , kíá làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà bẹrẹ sí ṣèrànwọ .  Jákèjádò orílẹ - èdè náà ni àwọn Ẹlẹrìí ti fi oríṣiríṣi nǹkan ṣètọrẹ .  Lára àwọn nǹkan náà ni aṣọ , bùláńkẹẹtì , àtàwọn nǹkan mìíràn tó jẹ kòṣeémáàní .  Síbẹ , àwọn kan wà tó jẹ pé àgbègbè táwọn tó ń ṣèrànwọ náà kò lè dé , tó sì jẹ àdádó ni wọn ń gbé .  Àwọn títì ti bà jẹ , omi sì ti gbé àwọn afárá lọ .  Kò sí iná mànàmáná bẹẹ ni tẹlifóònù kò ṣiṣẹ mọ .  Nítorí náà , wọn ṣètò pé kí àwọn àwùjọ tó ń ṣèrànwọ náà fẹsẹ rìn láti lè lọ pèsè ìrànwọ táwọn arákùnrin náà nílò .  Song - pil Cho , tó ṣiṣẹ pẹlú ọkan lára àwùjọ tó ń ṣèrànwọ náà sọ nípa àgbègbè kan tí wọn ti lọ ṣèrànwọ pé :  Afárá méje àti ibi púpọ lójú ọnà náà ni omi bà jẹ pátápátá .  Nígbà tá a wá dé ìlú náà níkẹyìn , ńṣe là ń rí àwọn ilé tó ti bà jẹ káàkiri .  Òórùn burúkú gba gbogbo ibẹ kan , bẹẹ ni òkú àwọn ẹran wà káàkiri .  Àmọ , inú wa dùn gan - an nígbà tá a rí àwọn Kristẹni arákùnrin àti arábìnrin wa mẹfẹẹfà !  Wọn ti pàdánù gbogbo ohun ìní wọn , àmọ àlááfíà ni gbogbo wọn wà nǹkan kan ò sì ṣe wọn .   Kò sí tàbí - ṣùgbọn pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ti múra sílẹ dáadáa de àjálù yìí .  Níwọn bí omíyalé ti máa ń wọpọ lásìkò tí òjò ẹlẹfùúùfù bá ń rọ , Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn tó wà lágbègbè ìlú Seoul ti bẹrẹ sí ṣètò sílẹ de àjálù tó lè ṣẹlẹ lọjọ iwájú .  Láti ọdún 1997 ni ìgbìmọ yìí ti máa ń ṣe ìdánilẹkọọ ọlọdọọdún fún àwọn olùyọǹda - ara - ẹni kí wọn bàa lè wà ní ìmúrasílẹ bí ìṣẹlẹ pàjáwìrì bá ṣàdéédéé yọjú .  Ní September 2 , àwọn òṣìṣẹ tó ń ṣèrànwọ lábẹ ìdarí Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn náà dé sí ìlú Kangnŭng , tó wà létíkun ìlà oòrùn orílẹ - èdè náà , wọn sì fi Gbọngàn Àpéjọ Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà lágbègbè náà ṣe ojúkò ìgbòkègbodò wọn .  Kí ni wọn kọkọ mójú tó ?  Rírí omi tó mọ fún àwọn tó la àjálù náà já ni .  Bí omíyalé ńlá bá ṣẹlẹ , àwọn páìpù omi ẹrọ sábà máa ń bà jẹ ; ẹgbin tó máa ń wà nínú omi òjò kì í sì ṣe kékeré .  Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn wá ṣètò fún àwọn ọkọ ńlá tó ń gbé táǹkì omi sẹyìn láti gbé omi lọ sáwọn ibi tí àjálù náà ti wáyé .  Lẹyìn tí omíyalé náà ti lọ sílẹ , ńṣe ni ẹrẹ tó ń rùn gan - an bo gbogbo nǹkan mọlẹ bámúbámú .  Síbẹ , ìgbìmọ náà ti mọ ọnà tó gbẹṣẹ gan - an láti sọ àwọn nǹkan di mímọ .  Níwọn bó ti fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo ilé tó wà níbẹ ni wọn fi sìmẹǹtì kọ , wọn lè fọ wọn mọ nípa ṣíṣí àwọn pépà tó máa ń wà lára ògiri àtàwọn ohun èlò tí wọn tẹ sórí ilẹ kúrò , lẹyìn náà tí wọn á sì fi omi tó ń tú yàáyàá fọ àwọn yàrá náà mọ .  Bí omíyalé bá ṣẹlẹ , ọpọlọpọ nǹkan abánáṣiṣẹ ni kì í ṣiṣẹ mọ .  Àmọ , bí àwọn tó mọ nípa wọn dáadáa bá tètè tú àwọn nǹkan bí ẹrọ amúǹkantutù àti ẹrọ amómigbóná palẹ láàárín ọjọ díẹ , tí wọn nù wọn dáadáa , tí wọn sá wọn sóòrùn , tí wọn sì tò wọn padà , lọpọ ìgbà , irú àwọn ohun èlò bẹẹ á máa ṣiṣẹ lọ .  Ìgbìmọ Ìkọlé Ẹlẹkùnjẹkùn ní ètò fún irú iṣẹ bẹẹ .  Wọn máa ń lo àwọn ẹrọ amómigbóná tí kò nílò pé wọn ń pààrọ wọn láti fi mú ilé gbẹ .  Ṣíṣe èyí máa ń gbà tó ọsẹ méjì sí mẹta .  Bákan náà , wọn tún gbọdọ fọ àwọn aṣọ àti bùláńkẹẹtì tí omíyalé ti bà jẹ láàárín ọjọ díẹ , bí bẹẹ kọ , wọn ò ní ṣeé lò mọ .  Àwọn olùyọǹda - ara - ẹni láti ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kan ládùúgbò náà ṣèrànwọ láti di aṣọ àwọn Kristẹni arákùnrin wọn tí ẹrẹ ti bà jẹ sínú àpò .  Ẹrẹ tó ti mu àwọn aṣọ wọnyí gbingbin kò rọrùn láti fọ kúrò rárá , wọn sì ní láti fi ọwọ fọ wọn nínú omi odò tó tutù gan - an .  Nígbà tí akọròyìn ìwé ìròyìn kan gbọ nípa iṣẹ aláápọn tí ìfẹ sún wọn ṣe yìí , ó gbé àwòrán ńlá tó jẹ ti àwọn Ẹlẹrìí tó ń ṣe iṣẹ náà yọ nínú ìwé ìròyìn àdúgbò náà .  Omíyalé tó fa ọpọ jàǹbá ní ilẹ Yúróòpù , ní Àríwá Amẹríkà , àti Éṣíà gbé ilé àti àwọn nǹkan ìní lọ , ó sì tún gbẹmí àìlóǹkà èèyàn .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìṣẹlẹ wọnyí bani nínú jẹ gidigidi , irú àwọn nǹkan bẹẹ wọpọ láwọn  ọjọ ìkẹyìn  ètò àwọn nǹkan tí à ń gbé yìí , èyí tí  àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò  jẹ ká rí kedere .  Irú àwọn àjálù bẹẹ sì tún lè jẹ ẹrí ṣíṣe kedere tó ń rán wa létí kókó pàtàkì kan pé : Àwọn Kristẹni tòótọ nífẹẹ ara wọn àtàwọn aládùúgbò wọn .  Irú ìfẹ àìmọtara - ẹni - nìkan bẹẹ jẹ ohun kan tí ìjì kankan kò lè gbé lọ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   JÁMÁNÌ Ilé kan tí ìjì bà jẹ pátápátá   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   JÁMÁNÌ Ó ju ẹgbẹrún méjì àwọn olùyọǹda - ara - ẹni lọ tí wọn pèsè ìrànwọ láìjáfara   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   AUSTRIA Wọn ń ṣàtúnṣe Gbọngàn Ìjọba wọn ní ìlú Ottensheim  Apá òsì : Àwùjọ àwọn olùyọǹda - ara - ẹni ṣẹṣẹ padà dé láti ìlú Au , níbi tí wọn ti lọ ṣèrànwọ fún àwọn Ẹlẹrìí tó wà níbẹ àtàwọn aládùúgbò wọn   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   MẸSÍKÒ Apá ọtún : Ìgbìmọ aṣèrànwọ kan ń pèsè omi tó ṣeé mu fún àwọn tó la àjálù ìjì líle náà já  Ìsàlẹ : Kíkọ ilé mìíràn láti fi rọpò èyí tó bà jẹ   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   KÒRÍÀ Láti apá òsì sí apá ọtún : Apá kan ìlú tí omi ti bò mọlẹ bámúbámú ; lílo omi tó ń tú yàáyàá láti fi fọ àwọn nǹkan mọ ; wọn ń fọ aṣọ nínú odò kan nítòsí  Ìdí Táwọn Èèyàn Fi Ka Erékùṣù Tahiti sí Párádísè Tí Wọn Ń Wá Kiri  Ó ti tó bí ọjọ mélòó kan tí ìgbì Òkun Pàsífíìkì ti ń gbá ọkọ ojú omi náà síwá sẹyìn .  Nínú oòrùn tó mú ganrínganrín làwọn atukọ náà ti ń fagbára ṣe ohun kan náà tí wọn ti ṣe láìmọye ìgbà , kò sì sí àní - àní pé wáìnì wọn tó ti kan , omi òkun tó ń rùn kùù , àti oúnjẹ wọn tó ti bà jẹ ń kó wọn nírìíra gan - an .  Ẹẹkan náà ni wọn ṣàdéédéé gbọ tí ẹnì kan pariwo pé :  Ilẹ gbígbẹ !  Ilẹ gbígbẹ wà níwájú lápá òsì !   Níwájú wọn lọọọkán lọhùn - ún , wọn rí erékùṣù kan fírífírí .  Nígbà tí wọn fi máà tukọ fún wákàtí díẹ , ó wá dá wọn lójú gbangba pé erékùṣù lohun tí wọn ń rí  kedere báyìí ni wọn ń wò ó lọọọkán wọn .  Látìgbà tí àwọn ará Yúróòpù ti fojú gán - án - ní erékùṣù Tahiti , ni wọn ti máa ń lò ọrọ náà , párádísè fún erékùṣù náà .  Louis - Antoine de Bougainville , ọmọ ilẹ Faransé kan tó jẹ olùṣàwárí ní ọrúndún kejìdínlógún , ẹni tó ṣáájú ikọ tá a sọrọ nípa rẹ ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí , kọwé lẹyìn ìgbà náà pé :  Ńṣe ló dà bíi pé inú ọgbà Édẹnì ni mo bá ara mi .   Ìyẹn ti lé ní igba ọdún báyìí , síbẹ , àwọn olùbẹwò kò yéé wá sí erékùṣù Tahiti .  Bíi tàwọn ti ìṣáájú , Párádísè ni ọpọ èèyàn wá débẹ .  Àmọ , kí ló fà á tí ọrọ nípa Párádísè fi jẹ ẹdá èèyàn lọkàn tó bẹẹ ?  Báwo ni Tahiti sì ṣe wá di ibi táwọn èèyàn kà sí párádísè tí wọn ti ń fọkàn yàwòrán rẹ tipẹtipẹ ?  Láti rí ìdáhùn , ẹ jẹ ká padà sí ìgbà ìwáṣẹ ẹdá èèyàn .  Párádísè Sọ Nù  Kì í ṣe ohun ìyàlẹnu pé ọrọ náà  Párádísè  máa ń jẹ wá lọkàn gidigidi .  Ní ṣókí , inú Párádísè ni Ọlọrun fẹ ká máa gbé !  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , ibì kan tó ń jẹ  Párádísè ,  tó túmọ sí ọgbà ìtura tàbí ọgbà ẹlẹwà , ni Ọlọrun fi jíǹkí àwọn òbí wa àkọkọ láti máa gbé .  Ó hàn gbangba pé , apá kan àgbègbè tí Bíbélì pè ní Édẹnì , èyí tó túmọ sí  Ìgbádùn ,  ni ọgbà ìtura yìí wà .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ òde òní máa ń ka Édẹnì sí ìtàn àròsọ lásán , Bíbélì sọ pé ibì kan tó ti wà nígbà kan rí ni , ó sì fún wa láwọn ìsọfúnni tó ṣeé gbára lé nípa apá ibi tó wà gan - gan lákòókò náà .  Kò sẹni tó lè sọ pé apá ibi báyìí làwọn ibi méjì tí Bíbélì dárúkọ wà , ìyẹn odò Píṣónì àti Gíhónì .  Nípa bẹẹ , kò sẹni tó mọ ọgangan ibi tí ọgbà náà wà mọ .  Àwọn òbí wa àkọkọ ṣọtẹ sí Ọlọrun , wọn sì tipa bẹẹ pàdánù Párádísè tí gbogbo wa ì bá máa gbádùn rẹ .  Síbẹ , àwọn ẹdá èèyàn ò tíì lè mú ìfẹ fún Párádísè kúrò nínú ọkàn wọn .  Àní , àwọn ohun tó wà nínú àkọsílẹ Bíbélì tiẹ fara hàn nínú ìtàn ìwáṣẹ ọpọ orílẹ - èdè .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn Gíríìkì ní ìtàn àròsọ kan tí wọn pè ní Sànmánì Ìgbádùn  ìyẹn àkókò kan tó dára gan - an tí aráyé ń gbé ìgbé ayé ìdẹrùn àti àlàáfíà .  Ọpọ ti gbìyànjú láti wá Édẹnì tó ti sọ nù tipẹtipẹ yìí rí .  Àwọn kan wá ọgbà Édẹnì náà lọ sí ilẹ Etiópíà , àmọ wọn ò rí i .  Ìtàn àtẹnudẹnu tiẹ sọ pé àlùfáà kan ní ọrúndún kẹfà , Brendan , rí párádísè ní erékùṣù kan ní gúúsù ìwọ oòrùn Òkun Àtìláńtíìkì .  Àwọn ìtàn àtẹnudẹnu mìíràn sọ pé inú pàlàpálá òkè ńlá gíga kan ni párádísè wà .  Nígbà tí olùṣàwárí lílókìkí náà , Christopher Columbus kò lè mú àwọn ìtakora tó wà nínú àwọn ìtàn àtẹnudẹnu wọnyí mọra mọ , ó kédàárò pé :  Mi ò tíì rí ohun kan sójú tàbí kí n rí nǹkan kan kà nínú àkọsílẹ àwọn Látìn tàbí ti àwọn Gíríìkì tó sọ pẹlú ìdánilójú pé apá ibi báyìí lórí ilẹ ayé lèèyàn ti lè rí Párádísè náà .   Àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , ó sọ pé ó dá òun lójú pé ibì kan lápá gúùsù agbedeméjì ayé ló wà .  Lẹyìn ìrìn - àjò ẹlẹẹkẹta tí Columbus ṣe sí Ìwọ Oòrùn Ìlàjì ayé , ó sọ pé :  Ó dà bíi pé ibí yìí ni Párádísè orí ilẹ ayé , nítorí pé ó bá àpèjúwe táwọn ẹni mímọ àtàwọn ọmọwé ẹlẹkọọ ìsìn tí mo ti mẹnu kàn níṣàájú ṣe mu .   Àmọ ṣá o , Ìwọ Oòrùn Ìlàjì ayé kì í ṣe párádísè tí Columbus fọkàn yàwòrán rẹ .  Àwọn Ibi Àìlálèébù Ọjọ Iwájú Tí Àwọn Èèyàn Ń Fọkàn Yàwòrán  Síbẹ , àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ kan kò jẹ kí ọrọ náà sú wọn o .  Àmọ , dípò kí wọn máa sọ nípa bí ọwọ aráyé á ṣe tún padà tẹ Édẹnì náà , ńṣe ni wọn bẹrẹ sí gbèrò bí wọn ṣe lè ṣètò Párádísè kan lọjọ iwájú , èyí tó máa wá látọwọ èèyàn .  Àwọn òǹkọwé wá bẹrẹ sí gbé onírúurú èrò kalẹ nípa àwùjọ  tí kò ní lábùkù kankan   èyí sì dùn mọ wọn nínú gan - an nítorí pé ìyẹn á yàtọ sí àwùjọ èèyànkéèyàn tó ti sú wọn tí wọn ń gbénú rẹ .  Àmọ ṣá o , kò sí ọkankan nínú àwọn ètò fífanimọra tí wọn ń finú rò yìí tó dà bí ọgbà Édẹnì lóòótọ .  Dípò káwọn tó ń fọkàn yàwòrán yìí máa ronú nípa ìgbésí ayé olómìnira nínú ọgbà ìtura tó máa kárí ayé , ohun tí wọn ń fọkàn yàwòrán rẹ ni àwọn ìlú ńlá tó máa dà bíi Párádísè , tó sì máa wà létòlétò gan - an .  Bí àpẹẹrẹ , ní ọrúndún kẹrìndínlógún , òṣèlú ọmọ ilẹ Gẹẹsì náà , Alàgbà Thomas More sọ nípa ìrìn - àjò kan tó fọkàn yàwòrán rẹ , nínú èyí tó sọ pé òun bá ara òun ní ibì kan tó pè ní ibi àìlálèébù .  Ohun tí ọrọ yìí túmọ sí ni  ibì kan tí kò sí ní ti gidi .   Ohun tí More fi lélẹ làwọn òǹkọwé tó dé lẹyìn rẹ gùn lé , àmọ wọn wá fi díẹ lára èrò tiwọn kún un .  Láwọn ọrúndún tó tẹ lé e , ọpọ àwọn òǹkọwé ọmọ ilẹ Yúróòpù bẹrẹ síí fọkàn yàwòrán  àwọn ibi àìlálèébù .   Àmọ , bíi tàwọn tó ṣáájú wọn , ọwọ wọn ò tẹ àwùjọ  àìlálèébù  tí wọn ń fọkàn yàwórán rẹ .  Àwọn tó ń ṣagbátẹrù ètò yìí gbìyànjú láti mú kí ayọ wà níbẹ nípa fífi ọwọ líle mú àwọn èèyàn .  Àmọ , ńṣe ni wọn tipa bẹẹ ṣàkóbá fún ẹtọ táwọn èèyàn ní láti dá ṣèpinnu àti òmìnira olúkálukú .  Síbẹsíbẹ , gẹgẹ bí Henri Baudet tó jẹ ọjọgbọn nínú ẹkọ nípa ìtàn ṣe sọ , àwọn àlá nípa ibi àìlálèébù yìí fi hàn pé  aráyé nífẹẹ gidigidi sí ìgbésí ayé kan tó dára ju ti ìsinsìnyí lọ . . . àti àwùjọ èèyàn kan tó túbọ jẹ olódodo ju ti ìsinsìnyí lọ .   Ohun Tó Fa Ìtàn Àtẹnudẹnu Nípa Erékùṣù Tahiti  Ní ọrúndún kejìdínlógún , àwọn Òkun tó wà ní ìhà Gúúsù ayé tí ẹnì kankan ò tíì rìnrìn àjò lọ síbẹ láti lọ ṣàwárí wọn nìkan ṣoṣo ni ibi tí ìrètí kù sí láti rí Párádísè tó ṣì jẹ àwáàrí síbẹ .  Àmọ , nígbà tí Bougainville bẹrẹ sí tukọ lọ sí àgbègbè Òkun Pàsífíìkì ní December 1766 , ohun tó wà lọkàn rẹ kò ju láti lọ ṣàwárí àwọn àgbègbè tuntun , kó ṣẹgun wọn , kó sì mú ètò ọrọ ajé gbòòrò débẹ .  Lẹyìn ọpọ oṣù tí Bougainville ti ń tukọ lójú òkun , ó já sí erékùṣù Tahiti .  Kò ṣeé ṣe fún un láti dúró láwọn erékùṣù tó ti ń rí lọnà nítorí àwọn òkìtì tó wà láwọn etíkun wọn .  Àmọ , Tahiti ní èbúté tí kò léwu .  Níbí yìí , àwọn àtukọ tó ti rẹ tẹnutẹnu náà rí àwọn èèyàn tára wọn yọ mọni àti ọpọlọpọ ohun tí wọn nílò .  Ohun tí àwọn atukọ wọnyí rí jọ wọn lójú gidigidi .  Kì í ṣe pé Tahiti jẹ párádísè ilẹ olóoru nìkan ni , àmọ ó tún ní ọpọ nǹkan tó mú kó fara jọ ibi àìlálèébù tí wọn máa ń fọkàn yàwòrán .  Lákọọkọ , erékùṣù ni Tahiti , kò sì yàtọ sí àwọn ibi àìlálèébù tí wọn máa ń ṣàpèjúwe wọn nínú àwọn ìtàn àtẹnudẹnu rárá .  Bákan náà , ó ní ìrísí tó fara jọ Párádísè gan - an .  Àìlóǹkà àwọn odò tó ń yára ṣàn àtàwọn omi tó ń ṣàn wálẹ láti orí àpáta wà káàkiri àwọn ilẹ ẹlẹwà rẹ tó jẹ àwòyanu .  Àwọn koríko títutù yọyọ máa ń hù láìsí pé ẹnì kan ló gbìn wọn .  Ohun tó túbọ mú kí ẹwà Tahiti jẹ àrímálèlọ ni pé , ipò ojú ọjọ máa ń dára gan - an níbẹ kò sì sí àwọn ohun tó sábà máa ń fa ewu láwọn ilẹ olóoru .  Ní erékùṣù yìí , kò sí ejò , kò sí àwọn kòkòrò olóró , tàbí àwọn òkè ayọnáyèéfín .  Ó tún dà bíi pé àwọn èèyàn Tahiti fúnra wọn gan - an bá àpèjúwe inú ìtàn àròsọ náà mu  wọn ga , wọn lẹwà , ara wọn sì le dáadáa .  Eyín àwọn ará Tahiti tó funfun kinniwin tún fa àwọn atukọ òkun náà mọra , àwọn tó jẹ pé eyín wọn ti yọ dà nù , àrùn jeyínjeyín sì ti sọ èrìgì wọn di wíwú .  Àwọn olùgbé ibẹ tún jẹ ẹni tára wọn yọ mọni ; kíákíá ni ẹmí àlejò wọn fa àwọn atukọ náà mọra .  Téèyàn bá kọkọ wo àwọn ará Tahiti gààràgà , ńṣe ló dà bíi pé gbogbo wọn ò yàtọ síra  èyí sì jẹ kókó pàtàkì kan nínú ohun táwọn ìwé tó sọ nípa ibi àìlálèébù náà mẹnu kàn .  Kò sí òṣì láàárín wọn .  Kò sì sófin kankan tó ká àwọn ará Tahiti lọwọ kò láti má ṣe ní ìbálòpọ bó ṣe wù wọn .  Kódà , àwọn atukọ ojú òkun náà bá díẹ lára àwọn obìnrin ilẹ Tahiti tó jojú ní gbèsè ṣe ìṣekúṣe .  Ká sòótọ , lójú Bougainville àtàwọn òṣìṣẹ rẹ , ńṣe ni erékùṣù Tahiti dà bí ọgbà Édẹnì tí wọn tún padà rí .  Nípa bẹẹ , bí Bougainville ti ń fi erékùṣù náà sílẹ , pẹlú ìháragàgà ló fi ń fẹ káráyé mọ nípa párádísè tí òun rí náà .  Nígbà tó parí ìrìn - àjò rẹ ọlọdún mẹta tó ṣe yíká ayé , ó ṣe ìwé kan jáde tó dá lórí àwọn ohun tó rí náà .  Ìwé táwọn èèyàn rà lọpọlọpọ yìí ló wá pilẹ èrò náà pé erékùṣù yìí kò ní èkejì , kò sì kù síbì kankan rárá .  Párádísè ti sọ nù lóòótọ , àmọ ó wá dà bíi pé Tahiti ni párádísè báyìí !  Àwọn Ewu Tó Ń Wà Nínú Ìtàn Àròsọ  Àmọ , ìtàn àròsọ kì í fìgbà gbogbo jẹ òótọ .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn èèyàn Tahiti máa ń ṣàìsàn wọn sì máa ń kú bí àwọn èèyàn mìíràn .  Dípò tí gbogbo wọn ì bá sì fi wà ní ipò àparò - kan - ò - ga - jùkan - lọ bí ìtàn àròsọ ṣe sọ , inú àwùjọ kẹlẹgbẹmẹgbẹ , tí kò gba gbẹrẹ , tó sì jẹ aninilára ni wọn ń gbé .  Wọn máa ń ja ogun kẹlẹyàmẹyà , wọn sì máa ń fi èèyàn rúbọ .  Bíi ti gbogbo èèyàn , kì í ṣe gbogbo àwọn ará Tahiti náà ló kúkú lẹwà lọnà tójú ò rí rí .  Òpìtàn K .  R .  Howe sì sọ pé , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ńṣe ni wọn  rán  àwọn obìrin táwọn òṣìṣẹ Bougainville bá ní àjọṣepọ náà láti lọ  fi ara wọn tọrẹ fún wọn  láti mú inú àwọn tó dé sí wọn lọrùn náà dùn .  Síbẹ , ńṣe ni ìtàn àròsọ náà pé  wọn ti rí Párádísè tó sọ nù  ń ràn bí iná ọyẹ .  Àwọn òǹkọwé àtàwọn ayàwòrán ya lọ síbẹ , irú bí ayàwòrán ọmọ ilẹ Faransé náà , Paul Gauguin .  Àwòrán ẹlẹwà tí Gauguin yà nípa bí ìgbésí ayé àwọn èèyàn Tahiti ṣe rí túbọ wá jẹ kí erékùṣù náà gbayì gan - an .  Àmọ , àwọn àbájáde wo lèyí mú bá Tahiti ?  Ńṣe ni ìtàn àròsọ náà sọ erékùṣù náà àtàwọn èèyàn ibẹ di ohun yẹpẹrẹ .  Nígbà táwọn tó lọ ṣèbẹwò síbẹ bá padà délé , ohun táwọn èèyàn máa ń bi wọn ṣáá ni pé ,  Ẹ sọ fún wa nípa bẹẹ ṣe gbádùn àwọn obìnrin Tahiti tó .   Ṣé Ohun Tọwọ Ò Lè Tẹ Ni Párádísè ?  Láwọn ọdún àìpẹ yìí , àwọn ìṣòro mìíràn tún ti kojú erékùṣù Tahiti .  Ìjì ńláńlá kọ lu erékùṣù náà léraléra níbẹrẹ àwọn ọdún 1980 , ó sì ba àwọn òkìtì tó wà láwọn etíkun rẹ jẹ .  Àmọ , àwọn ẹdá èèyàn gan - an ni ewu tó tóbi jù lọ fún erékùṣù yìí .  Àwọn ilé tí wọn ń kọ ti fa ìṣànlọ erùpẹ àti bíba àyíká jẹ .  Donna Leong , tó jẹ onímọ nípa àbójútó ẹgbin sọ pé :  Ẹgbin táwọn tó ń rìnrìn - àjò afẹ wá síbẹ ń dá sílẹ kì í ṣe kékeré rárá . . . .  Bí àwọn ará Tahiti àtàwọn erékùṣù tó yí i ká kò bá wá nǹkan ṣe sí bí àyíká wọn ṣe ń bà jẹ yìí , kò ní sí ilẹ ọlọràá tó ní àwọn ewéko àti ẹranko mọ , bẹẹ ni kò ní sí àwọn adágún omi tó mọ tónítóní tó sì fani mọra mọ .   Síbẹsíbẹ , ìrètí náà pé Ọlọrun máa dá Párádísè náà padà kì í ṣe àlá tí kò ní ṣẹ o .  Àní , Jésù Kristi fúnra rẹ ṣèlérí fún ọdaràn kan tó ronú pìwà dà pé :  Ìwọ yóò wà pẹlú mi ní Párádísè  !  Kì í ṣe ibi àìlálèébù kan tí kò fún àwọn èèyàn lómìnira , irú èyí tó máa ń wà nínú ìtàn àròsọ ni Jésù ń tọka sí , àmọ Párádísè kan tó máa kárí ayé ló ń sọrọ nípa rẹ , èyí tí ìjọba kan tí Ọlọrun gbé kalẹ yóò máa darí rẹ .   Orí Párádísè ọjọ iwájú yìí ni àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó lé ní ẹẹdẹgbẹsán  1,700  tó wà ní erékùṣù Tahiti gbé ìrètí wọn kà .  Wọn ń lo àkókò wọn láti sọ nípa ìrètí yìí fún àwọn aládùúgbò wọn .  Bó tilẹ jẹ pé erékùṣù Tahiti ní ọpọ nǹkan tó mú kó fara jọ Párádísè , kò jẹ nǹkan kan rárá lẹgbẹẹ Párádísè tó máa kárí ayé tí Ọlọrun ń mú bọ wá láìpẹ .  Wíwá tí aráyé ń wá Párádísè yìí kiri kì í ṣe ìrètí tí yóò já sófo .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Fún àlàyé síwájú sí i nípa àwọn ìlérí tí Ọlọrun ṣe nípa Párádísè , wo ìwé náà Ìmọ Tí Ń Sinni Lọ sí Ìyè Àìnípẹkun , èyí tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Erékùṣù Tahiti dà bíi párádísè àrímálèlọ   Àwọn Credit Line   Àwòrán tí William Hodges yà , ọdún 1766  Yale Center for British Art , Paul Mellon Collection , USA  Photo : Bridgeman Art Library   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Àwọn ará Tahiti tára wọn yọ mọni tẹwọ gba Bougainville tọwọ tẹsẹ   Credit Line   Nípasẹ ìyọǹda National Library of Australia NK 5066   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Tayọtayọ làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà fi ń sọ fún àwọn aládùúgbò wọn nípa Párádísè tó ń bọ   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 17   Fọtò nípasẹ ìyọǹda Tahiti Tourisme   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 19   Ojú ìwé 18 : Àwọn atukọ , omi tó ń ṣàn wálẹ láti orí àpáta , àti àwòrán tí àwọn fótò mìíràn wà lórí rẹ : Gbogbo fọtò nípasẹ ìyọnda Tahiti Tourisme  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Ó Tọ Láti Kórìíra Ẹyà Mìíràn ?  BÁWO ló ṣe máa rí lára rẹ bí àwọn kan bá ń fojú èèyànkéèyàn , oníwà ipá , òpònú , tàbí oníṣekúṣe wò ọ , kìkì nítorí pé o wá látinú ẹyà kan pàtó ?   Ó dájú pé inú rẹ kò ní dùn sírú nǹkan bẹẹ .  Ó bani nínú jẹ pé , ohun tó ń ṣẹlẹ sí ọpọlọpọ èèyàn nìyẹn .  Síwájú sí i , látìgbà ìwáṣẹ , àìlóǹkà àwọn èèyàn tó jẹ aláìmọwọmẹsẹ làwọn kan ti hùwà ìkà sí , àní tí wọn tiẹ pa àwọn mìíràn pàápàá , kìkì nítorí pé ẹyà tàbí orílẹ - èdè tí wọn ti wá yàtọ .  Ká sòótọ , èyí tó pọ jù nínú àwọn ogun tó ń fẹmí àwọn èèyàn ṣòfò lónìí ló jẹ pé ìkórìíra láàárín ẹyà ló ń fà á .  Síbẹ , ọpọ àwọn tó fara mọ irú ìwà ìkà bẹẹ máa ń sọ pé àwọn gba Ọlọrun gbọ àwọn sì tún gba Bíbélì gbọ .  Àwọn kan sì wà tí wọn máa ń sọ pé ẹtanú ẹyà ò lè kásẹ nílẹ láé  pé àdámọ èèyàn ni .  Ǹjẹ Bíbélì tiẹ fàyè gba kíkórìíra ẹyà mìíràn ?  Ǹjẹ àwọn ipò kan wà tó lè mú kí kíkórìíra àwọn èèyàn tí àṣà ìṣẹdálẹ wọn tàbí ẹyà wọn yàtọ jẹ ohun tó tọnà ?  Ǹjẹ ìrètí kankan tiẹ wà pé ìgbà kan ń bọ tí kò ní sí ìkórìíra ẹyà mọ ?  Kí ni ojú ìwòye Bíbélì ?  Ìwà Wọn Ni Ọlọrun Fi Dá Wọn Lẹjọ  Bó bá jẹ lóréfèé lèèyàn kàn ṣàgbéyẹwò ọnà tí Ọlọrun gbà bá aráyé lò nígbà ìjímìjí , èyí lè ṣini lọnà , ìyẹn ni pé èèyàn á máa ronú pé Ọlọrun fúnra rẹ fọwọ sí ìkórìíra ẹyà .  Ǹjẹ àwọn àkọsílẹ Bíbélì kan ò fi hàn pé Ọlọrun pa odindi àwọn ẹyà kan tàbí orílẹ - èdè kan run ?  Bẹẹ ni , àmọ tá a bá gbé àwọn àkọsílẹ náà yẹ wò dáadáa , a óò rí i pé ohun tó mú kí Ọlọrun dẹbi fún àwọn èèyàn wọnyí ni pé wọn kò ka òfin rẹ lórí ìwà pálapàla sí , kì í ṣe nítorí irú ẹyà tí wọn jẹ .  Bí àpẹẹrẹ , Jèhófà Ọlọrun dẹbi fún àwọn ara Kénáánì nítorí àṣà ìbálòpọ wọn bíburú jáì àti rírúbọ tí wọn máa ń rúbọ sí àwọn ẹmí èṣù .  Kódà , wọn tún máa ń sun àwọn ọmọ wọn kéékèèké nínú iná láti fi wọn rúbọ sí àwọn ọlọrun èké !  Àmọ , àwọn ará Kénáánì kan wà tí wọn fi ìgbàgbọ hàn nínú Ọlọrun tí wọn sì ronú pìwà dà .  Jèhófà sì torí bẹẹ dá wọn sí , ó sì tún bù kún wọn .  Kódà , obìnrin kan tó jẹ ará Kénáánì , tí orúkọ rẹ ń jẹ Ráhábù , di ìyá ńlá fún Jésù Kristi tí í ṣe Mèsáyà tá a ṣèlérí náà .  Mátíù 1 : 5 .  Òfin tí Ọlọrun fún àwọn ọmọ Ísírẹlì fi hàn pé Ọlọrun kì í ṣe ojúsàájú .  Kàkà bẹẹ , ó bìkítà gan - an nípa gbogbo èèyàn .  Ní Léfítíkù 19 : 33 , 34 , a rí àṣẹ tó fi ìyọnú hàn yìí látọdọ Ọlọrun sí àwọn ọmọ Ísírẹlì , èyí tó sọ pé :  Bí ó bá . . . ṣẹlẹ pé àtìpó kan ń ṣe àtìpó lọdọ rẹ ní ilẹ yín , ẹ kò gbọdọ fojú rẹ gbolẹ .  Kí àtìpó tí ń ṣe àtìpó lọdọ yín dà bí ọmọ ìbílẹ yín ; kí ìwọ sì nífẹẹ rẹ gẹgẹ bí ara rẹ , nítorí ẹ di àtìpó ní ilẹ Íjíbítì .  Èmi ni Jèhófà Ọlọrun yín .   Àwọn àṣẹ tó fara jọ èyí tún wà nínú ìwé Ẹkísódù àti Diutarónómì .  Nígbà náà , ó hàn gbangba pé , Jèhófà kò fọwọ sí ìkórìíra ẹyà .  Kàkà bẹẹ , ó pàṣẹ pé kí àwọn ẹyà ọtọọtọ wà ní ìrẹpọ .  Jésù Fẹ Ká Ní Àmúmọra fún Àwọn Ẹyà Mìíràn  Nígbà tí Jésù wà lórí ilẹ ayé , àwọn Júù àtàwọn ará Samáríà kì í rí ara wọn sójú .  Nígbà kan , àwọn èèyàn abúlé kan ní ilẹ Samáríà kọ láti gba Jésù mọra kìkì nítorí pé ó jẹ Júù ó sì ń lọ sí Jerúsálẹmù .  Bó bá jẹ ìwọ làwọn kan kọ láti tẹwọ gbà bẹẹ , kí lò bá ṣe ?  Ó lè jẹ ẹtanú tó gbilẹ láyé ìgbà náà làwọn ọmọ ẹyìn Jésù fi hàn nígbà tí wọn béèrè lọwọ rẹ pé :  Olúwa , ṣé ìwọ fẹ kí a sọ fún iná kí ó sọ kalẹ láti ọrun , kí ó sì pa wọn rẹ ráúráú ?   Ǹjẹ Jésù jẹ kí ẹmí ẹtanú tí àwọn ọmọ ẹyìn rẹ ní nípa lórí òun ?  Rárá o , ńṣe ló bá wọn wí , ó sì rọra wá abúlé mìíràn láti wọ sí .  Kò pẹ sígbà náà ni Jésù sọ àkàwé ará Samáríà tó jẹ aládùúgbò rere .  Èyí jẹ ká rí i gbangba pé , wíwá tẹnì kan wá láti ẹyà kan pàtó kò sọ ọ di ọtá wa .  Kódà , ó lè jẹ ọmọlúwàbí èèyàn !  Onírúurú Ẹyà Ló Wà Nínú Ìjọ Kristẹni  Nígbà iṣẹ òjíṣẹ Jésù lórí ilẹ ayé , àwọn tó jẹ ọmọ orílẹ - èdè rẹ ló dìídì darí iṣẹ sísọ àwọn èèyàn di ọmọ ẹyìn sí .  Àmọ , ó jẹ kí wọn mọ pé bí àkókò ti ń lọ , àwọn èèyàn mìíràn náà ṣì máa di ọmọ ẹyìn òun .  Ǹjẹ Ọlọrun yóò tẹwọ gba àwọn èèyàn látinú gbogbo ẹyà ?  Bẹẹ ni !  Àpọsítélì Pétérù sọ pé :  Dájúdájú , mo róye pé Ọlọrun kì í ṣe ojúsàájú , ṣùgbọn ní gbogbo orílẹ - èdè , ẹni tí ó bá bẹrù rẹ , tí ó sì ń ṣiṣẹ òdodo ṣe ìtẹwọgbà fún un .   Lẹyìn àkókò yìí , àpọsítélì Pọọlù fi hàn pé bọrọ ṣe rí nìyí nípa sísọ ọ ní kedere pé ibi téèyàn ti ṣẹ wá kò jẹ nǹkan kan nínú ìjọ Kristẹni .  Kólósè 3 : 11 .  Ẹrí mìíràn tó tún fi hàn pé Ọlọrun tẹwọ gba àwọn èèyàn látinú gbogbo ẹyà la rí nínú ìwé Ìṣípayá nínú Bíbélì .  Nínú ìran kan tí àpọsítélì Jòhánù rí láti ọrun , ó rí  ogunlọgọ ńlá , . . . láti inú gbogbo àwọn orílẹ - èdè àti ẹyà àti ènìyàn àti ahọn ,  tí wọn rí ìgbàlà látọdọ Ọlọrun .  Àwọn  ogunlọgọ ńlá  yìí ni yóò di ìpìlẹ àwùjọ ẹdá èèyàn tuntun , nínú èyí tí gbogbo èèyàn láti onírúurú ẹyà yóò máa gbé pọ lálàáfíà .  Ìfẹ wọn fún Ọlọrun ni yóò sì so wọn pọ ṣọkan .  Kí àkókò náà tó dé , ó bọgbọn mu kí àwọn Kristẹni yẹra fún ṣíṣèdájọ àwọn ẹlòmíràn nítorí inú ẹyà tí wọn ti wá .  Wíwo àwọn èèyàn gẹgẹ bí wọn ṣe jẹ gan - an , ìyẹn wíwò wọn lọnà tí Ọlọrun ń gbà wò wọn lohun tó tọ tó sì fi ìfẹ hàn , dípò tí a óò fi máa ṣẹtanú sí wọn nítorí ẹyà wọn .  Ǹjẹ irú ojú tí wàá fẹ káwọn èèyàn máa fi wò ọ kọ nìyẹn ?  Ìyẹn gan - an ni ìmọràn Jésù fún wa nígbà tó sọ pé :  Nítorí náà , gbogbo ohun tí ẹ bá fẹ kí àwọn ènìyàn máa ṣe sí yín , kí ẹyin pẹlú máa ṣe bẹẹ gẹgẹ sí wọn .   Gbígbé láìsí ìkórìíra ẹyà máa ń mú kí ìgbésí ayé gbádùn mọni gan - an .  Ó máa ń jẹ kí ọkàn ẹni túbọ balẹ , kéèyàn sì túbọ wà lálàáfíà pẹlú àwọn ẹlòmíràn .  Ní pàtàkì jù lọ , ó máa ń jẹ ká wà nírẹẹpọ pẹlú Jèhófà Ọlọrun , Ẹlẹdàá wa tí kì í ṣe ojúsàájú .  Ẹ ò rí i pé ìdí tó lágbára gan - an lèyí jẹ láti má ṣe fàyè gba ìkórìíra ẹyà !   Àlàyé ìsàlẹ ìwé    Ẹyà ,  gẹgẹ bí a ti lò ó nínú àpilẹkọ yìí dúró fún àwọn èèyàn tí wọn wá látinú ẹyà kan náà , ìran kan náà , orílẹ - èdè kan náà , tàbí tí wọn ní àṣà ìṣẹdálẹ kan náà .  Wọn Ń Ṣe Àwọn Aráàlú Láǹfààní  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ SÍPÉÈNÌ  LÁTI ọpọ ọrúndún sẹyìn làwọn aláṣẹ ìlú ní ilẹ Sípéènì ti máa ń fún àwọn aráàlú ní ilẹ láti fi kọ àwọn ibi ìjọsìn .  Àwọn ìjọba ìlú nígbàgbọ pé ìsìn yóò ṣe àwọn èèyàn wọn láǹfààní .  Níwọn bó ti jẹ pé ẹsìn Kátólíìkì ni ẹsìn orílẹ - èdè náà , ó fẹrẹẹ jẹ pé Ṣọọṣì Kátólíìkì nìkan ni wọn máa ń fún ní àwọn ilẹ tó jẹ ti ìlú látọjọ pípẹ sẹyìn .  Àmọ , ìyẹn ti di ọrọ àtijọ báyìí o .  Lọdún 1980 , òfin ilẹ Sípéènì kan tó fàyè gba òmìnira ìsìn sọ pé  kò sí ẹsìn kan tó máa jẹ ẹsìn orílẹ - èdè .   Èyí ti wá mú kí àwọn aláṣẹ ìlú kan sọrọ ní gbangba nípa iṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà .  Gẹgẹ bí ọnà kan láti fi ẹrí èyí hàn , wọn ti fún wa ní ilẹ láti kọ àwọn Gbọngàn Ìjọba .  Àwọn aláṣẹ ní oríṣiríṣi ẹka ìjọba ìlú ti sọ èrò wọn jáde nípa èyí .  Wọn sọ pé fífún tí wọn ń fún àwa Ẹlẹrìí ní ilẹ jẹ ohun tó tọ sí wa gan - an nítorí  iṣẹ ìkọnilẹkọọ tí  àwa Ẹlẹrìí  ń ṣe ,  àti láfikún sí i , nítorí  àwọn àǹfààní tí irú iṣẹ ìkọnilẹkọọ bẹẹ ń mú bá àwọn aráàlú .   Àwọn aláṣẹ ìjọba mìíràn náà tún sọ nípa  bí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe ṣe pàtàkì tó fún ìlú  àti  bí a kò ṣe ń ṣe iṣẹ wa nítorí owó .   Ọpọ lára àwọn Gbọngàn Ìjọba náà ló jẹ pé ọjọ méjì péré ni àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí olùyọǹda - ara - ẹni tí wọn jẹ kọlékọlé fi kọ wọn , nípa lílo ọnà ìkọlé kan tó jẹ àkànṣe .  Olórí ìlú La Línea , níhà gúúsù ìwọ oòrùn ilẹ Sípéènì , sọ pé :  Ẹmí àìmọtara - ẹni - nìkan àwọn olùyọǹda - ara - ẹni náà wú mi lórí gan - an , mo sì lérò pé ó yẹ ká ṣètìlẹyìn fún wọn .  A nílò irú ẹmí yìí gan - an nínú ayé tó ti pín yẹlẹyẹlẹ yìí .   Ohun tó pe Gbọngàn Ìjọba tuntun náà ni  ọwọn tó dúró fún ẹmí ìfọwọsowọpọ .   Àwọn ará àdúgbò pàápàá kíyè sí ẹmí àìmọtara - ẹni - nìkan wọn yìí .  Nígbà tí kíkọ Gbọngàn Ìjọba alákọọpọ kan ń lọ lọwọ ní ìlú Vitoria , níhà àríwá ilẹ Sípéènì , ohun tí Marian tó ń gbé nítòsí ibẹ sọ nìyí :  Bí gbogbo èèyàn bá lè máa fi irú ìfẹ yìí hàn ni , kò ní sí àwọn ìṣòro tó ń bá wa fínra lónìí .   Lẹyìn tí ọkùnrin kan tó jẹ ayàwòrán ilé ládùúgbò náà rí bí iṣẹ ìkọlé náà ṣe ń tẹ síwájú , ó sọ pé :  Màá fẹ láti di ọkan lára ẹyin Ẹlẹrìí Jèhófà kí n lè ní irú ayọ tí ẹ ń ní !   Ní ìlú Zaragoza , níhà àríwá ìlà oòrùn ilẹ Sípéènì , àwọn aláṣẹ fún àwọn Ẹlẹrìí ní ilẹ kan tó fẹ ní ẹgbẹta mítà níìbú àti lóòró láìgba kọbọ .  Nígbà tí ìwé ìròyìn kan ní àdúgbò náà ń sọrọ nípa ibi tí iṣẹ ìkọlé náà ti wáyé , ó sọ pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà náà dà bí  ọgọrọọrún àwọn èèrà tó ń ṣiṣẹ pa pọ níṣọkan .   Tọyàyàtọyàyà làwọn ará àdúgbò fi tẹwọ gba àwọn òṣìṣẹ náà .  Ọkan lára wọn sọ pé :  Àwọn àlùfáà ti mú kí n pàdánù ìgbàgbọ mi nínú Ọlọrun , àmọ ẹ ti jẹ kí n rí i padà .   Àwa Ẹlẹrìí mọrírì ìrànwọ tí àwọn ará àdúgbò àtàwọn aláṣẹ pèsè gan - an nínú kíkọ àwọn ibi ìjọsìn wa .  A pinnu láti máa lo àwọn Gbọngàn Ìjọba wa náà fún iṣẹ ìkọnilẹkọọ tó máa ṣe aráàlú láǹfààní jù lọ , ìyẹn ni wíwàásù àti kíkọ àwọn èèyàn ní Ọrọ Ọlọrun .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   La Línea , Cadiz , Sípéènì  Fífòòró Ẹni  Ìṣòro Tó Kárí Ayé   Bó o bá wá síléèwé lọla pẹnrẹn , ńṣe la máa gbẹmí ẹ .   Kristen , ọmọbìnrin akẹkọọ kan nílẹ Kánádà , ni ọmọbìnrin mìíràn kan tí kò mọ rí fi ikú dẹrù bà bẹẹ lórí fóònù .    N kì í ṣe ẹni tó sábà máa ń ka nǹkan sí rárá , àmọ ìṣòro ọhún pọ débi pé mi ò fẹ lọ síléèwé .  Ńṣe ni inú mi á dà rú , àràárọ ni mo sì máa ń bì lẹyìn tí mo bá ti jẹun tán .   Hiromi , ọdọlangba kan nílẹ Japan , ló sọrọ yìí nípa ohun tí àwọn afòòró ẹni fi ojú rẹ rí .  ǸJẸ ẹnì kan ti fòòró rẹ rí ?  Ó ti ṣẹlẹ sí ọpọ lára wa nígbà kan tàbí òmíràn .  Ó lè jẹ pé ilé ẹkọ lèyí ti ṣẹlẹ tàbí níbi iṣẹ , ó tiẹ lè jẹ pé inú ilé wa gan - an ló ti ṣẹlẹ  níbi tí irú àṣìlò agbára bẹẹ ti ń wáyé lọnà tó gàgaàrá lóde òní .  Bí àpẹẹrẹ , ìròyìn kan láti ilẹ Gẹẹsì fi hàn pé , ó lé ní ìdajì àwọn àgbàlagbà tí àwọn ọkọ tàbí aya wọn tàbí ẹni tí wọn jọ ń gbé láìṣègbéyàwó ń nà lẹgba ọrọ .  Àwọn afòòró ẹni àtàwọn tí à ń fòòró lè jẹ ọkùnrin tàbí obìnrin , wọn sì lè jẹ ọlọrọ tàbí tálákà .  Bákan náà , kò síbi tí irú àṣà yìí ò sí lágbàáyé .  Ohun wo gan - an ló ń jẹ fífòòró ẹni ?  A ò lè sọ pé ohun kan báyìí ni ní pàtó , ṣùgbọn nǹkan púpọ ló wé mọ ọn , irú bíi yíyọni lẹnu tàbí fífínni níràn .  Ó sábà máa ń bẹrẹ látorí ṣíṣe àwọn nǹkan kéékèèké títí tó fi máa di nǹkan ńlá , kì í wulẹ ṣe ohun tó máa ń wáyé lẹẹkan ṣoṣo tàbí fún àkókò kúkúrú kan lásán .  Ọmọwé Dan Olweus tó jẹ afìṣemọrònú , ọkan lára àwọn tó kọkọ fara balẹ ṣe ìwádìí nípa ìfòòró ẹni , sọ pé lára àwọn ọnà téèyàn sábà máa ń gbà hu irú ìwà yìí ni mímọọmọ fẹ láti tọni níjà àti kí ẹni tó juni lọ máa fìyà jẹ ẹni tí kò lágbára tó o .  Kò dájú pé a lè fi ọrọ kan ṣoṣo ṣàlàyé ohun tó ń jẹ fífòòró ẹni àmọ , ẹrí fi hàn pé ó jẹ  mímọọmọ han ẹlòmíràn léèmọ nítorí àtifi ayé sú u .   Ohun tó ń fa ìdààmú ọkàn fúnni níbẹ kì í ṣe ohun tó ṣẹlẹ síni nìkan , àmọ ìbẹrù ohun tó tún ṣeé ṣe kó ṣẹlẹ síni tún wà níbẹ .  Lára àwọn ohun tí àwọn afòòró ẹni máa ń ṣe síni ni fífini ṣẹsín , ṣíṣe lámèyítọ ẹni ṣáá , sísọrọ àlùfààṣá síni , ṣíṣòfófó ẹni , àti fífipá múni láti ṣe ohun tí kò mọgbọn dání .  Wo àpótí tó wà lójú ìwé 12 .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo àkókò tí Kristen , ọdọlangba tá a mẹnu kàn ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí , lò ní ilé ẹkọ làwọn afòòró ẹni fi hàn án léèmọ .  Nígbà tó wà ní ilé ẹkọ alákọọbẹrẹ , àwọn tó ń fòòró rẹ máa ń lẹ ṣingọọmù mọ irun rẹ , wọn máa ń fi bó ṣe rí bú u , wọn sì máa ń dẹrù bà á pé àwọn á na kísà sí i lára .  Nígbà tó dé ilé ẹkọ gíga , ọrọ náà burú sí i débi pé wọn máa ń fi ikú dẹrù bà á lórí tẹlifóònù .  Ní báyìí tó ti pé ọmọ ọdún méjìdínlógún , ó kédàárò pé :  Ibi tó yẹ kéèyàn ti lọ kẹkọọ ni iléèwé jẹ , kì í ṣe ibi tí wọn á ti máa fi ikú dẹrù bani , tí wọn á sì máa tini gbọn - ọn gbọn - ọn .   Ògbógi kan tó mọ nípa ìṣiṣẹ ọpọlọ sọ pé :  Àṣà yìí kì í ṣe ohun tó dára , àmọ ó sábà máa ń wáyé nínú àjọṣe ẹdá .  Àwọn èèyàn kan fẹràn àtimáa fojú bu àwọn ẹlòmíràn kù .   Bí irú ìwà yìí bá ń bá a lọ bẹẹ , ó lè yọrí sí kí ẹni tí wọn ń fòòró náà gbẹsan nípa ṣíṣèpalára fún onítọhún tàbí kó tiẹ gbẹmí ẹ pàápàá .  Bí àpẹẹrẹ , ọkùnrin akólòlò kan tó ń ṣiṣẹ ní iléeṣẹ ọkọ akérò kan làwọn òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ rẹ fi ń ṣẹsín tí wọn sì ń fòòró ṣáá débi pé , nígbà tí ara rẹ ò gbà á mọ , ńṣe ló yìnbọn pa mẹrin lára wọn , ó sì pa ara rẹ lẹyìn náà .  Ìṣòro Tó Kárí Ayé Ni Ìfòòró Ẹni  Káàkiri ayé ni ìfòòró ẹni ti máa ń wáyé láàárín àwọn ọmọdé tó ń lọ sí iléèwé .  Ìwádìí kan tó wà nínú ìwé ìròyìn Pediatrics in Review fi hàn pé lórílẹ - èdè Norway , ìdá mẹrìnlá nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdé ló jẹ afòòró ẹni tàbí ẹni tí à ń fòòró .  Ní orílẹ - èdè Japan , ìdá mẹẹẹdógún nínú àwọn ọmọ ilé ẹkọ alákọọbẹrẹ ló sọ pé wọn ń fòòró àwọn , nígbà tó jẹ pé nílẹ Ọsirélíà àti Sípéènì , ìṣòro yìí ń wáyé láàárín ìdá mẹtàdínlógún nínú àwọn akẹkọọ .  Nílẹ Gẹẹsì , ògbógi kan gbéṣirò lé e pé , ó lé ní mílíọnù kan àwọn ọmọdé tí ń fòòró ẹni tàbí tí àwọn mìíràn ń fòòró .  Ọjọgbọn Amos Rolider tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ẹkọ Gíga ti Emek Yizreel fi ọrọ wá ọrọ wò lẹnu ẹgbẹrún mẹta ó dín mẹjọ akẹkọọ láti ilé ẹkọ mọkànlélógún .  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn The Jerusalem Post sọ , ọjọgbọn náà ṣàkíyèsí pé  ìdá márùndínláàádọrin nínú ọgọrùn - ún wọn ló ṣàròyé pé àwọn akẹkọọ ẹlẹgbẹ àwọn máa ń gbá àwọn lábàrá , wọn máa ń ta àwọn nípàá , wọn máa ń ti àwọn tàbí kí wọn máa yọ àwọn lẹnu ṣáá .   Àṣà búburú kan tó ṣẹṣẹ ń wá sójú táyé báyìí ni lílo àwọn ẹrọ tó ń fi ìsọfúnni ránṣẹ láti fòòró ẹni  ìyẹn ni lílo tẹlifóònù alágbèéká àti kọǹpútà láti kọ ọrọ tí ń dẹrù bani ránṣẹ .  Àwọn ọdọ tún máa ń lo Íńtánẹẹtì láti fi kọ ọrọ ìkórìíra nípa ẹni tí wọn ń fòòró , àní wọn tún máa ń kọ àwọn ọrọ àṣírí onítọhún síbẹ .  Ọmọwé Wendy Craig tó ń ṣiṣẹ ní Queens University , ní orílẹ - èdè Kánádà sọ pé , fífòòró ẹni lọnà yìí  máa ń ṣe ìpalára tí kì í ṣe kékeré fún ọmọ tí wọn ń ṣe é sí .   Níbi Iṣẹ  Fífòòró ẹni níbi iṣẹ jẹ ọkan lára àwọn ohun tí ọpọ èèyàn sábà máa ń ṣàròyé nípa rẹ pé ó ń fa ìwà ipá tó ń ṣẹlẹ níbi iṣẹ .  Àní , àwọn orílẹ - èdè kan ròyìn pé , àṣà yìí wọpọ ju ìṣòro kẹlẹyàmẹyà tàbí fífi ọranyàn báni tage lọ .  Lọdọọdún , òṣìṣẹ kan nínú márùn - ún ni wọn ń fòòró níbi iṣẹ ní orílẹ - èdè Amẹríkà .  Nílẹ Gẹẹsì , ìròyìn kan tí Ẹka Ìmọ Sáyẹǹsì àti Ìmọ Iṣẹ Ẹrọ ní Yunifásítì Manchester gbé jáde lọdún 2000 sọ pé nínú àwọn ẹgbẹrún márùn - ún ó lé ọọdúnrún  5,300  òṣìṣẹ tí wọn ń ṣiṣẹ ní iléeṣẹ àádọrin ọtọọtọ , ó fẹrẹẹ tó ìdajì lára wọn tó sọ pé àwọn ti rí i tí wọn ń fòòró àwọn èèyàn láàárín ọdún márùn - ún sẹyìn .  Ìwádìí kan tí Àjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ilẹ Yúróòpù ṣe lọdún 1996 , èyí tí wọn gbé ka ìfọrọwánilẹnuwò tí wọn ṣe pẹlú ẹgbẹrún mẹrìndínlógún ó dín igba  15,800  èèyàn láti orílẹ - èdè mẹẹẹdógún , fi hàn pé ìdá mẹjọ nínú ọgọrùn - ún wọn  ìyẹn nǹkan bíi mílíọnù méjìlá òṣìṣẹ  ni àwọn kan yọ lẹnu tàbí tí wọn fòòró níbi iṣẹ .  Yálà inú ọgbà ilé ẹkọ ni ìfòòró ẹni ti ń wáyé tàbí níbi iṣẹ , ohun kan náà ni gbogbo ìfòòró ẹni dá lé  ìyẹn ni lílo agbára láti pa ẹlòmíràn lára tàbí láti kàn án lábùkù .  Àmọ o , kí nìdí táwọn èèyàn kan fi máa ń fòòró àwọn ẹlòmíràn ?  Àwọn nǹkan wo ni ìwà yìí máa ń yọrí sí ?  Kí la sì lè ṣe nípa rẹ ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 12   Onírúurú Ọnà Tí Ìfòòró - Ẹni Pín Sí   Àwọn Tí Ń Tọni Níjà : Àwọn wọnyí ló rọrùn jù lọ láti dá mọ .  Wọn máa ń fi ìbínú wọn hàn nípa gbígbá ẹni tí wọn dájú sọ , títì í gbọn - ọn gbọn - ọn , gbígbá a nípàá  tàbí bíba nǹkan rẹ jẹ .   Àwọn Tí Ń Fi Ọrọ Fòòró : Wọn máa ń sọ ọrọ tó máa dunni wọra , wọn sì máa ń pẹgàn ẹni tí wọn bá ń fòòró , yálà nípa pípè é ní orúkọkórúkọ , sísọ kòbákùngbé ọrọ sí i tàbí nípa sísọ ọrọ tó máa mú inú bí i ṣáá .  Àwọn Tí Ń Bani Jẹ Lójú Àwọn Ẹlòmíràn : Wọn máa ń fi ọrọ èké ba àwọn tí wọn ń fòòró lórúkọ jẹ .  Àwọn obìnrin tó máa ń fòòró ẹni ló sábà máa ń hu irú ìwà yìí jù .   Àwọn Tí Ń Fi Ìkanra Mọ Àwọn Ẹlòmíràn : Àwọn wọnyí làwọn tí à ń fòòró , tí wọn wá ń padà fòòró àwọn ẹlòmíràn .  Lóòótọ , fífòòró tí wọn fòòró wọn kò dá irú ìwà tí wọn ń hù náà láre ; ńṣe ló wulẹ jẹ kéèyàn mọ ohun tó sọ wọn di afòòró ẹni .   Credit Line   Ibi tí a ti mú ìsọfúnni yìí : Ìwé Take Action Against Bullying , látọwọ Gesele Lajoie , Alyson McLellan àti Cindi Seddon  Fífòòró Ẹni  Díẹ Lára Ohun Tó Ń Fà Á Àtàwọn Ohun Tó Ń Yọrí Sí  KÍ LÓ lè mú kí ọmọ kan máa fòòró àwọn ẹlòmíràn ?  Bí ẹnì kan bá ti fòòró rẹ rí , o lè sọ pé ,  Kí ni ì báà sọ pé ó ṣẹlẹ ná !  Mi ò rídìí tó fi yẹ kó hùwà lọnà bẹẹ .   Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé bí ọrọ ṣe máa rí lára rẹ nìyẹn lóòótọ .  Àmọ o , ìyàtọ ńlá wà láàárín ìdí tí ọmọ kan fi lè di afòòró ẹni àti àwáwí tó lè máa ṣe láti dá irú ìwà bẹẹ láre .  Ohun yòówù kó fà á tí ọmọ kan fi di ẹni tí ń fòòró ẹni kò dá ìwà àìtọ tó ń hù náà láre , ó wulẹ lè jẹ ká lóye ìdí tó fi ń hùwà bẹẹ ni .  Níní irú òye bẹẹ sì lè ṣàǹfààní gidigidi .  Báwo nìyẹn ṣe lè rí bẹẹ ?  Òwe àtijọ kan sọ pé :  Ìjìnlẹ òye tí ènìyàn ní máa ń dẹwọ ìbínú rẹ dájúdájú .   Inú tó ń bí wa sí ìwà tí afòòró ẹni náà ń hù lè jẹ ká máa fojú tí kò tọ wò ó , kí ọrọ rẹ sú wa tàbí ká tiẹ kórìíra rẹ pàápàá .  Àmọ , lílóye ìwà tó ń hù dáadáa lè mú kí ìbínú wa rọlẹ .  Ìyẹn , ẹwẹ , lè jẹ ká túbọ mọ bá a ṣe lè yanjú ìṣòro náà .  Nítorí náà , ẹ jẹ ká gbé díẹ yẹ wò lára àwọn ohun tó máa ń fa ìwà tí kò bójú mu yìí .  Kí Ló Ń Mú Káwọn Kan Máa Fòòró Àwọn Ẹlòmíràn ?  Lọpọ ìgbà , ìkùnà àwọn òbí láti fi àpẹẹrẹ tó dára lélẹ tàbí bí wọn ṣe mọọmọ pa àwọn ọmọ wọn tì nígbà tí wọn wà ní kékeré lè nípa lórí àwọn ọmọ náà .  Ọpọ àwọn ọmọ tó di afòòró ẹni ló jẹ pé àwọn òbí wọn kò bìkítà nípa wọn , wọn kì í sì í dá sí ọrọ wọn .  Ó sì lè jẹ pé ìwà tí àwọn òbí wọn ń hù ló mú kí irú àwọn ọmọ bẹẹ máa ronú pé ìbínú fùfù àti ìwà ipá ló yẹ kéèyàn máa fi yanjú ìṣòro .  Àwọn ọmọ tí wọn tọ nírú ilé bẹẹ lè ṣàì ka bíbú ẹlòmíràn tàbí títọ ẹlòmíràn níjà sí fífòòró ẹni ; wọn tiẹ lè máa rò pé kò sóhun tó burú nínú ìwà tí àwọn ń hù , ó sì bójú mu .  Ọmọbìnrin ẹni ọdún mẹrìndínlógún kan tí ọkọ ìyá rẹ máa ń fòòró nílé , tí àwọn akẹkọọ ẹlẹgbẹ rẹ sì tún máa ń fòòró ní iléèwé , sọ pé òun náà di afòòró ẹni nígbà tó dé ìpele ẹkọ keje .  Ó sọ pé :  Ńṣe ni inú kàn máa ń bí mi ṣáá , tí màá sì máa fòòró ẹnikẹni tí mo bá rí , láìka irú ẹni tó lè jẹ sí .  Ohun tí wọn ń fojú èèyàn rí kò rọrùn rárá o .  Bí wọn bá sì ti ń fòòró èèyàn báyìí ńṣe lòun náà á fẹ fi ìkanra mọ àwọn ẹlòmíràn .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn obìnrin kì í sábà hùwà ipá tí wọn bá ń fòòró àwọn ẹlòmíràn , wọn máa ń fi ìbínú wọn hàn lọnà mìíràn .    Ọpọ àwọn ọmọ tó wà ní ilé ẹkọ ni ọnà tí wọn gbà tọ wọn dàgbà àti ilé tí wọn ti jáde wa yàtọ síra gbọọrọ - gbọọrọ .  Ó ṣeni láàánú pé , ìdí tí àwọn ọmọdé kan ò fi mọ ju ìjà lọ ni pé wọn ti kọ wọn nílé pé , dídún kookò mọ àwọn ẹlòmíràn àti sísọ òkò èébú sí wọn ni ọnà tó yá jù lọ láti mú àwọn èèyàn ṣe ohun tí wọn bá fẹ .  Ó dunni pé , bí wọn ṣe máa ń fẹ kó rí bẹẹ náà ló máa ń rí .  Shelley Hymel , igbákejì gíwá ẹka ìmọ ẹkọ ní Yunifásítì British Columbia , ní orílẹ - èdè Kánádà , ti ń ṣèwádìí lórí ìhùwàsí àwọn ọmọdé fún ogún ọdún .  Ó sọ pé :  Àwọn ọmọ kan wà tí wọn máa ń wá ọnà tí wọn lè gbà mú àwọn ẹlòmíràn ṣe ohun tí wọn bá fẹ , àmọ ó ṣeni láàánú pé , ńṣe ni wọn máa ń fòòró àwọn ẹlòmíràn .  Ọwọ wọn sì máa ń tẹ ohun tí wọn fẹ , ìyẹn ni agbára , ipò àti àfiyèsí .   Ohun mìíràn tó máa ń jẹ kí ìfòòró ẹni wọ àwọn kan lẹwù ni pé wọn ò ní alábàáwí .  Ọpọ àwọn tí à ń fòòró ló máa ń ronú pé àwọn ò ní olùgbèjà  ohun tó sì wá burú nínú ọràn náà ni pé , lọpọ ìgbà lóòótọ , kì í sí ẹnikẹni tí wọn lè lọ ké gbàjarè bá .  Debra Pepler , olùdarí Ibùdó Ìṣèwádìí LaMarsh Tó Ń Rí sí Ọràn Ìwà Ipá àti Píparí Aáwọ ní Yunifásítì York , èyí tó wà nílùú Toronto , ní orílẹ - èdè Kánádà , ṣe ìwádìí nípa àwọn akẹkọọ nínú ọgbà ilé ẹkọ kan , ó sì kíyè sí i pé kìkì ìwọnba kéréje lára ìfòòró ẹni tó ń wáyé làwọn olùkọ ń rí tí wọn sì ń ṣe nǹkan nípa rẹ .  Síbẹ , Ọmọwé Pepler gbà gbọ pé dídá sí ọràn náà ṣe pàtàkì .  Ó sọ pé :  Àwọn ọmọdé kò lè yanjú ìṣòro náà torí pé ọràn nípa fífi agbára rẹni jẹ ni , gbogbo ìgbà tí ẹni tí ń fòòró ẹni bá sì ti dún kookò mọ ẹnì kan ni agbára rẹ ń pọ sí i .   Nígbà náà , kí nìdí tí ọpọ èèyàn kì í fi í sọ nípa bí wọn ṣe ń fòòró wọn ?  Ìdí ni pé , ó dá àwọn tí à ń fòòró lójú pé bí àwọn bá fi ẹjọ ẹni tó ń fòòró àwọn sùn pẹnrẹn , ńṣe ni ìṣòro náà máa pọ sí i .  Nípa bẹẹ , ọpọ àwọn èwe ló jẹ pé , dé ìwọn àyè kan , inú fu àyà fu ni wọn fi máa ń lo àwọn ọdún wọn ní ilé ẹkọ .  Kí làwọn ohun tí gbígbé ayé nírú ọnà bẹẹ lè yọrí sí ?  Ipa Tó Ń Ní Lórí Ìlera àti Ìmí Ẹdùn  Ìròyìn kan tó wá látọdọ Ẹgbẹ Àwọn Afìṣemọrònú ní Ilé Ẹkọ lórílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé lójoojúmọ , ó lé ní ọkẹ mẹjọ  160,000  ọmọdé tó ń pa iléèwé jẹ nítorí ìbẹrù pé wọn á fòòró àwọn .  Àwọn akẹkọọ tí à ń fòòró kì í fẹ sọrọ nípa ilé ẹkọ rárá , wọn sì lè máà fẹ gbọ ọrọ nípa àwùjọ àwọn akẹkọọ kan tàbí ìgbòkègbodò ilé ẹkọ kan ní pàtó sétí .  Wọn lè máa mọọmọ pẹ dé ilé ẹkọ lójoojúmọ tàbí kí wọn máa pa kíláàsì jẹ tàbí kí wọn tiẹ máa ṣàwáwí kí wọn má bàa lọ sí ilé ẹkọ rárá .  Kí la lè fi dá àwọn ọmọdé tí wọn ń fòòró mọ ?  Irú àwọn ọmọ bẹẹ lè máa kanra , kí ojú wọn kọrẹ lọwọ , tàbí kó dà bíi pé ayé sú wọn , wọn sì fẹ dá wà ní àwọn nìkan .  Wọn lè di ẹni tí yóò máa kanra mọ àwọn aráalé wọn tàbí àwọn ojúgbà wọn àtàwọn ọrẹ wọn .  Àwọn tí ò tiẹ mọwọ mẹsẹ pàápàá máa ń fara gbá lára ohun tó jẹ àbájáde fífòòró ẹni .  Ohun tí wọn ń rí lè gbin ìbẹrù púpọ sí wọn lọkàn , èyí kò sì ní jẹ kí wọn lè kẹkọọ bó ṣe yẹ .  Àmọ ṣá o , ìwé ìròyìn Pediatrics in Review sọ pé :  Ìwà ipá ni ohun tó burú jù lọ tí fífòòró ẹni lè yọrí sí fún àwọn tí à ń fòòró àtàwọn èèyàn láwùjọ .  Kódà , ó tún lè yọrí sí pípa ara ẹni tàbí pípa ẹlòmíràn .  Nítorí pé àwọn ọmọdé tí wọn ń fòòró yìí kò lè dá gbèjà ara wọn , ìṣòro náà máa ń ni àwọn kan lára débi pé wọn á ṣe ara wọn léṣe tàbí kí wọn gbẹsan lọnà tó lè pa afòòró ẹni náà lára tàbí tó lè ṣekú pa á pàápàá .   Ọmọwé Ed Adlaf , onímọ ìjìnlẹ tó ń ṣèwádìí , tó sì tún jẹ ọjọgbọn nípa ìmọ ìlera ní Yunifásítì Toronto , fi bí ọràn náà ṣe ká a lára tó hàn nípa sísọ pé  ó ṣeé ṣe kí àwọn tí wọn ń fòòró ẹni àtàwọn tí à ń fòòró ní ìdààmú ọkàn àti àìsí ìbàlẹ ọkàn nísinsìnyí àti lọjọ iwájú .   Ní sáà ilé ẹkọ ti ọdún 2001 , ó lé ní ọkẹ mọkànlá àti ẹgbẹẹdọgbọn  225,000  akẹkọọ ní àgbègbè Ontario nílẹ Kánádà tí àwọn olùṣèwádìí fọrọ wá lẹnu wò , nǹkan bí ìdajì lára wọn ló ti nírìírí ìfòòró ẹni lọnà kan tàbí òmíràn , yálà àwọn kan ń fòòró wọn tàbí àwọn ni wọn ń fòòró àwọn ẹlòmíràn .  Nínú àwùjọ yìí kan náà , ẹyọ kan nínú mẹwàá wọn ló ti gbèrò láti fọwọ ara wọn pa ara wọn .  Fífòòró ẹni lemọlemọ lè sọni di ẹni tí a kó láyà jẹ , ó lè dá àìsàn ńlá síni lára , kódà ó tún lè ṣàkóbá fún ohunkóhun téèyàn bá dáwọ lé .  Àwọn tí à ń fòòró lè máa ní ìṣòro bí ẹfọrí , àìróorunsùn , àníyàn àti ìdààmú ọkàn .  Àwọn kan máa ń ní ìpayà nítorí àwọn nǹkan bíbanilẹrù tí wọn ti nírìírí rẹ .  Bí wọn bá fìyà jẹ ẹnì kan , àwọn tó rí i lè bá a kẹdùn , àmọ kì í rí bẹẹ pẹlú ẹni tó ń jìyà ní ti ìmí ẹdùn .  Ìpalára tí wọn ń ṣe fún onítọhún kì í hàn síta rárá .  Nípa bẹẹ , dípò kí àwọn ọrẹ àti ìdílé onítọhún máa bá a kẹdùn , àròyé tó ń ṣe nígbà gbogbo lè sú wọn .  Ìfòòró ẹni tún máa ń nípa búburú lórí àwọn afòòró ẹni náà fúnra wọn .  Bí wọn ò bá kápá ìwàkiwà yìí nígbà èwe , àfàìmọ ni wọn ò ní di ẹni tí yóò máa fòòró àwọn ẹlòmíràn níbi iṣẹ .  Àní , àwọn ìwádìí kan fi hàn pé àwọn tó jẹ afòòró ẹni nígbà ọmọdé máa ń hu àwọn ìwà kan tó lè bá wọn dàgbà .  Wọn sì lè di ẹni tí àwọn agbófinró á máa wá kiri nítorí ẹsùn ìwà ọdaràn ní ìfiwéra pẹlú àwọn tí kì í ṣe afòòró ẹni .  Ipa Tó Ń Ní Lórí Ìdílé  Ìfòòró ẹni níbi iṣẹ lè nípa lórí àlàáfíà àti ìrẹpọ ìdílé .  Ó lè sún ẹni tí wọn dájú sọ náà láti máa fi ìkanra mọ àwọn aráalé láìnídìí .  Síwájú sí i , ó lè sún ọkọ tàbí aya onítọhún tàbí ẹnì kan nínú ìdílé rẹ láti máa jìjà ẹbi pẹlú afòòró ẹni náà , níbi tó ti ń gbèjà aráalé rẹ .  Ní ọwọ kejì ẹwẹ , ọkọ tàbí aya kan lè máa dá ẹnì kejì rẹ tí wọn ń fòòró lẹbi pé òun ló fa ìṣòro náà .  Bí irú àwọn ọràn ìfòòró ẹni bẹẹ bá ń bá a lọ láìsí ojútùú èyíkéyìí , àní ọrọ náà lè sú ọkọ tàbí aya onítọhún tó ti ń gbèjà rẹ tẹlẹ .  Bí ọdún ti ń gorí ọdún , àfàìmọ ni ìdílé náà kò ní tú ká .  Nínú àwọn ọràn kan , ìfòòró ẹni lè mú kí iṣẹ bọ lọwọ èèyàn tàbí kí ọnà àtijẹ àtimu dí , ó lè fa kí ọkọ àti aya pínyà tàbí kí wọn kọ ara wọn sílẹ , kódà ó lè mú kí ẹni tí wọn ń fòòró pa ara rẹ .  Ó lé ní ìdajì àwọn òṣìṣẹ tí wọn ń fòòró níbi iṣẹ ní orílẹ - èdè Ọsirélíà tó sọ pé , ìṣòro náà ń nípa lórí àjọṣe àwọn pẹlú àwọn ìbátan tímọtímọ , irú bí àwọn ẹni tí wọn ń bá gbé láìṣègbéyàwó , àwọn ọkọ tàbí aya wọn , tàbí ìdílé wọn .  Ìpalára Tí Ìfòòró Ẹni Ń Ṣe Kò Kéré Rárá  Ìfòòró ẹni níbi iṣẹ tún lè ná àwọn agbanisíṣẹ ní owó gọbọi .  Ẹni tó ń fòòró ẹni níbi iṣẹ lè jẹ ọgá ẹlẹẹkẹ èébú tàbí òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ ẹni kan tó ń gbèrò ibi síni , ó sì lè jẹ ọkùnrin tàbí obìnrin .  Irú ẹni bẹẹ lè máa jẹ gàba lé àwọn ẹlòmíràn lórí , kó máa wá fìn - ín ìdí kókò , kó sì máa bẹnu àtẹ lù wọn nípa sísọrọ àlùfààṣá sí wọn àti ṣíṣe lámèyítọ wọn ṣáá .  Wọn tún sábà máa ń kan ẹni tí wọn dájú sọ lábùkù níṣojú àwọn ẹlòmíràn .  Àwọn afòòró ẹni kì í fẹ gbà pé àwọn kì í ṣe ọmọlúwàbí , bẹẹ ni wọn kì í tọrọ àforíjì nítorí àìmọwàáhù wọn .  Wọn sábà máa ń dúnkookò mọ àwọn òṣìṣẹ tó dáńgájíá , tó jẹ olóòótọ , tí àwọn òṣìṣẹ míì sì fẹràn .  Àwọn òṣìṣẹ tí àwọn afòòró ẹni ń yọ lẹnu kì í lè ṣiṣẹ dáadáa .  Èyí tún máa ń nípa lórí bí àwọn òṣìṣẹ ẹlẹgbẹ wọn tó ń rí ohun tó ń ṣẹlẹ á ṣe ṣiṣẹ tó pójú owó sí .  Ìfòòró ẹni lè sún àwọn òṣìṣẹ láti máa ronú pé àwọn ń ja ẹni tó gbà àwọn síṣẹ lólè àti pé àwọn ò fi tọkàntọkàn ṣiṣẹ .  Ìròyìn kan sọ pé , iye tí àwọn iléeṣẹ tó wà nílẹ Gẹẹsì ń ná lọdọọdún láti fi yanjú àwọn ìṣòro tó ń jẹ yọ látàrí ìfòòró ẹni níbi iṣẹ tó bílíọnù mẹta owó dọlà .  Bákan náà , wọn sọ pé ìfòòró ẹni ló ń fa ohun tó ju ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún àwọn àìsàn tó ní í ṣe pẹlú másùnmáwo .  Láìsí àní - àní , jákèjádò ayé ni ìfòòró ẹni ti ń nípa lórí àwọn èèyàn tó wà láwùjọ .  Ìbéèrè ibẹ wá ni pé , Ǹjẹ ohunkóhun wà tá a lè ṣe láti kápá ìṣòro yìí àti láti fòpin sí i ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwọn obìnrin tó ń fòòró ẹni sábà máa ń dá àwọn ọgbọn kan láti fi fòòró ẹlòmíràn , irú bíi pípa ẹni tí wọn dájú sọ tì àti títan àhesọ kálẹ nípa onítọhún .  Àmọ , ní báyìí o , ọpọ àwọn obìnrin ló ti ń hùwà ipá .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Ìfòòró ẹni níbi iṣẹ ti wọpọ gan - an báyìí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Àwọn tí à ń fòòró lè di ẹni tí ayé sú kí wọn sì fẹ dá wà ní àwọn nìkan  Jíja Àjàbọ Lọwọ Ìfòòró Ẹni   Àṣà téèyàn ń kọ ni fífòòró ẹni , béèyàn bá sì kọ ohun kan , ó ṣeé ṣe láti jáwọ nínú rẹ .   Ọmọwé C .  Sally Murphy .  YÁLÀ ẹnì kan jẹ afòòró ẹni tàbí ẹni tí à ń fòòró , àwọn méjèèjì ló nílò ìrànlọwọ .  Afòòró ẹni ní láti mọ bí òun á ṣe máa bá àwọn ẹlòmíràn gbé pọ láìsí pé ó ń ṣi agbára lò .  Àwọn ohun kan sì wà tó yẹ kí ẹni tí à ń fòòró mọ nípa ọnà tó lè gbà kojú ìṣòro náà .  Lọpọ ìgbà , ohun tó máa ń ṣẹlẹ ni pé ẹni tó ń fòòró ẹni kì í mọ bí a ṣe ń bá ẹlòmíràn lò , kò sì ní ìgbatẹnirò kankan fún àwọn tó ń dúnkookò mọ .  Ó pọn dandan pé kí wọn máa kíyè sí i lójú méjèèjì , kí wọn sì kọ ọ láti máa bá ẹlòmíràn lò bí ọmọlúwàbí .  Ìwé náà Take Action Against Bullying sọ pé :  Àyàfi bí àwọn afòòró ẹni bá kọ àṣà tuntun kí wọn sì máa fi ṣèwà hù , láìjẹ bẹẹ ńṣe ni wọn á máa fòòró àwọn ẹlòmíràn ní gbogbo ọjọ ayé wọn .  Wọn á máa fòòró àwọn ọkọ tàbí aya wọn , àwọn ọmọ wọn , àní , ó ṣeé ṣe kí wọn tún máa fòòró àwọn tí kò tó wọn lẹnu iṣẹ .   Ríran Àwọn Ọmọdé Lọwọ Kí Wọn Má Bàa Di Afòòró Ẹni  Kíkọ àwọn ọmọdé láti jẹ ẹni tó ń gba tẹni rò nígbà tí wọn ṣì kéré gan - an lọjọ orí lè ràn wọn lọwọ kí wọn má bàa di afòòró ẹni .  Àwọn olùkọ láwọn orílẹ - èdè kan ń lo ètò ìdánilẹkọọ tuntun kan tí wọn ń pè ní ẹkọ nípa ìgbatẹnirò .  Ìdí tí wọn fi gbé ètò yìí kalẹ ni láti kọ àwọn akẹkọọ tí ọjọ orí wọn bẹrẹ láti ọdún márùn - ún sókè láti máa gba ti àwọn ẹlòmíràn rò àti láti máa fi inú rere bá àwọn èèyàn lò .  Bó tilẹ jẹ pé ìsọfúnni díẹ ló ṣì wà nípa bí ìdánilẹkọọ náà ṣe máa ṣàǹfààní fún àwọn ọmọ náà tó , àwọn àbájáde tí wọn kọkọ rí fi hàn pé àwọn ọmọdé tó ti gba ìdánilẹkọọ náà kò fi bẹẹ ya òfínràn bí àwọn tí kò gbà á .  Gẹgẹ bí òbí , kò yẹ kó jẹ pé ètò tí ilé ẹkọ ṣe nìkan ni wàá gbára lé fún pípèsè irú ìdánilẹkọọ bẹẹ fún àwọn ọmọ rẹ .  Bí o kò bá fẹ kí ọmọ rẹ di afòòró ẹni , ó ṣe pàtàkì kó o kọ ọ , nípa ọrọ ẹnu àti nípa àpẹẹrẹ tìrẹ , béèyàn ṣe lè fi ọwọ àti iyì bá àwọn mìíràn lò .  Kí ló lè ràn ọ lọwọ ?  Ó ṣeé ṣe kó o ní ìwé kan , èyí tí ọpọ èèyàn ò fi bẹẹ kà sí , níbi tó o ti lè rí ìsọfúnni tó pójú owó nípa irú ìdánilẹkọọ bẹẹ , ìyẹn ni Bíbélì , Ọrọ Ọlọrun .  Báwo ló ṣe lè ràn ọ lọwọ ?  Bí àpẹẹrẹ , ó jẹ ká ní òye tó ṣe kedere nípa ojú tí Ọlọrun fi ń wo ìfòòró ẹni .  Ó kórìíra rẹ gidigidi !  Bíbélì sọ nípa Ọlọrun pé :  Dájúdájú , ọkàn Rẹ kórìíra ẹnikẹni tí ó bá nífẹẹ ìwà ipá .   Síwájú sí i , kì í ṣe pé Ọlọrun kò mọ nípa gbogbo ohun tó ń ṣẹlẹ .  Bíbélì ṣe àkọsílẹ nípa bó ṣe dùn ún tó nígbà tí àwọn ọmọ Ísírẹlì ń jìyà  nítorí àwọn tí ń ni wọn lára àti àwọn tí ń tì wọn gbọn - ọn gbọn - ọn kiri .   Ọpọ ìgbà ni Ọlọrun fìyà jẹ àwọn tó ń ṣi agbára wọn lò , tí wọn sì ń fòòró àwọn tí kò lágbára tó wọn , tí wọn kò sì lè gbèjà ara wọn .  Ẹkísódù 22 : 22 - 24 .  Bíbélì tún ṣàkọsílẹ ìtọni kan tó ṣeé ṣe kó jẹ èyí tó lókìkí jù lọ nípa béèyàn ṣe lè fi ìgbatẹnirò hàn .  Jésù sọ pé :  Nítorí náà , gbogbo ohun tí ẹ bá fẹ kí àwọn ènìyàn máa ṣe sí yín , kí ẹyin pẹlú máa ṣe bẹẹ gẹgẹ sí wọn .   Kò rọrùn rárá láti kọ àwọn ọmọdé láti tẹ lé Òfin Pàtàkì yìí , ìyẹn ni pé kí wọn nífẹẹ rẹ kí wọn sì máa fi í sílò nínú ìgbésí ayé wọn ; ó ń béèrè pé kí àwọn òbí fi àpẹẹrẹ rere lélẹ , kí wọn máa tẹ ẹ mọ wọn létí gbọnmọgbọnmọ , kí wọn sì sapá gidigidi , níwọn bó ti jẹ pé àwọn ọmọdé sábà máa ń ní ẹmí tinú - mi - ni - màá - ṣe .  Àmọ , gbogbo ìsapá wọnyẹn ló ṣe pàtàkì .  Bí àwọn ọmọ rẹ bá kọ láti jẹ onínúure àti agbatẹnirò , wọn kò ní fẹ láti di afòòró ẹni .  Ìrànwọ fún Àwọn Tí À Ń Fòòró  Ohun kan wà tó máa ń nira láti ṣe fún àwọn tí à ń fòòró , pàápàá àwọn èwe , ìyẹn ni jíjẹ ẹni tí ara rẹ balẹ tó sì lè ṣe ohun tó tọ lásìkò tí ìfòòró ẹni náà bá ń wáyé .  Nígbà tí ẹnì kan bá fòòró rẹ , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ńṣe ló ń fẹ láti kó ọ láyà jẹ .  Ó ń retí pé kó o bínú rangbandan tàbí kó o fi hàn pé jìnnìjìnnì ti bò ọ .  Bó o bá fa ìbínú yọ tàbí tó o bú sẹkún tó o sì tipa bẹẹ fi hàn pé ohun tí afòòró ẹni náà ń ṣe dùn ọ wọra tàbí pé ẹrù ń bà ọ , ńṣe ni á túbọ máa ṣẹrù bà ọ torí pé ò ń ṣe ohun tó retí pé kó o ṣe .  Nípa bẹẹ , ó lè máa ṣe ohun kan náà sí ọ léraléra láti mú ọ bínú .  Kí lo lè ṣe ?  Gbé àwọn àbá tó tẹ lé e wọnyí yẹ wò .  Àwọn ọmọdé la dìídì kọ ìsọfúnni náà fún , àmọ àwọn ìlànà ibẹ tún lè wúlò fún àwọn àgbàlagbà tí àwọn kan ń fòòró .   Fara balẹ .  Má ṣe fa ìbínú yọ .  Bíbélì fún wa ní ìmọràn ọlọgbọn yìí pé :  Jáwọ nínú ìbínú , kí o sì fi ìhónú sílẹ .   Bó o bá bínú kọjá bó ṣe yẹ , ńṣe lò ń fún afòòró ẹni náà lágbára láti máa ṣe ọ bó ṣe fẹ , ó sì ṣeé ṣe kó o ṣe ohun tí wàá kábàámọ rẹ .  Òwe 25 : 28 .   Má ṣe ní in lọkàn láti gbẹsan .  Ńṣe ni gbígbẹsan sábà máa ń dá kún ìṣòro , kì í yanjú rẹ .  Bó ti lè wù kó rí , gbígbẹsan kì í ṣe ohun tó dára rárá .  Ọmọbìnrin kan tí àwọn ọdọ márùn - ún lù bí ẹní máa kú nígbà tó wà lọmọ ọdún mẹrìndínlógún sọ pé :  Mo pinnu lọkàn mi pé ,  Màá gbẹsan ohun tí wọn ṣe sí mi .   Nípa bẹẹ , mo ké sí àwọn ọrẹ mi méjì láti ràn mí lọwọ , wọn sì bá mi gbẹsan lára méjì nínú àwọn tó fìyà jẹ mí .   Kí lohun tí èyí yọrí sí ?  Ó sọ pé :  Ńṣe ni gbogbo nǹkan tojú sú mi .   Ohun tí ọmọbìnrin náà ṣe yìí wá mú kí ìwà rẹ túbọ burú sí i .  Rántí ọrọ Bíbélì tó sọ pé :  Ẹ má ṣe fi ibi san ibi fún ẹnì kankan .   Róòmù 12 : 17 .   Bí ọràn náà bá ti ń kọjá bó ṣe yẹ , tètè fi ibẹ sílẹ .  Bíbélì sọ pé :  Kí aáwọ tó bẹ , fi ibẹ sílẹ .   Ohun tó ti dáa jù ni pé , kó o gbìyànjú láti yàgò pátápátá fún àwọn afòòró ẹni .  Òwe 22 : 3 sọ pé :  Afọgbọnhùwà ni ẹni tí ó ti rí ìyọnu àjálù , tí ó sì bẹrẹ sí fi ara rẹ pa mọ , ṣùgbọn aláìní ìrírí gba ibẹ kọjá , yóò sì jìyà àbájáde rẹ .    Bí ìfòòró ẹni náà ò bá dáwọ dúró , á dáa kí ìwọ fúnra rẹ bá onítọhún sọrọ .  Lọ bá a ní àkókò tí ara rẹ balẹ , máa wo ojú rẹ nígbà tó o bá ń bá a sọrọ , kó o sì sọ ojú abẹ níkòó , láìsí pé ò ń pariwo .  Sọ fún un pé o ò fẹ ohun tó ń ṣe , sì jẹ kó mọ pé kì í ṣe ọrọ eré rárá àti pé ó máa ń dùn ọ gan - an ni .  Má ṣe àfojúdi sí onítọhún o , má sì sọrọ tó máa bí i nínú .  Òwe 15 : 1 .   Bá àgbàlagbà kan tó mọ ọrọ gbọ , tó sì jẹ agbatẹnirò sọrọ nípa ìṣòro náà .  Sọ bí ọrọ náà bá ṣe jẹ gan - an fún un , kó o sì béèrè nípa bó o ṣe lè bójú tó ìṣòro náà .  Bákan náà , sọ ohun tó wà lọkàn rẹ ní pàtó bó o bá ń gbàdúrà sí Ọlọrun , èyí lè jẹ ìrànwọ àti ìtùnú ńlá gan - an fún ọ .  1 Tẹsalóníkà 5 : 17 .   Rántí pé o kì í ṣe ẹdá yẹpẹrẹ .  Afòòró ẹni náà lè fẹ kó o máa ronú pé ẹni yẹpẹrẹ ni ọ , pé o yẹ lẹni tí wọn ń hùwà tí kò dára sí .  Àmọ kì í ṣe òun ni onídàájọ rẹ .  Ọlọrun ni onídàájọ , ànímọ rere tí gbogbo wa ní lẹnì kọọkan ló sì ń wò mọ wa lára .  Afòòró ẹni náà gan - an ló sọ ara rẹ di ẹni yẹpẹrẹ nítorí ìwà tó ń hù .  Ẹyin Òbí  Ẹ Dáàbò Bo Àwọn Ọmọ Yín  Àwọn òbí pẹlú lè tètè bẹrẹ sí dá àwọn ọmọ wọn lẹkọọ nípa bí wọn ṣe lè fi ọgbọn bá àwọn afòòró ẹni lò .  Bí àpẹẹrẹ , wọn lè máa ṣàlàyé fún wọn nípa onírúurú ọnà tí wọn lè gbà kojú ìfòòró ẹni .  Àní dídúró láìdẹranù pàápàá , lè fi hàn pé ẹni tí à ń fòòró ní ìgboyà , ìyẹn sì lè lé ẹni tí ń fòòró rẹ sá .  Wíwo ẹni náà lójú ní tààràtà , ṣíṣàì dẹra nù àti ṣíṣàì jẹ kí ohùn ẹni gbọn nígbà tá a bá ń sọrọ tún lè ranni lọwọ .  A rọ àwọn òbí láti kọ àwọn ọmọ wọn pé kí wọn má ṣe máa wà ní sàkáání àwọn afòòró ẹni , kí wọn máa yẹra fún wọn , kí wọn sì máa fọràn lọ àgbàlagbà kan tó ṣeé finú hàn , irú bí olùkọ .  Inú ilé ló ti yẹ kí ìdánilẹkọọ nípa fífòpin sí ìfòòró ẹni bẹrẹ .  Àwọn òbí tó bá ń fàyè sílẹ láti gbọ tàwọn ọmọ , tí wọn ń fi sùúrù àti ìgbatẹnirò tẹtí sí àníyàn wọn , yóò ran irú àwọn ọmọ bẹẹ lọwọ láti mọ pé a mọyì wọn nínú ìdílé náà , a ṣe tán láti tì wọn lẹyìn , a sì nífẹẹ wọn .  Ọpọ àwọn ògbógi tó jẹ olùgbaninímọràn nípa ọmọ títọ àti ìṣòro àwọn ọdọ máa ń gba àwọn òbí níyànjú láti máa kọ àwọn ọmọ wọn pé kí wọn má ka ara wọn sí ẹni yẹpẹrẹ .  Ṣíṣàì ka ara wọn sí ẹni yẹpẹrẹ kò ní jẹ kí wọn fàyè gba àwọn afòòró ẹni láti máa rí wọn bí ẹni tí wọn lè kó láyà jẹ .  Àmọ , ọpọ nǹkan ló ṣì wà láti ṣe yàtọ sí wíwulẹ bá àwọn ọmọ sọrọ .  Ẹnì kọọkan nínú ìdílé ló yẹ kó mọ bí a ṣe ń fi ọwọ àti iyì bá àwọn ẹlòmíràn lò , kí kálukú wọn sì kọ ìgbatẹnirò .  Nítorí náà , má ṣe gba ìfòòró ẹni láyè lọnàkọnà nínú agboolé rẹ .  Jẹ kí ilé rẹ jẹ ibi títunilára , ibi tí ọwọ àti ìfẹ á ti jọba .  Ìgbà Tí Òpin Yóò Dé Bá Ìfòòró Ẹni   Ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .   Ọnà tí Bíbélì gbà sọrọ nípa ìtàn ẹdá ènìyàn nìyẹn .  Ká sòótọ , ìfòòró ẹni ti ń yọ aráyé lẹnu láti ẹgbẹẹgbẹrún ọdún sẹyìn .  Òǹkọwé Bíbélì kan sọ pé :  Èmi alára . . . padà , kí n lè rí gbogbo ìwà ìninilára tí a ń hù lábẹ oòrùn , sì wò ó !  omijé àwọn tí a ń ni lára , ṣùgbọn wọn kò ní olùtùnú ; ọdọ àwọn tí ń ni wọn lára sì ni agbára wà , tí ó fi jẹ pé wọn kò ní olùtùnú .   Oníwàásù 4 : 1 .  Àmọ o , ó dájú pé Ọlọrun ń rí gbogbo ìfòòró ẹni tó ń ṣẹlẹ nínú ayé , àánú àwọn tí à ń ni lára sì ń ṣe é .  Ṣùgbọn , ǹjẹ ó tiẹ máa ṣe ohunkóhun nípa rẹ ?  Bẹẹ ni , yóò ṣe bẹẹ !  Kíyè sí ìlérí tó ṣe nínú ìwé Míkà 4 : 4 :  Wọn yóò . . . jókòó ní ti tòótọ , olúkúlùkù lábẹ àjàrà rẹ àti lábẹ igi ọpọtọ rẹ , kì yóò sì sí ẹnì kankan tí yóò máa mú wọn wárìrì ; nítorí ẹnu Jèhófà àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun ti sọ ọ .   Ronú nípa bí ayé ṣe máa rí nígbà tí ìlérí yẹn bá ní ìmúṣẹ .  Kò ní sí ẹnikẹni tí yóò máa ṣẹrù ba ẹlòmíràn  bẹẹ ni o , àwọn afòòró ẹni á ti wábi gbà !  Ǹjẹ ìyẹn ò dùn gbọ létí ?  Àmọ , kì í wulẹ ṣe pé Ọlọrun ti ṣèlérí irú ọjọ ọla bẹẹ nìkan ni , ní báyìí , ètò ìdánilẹkọọ Bíbélì kan ń lọ lọwọ kárí ayé .  Ó ń ṣe àwọn èèyàn láǹfààní gidigidi .  Àwọn tó bá ń kópa nínú ìdánilẹkọọ náà máa ń gba ìtọni láti yí ìwà òfínràn wọn padà , kí wọn wà lálàáfíà pẹlú àwọn ẹlòmíràn , kí wọn sì máa fi ọwọ àti iyì bá àwọn ẹlòmíràn lò .  Láìpẹ jọjọ , gbogbo olùgbé ayé yóò jàǹfààní ìtọni tó ju ìtọni lọ yìí , ìṣòro ìfòòró ẹni kì yóò sì sí mọ .  Àwọn ìlérí Ọlọrun tó wà nínú Bíbélì á di ohun tó ní ìmúṣẹ .  Gbogbo ẹni tó bá wà láàyè nígbà náà ni yóò gbádùn gbígbé nínú ayé kan níbi tí kò ti ní sí àwọn afòòró ẹni mọ !   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Kò sí ìtìjú nínú rírìn kúrò ní sàkáání afòòró ẹni   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Nínú ìdílé tí nǹkan ti ń lọ bó ṣe yẹ , wọn máa ń kọ àwọn ọmọ nípa bí wọn ṣe lè kojú onírúurú ìṣòro ìfòòró ẹni   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Kọ ọmọ rẹ pé kí òun fúnra rẹ bá onítọhún sọrọ , kó sọ ojú abẹ níkòó , kó sì sọrọ lọnà tó mọgbọn dání  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Jáwọ Nínú Ṣíṣàì Fẹ Ṣe Àṣìṣe Kankan ?   Àìfẹ ṣe àṣìṣe kankan ti gbà mí lọkàn pátápátá .   Carly .  À ÌFẸ ṢE ÀṢÌṢE KANKAN  ìyẹn ríronú pé kò gbọdọ sí àléébù rárá nínú gbogbo ohun téèyàn bá ń ṣe  jẹ ohun tó máa ń da ọpọ àwọn ọdọ lọkàn rú .  Ìwé náà , Perfectionism  Whats Bad About Being Too Good ? sọ pé :  Ìyàtọ gbọọrọgbọọrọ ló wà nínú kéèyàn fẹ láti ṣe nǹkan lọnà tó dára gan - an , èyí tí kò burú , àti kéèyàn máa tiraka láti ṣe ohun tí kò ṣeé ṣe láé , èyí tó kù díẹ káàtó .  Àwọn tó máa ń sapá láti ṣe nǹkan lọnà tó dára gan - an máa ń fẹ kí gbogbo ohun tí wọn bá ń ṣe wà létòlétò kó sì kẹsẹ járí , àmọ irú àwọn ẹni bẹẹ tún máa ń gba àṣìṣe wọn , wọn sì mọ ọnà tó tọ láti gbà wá nǹkan ṣe sí àṣìṣe náà . . . .  Àmọ o , ìgbà gbogbo làwọn ẹlẹmìí - ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan máa ń bẹrù pé àwọn lè lọ ṣe àṣìṣe .  Àwọn ìlànà tí wọn máa ń gbé kalẹ fún ara wọn ti máa ń ga jù .   Ǹjẹ ó dà bíi pé àpèjúwe yìí bá ọ mu ?  Bí àwọn ìlànà tó o gbé kalẹ fún ara rẹ bá ti ga ju bó ṣe yẹ lọ , o lè má lè ṣe àwọn nǹkan láṣeyọrí .  Ó lè di pé kó o máà fẹ dáwọ lé ohun tuntun .  Tàbí kẹ , o lè máa sún ṣíṣe àwọn nǹkan pàtàkì tó yẹ kó o ṣe síwájú nítorí ìbẹrù pé o lè lọ ṣàṣìṣe .  O tiẹ lè máà fẹ ní nǹkan kan ṣe pẹlú ẹnikẹni tí kì í bá ṣe àwọn nǹkan lọnà tó o fẹ , ó sì lè tipa bẹẹ sọ ara rẹ di mákàn .  Bí àpèjúwe tó wà lókè yìí bá bá ọ mu lọnà kan tàbí òmíràn , ṣàgbéyẹwò ohun tí Bíbélì sọ nínú Oníwàásù 7 : 16 , tó kà pé :  Má di olódodo àṣelékè , tàbí kí o fi ara rẹ hàn ní ẹni tí ó gbọn ní àgbọnjù .  Èé ṣe tí ìwọ yóò fi fa ìsọdahoro wá bá ara rẹ ?   Òótọ ọrọ ni , bí ẹnì kan bá jẹ ẹlẹmìí - ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan , ó lè  fa ìsọdahoro  sórí ara rẹ !  Kódà , ìwádìí ti fi hàn pé jíjẹ ẹni tí kì í fẹ kù síbì kan ló máa ń fa àwọn ìṣòro oúnjẹ jíjẹ , irú bíi sísá fún oúnjẹ tàbí jíjẹ àjẹkì .    Èyí lè wá mú kó o béèrè pé ,  Báwo ni mo ṣe lè jáwọ nínú ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe kankan ?   Ká sòótọ , yíyí ìrònú ẹni padà lórí kókó yìí kò rọrùn .  Àmọ , pẹlú ìrànlọwọ Ọlọrun , ó ṣeé ṣe .  Nígbà náà , jẹ ká wo irú ojú tí Ọlọrun fi wo kéèyàn máà fẹ ṣe àṣìṣe kankan .  Àìfẹ Ṣe Àṣìṣe Kankan  Ṣé Ohun Tọwọ Lè Tẹ Ni ?  Lákọọkọ ná , ǹjẹ ó ṣeé ṣe kó o má ṣàṣìṣe rárá àti rárá ?  Bíbélì jẹ ká mọ pé ìyẹn ò ṣeé ṣe , ó sọ pé :  Kò sí olódodo kan , kò tilẹ sí ẹyọ kan . . .  Gbogbo ènìyàn ti yapa lọ , gbogbo wọn lápapọ ti di aláìníláárí .   Ǹjẹ àwọn ọrọ yẹn kò gba ìrònú gidi ?  Wọn jẹ ká mọ pé ẹnikẹni tó bá ń gbìyànjù láti má ṣàṣìṣe rárá àti rárá wulẹ ń tan ara rẹ ni .  Gbé àpẹẹrẹ àpọsítélì Pọọlù yẹ wò , ẹni tó dájú pé àpẹẹrẹ títayọ ló jẹ nípa tẹmí .  Síbẹ , kò ṣeé ṣe fún Pọọlù pàápàá láti sin Ọlọrun láìṣe àṣìṣe .  Ó jẹwọ pé :  Nígbà tí mo bá fẹ láti ṣe ohun tí ó tọ , ohun tí ó burú a máa wà pẹlú mi .  Ní ti gidi , mo ní inú dídùn sí òfin Ọlọrun ní ìbámu pẹlú ẹni tí mo jẹ ní inú , ṣùgbọn mo rí òfin mìíràn nínú àwọn ẹyà ara mi tí ń bá òfin èrò inú mi jagun , tí ó sì ń mú mi lọ ní òǹdè fún òfin ẹṣẹ tí ó wà nínú àwọn ẹyà ara mi .   Àyàfi nípa ìrànlọwọ Ọlọrun nìkan ni Pọọlù fi lè jẹ Kristẹni olùṣòtítọ .  A dúpẹ pé , Ọlọrun kò fi dandan lé e bẹẹ ni kò retí pé kí ẹnikẹni nínú wa jẹ ẹni pípé tí kò gbọdọ ṣe àṣìṣe rárá .   Òun fúnra rẹ mọ ẹdá wa , ó rántí pé ekuru ni wá .   Àyàfi nínú ayé tuntun Ọlọrun nìkan ni ẹdá èèyàn máa tó lè di ẹni pípé lẹyìn - ọ - rẹyìn .  Yí Èrò Rẹ Padà  Kí ìgbà yẹn tó dé , kò ní bọgbọn mu láti máa ronú pé o lè máa ṣe nǹkan lọnà pípé pérépéré láìkù síbì kan .  Ní tòótọ , ó yẹ kó o máa ní in lọkàn pé wàá máa ṣàṣiṣe látìgbàdégbà .  Àní , nígbà míì , a kì í tiẹ mọ pé a ti ṣàṣìṣe pàápàá !  Sáàmù 19 : 12 sọ pé :  Àwọn àṣìṣe  ta ní lè fi òye mọ wọn ?   Ọdọ kan tó ń jẹ Matthew sọ ọ lọnà yìí pé :  O kì í ṣe ẹni pípé  kò sì sí ẹnì kankan lórí Ilẹ Ayé tó jẹ ẹni pípé .  Bó o bá ń ní in lọkàn pé oò gbọdọ ṣe àṣìṣe kankan , oò ní láyọ láéláé . . . .  Irọ tó jìnnà sóòótọ ni kéèyàn máa ronú pé òun kò fẹ ṣàṣìṣe , kò tiẹ ṣeé ṣe ni .   Pẹlú èrò yìí lọkàn rẹ , oò ṣe gbìyànjú láti yí díẹ lára àwọn èrò tó o ti ní lọkàn tẹlẹ padà ?  Bí àpẹẹrẹ , ṣé o ti fẹrẹẹ lo ara rẹ yọ níbi tó o ti ń gbìyànjú láti fẹ kó jẹ pé nǹkan tìẹ ló máa dára jù ?  Bíbélì sọ pé ,  asán . . . àti lílépa ẹfúùfù  ni irú wàhálà àṣekúdórógbó bẹẹ máa jálẹ sí .  Òótọ ibẹ ni pé , ìwọnba èèyàn díẹ péré ló máa ń di ẹni tó ṣàṣeyọrí jù lọ .  Béèyàn bá tiẹ wá ṣàṣeyọrí ọhún pàápàá , kì í pẹ tí ẹlòmíràn tó mọ ọn ṣe ju olúwarẹ lọ á fi yọjú .  Àpọsítélì Pọọlù gbà wá nímọràn pé :  Mo sọ fún gbogbo ẹni tí ń bẹ láàárín yín níbẹ láti má ṣe ro ara rẹ ju bí ó ti yẹ ní rírò lọ ; ṣùgbọn láti ronú kí ó bàa lè ní èrò inú yíyèkooro .   Má tanra rẹ o !  Ńṣe ni kó o yí èrò rẹ padà , kó o sì mọ àwọn ohun tí agbára rẹ gbé àti ibi tó o kù sí .  Máa gbìyànjú láti ṣe nǹkan lọnà tó dára gan - an , àmọ má sọ pé oò fẹ ṣe àṣìṣe rárá .  Gbé àwọn ohun tí wàá máa lépa kalẹ , àmọ kí wọn jẹ èyí tí ọwọ rẹ á lè tẹ .  Bí àpẹẹrẹ , Pọọlù rọ Tímótì láti di  aṣiṣẹ tí kò ní ohun kankan láti tì í lójú , tí ń fi ọwọ títọnà mú ọrọ òtítọ .   Bẹẹ ni , Pọọlù dámọràn ṣíṣe nǹkan lọnà tó dára gan - an , àmọ kò sọ pé èèyàn ní láti di ẹni pípé .  Lọnà kan náà , gbé àwọn góńgó tó bọgbọn mu kalẹ fún ara rẹ .  Bóò bá sì mọ ohun tó o lè kà sí ohun tó  bọgbọn mu ,  bá àwọn òbí rẹ tàbí àgbàlagbà kan tó o lè finú hàn sọrọ nípa rẹ .  Àwọn kan tiẹ dá a lábàá pé kó o dìídì gbìyànjú láti ṣe àwọn nǹkan kan tóò fi bẹẹ mọ ọn ṣe , irú bí ṣíṣe eré ìdárayá kan tóò tíì ṣe rí tàbí lílo ohun èlò ìkọrin kan tóò tíì lò rí .  Lóòótọ , bó o ti ń kọ láti ṣe ohun kan tóò ṣe rí , kò sí àní - àní pé wàá ṣe ọpọ àṣìṣe .  Àmọ , ìyẹn kì í ṣe ohun tí etí ò gbọdọ gbọ .  Èyí lè ràn ọ lọwọ láti rí i pé ara ẹkọ kíkọ ni ṣíṣe àṣìṣe jẹ .  Ohun yòówù tó o lè máa gbìyànjú láti ṣe ní àṣeyọrí , yálà o fẹ kọ àròkọ kan ní iléèwé ni o tàbí o fẹ mọ bí wọn ṣe ń fi dùrù kọ orin ni o , gbé ìmọràn mìíràn látọdọ àpọsítélì Pọọlù yẹ wò , ìyẹn ni pé :  Ẹ má ṣe ìmẹlẹ lẹnu iṣẹ àmójútó yín .   Bẹẹ ni , má ṣe máa pa àwọn nǹkan tó yẹ kó o ṣe tì , tàbí kó o máa sún wọn síwájú , kìkì nítorí pé ẹrù ń bà ọ pé o lè ṣì wọn ṣe .  Ọdọ kan ti sọ ọ dàṣà láti máa sún àwọn iṣẹ iléèwé tó yẹ kó ṣe síwájú , yóò sì máa ṣe àwáwí pé òun  ń ṣètò ara òun  ni .  Bó tilẹ jẹ pé ó dára kéèyàn jẹ ẹni tó wà létòlétò , ṣọra kó o má màa lo ìyẹn bí àwáwí fún sísún àwọn ohun tó yẹ kó o ṣe síwájú .  Ọdọbìnrin yìí ti wá rí i pé  béèyàn bá ní láti mú ọkan nínú yálà kó fún olùkọ rẹ ní iṣẹ àṣetiléwá tí kò fi bẹẹ tẹ ẹ lọrùn tàbí kó má tiẹ fi ọkankan sílẹ rárá , èyí tó dára jù ni pé kéèyàn wá ohun kan fi sílẹ .   Mú Èrò Tí Kò Dára Kúrò Lọkàn !  Lóòótọ , ó lè ṣòro láti fara mọ àwọn nǹkan téèyàn ṣe àmọ tí kò tíì dán mọrán tó .  Àwọn èrò tí ń kó ìrẹwẹsì báni ṣì lè máa gbà ọ lọkàn síbẹ .  Kí wá lo lè ṣe ?  Òtítọ ibẹ ni pé , wàá ṣèpalára fún ara rẹ bó o bá ń jẹ kí àwọn ìrònú rẹ dá lórí àwọn èrò tó máa kó ìrẹwẹsì bá ọ .  Nítorí náà , sa gbogbo ipá rẹ láti rí i pé oò gba àwọn èrò tí kò bójú mu nípa ara rẹ láyè nínú ọkàn rẹ .  Kọ láti máa fi àwọn àṣìṣe rẹ rẹrìn - ín .  Ó ṣe tán , Bíbélì sọ pé ,  ìgbà rírẹrìn - ín  wà .  Tún rántí pé Jèhófà kò fẹ ọrọ èébú  ì báà jẹ ara wa la darí rẹ sí .  Éfésù 4 : 31 .  Dípò tí wàá fi máa wo ara rẹ bí ẹni tí kò já mọ nǹkan kan nígbà gbogbo , máa fi ọrọ tó wà nínú Òwe 11 : 17 sílò , èyí tó sọ pé :  Ènìyàn tí ó ní inú - rere - onífẹẹ ń bá ọkàn ara rẹ lò lọnà tí ń mú èrè wá , ṣùgbọn ìkà ènìyàn ń mú ìtanùlẹgbẹ wá bá ẹyà ara òun fúnra rẹ .   Nítorí náà , gbé ìbéèrè yìí yẹ wò , Ǹjẹ fífẹ láti máa ṣe nǹkan láìsí àléébù rárá ti mú kó rọrùn fún ọ láti ní ọrẹ ?  Kò dájú .  Bóyá o tiẹ ti máa ń pa àwọn èèyàn tì torí pé wọn ò lè ṣe kí wọn má ṣe àṣìṣe .  Nítorí náà , kí lo lè ṣe ?  Fi àṣẹ Bíbélì yìí sílò , èyí tó sọ pé :  Ẹ máa bá a lọ ní fífaradà á fún ara yín lẹnì kìíní - kejì , kí ẹ sì máa dárí ji ara yín fàlàlà lẹnì kìíní - kejì bí ẹnikẹni bá ní ìdí fún ẹjọ lòdì sí ẹlòmíràn .   Bẹẹ ni , nípa títúbọ lo òye nínú ọnà tó o gbà ń bá àwọn èèyàn lò , á túbọ ṣeé ṣe fún ọ láti gbádùn ìbádọrẹẹ pẹlú àwọn ẹlòmíràn !  O lè máa wò ó pé ,  Kí nìdí táwọn èèyàn á fi fẹ máa yẹra fún mi nítorí mo jẹ ẹlẹmìí - ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan ?   Ó dára , ìwọ wo bó ṣe máa rí lára àwọn ẹlòmíràn bí wọn bá gbọ tóò ń sọ nípa àwọn ìlànà gígagíga tó o gbé kalẹ fún ara rẹ .  Ìwé náà , When Perfect Isnt Good Enough ṣàlàyé pé :  Ṣíṣàròyé ṣáá nígbàkigbà tóò bá gba gbogbo máàkì tán nínú ìdánwò kan lè mú kí inú máa bí àwọn ọrẹ rẹ tó jẹ pé ńṣe làwọn ṣì ń tiraka láti gba máàkì tó pọ díẹ .   Nítorí náà , sapá láti má ṣe jẹ ẹni tí kì í rí apá ibi tó dára sí , tó jẹ pé tara rẹ nìkan ló mọ .  Èyí á jẹ kí àwọn èèyàn túbọ fẹ láti máa rìn mọ ọ .  Ọdọ kan tó ń jẹ Carly ṣàkópọ kókó yìí nípa sísọ pé :  Mo máa ń dìídì sọ fún ara mi pé ẹmí - ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan tí mo ní gbọdọ wábi gbà .   Ọnà wo lo lè gbà ṣèyẹn ?  Máa ṣàṣàrò lórí irú ojú tí Ọlọrun fi ń wo nǹkan .  Bí kò bá tíì ṣeé ṣe fún ọ síbẹ láti mú èrò yìí kúrò lọkàn rẹ , bá àwọn òbí rẹ tàbí Kristẹni kan tó dàgbà dénú nínú ìjọ rẹ sọrọ nípa rẹ .  Tọ Ọlọrun lọ nínú àdúrà kó o sì bẹ ẹ pé kó ràn ọ lọwọ láti yí èrò rẹ padà .  Àdúrà ṣe kókó béèyàn bá fẹ bọ lọwọ ẹmí - ṣe - é - kó - má - kù - síbì - kan .  Sáàmù 55 : 22 ; Fílípì 4 : 6 , 7 .  Máa rántí nígbà gbogbo pé Jèhófà kò béèrè pé ká jẹ ẹni pípé ; ohun tó ń béèrè lọwọ wa kò ju pé ká jẹ olùṣòtítọ sí òun .  Bó o bá ń tiraka láti jẹ olùṣòtítọ , wàá rí i pé wàá láyọ gidi , kódà bóò tiẹ jẹ ẹni pípé .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wo àpilẹkọ náà ,  Kí Ló Máa Ń Mú Mi Ronú Pé Kò Yẹ Kí N Ṣe Àṣìṣe Kankan ?   nínú ìtẹjáde wa ti August 8 , 2003 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Ìbẹrù àìfẹ ṣe àṣìṣe lè máà jẹ kó o ṣe àwọn nǹkan láṣeyọrí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Gbígbìyànjú láti kọ nǹkan tuntun lè ràn ọ lọwọ láti má ṣe jẹ kí ṣíṣe àṣìṣe máa dùn ọ  Àwọn Nǹkan Tó Lè Nípa Lórí Ìlera Rẹ  JÍJẸ oúnjẹ tó ń ṣara lóore àti níní ìlera tó dára kì í fi bẹẹ rọrùn rárá .  Nítorí kòókòó jàn - án jàn - án òde òní , ó dà bíi pé ó rọrùn láti máa jẹ àwọn oúnjẹ tí wọn ti ṣe sílẹ , tàbí àwọn  oúnjẹ àyáragbọ  dípò káwọn èèyàn ra èèlò oúnjẹ kí wọn sì sè é fúnra wọn .  Bákan náà , ó dà bíi pé ó rọrùn láti máa lo àkókò ọwọ - dilẹ nídìí tẹlifíṣọn tàbí nídìí kọǹpútà dípò ṣíṣe àwọn nǹkan tó ń béèrè lílo okun ara .  Àmọ ṣá o , àwọn nǹkan wọnyí lè mú kí ọpọlọpọ èèyàn , lọmọdé àti lágbà , ní àwọn àìsàn tó burú jáì .  Nílẹ Éṣíà , ìwé ìròyìn Asiaweek sọ pé :  Jíjẹ àwọn oúnjẹ ọlọràá àti báwọn èèyàn ṣe túbọ ń jókòó gẹlẹtẹ sójú kan ti ń mú kí àrùn àtọgbẹ di àjàkálẹ àrùn .   Èyí tó tún wá burú níbẹ ni pé , àwọn tí ọjọ orí wọn kéré gan - an láwùjọ ti ń ní àrùn yìí .  Ní orílẹ - èdè Kánádà sì rèé , ìwé ìròyìn The Globe and Mail sọ pé :  Àwọn olùṣèwádìí ti rí i pé bí a bá kó àwọn ọmọ méje tí kò tíì pé ọdún mẹtàlá jọ , ọkan péré nínú wọn ló ń jẹ èso àti ewébẹ ní ìwọn tí ó tó fún ara wọn ,  àti pé  díẹ làwọn tó ń ṣeré àṣelàágùn lára wọn fi lé ní ìdajì .  Ìròyìn náà sọ pé irú àwọn nǹkan bẹẹ lè mú  kí àwọn èwe tètè ní àrùn ọkàn nígbà tí wọn bá fi máa di ẹni ọgbọn ọdún sókè .   Bákan náà , àwọn onímọ nípa oorun sọ pé àwọn àgbàlagbà á nílò tó oorun wákàtí mẹjọ lóru nígbà táwọn ọdọ á nílò jù bẹẹ lọ .  Nínú ìwádìí kan tí wọn tiẹ ṣe ní Yunifásítì Chicago , àwọn ọdọkùnrin tára wọn le dáadáa àmọ tó jẹ pé oorun wákàtí mẹrin péré ni wọn sùn lọjọ mẹfà tẹ léra bẹrẹ sí ní àwọn àìlera tí àwọn arúgbó sábà máa ń ní .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ èèyàn máa ń fi àwọn wákàtí oorun ṣíṣeyebíye du ara wọn nítorí àtilè túbọ rí àkókò lò nídìí iṣẹ , ní iléèwé tàbí fún ìgbádùn , wọn lè wá ṣàkóbá fún ara wọn lẹyìn - ọ - rẹyìn .  James Maas , olùṣèwádìí nípa oorun ní Yunifásítì Cornell ní ìlú New York sọ pé :  Ọtọ ni kéèyàn kàn máa ṣiṣẹ ṣáá , àmọ ọtọ ni kí orí èèyàn jí pépé nídìí iṣẹ , kéèyàn lè ronú dáadáa , kí oorun má sì ṣàdéédéé máa gbéni lọ ní títì márosẹ béèyàn ṣe ń wakọ lọ .   Lóòótọ , àwọn ohun mìíràn tún wà tó ń nípa lórí ìlera wa .  Bí àpẹẹrẹ , níní èrò rere lọkàn nígbà gbogbo lè ṣàǹfààní fún ìlera wa .  Bákan náà , níní ète gidi nínú ìgbésí ayé lè sún wa láti máa ṣe àwọn ohun tó máa mú ká ní ìlera tó dára .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  September 8 , 2003  Ṣé Gbogbo Aṣọ Tó Bá Dóde Lo Gbọdọ Ní ?  Ṣé ohun tá a wọ sára ló ń fi ẹwà wa hàn ni àbí ohun tá a jẹ ?  3 Àṣà Aṣọ Kò Dúró Sójú Kan  6 Ewu Tó Wà Nínú Oge Àṣejù  8 Bí A Ṣe Lè Wà Níwọntúnwọnsì Nínú Ọràn Aṣọ Wíwọ  11 Fífòòró Ẹni  Ìṣòro Tó Kárí Ayé  13 Fífòòró Ẹni  Díẹ Lára Ohun Tó Ń Fà Á Àtàwọn Ohun Tó Ń Yọrí Sí  16 Jíja Àjàbọ Lọwọ Ìfòòró Ẹni  20 Àwọn Nǹkan Tó Lè Nípa Lórí Ìlera Rẹ  26 Ìwé Tó Ń Gbógun Ti Ìwé Mìíràn  29 Igi Tẹẹrẹ Tó Ń Fọ Eyín Mọ  30 Àròkọ Rẹ Wú Wọn Lórí Gan - an  31 Ṣíṣèbẹwò Sí Jerúsálẹmù Ní Ìlú Quebec  32 Ẹ Wá Gbọ Àsọyé fún Gbogbo Èèyàn  Àwọn Wo Ló Ń Fi Ògo fún Ọlọrun Lónìí ?   Báwo Ni Mo Ṣe Lè Jáwọ Nínú Ṣíṣàì Fẹ Ṣe Àṣìṣe Kankan ?  21 Ṣíṣàì fẹ ṣe àṣìṣe kankan léwu , àṣà tí kò dára sì ni .  Kọ nípa bí Ọlọrun ṣe lè ràn ọ lọwọ láti yí ìrònú rẹ padà lórí ọràn yìí .  Ǹjẹ Jíjẹ Ọlọrọ Ló Ń Fi Hàn Pé Èèyàn Ní Ìbùkún Ọlọrun ?  24  Ọlọrun ṣèlérí ohun kan tó tiẹ tún sàn ju ọrọ lọ .  Àṣà Aṣọ Kò Dúró Sójú Kan  YÁLÀ a mọ tàbí a ò mọ , dé ìwọn àyè kan , àṣà aṣọ tó lòde ló ń pinnu irú aṣọ tí à ń wọ lójoojúmọ .  Èyí náà ló tún ń pinnu irú aṣọ tó máa wà lọjà fún àwọn èèyàn láti rà .  Kódà , àwọn aṣọ tá ò kà sí mọ báyìí ló jẹ àwọn aṣọ tó lòde nígbà kan rí .  Bí àpẹẹrẹ , ṣẹẹtì àti táì táwọn ọkùnrin ń wọ báyìí ni aṣọ tó gbayì gan - an ní ohun tó lé ní ọrúndún kan sẹyìn .  Láwọn ọdún 1920 sì rèé , súwẹtà àwọn obìnrin ni aṣọ tó gbajúgbajà .  Ohun méjì pàtàkì ló ń sún àwọn iléeṣẹ tó ń ṣe aṣọ láti máa ṣe wọn jáde , ìyẹn ni ìfẹ àwọn èèyàn láti ní nǹkan tuntun tàbí èyí tó yàtọ , àti ìfẹ láti ṣe ohun tẹgbẹ ń ṣe .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo èèyàn ló máa ń fẹ láti wọ nǹkan tuntun .  Èyí ló fà á tá a fi máa ń ra aṣọ nígbà mìíràn , kì í ṣe torí pé èyí tá a ní sílé ti gbó , bí kò ṣe nítorí pé a ṣáà fẹ ní òmíràn .  Lọwọ kan náà , a kì í fẹ káwọn èèyàn máa rò pé a ò rọọọkán , ìyẹn la fi máa ń ra aṣọ tó jẹ pé , dé ìwọn àyè kan , kì í fi bẹẹ yàtọ sí tàwọn ẹlẹgbẹ wa .  Láti ọpọ ọrúndún ni àwọn iléeṣẹ tó ń ṣe aṣọ ti ń tẹ ìfẹ táráyé ní fún aṣọ wíwọ lọrùn .  Nígbà mìíràn sì rèé , wọn tún máa ń lò ó láti fi gbowó ọwọ àwọn èèyàn .  Ìtàn Aṣọ ní Ṣókí  Kí àwọn aránṣọ tó rán irú aṣọ kan jáde , ohun márùn - ún pàtàkì ni wọn máa ń gbé yẹ wò : àwọ , irú ohun tí a lè fi aṣọ rán , bó ṣe máa rí tí wọn bá rán an tán , bí aṣọ ṣe rí lọwọ àti ìlà  tàbí bátànì  ara aṣọ .  Bí ọdún ti ń gorí ọdún , onírúurú ọnà tí àwọn aránṣọ lè gbà lo àwọn nǹkan márùn - ún yìí ti pọ sí i .  Bí àpẹẹrẹ , ní ilẹ Íjíbítì àtijọ , aṣọ fẹlẹfẹlẹ tí wọn ń ṣe jáde níbẹ ló lòde , ó sì dára fún àgbègbè ilẹ olóoru .  Àmọ , níwọn bí kò ti rọrùn láti pa aṣọ fẹlẹfẹlẹ láró , àwọ kan ṣoṣo ló sábà máa ń ní , ìyẹn ni àwọ funfun gbòò .  Síbẹ , àwọn aránṣọ ní ilẹ Íjíbítì máa ń ṣẹ aṣọ náà léra lọnà tó fi jẹ pé tí wọn bá rán an tán , ó máa ń gún régé ó sì máa ń dúró dáadáa lára .  Bí àṣà aṣọ wíwọ kan ṣe bẹrẹ nìyẹn , èyí táráyé ṣì ń gba tiẹ dòní olónìí .  Nígbà tó fi máa di ọrúndún kìíní Sànmánì Tiwa , àwọn aṣọ tuntun àtàwọn àwọ tuntun ti wà .  Àwọn ará Róòmù tó rí jájẹ máa ń kó aṣọ ṣẹdà  sílíìkì  wá láti ilẹ Ṣáínà àti ilẹ Íńdíà , bó tilẹ jẹ pé owó tí wọn fi ń kó aṣọ náà wọlé mú kó wọn bíi góòlù .  Ẹyà aṣọ mìíràn tó tún gbayì ni èyí tí wọn fi irun àgùntàn ṣe tí wọn sì pa láró , tí wọn máa ń kó wá láti ìlú Tírè , tí kílò kan rẹ sì tó owó tí òṣìṣẹ kan máa gbà lọdún mẹfà .  Àwọn aró tuntun àtàwọn aṣọ tuntun náà mú kó ṣeé ṣe fáwọn obìnrin Róòmù tó rí jájẹ láti máa wọ stola , ìyẹn aṣọ àlàbora gígùn tí wọn fi òwú aláwọ búlúù láti ilẹ Íńdíà tàbí ṣẹdà aláwọ ìyeyè láti ilẹ Ṣáínà ṣe .  Bó tilẹ jẹ pé látìgbàdégbà ni irú aṣọ táwọn èèyàn ń wọ máa ń yí padà , aṣọ tó bá wọn gan - an kì í lọ láyé àtijọ , títí gbére làwọn èèyàn á sì máa lò ó .  Díẹdíẹ ni ìyípadà bẹrẹ sí í dé , àwọn ọtọkùlú nìkan ló sì sábà máa ń lo àwọn aṣọ tó bá ṣẹṣẹ dé .  Àmọ o , nígbà táyé wá dáyé ká máa fi ẹrọ ṣe gbogbo nǹkan , bí ojú àwọn tí kì í ṣe olówó náà ṣe wá là sí aṣọ nìyẹn .  Ní ọrúndún kọkàndínlógún , àwọn iléeṣẹ ńláńlá bẹrẹ sí yọjú , wọn sì ń ṣe aṣọ fún àtolówó àti tálákà .  Nígbà tí àwọn iléeṣẹ tó ń fi ẹrọ ṣe òwú ìhunṣọ wá di èyí tó pọ rẹkẹrẹkẹ , ẹdínwó bá iye tí wọn ń ta aṣọ .  Nígbà táwọn maṣíìnì ìránṣọ sì dé , ńṣe ni aṣọ kúkú wá di ọpọkúyọkú .  Àwọn aró àtọwọdá tó pọ lóríṣiríṣi tún mú kó ṣeé ṣe fún àwọn ahunṣọ láti lè máa ṣe aṣọ jáde lónírúurú àwọ tó pọ rẹpẹtẹ .  Bí ojú àwọn èèyàn ṣe ń là sí i àti ìtẹsíwájú nínú ìmọ iṣẹ ẹrọ tún wá mú kí wọn máa ṣe aṣọ púpọ sí i fún àwọn èèyàn láti wọ .  Ní Ìwọ Oòrùn Yúróòpù àti ní Àríwá Amẹríkà , àwọn èèyàn túbọ rówó ná .  Nígbà tó sì di àwọn ọdún 1850 , wọn bẹrẹ sí tẹ àwọn ìwé ìròyìn tó wà fún àwọn obìnrin jáde , kò sì pẹ lẹyìn náà tí àwọn ilé ìtajà ìgbàlódé bẹrẹ sí ta onírúurú aṣọ tí wọn ti rán sílẹ .  Bákan náà , ní ọrúndún kọkàndínlógún , Charles Frederick Worth bẹrẹ sí ṣàfihàn àwọn tó máa ń fi ìmúra polówó aṣọ , láti fi ru ìfẹ àwọn èèyàn sókè kí wọn lè di oníbàárà wọn .  Ní ọrúndún ogún , àwọn òwú yọlọyọlọ tuntun , bí irú àwọn tí wọn fi ń hun àwọn aṣọ bíi láílọọnù àtàwọn aṣọ onírọbà , mú kó ṣeé ṣe fún àwọn iléeṣẹ aṣọ láti máa ṣe onírúurú aṣọ jáde lọpọ yanturu .  Síwájú sí i , ìlò kọǹpútà tún mú kó ṣeé ṣe láti dá àrà oríṣiríṣi sára àwọn aṣọ tí wọn ń ṣe jáde , nítorí ayé tó sì ti lu jára , kíá lèèyàn ti lè rí àwọn aṣọ tó ṣẹṣẹ dóde láwọn òpópónà àwọn ìlú ńláńlá bíi Tokyo , New York , Paris àti São Paulo .  Àmọ lọwọlọwọ báyìí o , àwọn aránṣọ àtàwọn tó ń ṣe aṣọ jáde tún ti rí àwọn ọnà tuntun tí ọjà wọn á fi máa tà wẹrẹwẹrẹ .  Lóde òní , àwọn ọdọ ti gbapò mọ àwọn olówó lọwọ nínú kíkó aṣọ jọ .  Àràádọta ọkẹ wọn ló jẹ pé wọn ò lè ṣe kí wọn má ra aṣọ lóṣù kan , aṣọ táwọn iléeṣẹ aṣọ sì ń ṣe jáde lọdún máa ń wọ ẹgbẹlẹgbẹ owó dọlà .   Ṣùgbọn , ǹjẹ àwọn ewu kan wà tó fara sin ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ní ọdún kan lẹnu àìpẹ yìí , aṣọ tí owó rẹ tó òjì lé lọọọdúnrún ó dín márùn - ún  335  bílíọnù dọlà ni wọn ṣe jáde .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4 , 5   Àwọn Tó Ń Dá Àṣà Tuntun Sílẹ  Ọpọ ọrúndún ló fi jẹ pé àwọn ọba àtàwọn ọtọkùlú làwọn èèyàn ń wò kọṣe tó bá di ọràn aṣọ wíwọ .  Ní ọrúndún kẹtàdínlógún , Ọba Louis Kẹtàlá bẹrẹ sí lo wíìgì láti fi bo orí rẹ tó pá .  Ká tó wí , ká tó fọ , àwọn ọtọkùlú ilẹ Yúróòpù náà ti bẹrẹ sí fá irun orí wọn wọn sì ń dé wíìgì  ó lé ní ọgọrùn - ún ọdún tí àṣà yìí fi wà .  Ní ọrúndún kọkàndínlógún , àwọn ìwé ìròyìn tó wà fún àwọn obìnrin bẹrẹ sí gbé àwọn àṣà aṣọ tuntun sójú táyé , kódà wọn tún máa ń ní àwọn bátànì aṣọ tí kò fi bẹẹ gbówó lórí nínú , kí àwọn obìnrin lè máa lò ó láti fi rán aṣọ fúnra wọn .  Ní ọrúndún ogún , bí sinimá àti tẹlifíṣọn ṣe túbọ ń gbajúmọ sí i , àwọn èèyàn sọ àwọn ògbóǹtarìgì eléré orí ìtàgé di òrìṣà , irú aṣọ tí wọn bá sì rí lára wọn ni wọn máa ń fẹ láti wọ .  Làwọn gbajúmọ olórin náà bá ní kí ló ṣubú tẹ àwọn , wọn bẹrẹ sí wọ aṣọkáṣọ , kíá ni ọpọ àwọn ọdọ náà sì bẹrẹ sí fara wé wọn .  Lónìí , nǹkan ò tíì fi bẹẹ yí padà o , nítorí pé ńṣe ni àwọn tó ń polówó ń lo àwọn afìmúra polówó , àwọn ìwé ìròyìn fífanimọra , pátákó ìpolówó , àwọn ṣọọbù tí wọn ń pàtẹ aṣọ rírán sí , àtàwọn ìpolówó orí tẹlifíṣọn láti mú kí àwọn èèyàn lè túbọ máa ra aṣọ tuntun .   Àwòrán   Ọba Louis Kẹtàlá   Credit Line   Látinú ìwé The Historians History of the World   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Aṣọ fẹlẹfẹlẹ yìí , tí àwọn ará Íjíbítì ayé ọjọun máa ń wọ , ṣì jẹ ọkan lára àwọn aṣọ tí aráyé ń gba tiẹ dòní olónìí   Credit Line   A ya fọtò yìí nípasẹ ìyọǹda British Museum   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Ní ilẹ Róòmù ayé ọjọun , aṣọ  stola  làwọn obìnrin máa ń wọ   Credit Line   Látinú ìwé Historia del Traje , 1917   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4 , 5   Láti nǹkan bí ọdún 650 Sànmánì Tiwa ni wọn ti ń lo aṣọ  kimono    Credit Line   Látinú ìwé ìròyìn La Ilustración Artística , Apá Kẹwàá , 1891   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Láyé àtijọ , aṣọ tó bá wọn gan - an kì í lọ , títí gbére làwọn èèyàn á sì máa lò ó   Credit Line   EclectiCollections   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Nígbà táyé dayé ká máa fi ẹrọ ṣe gbogbo nǹkan , àwọn tí kì í ṣe olówó náà wá di ẹni tó ń wọṣọ gan - an   Credit Line   EclectiCollections  Ewu Tó Wà Nínú Oge Àṣejù  KÒ SÍ tàbí ṣùgbọn pé wíwọ aṣọ tó lòde lè mú kí ìrísí rẹ túbọ fani mọra kí ara rẹ sì túbọ balẹ láàárín àwọn èèyàn .  Bó o bá wọ aṣọ tó bá ọ mu dáadáa , èyí lè bo àwọn àléébù ara kan tàbí kó tiẹ túbọ gbé ẹwà rẹ yọ .  Ó tún lè nípa lórí irú ojú táwọn ẹlòmíràn á máa fi wò ọ .  Àmọ o , àwọn ohun kan wà tó kù díẹ káàtó nínú kéèyàn kàn máa ra aṣọ ṣáá , èyí tá ò lè fojú pa rẹ .  Àwọn tó fẹràn àtimáa ra aṣọ lè rí i pé àwọn di ẹni tí kò mọ ju ríra aṣọ tuntun nígbà gbogbo .  Ó ṣe tán , àwọn iléeṣẹ aṣọ kì í yé ṣe aṣọ jáde lọpọ yanturu .  Èyí ò ṣàdéédéé rí bẹẹ o , nítorí pé bí aṣọ bá ṣe tètè ń kógbá sílé sí ni èrè àwọn iléeṣẹ aṣọ ṣe ń pọ sí i tó , níwọn bí èyí á ti fún wọn láǹfààní láti ṣe aṣọ tuntun jáde .  Gẹgẹ bí Gabrielle Chanel tó jẹ ránṣọránṣọ ṣe sọ ,  bí aṣọ ṣe ń dé , laṣọ ń lọ .   Nípa bẹẹ , ẹni tí kò bá kíyè sára lè máa rò pé gbogbo aṣọ tó bá ṣáà ti jáde lòún gbọdọ ní .  Ewu mìíràn tó tún wà níbẹ ni jíjẹ kí ìpolówó ọjà máa nípa lórí ẹni .  Ẹgbẹlẹgbẹ owó dọlà làwọn iléeṣẹ aṣọ ń ná láti polówó ọjà wọn , wọn sì sábà máa ń ṣàfihàn àwọn tó ń wọ aṣọ wọn bí ẹni tó ń gbé ìgbé ayé yọtọmì .  Àwọn nǹkan téèyàn ń rí wọnyí lè nípa lílágbára lórí ẹni .  Olùkọ kan ní orílẹ - èdè Sípéènì sọ pé :  Kò sóhun tó ń ba àwọn ọdọlangba lọkàn jẹ tó kí wọn máà ní irú bàtà tó lòde .   Ohun Tó Ń Jẹ Kí Aṣọ Ìgbàlódé Fani Mọra  Àwọn ẹgbẹ kan wà tó máa ń wọ irú aṣọ kan pàtó láti fi dá ara wọn yà sọtọ .  Aṣọ tí wọn ń wọ lè fi hàn pé wọn ń ta ko àwùjọ , pé ohun tó bá wu àwọn làwọn lè ṣe , kódà ó lè fi hàn pé oníwà ipá ni wọn tàbí pé wọn kórìíra ẹyà kan pàtó .  Bó tiẹ jẹ pé àwọn aṣọ wọnyí lè máà bójú mu tàbí kó burú jáì , síbẹ ó fẹrẹẹ jẹ pé bákan náà ni gbogbo àwọn tó bá wà nínú ẹgbẹ náà ṣe máa ń múra .  Kódà , àwọn èèyàn kan tí ò fara mọ èròǹgbà ẹgbẹ náà lè nífẹẹ sí wíwọ irú aṣọ bẹẹ .  Nípa bẹẹ , àwọn tó bá ń múra lọnà yìí lè jẹ kí àwọn èèyàn máa rò pé àwọn fara mọ èròǹgbà ẹgbẹ náà .  Bí aṣọ ṣe ń dé laṣọ ń lọ , òmíràn kì í tiẹ lò ju oṣù díẹ lọ .  Ó lè jẹ pé gbajúgbajà olórin kan ló máa kọkọ wọ irú aṣọ bẹẹ tàbí àwọn tó ń dá àṣà tuntun sílẹ .  Àmọ o , àwọn aṣọ kan wà tí kì í lọ .  Bí àpẹẹrẹ , jíǹsì aláwọ búlúù ló wọpọ láàárín àwọn ọdọ tó ń fi ẹhónú hàn láwọn ọdún 1950 àtàwọn ọdún 1960 .  Àmọ báyìí , tọmọdé tàgbà ló ń wọ ọ , kò sì sí ìgbà tí wọn kì í wọ ọ .  Fífẹ Láti Ní Ara Tí Kò Lábùkù  Àwọn tó gbé oge karí lè dẹni tó ń ṣàníyàn nípa ìrísí wọn ju bó ṣe yẹ lọ .  Àwọn tí wọn máa ń lò fún fífi ìmúra polówó sábà máa ń ga wọn sì máa ń pẹlẹńgẹ , gbogbo ìgbà la sì máa ń rí àwòrán wọn .   Ẹni tí wọn kà sẹni tí ara rẹ kò lábùkù ni wọn máa ń lò láti polówó gbogbo nǹkan , látorí ọkọ ayọkẹlẹ títí dórí midinmíìdìn .  Àjọ Tó Ń Ṣèwádìí Lórí Ohun Tó Ń Ṣẹlẹ Láwùjọ nílẹ Gẹẹsì fojú bù ú pé ,  àwòrán àwọn obìnrin òrékelẹwà tó jojú ní gbèsè táwọn ọdọbìnrin òde ìwòyí ń rí lọjọ kan ju èyí táwọn ìyá wa rí ní gbogbo ìgbà tí wọn wà léwe lọ .   Ọgọọrọ àwọn àwòrán táwọn ọdọmọbìnrin máa ń rí yìí lè ṣàkóbá fún wọn .  Bí àpẹẹrẹ , ní orílẹ - èdè Amẹríkà , àbájáde ìwádìí kan tó jáde nínú ìwé ìròyìn Newsweek fi hàn pé mẹsàn - án nínú mẹwàá àwọn ọdọmọbìnrin aláwọ funfun ni bí ara wọn ṣe rí kò tẹ lọrùn .  Ó fẹrẹẹ máà sí ohun táwọn kan lára wọn ò lè ṣe láti ní ara tí wọn kà sí èyí tí kò lábùkù .  Síbẹ , Àjọ Tó Ń Ṣèwádìí Lórí Ohun Tó Ń Ṣẹlẹ Láwùjọ sọ pé kò tó ìdá márùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin tó lè bá irú àwòrán tí wọn ń rí náà mu .  Síbẹ , ìfẹ àníjù fún ara pípẹlẹńgẹ ti sọ ọpọlọpọ ọdọbìnrin di ẹrú .  Ó ti sọ àwọn kan dẹni tó ń sá fún oúnjẹ nítorí ìbẹrù sísanra , kì í sì í rọrùn láti jáwọ nínú àṣà yìí .   Ọmọ ilẹ Sípéènì kan tó jẹ afìmúra polówó , Nieves Álvarez , tó ní ìṣòro àìkìí - jẹun - kánú nítorí ìbẹrù sísanra , sọ pé :  Títóbi ju bí mo ṣe wà lọ bà mí lẹrù ju ikú lọ .   Ká sòótọ , oríṣiríṣi nǹkan ló lè fa ìṣòro àìkìí - jẹun - kánú tàbí jíjẹ àjẹjù .  Àmọ , Dókítà Anne Guillemot àti Michel Laxenaire sọ pé :  Fífẹ láti pẹlẹńgẹ lọnàkọnà náà wà lára ohun tó ń fà á .   Láìsí tàbí ṣùgbọn , bí oge ṣíṣe ṣe ní àǹfààní náà ló tún ní àwọn àléébù nínú .  Ẹdá èèyàn máa ń fẹ láti múra lọnà tó dára , kí wọn sì tún ní aṣọ tuntun .  Àmọ , àṣerégèé nínú aṣọ wíwọ lè mú ká máa wọ aṣọ táá mú káwọn èèyàn máa fi ojú burúkú wò wá .  Bá a bá sì wá ka ìrísí wa sí ohun tó ṣe pàtàkì jù , a lè bẹrẹ sí ní èrò òdì náà pé bá a ṣe rí lóde ara lohun tó ṣe pàtàkì ju irú ẹni tá a jẹ nínú lọ .  Álvarez tá a fa ọrọ rẹ yọ lókè sọ pé :  Ó yẹ ká ti bẹrẹ sí mọ pé irú ẹdá tẹnì kan jẹ ló ṣe pàtàkì ju irú aṣọ tó wọ sára lọ .   Àmọ , kò dájú pé àwọn èèyàn lè tètè yí èrò wọn padà .  Nígbà náà , báwo la ṣe lè wà níwọntúnwọnsì tó bá di ọràn aṣọ wíwọ ?   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Wọn sábà máa ń retí pé kí àwọn afìmúra - polówó  ga ní nǹkan bíi mítà méjì ó kéré tán , kí wọn rí pẹlẹńgẹ gan - an , kí ètè wọn nípọn , kí ẹrẹkẹ wọn yọ sókè , kí ẹyinjú wọn tóbi , kí ẹsẹ wọn gùn , kí imú wọn ṣe sosoro àmọ kó máà tóbi jù ,  lohun tí ìwé ìròyìn Time sọ .  Àjọ Orílẹ - Èdè Amẹríkà Tó Ń Rí Sí Ìṣòro Àìjẹunkánú Nítorí Ìbẹrù Sísanra Àtàwọn Ìṣòro Mìíràn Tó Rọ Mọ Ọn fojú bù ú pé , lórílẹ - èdè Amẹríkà nìkan , mílíọnù mẹjọ èèyàn ló ní ìṣòro àìjẹunkánú nítorí ìbẹrù sísanra , àìsàn náà sì máa ń pa àwọn kan lára wọn .  Èyí tó pọ jù lọ lára àwọn èèyàn wọnyí ni kò tíì pé ọmọ ọdún mọkànlélógún tí wọn ti bẹrẹ sí ní ìṣòro oúnjẹ jíjẹ .   Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Ṣé Èèyàn Á Sì Wọ Irú Èyí Sọrùn ?  Ní gbogbo ìgbà ìrúwé àti ìgbà ìwọwé , àwọn iléeṣẹ aṣọ ńláńlá ní ìlú New York , Paris àti Milan máa ń ṣàfihàn aṣọ táwọn àgbà ọjẹ aránṣọ rán .  Yàtọ sí owó gọbọi tí wọn máa ń dá lé àwọn aṣọ wọnyí , ọpọ nínú wọn ni kò bọ sí i rárá tàbí kí wọn má tiẹ ṣeé wọ .  Aránṣọ kan nílẹ Sípéènì , Juan Duyos sọ pé :  Kì í ṣe torí káwọn èèyàn lè wọ àwọn aṣọ àràmàǹdà tí à ń rí yẹn ni wọn ṣe ń rán wọn .  Ohun tó mú kí wọn máa ṣe àfihàn àwọn aṣọ wọnyẹn kì í ṣe nítorí pé wọn fẹ tà wọn fún àwọn èèyàn bí kò ṣe láti pe àfiyèsí sí orúkọ iléeṣẹ tàbí aránṣọ tó rán wọn .  Bí àpẹẹrẹ , bí àwọn iléeṣẹ ìròyìn ṣe ń kan sáárá sí ọkan - kò - jọkan àwọn aṣọ wọnyí lè mú kí lọfíńdà tí orúkọ iléeṣẹ aránṣọ náà wà lára rẹ tà wàràwàrà .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Fífẹ láti ní gbogbo aṣọ tó bá jáde lè kó ọ lówó lọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Wíwọ irú àwọn aṣọ kan lè jẹ káwọn míì lérò pé ò ń bá irú àwọn èèyàn kan kẹgbẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Àwọn kan ti dẹni tó ń sá fún oúnjẹ nítorí ìbẹrù sísanra , kì í sì í rọrùn láti jáwọ nínú àṣà yìí  Bí A Ṣe Lè Wà Níwọntúnwọnsì Nínú Ọràn Aṣọ Wíwọ  BÍBÉLÌ sọ pé Ọlọrun  ti ṣe ohun gbogbo daradara ni ìgba tirẹ .   Ibi yòówù ká yíjú sí , a máa ń rí àwọn ohun tó lẹwà .  A tún máa ń rí ẹwà lára ẹdá èèyàn pẹlú .  Iṣẹ àwọn aránṣọ ni láti fi aṣọ bù kún ẹwà wa .  Àmọ ṣá o , bí àpilẹkọ ìṣáájú ti fi hàn , wọn ti yí ohun tí ẹwà jẹ padà .  Ọjọgbọn nípa ìfìṣemọrònú , Ruth Striegel - Moore sọ pé :  Rírí àwọn obìnrin tó pẹlẹńgẹ nígbà gbogbo ti mọ wa lára débi pé àwọn là ń kà sí ẹni tó lẹwà .   Dájúdájú , kò ní bọgbọn mu ká jẹ kí aráyé sọ wá di dà bí mo ṣe dà nípa ohun tí wọn kà sí ẹwà .  Nínú ìwé rẹ , Always in Style , Doris Pooser sọ pé ,  kò sídìí fún àwọn obìnrin òde ìwòyí láti lọ máa yí ara wọn padà tàbí kí wọn máa fi ohun tí wọn jẹ pa mọ nígbàkigbà tí wọn bá rí àwòrán tuntun nípa ẹni tí wọn kà sí aláìlábùkù .   Kí nìdí tó fi yẹ ká jẹ kí iléeṣẹ ìròyìn máa pinnu irú ẹni tó yẹ ká máa fara wé fún wa ?  Pooser sọ pé :  Báwo ni ì bá ti dára tó ká máa fi ara wa sílẹ bí Ọlọrun ṣe dá wa dípò ká máa gbìyànjú tìpátìkúùkù láti yí ohun tá a jẹ padà .   Ẹwà Tí Kì Í Ṣá  Kì í ṣe níní ìrísí tó dára nìkan ló ń jẹ kí ara ẹni balẹ láàárín àwọn èèyàn , ká sì tún láyọ .  Judy Sargent , tó ti ní ìṣòro àìjẹunkánú nígbà kan nítorí ìbẹrù sísanra , kọwé pé :  Àtinú ni ojúlówó ayọ ti máa ń wá .  Kò sinmi lórí bí ẹnì kan ṣe pẹlẹńgẹ sí .   Bíbélì tiẹ tún sọrọ síwájú sí i lórí kókó yìí .  Àpọsítélì Pétérù kọwé pé :  Kí ẹwà yín fi ohun tí ẹ jẹ ní tòótọ ní inú lọhùn - ún hàn , ẹwà tí kì í ṣá ti ẹmí ìṣejẹjẹ àti ẹmí tútù , èyí tó ṣeyebíye jù lọ lójú Ọlọrun .   1 Pétérù 3 : 4 , Todays English Version .  Ẹwà tí kì í ṣá tí Pétérù ń sọrọ nípa rẹ tayọ ẹwà ara ìyára nítorí pé ó máa ń wà títí lọ , ó sì níye lórí lójú Ọlọrun .  Ní ọpọ ọrúndún sẹyìn , ọlọgbọn ọba kan sọ pé :  Òòfà ẹwà lè jẹ èké , ẹwà ojú sì lè jẹ asán ; ṣùgbọn obìnrin tí ó bẹrù Jèhófà ni ẹni tí ó gba ìyìn fún ara rẹ .   Òwe 31 : 30 .  Bó tilẹ jẹ pé ẹwà nípa tara máa ń fa àwọn èèyàn mọra lónìí , ọpọ ṣì máa ń bọwọ fún ẹni tó bá ń fi àwọn ànímọ Kristẹni hàn .  Àpọsítélì Pọọlù gba àwọn Kristẹni níyànjú pé :  Ẹ . . . fi àkópọ ìwà tuntun ,  àti  . . . ìfẹni oníjẹlẹńkẹ ti ìyọnú , inú rere , ìrẹlẹ èrò inú , ìwà tútù , àti ìpamọra wọ ara yín láṣọ .   Kólósè 3 : 10 , 12 .  Aṣọ tó lòde kì í pẹ lọ .  Bópẹ bóyá , aṣọ ìgbàlódé tó wà níta máa di ohun tí aráyé ò gba tiẹ mọ .  Síbẹ , kò sí bí àwọn èèyàn ṣe lè máa buyì fún wa tó , bí ìrísí wa bá dára àmọ tí ìwà wa ò dára , kò ní pẹ tí wọn á fi máa ní èrò tí kò tọ nípa wa .  Rántí pé ,  èso ti ẹmí ,  ìyẹn irú àwọn ànímọ bí ìfẹ , ìdùnnú , àlàáfíà , ìpamọra , ìwà rere àti ìkóra - ẹni - níjàánu , kì í lọ .  Gálátíà 5 : 22 , 23 ; 1 Tímótì 2 : 9 , 10 .  Ṣùgbọn ṣá , ìyẹn ò wá sọ pé ká kàn máa wọṣọ bá a bá ṣe rí o .  Aline , láti ilẹ Faransé , sọ pé kì í rọrùn láti wà níwọntúnwọnsì tó bá dọràn aṣọ wíwọ .  Ó sọ pé :  Nígbà tí mo wà lọdọọ , n kì í fi ọràn aṣọ ṣeré rárá .  Mo máa ń fẹ láti ra gbogbo aṣọ tó bá ṣẹṣẹ dóde torí pé ó máa ń jẹ kí ara mi balẹ láàárín àwọn èèyàn .  Bó bá tiẹ wá lọ jẹ aṣọ tí wọn lẹ orúkọ gbajúmọ aránṣọ kan mọ lára ni , ìyẹn á ti lọ wà jù .   Aline ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Àmọ , nígbà tí mo wá dàgbà , mo ní láti gbọ bùkátà ara mi , mo sì tún bẹrẹ sí lo èyí tó pọ jù lára àkókò mi nínú iṣẹ òjíṣẹ Kristẹni .  Mo wá rí i pé bí mi ò bá fẹ ṣe ju ara mi lọ , kì í ṣe gbogbo aṣọ tó bá dóde ni mo gbọdọ rà .  Mo bẹrẹ sí ra àwọn aṣọ mi lásìkò tí owó ọjà bá wálẹ .  Mo sì rí i pé mo ṣì lè fi ìwọnba owó díẹ ra aṣọ tó dáa sára .  Kókó tó wà níbẹ ni pé , kó o máa ra aṣọ tó bá ọ mu dáadáa , èyí tó bá onírúurú ipò mu , tó o lè lò pẹlú àwọn tó o ti ní sílé tẹlẹ , tí kò sì ní tètè lọ .  Dípò kí n máa jẹ kí ohun tó lòde sún mi ra aṣọ , èmi fúnra mi ni mo wá ń pinnu ohun tó bá mi mu báyìí .  Mi ò sọ pé aṣọ ò ṣe pàtàkì sí mi mọ o .  Àmọ , irú ẹdá tí mo jẹ ló ṣe pàtàkì ju ìrísí mi lọ .   Nínú ayé tó jẹ pé ìrísí làwọn èèyàn kà sí bàbàrà ju àwọn ànímọ téèyàn ní lọ yìí , ó yẹ káwọn Kristẹni máa fi ìránnilétí Bíbélì tó gba ìrònújinlẹ yìí sọkàn , ìyẹn ni pé :  Ohun gbogbo tí ń bẹ nínú ayé  ìfẹkúfẹẹ ara àti ìfẹkúfẹẹ ojú àti fífi àlùmọọnì ìgbésí ayé ẹni hàn sóde lọnà ṣekárími  kò pilẹṣẹ láti ọdọ Baba , ṣùgbọn ó pilẹṣẹ láti ọdọ ayé .  Síwájú sí i , ayé ń kọjá lọ , bẹẹ sì ni ìfẹkúfẹẹ rẹ , ṣùgbọn ẹni tí ó bá ń ṣe ìfẹ Ọlọrun ni yóò dúró títí láé .   1 Jòhánù 2 : 16 , 17 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 9   Àtinú ni ojúlówó ẹwà ti máa ń wá , kò sinmi lórí ohun tó o wọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Aṣọ tó bá bá onírúurú ipò mu , tó o sì lè lò pẹlú àwọn tó o ti ní sílé tẹlẹ ni kó o máa rà  Igi Tẹẹrẹ Tó Ń Fọ Eyín Mọ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ZAMBIA  ILẸ ÁFÍRÍKÀ  ilẹ táwọn èèyàn ti ń ní eyín funfun kinniwin , síbẹ tó jẹ pé ìwọnba èèyàn díẹ ló ń lo búrọọṣì ìfọyín !  Ọgbọn wo ni wọn ń dá sí i ?  Ohun tó fà á tí eyín ọpọ lára wọn fi máa ń funfun kinniwin kò ṣẹyìn igi tẹẹrẹ kan tí wọn máa ń lò , èyí tí wọn ń pè ní pákò !  Àwọn ará Bábílónì ló ti kọkọ ń lo pákò nígbà láéláé , lẹyìn náà làwọn ará Íjíbítì , àwọn Gíríìkì , àtàwọn ará Róòmù náà wá bẹrẹ sí lò ó .  Igi tẹẹrẹ tí wọn ń lò bíi búrọọṣì yìí tún wọpọ nílẹ Arébíà ṣáájú kí ẹsìn Ìsìláàmù tó débẹ .  Nǹkan bí ọọdúnrún ọdún sẹyìn ni pákò lílò di ohun tí kò wọpọ mọ nílẹ Yúróòpù , àmọ ṣá , wọn ṣì ń lò ó gan - an láwọn apá ibì kan ní ilẹ Áfíríkà , Éṣíà àti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn Ayé .  Igi saltbush ni wọn sábà máa ń lò fún pákò ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn Ayé .  Ní Ìwọ Oòrùn Áfíríkà , igi ọsàn wẹwẹ àti igi òroǹbó ni wọn máa ń lò , nígbà tó jẹ pé igi dóńgóyárò ló wọpọ tí wọn máa ń lò jù láwọn àgbègbè kan nílẹ Íńdíà .  Ní Ìlà Oòrùn Áfíríkà , ó fẹrẹẹ tó ọọdúnrún igi àti egbò igi tí wọn ń lò fún pákò .  Báwo ni igi yìí ṣe máa ń fọ eyín mọ ?  Béèyàn bá ń jẹ pákò lẹnu , bó bá yá ibi tó ń jẹ náà á kúnná , á sì dà bíi búrọọṣì ìfọyín .  Bó ti ń jẹ pákò náà lọ , á máa yọ àwọn èérún oúnjẹ tó ti há sí i léyín , á sì tún jẹ kí ẹjẹ túbọ máa ṣàn kiri nínú erìgì .  Jíjẹ pákò tún máa ń jẹ kí ẹnu rú itọ dáadáa , itọ yìí sì máa ń fọ àwọn kòkòrò àrùn tó sá pa mọ sínú ẹnu kúrò , kò sì ní jẹ kí wọn ráyè gbilẹ .    Àmọ , iṣẹ tí pákò ń ṣe ju kìkìdá fífọ eyín lọ .  Ẹka tàbí egbò àwọn igi kan máa ń ní àwọn èròjà tí kì í jẹ kí eyín dípẹtà .  Ẹrí sì ti fi hàn pé oje inú àwọn pákò kan ní àwọn èròjà apakòkòrò .  Àní , ẹka igi saltbush , tá a mẹnu kàn lókè , kì í tiẹ jẹ kéèyàn ní egbò ẹnu .  Ní orílẹ - èdè Nàmíbíà , pákò tí wọn máa ń rí láti ara igi kan tí wọn ń pè ní muthala kì í jẹ kí àwọn kòkòrò ẹnu tó máa ń fa eyín jíjẹrà , erìgì wíwú àti ọgbẹ ọnà ọfun gbilẹ .  Ohun ìfọyín tó ń wá láti ara igi yìí kì í jẹ kí eyín dáhò , bẹẹ ló sì máa ń jẹ kí ìdí eyín àti erìgì lágbára .  Àwọn iléeṣẹ kan ti ń ṣe àwọn ọṣẹ ìfọyín kan báyìí tó ní àwọn egbò àti oje tí wọn mú láti ara irú àwọn igi bẹẹ nínú .  Lóòótọ , búrọọṣì làwọn kan nífẹẹ sí láti máa fi fọ eyín .  Àmọ , yálà búrọọṣì lo yàn láàyò tàbí pákò , bíi tàwọn èèyàn ayé ìgbàanì , ohun kan dájú : Ìtọjú eyín ṣe pàtàkì fún ìlera ara .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àmọ ṣá o , irú oúnjẹ téèyàn ń jẹ náà tún ṣe pàtàkì o .  Àwọn tó ń gbé lábúlé ní ilẹ Áfíríkà sábà máa ń jẹ oúnjẹ oníhóró àti ewébẹ ju àwọn tó ń gbé ní ìgboro lọ .  Bákan náà ni wọn kì í fi bẹẹ jẹ ṣúgà , oúnjẹ alágolo tàbí kí wọn máa mu ọtí ẹlẹrìndòdò  àwọn ohun tó sábà máa ń mú kí eyín jẹrà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Igi dóńgóyárò wà lára ohun tí wọn máa ń lò fún pákò   Credit Line   William M .  Ciesla , Forest Health Management International ,   Lẹyìn Tí Ìbúgbàù Náà Wáyé  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ ECUADOR  ÌLÚ Riobamba lórílẹ - èdè Ecuador ni ìṣẹlẹ náà ti wáyé , lọjọ kan tí oòrùn ń ta yẹẹ ní November 20 , 2002 .  Ojú ọrun mọ kedere , ojú sánmà sì funfun gbòò níbi tí Ọlọrun sọ ọ lọjọ sí .  Àwọn òkè tí yìnyín máa ń bò ló yí àgbègbè náà ká , wọn sì ti lọ wà jù .  Ẹgbàá méjìlélọgọta  124,000  èèyàn ló ń gbé ìlú náà , ibi tí àwọn kan sì ń gbé fi ẹgbẹrìnlá ó dín ọgọrùn - ún  2,700  mítà ga ju ìtẹjú òkun lọ ní Òkè Ńlá Andes .  Kálukú wọn ń bá ìgbòkègbodò ojoojúmọ wọn lọ , láìmọ pé ohun kan máa tó dabarú àlàáfíà àti ìparọrọ náà .  Ní ọsán tí gbogbo nǹkan parọrọ náà ni ohun kan ṣàdéédéé bú gbàù , ariwo rẹ sì fẹrẹẹ dini létí !  Àwọn fèrèsé ilé bẹrẹ sí gbọn pẹpẹ , ilẹ sì ń mì tìtì .  Èéfín tó dúdú kirikiri wá bẹrẹ sí gbára jọ lójú ọrun .  Ní nǹkan bí ìṣẹjú mẹwàá lẹyìn èyí , ìbúgbàù kejì tún wáyé , ìmìtìtì ilẹ tó pẹlú rẹ sì pọ débi pé ó fa àwọn fèrèsé ya , ó sì ya àwọn ilẹkùn kúrò lára ògiri .  Iná tó ń sọ kẹù àti èéfín tó gbára jọ lọtẹ yìí pọ ju ti ìṣáájú lọ fíìfíì .  Lẹyìn èyí ni ìbúgbàù tún wá bẹrẹ sí ṣẹlẹ tẹléra - tẹléra , tí iná sì ń ṣẹ yọ lọtùn - ún lósì .  Tọkọtaya tó ti lé lọmọ ọgọta ọdún ni José àti Ana . Ẹlẹrìí Jèhófà ni wọn , ibi tí wọn ń gbé sì tó irínwó mítà sí ibi tí ìbúgbàù náà ti wáyé .  Ìbúgbàù rírinlẹ náà sọ àwọn méjèèjì mọlẹ .  Ẹgbẹ ilẹkùn iwájú ilé ni Ana dúró sí kó tó di pé ó ya kúrò lára ògiri , tí ìbúgbàù yìí sì sọ ilẹkùn náà lu ògiri kan lẹyìn ilé .  Bí tọkọtaya tí ìpayà ti bá náà ṣe ń sá lọ sí ọnà ẹyìnkùlé , àjà bẹrẹ sí jìn lé wọn lórí .  Wọn ṣáà rá pálá bọ sí àgbàlá wọn lẹyìnkùlé , níbi tí àwọn méjèèjì ti so mọ ara wọn , tí wọn sì ń gbàdúrà .  Ọpẹlọpẹ pé ọmọ wọn ọkùnrin dé ní ìṣẹjú mẹẹẹdógún lẹyìn náà , tó sì fi ọkọ gbé wọn lọ sí ibi tó láàbò .  Àmọ o , kì í ṣe gbogbo èèyàn ló rìnnà kore bẹẹ yẹn .  Ńṣe ni jìnnìjìnnì bá tọmọdé tàgbà .  Àìlóǹkà èèyàn ló sì fẹsẹ fẹ ẹ .  Níbi tí wọn ti ń pariwo gèè , tí wọn sì ń lọgun tòò , àwọn kan fẹsẹ kọ , wọn sì ṣubú yakata sórí àwọn gíláàsì tó ti fọn ká sí gbogbo ọnà tí wọn ń gbà lẹgbẹẹ títì .  Eré àsápajúdé làwọn ọkọ ayọkẹlẹ , àwọn bọọsì àtàwọn ọkọ akẹrù ń sá jáde kúrò nínú ìlú náà , kódà àwọn kan ń wakọ gba ọnà tí kò yẹ kí wọn gbà !  Ọpọ àwọn tó sá kúrò ní ilé ẹkọ tàbí níbi iṣẹ ni kò gbọ nǹkan kan nípa àwọn ìdílé wọn fún nǹkan bíi wákàtí mẹrìnlélógún .  Kí lohun tó fa gbogbo ìkọlùkọgbà yìí ?  Iná kan tó ṣẹ yọ níbi tí àwọn ológun ń kó ohun ìjà ogun pa mọ sí lábẹ ilẹ ló fà á , tí èyí sì mú kí àwọn bọǹbù àfọwọjù àtàwọn ohun ìjà mìíràn bẹrẹ sí bú gbàù .  Bí ìbúgbàù náà ṣe ń bá a nìṣó , àwọn mọtò ọlọpàá bẹrẹ sí lo gbohùngbohùn láti fi kìlọ fún àwọn èèyàn pé kí gbogbo wọn fi ìlú náà sílẹ lọ sí ibi tó jìnnà tó kìlómítà mẹẹẹdógún tàbí jù bẹẹ lọ .  Ká tó ṣẹjú pẹẹ , ìlú Riobamba ti mọ foo .  Ẹgbẹẹgbẹrún àwọn aráàlú kún ojú títì márosẹ tó wà lẹyìn òde ìlú náà fọfọ .  Gbogbo wọn kóra jọ síbẹ nínú otútù alẹ náà , ọpọ lára wọn ni kò sì wọ aṣọ nínípọn èyíkéyìí .  Lẹyìn ọpọ wákàtí , ìbúgbàù náà bẹrẹ sí rọlẹ lẹyìn - ọ - rẹyìn .  Nígbà tí wọn ò lè fara gba ojú ọjọ tó tutù nini ọhún mọ , àwọn olùgbé ìlú náà bẹrẹ sí rọra rìn padà lọ sínú ìlú .  Nígbà tí ilẹ mọ dáadáa lọjọ kejì , ọpọ lára wọn rí i pé ìbúgbàù náà ti ba àwọn fèrèsé , ilẹkùn , òrùlé , àjà ilé àti ògiri ilé wọn jẹ kọjá wẹrẹwẹrẹ .  Ìdílé kan rí àwọn àfọkù gíláàsì ẹlẹnu ṣóṣóró tó ti wọlé ṣinṣin sára bẹẹdì wọn nínú iyàrá .  Àwọn mìíràn rí àwọn àfọkù bọǹbù nínú ilé àti láyìíká ilé wọn .  Àwọn ìròyìn tó kọkọ jáde fi hàn pé èèyàn méje ló kú , ẹẹdẹgbẹta àti méjìdínlógójì  538  èèyàn ló fara pa , ẹgbàásàn - án  18,000  ilé ló sì bà jẹ .  Kò sí èyíkéyìí lára àádọta dín lẹgbẹrún  950  Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà lágbègbè náà tó bá ìṣẹlẹ náà lọ , bó tilẹ jẹ pé wọn ní láti ṣètọjú àwọn méjì tó fara pa yánnayànna .  Ṣíṣèrànwọ fún Àwọn Tí Ìṣẹlẹ Náà Ṣàkóbá Fún  Lówùúrọ ọjọ tó tẹ lé ìbúgbàù náà , àwọn alàgbà ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà lágbègbè náà bẹrẹ sí ṣèbẹwò sọdọ àwọn ará wọn láti mọ ipò tí wọn wà .  Nígbà tó ṣe díẹ lọjọ kan náà yẹn , òjíṣẹ arìnrìn - àjò ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kan bá àwọn alàgbà tó wà nínú ìjọ mẹtàlá ní ìlú Riobamba àti àgbègbè rẹ ṣèpàdé láti mọ bí ohun tó bà jẹ àtàwọn tó fara pa ṣe pọ tó .  Ó rọ àwọn alàgbà náà láti ṣaájò àwọn èèyàn náà , kí wọn sì bójú tó wọn nípa tẹmí .  Pípésẹ sí àwọn ìpàdé Kristẹni , kódà lábẹ irú àwọn ipò lílekoko bí èyí , ṣe pàtàkì gidigidi !  Látàrí èyí , àwọn ìjọ àdúgbò ṣe àwọn ìpàdé tí wọn ti máa ń ṣe déédéé tẹlẹ ní ìrọlẹ ọjọ tó tẹ lé ìjábá náà .  Lọjọ Thursday àti Friday , wọn ṣàkójọ ẹkúnrẹrẹ ìsọfúnni nípa ilé àwọn Ẹlẹrìí tó bà jẹ wọn sì fi ránṣẹ sí ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Ecuador , èyí tó wà ní ìlú Guayaquil .  Ìròyìn náà sọ pé ó jẹ kánjúkánjú láti fi nǹkan dí ojú ọpọlọpọ fèrèsé tí gíláàsì wọn ti fọ nítorí otútù .  Láàárín wákàtí díẹ , ẹka iléeṣẹ náà ti ra ọpọlọpọ ọrá nínípọn , ohun tó ṣeé fi lẹ nǹkan àti ìṣó tó ṣeé kàn mọ kọnkéré , kí wọn lè fi àwọn ohun wọnyí ṣe àtúnṣe onígbà díẹ .  Aago mẹsàn - án òwúrọ ni ọkọ akẹrù tó kó àwọn ẹrù wọnyí wá láti ẹka iléeṣẹ dé lọjọ Sátidé .  Ṣáájú àkókò yìí , àwọn Ẹlẹrìí tí wọn pín sí àwùjọ - àwùjọ ti ń báṣẹ lọ ní pẹrẹu ní ríran àwọn Ẹlẹrìí ẹlẹgbẹ wọn lọwọ láti palẹ gbogbo àwọn àfọkù gíláàsì tó wà nínú ilé wọn mọ kí iṣẹ lílẹ ọrá mọ ojú fèrèsé náà lè bẹrẹ .  Gbọngàn Ìjọba àdúgbò kan ni wọn lò gẹgẹ bí ojúkò ìgbòkègbodò .  Kó bàa lè rọrùn láti gé ọrá náà , wọn fa àwọn ìlà sórí ilẹ láti fi ṣe ìdiwọn , wọn sì ń gé àwọn ọrá náà níbàámu pẹlú àwọn ìdiwọn náà .  Èyí jẹ kó ṣeé ṣe fún wọn láti gé ọrá náà bó ṣe yẹ kó má bàa tóbi jù tàbí kéré jù , lẹyìn èyí ni wọn á wá kó wọn fún àwọn òṣìṣẹ tó ń lẹ wọn mọ ojú fèrèsé .  José , tí a dárúkọ níṣàájú , sọ pé :  Nígbà tá a máa délé wa lọsàn - án ọjọ tó tẹ lé ọjọ tí ìbúgbàù náà wáyé , àwọn ará ti wà níbẹ tí wọn ń bá wa palẹ pàǹtírí mọ .  Lọjọ Sátidé , alámùúlégbè mi kan wá bá mi , ó kan sáárá sí iṣẹ ribiribi tí àwọn ará ṣe ní fífi àwọn ọrá náà sí ilé mi , ó sì béèrè pé ,  Èló ni gbogbo èyí ná ọ ?    Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún un pé ọfẹ làwọn ará ṣe iṣẹ náà !  Nígbà tó fi máa di ìrọlẹ ọjọ Sátidé , nǹkan bí igba  200  olùyọǹda - ara - ẹni láti àwọn ìjọ tó wà lágbègbè náà ti fi nǹkan bo fèrèsé ilé àwọn Ẹlẹrìí mọkànléláàádọrùn - ún .  Ọpọ àwọn tí kì í ṣe Ẹlẹrìí náà tún jàǹfààní .  Ìwé ìròyìn àdúgbò kan gbé àwòrán ilé kan tí àwọn Ẹlẹrìí tún ṣe jáde , ó sì sọ pé ẹnì kan ṣoṣo lára àwọn mẹjọ tó ń gbé ilé náà ni Ẹlẹrìí Jèhófà .  Pípèsè Ìṣírí  Ìbúgbàù náà ò ṣàì kó ìdààmú ọkàn ńláǹlà bá àwọn èèyàn .  Láti lè pèsè ìtùnú fún àwọn Ẹlẹrìí tó wà lágbègbè náà , wọn ṣètò àkànṣe ìpàdé kan lọjọ Monday , November 25 , ní aago márùn - ún ìrọlẹ .  Àwọn aṣojú láti ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lórílẹ - èdè Ecuador ni wọn rán wá láti wá darí ìpàdé náà .  Nítorí pé kò sí iná mànàmáná , wọn ò lè sún àkókò ìpàdé náà sí àkókò mìíràn lọwọ alẹ .  Níwọn bó ti jọ pé àkókò tí wọn fi ìpàdé náà sí kò ní fi bẹẹ rọ ọpọ èèyàn lọrùn , nǹkan bí ẹgbẹta èèyàn ni wọn retí láti pésẹ .  Síbẹ , egbèje àti mọkànlélógún  1,421  èèyàn ló pésẹ , lára wọn sì ni àwọn aládùúgbò kan tí wọn kì í ṣe Ẹlẹrìí , tí gbogbo wọn kún inú Gbọngàn Àpéjọ ìlú Riobamba !  Ẹsẹ Ìwé Mímọ pàtàkì tí wọn jíròrò nínú ìtòlẹsẹẹsẹ náà ni Sáàmù 4 : 8 :  Àlàáfíà ni èmi yóò dùbúlẹ , tí èmi yóò sì sùn , nítorí pé ìwọ tìkára rẹ , Jèhófà , nìkan ṣoṣo ni ó mú kí n máa gbé nínú ààbò .   Gbogbo àwọn tó pésẹ ló fi ìmọrírì ńláǹlà hàn fún ìtòlẹsẹẹsẹ tẹmí tó ń tuni nínú náà .  Ọgọrọọrún ẹdà àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn Jí ! , ìyẹn àpilẹkọ náà  Àwọn Ìjábá Àdánidá  Ríran Ọmọ Rẹ Lọwọ Láti Kojú Wọn   June 22 , 1996  ni wọn pín fún àwọn òbí nígbà tí ìtòlẹsẹẹsẹ náà parí .  Ìpínrọ kan nínú àpilẹkọ náà kà pé :   Ẹka Àbójútó Ìṣẹlẹ Àìròtẹlẹ ti Ìjọba Àpapọ United States  FEMA  sọ pé , kété lẹyìn ìjábá kan , gẹgẹ bí ìwà ẹdá , àwọn ọmọdé máa ń bẹrù pé  1  a óò fi wọn sílẹ láwọn nìkan ,  2  a óò yà wọn nípa kúrò lọdọ ìdílé wọn ,  3  ìṣẹlẹ náà yóò tún ṣẹlẹ ,  4  ẹnì kan yóò sì fara pa tàbí kú .   Níbàámu pẹlú àpilẹkọ yìí , wọn rọ àwọn òbí láti ṣe àwọn ohun tó tẹ lé e yìí :  Gbìyànjú láti mú ìdílé wà pa pọ .  Fara balẹ ṣàlàyé bí ọràn ṣe rí .  Fún àwọn ọmọ níṣìírí láti sọ ohun tó wà lọkàn wọn .  Jẹ kí àwọn ọmọ pẹlú kópa nínú iṣẹ pípalẹ pàǹtírí mọ .  Lẹyìn èyí , àwọn Ẹlẹrìí tún ṣe ọpọ ẹdà àpilẹkọ Jí !  yìí , wọn sì ṣàjọpín rẹ pẹlú àwọn aládùúgbò wọn àtàwọn akẹkọọ Bíbélì wọn .  Ní ọsẹ mẹta lẹyìn ìbúgbàù náà , wọn ṣì ń ra àwọn ohun èlò ìkọlé láti fi ṣe iṣẹ àtúnṣe àwọn ilé náà kó lè dúró sán - ún , títí kan ṣíṣe àwọn fèrèsé , àjà ilé àti òrùlé tuntun .  Láàárín ọsẹ mẹta tó tún tẹ lé e , wọn ti parí gbogbo iṣẹ ìkọlé náà , pa pọ pẹlú títún Gbọngàn Ìjọba méjì kọ .  Ọpọ ọrọ ìmọrírì làwọn èèyàn sọ nítorí àwọn iṣẹ àfiṣèrànwọ onífẹẹ wọnyí .  Onírúurú ìjábá wọpọ gan - an ní  àwọn ọjọ ìkẹyìn  wọnyí .  Àmọ ṣá o , ìtìlẹyìn tí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe fún ara wọn lẹnì kínní - kejì àti fún àwọn aládùúgbò wọn fẹrí hàn pé ẹsìn Kristẹni tòótọ lágbára gan - an .  Bí ọrọ ṣe rí gan - an ni José sọ nígbà tó sọ pé :  Ètò àjọ Jèhófà kì í fi nǹkan falẹ bó bá di pé kí wọn pèsè ìrànwọ fún wa nígbà tí a bá nílò rẹ .    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Àwọn Ẹlẹrìí bí igba  200  ló yọǹda ara wọn láti palẹ pàǹtírí mọ .  Wọn díwọn àwọn fèrèsé tuntun , wọn gé wọn , wọn sì lẹ wọn mọ ojú fèrèsé .  Wọn ṣe àwọn òrùlé tuntun láti fi pààrọ ti tẹlẹ  Ṣíṣèbẹwò Sí Jerúsálẹmù Ní Ìlú Quebec  ÀWỌN olùṣèbẹwò tó bá lọ sí ìlú Jerúsálẹmù òde òní lè máa fojú inú wo bí ìlú náà ṣe rí lásìkò tí wọn ń kọ Bíbélì .  Àmọ ṣá o , ó ṣeé ṣe láti rí ìran pípẹtẹrí kan nípa ìlú ìgbàanì yìí ní ibì kan tó fi nǹkan bí ẹgbẹrún mẹjọ ààbọ kìlómítà jìnnà sí ìhà ìwọ oòrùn ìlú Jerúsálẹmù , ìyẹn ní ìlú kékeré kan tó wà níbi Odò St .  Lawrence lórílẹ - èdè Kánádà .  Níbẹ , àwọn olùṣèbẹwò lè rí ìran àrímáleèlọ kan nípa Jerúsálẹmù àti àyíká rẹ .  Àmọ , báwo nìyẹn ṣe lè ṣeé ṣe ?  Àwọn ìpínrọ tó tẹ lé e yóò ṣàlàyé fún wa .  Nínú ilé olóbìírípo kan ní ìlú Sainte Anne de Beaupré , ní àgbègbè Quebec , ni ọkan lára àwọn iṣẹ ọnà ara ògiri tó tóbi jù lọ lágbàáyé wà , ìyẹn ni Àwòrán Jerúsálẹmù Tí Wọn Yà Sára Ògiri .  Àwòrán fẹrẹgẹdẹ yìí jẹ mítà mẹrìnlá ní gíga , ó sì jẹ àádọfà mítà ní fífẹ .  Bó tilẹ jẹ pé kì í ṣe gbogbo ohun tó wà ní ìlú Jerúsálẹmù ló fara hàn nínú iṣẹ ọnà yìí , síbẹ ohun ìwúrí ni àwòrán yìí jẹ fún àwọn akẹkọọ Bíbélì , nítorí pé àwòrán tó dà bí ìlú náà gẹlẹ yìí lè jẹ kéèyàn lóye bí ìgbésí ayé ṣe rí ní ìlú Jerúsálẹmù lásìkò tí wọn ń kọ Bíbélì .  Nípa dídúró sórí pèpéle kan tó wà láàárín ilé olóbìírípo náà , àwọn olùṣèbẹwò lè rí bí ìgbèríko tó yí ìlú Jerúsálẹmù ká ṣe rí .  Bí wọn bá ṣe ń wo àwòrán fẹrẹgẹdẹ náà lọ yí ká , wọn á rí ìlú olókìkí náà ní kedere , àwọn ògiri gíga rẹ , tẹńpìlì ológo rẹ àtàwọn ààfin olówó iyebíye rẹ .  Bákan náà , wọn tún lè rí ìran fífanimọra kan tó ń ṣàfihàn àkókò tí Jésù lò gbẹyìn lórí ilẹ ayé .  Iṣẹ ọnà àgbàyanu yìí lè wú àwọn òǹwòran lórí débi pé wọn lè máa ronú pé ibi tí àwọn ń wò yẹn gan - an làwọn wà , bí ẹni pé wọn wà láàárín ọpọ èrò tó ń rìn lọ ní òpópónà ìlú Jerúsálẹmù .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ pé àwòrán fífanimọra tó ń fi ìlú Jerúsálẹmù hàn kedere yìí kì í ṣe ohun tí wọn ṣẹṣẹ yà o .  Ká sòótọ , Paul Philippoteaux , gbajúmọ ayàwòrán kan láti ìlú Paris , ló ṣiṣẹ lórí rẹ láti ọdún 1878 sí ọdún 1882 .  Àwọn ayàwòrán márùn - ún mìíràn  méjì láti orílẹ - èdè Amẹríkà , méjì láti ilẹ Faransé àti ọkan láti ilẹ Gẹẹsì  ló ràn án lọwọ láti ṣe iṣẹ ọnà kíkàmàmà yìí .  Àmọ o , Bruno Piglhein , ayàwòrán ọmọ ilẹ Jámánì kan , tó ti pinnu láti wá nǹkan ṣe sí bí àwọn èèyàn kò ṣe lóye bí ìgbésí ayé ojoojúmọ ṣe rí lásìkò tí wọn ń kọ Bíbélì , ni wọn sọ pé ó kọkọ dábàá yíya àwòrán náà .  Lẹyìn tí wọn parí iṣẹ ọnà náà ní ìlú Munich , lórílẹ - èdè Jámánì , wọn ṣe àfihàn rẹ fún gbogbo èèyàn láwọn olú ìlú ńláńlá tó wà nílẹ Yúróòpù .  Látọdún 1895 ni wọn ti gbé e kalẹ sí ibi tí gbogbo èèyàn ti lọ ń wò ó lórílẹ - èdè Kánádà .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 31   Gbogbo fọtò : Cyclorama de Jérusalem inc .  Àròkọ Rẹ Wú Wọn Lórí Gan - an  Nígbà tó kù díẹ kí Ginny , ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lórílẹ - èdè Amẹríkà , gboyè jáde ní ilé ẹkọ , àǹfààní àrà ọtọ kan ṣí sílẹ fún un láti sọrọ nípa ìsìn rẹ .  Ó sọ pé :  Olùkọ mi sọ fún gbogbo àwa ọmọ kíláàsì pé ká kọ àròkọ kan kó tó di pé a gboyè jáde .  Mo sọ fún un pé mo fẹ láti kọwé nípa ohun tí ojú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà rí ní àgọ ìṣẹniníṣẹẹ ìjọba Násì .   Olùkọ náà yọọda fún Ginny láti kọ àròkọ lórí kókó tí ó fúnra rẹ yàn náà .  Ginny sọ pé :  Àyà mi là gààrà nígbà tí wọn ní kí n mú àròkọ mi wá , kí n sì kà á níwájú àwọn akẹkọọ ẹlẹgbẹ mi .  Mi ò mọ ohun tí wọn lè sọ nípa àròkọ náà , mi ò sì mọ bóyá wọn á fi mí ṣe yẹyẹ .   Ohun tí Ginny fi bẹrẹ kíka àròkọ rẹ ni pé :  Ǹjẹ ẹ mọ àwọn tí àmì Ìràwọ Dáfídì wà lára aṣọ wọn ní àgọ ìṣẹniníṣẹẹ ìjọba Násì ?   Gbogbo wọn dáhùn pé ,  Àwọn Júù ni .   Lẹyìn náà ló bi wọn bóyá wọn mọ àwọn tí àmì onígun mẹta elésè àlùkò wà lára aṣọ wọn .  Kò sẹni tó dáhùn .  Ginny wá fèsì pé :  Mo sọ fún wọn pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni .   Ọrọ tí Ginny sọ wú olùkọ àtàwọn ọmọ kíláàsì rẹ lórí .  Ginny sọ pé :  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún wọn pé ì bá ti ṣeé ṣe fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láti gba òmìnira wọn nípa wíwulẹ fọwọ sí ìwé kan láti fi hàn pé wọn ti sẹ ìgbàgbọ wọn .  Lẹyìn ìgbà náà , àwọn ọmọ kíláàsì mi kan sọ fún mi pé tẹlẹtẹlẹ , ńṣe làwọn máa ń fi àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe yẹyẹ , àmọ , nígbàkigbà tí èyíkéyìí lára wọn bá tún wá sílé àwọn , àwọn á tẹtí sílẹ .   Ginny gba máàkì tó dára gan - an lórí àròkọ rẹ àti kíkà tó kà á .  Ó sọ pé :  Kì í ṣe pé mo gba máàkì tó dára nìkan ni , àmọ mo tún ní àǹfààní ńláǹlà láti sọrọ nípa ìgbàgbọ mi !    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 30   Ọpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni wọn sọ fún pé wọn lè gba òmìnira bí wọn bá fọwọ sí ìwé yìí láti fi hàn pé wọn ti sẹ ìgbàgbọ wọn   Credit Line   Nípasẹ ìyọǹda United States Holocaust Memorial Museum  Ìwé Tó Ń Gbógun Ti Ìwé Mìíràn  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ ÍTÁLÌ  KÍ NÌDÍ tí ọpọ èèyàn fi ní èrò tó lòdì nípa Bíbélì ?  Láwọn orílẹ - èdè kan , ìdáhùn sí ìbéèrè yìí lè jẹ nítorí ohun táwọn èèyàn kan lò láti wá nǹkan ṣe sí ọràn  àdámọ ,  ìyẹn ni ìwé Index of Forbidden Books .  Báwo ni ìyẹn ṣe lè rí bẹẹ ?  Nígbà tí ìwé títẹ bẹrẹ , àwọn aṣáájú Ṣọọṣì Kátólíìkì fi ìtara ọkàn gbà á .  Àwọn póòpù bíi mélòó kan tiẹ gbóṣùbà fún iṣẹ ìwé títẹ yìí , tí àwọn àlùfáà kan pè ní  iṣẹ àtọrunwá .   Àmọ o , kò pẹ kò jìnnà làwọn aláṣẹ ṣọọṣì wá rí i pé àwọn èèyàn ń lo ìwé títẹ láti fi tan àwọn èròǹgbà tó lòdì sí ìlànà ẹsìn Kátólíìkì kálẹ .  Nítorí náà , ní ìparí ọrúndún kẹẹẹdógún , wọn gbé àwọn òfin kalẹ ní ọpọ àwọn ṣọọṣì Kátólíìkì tó wà nílẹ Yúróòpù .  Wọn pàṣẹ pé àwọn èèyàn gbọdọ máa gba àṣẹ kí wọn tó tẹwé , nígbà tó sì di ọdún 1515 Àpérò Lateran Ẹlẹẹkarùn - ún gbé àwọn ìlànà kan jáde láti máa darí ìwé títẹ .  Àwọn tó bá tàpá sí òfin yìí lè di ẹni tí wọn lé kúrò ní ṣọọṣì .  Àmọ o , òfin náà kò dá ìpínkiri àwọn ìwé tí ṣọọṣì Kátólíìkì gbà pé ó lè ṣàkóbá fún ẹkọ ìsìn àti ìlànà ìwà rere dúró , pàápàá lẹyìn táwọn Atẹsìnṣe dé .  Nítorí náà , nígbà tó máa di ìparí ọrúndún kẹrìndínlógún , ohun tí àwọn aláṣẹ ṣọọṣì Kátólíìkì ń fẹ ni pé  kó má ṣe sí ìwé títẹ mọ fún ọpọ ọdún .   Láti ṣèkáwọ  omilẹgbẹ àwọn ìwékíwèé  yìí , gẹgẹ bí ọmọ ẹgbẹ Jesuit kan tó jẹ ará Ítálì ṣe pè é lọdún 1951 , àwọn aláṣẹ ṣọọṣì fẹ láti ní ìwé àkọsílẹ kan tó máa ṣètòlẹsẹẹsẹ àwọn ìwé tí wọn kà léèwọ fún gbogbo ọmọ ìjọ Kátólíìkì .  Lọdún 1542 , wọn dá Ìgbìmọ Tó Ń Gbógun Ti Àdámọ sílẹ ní ìlú Róòmù .  Ohun tí ìgbìmọ yìí kọkọ ṣe ni pé wọn gbé òfin kan jáde tó fòfin de títẹ ìwé tó bá jẹ mọ ọràn ẹsìn .  Nígbà tí aṣáájú tẹlẹrí fún ìgbìmọ tó ń gbógun ti àdámọ , ìyẹn Gian Pietro Carafa , di Póòpù Paul Kẹrin lọdún 1555 , ẹsẹkẹsẹ ló pàṣẹ pé kí ìgbìmọ kan ṣàkọsílẹ gbogbo ìwé tí wọn fòfin dè sínú ìwé kan .  Bí wọn ṣe tẹ ìwé Index of Forbidden Books àkọkọ tó wà fún àwọn ọmọ ìjọ Kátólíìkì ní tilé - toko jáde nìyẹn lọdún 1559 .  Irú Àwọn Ìwé Wo Ni Wọn Fòfin Dè ?   Apá  mẹta ọtọọtọ ni wọn pín ìwé Index náà sí .  Nínú apá àkọkọ , wọn to orúkọ gbogbo àwọn òǹkọwé tí wọn fòfin de ìwé wọn , láìka ohun yòówù kí ìwé náà dá lé lórí sí .  Nínú apá kejì , wọn to àkọlé gbogbo ìwé tí wọn fòfin dè lára ìwé àwọn òǹkọwé kan .  Nínú apá kẹta , wọn to ọgọọrọ àwọn ìwé tí kò ní orúkọ òǹkọwé , èyí tí wọn fòfin de .  Ìwé Index náà ní ẹgbẹrún kan ó lé mẹtàdínláàádọfà  1,107  òfin tí wọn ṣe láti tẹ iṣẹ àwọn òǹkọwé rì , kì í ṣe àwọn ìwé tó jẹ mọ ọràn ẹsìn nìkan , àmọ ó tún kan irú àwọn ìwé mìíràn pẹlú .  Àsomọ kan tó wà lẹyìn ìwé náà ṣètòlẹsẹẹsẹ àwọn ẹdà Bíbélì tí wọn kà léèwọ , ó sì jẹ kó ṣe kedere pé gbogbo ìtumọ Bíbélì tó wà lédè táwọn èèyàn lè kà ni òfin dè .  Gigliola Fragnito , olùkọ nípa ìtàn òde òní ní Yunifásítì Parma tó wà lórílẹ - èdè Ítálì , sọ pé bó tilẹ jẹ pé àwọn òfin kan ti wà fún àwọn ṣọọṣì àdúgbò tẹlẹ ,  àwọn òfin tí wọn ṣẹṣẹ ṣe tó kan gbogbo ẹlẹsìn Kátólíìkì yìí ni ṣọọṣì fi sọ ní gbangba - gbàǹgbà pé àwọn ka títẹ Bíbélì ní èdè ìbílẹ , kíkà á àti níní in lọwọ léèwọ .   Àtakò kékeré kọ làwọn òǹtàwé àtàwọn òǹṣèwé gbé dìde sí ìwé Index yìí , kódà ìjọba pàápàá kò gbẹyìn , nítorí pé wọn ń jàǹfààní látinú iṣẹ ìwé títẹ .  Nítorí èyí àtàwọn ìdí mìíràn , wọn ṣètò fún ṣíṣe ìwé Index mìíràn , èyí tí wọn tẹ jáde lọdún 1564 lẹyìn Àpérò Ìlú Trent .  Wọn dá ìgbìmọ kan sílẹ lákànṣe lọdún 1571 láti ṣiṣẹ lórí àtúnṣe ìwé náà , ìyẹn Ìgbìmọ Tó Ń Bójú Tó Ìwé Index .  Nígbà kan , ó tó ọnà mẹta ọtọọtọ tí wọn ń gbà pinnu irú àwọn ìwé tí wọn máa fòfin dè , ìyẹn ni Ìgbìmọ Ọfíìsì Mímọ , Ìgbìmọ Tó Ń Bójú Tó Ìwé Index àti alábòójútó ààfin ọlọwọ , tó jẹ ògbóǹkangí ẹlẹkọọ ìsìn tí póòpù yàn sípò .  Ẹrù iṣẹ tó bára dọgba àti àìsí ìfohùnṣọkan ní ti bóyá àwọn bíṣọọbù ni kí wọn fún lágbára sí i ni o tàbí àwọn tó ń gbógun ti àdámọ wà lára àwọn ohun tó mú kó pẹ kí wọn tó tẹ ìwé ìtòlẹsẹẹsẹ àwọn ìwé tí wọn fòfin dè ẹlẹẹkẹta jáde .  Ìgbìmọ Tó Ń Bójú Tó Ìwé Index ló ṣàkójọ ìwé náà , Póòpù Clement Kẹjọ ló sì fọwọ sí i ní March 1596 . Àmọ o , Ìgbìmọ Ọfíìsì Mímọ bẹgi dínà ìmújáde ìwé náà títí dìgbà tó wá di dandan pé kí wọn lò ó láti fòfin de kíka Bíbélì èyíkéyìí tí a túmọ sí àwọn èdè ìbílẹ .  Ìwé Index of Forbidden Books tó ṣẹṣẹ jáde yìí fìdí múlẹ gan - an , bó tilẹ jẹ pé látìgbàdégbà ni wọn ń ṣe àtúnṣe sí i jálẹ ọpọ ọrúndún .  Ọpọ àwọn ẹlẹsìn Pùròtẹsítáǹtì , tí wọn rí i pé ìwé àwọn wà lára àwọn ìwé tí a fòfin dè yìí , pe ìwé Index náà ní  ọnà tó dára jù lọ láti fi mọ àwọn ìwé tó pójú owó .   Àmọ o , nígbà yẹn náà , ọpọ lára èròǹgbà àwọn ẹlẹsìn Pùròtẹsítáǹtì ló fara jọ ti àwọn ẹlẹsìn Kátólíìkì tó bá di ọràn ṣíṣàyẹwò ìwé àti kíkà á léèwọ .  Ìwé Index yìí ṣàkóbá gidigidi fún àṣà ìbílẹ , nítorí pé láwọn orílẹ - èdè bí Ítálì ,  ó ṣèdíwọ fún ìdàgbàsókè  gẹgẹ bí òpìtàn Antonio Rotondò ṣe sọ .  Òpìtàn mìíràn tó ń jẹ Guido DallOlio sọ pé ìwé Index náà jẹ  ọkan lára àwọn ohun pàtàkì tó mú ìfàsẹyìn bá orílẹ - èdè Ítálì , ní ìfiwéra pẹlú ọpọ àwọn orílẹ - èdè mìíràn nílẹ Yúróòpù .   Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ pé àwọn ìwé kan là á já nítorí pé ibi àkànṣe kan ni wọn lọ kó wọn sí , ìyẹn ni ibì kan tó wà ní ọpọ àwọn ibi ìkówèésí ṣọọṣì , níbi tí wọn ń kó àwọn ìwé tí wọn fòfin dè pa mọ sí , tí wọn sì tì wọn pa mọbẹ gbọin - gbọin .  Àmọ o , ní kẹrẹkẹrẹ , òmìnira ọrọ sísọ táwọn èèyàn ní ní àkókò ọlàjú wá di ọkan lára àwọn ohun tó mú kí  ọnà bíburú jáì jù lọ láti fi gbógun ti òmìnira ìwé títẹ  di ohun ìgbàgbé .  Lọdún 1766 , òǹṣèwé ará ilẹ Ítálì kan kọwé pé :  Kíkà tí Ṣọọṣì Kátólíìkì ń ka ìwé léèwọ kọ ló ń pinnu bóyá ìwé kan dára tàbí kò dára .  Ọwọ àwọn aráàlú nìyẹn wà .   Bí ìwé Index ṣe di ohun tí kò fi bẹẹ lẹsẹ ńlẹ mọ nìyẹn , nígbà tó sì di ọdún 1917 wọn tú Ìgbìmọ Tó Ń Bójú Tó Ìwé Index ká .  Bẹrẹ látọdún 1966 , ìwé Index  kò ní agbára òfin ṣọọṣì láti gbógun ti àwọn ìwé mìíràn mọ .   Bíbélì ní Èdè Ìbílẹ  Ìtàn ìwé Index fi hàn pé nínú gbogbo àwọn ìwé tí àwọn aláṣẹ ṣọọṣì kà sí ìwékíwèé , ẹyọ kan wà ní pàtàkì tó ń kọ wọn lóminú , ìyẹn ni Bíbélì tó wà ní èdè tí tọmọdé tàgbà lè kà .  Ní ọrúndún kẹrìndínlógún ,  nǹkan bí ẹẹwàálénígba  210  ẹdà Bíbélì lódindi tàbí Májẹmú Tuntun ,  ló wà lára àwọn ìwé tí àwọn ìwé Index náà fòfin dè , gẹgẹ bí àlàyé ògbógi Jesús Martinez de Bujanda .  Ní ọrúndún kẹrìndínlógún , ẹni tó ń fi ìtara ọkàn ka Bíbélì làwọn èèyàn mọ àwọn ará Ítálì sí .  Síbẹ , nítorí bí ìwé Index náà ṣe ka Ìwé Mímọ lédè ìbílẹ léèwọ ní gbogbo ọnà , ó ṣàkóbá gidigidi fún àjọṣe orílẹ - èdè yìí pẹlú Ọrọ Ọlọrun .  Olùkọ Fragnito sọ pé :  Níwọn bí wọn ti ka Ìwé Mímọ léèwọ , tí wọn sì mú kí àwọn ará Ítálì máa wò ó gẹgẹ bí ìwé tó jẹ orísun àdámọ , ohun tó fà á nìyí tí àwọn èèyàn fi máa ń fi àṣìṣe kà á sí ìwé àwọn aládàámọ .   Ó fi kún ọrọ rẹ pé :  Ìwé katikísìmù ni ọnà ìgbàlà fún àwọn ọmọ ìjọ Kátólíìkì tó wà ní gúúsù Yúróòpù ,  àti pé  àwọn tí kò lóye ọràn ẹsìn jinlẹ làwọn àlùfáà fẹràn ju àwọn tó dàgbà dénú nípa tẹmí lọ .   Ìgbà tó di ọdún 1757 ni Póòpù Benedict Kẹrìnlá tó fàṣẹ sí kíka  àwọn Bíbélì tó wà lédè ìbílẹ , èyí tí Ọfíìsì Póòpù bá ti fọwọ sí .   Nípa báyìí , lẹyìn - ọ - rẹyìn , wọn wá lè ṣe ìtumọ Bíbélì mìíràn lédè Ítálì , èyí tí wọn gbé ka ẹdà ìtumọ Bíbélì Latin Vulgate .  Àní sẹ , àwọn ọmọ ìjọ Kátólíìkì tó jẹ ará Ítálì ní láti dúró títí di ọdún 1958 kí wọn tó ní odindi ìtumọ Bíbélì àkọkọ tí a gbé ka àwọn èdè ìpilẹṣẹ .  Olùkọ Fragnito sọ pé lónìí , àwọn tí kì í ṣe Kátólíìkì gan - an ni wọn ń fi aápọn  pín Ìwé Mímọ káàkiri .   Kò sí àní - àní pé , lára àwọn tí ọwọ wọn dí jù lọ nínú ìgbòkègbodò yìí làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , tí wọn ti pín ohun tó ju mílíọnù mẹrin ẹdà Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun lédè Ítálì .  Wọn ti tipa báyìí ta ìfẹ fún Ọrọ Ọlọrun jí lọkàn ẹgbàágbèje èèyàn .  O ò ṣe túbọ mọ ìwé aláìlẹgbẹ yìí dunjú ?   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26 , 27   Àwọn ojú ìwé kan látinú ìwé  Index of Forbidden Books    Credit Line   Su concessione del Ministero per i Beni e le Attività Culturali   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Bíbélì lédè Ítálì ti ọrúndún kẹrìndínlógún tí ṣọọṣì kà léèwọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Bíbélì ní  Ìtumọ Ayé Tuntun  ti ta ìfẹ fún Ọrọ Ọlọrun jí lọkàn ọpọlọpọ èèyàn  Ojú Ìwòye Bíbélì  Ǹjẹ Jíjẹ Ọlọrọ Ló Ń Fi Hàn Pé Èèyàn ní Ìbùkún Ọlọrun ?   Ìbùkún Jèhófà  èyíinì ni ohun tí ń sọni di ọlọrọ , kì í sì í fi ìrora kún un .   ÒWE 10 : 22 .  ṢÉ OHUN tí ẹsẹ Bíbélì tí a mẹnu kàn lókè yìí ń sọ ni pé jíjẹ ọlọrọ ló ń fi hàn pé àwọn ìránṣẹ Ọlọrun ní ìbùkún rẹ ?  Èrò àwọn kan nìyẹn o .  Ronú nípa ohun tí oníwàásù ṣọọṣì gba - Jésù kan nílẹ Ọsirélíà , tó tún jẹ òǹṣèwé sọ , ó ní :  Nínú ìwé  mi  , màá jẹ kẹ ẹ mọ ìdí tẹ ẹ fi nílò owó púpọ sí i , àti ọnà tẹ ẹ lè gbà ní owó púpọ sí i . . .  Bẹ ẹ bá lè yí èrò yín padà , tẹ ẹ sì ní èrò tó tọ nípa owó , mo gbà gbọ pé ẹ óò máa rìn nínú ojúure àti aásìkí Ọlọrun , owó ò sì ní wọn yín mọ láé .   Àmọ , ohun tí irú gbólóhùn báyìí ń fi hàn ni pé Ọlọrun kò fi ojúure hàn sí àwọn tálákà .  Ṣé lóòótọ ni ọrọ jẹ àmì pé ẹnì kan ní ìbùkún Ọlọrun ?  A Bù Kún Wọn fún Ìdí Pàtàkì Kan  Nínú àkọsílẹ Bíbélì , àwọn àpẹẹrẹ kan wà tó fi hàn bí Ọlọrun ṣe fi ọrọ bù kún àwọn ìránṣẹ rẹ olùṣòtítọ .  Bí àpẹẹrẹ , ọpá lásán ni Jákọbù mú dání nígbà tó máa kúrò nílé , àmọ nígbà tó ń padà bọ ní ogún ọdún lẹyìn náà , ó ti ní agbo àgùntàn , màlúù àti kẹtẹkẹtẹ tó pọ débi pé , wọn ṣeé pín sí ọnà méjì .  Bíbélì fi hàn pé ẹbùn Ọlọrun ni aásìkí Jákọbù jẹ . Àpẹẹrẹ mìíràn ni ti Jóòbù .  Ó pàdánù gbogbo ohun ìní rẹ , síbẹ Jèhófà bù kún un lẹyìn náà pẹlú  ẹgbẹrún mẹrìnlá àgùntàn àti ẹgbàáta ràkúnmí àti ẹgbẹrún àdìpọ méjì - méjì màlúù àti ẹgbẹrún abo kẹtẹkẹtẹ .   Jèhófà fún Sólómọnì Ọba ní ọrọ tó pọ débi pé òkìkí ọrọ rẹ ṣì ń kàn títí di òní olónìí .  1 Àwọn Ọba 3 : 13 .  Ní òdìkejì ẹwẹ , ọgọọrọ àkọsílẹ ń bẹ nínú Bíbélì nípa àwọn olùjọsìn Ọlọrun tí wọn jẹ olùṣòtítọ àti onígbọràn , ṣùgbọn tí wọn jẹ tálákà .  Dájúdájú , kì í ṣe pé Ọlọrun ń fi ipò òṣì jẹ àwọn kan níyà , nígbà tó ń fi aásìkí san àwọn kan lẹsan .  Nígbà náà , kí nìdí tí Ọlọrun ṣe fi ọrọ jíǹkí àwọn kan ?  Ìdáhùn sí ìbéèrè yìí yàtọ nínú ọràn ẹnì kọọkan .  Ọrọ tí Jákọbù ní ni Ọlọrun lò gẹgẹ bí ìpìlẹ fún kíkó orílẹ - èdè kan jọ ní ìmúrasílẹ fún dídé Irú Ọmọ tí a ṣèlérí náà .  Ọrọ rẹpẹtẹ tí Jóòbù wá ní lẹyìn àjálù tó dé bá a jẹ ká lóye ní kedere ẹni tó mú àjálù wá bá Jóòbù , èyí sì tipa bẹẹ ya orúkọ Jèhófà sí mímọ .  Ní ti Sólómọnì , ó lo púpọ lára ọrọ tí Ọlọrun fún un láti kọ tẹńpìlì ńlá ológo kan .  Kẹ ẹ sì máa wò ó o , Sólómọnì ọhún ni Jèhófà tún lò láti kọwé látinú ìrírí ara rẹ nípa ibi tí agbára ọrọ mọ .  Oníwàásù 2 : 3 - 11 ; 5 : 10 ; 7 : 12 .  Ọnà Tí Ọlọrun Ń Gbà Bù Kún Wa  Jésù kọ àwọn ọmọlẹyìn rẹ láti ní èrò tó tọ nípa owó nígbà tó sọ fún wọn pé kí wọn  dẹkun ṣíṣàníyàn  nípa ohun ìní .  Ó jẹ kó yé wọn pé kódà Sólómọnì pàápàá , pẹlú gbogbo ògo tó ní , ni a kò wọ láṣọ bíi ti àwọn òdòdó lílì pápá .  Síbẹ , Jésù sọ pé :  Wàyí o , bí Ọlọrun bá wọ ewéko pápá láṣọ báyìí , . . . òun kì yóò ha kúkú wọ yín láṣọ jù bẹẹ lọ , ẹyin tí ẹ ní ìgbàgbọ kíkéré ?   Jésù fi àwọn Kristẹni lọkàn balẹ pé bí àwọn ọmọlẹyìn òun bá wá Ìjọba náà àti òdodo Ọlọrun lákọọkọ , nígbà náà a óò fi oúnjẹ , aṣọ àti ibùgbé kún un fún wọn .  Báwo ni Ọlọrun ṣe ń mú ìlérí yìí ṣẹ ?  Bí àwọn Kristẹni bá fi ìmọràn Bíbélì sílò , èyí á fún wọn ní ìbùkún yanturu , pàápàá ìbùkún tẹmí .  Àmọ o , ó tún lè ṣe wọn láǹfààní láwọn ọnà mìíràn .  Bí àpẹẹrẹ , Ọrọ Ọlọrun pàṣẹ fún àwọn Kristẹni pé :  Kí ẹni tí ń jalè má jalè mọ , ṣùgbọn kàkà bẹẹ , kí ó máa ṣe iṣẹ àṣekára .   Ó tún sọ pé  ẹni tí ń fi ọwọ dẹngbẹrẹ ṣiṣẹ yóò jẹ aláìnílọwọ , ṣùgbọn ọwọ ẹni aláápọn ni yóò sọni di ọlọrọ .   Àwọn Kristẹni tó jẹ olóòótọ àti òṣìṣẹ kára , tó ń tẹ lé ìmọràn yìí , làwọn agbanisíṣẹ sábà máa ń gbà síṣẹ .  Ìbùkún sì lèyí jẹ .  Bíbélì tún kọ àwọn Kristẹni láti yẹra fún àwọn àṣàkaṣà , irú bíi tẹtẹ títa táwọn oníwọra fi ń ṣeré ìnàjú , sìgá mímu tó ń sọni di ẹlẹgbin , àti ìmutípara tí ń sọni di akúrẹtẹ .  Àwọn tó ń tẹ lé ìmọràn yìí ti rí i pé owó tí àwọn ń ná ti dín kù , ìlera àwọn sì ti dára sí i .  Ohun Tó Níye Lórí Ju Fàdákà Tàbí Wúrà Lọ  Síbẹsíbẹ , a ò lè gbára lé ọrọ gẹgẹ bí lájorí ohun kan ṣoṣo tó ń fi hàn pé èèyàn ní ìtẹwọgbà àti ìbùkún Ọlọrun .  Bí àpẹẹrẹ , Jésù ṣí ipò tẹmí àwọn Kristẹni kan ní ìlú Laodíkíà payá nígbà tó sọ fún wọn pé :  Ìwọ wí pé :  Ọlọrọ ni mí , mo sì ti kó ọrọ jọ , èmi kò sì nílò ohunkóhun rárá ,  ṣùgbọn o kò mọ pé akúùṣẹ ni ọ àti ẹni ìkáàánú fún àti òtòṣì àti afọjú àti ẹni ìhòòhò .   Ní ìyàtọ pátápátá síyẹn , Jésù sọ fún àwọn Kristẹni tí wọn jẹ tálákà àmọ tí wọn dúró sán - ún nípa tẹmí ní ìlú Símínà pé :  Mo mọ ìpọnjú àti ipò òṣì rẹ  ṣùgbọn ọlọrọ ni ọ .   Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé nítorí ìṣòtítọ àwọn Kristẹni wọnyí ni àwọn tó ń ṣe inúnibíni sí wọn fi mú kí ipò ìṣúnná owó le koko fún wọn , síbẹ wọn ní ọrọ tó níye lórí gan - an ju fàdákà tàbí wúrà lọ .  Òwe 22 : 1 ; Hébérù 10 : 34 .  Jèhófà Ọlọrun máa ń bù kún ìsapá àwọn tó bá ń tiraka láti ṣe ìfẹ rẹ .  Ó ń fún wọn lókun , ó sì tún ń pèsè àwọn ohun tí wọn nílò láti fara da àdánwò , láti pèsè àwọn ohun kòṣeémánìí fún àwọn ìdílé wọn , àti láti wá Ìjọba rẹ lákọọkọ .  Nítorí náà , dípò kí àwọn Kristẹni tòótọ máa wo ọrọ gẹgẹ bí lájorí ohun tó ń fi hàn pé èèyàn ní ìbùkún Ọlọrun , ńṣe ni wọn ń làkàkà láti jẹ  ọlọrọ nínú àwọn iṣẹ àtàtà .   Nípa jíjẹ kí àjọṣe wọn pẹlú Ẹlẹdàá dán mọrán , àwọn Kristẹni ń fi  àìséwu to ìṣúra ìpìlẹ tí ó dára lọpọlọpọ jọ fún ara wọn de ẹyìn ọla .   1 Tímótì 6 : 17 - 19 ; Máàkù 12 : 42 - 44 .  Ọnà 6 Tí O Lè Gbà Dáàbò Bo Ìlera Rẹ  Ìṣòro Tó Ń Kojú Àwọn Èèyàn Láwọn Ilẹ Tó Ṣẹṣẹ Ń Gòkè Àgbà  ỌPỌ èèyàn lóde òní ní láti sapá gidigidi láti jẹ onímọọtótó , pàápàá láwọn orílẹ - èdè tí omi tó dára ti ṣọwọn , tí ètò ìmọtótó kò sì rí bó ṣe yẹ kó rí .  Àmọ o , ọràn ìmọtótó tó bẹẹ ó jù bẹẹ lọ .  Àwọn ògbógi fojú bù ú pé àwọn kòkòrò àrùn tó ń wọ ẹnu àwọn ọmọ kékeré nígbà tí wọn bá fi ọwọ ìdọtí kan ẹnu tàbí tí wọn jẹ oúnjẹ ẹlẹgbin tàbí mu omi ẹlẹgbin ló ń fa èyí tó pọ jù nínú gbogbo àìsàn tó ń ṣe wọn àti ikú tó ń pa wọn .  Ó ṣeé ṣe láti dènà ọpọ àìsàn , pàápàá ìgbẹ gbuuru , nípa fífi àwọn àbá tó wà nísàlẹ wọnyí sílò , tí a tò lẹsẹẹsẹ sínú ìwé Facts for Life , èyí tí Àjọ Tí Ń Bójú Tó Àkànlò Owó Tí Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè Ṣètò fún Àwọn Ọmọdé tẹ jáde .  1 Máa da ìgbọnsẹ nù tàbí kó o máa bò ó mọlẹ  Ọpọ kòkòrò àrùn ló máa ń wà nínú ìgbọnsẹ .  Bí àwọn kòkòrò tó ń fi àrùn ṣeni bá dé inú omi mímu tàbí oúnjẹ , tàbí tí wọn kan ọwọ wa , ohun èlò tá a fi ń se oúnjẹ , orí ibi tá a ti ń gbọúnjẹ tàbí tá a ti ń bù ú , wọn lè kàn wá lẹnu kí a sì gbé wọn mì , èyí á sì yọrí sí àìsàn .  Ọnà tó dára jù lọ láti dènà ìtànkálẹ irú àwọn kòkòrò àrùn bẹẹ ni nípa dída gbogbo ìgbọnsẹ nù .  Inú ilé ìgbọnsẹ tàbí ṣáláńgá ló yẹ ká máa ṣe ìgbọnsẹ sí .  Máa rí i dájú pé kò sí ìgbẹ ẹranko kankan nítòsí ilé , lẹgbẹẹ ọnà tàbí níbi tí àwọn ọmọdé ti ń ṣeré .  Níbi tí kò bá ti sí ilé ìgbọnsẹ tàbí ṣáláńgá , máa bo ìgbọnsẹ mọlẹ lẹsẹkẹsẹ .  Rántí pé gbogbo ìgbọnsẹ ló ní àwọn kòkòrò tó lè kó àrùn ranni , kódà ìgbọnsẹ àwọn ọmọ ọwọ pàápàá .  Ó yẹ ká máa da ìgbọnsẹ àwọn ọmọ ọwọ pẹlú sínú ṣáláńgá tàbí ká bò ó mọlẹ .  Máa fọ ilé ìgbọnsẹ àti ṣáláńgá déédéé .  Máa fi nǹkan bo ṣáláńgá , kó o sì máa fi omi ṣan ìgbọnsẹ lọ nínú ilé ìgbọnsẹ ìgbàlódé .  2 Máa fọ ọwọ rẹ  Ó yẹ kó o máa fọ ọwọ rẹ déédéé .  Fífi ọṣẹ àti omi tàbí eérú àti omi fọwọ máa ń fọ àwọn kòkòrò àrùn kúrò lọwọ ẹni .  Fífi omi ṣan ọwọ nìkan kò tó o , ó tún pọn dandan láti fi ọṣẹ tàbí eérú pa ọwọ kó o tó fi omi sí i .  Ó ṣe pàtàkì gan - an pé kó o máa fọ ọwọ rẹ lẹyìn tó o bá ṣe ìgbọnsẹ tán àti lẹyìn tó o bá ṣàndí fún ọmọ ọwọ tàbí ọmọ kékeré kan tó ṣẹṣẹ yàgbẹ tán .  Bákan náà , máa fọ ọwọ rẹ lẹyìn tó o bá ti fọwọ kan ẹranko , ṣáájú kó o tó fọwọ kan oúnjẹ àti ṣáájú kó o tó fún àwọn ọmọdé lóúnjẹ .  Ọwọ fífọ kò ní jẹ kí àwọn aràn tó ń kó àrùn ranni wọnú ara .  Àwọn aràn wọnyí kéré débi pé èèyàn ò lè fi ojú ìyójú rí wọn àyàfi kéèyàn lo awò tó ń sọ nǹkan di ńlá .  Inú ìgbọnsẹ àti ìtọ ni wọn ń gbé , bẹẹ ni wọn tún máa ń wà nínú omi tó dá rogún àti nínú erùpẹ , nínú ẹran tútù tàbí ẹran téèyàn ò sè jinná .  Ọnà pàtàkì kan téèyàn lè fi dènà àwọn aràn kó má bàa wọnú ara ni nípa fífọ ọwọ ẹni .  Síwájú sí i , bó o bá ń wọ bàtà nígbà tó o bá wà nítòsí ṣáláńgá , èyí kò ní jẹ kí àwọn aràn tó ṣeé ṣe kó wà níbẹ gba inú àtẹlẹsẹ rẹ wọ ara rẹ .  Àwọn ọmọdé sábà máa ń fi ọwọ kan ẹnu , nípa bẹẹ máa fọ ọwọ wọn déédéé , pàápàá lẹyìn tí wọn bá ṣe ìgbọnsẹ tán àti ṣáájú kí wọn tó jẹun .  Kọ wọn láti máa fọ ọwọ wọn , kí wọn má sì máa ṣeré nítòsí ṣáláńgá , ilé ìgbọnsẹ tàbí ibikíbi táwọn èèyàn bá ti ń ṣe ìgbọnsẹ .  3 Máa fọ ojú rẹ lójoojúmọ  Kí kòkòrò àrùn má bàa wọnú ẹyinjú rẹ , máa fi ọṣẹ àti omi fọ ojú rẹ lójoojúmọ .  Ó tún yẹ ká máa fọ ojú àwọn ọmọdé pẹlú .  Àwọn eṣinṣin tó ń gbé kòkòrò àrùn kiri máa ń bà sí ojú tó bá dọtí .  Àwọn kòkòrò àrùn wọnyí lè fa àrùn ojú , kódà wọn lè fa ìfọjú pàápàá .  Máa yẹ ojú àwọn ọmọ rẹ wò déédéé .  Ojú tó bá wà ní ipò tó dára máa ń dán gbinrin , kì í gbẹ fúrúfúrú .  Bí ojú ọmọ rẹ bá gbẹ fúrúfúrú , tó pọn , tó wú , tàbí tó ń ṣepin , ó yẹ kó o gbé e lọ fún àyẹwò lọdọ òṣìṣẹ ìlera kan tàbí dókítà .  4 Omi tó mọ nìkan ni kó o máa lò  Àwọn ìdílé tó bá ń lo omi tó mọ , tí wọn kò sì jẹ kí kòkòrò àrùn ráyè wọnú omi wọn kì í fi bẹẹ ṣàìsàn .  Bó o bá fẹ máa lo omi tó mọ , máa pọn omi láti ẹnu ẹrọ tó dáa , kì í ṣe látinú páìpù ẹrọ tó ti bẹ .  O tún lè rí omi tó mọ nínú kànga tàbí ìsun omi tí kò lẹgbin .  Omi téèyàn bá pọn nínú adágún , odò , àgbá omi tàbí kànga tí kò ní ìdérí kì í fi bẹẹ mọ , àmọ ó ṣeé mu béèyàn bá sè é .  Ó yẹ ká máa fi nǹkan bo kànga .  Ó yẹ ká máa fọ àwọn korobá , okùn ìfami àtàwọn ohun tí à ń pọnmi sí déédéé , ká sì máa gbé wọn sí ibi tó mọ tónítóní , kì í ṣe sí ilẹẹlẹ .  A kò gbọdọ fàyè gba àwọn ẹranko nítòsí ibi tí omi mímu wà àti níbi tí àwọn aráalé ń lò sí .  Má ṣe máa lo àwọn oògùn apakòkòrò àrùn tàbí kẹmíkà nítòsí ibi tí omi lílò wà .  Nínú ilé , ó yẹ ká jẹ kí omi mímu wà nínú ohun ìpọnmisí tó mọ tónítóní , tí a sì fi nǹkan bò .  Ohun tó dára jù ni pé ká máa lo ohun ìpọnmisí tí wọn ṣe ẹnu ẹrọ sí .  Bí wọn ò bá ṣe ẹnu ẹrọ sí i , ìkéèmù tàbí kọọpù tó mọ ló yẹ ká máa fi bu omi látinú ohun ìpọnmisí náà .  A kò gbọdọ gba ẹnikẹni láyè láti ki ọwọ ìdọtí bọnú omi náà .  5 Má ṣe jẹ kí àwọn kòkòrò àrùn wọnú oúnjẹ rẹ  Bó o bá se oúnjẹ jinná dáadáa , á ṣeé ṣe fún ọ láti pa àwọn kòkòrò àrùn .  Ó yẹ ká máa se oúnjẹ jinná dáadáa , pàápàá ẹran màlúù tàbí ẹran adìyẹ .  Àwọn kòkòrò àrùn kì í pẹ di púpọ nínú oúnjẹ lílọwọọrọ .  Nítorí náà , ó yẹ ká máa tètè jẹ oúnjẹ lẹyìn tá a bá ti sè é tán .  Bó bá pọn dandan pé kó o tọjú oúnjẹ fún ohun tó ju wákàtí méjì lọ , rí i pé o gbé e sí ibi tó gbóná tàbí ibi tó tutù .  Bákan náà , bó bá pọn dandan pé kó o tọjú oúnjẹ sísè di ìgbà mìíràn kó o tó jẹ ẹ , rí i pé o bò ó .  Èyí kò ní jẹ kí eṣinṣin àtàwọn kòkòrò mìíràn ráyè wọnú rẹ .  Ṣáájú kó o tó jẹ oúnjẹ náà , tún un gbé kaná .  Wàrà ìyá ni wàrà tó dára jù lọ fún àwọn ọmọ ọwọ àtàwọn ọmọ kékeré .  Wàrà ẹranko tí wọn rọra sè tàbí tí wọn ti sè dáadáa dára ju wàrà tí wọn kò sè lọ .  Má ṣe máa fi fídà fún ọmọ rẹ lóúnjẹ , àyàfi bó o bá ń kọkọ fi omi gbígbóná fọ ọ kó o tó lò ó .  Àwọn kòkòrò àrùn tó ń fa ìgbẹ gbuuru sábà máa ń fara pa mọ sẹnu fídà .  Fífún ọmọ lọmú tàbí lílo kọọpù tó mọ tónítóní dára ju lílo fídà lọ .  Máa fi omi tó mọ fọ èso àti ewébẹ .  Èyí ṣe pàtàkì gidigidi bó bá jẹ pé a ò sè é ká tó fún àwọn ọmọ ọwọ àtàwọn ọmọ kékeré jẹ .  6 Máa da gbogbo pàǹtírí inú ilé nù  Àwọn eṣinṣin , aáyán , lárìnká àti èkúté máa ń gbé kòkòrò àrùn kiri .  Inú pàǹtírí làwọn ìṣẹdá wọnyí máa ń wà .  Bí kò bá sí ètò ìkódọtí níbi tó ò ń gbé , máa da gbogbo pàǹtírí inú ilé sínú kòtò kan níbi tó o lè máa rì í mọ tàbí kó o máa sun ún lójoojúmọ .  Máa rí i pé ilé rẹ wà ní mímọ tónítóní , má sì ṣe jẹ kí pàǹtírí àti omi ẹlẹgbin máa wà níbẹ .  Bó o bá ń ṣàmúlò àwọn àbá wọnyí déédéé , wàá rí i láìpẹ pé wọn á mọ ọ lára .  Wọn kò ṣòro láti mú lò , bẹẹ ni wọn kò náni lówó rẹpẹtẹ , àmọ wọn á dáàbò bo ìlera ìwọ àti ìdílé rẹ .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Níbi tí kò bá ti sí ṣáláńgá tàbí ilé ìgbọnsẹ ìgbàlódé , máa bo ìgbọnsẹ mọlẹ lẹsẹkẹsẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Máa fọ ọwọ rẹ déédéé   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14 , 15   Àwọn ìdílé tó bá ń lo omi tó mọ , tí wọn kò sì jẹ kí kòkòrò àrùn ráyè wọnú rẹ kì í fi bẹẹ ṣàìsàn   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Máa fi ọṣẹ àti omi fọ ojú rẹ lójoojúmọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Bó bá pọn dandan pé kó o tọjú oúnjẹ sísè di ìgbà mìíràn kó o tó jẹ ẹ , rí i pé o bò ó   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Máa sun àwọn pàǹtírí tàbí kó o máa rì wọn mọlẹ lójoojúmọ  Piñata  Àṣà Àtayébáyé  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ MẸSÍKÒ  ÀWỌN ọmọdé àdúgbò ń ṣe àjọyọ .  À ń gbọ tí wọn ń fi ìyọṣẹṣẹ kígbe pé :  Là á mọ ọn !  Là á mọ ọn !  Là á mọ ọn !    Nígbà tá a yọjú wo àgbàlá , a rí ère kẹtẹkẹtẹ kan tí wọn fi bébà tí wọn ti rẹ sómi àti àtè ṣe , wọn kùn ún ní àwọ oríṣiríṣi , wọn sì so ó rọ sáàárín igi méjì .  Ọmọ kan tí wọn fi aṣọ bò lójú ń la igi kan mọ kẹtẹkẹtẹ náà , ó sì ń gbìyànjú láti fọ ọ .  Àwọn àlejò ń hó yèè bí wọn ti ń ṣe kóríyá fún un .  Níkẹyìn , ère kẹtẹkẹtẹ náà fọ , àwọn midinmíìdìn , èso àtàwọn ohun ìṣeré tó wà nínú rẹ sì tú dà sílẹ .  Àwọn ọmọdé náà ń rẹrìn - ín kèékèé , gbogbo àwọn tó wà níbẹ sì ń ṣe kìtìkìtì láti ṣa àwọn ohun tó dà sílẹ náà .  Bẹẹ ni inú wọn ń dùn ṣìnkìn .  Wọn sọ fún wa pé orúkọ tí wọn ń pe kẹtẹkẹtẹ náà ni piñata , àti pé fífọ piñata níbi àjọyọ jẹ àṣà àtayébáyé lórílẹ - èdè Mẹsíkò àtàwọn orílẹ - èdè Látìn Amẹríkà mìíràn .  A bẹrẹ sí ṣe kàyéfì nípa ìdí tí piñata fi gbajúmọ tó bẹẹ .  Ibo ló ti bẹrẹ ?  Ǹjẹ fífọ piñata ní ìtumọ pàtàkì èyíkéyìí ?  A pinnu láti tú iṣu ọràn náà dé ìsàlẹ ìkòkò .  Bí Piñata Ṣe Bẹrẹ  Èrò kan tó wọpọ ni pé ó ṣeé ṣe kó jẹ pé àwọn èèyàn ilẹ Ṣáínà ló kọkọ lo ohun kan bíi piñata gẹgẹ bí apá kan ayẹyẹ Ọdún Titun wọn , èyí tó tún ń sàmì sí ìbẹrẹ ìgbà ìrúwé .  Wọn máa ń ṣe àwọn ère màlúù àti ẹfọn , wọn á wá lẹ bébà aláwọ mèremère mọ wọn lára , wọn á sì kó oríṣi kóró irúgbìn márùn - ún ọtọọtọ kún inú wọn .  Àwọn igi tẹẹrẹ tí wọn kùn ni wọn máa ń lò láti fi fọ àwọn ère náà .  Wọn á sun bébà aláwọ mèremère tí wọn fi ṣe ère náà lọṣọọ , wọn á sì kó eérú náà pa mọ gẹgẹ bí oògùn oríire fún ọdún tó ń bọ .  Èrò àwọn kan ni pé ní ọrúndún kẹtàlá , Marco Polo , arìnrìn - àjò kan tó jẹ ará ìlú Venice nílẹ Ítálì , ló mú àṣà yìí wá láti ilẹ Ṣáínà sí orílẹ - èdè Ítálì .  Ibẹ ni àṣà náà ti gba orúkọ tí wọn ń pè é báyìí , ìyẹn látinú ọrọ ilẹ Ítálì náà pignatta , tó túmọ sí ìkòkò ẹlẹgẹ ; wọn á sì kó onírúurú ohun ọṣọ tàbí midinmíìdìn sínú piñata náà dípò kóró irúgbìn .  Lẹyìn náà ni àṣà yìí tàn kálẹ lọ sí orílẹ - èdè Sípéènì .  Fífọ piñata wá di àṣà ní gbogbo Sunday àkọkọ nígbà Lẹǹtì .   Ó dà bíi pé ìbẹrẹ ọrúndún kẹrìndínlógún làwọn míṣọnnárì ará Sípéènì mú àṣà yìí wá sí ilẹ Mẹsíkò .  Àmọ o , àfàìmọ ni ẹnu ò ní ya àwọn míṣọnnárì ará Sípéènì náà  gẹgẹ bí ẹnu ṣe ya àwa náà  láti rí i pé àwọn ọmọ ìbílẹ Mẹsíkò ti ní irú àṣà yìí tẹlẹ .  Àwọn ẹyà Aztec máa ń ṣàjọyọ ọjọ ìbí Huitzilopochtli , ìyẹn ọlọrun oòrùn àti ogun , nípa gbígbé ìkòkò amọ kan sórí òpó kan nínú tẹńpìlì rẹ ní ìparí ọdún .  Wọn á fi àwọn ìyẹ ẹyẹ tó ní onírúurú àwọ ṣe ìkòkò náà lọṣọọ , wọn á sì kó àwọn ohun ọṣọ kéékèèké kúnnú rẹ .  Wọn á wá la igi mọ ọn , wọn á sì fi àwọn ìṣúra tó bá dà sílẹ látinú rẹ rúbọ sí ère ọlọrun wọn .  Àwọn ẹyà Maya náà máa ń ṣe eré kan nínú èyí tí àwọn tí wọn fi aṣọ bò lójú ti máa ń la igi mọ ìkòkò amọ kan tí wọn so rọ .  Ọgbọn kan tí àwọn míṣọnnárì ará Sípéènì náà máa ń dá láti yí àwọn ẹyà Íńdíà náà lọkàn padà ni lílo piñata .  Wọn máa ń kọ wọn pé ọkan lára ohun tí piñata náà dúró fún ni bí àwọn Kristẹni ṣe ń jìjàkadì láti borí Èṣù àti ẹṣẹ .  Ohun tí wọn fi ń ṣe piñata láyé àtijọ ni ìkòkò amọ tí wọn lẹ bébà aláwọ mèremère mọ lára , èyí tí wọn máa ń ṣe ní ìrísí ìràwọ onígun méje , tí wọn sì máa ń ṣe wajawaja sí àwọn igun rẹ méjèèje yíká .  Wọn ní àwọn igun méje wọnyí dúró fún àwọn ẹṣẹ méje tó lè yọrí sí ikú , ìyẹn ni ìwọra , àjẹkì , ìmẹlẹ , ìgbéraga , ìlara , ìrunú àti ìfẹkúfẹẹ .  Líla tí ẹni tó da nǹkan bojú máa ń la igi mọ piñata túmọ sí bí ìgbàgbọ gbà - láìjanpata àti ìpinnu lílágbára ṣe ń borí àdánwò tàbí ibi .  Àwọn ohun tó wà nínú piñata náà ni èrè téèyàn á gbà .  Àṣà Piñata Lóde Òní  Nígbà tó yá , piñata wá di apá kan ayẹyẹ posadas  tí wọn máa ń ṣe nígbà Kérésìmesì , wọn sì ń ṣe é títí di òní olónìí .   Wọn máa ń lo piñata onírìísí ìràwọ láti ṣàpẹẹrẹ ìràwọ tó darí àwọn awòràwọ lọ sí Bẹtílẹhẹmù .   Bákan náà , wọn ò lè ṣe kí wọn máà fọ piñata níbi ayẹyẹ ọjọ ìbí .  Àní , àṣà piñata ti fìdí múlẹ nílẹ Mẹsíkò débi pé wọn máa ń kó ère rẹ lọ sí àwọn orílẹ - èdè mìíràn .  A ṣàkíyèsí pé ọpọ èèyàn ilẹ Mẹsíkò kò wo piñata bí apá kan ìjọsìn mọ , ohun ṣeréṣeré lásán sì ni ọpọ kà á sí .  Ká sọ tòótọ , wọn máa ń fọ piñata níbi ọpọ ayẹyẹ nílẹ Mẹsíkò , kì í ṣe nígbà ayẹyẹ posadas tàbí nígbà ọjọ ìbí nìkan .  Oríṣiríṣi piñata lèèyàn sì lè rí rà yàtọ sí bí wọn ṣe ń ṣe é bí ìràwọ nígbà àtijọ .  Wọn lè ṣe é kó rí bí ẹranko , òdòdó tàbí ọmọlangidi .  Bí àwọn Kristẹni bá ń wò ó bóyá kí àwọn lọwọ nínú àṣà piñata níbi àpèjẹ kan , ó yẹ kí wọn ronú nípa bí èyí kò ṣe ní kó ìdààmú bá ẹrí ọkàn àwọn ẹlòmíràn .  Kì í ṣe ohun tí àṣà yìí túmọ sí ní ọgọrọọrún ọdún sẹyìn ló ṣe pàtàkì jù àmọ ojú táwọn èèyàn fi ń wò ó lóde òní ní àgbègbè rẹ .  Láìsí àní - àní , èrò tí àwọn èèyàn ní nípa rẹ lè yàtọ láti àgbègbè kan sí òmíràn .  Nípa báyìí , ó bọgbọn mu láti ṣọra fún sísọ irú àwọn ọràn bẹẹ di nǹkan ńlá .  Bíbélì sọ pé :  Kí olúkúlùkù má ṣe máa wá àǹfààní ti ara rẹ , bí kò ṣe ti ẹnì kejì .   1 Kọríńtì 10 : 24 .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Nínú àwọn ìsìn kan , irú bí ẹsìn Kátólíìkì , Lẹǹtì ni ogójì ọjọ ìjẹwọ ẹṣẹ , ohun tó sì máa ń tẹ lé e ni ayẹyẹ Ọsẹ Mímọ nígbà Ọdún Àjíǹde .  Nílẹ Mẹsíkò , ayẹyẹ posadas jẹ ayẹyẹ ọlọjọ mẹsàn - án kan tí wọn máa ń ṣe ṣáájú Kérésìmesì , láti fi ṣàṣefihàn bí Jósẹfù àti Màríà ṣe ń wá posada tàbí ibùwọ .  Wọn máa ń fọ piñata láti fi ṣe àṣekágbá ayẹyẹ ọjọ kọọkan ní gbogbo alẹ ọjọ mẹsàn - án náà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Bó o bá ń wò ó bóyá kó o lo lọwọ nínú àṣà  piñata  níbi àpèjẹ kan , ó yẹ kó o ronú nípa bí èyí kò ṣe ní kó ìdààmú bá ẹrí ọkàn àwọn ẹlòmíràn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Onírúurú ọnà ni wọn ń gbà ṣe  piñata ,  ó sì máa ń tóbi ju ara wọn lọ   Máa Ṣe Rere    Mo fẹ kẹ ẹ mọ pé àwọn èèyàn tí ìrísí Ìlú wa jẹ lógún tí wọn sì ń fẹ kí àwọn arìnrìn - àjò tó ń gba ibẹ kọjá máa fi ojú tó dáa wò ó , kò ṣàì kíyè sí ìsapá àti iṣẹ aláápọn yín .  Ẹka iléeṣẹ yín fẹrí hàn pé ẹ fojú pàtàkì wo àyíká yín àti Ìlú wa yìí .   Olórí ìlú Halton Hills , níbi tí ẹka iléeṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà wà lórílẹ - èdè Kánádà , ló sọ ọrọ ìgbóríyìn yìí .  Lẹyìn ìyẹn ló wá gbé àmì ẹyẹ kan fún ẹka iléeṣẹ náà , láti  fi ìmọrírì hàn fún ìsapá àti àníyàn àtọkànwá  wọn  láti mú kí ìgbésí ayé túbọ sunwọn sí i fún gbogbo olùgbé ìlú Halton Hills .   Irú ọrọ oríyìn bẹẹ látẹnu àwọn aláṣẹ jẹrìí sí bí ọrọ Róòmù 13 : 3 ṣe jẹ òtítọ tó , ìyẹn ni pé :  Máa ṣe rere , ìwọ yóò sì gba ìyìn láti ọdọ rẹ .   Àmọ o , láìsí àní - àní , ẹni tí gbogbo ìyìn àti ọlá yẹ fún ni Jèhófà , Ọba Aláṣẹ ayé òun ọrun .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Ǹjẹ Ó Yẹ Kí N Fín Ara ?   Ohun táwọn kan ń fín sára ti lọ wà jù .  Wọn máa ń lẹwà gan - an ni .   Jalene .    Kí n tó lọ fín ara nígbà àkọkọ , ọdún méjì gbáko ni mo fi ń ronú ṣáá nípa rẹ .   Michelle .  Ó FẸRẸẸ jẹ pé kò sí ibi tá ò ti lè rí àṣà ara fínfín .  Àwọn gbajúmọ olórin rọọkì , àwọn àgbà ọjẹ nínú eré ìdárayá , àwọn afìmúra polówó àtàwọn gbajúgbajà òṣèré máa ń fi yangàn .  Ọpọ àwọn ọdọlangba náà ti bẹrẹ sí káṣà wọn , nípa fífi ohun tí wọn fín sí èjìká , ọwọ , ìbàdí àti kókósẹ wọn ṣakọ .  Andrew sọ pé :  Ohun téèyàn bá fín sára máa ń lẹwà gan - an .  Àmọ , ọwọ kálukú ló wà bóyá kí òun fín ara tàbí kí òun máà fín ara .   Ìwé gbédègbẹyọ World Book Encyclopedia sọ pé :  Ara fínfín ni àṣà kéèyàn máa fín àmì tó máa wà títí lọ gbére sára .  Bí wọn ṣe ń ṣe é ni pé wọn á lo igi tàbí egungun tàbí abẹrẹ ẹlẹnu ṣóńṣó tí wọn ti kì bọ inú àwọn èròjà aláwọ oríṣiríṣi láti máa fi dá ihò tó - tò - tó sí awọ ara .   Bó tilẹ jẹ pé kò rọrùn láti mọ iye àwọn tó fín ara nílẹ Amẹríkà , ìwé ìròyìn kan sọ pé ìdá kan nínú mẹrin gbogbo àwọn ọmọ ọlọdún mẹẹẹdógún sí mẹẹẹdọgbọn ló fín ara .  Sandy sọ pé :  Àṣà tó wà lòde báyìí nìyẹn o .   Kí nìdí tí àwọn ọdọ kan fi nífẹẹ sí ara fínfín ?  Kí Nìdí Tó Fi Gbajúmọ Tó Bẹẹ ?  Lójú àwọn kan , ara fínfín jẹ ọnà kan láti jẹ káwọn èèyàn mọ pé wọn ń fẹ ọmọge kan tàbí ọdọkùnrin kan ní pàtó .  Michelle sọ pé :  Ẹgbọn mi fín orúkọ ọmọbìnrin tó ń bá ròde sí kókósẹ rẹ .   Ìṣòro wo ló jẹ yọ nídìí ara fínfín náà ?  Michelle dáhùn pé :  Ó mà ti já a sílẹ báyìí o .   Ìwé ìròyìn Teen sọ pé ,  àwọn dókítà fojú bù ú pé ó lé ní ìdá mẹta nínú mẹwàá gbogbo iṣẹ mímú ara fínfín kúrò tí wọn ń ṣe tó jẹ pé àwọn ọdọbìnrin tí wọn fẹ láti mú orúkọ ọmọkùnrin tí wọn ń fẹ tẹlẹ kúrò lára ni àwọn ń ṣe é fún .  Àwọn ọdọ kan ka ara fínfín sí iṣẹ ọnà .  Àwọn mìíràn máa ń wò ó gẹgẹ bí ohun tó ń fi hàn pé àwọn lè ṣe ohun tó bá wù àwọn .  Josie sọ pé :  Bó bá ṣe wù mí ni mo ṣe lè lo ìgbésí ayé mi .   Ó tún fi kún ọrọ rẹ pé ara fínfín ni  ìpinnu tó ṣe pàtàkì jù lọ tí mo tíì ṣe nínú ìgbésí ayé mi .   Ara fínfín máa ń fún àwọn ọdọ kan láǹfààní láti dán ohun tuntun wò , ìyẹn ni pé wọn á máa ronú pé àwọn lè ṣe ohun tó bá wù àwọn sí ara àwọn .  Ó tún lè jẹ àmì tó ń fi hàn pé ẹnì kan jẹ ẹlẹmìí ọtẹ tàbí pé ìgbésí ayé tó ń gbé kò bá ti àwùjọ mu .  Ìdí nìyí tí àwọn ara fínfín kan fi máa ń ní ọrọ rírùn , àwòránkáwòrán tàbí ọrọ tí ń ru ìwà pálapàla sókè .  Àmọ o , ohun tó ń sún ọpọ ọdọ dédìí àṣà yìí kò ṣẹyìn fífẹ láti tẹ lé àṣà tó wà lóde .  Ṣùgbọn , ṣé bí o ṣe dà bíi pé gbogbo èèyàn ló ń fín ara wá túmọ sí pé ìwọ náà gbọdọ fín ara ?  Ara Fínfín  Iṣẹ Ọnà Àtayébáyé  Ara fínfín kì í ṣe àṣà tuntun o .  Àwọn olùṣèwádìí ti rí àwọn òkú tí wọn kùn lọṣẹ nílẹ Íjíbítì àti ilẹ Líbíà tí wọn fín ara fún , ó sì ṣeé ṣe kó jẹ pé wọn ti gbé ayé ní ọgọrọọrún ọdún ṣáájú kí Kristi tó wá sáyé .  Wọn tún ti rí àwọn òkú tí wọn kùn lọṣẹ tí wọn sì fín ara fún ní Gúúsù Amẹríkà .  Ọpọ àwọn àwòrán tí wọn fín sára wọn ló jẹ mọ ìjọsìn àwọn ọlọrun kèfèrí .  Olùṣèwádìí Steve Gilbert sọ pé :  Ara fínfín tó tíì pẹ jù lọ tó jẹ àwòrán ohun kan ní pàtó dípò tí ì bá fi jẹ àwòrán bọrọgidi kan lásán ni ti ọlọrun èké tó ń jẹ Bes .  Nínú ìtàn ìwáṣẹ ilẹ Íjíbítì , Bes yìí ni ọlọrun àríyá , oníwà pálapàla sì ni .   Láìfọrọ bọpo bọyọ , Òfin Mósè ka ara fínfín léèwọ fún àwọn èèyàn Ọlọrun .  Léfítíkù 19 : 28 sọ pé :  Ẹ kò . . . gbọdọ kọ ara yín lábẹ nítorí ọkàn tí ó ti di olóògbé , ẹ kò sì gbọdọ fín àmì sí ara yín .  Èmi ni Jèhófà .   Àwọn abọrìṣà , irú bí àwọn èèyàn ilẹ Íjíbítì , máa ń fín orúkọ àwọn ọlọrun èké wọn tàbí àwòrán wọn sórí ọmú wọn tàbí sí apá wọn .  Bí àwọn ọmọ Ísírẹlì bá pa àṣẹ Jèhófà mọ lórí fínfín àmì sára , yóò jẹ kí wọn lè yàtọ sí àwọn orílẹ - èdè mìíràn .  Diutarónómì 14 : 1 , 2 .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn Kristẹni òde òní kò sí lábẹ Òfin Mósè , kíkà tó ka ara fínfín léèwọ jẹ ohun tó gbàrònú .  Bó o bá jẹ Kristẹni , kò sí àní - àní pé o ò ní fẹ ya àwòrán èyíkéyìí sára tàbí kó o kọ ohunkóhun sára tó lè máa fi hàn pé ò ń gbé ìbọrìṣà tàbí ìjọsìn èké lárugẹ  àní fúngbà díẹ pàápàá .  2 Kọríńtì 6 : 15 - 18 .  Ewu Tó Ń Ṣe fún Ìlera  Àwọn ìpalára tó lè ṣe fún ìlera tún wà tó yẹ kó o ronú nípa rẹ .  Dókítà Robert Tomsick , igbákejì ọjọgbọn nínú ẹkọ nípa awọ ara , sọ pé :  Ẹ rántí o , pé awọ ara yín lẹ ń ki nǹkan bọ , tẹ ẹ sì ń fi èròjà aláwọ oríṣiríṣi sí .  Bó tilẹ jẹ pé abẹrẹ náà kì í fi bẹẹ wọnú ara jù , síbẹ nígbàkigbà tẹ ẹ bá fi nǹkan gún ara yín ó ṣeé ṣe kí kòkòrò àrùn wọ ojú ibẹ .  Mo gbà pé  ara fínfín  jẹ nǹkan eléwu .   Dókítà Tomsick ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Gbàrà téèyàn bá ti fi èròjà aláwọ oríṣiríṣi náà sára tán , kódà bí kòkòrò àrùn ò bá tiẹ wọbẹ , ìgbàkigbà ni ara fínfín náà lè bẹrẹ sí dani láàmú , ó sì ṣeé ṣe kí awọ ara máa pọn , kó máa wú , kó máa dá èépá , kó sì máa yúnni .   Bó tilẹ jẹ pé àwọn tó ń fín àmì sára ò retí pé yóò kúrò , onírúurú ọnà làwọn oníṣègùn ń gbà láti mú un kúrò . Wọn máa ń ṣe àwọn nǹkan bíi lílo ẹrọ tí ń tan ìtànṣán láti fi mú un kúrò , ṣíṣe iṣẹ abẹ láti gé ibi tí wọn fín náà kúrò , fífi búrọọṣì oníwáyà gbo ojú ibi tí àmì náà wà , fífi omi oníyọ rẹ ojú ibẹ , àti fífi ásíìdì mú un kúrò , tí èyí yóò sì dá àpá sí ojú ibẹ .  Àwọn ohun wọnyí ń náni lówó gan - an , ìrora téèyàn á jẹ kì í sì í ṣe kékeré .  Ìwé ìròyìn Teen sọ pé :  Ìrora téèyàn ń jẹ nígbà tó bá ń mú ohun tó fín sára kúrò pọ ju ti ìgbà tó ṣẹṣẹ ń fín in sára lọ .   Kí Làwọn Èèyàn Á Máa Rò ?  Ó tún yẹ kó o ronú dáadáa nípa ohun táwọn ẹlòmíràn lè máa rò nípa bó o ṣe fín ara , nítorí pé ọpọ èèyàn kì í fi ojú tó dára wo àṣà yìí .  Obìnrin kan tó ń jẹ Li lórílẹ - èdè Taiwan kò ronú jinlẹ kó tó fín ara nígbà tó wà ní ọmọ ọdún mẹrìndínlógún .  Ní báyìí , ó ti pé ọmọ ọdún mọkànlélógún , ọfíìsì ló sì ti ń ṣiṣẹ .  Li sọ pé :  Kì í bá mi lára mu rárá láti rí bí àwọn tá a jọ ń ṣiṣẹ ṣe máa ń tẹjú mọ ohun tí mo fín sára .   Theodore Dalrymple , oníṣègùn ọpọlọ kan ní ilẹ Gẹẹsì , sọ pé lójú ọpọ èèyàn , ara fínfín  sábà máa ń jẹ àmì tó ń fi hàn pé ẹnì kan . . . wà lára àwọn oníwà ipá , ewèlè ẹdá , ọmọ ìta tàbí ẹgbẹ ọdaràn .   Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn American Demographics náà sọ ohun tó fara jọ kókó yìí , ó ní :  Ó hàn gbangba pé ọpọ jù lọ àwọn ará Amẹríkà ka ara fínfín tàbí dídá ara lu sí ohun eléwu .  Ìdá márùndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún  àwọn ọdọ  ló gbà pé òótọ ni gbólóhùn náà ,  àwọn èèyàn tó fín ara . . . ní láti mọ pé ọnà tí wọn ń gbà ṣe ohun tó wà lọkàn wọn yìí lè ṣàkóbá fún wọn nínú iṣẹ oúnjẹ òòjọ wọn tàbí nínú àjọṣe wọn pẹlú àwọn ẹlòmíràn .    Tún rò ó wò ná bóyá ara fínfín á buyì kún jíjẹ tó o jẹ Kristẹni tàbí yóò tàbùkù sí i .  Ǹjẹ kò lè  jẹ okùnfà fún ìkọsẹ  fún àwọn ẹlòmíràn ?  Lóòótọ o , àwọn ibi tó fara sin lára làwọn ọdọ kan ń fín àmì sí .  Àwọn òbí wọn pàápàá lè má mọ nípa ara tí wọn yọ lọ fín yìí .  Àmọ ṣọra o !  Bó bá ṣẹlẹ pé o ní láti lọ rí dókítà ní pàjáwìrì tàbí pé o ní láti lo yàrá tí wọn ti ń wẹ ní ilé ẹkọ , èyí lè mú kó o bọ aṣọ rẹ kí àwọn ẹlòmíràn sì rí nǹkan àṣírí tó ò ń fi pa mọ !  Ó sàn láti máa  hùwà láìṣàbòsí nínú ohun gbogbo ,  nípa yíyẹra fún ẹtàn tí kò mọgbọn dání .  Hébérù 13 : 18 .  Bíi ti gbogbo àṣà ìgbàlódé , ara fínfín lè di ohun tí kò gbayì mọ bí àkókò ṣe ń lọ .  Ó dára ná , ǹjẹ o ní aṣọ èyíkéyìí , ì báà jẹ ṣòkòtò jíǹsì , ṣẹẹtì tàbí bàtà , tó o fẹràn débi pé òun ni wàá máa fi gbogbo ọjọ ayé rẹ wọ ?  Kò dájú !  Irú aṣọ tí à ń wọ , ọnà tí wọn ń gbà rán an àti àwọ aṣọ máa ń yí padà .  Àmọ , ara fínfín ò dà bí aṣọ , nítorí pé ó máa ń ṣòro láti mú kúrò .  Yàtọ síyẹn , ohun tó ò ń wò bí  ohun tó gbayì  nígbà tó o wà lọmọ ọdún mẹrìndínlógún lè máà fi bẹẹ wù ọ mọ bó o bá di ọmọ ọgbọn ọdún .  Ọpọ ló ń kábàámọ pé àwọn ti ṣe ohun tí kò ṣeé pa rẹ sí ara wọn .  Amy sọ pé :  Kí n tó kẹkọọ nípa Jèhófà ni mo ti fín ara .  Mo máa ń gbìyànjú láti fi nǹkan bò ó .  Àmọ , bí àwọn ẹlòmíràn nínú ìjọ bá rí i , ńṣe lojú máa ń tì mí .   Ẹkọ wo lo lè rí kọ nínú èyí ?  Rò ó dáadáa kó o tó fín ara .  Má ṣe ohun tí wàá máa kábàámọ bó bá yá .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Àwọn èèyàn sábà máa ń ka ẹni tó bá fín ara sí ọmọ ìta   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Bí àkókò ti ń lọ , ọpọ ló máa ń kábàámọ pé àwọn fín ara   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Rò ó dáadáa kó o tó fín ara   Ọdún Bíbélì   Ní orílẹ - èdè Austria , ilẹ Faransé , ilẹ Jámánì àti orílẹ - èdè Switzerland , wọn ti sàmì sí ọdún 2003 gẹgẹ bí  Ọdún Bíbélì .   Ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì náà Frankfurter Allgemeine Zeitung sọ pé :  Bíi ti ìgbà àkọkọ tí wọn ṣayẹyẹ Ọdún Bíbélì lọdún 1992 tó sì tún jẹ ìgbà tí wọn ṣe é kẹyìn , ìdí tí  àwọn ṣọọṣì  fi ń ṣe ètò yìí jẹ nítorí àtilè mú kí àwọn èèyàn túbọ mọ nípa  ìwé ìyè  yìí , àti láti túbọ mú kí wọn rí bí Ìwé Mímọ ṣe wúlò tó nínú ìgbésí ayé wọn .   Ìwé Bibelreport ti June 2002 ròyìn pé , wọn ti tú Bíbélì sí ọgbọkànlá àti mẹtàdínláàádọrùn - ún  2,287  èdè  ó kéré tán lápá kan .  Bákan náà , wọn fojú bù ú pé títí di àkókò yìí , nǹkan bíi bílíọnù márùn - ún ẹdà Bíbélì ni wọn ti pín kiri .  Irú ìsapá ńláǹlà bẹẹ fi hàn kedere pé àwọn èèyàn ò kóyán ìwé yìí kéré .  Lóde òní , ọpọ èèyàn lè máà gbà pé Bíbélì wúlò .  Àní , ńṣe ni ọpọ èèyàn máa ń wò ó pé àwọn ìlànà inú Bíbélì kò bágbà mu , kò sì bá àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ lọwọlọwọ nínú ayé mu .  Àmọ o , ohun pàtàkì méjì ló ń sún àwọn ṣọọṣì ilẹ Jámánì láti máa sàmì sí àwọn ọdún kan gẹgẹ bí Ọdún Bíbélì .  Àkọkọ , láti fún àwọn èèyàn níṣìírí láti túbọ máa tẹ lé àwọn ìlànà Bíbélì nínú ìgbésí ayé wọn , àti èkejì , láti ta ìfẹ fún Bíbélì jí lọkàn àwọn tó ti pa ṣọọṣì tì .  Kíka Bíbélì láti ìbẹrẹ dópin kì í ṣe iṣẹ kékeré o , àmọ kò sí àní - àní pé ó jẹ ọnà dáradára kan láti lóye àwọn kókó pàtàkì inú Ìwé Mímọ .  Bó ti wù kó rí , ó yẹ kí ẹni tó bá fẹ jàǹfààní lẹkùn - únrẹrẹ látinú Bíbélì máa fi ọrọ tó wà nínú 2 Tímótì 3 : 16 , 17 sọkàn , èyí tó kà pé :  Gbogbo Ìwé Mímọ ni Ọlọrun mí sí , ó sì ṣàǹfààní fún kíkọni , fún fífi ìbáwí tọni sọnà , fún mímú àwọn nǹkan tọ , fún bíbániwí nínú òdodo , kí ènìyàn Ọlọrun lè pegedé ní kíkún , tí a mú gbára dì pátápátá fún iṣẹ rere gbogbo .   Akéwì ọmọ ilẹ Jámánì nì , Johann Wolfgang von Goethe  1749 - 1832  sọ pé :  Ó dá mi lójú pé béèyàn bá ṣe ń lóye Bíbélì sí i bẹẹ náà ni yóò túbọ máa gbádùn mọ ọn .   Ní tòótọ , inú Ọrọ Ọlọrun nìkan la ti lè rí àlàyé tó mọgbọn dání nípa ibi tí àwa ẹdá ènìyàn ti ṣẹ wá , ìdí tí Ọlọrun fi dá wa sí ilẹ ayé àti ohun tó máa ṣẹlẹ sí wa ní ọjọ ọla !  Aísáyà 46 : 9 , 10 .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 29   Látinú ìwé Bildersaal deutscher Geschichte  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  October 8 , 2003  Àwọn Ìṣòro Wo Ló Wà Nídìí Iṣẹ Àgbẹ ?  Ní ọpọ ibi lórí ilẹ ayé , ipò ọrọ ajé tí kò fara rọ fún àwọn àgbẹ ń kó ìdààmú kíkọyọyọ bá wọn .  Kí ló ń fa ìṣòro tó bá iṣẹ àgbẹ , báwo la sì ṣe lè yanjú rẹ ?  3 Ìṣòro Tó Ń kojú Àwọn Àgbẹ  5 Kí Ló Ń fa Ìṣòro Tó Ń kojú Àwọn Àgbẹ ?  9 Ìṣòro Tó Ń Kojú Àwọn Àgbẹ Yóò Dópin  12 Ǹjẹ O Mọ ?  16 Piñata  Àṣà Àtayébáyé  18  Máa Ṣe Rere   22 Lẹyìn Tí Ìbúgbàù Náà Wáyé 26 Ojú Ìwòye Bíbélì  Gbígbé Ìgbésí Ayé Tó Yàtọ Sí Ti Ẹdá  ǹjẹ Ọlọrun Fọwọ Sí I ?  29  Ọdún Bíbélì   30 Wíwo Ayé  32 Ohun Tó Lè Mú Kí Ìgbéyàwó Rẹ Jẹ Aláyọ  Ọnà Mẹfà Tí O Lè Gbà Dáàbò Bo Ìlera Rẹ 13  Ọpọ àìsàn la lè dènà nípa títẹ lé àwọn àbá rírọrùn wọnyí .  Ǹjẹ Ó Yẹ Kí N Fín Ara ? 19  Kí nìdí tí ọpọ àwọn ọdọ fi fẹràn láti máa fín ara ?  Àwọn ohun wo ló yẹ ká ronú lé lórí ?   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   Mark Segal  Index Stock Photography  Ìṣòro Tó Ń kojú Àwọn Àgbẹ  ILẸ táwọn baba ńlá Richard ti fi dáko ní nǹkan bí ọgọrùn - ún ọdún sẹyìn ni òun náà fi ń dáko .  Àmọ , lọdún 2001 , ọkùnrin àgbẹ tó jẹ ọmọ ilẹ Kánádà yìí lẹni àkọkọ nínú ìdílé wọn tí kò rí nǹkan kan mú jáde nínú oko yìí .  Ọdá kan tó dá ló ba àwọn irè oko rẹ jẹ .  Owó irè oko tó lọ sílẹ lọdún tó ṣáájú àti owó táwọn àgbẹ ń ná lórí iṣẹ àgbẹ , èyí tó túbọ ń ga sí i , wà lára ohun tó tún dá kún ìṣòro rẹ .  Richard figbe bọnu pé :  Ńṣe ni ìṣòro náà ń fẹjú sí i , kò sì sí ọnà àbáyọ kankan .   Lágbègbè tí wọn ti ń ṣọgbìn àgbàdo gan - an lórílẹ - èdè Amẹríkà , Larry ní oko kan tó ti jẹ ti ìdílé rẹ láti ọdún márùndínlọgọfà sẹyìn .  Ó sọ pé :  Èrò mi ni pé ó ti di ẹrù iṣẹ tèmi náà láti máa rí i pé oko náà ń pawó wọlé . . . , àmọ kò ṣeé ṣe fún mi rárá .   Larry àti ìyàwó rẹ pàdánù oko wọn yìí ni .  Larry àti Richard nìkan kọ làgbẹ tó ń dojú kọ ìṣòro o .  Nílẹ Gẹẹsì , nígbà tí àrùn tó ń mú màlúù lẹnu àti kókósẹ bẹ sílẹ láwọn oko tí wọn ti ń sin ẹran , ẹdùn ọkàn kékeré kọ lèyí kó bá àwọn àgbẹ , bẹẹ ni gbèsè tí wọn bá ara wọn nínú ẹ kúrò ní díẹ .  Ìròyìn kan sọ pé :  Inú fu àyà fu ni àwọn àgbẹ ilẹ Gẹẹsì máa ń wà lójoojúmọ , kódà láwọn ibi tí àìsàn náà kò tíì tàn dé pàápàá .  Ńṣe ni wọn máa ń fẹ dá wà , tí wọn á sì máa ṣe gbogbo ohun tí wọn bá lè ṣe láti rí owó àwọn tí wọn jẹ ní gbèsè san .   Láwọn orílẹ - èdè kan tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , ogun , ọdá , pípọ tí iye èèyàn ń yára pọ sí i àti onírúurú àwọn ìṣòro mìíràn kò jẹ kí wàhálà àwọn àgbẹ yọ rárá .  Ó ti wá di dandan fún àwọn ìjọba ilẹ wọnyí láti máa ra oúnjẹ wọlé láti orílẹ - èdè mìíràn , oúnjẹ tó jẹ pé ọpọ ìdílé ni agbára wọn kò ká a láti rà .  Nípa bẹẹ , ìṣòro àwọn àgbẹ délé ó dóko .  Síbẹ , ìwọnba díẹ lára àwọn tó ń gbé nígboro ló ń ronú nípa ohun tójú àwọn àgbẹ ń rí .  Ó ń lọ sí bí àádọta ọdún báyìí tí Ààrẹ Dwight D .  Eisenhower ti orílẹ - èdè Amẹríkà , sọ láìfọrọ bọpo bọyọ pé :  Bó bá jẹ gègé ìkọwé ni ọkọ àti àdá rẹ , tóò sì gbé nítòsí oko àgbàdo , iṣẹ àgbẹ á rọrùn gan - an lójú rẹ .   Àwọn àgbẹ òde òní náà gbà pé bọrọ ṣe rí nìyẹn , pé ọpọ jù lọ èèyàn ni kò mọ nípa iṣẹ àgbẹ àti ipa pàtàkì táwọn àgbẹ ń kó .  Àgbẹ kan ní orílẹ - èdè Kánádà dárò pé :  Àwọn èèyàn ò fẹ mọ nípa ibi tí oúnjẹ tí à ń jẹ ti ń wá .  Kí oúnjẹ tó di èyí tí wọn dì sínú ọrá kó sì tó dé orí àtẹ ní ṣọọbù , àìmọye èèyàn ló ti máa ṣiṣẹ lórí rẹ .   Níwọn bó ti jẹ pé iṣẹ àgbẹ ni gbogbo wa gbára lé , a ò lè dágunlá sí ìṣòro tó ń kojú àwọn àgbẹ .  Àwọn onímọ nípa ìbágbépọ ẹdá méjì , Don A .  Dillman àti Daryl J .  Hobbs kìlọ pé :  Láyé òde òní , kíákíá ni ohun tó bá kan ará oko máa ń kan ará ilé tí ohun tó bá kan ará ilé sì máa ń kan ará oko .  Àti ilé o , àti oko o , kò sí ọkankan tó lè ní ìlọsíwájú kan lọ títí bí ọkan yòókù bá ń lálàṣí .   Bákan náà , nínú ayé tó ti lu jára lónìí , bí ọrọ ajé bá dẹnu kọlẹ lórílẹ - èdè kan , èyí lè ṣàkóbá ńlá fún iye tí wọn ń ta irè oko àti iye táwọn àgbẹ á ná lórí iṣẹ oko ní orílẹ - èdè mìíràn .  Abájọ tí Ibùdó Ìtọjú Nǹkan Ọgbìn àti Ẹran Ọsìn ní ìlú New York fi ròyìn pé :  Iṣẹ àgbẹ jẹ ọkan lára iṣẹ mẹwàá tó ń dáni lágara jù lọ ní orílẹ - èdè Amẹríkà .   Kí ni díẹ lára ohun tó ń fa ìṣòro tó ń kojú àwọn àgbẹ ?  Ọnà wo làwọn àgbẹ lè gbà kojú àwọn ìṣòro wọnyí ?  Ǹjẹ ìdí kankan wà láti gbà gbọ pé àwọn ìṣòro náà á níyanjú ?   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 4    Bó bá jẹ gègé ìkọwé ni ọkọ àti àdá rẹ , tóò sì gbé nítòsí oko àgbàdo , iṣẹ àgbẹ á rọrùn gan - an lójú rẹ   Kí Ló Ń fa Ìṣòro Tó Ń kojú Àwọn Àgbẹ ?   A ti dá àwọn òṣìṣẹ wa tó ń dáhùn ìbéèrè lórí Ètò Orí Tẹlifóònù Nípa Ìṣòro Àwọn Àgbẹ lẹkọọ láti ràn yín lọwọ kẹ ẹ lò kojú àwọn ìṣòro yín .  Àgbẹ bíi ti yín ni wá , àwọn kan lára wa sì ti ṣàgbẹ rí , a sì lóye àwọn ìnira tó ń kojú àwọn ìdílé tó ń gbé àrọko .  A lè darí yín sọdọ àwọn tó lè ràn yín lọwọ . . . .  A ò ní jẹ kí etí mìíràn gbọ ohun tí ẹ bá báwa sọ o .   Ọrọ yìí wá láti ibi tí ìjọba ilẹ Kánádà ń kó ìsọfúnni sí lórí Íńtánẹẹtì .  ỌPỌ àwọn onímọ nípa ìlera ló ti wá mọ báyìí pé iṣẹ àgbẹ ń fa másùnmáwo .  Láti lè ran àwọn àgbẹ lọwọ láti kojú ipò yìí , àwọn afìṣemọrònú tó mọ nípa másùnmáwo tó wà nídìí iṣẹ àgbẹ wà tí wọn ń ṣe àwọn ètò bíi mímú kí àwọn àgbẹ kóra jọ pọ láti jíròrò ìṣòro wọn kí wọn sì ṣètìlẹyìn fún ara wọn .  Bákan náà , ètò orí tẹlifóònù tún wà fún àwọn àgbẹ tó ń dojú kọ másùnmáwo .  Ìyàwó àgbẹ kan tó ń jẹ Jane máa ń wá sí ìpàdé kan tí wọn máa ń ṣe lálaalẹ ọjọ Thursday láti gba àwọn èèyàn nímọràn .  Jane ṣàlàyé pé :  Ohun tó gbé mi wá ni pé ọkọ mi fọwọ ara rẹ pa ara rẹ .  Ó wù ú lọkàn pé kó máa dá oko ìdílé wọn lọ , mo sì rò pé ìgbà tí ìyẹn ò ti ṣeé ṣe , kò sí nǹkan mìíràn tó fẹ ṣe mọ .   Ọpọ ti ṣàkíyèsí pé ńṣe ni iye àwọn àgbẹ tó ń wá ìtura nítorí másùnmáwo ń pọ sí i .  Àmọ , kí ló tiẹ ń fa àwọn ìṣòro tó ń dojú kọ ọpọ àgbẹ ná ?  Àwọn Ìṣòro Tí Ipò Ojú Ọjọ àti Kòkòrò Ń Fà  Níbi tí ìjọba ilẹ Kánádà ń kó ìsọfúnni sí lórí Íńtánẹẹtì tá a fa ọrọ yọ nínú rẹ níbẹrẹ , a kà pé :  Ní ti ọràn iṣẹ oko dídá , ọpọ ohun tó ń ṣẹlẹ nídìí iṣẹ náà lójoojúmọ ni oò lè ṣe ohunkóhun sí , àwọn nǹkan bí ipò ojú ọjọ , iye táwọn oníbàárà máa ra irè oko lọjà , èlé orí owó tó o yá àti kí irinṣẹ dẹnu kọlẹ .  Kódà , mímọ èyí téèyàn ì bá ṣe láàárín irú irè oko wo ló yẹ kéèyàn gbìn tàbí bóyá kéèyàn ta ilẹ tó fi ń dáko àti bóyá kéèyàn gbé e fún ẹni tó jẹ lówó lè fa másùnmáwo , níwọn bí àbájáde ìpinnu yìí ti lè dára tàbí kó burú .   Nígbà táwọn ohun wọnyí bá tún wá dá kún ìbẹrù ọdá líle koko , kòkòrò ajokorun tàbí pípàdánù oko ẹni , másùnmáwo náà lè kọjá sísọ .  Bí àpẹẹrẹ , bí ọdá bá dá , àkóbá méjì ló lè ṣe .  Àgbẹ kan tó ń jẹ Howard Paulsen ṣàlàyé pé ọdá tó ṣẹlẹ lọdún 2001 , tó jẹ ọkan lára àwọn ọdá tó tíì burú jù lọ nínú ìtàn ilẹ Kánádà , ṣàkóbá fún àwọn irè oko òun àtàwọn ẹran ọsìn òun .  Nígbà tí àwọn ẹran kò bá rí koríko láti jẹ tàbí tí àwọn àgbẹ kò rí irè oko kórè , ó di dandan kí àwọn àgbẹ lọ máa ra oúnjẹ tí wọn á fi bọ wọn .  Ó sọ pé :  Mo ti ná ẹgbẹrún mẹwàá dọlà lórí ríra oúnjẹ ẹran ọsìn , oúnjẹ tó sì yẹ kí wọn jẹ lákòókò òtútù ni mo fi ń bọ wọn báyìí .  Nígbà tó o bá sì ti bẹrẹ sí ṣe ìyẹn , oò lè rí èrè kankan jẹ lórí àwọn ẹran ọsìn náà .   Láwọn àgbègbè mìíràn , àpọjù òjò ti ba ọpọlọpọ oko jẹ , tí àwọn àgbẹ kò sì rí ohunkóhun kórè níbẹ .  Nílẹ Gẹẹsì , ọkan péré ni àrùn tí ń mú màlúù lẹnu àti kókósẹ tó ṣẹlẹ lọdún 2001 wulẹ jẹ lára onírúuru ìṣòro táwọn àgbẹ ilẹ Gẹẹsì ń kojú lákòókò náà , bákan náà ni àrùn dìgbòlugi tó ń ṣe màlúù àti àrùn tó ń ṣe ẹlẹdẹ tún wà níbẹ .  Kì í ṣe gbèsè nìkan làwọn àrùn wọnyí àti ìbẹrù tí wọn ń dá sílẹ ń kó àwọn èèyàn sí o .  Ìwé ìròyìn kan tó ń jẹ Agence France - Presse sọ pé :  Àwọn àgbẹ tó lọkàn , tí wọn kì í tètè yọmi lójú pàápàá sunkún bí wọn ti ń rí i tí àwọn dókítà ìjọba tó ń tọjú ẹranko ń rọ àwọn ẹran ọsìn wọn tí wọn ti fi gbogbo ọjọ ayé wọn tọjú dà sínú iná tí wọn sì ń sun wọn .   Lẹyìn tí àrùn tí ń mú màlúù lẹnu àti kókósẹ náà bẹ sílẹ , ńṣe làwọn ọlọpàá lọ ń gba ìbọn lọwọ àwọn àgbẹ tó ṣeé ṣe kí wọn gbẹmí ara wọn .  Bẹẹ sì ni àwọn àgbẹ tí ìdààmú ti bá ń pe àwọn òṣìṣẹ tó ń gbani nímọràn lápègbà lórí tẹlifóònù .  Ọrọ Ajé Tí Kò Fara Rọ  Ìyípadà ńlá kò ṣàì bá ètò ọrọ ajé gbogbo gbòò pàápàá .  Ohun tí èèpo ẹyìn ìwé Broken Heartland sọ ni pé :  Láàárín ọdún 1940 sí agbedeméjì àwọn ọdún 1980 , láwọn ibi tí wọn ti ń fi oko dídá ṣiṣẹ ṣe pẹrẹu ní ilẹ Amẹríkà , iye tí wọn ń ná lórí iṣẹ oko wọ ìlọpo mẹta , owó tí wọn fi ń ra àwọn nǹkan èèlò iṣẹ oko náà di ìlọpo mẹrin , èlé tí wọn ń san lórí owó fò fẹrẹ di ìlọpo mẹwàá , èrè tó ń wọlé fi ìdá mẹwàá nínú ọgọrùn - ún já wá sílẹ , ìdá méjì nínú mẹta àwọn àgbẹ fi iṣẹ oko sílẹ , ó sì fẹrẹẹ máà sí àgbègbè kan táwọn àgbẹ wà tí àwọn èèyàn àti onírúurú iṣẹ ò ti dín kù , bẹẹ ni ọrọ ajé kò fara rọ fún wọn .   Kí ló fà á tí èrè táwọn àgbẹ ń rí kò fi kájú iye tí wọn ń ná àmọ tó jẹ pé ńṣe ni iye náà túbọ ń lọ sókè ?  Nínú ayé òde òní tó ti lu jára , ètò káràkátà àgbáyé kò ṣàì kan àwọn àgbẹ náà .  Èyí ló mú kó di pé káwọn àgbẹ máa fẹsẹ wọnsẹ pẹlú àwọn àgbẹ mìíràn táwọn náà ń mú oúnjẹ jáde láwọn orílẹ - èdè mìíràn tó jìnnà sí wọn .  Lóòótọ , ètò ìṣòwò láàárín orílẹ - èdè sí orílẹ - èdè ti ṣí àwọn ọnà tuntun tí àwọn àgbẹ fi lè máa ta ọjà wọn , àmọ ewu tó wà níbẹ ni pé ọjà àgbáyé kì í dúró sójú kan .  Bí àpẹẹrẹ , lọdún 1998 , àwọn àgbẹ tó ń ṣọgbìn oúnjẹ oníhóró àtàwọn tó ń sin ẹlẹdẹ ní Kánádà wọko gbèsè nígbà tí ọrọ ajé àwọn oníbàárà wọn ní Éṣíà dẹnu kọlẹ .  Kò Séèyàn Mọ Lóko  Ọjọgbọn Mike Jacobsen tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì Iowa , ẹni tó mọ nípa àwọn ọràn tó jẹ mọ ìgbèríko dáadáa sọ pé , kò sí bí ìṣòro á ṣe bá iṣẹ àgbẹ tí kò ní kan àwọn tó ń gbé ní ìgbèríko .  Ó sọ pé :  Ojú táwọn èèyàn fi máa ń wo ìgbèríko ni pé ó jẹ ibi tí àwọn ọmọ wẹwẹ pọ sí , tó mọ tónítóní , ibi téèyàn á ti fẹ gbéyàwó kó sì máa tọmọ .  Tí àwọn ilé ìwé tó wà níbẹ dára gan - an , tí ìwà ipá kò sì sí níbẹ .  Ojú táwọn èèyàn fi ń wo àwọn àgbègbè ìgbèríko nìyẹn , àbí bẹẹ kọ ?  Àmọ o , oko tí àwọn ìdílé kéékèèké tó wà lágbègbè náà ń dá ni ipò ọrọ ajé àwọn ìlú tó wà ní ìgbèríko wọnyí sinmi lé pátápátá .   Nípa bẹẹ , ńṣe làwọn ọsibítù , ilé ìwé , ilé oúnjẹ , àwọn ṣọọbù àtàwọn ṣọọṣì tó ti di títì pa láwọn ìgbèríko ń fi hàn pé wàhálà ńlá ló ń bá àwọn àgbẹ fínra .  Ọkan lára àwọn nǹkan tó máa ń fani mọra jù lọ nínú ìgbésí ayé oko ni bí àwọn èèyàn ṣe máa ń wà pa pọ tímọtímọ , èyí tó ti ń pòórá báyìí .  Kò yani lẹnu nígbà náà pé , gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn Newsweek sọ , nǹkan bí ìdá mẹrìndínlógún nínú ọgọrùn - ún àwọn ará Amẹríkà tó ń gbé ìgbèríko ni ìṣẹ ń bá fínra .  Nínú ìròyìn kan tí ọgbẹni Geoffrey Lawrence kọ , tó pe àkọlé rẹ ní  Ìṣòro Tó Ń Kojú Àwọn Àgbẹ Ilẹ Ọsirélíà ,  ó kọwé pé  àìníṣẹlọwọ , àìrí iṣẹ gidi ṣe àti ipò òṣì wọpọ gan - an láàárín àwọn tó ń gbé ní ìgbèríko ju àwọn tó ń gbé nígboro lọ .   Ipò ọrọ ajé tí kò dúró sójú kan ti sọ ọ di dandan fún ọpọ ìdílé  pàápàá jù lọ àwọn ọdọ  láti ṣí lọ sí ìgboro .  Sheila , tí òun àti ìdílé rẹ jọ ń dáko sọ pé :  Ìgbà mélòó ló kù tá ò fi ní rí èèyàn mọ tó máa fẹ láti dáko ?   Nítorí báwọn èwe ṣe ń ya lọ sígboro , kìkìdá àwọn arúgbó ló ń kù báyìí lọpọ ìgbèríko .  Kì í ṣe pé kò sí àwọn ọdọ tó lókun láti ṣiṣẹ mọ nìkan ni , àmọ kò tún sí ẹni tó máa bójú tó àwọn àgbàlagbà náà , èyí sì tún wá jẹ nígbà táwọn àgbàlagbà yìí nílò rẹ jù lọ .  Abájọ tí gbogbo rẹ fi tojú sú wọn tí àwọn ìyípadà náà sì ń kó ìpayà bá wọn .  Láìsí àní - àní , àdánù ńlá ni ìṣòro tó ń kojú àwọn àgbẹ yìí , kì í sì ṣe àwọn nìkan ló ń fara gbá a .  Ó kan ará ilé ó kan ará oko .  Síbẹ , gẹgẹ bí àpilẹkọ wa tó tẹ lé e yóò ti fi hàn , ìdí wà tá a fi lè gbà gbọ pé ìṣòro àwọn àgbẹ yóò dópin .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 6   Nínú ayé òde òní tó ti lu jára , ètò káràkátà àgbáyé ló ń pinnu iye tí àwọn àgbẹ á ta ọjà wọn   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 6    Ìgbà mélòó ló kù tá ò fi ní rí èèyàn mọ tó máa fẹ láti dáko ?    Àpótí  Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   ÀWỌN OÚNJẸ TÍ WỌN Ò FI KẸMÍKÀ GBÌN  Ńṣe làwọn tó nífẹẹ sí oúnjẹ tí wọn ò fi kẹmíkà gbìn túbọ ń pọ sí i .  Ní ilẹ Kánádà , ìdá mẹẹẹdógún nínú ọgọrùn - ún ni iye àwọn tó ń ra oúnjẹ tí wọn ò fi kẹmíkà gbìn fi ń pọ sí i lọdọọdún .  Èwo ni wọn ń pè ní oúnjẹ tí wọn ò fi kẹmíkà gbìn ?  Ìròyìn kan tó wá látọdọ Ẹka Tó Ń Bójú Tó Iṣẹ Àgbẹ , Ìpèsè Oúnjẹ àti Ìdàgbàsókè Ìgbèríko ní Ìpínlẹ Alberta , ní ilẹ Kánádà sọ pé ó jẹ  oúnjẹ tí wọn gbìn lábẹ ètò kan , tó jẹ pé , yàtọ sí pé wọn ò lo kẹmíkà rárá , ètò yìí tún máa ń ṣiṣẹ láti fún ilẹ lọràá , ó máa ń jẹ kí àwọn àgbẹ lè gbin onírúurú nǹkan , bákan náà kì í jẹ kí wọn máa lo àwọn ẹranko tàbí ilẹ nílòkulò .   Àwọn àgbẹ tí kì í lo kẹmíkà sọ pé irú iṣẹ àgbẹ yìí yàtọ gédégbé sí ti àwọn iléeṣẹ aládàáńlá tí wọn máa ń fi ẹrọ ṣe ọgbìn oúnjẹ .  Nínú ìwé ìròyìn Canadian Geographic , Katharine Vansittart sọ pé :  Oríṣi irè oko kan làwọn tó máa ń dá oko rẹpẹtẹ máa ń fẹ láti gbìn lọpọ jaburata , ohun tó sì ń jẹ kó ṣeé ṣe fún wọn láti mú ọpọ irè jáde ni lílo ẹrọ , oògùn apakòkòrò àti ajílẹ .  Yàtọ sí pé ràlẹrálẹ irú àwọn kẹmíkà bẹẹ lè wà nínú oúnjẹ , ó tún máa ń dín àwọn èròjà aṣaralóore inú oúnjẹ kù bí wọn bá kórè wọn láìgbó , èyí tó pọn dandan bó bá jẹ ọnà jíjìn ni wọn ti máa lọ tà wọn .  Láti rí i dájú pé irè oko dé ibi tí wọn ń kó wọn lọ láìbàjẹ , wọn lè fọn kẹmíkà sí wọn lára , wọn sì lè kó wọn sínú nǹkan tí wọn ti fi àtè pa inú rẹ tàbí kí wọn kó wọn sábẹ ìtànṣán .   Àwọn wo ló ń ra àwọn oúnjẹ tí wọn ò fi kẹmíkà gbìn ?  Ìròyìn tó wá láti ìpínlẹ Alberta , nílẹ Kánádà tá a mẹnu kàn lókè sọ pé  ó bẹrẹ látorí àwọn ọdọlangba tí ìlera wọn jẹ lógún lọ dórí àwọn ìyá tí kò fi ìlera àwọn ọmọ wọn ṣeré , títí lọ dórí àwọn èèyàn tí wọn bí lẹyìn ogun àgbáyé kejì àmọ tí wọn ti ń dàgbà báyìí . . . .  Kò mọ sọdọ àwọn táwọn èèyàn mọ sáwọn tó ń ṣagbátẹrù àlááfíà ní nǹkan bí ọgbọn ọdún sí ogójì ọdún sẹyìn .   Àmọ ṣá o , kì í ṣe gbogbo èèyàn ló gbà pé oúnjẹ tí wọn ò fi kẹmíkà gbìn ló dára jù o .  Ìwé ìròyìn Canadian Geographic sọ pé :  Àwọn tó ń ṣiyèméjì nípa oúnjẹ tí wọn ò fi kẹmíkà gbìn ń ṣe awuyewuye nítorí bó ṣe máa ń gbówó lórí gan - an , tí kò sì sí ẹrí ìmọ sáyẹǹsì kankan tó fi hàn pé òun ló dára jù .  Ohun tó sì ń kó ìdààmú bá àwọn kan ni bá a ṣe ní ìlànà méjì fún gbígbin oúnjẹ , èyí tí kò fi ti àwọn akúṣẹẹ ṣe .   Àwọn tó fara mọ ọn náà kò ṣàì fèsì o , wọn ní táwọn èèyàn bá yí oúnjẹ tí wọn ń jẹ padà , tí ìyàtọ dé bá iye tí wọn ń tà wọn àti bí wọn ṣe ń kó wọn ṣọwọ , èyí lè mú kí agbára gbogbo èèyàn ká a , láìka bí ipò ìṣúnná owó wọn ṣe rí sí .  Pẹlú èrò ọtọọtọ yìí àti ìsọfúnni ìmọ sáyẹǹsì , kò dájú pé awuyewuye tó ń lọ lórí oúnjẹ tí wọn ò fi kẹmíkà gbìn yóò dópin bọrọ .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8   OÒGÙN APAKÒKÒRÒ ÌDÀÀMÚ ÀWỌN ÀGBẸ  Àwọn kòkòrò àtàwọn àrùn tó ń bá irúgbìn jà láwọn apá ibì kan láyé ti ba ìdá mẹta nínú mẹrin àwọn irè oko tó yẹ káwọn àgbẹ kórè jẹ .  Ọgbọn kan tó jọ pé wọn lè dá sí i ni gbígbin ọpọlọpọ irúgbìn .  Ìwé ìròyìn Globe and Mail sọ pé :  Àwọn àgbẹ ilẹ Kánádà ti gbìyànjú láti borí ìṣòro yìí nípa lílo àwọn ọnà kan tá a mú kí irè oko wọn pọ sí i , tí wọn á sì lè rí ọpọlọpọ tà .   Síbẹ , ọgbẹni Terence McRae , tó ń ṣiṣẹ ní ẹka tó wà fún ètò àyíká ní ilẹ Kánádà kìlọ pé :  Ọpọ lára àwọn ìyípadà tí wọn ṣe yìí ti mú kí àwọn ewu tí iṣẹ àgbẹ lè fà bá àyíká pọ sí i .   Lílo oògùn apakòkòrò ń kọ ?  Eléyìí náà ń kó ìdààmú bá àwọn àgbẹ , níwọn bó ti jẹ pé iyàn jíjà ṣì ń lọ ní pẹrẹu lórí bí lílo oògùn apakòkòrò ṣe gbéṣẹ sí àtàwọn ìpalára tó lè ṣe fún ìlera .  Ìròyìn kan tó wá látọdọ Àjọ Ìlera Àgbáyé gbà pé òye ò tíì kún tó nípa bí ọpọ jù lọ àwọn oògùn apakòkòrò ṣe ní májèlé nínú sí àtàwọn ewu mìíràn tó so mọ ọn .  Àwọn ewu tó lè ti fara sin tẹlẹ sì lè le sí i bí àwọn májèlé inú wọn ṣe ń gba ara ewéko kọjá sára àwọn ẹranko .  Àwọn ẹranko ń jẹ ewéko tí wọn ti fọn oògùn apakòkòrò sí .  Lẹyìn náà , àwọn èèyàn á sì wá jẹ àwọn ẹran náà .   Credit Line   Fọtò USDA tí Doug Wilson yà  Ìṣòro Tó Ń Kojú Àwọn Àgbẹ Yóò Dópin   RODNEY , ẹni tó ń dá oko bàbá bàbá rẹ sọ pé :  Àwọn kan tí kò ṣe iṣẹ àgbẹ àmọ tí wọn ń rí nǹkan tó ń ṣẹlẹ sáwọn àgbẹ lè máa ronú pé pẹlú gbogbo ìṣòro yìí , kí ló dé tẹnì kan á ṣì jókòó sídìí iṣẹ àgbẹ .   Síbẹ , ọpọlọpọ èèyàn káàkiri ayé kò yéé ṣe iṣẹ àgbẹ .  Láwọn orílẹ - èdè kan tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , ó lè má fi bẹẹ sí iṣẹ ; àmọ ó ṣe kò ṣe , iṣẹ àgbẹ á ṣì jẹ kí ìdílé kan rí oúnjẹ fi sẹnu lóòjọ .  Ìyẹn nìkan kọ o , ọpọ ìdílé ló gbà pé iṣẹ àgbẹ kì í wulẹ ṣe iṣẹ tí àwọn fi ń wá owó lásán , àmọ ó jẹ iṣẹ kan tí wọn ò lè fi sílẹ .  Iye àwọn àgbẹ tí wọn ṣì ń bá iṣẹ àgbẹ lọ lójú ìṣòro ọdá , kòkòrò , ipò ọrọ ajé tó polúkúrúmuṣu àtàwọn ìṣòro mìíràn fi hàn pé wọn ò káàárẹ bẹẹ ló sì tún ń fi ìfẹ tí wọn ní fún ìgbésí ayé oko hàn .  Ká tó gbé bí ìṣòro tó ń kojú iṣẹ àgbẹ ṣe máa dópin yẹ wò , ẹ jẹ ká wo bí àwọn kan ṣe dẹni tó rí ìrànlọwọ gbà láti kojú àwọn ìṣòro náà .  Bí Àwọn Kan Ṣe Ń Kojú Ìṣòro Náà  Iṣẹ àgbẹ ní àwọn wàhálà kan nínú tí kò ṣeé yẹ sílẹ .  A ní láti mọ pé , ipò ojú ọjọ , ipò ọrọ ajé àti ọpọ àwọn ìṣòro mìíràn tó ń fa ìdààmú ọkàn ni kò ṣeé ṣe nǹkan kan sí .  Ìròyìn kan tó wá látọdọ Àjọ Tó Ń Rí sí Ìdánilẹkọọ fún Àwọn Àgbẹ ní Ìpínlẹ North Carolina , lórílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé :  Ẹkọ kan tó nira tí ọpọlọpọ àgbẹ ti kọ ni pé iṣẹ ńlá kọ lowó ńlá .  Ìgbà gbogbo kọ ni iṣẹ àṣelàágùn tó ti mọ àwọn àgbẹ lára máa ń mú èrè tí wọn retí wá .  Gbogbo àgbẹ pátá ló jẹ pé àwọn ipò kan tàbí àwọn nǹkan kan á wà tí wọn ò ní lè ṣe nǹkan kan sí .   Bàbá àgbẹ kan sọ ọgbọn tó dá láti rí i pé òun ò gba ìbànújẹ láyè , ó sọ pé :  Ohun yòówù tí ì báà ṣẹlẹ , mo ti kọ láti gba kámú .   Òwe ayé ọjọun kan sọ pé :  Ẹni tí ó bá ń ṣọ ẹfúùfù kì yóò fún irúgbìn ; ẹni tí ó bá sì ń wo àwọsánmà kì yóò kárúgbìn .   Iyèméjì àti àìmọ ohun tó yẹ kéèyàn ṣe lè máà jẹ kéèyàn dáwọ lé ohunkóhun .  Àmọ , fífi àwọn èrò tó dára rọpò àwọn èrò tí kò tọ lè dín ìdààmú ọkàn tí kò nídìí kù .  Jíjẹ oúnjẹ tó ń ṣara lóore àti sísinmi dáadáa tún lè mú àwọn àbájáde tó dára wá .  Ìwé ìròyìn orí Íńtánẹẹtì kan tó ń jẹ The Western Producer ròyìn pé , àwọn àgbẹ tí ara wọn bá le  máa ń lè ṣe àwọn ìpinnu tó dára .   Àgbẹ kan tó ń jẹ Eugene àti ìyàwó rẹ , Candace sọ fún aṣojú ìwé ìròyìn Jí !  pé :  Sísinmi dáadáa máa ń jẹ ká lè fara da ìdààmú ọkàn .  Àwọn ìṣòro wa kì í fi bẹẹ ṣe bàbàrà mọ nígbà tá a bá sinmi .  Oúnjẹ tó ń ṣara lóore náà tún máa ń ṣèrànwọ , àgàgà tó bá jẹ pé gbogbo ìdílé ló jọ ń jẹ ẹ pa pọ .   Ìmọràn yìí ṣe rẹgí pẹlú ohun tí Bíbélì sọ pé :  Kí olúkúlùkù ènìyàn máa jẹ , kí ó sì máa mu ní tòótọ , kí ó sì rí ohun rere nítorí gbogbo iṣẹ àṣekára rẹ .  Ẹbùn Ọlọrun ni .   Oníwàásù 3 : 13 .  Pípèsè Ìṣírí Tí Ìdílé Nílò  Àgbẹ kan sọ fún aṣojú ìwé ìròyìn Jí !  pé :  Ọpọ ìdílé tó ń ṣiṣẹ oko ló ti di dandan fún láti máa fi iṣẹ mìíràn gbe iṣẹ oko lẹsẹ .  Bó tilẹ jẹ pé torí àtidín ìṣòro ìnáwó kù ló mú kí wọn máa ṣe èyí , àwọn ìṣòro mìíràn tó jẹ mọ ti ìdílé tún lè yọjú .  Àwọn ìdílé kan tó ń ṣiṣẹ oko tí wọn sì wà pa pọ tímọtímọ nígbà kan rí kò tún fi bẹẹ wà pa pọ mọ .   Báwo làwọn ìdílé ṣe lè kojú èyí ?  Ní nǹkan bí ẹgbẹrún ọdún méjì ó lé ẹẹdẹgbẹrin  2,700  sẹyìn , Bíbélì fún àwọn olórí ìdílé ní ìṣílétí yìí pé :  Múra iṣẹ rẹ sílẹ lóde , kí o sì pèsè rẹ sílẹ fún ara rẹ ní pápá .  Lẹyìn ìgbà náà , kí o gbé agbo ilé rẹ ró pẹlú .   Randy , baálé ilé kan tó ń dá oko àwọn bàbá bàbá rẹ sọ pé :  Wíwá àkókò láti fi ìmọrírì hàn fún àwọn tó wà nínú ìdílé pọn dandan .  Ẹnì kọọkan nínú ìdílé ló nílò ìṣírí àti ìfẹ .  Sísọ àwọn ọrọ tó dùn mọni àti ṣíṣe nǹkan tó dára fún wọn máa ń jẹ kí ẹnì kọọkan gbà pé a fẹràn òun a sì mọyì òun .   Àwọn ọmọ ní pàtàkì nílò pé ká dá wọn lọkàn le nígbà táwọn ìyípadà ńlá bá ṣẹlẹ .  Ẹdùn ọkàn tó máa ń bá àwọn ọmọdé nígbà tí oko ìdílé wọn bá bọ sọwọ ẹlòmíì la lè fi wé ti àwọn ọmọ tí àwọn òbí wọn kọra wọn sílẹ tàbí tí òbí wọn kú .  Ó yẹ kí àwọn òbí jẹ kí wọn mọ pé ìṣòro náà kì í ṣe ẹbi wọn àti pé ìdílé náà kò ní torí ẹ tú ká .  Bí Àwọn Mìíràn Ṣe Lè Ṣèrànwọ  Àwọn àgbẹ tí ìdààmú bá lè dẹni tí kì í fẹ dá sí ẹnikẹni mọ , kódà wọn lè máa yẹra fún àwọn tó jẹ ọrẹ wọn pàápàá .  Àmọ , àkókò wàhálà gan - an lèèyàn nílò ìtìlẹyìn àwọn ẹlòmíràn ju ìgbàkígbà mìíràn lọ !  Ǹjẹ o ní àwọn ọrẹ kan tàbí àwọn aládùúgbò kan tí nǹkan ò dẹrùn fún nítorí ìṣòro iṣẹ oko ?  Kìkì bíbá irú àwọn ẹni bẹẹ kẹdùn lè ṣèrànwọ fún wọn .  Àgbẹ kan tó ń jẹ Ron sọ pé :  Ìtùnú ló jẹ lọtọlọtọ láti mọ pé àwọn ọrẹ wa mọ ìnira tí à ń kojú .   Bẹẹ ni o , lo ìdánúṣe láti bẹ àwọn ọrẹ rẹ wò kó o sì tẹtí sí wọn bí wọn ti ń tú ọkàn wọn jáde .  Jack jàǹfààní látinú irú ìbẹwò bẹẹ .  Ó sọ pé :  Ńṣe ni inú mi máa ń dùn bí mo bá rántí ìgbà táwọn ọrẹ mi kíyè sí i pé mo wà nínú ìnira tí wọn sì ṣèbẹwò onífẹẹ sọdọ mi .   Kò ṣẹṣẹ dìgbà téèyàn bá mọ tinú - tòde iṣẹ àgbẹ kó tó lè ṣèrànwọ .  Rodney , tá a fa ọrọ rẹ yọ níbẹrẹ sọ pé :  Kìkì mímọ pé àwọn ọrẹ mi mọ pé mo ní iṣẹ ńláǹlà láti ṣe máa ń fún mi ní okun àti ìfẹ ọkàn láti ṣe ohun tí mo bá lè ṣe .   Èyí rán wa létí òwe Bíbélì tó sọ pé :  Alábàákẹgbẹ tòótọ a máa nífẹẹ ẹni ní gbogbo ìgbà , ó sì jẹ arákùnrin tí a bí fún ìgbà tí wàhálà bá wà .   Òwe 17 : 17 .  Bí Ìṣòro Náà Á Ṣe Kásẹ Nílẹ Pátápátá  Àwọn ìṣòro tó wà nídìí iṣẹ àgbẹ wulẹ jẹ ọkan lára ọpọlọpọ ẹrí tó ń fi hàn pé ẹdá èèyàn kò ní agbára láti bójú tó ilẹ ayé àtàwọn ohun tó wà nínú rẹ kí wọn sì ṣàṣeyọrí .  Wòlíì Jeremáyà sọ pé :  Mo mọ dáadáa , Jèhófà , pé ọnà ará ayé kì í ṣe tirẹ .  Kì í ṣe ti ènìyàn tí ń rìn àní láti darí àwọn ìṣísẹ ara rẹ .   Ó hàn gbangba pé aráyé nílò ìrànlọwọ Ọlọrun .  Bákan náà , jẹ kó dá ọ lójú pé irú ìrànlọwọ yìí kò ní pẹ dé mọ .  Àkọsílẹ Bíbélì sọ pé :  Jèhófà Ọlọrun sì ń bá a lọ láti mú ọkùnrin náà , ó sì mú un tẹ dó sínú ọgbà Édẹnì láti máa ro ó àti láti máa bójú tó o .   Bẹẹ ni , látìgbà tí Ẹlẹdàá wa ti pa àṣẹ yìí ni iṣẹ àgbẹ ti bẹrẹ !  Ọgọrọọrún ọdún lẹyìn náà , Ọlọrun mú àwọn èèyàn rẹ wá sí ilẹ Kénáánì .  Nígbà tí àkọsílẹ tí a mí sí ń sọ nípa ilẹ náà , ó sọ pé :  Láti inú òjò ojú ọrun ni ó ti ń mu omi ; ilẹ tí Jèhófà Ọlọrun rẹ ń bójú tó .  Ojú Jèhófà Ọlọrun rẹ wà lára rẹ nígbà gbogbo , láti ìbẹrẹpẹpẹ ọdún dé òpin ọdún .   Jèhófà tún pèsè àwọn òfin tí kò ní jẹ kí wọn lo Ilẹ Ìlérí náà nílòkulò .  Bí àpẹẹrẹ , ní òpin ọdún méje méje , àwọn ọmọ Ísírẹlì ní láti fún àwọn pápá wọn , ọgbà àjàrà wọn àti oko ólífì wọn nísinmi .  Nípa bẹẹ , ilẹ náà kò ṣá .  A lè fọkàn balẹ pé , lọjọ iwájú , lábẹ Ìjọba Ọlọrun  ìyẹn ìṣàkóso kan látòkè ọrun tí Jésù Kristi máa jẹ olórí rẹ  ilẹ ayé á máa mú ọpọ yanturu irè tí aráyé kò tíì rírú rẹ rí jáde .  Nígbà tí Jésù Kristi , ẹni tó jẹ Alákòóso tí Ọlọrun ti yàn fún Ìjọba yìí wà lórí ilẹ ayé , ó fi hàn pé òun lágbára láti kápá ìjì , ọdá àtàwọn ohun mìíràn tó máa ń ṣàkóbá fún iṣẹ àgbẹ .  Sáàmù kejìléláàádọrin sọ bí ipò nǹkan ṣe máa rí nígbà tó bá bẹrẹ sí lo agbára rẹ láti mú ayé àtàwọn ohun tó wà nínú rẹ bọ sípò .  Ó fi dá wa lójú pé :  Ọpọ rẹpẹtẹ ọkà yóò wá wà lórí ilẹ ; àkúnwọsílẹ yóò wà ní orí àwọn òkè ńlá .  Èso rẹ yóò rí bí ti Lẹbánónì , àwọn èyí tí ó sì ti inú ìlú ńlá wá yóò yọ ìtànná bí ewéko ilẹ .   Àwọn irè tó pọ débi pé a ò rírú rẹ rí , téèyàn á fi tayọtayọ kó , ló ń dúró de àwọn èèyàn Ọlọrun nínú ayé tuntun tó ṣèlérí rẹ náà .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 9    Ẹkọ kan tó nira tí ọpọlọpọ àgbẹ ti kọ ni pé iṣẹ ńlá kọ lowó ńlá    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Bíbìkítà fún ìdílé nípa ti ìmí ẹdùn àti nípa tẹmí lè ràn wọn lọwọ láti fara da ipò wọn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Lábẹ ìṣàkóso Ọlọrun , ilẹ ayé yóò máa mú oúnjẹ jáde lọpọ yanturu   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 9   Garo Nalbandian  Ojú Ìwòye Bíbélì  Gbígbé Ìgbésí Ayé Tó Yàtọ Sí Ti Ẹdá  Ǹjẹ Ọlọrun Fọwọ Sí I ?   ÌGBÀ wo ni màá tó mọ irú ẹni tí màá máa bá ní ìbálòpọ , ṣé ọkùnrin ni tàbí obìnrin ?   Ohun tí ọdọmọbìnrin ọmọ ọdún mẹtàlá kan kọ ránṣẹ sí abala tí wọn ti ń fún àwọn ọdọlangba nímọràn nínú ìwé ìròyìn kan nìyẹn .  Ìbéèrè rẹ yìí ṣàgbéyọ èrò ọpọ àwọn tó gbà pé kálukú lómìnira láti lọwọ sí ìbálòpọ èyíkéyìí tó bá wù ú .  Kò sí iyèméjì pé àwọn èèyàn kan wà tí ìdààmú lè máa bá nítorí èrò oríṣiríṣi nípa ìbálòpọ tó máa ń dìde nínú ọkàn wọn .  Àwọn mìíràn kò fi tiwọn bò , ńṣe ni wọn ń gbé ìgbésí ayé tó yàtọ sí ti ẹdá , irú bí ìbẹyà - kan - náà - lòpọ .  Àwọn kan tiẹ láyà débi pé wọn ń hùwà wọn sì ń múra bí ẹyà òdìkejì , kódà àwọn kan ń ṣe iṣẹ abẹ láti fi yí ẹyà ẹdá wọn padà .  Àwọn kan sì wà tí wọn ń ṣe awuyewuye pé ó yẹ kí wọn fàyè gba àwọn àgbàlagbà láti máa ní ìbálòpọ pẹlú àwọn ọmọdé .  Ṣé lóòótọ lẹnì kọọkan lómìnira láti yan irú ìbálòpọ tó bá wù ú tàbí kẹ kí ọkùnrin sọ ara rẹ di obìnrin tàbí kí obìnrin sọ ara rẹ di ọkùnrin ?  Kí ni Ọrọ Ọlọrun ní í sọ lórí àwọn ọràn wọnyí ?   Akọ àti Abo Ni Ó Dá Wọn   Gẹgẹ bí ohun tí ìwé Jẹnẹsísì nínú Bíbélì sọ , Ọlọrun fúnra rẹ ló dá àwọn ìyàtọ tó wà láàárín ọkùnrin àti obìnrin .  Àkọsílẹ náà sọ pé :  Ọlọrun sì bẹrẹ sí dá ènìyàn ní àwòrán rẹ . . .  Akọ àti abo ni ó dá wọn .  Síwájú sí i , Ọlọrun súre fún wọn , Ọlọrun sì wí fún wọn pé :  Ẹ máa so èso , kí ẹ sì di púpọ , kí ẹ sì kún ilẹ ayé , kí ẹ sì ṣèkáwọ rẹ .    Jẹnẹsísì 1 : 27 , 28 .  Ọlọrun dá òmìnira láti ṣe ohun tó wù wọn mọ ẹdá èèyàn ó sì fún wọn láǹfààní láti gbádùn òmìnira ọhún .  Yàtọ sí pé Ọlọrun gbé ẹrù iṣẹ bíbójú tó gbogbo ẹdá alààyè tó kù lórí ilẹ ayé pátá lé èèyàn lọwọ , ó tiẹ tún fún èèyàn láyè láti fún wọn ní orúkọ tó bá tọ lójú rẹ .  Àmọ ṣá o , nínú ọràn ìbálòpọ , Ọlọrun pèsè àwọn ìtọsọnà tó ṣe pàtó .  Jẹnẹsísì 2 : 24 .  Nítorí àìgbọràn Ádámù , gbogbo wa pátá la ti jogún àìpé .  Nípa bẹẹ , ó di dandan ká máa bá àwọn àìlera ẹran ara àtàwọn ìfẹ ọkàn lílágbára tí kò bá ète Ọlọrun mu , èyí tó máa ń dìde nígbà gbogbo nínú wa wọyá ìjà .  Fún ìdí yìí , nínú àwọn òfin tí Ọlọrun pèsè nípasẹ Mósè , ó la àwọn ìbálòpọ tó jẹ ìríra fún un lẹsẹẹsẹ , àwọn bíi panṣágà , ìbálòpọ láàárín ìbátan , bíbá ẹyà kan náà lòpọ àti bíbá ẹranko lòpọ .  Ọlọrun tún dìídì ka fífi ara ẹni hàn lọnà téèyàn á fi jọ ẹyà kejì nítorí ìṣekúṣe léèwọ .  Lemọlemọ ni Bíbélì fi ń kọni pé ìbálòpọ kan ṣoṣo tí Ọlọrun fọwọ sí ni èyí tó ń wáyé láàárín ọkùnrin àti obìnrin táwọn méjèèjì jọ ṣègbéyàwó .  Ǹjẹ irú àwọn ìlànà wọnyí tiẹ bọgbọn mu ?  Ṣé Kálukú Lè Yan Ohun Tó Fẹ ?  Bíbélì fi bí èèyàn ṣe rí lọwọ Ẹlẹdàá rẹ wé amọ lọwọ amọkòkò .  Ó sọ pé :  Ìwọ ènìyàn , ta wá ni ọ ní ti gidi , tí o fi ń ṣú Ọlọrun lóhùn ?  Ǹjẹ ohun tí a mọ yóò ha sọ fún ẹni tí ó mọ ọn pé ,  Èé ṣe tí o fi ṣe mí lọnà yìí ?    Ó hàn gbangba látinú ọnà tí Ọlọrun gbà dá ọkùnrin àti obìnrin pé ó bá ìwà ẹdá mu pé kí wọn ní òòfà ìbálòpọ sí ara wọn .  Nípa bẹẹ , níní òòfà ìbálòpọ sí ẹnì kan tó jẹ ẹyà kan náà bíi tẹni , sí ẹranko , tàbí sí ọmọ kékeré ta ko ìṣètò Ẹlẹdàá .  Róòmù 1 : 26 , 27 , 32 .  Fún ìdí yìí , ńṣe làwọn tó bá ń lọwọ nínú irú àwọn ìbálòpọ tí kò bá ìṣètò Ọlọrun mu yìí ń gbéjà ko Ọlọrun .  Ìkìlọ kan rèé tó wà nínú Bíbélì :  Ègbé ni fún ẹni tí ń bá Aṣẹdá rẹ fà á , gẹgẹ bí àpáàdì kan pẹlú àwọn àpáàdì mìíràn lórí ilẹ !  Ǹjẹ ó yẹ kí amọ sọ fún ẹni tí ó mọ ọn pé :  Kí ni ìwọ ṣe ?    Dájúdájú ó bọgbọn mu pé kí Ẹlẹdàá èèyàn pèsè ìtọni lórí àwọn ọràn tó jẹ mọ ìbálòpọ .  Ǹjẹ kò bọgbọn mu pé kí àwọn èèyàn pẹlú tẹ lé irú ìtọni bẹẹ ?  Bí Kálukú Ṣe Lè Ṣèkáwọ Ohun Èlò Rẹ  Irú àpèjúwe yìí kan náà ni òǹkọwé Bíbélì náà , Pọọlù lò , nígbà tó ń fún àwọn Kristẹni ní ìtọsọnà lórí ọràn ìbálòpọ .  Ó sọ pé :  Kí olúkúlùkù yín mọ bí yóò ti ṣèkáwọ ohun èlò tirẹ nínú ìsọdimímọ àti ọlá , kì í ṣe nínú ìdálọrùn olójúkòkòrò fún ìbálòpọ takọtabo .   Pọọlù fi ara èèyàn wé ohun èlò .  Ṣíṣèkáwọ ohun èlò yẹn túmọ sí mímú kí èrò ọkàn ẹni àtàwọn ìfẹ ọkàn ẹni wà níbàámu pẹlú àwọn òfin Ọlọrun lórí ìwà rere .  Lóòótọ , èyí lè má rọrùn .  A sì lè lóye ìdí tí ẹnì kan á fi ní ìṣòro tí wọn bá ti fi ìbálòpọ fìtínà rẹ nígbà tó wà lọmọdé tàbí tó ní àwọn òbí tàbí alágbàtọ mìíràn tí wọn fi àpẹẹrẹ búburú lélẹ nípa jíjẹ ọkùnrin tàbí jíjẹ obìnrin , tàbí tó bá ti máa ń wo àwòrán ìṣekúṣe látìgbà tó ti wà lọmọdé .  Àwọn nǹkan tó ní í ṣe pẹlú apilẹ àbùdá , omi ara tó máa ń súnni ṣe nǹkan àti ìrònú òun ìhùwà ẹnì kan tún lè kópa nínú mímú kí ẹni náà máa ní èrò tó lòdì nípa ìbálòpọ .  Àmọ , ohun ìtùnú ló jẹ láti mọ pé Ẹlẹdàá wa lè pèsè ìrànwọ kó sì ṣètìlẹyìn fún àwọn tó nílò rẹ .  Sáàmù 33 : 20 ; Hébérù 4 : 16 .  Jẹ Kí Amọkòkò Títóbi Jù Lọ Náà Mọ Ọ  Amọkòkò máa ń kọkọ bu amọ tútù sọwọ yóò sì wá bẹrẹ sí mọ ọn títí yóò fi rí bó ṣe ń fẹ .  Bí amọkòkò náà ṣe ń mọ ọn lọ , yóò máa fi àwọn ìka rẹ dán ara ìkòkò náà ní pẹlẹpẹlẹ títí tí yóò fi rí bó ṣe ń fẹ .  Ká tó lè di ẹni tí Ọlọrun mọ títí tí a óò fi di ẹni yíyẹ lójú rẹ , a gbọdọ máa gbé níbàámu pẹlú àwọn ìlànà àti òfin rẹ tí kì í yí padà .  Gbàrà tá a bá ti bẹrẹ sí sa ipá wa , Ọlọrun á wá máa fi ìfẹ mọ wá pẹlẹpẹlẹ nípasẹ Bíbélì , ẹmí mímọ rẹ àti ẹgbẹ àwọn ará tó jẹ Kristẹni .  Nígbà náà , èèyàn á wá bẹrẹ sí rí àbójútó Ọlọrun fúnra rẹ nínú ìgbésí ayé rẹ .  Àmọ ṣá o , a gbọdọ ní ìgbẹkẹlé nínú ọgbọn Ẹlẹdàá ká sì gbà dájúdájú pé ó mọ ohun tó dára fún wa .  Nípasẹ àdúrà àti ìkẹkọọ Bíbélì aláápọn lèèyàn fi máa ń ní irú ìgbọkànlé yìí .  Bí ẹnì kan bá fi ìgbọkànlé nínú Ọlọrun kojú ìṣòro èrò ìṣekúṣe tó ń wá sí i lọkàn , yóò di ẹni tó ṣe é mọ lọwọ Ẹlẹdàá .  Ìwé 1 Pétérù 5 : 6 , 7 sọ pé :  Nítorí náà , ẹ rẹ ara yín sílẹ lábẹ ọwọ agbára ńlá Ọlọrun , kí ó lè gbé yín ga ní àkókò yíyẹ ; bí ẹ ti ń kó gbogbo àníyàn yín lé e , nítorí ó bìkítà fún yín .   Kíka Bíbélì déédéé ń jẹ ká mọ nípa ọpọ àwọn ìránṣẹ olóòótọ Ọlọrun tí wọn gbógun ti àwọn ìfẹ ọkàn ẹran ara àmọ tí wọn ò juwọ sílẹ .  Irú àwọn àpẹẹrẹ báwọnyí mà ń fúnni níṣìírí o !  A lè finú wòye ìjákulẹ tí àpọsítélì Pọọlù ní pẹlú ara rẹ nígbà tó kígbe jáde pé :  Èmi abòṣì ènìyàn !  Ta ni yóò gbà mí lọwọ ara tí ń kú ikú yìí ?   Síbẹ , ó tún darí wa sí ibi tí a ti lè dìídì rí ìrànlọwọ gbà nígbà tó fúnra rẹ dáhùn ìbéèrè ara rẹ pé :  Ọpẹ ni fún Ọlọrun nípasẹ Jésù Kristi Olúwa wa !   Róòmù 7 : 24 , 25 .  Ohun Kan Tó Lè Ràn Wá Lọwọ Láti Yí Padà  A tún lè rí ìrànlọwọ gbà nípasẹ ẹmí mímọ Ọlọrun .  Èyí jẹ ohun alágbára kan tó lè ràn wá lọwọ láti yí padà .  Ẹmí mímọ lè ràn wá lọwọ láti  bọ ògbólógbòó àkópọ ìwà sílẹ  kí a sì  gbé àkópọ ìwà tuntun wọ , èyí tí a dá ní ìbámu pẹlú ìfẹ Ọlọrun nínú òdodo tòótọ àti ìdúróṣinṣin .   Baba wa ọrun onífẹẹ kì í kùnà láé láti dáhùn nígbà tí a bá fi tọkàntọkàn béèrè fún ẹmí mímọ rẹ láti ràn wá lọwọ láti ṣe ìyípadà yìí .  Jésù fi dá wa lójú pé Bàbá yóò  fi ẹmí mímọ fún àwọn tí ń béèrè lọwọ rẹ !   Àmọ , gbígbàdúrà lemọlemọ ṣe pàtàkì o , gẹgẹ bí àwọn ọrọ rẹ ti fi hàn , èyí tó sọ pé :  Ẹ máa bá a nìṣó ní bíbéèrè , a ó sì fi í fún yín .   Èyí túbọ ṣe pàtàkì gan - an nígbà tí ẹnì kan bá ń tiraka láti kápá ìfẹ lílágbára fún ìbálòpọ .  Ọlọrun tún máa ń ràn wá lọwọ nípasẹ ojúlówó ẹgbẹ àwọn ará , èyí tó ní onírúurú èèyàn nínú .  Àwọn Kristẹni kan nínú ìjọ Kọríńtì ti ọrúndún kìíní náà ti jẹ irú  àwọn ọkùnrin tí a pa mọ fún àwọn ète tí ó lòdì sí ti ẹdá  àtàwọn  ọkùnrin tí ń bá ọkùnrin dà pọ  nígbà kan rí .  Síbẹ , wọn yí padà .  Ẹjẹ Kristi wẹ wọn mọ , wọn sì di ẹni ìtẹwọgbà lójú Ọlọrun .  Ó pọn dandan kí àwọn kan lónìí ṣe irú àwọn ìyípadà bẹẹ .  Irú àwọn ẹni bẹẹ sì lè rí ìtìlẹyìn gbà nínú ìjọ Kristẹni bí wọn ti ń sapá láti gbógun ti èrò tí kò tọ .  Ṣé èyí wá túmọ sí pé dídi Kristẹni á ṣàdéédéé mú gbogbo èròkérò àti èrò òdì nípa irú ẹyà tẹnì kan fẹ láti jẹ kúrò lọkàn ni ?  Kò fi dandan jẹ bẹẹ .  Fífi àwọn ìlànà Bíbélì sílò nígbà gbogbo ti mú kó ṣeé ṣe fún àwọn kan láti máa gbé ìgbésí ayé tó bójú mu .  Síbẹ , lọpọ ìgbà , àwọn Kristẹni wọnyí ní láti máa ja ìjàkadì ojoojúmọ pẹlú àwọn èrò tó lòdì .  Nípa bẹẹ , ó ṣeé ṣe fún irú àwọn ẹni bẹẹ láti máa sin Ọlọrun bó tilẹ jẹ pé wọn ní  ẹgún ìṣàpẹẹrẹ nínú ẹran ara  wọn .  Níwọn ìgbà tí wọn ò bá jáwọ láti máa mú àwọn èrò tí kò tọ kúrò lọkàn tí wọn sì ń bá a nìṣó láti máa hùwà òdodo , Ọlọrun kà wọn sí ìránṣẹ olóòótọ àti ẹni tó mọ lójú rẹ .  Wọn lè máa wọnà de àkókó náà nígbà tí gbogbo ìran èèyàn yóò di ẹni tí a  dá . . . sílẹ kúrò lọwọ ìsọdẹrú fún ìdíbàjẹ ,  tí wọn  yóò sì ní òmìnira ológo ti àwọn ọmọ Ọlọrun .   Róòmù 8 : 21 .  Ní báyìí ná , gbogbo àwọn tó bá fẹ mú inú Ọlọrun dùn gbọdọ máa gbé ní ìbámu pẹlú àwọn ìlànà òdodo rẹ .  Àwọn Kristẹni tòótọ yàn láti sin Ọlọrun kì í ṣe láti máa tẹ lé àwọn èrò onímọtara - ẹni - nìkan tó lè máa wá sọkàn wọn .  Àwọn tó bá fi tìrẹlẹtìrẹlẹ ṣe ìfẹ Ọlọrun nínú gbogbo apá ìgbésí ayé wọn yóò di ẹni tí Ọlọrun fi ayọ àti ìdùnnú ayérayé jíǹkí .  Sáàmù 128 : 1 ; Jòhánù 17 : 3 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 26   Ọlọrun pèsè àwọn ìtọsọnà tó ṣe pàtó lórí ọràn ìbálòpọ   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 26   Àwọn Kristẹni kan nínú ìjọ Kọríńtì ti ọrúndún kìíní náà ti jẹ irú  àwọn ọkùnrin tí a pa mọ fún àwọn ète tí ó lòdì sí ti ẹdá  àtàwọn  ọkùnrin tí ń bá ọkùnrin dà pọ  nígbà kan rí .  Síbẹ , wọn yí padà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Kíkẹkọọ Bíbélì ń ranni lọwọ láti ní àwọn ìlànà ìwà rere tó ga  Wíwo Ayé  Ewu Tó Wà Nínú Ṣíṣe Ọpọ Nǹkan Lẹẹkan  Ìwé ìròyìn The Wall Street Journal sọ pé , ṣíṣe ohun tó ju ẹyọ kan lọ lẹẹkan náà  kò ní jẹ kó o lè ṣiṣẹ tó pójú owó , àní , ó tún lè sọ ọ di ẹni tí kì í ṣe nǹkan lọnà tó dára .  Gbígbìyànjú láti ṣe nǹkan méjì tàbí mẹta ọtọọtọ lásìkò kan náà tàbí kó o máa mú iṣẹ kan mọ òmíràn máa gba àkókò tó pọ lẹyìn - ọ - rẹyìn ju kó o máa ṣe wọn lẹyọ kọọkan lọ , kò sì ní jẹ kó o lè fi làákàyè ṣe iṣẹ kọọkan bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .   Lára àwọn àmì tó lè fi hàn pé ìṣòro ti wà ni : kéèyàn máa tètè gbàgbé nǹkan  irú bíi gbígbàgbé ohun tó o ṣẹṣẹ ṣe tàbí tó o ṣẹṣẹ sọ tán  , àìlè fara balẹ ṣe nǹkan , kéèyàn má lè pọkàn pọ sórí ohun tó ń ṣe , kéèyàn ní àwọn àmì tó ń fi hàn pé èèyàn ní másùnmáwo  irú bí àìlè mí kanlẹ dáadáa  àti kéèyàn má lè ní ìjùmọsọrọ tó dán mọrán pẹlú àwọn èèyàn .  Àtiṣiṣẹ yanjú máa ń ṣòro nígbà tó bá jẹ pé apá kan náà nínú ọpọlọ ni wàá lò láti fi ṣe nǹkan ọtọọtọ , irú bíi bíbá ẹnì kan sọrọ lórí tẹlifóònù àti lẹsẹ kan náà fífetísí ọmọ kan tó ń pariwo sọrọ látinú iyàrá kejì .  Ìgbà téèyàn bá ń wakọ ni ṣíṣe ọpọ nǹkan lẹẹkan náà tiẹ léwu jù .  Àwọn ohun bíi jíjẹ tàbí mímu , nínawọ mú nǹkan , jíjẹ kí ọrọ téèyàn ń sọ pẹlú èrò ọkọ kan tàbí lórí tẹlifóònù gbani lọkàn léwu gan - an , àní lílo nǹkan ìṣaralóge tàbí yíyí rédíò tàbí ohun mìíràn nínú mọtò pàápàá lè mú kí ọkàn rẹ pínyà fún ìṣẹjú àáyá díẹ , èyí sì lè yọrí sí jàǹbá ọkọ .  Má Ṣe Gbo Ọmọ Ọwọ Jìgìjìgì !  Ìwé ìròyìn Toronto Star sọ pé gbígbo ọmọ ọwọ jìgìjìgì máa ń fa ìpalára  tó lè mú kí orí ọmọ máa ṣẹjẹ sínú kí ìnira sì bá ọpọlọ , èyí sì lè mú kí ọpọlọ là .   Níwọn bó ti jẹ pé àwọn iṣan tó wà nínú ọpọlọ àwọn ọmọ ọwọ kò tíì gbó , tí ọpọlọ wọn sì jẹ ẹlẹgẹ ,  gbígbo ọmọ ọwọ jìgìjìgì fún kìkì ìṣẹjú àáyá díẹ lè ṣèpalára fún un jálẹ ìgbésí ayé rẹ .  Lára ìpalára tí èyí lè fà ni kí ọpọlọ wú tàbí kó dàrú , kí ọmọ ní àrùn tí kì í jẹ kí ọpọlọ lè darí ìséraró àti ìsọrọ , kí ọmọdé ya dìndìnrìn , kí ọmọdé rán , ìfọjú , etí dídi , àrùn rọpárọsẹ àti ikú .   Dókítà James King , olùtọjú àrùn àwọn ọmọdé ní Ilé Ìwòsàn Àwọn Ọmọ Wẹwẹ ní Ìlà Oòrùn Ontario lórílẹ - èdè Kánádà , ti ṣèwádìí lórí àwọn ohun tó lè jẹ àbájáde gbígbo ọmọ ọwọ jìgìjìgì .  Ó sọ pé ó yẹ ká dá àwọn aráàlú lẹkọọ , nítorí pé lọpọ ìgbà àwọn ìpalára náà kì í fi bẹẹ tètè fara hàn , àti pé ó ṣeé ṣe kí wọn máa rò pé ibà tàbí otútù àyà lásán ló ń ṣe ọmọ náà .  Dókítà King sọ pé :  Ó yẹ ká máa tẹ kókó yìí mọ àwọn èèyàn létí , ká sì máa sọ ọ gbọnmọgbọnmọ .  Àwọn tó ṣẹṣẹ bímọ gbọdọ mọ bẹẹ .   Wọn Ò Ka Ọràn Ẹsìn Sí Mọ  Ìwé ìròyìn IHT Asahi Shimbun sọ pé :  Kò dà bíi pé àwọn èèyàn  ilẹ Japan  tún ń fi bẹẹ yíjú sí ìsìn mọ láti fi wá ojútùú sí ìṣòro wọn bí wọn ṣe ń làkàkà láti kojú àwọn ipò nǹkan tí kò bára dé lóde òní .   Nígbà tí wọn béèrè ìbéèrè náà ,  Ǹjẹ o nífẹẹ sí ọràn ẹsìn tàbí ṣé ohun kan wà tó o gbà gbọ ?   lọwọ àwọn aráàlú , kìkì ìdá mẹtàlá nínú ọgọrùn - ún wọn ló dáhùn pé bẹẹ ni .  Láfikún sí i , ìdá mẹsàn - án nínú ọgọrùn - ún àwọn ọkùnrin àti ìdá mẹwàá nínú ọgọrùn - ún àwọn obìnrin sọ pé àwọn nífẹẹ sí ọràn ẹsìn  lọnà kan ṣáá .   Ìwé ìròyìn náà fi kún un pé :  Ó hàn gbangba pé àwọn obìnrin tó ti lé lọmọ ogún ọdún kò fi bẹẹ nífẹẹ sí ìsìn rárá , nítorí pé wọn kò ju ìdá mẹfà lọ .   Ìwádìí ọlọdọọdún náà fi hàn pé ìdá mẹtàdínlọgọrin nínú àwọn ọkùnrin nílẹ Japan àti ìdá mẹrìndínlọgọrin nínú àwọn obìnrin sọ pé àwọn kò nífẹẹ sí ọràn ẹsìn rárá bẹẹ làwọn ò gba ohunkóhun gbọ .  Tí a bá fi àbájáde ìwádìí yìí wé ti ọdún 1978 , kò sí àní - àní pé ńṣe ni iná ìtara àwọn èèyàn ilẹ Japan fún ẹsìn túbọ ń jó àjórẹyìn .  Àwọn àgbàlagbà ló dà bíi pé wọn nífẹẹ díẹ sí ọràn ẹsìn , pàápàá àwọn tó ti lé lọmọ ọgọta ọdún .  Àárẹ Ọkàn Ń Dá Kún Àwọn Àìsàn Mìíràn  Ìwé ìròyìn U.S.News  World Report sọ pé :  Àjọ Ìlera Àgbáyé sọ pé bó bá fi máa di ọdún 2020 , bí a bá yọwọ àrùn ọkàn , olórí ohun tí yóò máa sọ àwọn èèyàn jákèjádò ayé di aláìlera ni àárẹ ọkàn .   Onírúurú ìwádìí ló túbọ ń fi hàn pé ìṣòro bíburú jáì tí ń ṣàkóbá fún ìlera yìí  kì í ṣe ìṣòro ọpọlọ nìkan .   Ọgbẹni Philip Gold , ọgá nínú ìmọ ìṣègùn nípa ètò ìgbékalẹ iṣan ara ní Ilé Ẹkọ Tó Ń Rí sí Ìṣiṣẹ Ọpọlọ , sọ pé  àárẹ ọkàn nìkan ni àrùn ara tó ń dá kún ọpọ àìsàn mìíràn , kódà , ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo àwọn àìsàn mìíràn ló lè dá kún .   Àní , àárẹ ọkàn lè dá kún àwọn àìsàn bí àrùn ọkàn àti àtọgbẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ìwádìí fi hàn pé  ọkàn  àwọn tó ní àárẹ ọkàn  kì í ṣiṣẹ dáadáa , nítorí pé kì í lè pèsè ẹjẹ àti afẹfẹ ọsíjìn tí ara ń fẹ  gẹgẹ bí àpilẹkọ náà ṣe ṣàlàyé .  Bákan náà ,  ọpọlọ tí ìdààmú ti bá máa ń nílò okun púpọ sí i , èyí sì lè mú kí omi ara tó ń jẹ cortisol tú jáde sí i , tí ìyẹn á sì tipa bẹẹ mú kí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ lọ sókè sí i .   Wọn tún ti ṣàwárí pé àárẹ ọkàn lè dá kún àrùn àìlágbára egungun àti àrùn jẹjẹrẹ .  Ìwádìí ń lọ lọwọ láti mọ bóyá wíwo àárẹ ọkàn lè mú kí irú àwọn àrùn bẹẹ máà fi bẹẹ lágbára mọ .  Ipa Tí Ìgbéyàwó Ń Ní Lórí Ọkàn  Ìwé ìròyìn The Daily Telegraph ti ìlú London sọ pé :  Ìwádìí ti fi hàn pé bí ìgbéyàwó aláìsàn kan tó ní àrùn ọkàn bá ṣe gbéṣẹ sí lè pinnu bí onítọhún á ṣe kọfẹ padà sí tí wọn bá ṣiṣẹ abẹ fún un .   Dókítà James Coyne , tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì Pennsylvania , lórílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé , bí aláìsàn kan bá ní ìgbéyàwó aláyọ , èyí lè fún un níṣìírí láti jà fitafita kó lè bọ sípò , àmọ  ó máa ṣòro gan - an fún aláìsàn tí ìgbéyàwó rẹ kò láyọ láti kọfẹ padà ju aláìsàn tí kò ṣègbéyàwó lọ .   Dókítà Coyne àtàwọn tó wà nínú àwùjọ aṣèwádìí rẹ gba àwòrán àwọn tọkọtaya tó ń ní gbólóhùn asọ nínú ilé sílẹ sórí kásẹẹtì fídíò , wọn sì ṣàkíyèsí pé ó ṣeé ṣe kí àwọn alárùn ọkàn tí àjọṣe wọn pẹlú àwọn alábàáṣègbéyàwó wọn kò gún régé tètè kú láàárín ọdún mẹrin ní ìfiwéra pẹlú àwọn tí kì í fi bẹẹ sí aáwọ láàárín wọn .  Dókítà Linda Waite , ọjọgbọn nínú ìmọ nípa ìbágbépọ ẹdá ní Yunifásítì Chicago , sọ pé ìgbéyàwó dáradára  la lè fi wé jíjẹ oúnjẹ aṣaralóore , ṣíṣe eré ìmárale àti ṣíṣàì mu sìgá .   Igi Tí Wọn Fi Ń Ṣe Gìtá Violin Ti Ń Tán Lọ Nígbó O  Ìwé ìròyìn kan lórí ìmọ sáyẹǹsì nílẹ Jámánì , ìyẹn natur  kosmos sọ pé :  Igi àkànṣe kan wà tó dára gan - an fún ṣíṣe gìtá violin , àmọ igi yìí ti ń tán lọ nígbó .   Igi tí wọn ń lò náà ni igi Caesalpinia echinata .  A lè rí igi yìí nínú igbó tó wà létíkun orílẹ - èdè Brazil .  Àmọ , igbó yìí ti fẹrẹẹ pa run tán o nítorí bí àwọn èèyàn ṣe ń gé igi ibẹ dà nù láti ṣe iṣẹ àgbẹ .  Ìwọnba díẹ ló ṣẹ kù lára igi náà nínú igbó yìí , ó sì wà lára àwọn igi tó ti fẹrẹẹ pa run tán .  Ìyẹn nìkan kọ o , kìkì àwọn igi tó ti pé ogún ọdún tàbí jù bẹẹ lọ ló ti máa ń gbó débi pé inú wọn á ní àwọ ìyeyè tàbí àwọ pupa rẹsúrẹsú , èyí tó dára gan - an fún ṣíṣe gìtá violin .  Àpilẹkọ náà sọ pé , gẹgẹ bí ọgbẹni Thomas Gerbeth , àgbà ọjẹ nínú ṣíṣe gìtá violin ṣe sọ , kò sí ohun mìíràn tó ṣeé fi rọpò igi yìí nítorí pé  kò tíì sí ohun èlò àtọwọdá kan tí wọn mú jáde tó dà bí igi yìí .   Ní báyìí , bí àwọn tó ń ṣe ohun èlò ìkọrin violin ṣe ń ké gbàjarè làwọn olórin náà ń ké gbàjarè pé kí wọn máà jẹ kí igi yìí run o .  Àrùn Ògbólógbòó Tí Kò Tíì Kásẹ Ńlẹ  Ìwé ìròyìn El País ti ilẹ Sípéènì sọ pé :  Gẹgẹ bí ìsọfúnni tó wá látọdọ Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣe fi hàn , ó lé ní ẹgbẹrún lọnà ẹẹdẹgbẹrin  700,000  èèyàn tí àwọn oníṣègùn ṣàwárí jákèjádò ayé lọdún 2002 pé wọn ṣẹṣẹ ní àrùn ẹtẹ .   Látìgbà tí wọn ti ń kọ Bíbélì ni àrùn ẹtẹ ti jẹ àrùn bíbanilẹrù .  Lóde òní , irú àrùn ẹtẹ tó ń ṣe àwọn èèyàn ṣeé wò .  Àní , nǹkan bíi mílíọnù méjìlá èèyàn ni àrùn ẹtẹ wọn ti sàn láàárín ogún ọdún tó kọjá .  Àmọ ṣá o ,  a ò tíì lè fọwọ sọyà pé àrùn ẹtẹ ti kásẹ ńlẹ pátápátá ,  ni ohun tí olùṣèwádìí Jeanette Farrell sọ .  Kò tíì ṣeé ṣe fún àwọn oníṣègùn láti mú àìsàn náà kúrò , bẹẹ ni kò sì yé mú àwọn èèyàn .  Títí di báyìí , àwọn orílẹ - èdè tí àrùn náà ti ń jà jù ni ilẹ Brazil , Burma , Íńdíà , Madagascar , Mòsáńbíìkì àti Nepal .  Látàrí pé òye tí àwọn onímọ sáyẹǹsì ń ní nípa apilẹ àbùdá túbọ ń pọ sí i , wọn retí pé àwọn á rí abẹrẹ àjẹsára tó lè gbọ àrùn yìí .  Bí Ọkùnrin Ṣe Pọ Ju Obìnrin Lọ ní Ilẹ Ṣáínà Ń Kọni Lóminú  Ìwé ìròyìn China Today sọ pé :  Àbájáde ètò ìkànìyàn ẹlẹẹkarùn - ún tó wáyé nílẹ Ṣáínà fi hàn pé , iye ọmọkùnrin tí wọn ń bí báyìí pọ ju ọmọbìnrin lọ , nítorí pé ní ìpíndọgba , bí a bá kó ọgọrùn - ún ọmọbìnrin jọ , a óò rí nǹkan bí ẹtàdínlọgọfà  117  ọmọkùnrin , àmọ ní ìfiwéra pẹlú ìṣirò ọdún 1990 , bí a bá kó ọgọrùn - ún ọmọbìnrin jọ nígbà yẹn a ò lè rí ju nǹkan bí ọmọkùnrin mẹrìnléláàádọfà  114  lọ .  Ìṣirò méjèèjì yìí ju iye tí a sábà máa ń rí kárí ayé lọ fíìfíì , ìyẹn ni pé bí a bá kó ọgọrùn - ún ọmọbìnrin jọ iye ọmọkùnrin tá a máa ń rí kì í ju márùnlélọgọrùn - ún  105  lọ , èyí sì fi hàn pé ńṣe ni ọràn bí ọkùnrin ṣe ń pọ ju obìnrin lọ nílẹ Ṣáínà túbọ ń burú sí i .   Wọn fojú bù ú pé lọjọ iwájú , nǹkan bí àádọta mílíọnù ọkùnrin lórílẹ - èdè Ṣáínà ni kò ní ṣeé ṣe fún láti rí ìyàwó fẹ bí wọn bá tó ẹni tó ń láya .  Àpilẹkọ náà fi kún un pé :  Zheng Zizhen , ọgá àgbà Àjọ Tó Ń Rí sí Ìbágbépọ Ẹdá àti Iye Èèyàn Tó Wà ní Àgbègbè Guangdong , ni wọn fa ọrọ rẹ yọ pé , bí ọmọkùnrin ṣe ń pọ ju ọmọbìnrin lọ láìdáwọdúró yìí yóò ṣàkóbá fún iye èèyàn tó wà nílẹ Ṣáínà , fún àwùjọ àti fún ìlànà ìwà híhù .   Ohun Tó Lè Mú Kí Ìgbéyàwó Rẹ Jẹ Aláyọ  Ìwé ìròyìn La Presse sọ pé :  Ẹtàn díẹdíẹ lohun tó ń jẹ kí àjọṣe lọkọ - láya dùn kó sì lárinrin .   Ìwé ìròyìn ilẹ Kánádà yìí ń sọrọ nípa ìwádìí kan tó sọ irọ pípa di ohun tó bójú mu .  Inú ìwé Journal of Social and Personal Relationships ni wọn tẹ àbájáde ìwádìí yìí sí .  Ọjọgbọn Tim Cole , tó ń ṣiṣẹ ní Yunifásítì De Paul , tó wà ní ìlú Chicago lórílẹ - èdè Amẹríkà , sọ pé :  Nípa ṣíṣe ẹtàn  tàbí píparọ  níwọnba , a lè mú kí àjọṣe  àárín tọkọtaya  máa lárinrin nìṣó kó má sì sí ìṣòro kankan .   Àmọ o , ǹjẹ lóòótọ ni ẹtàn lè mú kí ìgbéyàwó láyọ ?  Bíbélì gba àwọn Kristẹni níyànjú pé :  Nísinsìnyí tí ẹ ti fi èké ṣíṣe sílẹ , kí olúkúlùkù yín máa bá aládùúgbò rẹ sọ òtítọ .   Ǹjẹ ìmọràn yìí gbéṣẹ ?  Nígbà tí wọn béèrè lọwọ amòfin kan tó ń rí sí ọràn ìkọsílẹ pé , Kí ni olórí ohun tó ń fà á tí àwọn tọkọtaya fi ń túká ?  ó dáhùn pé :  Àìlè bá ara wọn sọ òótọ , kí wọn sọ ohun tó wà lọkàn wọn fún ara wọn , kí wọn sì máa bá ara wọn lò bí ọrẹ tímọtímọ .   Nígbà náà , kí ni àṣírí ìgbéyàwó aláyọ ?  Nínú ìwé náà Àṣírí Ayọ Ìdílé , orí kẹta ní àkọlé yìí :  Kọkọrọ Méjì sí Ìgbéyàwó Wíwà Pẹ Títí .   Ó jíròrò ohun méjì pàtàkì tó lè jẹ kó ṣeé ṣe fún tọkọtaya láti máa fi ayọ gbé pọ , èyí tó máa fún wọn ní ìbùkún yanturu .  O lè béèrè fún ẹdà kan ìwé yìí lọwọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ìdí Tí Orúkọ Jèhófà Fi Gbajúmọ Ní Erékùṣù Pàsífíìkì  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ FÍJÌ  ÌYÀLẸNU gbáà ló jẹ fún àwọn èèyàn náà .  Àwọn tó ṣẹṣẹ ń gúnlẹ sí erékùṣù wọn ní Pàsífíìkì dijú láti gbàdúrà kí wọn tó jẹ oúnjẹ tí wọn fi ṣe wọn lálejò .  Àwọn olùgbé erékùṣù náà bi wọn pé :  Kí lẹ ń ṣe ?   Wọn dáhùn pé :  À ń dúpẹ lọwọ Ọlọrun nítorí ẹbùn tó fún wa ni .   Àwọn èèyàn náà ṣì fẹ mọ sí i , wọn wá béèrè pé :  Níbo ni Ọlọrun yín ń gbé ?   Wọn dá wọn lóhùn pé :  Ọrun ni .    Kí ni orúkọ Rẹ ?    Jèhófà .    Ṣé Ọlọrun yín máa ń jẹun ?   Àwọn àlejò náà fèsì pé :  Ẹmí ni Ọlọrun .  Kì í ṣe èèyàn bíi tiwa ; Ẹni ayérayé ni .  Òun ló dá ilẹ ayé , òfuurufú , òkun àti ohun gbogbo .  Òun náà ló dá wa .   Háà ṣe àwọn ará erékùṣù náà láti gbọ àlàyé tó rọrùn tó sì yéni yìí , wọn sì béèrè ìdí tí àwọn àlejò náà fi wá sí erékùṣù àwọn .  Wọn rọra fèsì pé :  A wá láti sọ fún yín nípa Jèhófà , Ọlọrun òtítọ , àti Ọmọ Rẹ Jésù Olùgbàlà wa ni .   Látinú ìwé From Darkness to Light in Polynesia .  Ta ni àwọn àlejò wọnyí ?  Ṣé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà òde òní ni ?  Rárá o .  Àwọn ará Tàhítì méjì tí wọn jẹ olùkọ àti ajíhìnrere ni .  Wọn gúnlẹ sí erékùṣù Mangaia  ní ìhà gúúsù àwọn àgbájọ erékùṣù Cook Islands  ní June 15 , 1824 .  Kí nìdí tí wọn fi lo orúkọ náà , Jèhófà ?  Ṣé ìgbà yẹn nìkan ṣoṣo ni wọn lò ó ?  Ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè wọnyí á jẹ ká lóye ìdí tí orúkọ Jèhófà fi ṣe pàtàkì gan - an títí di òní olónìí nínú àṣà ìbílẹ ọpọ àwọn olùgbé erékùṣù Pàsífíìkì .  Wọn Lo Orúkọ Ọlọrun Jákèjádò Erékùṣù Náà  Ọpọ àwọn míṣọnnárì tó ti ilẹ Gẹẹsì àti Amẹríkà lọ sí erékùṣù Pàsífíìkì ní ọrúndún kọkàndínlógún máa ń lo orúkọ náà , Jèhófà nígbàkigbà tí wọn bá ń sọrọ àti nínú àwọn ìwé tí wọn kọ .  Kódà , òpìtàn kan tiẹ fi àìmọkan sọ pé  ọmọlẹyìn Jèhófà  ni àwọn míṣọnnárì ìjímìjí náà ,  wọn kì í ṣe ọmọlẹyìn Kristi .   Àwọn lẹtà tí àwọn míṣọnnárì wọnyí kọ sábà máa ń bẹrẹ pẹlú àwọn àpólà ọrọ bíi :  Ǹjẹ kí Ọlọrun wa , àní Olúwa wa Jèhófà àti Jésù Kristi ọba àlàáfíà , gbà ọ là .   Abájọ nígbà náà tí Albert J .  Schütz , gbajúmọ onímọ èdè púpọ , fi sọ pé wọn tẹ ìwé akọmọlédè kan jáde ní erékùṣù Fíjì lọdún 1825 .  Ọrọ kan ṣoṣo tó tinú èdè Gẹẹsì wá tá a lè rí nínú ìwé náà ni Jehova .  Lílò tí àwọn míṣọnnárì ìjímìjí ń lo orúkọ Jèhófà ní fàlàlà wọ àwọn tó ń gbé ní erékùṣù Pàsífíìkì lọkàn ṣinṣin .  Díẹ lára àwọn olùgbé erékùṣù náà tí wọn fún ní ìdálẹkọọ ni wọn wá rán jáde gẹgẹ bíi míṣọnnárì , tàbí olùkọ , láti lọ fi ẹkọ náà kọ àwọn èèyàn ní àwọn erékùṣù mìíràn .  Nígbà tí ìwé The Covet Makers  Islander Missionaries in the Pacific ń ṣàlàyé nípa àwọn míṣọnnárì ará Tàhítì méjì tá a sọ pé wọn gúnlẹ sí erékùṣù Mangaia , ó sọ pé :  Ní ti àwọn olùkọ ará Tàhítì yìí o , Jèhófà ni Ọlọrun òtítọ kan ṣoṣo .  Òun ló dá gbogbo àgbáyé , ẹdá ènìyàn sì jẹ ọkan lára àwọn ohun tó dá . . . .   Wọn  sọ pé Jèhófà ni Ọlọrun òtítọ kan ṣoṣo náà àti pé Ọmọkùnrin Rẹ , Jésù Kristi , ni Olùgbàlà aráyé .   Bí díẹ lára àwọn míṣọnnárì ìjímìjí náà ṣe ń mú ìhìn Bíbélì lọ láti erékùṣù kan dé òmíràn , wọn dojú kọ ewu ńláǹlà , nítorí pé àwọn tó ń gbébẹ máa ń hùwà ẹhànnà nígbà míì .  Nígbà tó ń ṣàlàyé ìṣòro tó má ń kojú wọn , ìwé Mission , Church , and Sect in Oceania sọ pé :  Ìgbàgbọ tó lágbára nínú Jèhófà sábà máa ń borí ìbẹrù àti àìnírètí .   A rí àpẹẹrẹ títayọ nípa irú ìgbàgbọ bẹẹ nínú Jèhófà lọdún 1823 nígbà tí wọn mú ìhìn Bíbélì wọ erékùṣù Rarotonga , tó jẹ ọkan lára àwọn àgbájọ erékùṣù Cook Islands .  Nígbà tí míṣọnnárì kan tó tún jẹ atukọ òkun , John Williams débẹ , ó rán àwọn tọkọtaya méjì pé kí wọn lọ kọ àwọn olùgbé erékùṣù Rarotonga lẹkọọ .  Àmọ , èdèkòyédè wáyé láàárín wọn àti ọba wọn tó ti yó bìnàkò , wọn sì lu àwọn míṣọnnárì náà bí - ẹní - máa - kú .  Wọn jí gbogbo ohun ìní wọn kó , díẹ ló sì kù kí wọn gbẹmí wọn .  Nígbà tí àwọn míṣọnnárì náà padà dénú ọkọ , wọn ṣàlàyé pé àwọn olùgbé erékùṣù Rarotonga ni ẹhànnà tó rorò jù lọ tí àwọn tíì bá pàdé rí .  Kí ohun tó burú jùyẹn lọ má bàa ṣẹlẹ , Williams pinnu láti sá kúrò ní erékùṣù náà , ó kéré tán fún àkókò díẹ .  Kò tíì ṣíkọ rárá tí Papeiha , ọdọkùnrin kan tí òun pẹlú jẹ olùkọ , fi yọǹda pé òun á dá lọ wàásù fún àwọn olùgbé erékùṣù náà .  Ó sọ pé :  Àwọn ẹhànnà náà ì báà pa mí , wọn ì báà dá mi sí , màá lọ bá wọn ṣáá ni .   Papeiha sọ gbólóhùn kan tí àwọn èèyàn sábà máa ń fà yọ nínú àkọsílẹ ìgbòkègbodò àwọn míṣọnnárì ìjímìjí , ìyẹn ni pé :  Ko Jehova toku tiaki !  Tei roto au i tona rima !   Jèhófà ni olùṣọ àgùntàn mi !  Ọwọ Rẹ ni mo fi ẹmí mi lé !    Bó ti sọ bẹẹ tán , ó gbé aṣọ fẹlẹfẹlẹ kan wọ , ó sì mú ìwé kan tó ní àyọkà díẹ látinú Bíbélì èdè Tàhítì , àfi jùà ló bẹ sómi , ó sì lúwẹẹ padà sí èbúté erékùṣù náà .  Àṣeyọrí tó ṣe kúrò ní kékeré .  Nígbà tó débẹ , ọpọ lára àwọn tó wà níbẹ ló fetí sí ẹkọ tó ń kọ wọn .  Olùgbé erékùṣù Rarotonga kan tí òun alára wá di míṣọnnárì ni More Taunga .  Ní ọdún 1842 , ó di míṣọnnárì àkọkọ tó kọ ilé àwọn míṣọnnárì sí erékùṣù New Caledonia .  Nígbà tó ń kọwé nípa ọkùnrin kan tó fúnra rẹ kọ ní ìwé kíkọ àti ìwé kíkà , ó ṣàlàyé nínú ìwé àkọsílẹ rẹ pé :  Díẹdíẹ , ó bẹrẹ sí lóye àwọn nǹkan tí mò ń kọ ọ .  Kò sì pẹ púpọ tó fi sọ fún mi pé ,  Mo fẹ gbàdúrà .   Ṣùgbọn , mo sọ fún un pé kó máà kánjú .  Nígbà tó ṣe díẹ sí i , ó tún bi mí pé ,  Ṣé oò ní jẹ kí n gbàdúrà ni ?   Ló bá kúkú béèrè ìdí rẹ ti mi ò fi fẹ kí òun gbàdúrà , mo sì sọ fún un pé ,  Wàá kọkọ jáwọ nínú ìbọrìṣà , ìgbà yẹn ni wàá tó lè gbàdúrà sí Jèhófà .  Òun nìkan ló lè gbọ àdúrà rẹ .   Bó ṣe gbé apẹrẹ tó kó àwọn ère òrìṣà rẹ sí wá bá mi nìyẹn o , ó sì sọ fún mi pé ,  Dáná sún wọn .  Láti ìsinsìnyí lọ , Jèhófà ni Ọlọrun tí màá máa sìn .   Ó wá mọ àdúrà gbà dáadáa .   Àwọn Olùgbé Erékùṣù Pàsífíìkì Gba Jèhófà Gẹgẹ bí Ọlọrun Wọn  Níwọn bó ti jẹ pé ìgbà gbogbo ni àwọn míṣọnnárì máa ń lo orúkọ Ọlọrun , kò yani lẹnu pé àwọn tí wọn wàásù fún bẹrẹ sí gba Jèhófà gẹgẹ bí Ọlọrun wọn .  Ìwé náà , Missionary Adventures in the South Pacific , ṣàpèjúwe ìpàdé ńlá kan tó wáyé ní àríwá erékùṣù Pàsífíìkì lẹyìn tí ọkọ òkun àwọn míṣọnnárì tó ń jẹ Morning Star gúnlẹ síbẹ .  Ìwé náà sọ pé àwọn olùgbé erékùṣù náà  fohùn ṣọkan nípa nínawọ sókè , àwọn tó pọ jù lára wọn tiẹ na ọwọ wọn méjèèjì wọn ò sì ká ọwọ náà sílẹ bọrọ , kí wọn lè fi hàn pé àwọn á kọ ìbọrìṣà sílẹ àwọn á sì sin Jèhófà .  Síwájú sí i , wọn gbà pé àwọn á máa pèsè gbogbo nǹkan tí àwọn olùkọ náà bá nílò .  Wọn wá ya ilẹ kan sọtọ , èyí tí wọn yà sí mímọ fún Jèhófà láti fi kọ ṣọọṣì àti ilé àwọn pásítọ .   Nígbà tí ìwé Wiliamu  Mariner - Missionary  The Story of John Williams ń ṣàlàyé bí Malietoa , olóyè pàtàkì kan ní erékùṣù Samoa ṣe yí padà , ó sọ pé :  Malietoa bá àwọn èèyàn rẹ sọ ọpọlọpọ ọrọ , ó sì ṣèlérí ní gbangba pé òun á di olùjọsìn Jèhófà , òun á sì kọ ṣọọṣì kan fún ìjọsìn Rẹ .  Ó wá pàṣẹ pé kí àwọn tó bá kù nílé bẹrẹ sí kẹkọọ nípa Jèhófà àti Jésù Kristi .   Gbogbo ìgbòkègbodò àwọn míṣọnnárì yìí ní ipa tó wà títí gbére lórí ìgbésí ayé ọpọ àwọn tó ń gbé ní erékùṣù Pàsífíìkì .  Kódà , lóde òní , ní àwọn orílẹ - èdè bíi Fíjì àti Samoa , kò ṣàjèjì láti gbọ orúkọ Jèhófà lórí rédíò tàbí kéèyàn rí i nínú ìwé ìròyìn .  Ṣùgbọn ipa tí ìgbòkègbodò náà ní kò mọ síbẹ o .  Nínú ìwé rẹ , Treasure Islands , tí wọn kọkọ tẹ jáde ní ọdún 1977 , Pearl Binder ṣàlàyé bí orúkọ Jèhófà ti ṣe pàtàkì tó fún àwọn ará Banaba .  Erékùṣù Kiribati ni àwọn èèyàn náà kọkọ ń gbé , lẹyìn tí wọn ṣí kúrò níbẹ ni wọn wá tẹ dó sí erékùṣù Rabi , ní Fíjì .  Binder kọwé pé :  Àwọn míṣọnnárì tó wá sí Banaba ti fún àwọn ará Banaba ní ohun tó ṣeyebíye ju bí wọn ti rò lọ . . . .  Ìgbàgbọ tí wọn ní nínú Jèhófà ló kó ipa pàtàkì jù lọ nínú ìgbésí ayé wọn .  Ó ti mú kí wọn wà ní ìṣọkan . Kò tún sí ohun mìíràn tó lè sọ wọn dọkan bẹẹ ní gbogbo àádọrin ọdún tó kún fún ìpọnjú tó ń peléke sí i , síbẹ kó ṣì tún gbé wọn ró nípa tẹmí di òní olónìí .  Bí kì í bá ṣe ẹkọ nípa Jèhófà tí àwọn aláwọ funfun fi kọ àwọn ará Banaba ni ,  èyí tí àwọn aláwọ funfun fúnra wọn ò kà sí páàpáà  àwọn ará Banaba ì bá tí ní ìrètí kankan .   Orúkọ Ọlọrun Nínú Àwọn Ìtumọ Bíbélì  Ọkan lára àwọn ohun tó jẹ àwọn míṣọnnárì ìjímìjí náà lọkàn jù lọ ni pé kí wọn tú Bíbélì lọnà tó máa rọrùn láti lóye sí àwọn èdè táwọn èèyàn ń sọ ní erékùṣù Pàsífíìkì .  Nítorí bí wọn ṣe sapá gidigidi láìkáàárẹ , ó ṣeé ṣe fún wọn láti túmọ Bíbélì sí ọpọ lára àwọn èdè táwọn èèyàn ń sọ jákèjádò àgbègbè Pàsífíìkì .  Ó bọgbọn mú lójú àwọn atúmọ náà láti má ṣe yí bí a ṣe ń kọ orúkọ Jèhófà padà , bí wọn ti ṣe gẹlẹ nígbà tí wọn ń kọ àwọn orúkọ míì tó wà nínú Bíbélì .  Ó máa dùn mọ ẹni tó bá jẹ ọjáfáfá akẹkọọ Bíbélì nínú láti mọ pé kì í ṣe nínú ìtumọ Ìwé Mímọ Lédè Hébérù nìkan ni àwọn atúmọ Bíbélì nígbà ìjímìjí yìí ti lo orúkọ Jèhófà , àmọ wọn tún lò ó nínú Ìwé Mímọ Kristẹni Lédè Gíríìkì táwọn èèyàn mọ sí Májẹmú Tuntun .  Ìwádìí kan nípa méje lára àwọn èdè tí wọn ń sọ ní erékùṣù Pàsífíìkì fi hàn pé nínú ẹsẹ Bíbélì méjìléláàádọrin ọtọọtọ ni wọn ti lo orúkọ Jèhófà nínú àwọn ìtumọ Ìwé Mímọ Kristẹni Lédè Gíríìkì .  Àwọn Ìwé Mímọ wọnyí kì í ṣe èyí tí wọn túmọ ní ọrúndún kọkàndínlógún nìkan o .  Ìtumọ òde òní kan lédè Rotuman , tí wọn tẹ jáde lọdún 1999 , náà wà lára wọn .  Bíbélì náà lo orúkọ Jèhófà ní ẹsẹ méjìdínláàádọta nínú Ìwé Mímọ Kristẹni Lédè Gíríìkì .  Ní òpin ọrúndún kọkàndínlógún , míṣọnnárì kan tó ti pẹ ní erékùṣù Pàsífíìkì , William Wyatt Gill , kọwé nípa ọkan lára àwọn ìtumọ ìjímìjí náà pé :  Lẹyìn tí mo ti lo Bíbélì èdè Rarotonga fún ọdún méjìlélógójì , ẹ jọwọ ẹ forí jì mí bí mo bá sọ pé ó fẹrẹẹ máà yàtọ sí èyí tí wọn lò láti tú u . . . .  Bíi ti gbogbo àwọn ìtumọ mìíràn tó wà lédè àwọn ará Pàsífíìkì àti New Guinea , wọn ò yí bí wọn ṣe kọ orúkọ mímọ náà  Jèhófà  padà , wọn ò sì tú u sí nǹkan mìíràn .  Èyí mú kí ìyàtọ tó wà láàárín Ọlọrun ayérayé àti òrìṣà táwọn abọrìṣà ń forí balẹ fún túbọ fara hàn kedere kèdèrè .   Ìdí Tí Wọn Fi Lo Orúkọ Ọlọrun  Kí ló fà á tí àwọn míṣọnnárì , àwọn atúmọ Bíbélì àtàwọn olùkọ fi kúndùn àtimáa lo orúkọ Ọlọrun , Jèhófà ?  Ní pàtàkì jù lọ , ó jẹ nítorí pé wọn rí i bí ohun tó pọn dandan láti fìyàtọ sáàárín Jèhófà , Ọlọrun òtítọ kan ṣoṣo náà , àti ogunlọgọ àwọn ọlọrun èké tí àwọn olùgbé erékùṣù Pàsífíìkì ń sìn .  Ọkọọkan àwọn ọlọrun wọnyí ló ní orúkọ tiẹ , bí àwọn tó ń sìn wọn bá sì fẹ béèrè , wọn á ní ,  Ta ni Ọlọrun rẹ ?  Kí lorúkọ rẹ ?   Bó bá jẹ èdè àdúgbò ni wọn fi túmọ orúkọ  ọlọrun ,  àwọn tó ń béèrè ò ní mọ èwo lèwo , wọn sì lè bẹrẹ sí ronú pé Olódùmarè wulẹ jẹ ọlọrun mìíràn kan tí kò yàtọ sí àwọn òrìṣà àkúnlẹbọ tí wọn kà sí ọlọrun .  Nítorí náà , kò yani lẹnu láti rí ìdí tí àwọn míṣọnnárì ìjímìjí wọnyí fi kúndùn àtimáa lo orúkọ Jèhófà .  Ṣé ó wá túmọ sí pé gbogbo ẹni tó bá ṣáà ti ń lo orúkọ náà Jèhófà , ló mọ ẹni tí Jèhófà jẹ nítòótọ ?  Bẹẹ kọ .  Míṣọnnárì kan tó jẹ ògbufọ , Hiram Bingham , tó jẹ ọmọ míṣọnnárì olókìkí kan báyìí nílùú Hawaii , tóun náà ń jẹ Hiram Bingham , rí i tí àwọn olùgbé erékùṣù Abaiang  ní Kiribati  ń lọgun pé  Ọlọrun kan ṣoṣo ló wà , ìyẹn ni Jèhófà  bí wọn ti ń wó ère wọn lulẹ .  Ṣùgbọn , èyí ni ohun tí ìwé Missionary Adventures in the South Pacific sọ nípa ìṣẹlẹ náà :   Àmọ ṣá o , Bingham mọ pé wíwó tí wọn wó ère náà lulẹ kò túmọ sí pé lóòótọ làwọn èèyàn náà tẹwọ gba ẹsìn Kristẹni .  Ó kéré tán , kì í ṣe lẹsẹkẹsẹ yẹn .  Wọn ò tíì mọ ìjẹpàtàkì ìhìn rere tí wọn ń wàásù rẹ fún wọn , wọn ṣẹṣẹ bẹrẹ sí gbọ ọ ni .   Dájúdájú , wọn ṣì ní púpọ sí i láti mọ ju wíwulẹ gbà pé Jèhófà ni orúkọ Ọlọrun .  Ó yẹ kí àwọn Kristẹni tòótọ mọ Jèhófà gẹgẹ bí ẹnì kan kí wọn sì máa bọwọ fún un ní gbogbo ọnà .  Róòmù 10 : 13 - 17 .  Kódà , Mósè ọkùnrin olóòótọ nì , tó mọ orúkọ Jèhófà tó sì lò ó , ṣì ní púpọ sí i láti mọ .  Ó gbàdúrà pé :  Wàyí o , jọwọ , bí mo bá rí ojú rere lójú rẹ , jọwọ , jẹ kí n mọ àwọn ọnà rẹ , kí n lè mọ ọ , kí n lè rí ojú rere lójú rẹ .   Bẹẹ ni o , kì í ṣe orúkọ Jèhófà nìkan ni Mósè fẹ mọ .  Ó fẹ láti mọ àwọn ànímọ Jèhófà àti ọnà tó lè gbà mú inú rẹ dùn .  Nítorí ohun tó béèrè yìí , Ọlọrun fún un ni àǹfààní àgbàyanu ti rírí ìran kan tó wé mọ ìtumọ orúkọ Jèhófà .  Ẹkísódù 33 : 19 ; 34 : 5 - 7 .  Bákan náà lónìí , ẹgbẹẹgbẹrún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà jákèjádò erékùṣù Pàsífíìkì ń lo Bíbélì tí àwọn míṣọnnárì ìjímìjí túmọ láti ran àwọn aláìlábòsí ọkàn lọwọ , kì í wulẹ ṣe láti lóye ìtumọ orúkọ náà Jèhófà bí kò ṣe láti mọ ohun tó ń béèrè lọwọ àwọn tí yóò bá sìn ín  ní ẹmí àti òtítọ .   Bẹẹ ni , àwọn èèyàn ń yin orúkọ Jèhófà lógo ní  àwọn erékùṣù òkun .   Ìyẹn ló fà á tí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn èèyàn fi ń gbé ìrètí wọn ka orúkọ rẹ títóbilọlá .  Aísáyà 24 : 15 ; 42 : 12 ; 51 : 5 ; Òwe 18 : 10 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 16   Àwọn olùgbé erékùṣù Pàsífíìkì tí àwọn míṣọnnárì Kirisẹńdọmù ìgbà ìjímìjí kọ ní orúkọ Ọlọrun sọ ọ di mímọ fún àwọn ẹlòmíràn   Credit Line   Igi ọpẹ àti fọtò apá òsì : Látinú ìwé Gems From the Coral Islands   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   John Williams   Credit Line   Culver Pictures   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Papeiha   Credit Line   Nípasẹ ìyọǹda Institute of Pacific Studies , látinú ìwé Mission Life in the Islands of the Pacific , látọwọ Aaron Buzacott   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń sọ orúkọ Ọlọrun di mímọ kárí ayé  Ṣíṣèrànwọ Nígbà Ìṣẹlẹ Omíyalé Ní Àgbègbè Caucasus  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ RỌṢÍÀ  LỌDÚN tó kọjá , ní ìhà àríwá Rọṣíà ní àgbègbè Caucasus , ọjọ méjì péré ni òjò tó sábà máa ń rọ láàárín oṣù mẹta fi rọ .  Ọpọ odò ló kún àkúnya .  Àwọn odò kéékèèké pàápàá di ọgbàrá tí ń ya mùúmùú , wọn sì ń wọ gbogbo nǹkan tó bá wà lọnà lọ .  Àwọn ìsédò fọ , àwọn ilé àtàwọn nǹkan mìíràn gbogbo sì wó lulẹ bẹẹrẹbẹ .  Bí ẹgbẹẹgbẹrún àwọn olùgbé ibẹ ṣe pàdánù ilé wọn nìyẹn .  Àwọn tí ò lè tètè sá fi ilé wọn sílẹ bá ìṣẹlẹ náà lọ .  Àwọn kan ò tiẹ mọ ohun tí wọn lè ṣe bí omi tí ń ru gùdù náà ṣe ń gbé àwọn èèyàn wọn lọ .  Ní ìlú Nevinnomyssk , ìdílé kan gbìyànjú láti kó sínú ọkọ katakata wọn kí wọn sì sá lọ .  Àmọ , alagbalúgbú omi ṣàdédé ya lu katakata náà ó sì dojú dé , bí gbogbo wọn ṣe kú nìyẹn .  Àwọn mìíràn kàgbákò ikú níbi tí wọn ti ń ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ .  Ìròyìn fi tóni létí pé nǹkan bí ọkẹ mẹrìndínlógún ó lé ẹẹdẹgbàájọ  335,000  èèyàn ni àkúnya omi náà ṣàkóbá fún .  Nínú iye yìí , àwọn èèyàn tó kú lé ní igba , ọpọ èèyàn sì ni wọn kò rí .  Omi ya bo ẹgbẹẹgbàárùn - ún ilé .  Àwọn páìpù omi àtàwọn kòtò omi ìgbẹ sì bà jẹ .  Kódà , alagbalúgbú omi náà hú àwọn òkú tí wọn ti sin síta , títí kan òkú àwọn ẹranko tí kòkòrò àrùn anthrax pa .  Àwọn oníṣirò fojú díwọn rẹ pé àdánù tí àkúnya náà fà tó nǹkan bíi bílíọnù mẹrìndínlógún  16,000,000,000  owó ruble ti ilẹ Rọṣíà tàbí nǹkan bí ẹẹdẹgbẹta mílíọnù  500,000,000  dọlà ti ilẹ Amẹríkà .  Ilẹ rírẹwà tó tún lọràá yìí , tí àwọn olórin àti akéwì sábà máa ń sọrọ nípa rẹ , wá di ibi àríbọkànjẹ !  Síbẹ , ìjábá náà kò ba ìfẹ aládùúgbò tòótọ jẹ .  Wọn Pèsè Ìrànlọwọ Láìjáfara  Lákọọkọ ná , kò sómi tó mọ , kò síná , kò sí gáàsì , kò sì ṣeé ṣe láti báni sọrọ lórí tẹlifóònù .  Àwọn èèyàn ò gbúròó ara wọn .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó ń gbé ní àgbègbè ibi tí ìṣẹlẹ náà ti wáyé ju ẹgbẹẹdógún  3,000  lọ , àwọn tó ń gbé ní ìlú Nevinnomyssk àti itòsí ibẹ sì ju ẹẹdẹgbẹrin  700  lọ .  Nítorí náà , gbàrà tí wọn gbọ nípa àkúnya náà , àwọn Ẹlẹrìí ṣètò àwọn àkànṣe ìgbìmọ tí ń bójú tó ìṣẹlẹ pàjáwìrì láti ṣèrànwọ fún àwọn tí ọràn kàn .  Àwọn ìgbìmọ wọnyí ti bẹrẹ iṣẹ kó tiẹ tó di pé àwọn òṣìṣẹ ìjọba tó ń pèsè ààbò débẹ .  Ní ìlú kékeré kan tó ń jẹ Orbelyanovka , tó fi nǹkan bí ọgọta kìlómítà jìn sí gúúsù ìlà oòrùn Nevinnomyssk , omi náà kàn ń yára ga sí i ni .  Èèyàn mẹjọ , tó fi mọ àwọn obìnrin méjì tí wọn jẹ Ẹlẹrìí , wá ibi fara pa mọ sí níbi téńté orí òkè kan .  Orí òkè yìí kan náà sì làwọn ẹranko kéékèèké mìíràn àti ọpọ ejò sá lọ .  Nítorí náa , ní gbogbo òru ọjọ náà , ńṣe làwọn èèyàn mẹjẹẹjọ níláti máa lé àwọn ejò náà dà nù .  Bí ilẹ ọjọ kejì ti ń mọ ni àwọn Ẹlẹrìí tó wà ládùúgbò náà ti bẹrẹ sí wá ọnà tí wọn á gbà dé ọdọ àwọn arábinrin wọn méjèèjì náà .  Níkẹyìn , ní nǹkan bí ọwọ ọsán , wọn rí ọkọ òbèlè onírọbà .  Ṣùgbọn , kí wọn tó gbé àwọn arábìnrin náà kúrò níbẹ , wọn kọkọ fi ọkọ òbèlè náà gbé bàbá àgbàlagbà kan tó jẹ arọ .  Lẹyìn ìyẹn , bí wọn ṣe ń gbé àwọn arábìnrin náà lọ , hẹlikópítà kan dé ó sì gbé àwọn èèyàn tó kù lórí òkè náà .  Kí ilẹ ọjọ yẹn tó ṣú , àwọn Ẹlẹrìí tó wà nínú ọkọ òbèlè náà tún ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ .  Nígbà tí àwọn Ẹlẹrìí náà bi wọn pé :  Ǹjẹ ẹ mọ wá ?   àwọn èèyàn náà dáhùn pé :  Òṣìṣẹ Ìjọba Tí Ń Rí sí Ọràn Pàjáwìrì ni yín kẹ .   Ó yà wọn lẹnu nígbà tí wọn wá mọ pé Ẹlẹrìí ni wọn , wọn kì í ṣe òṣìṣẹ ìjọba .  Àwọn Ẹlẹrìí tó wà ní Nevinnomyssk ra ohun ìdáná kan tó ṣeé fi mọtò gbé kiri wọn sì pèsè oúnjẹ gbígbóná fún àwọn tí ebi ń pa .  Yàtọ sí oúnjẹ , wọn tún fún wọn ní omi , aṣọ àti egbòogi pẹlú .  Àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí tí wọn yọǹda ara wọn tún fọ àwọn ilé mọ tónítóní , wọn sì palẹ gbogbo pàǹtírí tó wà láyìíká ilé àwọn èèyàn mọ .  Tọkọtaya Ẹlẹrìí kan tí wọn ń gbé ní Zelenokumsk , tí wọn sì jẹ oníṣòwò , fi ọkọ wọn kó omi , oúnjẹ àti aṣọ tí wọn rà lọpọ rẹpẹtẹ lọ síbẹ .  Nígbà tí àwọn ojúlùmọ ìyàwó arákùnrin náà bi í pé ta ló ń ra àwọn nǹkan náà lọ fún , ó dáhùn pé àwọn onígbàgbọ bíi tòhun tí ìjábá náà ṣẹlẹ sí ni .  Ẹmí ìbìkítà rẹ wú wọn lórí gidigidi , ó sì wu àwọn náà láti ṣèrànlọwọ .  Odindi àpò ìyẹfùn noodle ńlá kan ni obìnrin oníṣòwò kan gbé fún un .  Òmíràn gbé páálí ọṣẹ ńlá kan fún un , àwọn mìíràn sì kó àpò ṣúgà fún un .  Ìrànlọwọ Láti Ọnà Jíjìn  Níwọn bí ọpọ àwọn Ẹlẹrìí ní orílẹ - èdè Rọṣíà ti fẹ láti mọ ọnà tí wọn lè gbà ṣèrànwọ fún àwọn tí ìṣẹlẹ omíyalé ṣàkóbá fún , wọn ṣètò owó àkànlò kan tí wọn á máa lò láti fi ran àwọn aláìní lọwọ .  Kódà , ìrànlọwọ tún wá látọdọ àwọn òṣìṣẹ olùyọọda ara ẹni tí wọn ń ṣiṣẹ ní Ẹka Ọfíìsì Tó Ń Bójú Tó Iṣẹ Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ní Rọṣíà , èyí tó wà nítòsí St .  Petersburg .  Àwọn kan ra àwọn nǹkan tuntun fún àwọn tí ìṣẹlẹ omíyalé náà ṣàkóbá fún .  Ọkan lára wọn ṣàlàyé pé :  Mo yọǹda ohun ìní mi tó dára jù lọ nítorí pé mo ní ohun tí mo lè lò , ṣùgbọn àwọn arákùnrin àti arábìnrin wa ò ní nǹkan kan .   Ẹka Ọfíìsì náà tún fi lẹtà ránṣẹ sí nǹkan bí àádọjọ  150  ìjọ Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní St .  Petersburg àti Moscow , wọn sì ṣàlàyé ọnà tí àwọn ará lè gbà dá owó , oúnjẹ àti aṣọ .  Bó tilẹ jẹ pé ètò ọrọ ajé ò fi bẹẹ lọ déédéé ní orílẹ - èdè Rọṣíà , tí ọpọ àwọn Ẹlẹrìí ò sì fi bẹẹ ní púpọ nípa tara , àwọn ohun tí wọn fi ṣèrànwọ fi hàn bí wọn ti jẹ ọlàwọ tó .  Ìwà ọlàwọ wọn rí gẹlẹ bí èyí tí àwọn Kristẹni ará Makedóníà tí iṣẹ ń ṣẹ fi hàn sí àwọn arákùnrin àti arábìnrin wọn ní Jùdíà .  2 Kọríńtì 8 : 1 - 4 .  Lẹyìn tí wọn ti yanjú ohun táwọn ará dá jọ sọtọọtọ níbi tí wọn ń dá wọn jọ sí , wọn kó wọn sọkọ wọn sì wà wọn lọ síbi tí ìjábá náà ti ṣẹlẹ .  Yàtọ sí ohun táwọn èèyàn dá jọ yìí , Ẹka Ọfíìsì tún ra tọọnù mẹwàá oúnjẹ  èyí tó lè kún inú ọkọ akóyọyọ bíi méjì  , ẹẹdẹgbẹta aṣọ bẹẹdì àtàwọn ohun èlò ìmọtótó .  Wọn sì tún ra àwọn irinṣẹ àti aṣọ iṣẹ tí wọn á lò láti palẹ ìdọtí mọ níbi tí ìjábá ti ṣẹlẹ .  Lápapọ , ọkọ akẹrù ńláńlá mẹfà ni wọn fi kó àwọn ohun àfiṣèrànwọ lọ sí ìhà àríwá àgbègbè Caucasus .  Ìwà Ọlàwọ Wọn Ṣí Àǹfààní Sílẹ fún Ìjẹrìí  Gbogbo iṣẹ táwọn Ẹlẹrìí ṣe nígbà tí wọn ń sọ ibi tí ìjábá náà ti ṣẹlẹ di mímọ tónítóní làwọn èèyàn kíyè sí .  Àpẹẹrẹ kan ni ti ohun tó ṣẹlẹ ní ìlú Kislovodsk rírẹwà táwọn èèyàn ti ń gbafẹ , níbi tí àwọn Ẹlẹrìí tó tó ọọdúnrún  300  wà .  Wọn yọǹda ara wọn fún iṣẹ lọdọ ẹka ìjọba tí ń rí sí àbójútó ìlú , wọn sì yan àgbègbè kan fún wọn láti tún ṣe .  Ní agogo mẹjọ òwúrọ ní June 28 , nǹkan bí àádọjọ  150  àwọn Ẹlẹrìí , tó fi mọ gbogbo ìdílé , kó àwọn irinṣẹ wá wọn sì pé jọ fún iṣẹ náà .  Àwọn kan lára wọn gba àkókò ìsinmi tí wọn ò ní sanwó rẹ fún wọn níbi iṣẹ nítorí àtilọwọ nínú iṣẹ ìpalẹ - ìdọtí - mọ náà .  Láìpẹ , lẹyìn tí wọn bẹrẹ , ọkọ ayọkẹlẹ kan dé , igbákejì olórí ìlú sì bọ sílẹ látinú ọkọ náà .  Ó béèrè pé :  Àwọn wo nìyí ?   Wọn dá a lóhùn pé :  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ni .  Wọn wá síbí láti palẹ ìdọtí tí ìjábá náà dá sílẹ mọ ni .   Ó ya olórí ìlú yìí lẹnu láti rí bí àwọn Ẹlẹrìí náà ṣe pọ tó , ó wá sọ pé :  Ohun tí wọn ṣe yìí mà dára gan - an o !  Ẹ ṣeun o !  Èyí ga jù !   Lẹyìn náà , kí ó tó tó àkókò oúnjẹ ọsán , aláṣẹ ìlú míì tún ń wakọ kọjá lọ .  Ó dúró , ó sọ kalẹ látinú ọkọ , ó sì sún mọ ibi tí àwọn Ẹlẹrìí náà wà .  Ó wá sọ pé :  A ti ń kíyè sí iṣẹ tí ẹ ń ṣe , ìyàlẹnu gbáà ló sì jẹ fún wa .  A ó tíì rí i káwọn èèyàn ṣiṣẹ bí èyí rí .  Iṣẹ kékeré kọ lẹ ti ṣe o !   Ó fẹrẹẹ máà tíì sọrọ tán tí obìnrin àgbàlagbà kan tí ń kọjá lọ fi yà síbẹ tó sì béèrè pé :  Kí ló fà á tí àwọn èèyàn wọnyí fi ń fi gbogbo ara ṣiṣẹ báyìí ?   Nígbà tí wọn sọ fún un pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wá ṣèrànwọ láti tún ìlú ṣe ni wọn , omi lé ròrò lójú rẹ .  Ó sì sọ pé :  Ojúlówó onígbàgbọ ni yín .  Dájúdájú , ìgbà ìpọnjú làá mọrẹ .   Obìnrin mìíràn sọ pé :  Ẹgàn ni hẹẹ , wọn ṣe bẹbẹ !  Ó pẹ tí mo ti rí irú èyí kẹyìn .   Nígbà tó di ọjọ kejì , ìwé ìròyìn Na Vodakh gbóṣùbà fún àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó sì ṣàlàyé pé wọn ti kó ẹrẹ tó tó ọgọrùn - ún tọọnù  èyí tó lè kún inú ọkọ akóyọyọ bíi mẹtàdínlógún  kúrò nínú ìlú náà .  Àwọn aláṣẹ ìlú Kislovodsk kọwé ìdúpẹ sáwọn Ẹlẹrìí náà , wọn sọ pé :  Ìrànlọwọ ńláǹlà tí ẹ ṣe ló dá ẹwà ìlú yìí padà sí bó ṣe wà tẹlẹ . . .  Kò sí iyèméjì pé ọrọ ìmọrírì tó bá ń tẹnu ọgọọrọ àwọn tó ń bẹ ìlú wa yìí wò jáde ni yóò jẹ èrè dídára jù lọ tí ẹ lè rí gbà .   Bó tilẹ jẹ pé ìjábá tó wáyé ní ìhà àríwá àgbègbè Caucasus fa àdánù àti pákáǹleke tí kò ṣeé fẹnu sọ , inú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà dùn láti fìfẹ hàn sí àwọn tí wọn jọ jẹ onígbàgbọ àtàwọn aládùúgbò wọn .  Ohun tó mú inú wọn dùn jù lọ ni mímọ tí wọn mọ pé fífi ìfẹ hàn lọnà bẹẹ ń fògo fún Jèhófà , Ẹlẹdàá wa .   Àwọn àwòrán ilẹ tó wà ní ojú ìwé 20    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   Òkun Dúdú  ÀWỌN ÒKÈ CAUCASUS  Nevinnomyssk  Orbelyanovka  Zelenokumsk  Kislovodsk  Òkun Caspian   Credit Line   Àgbáyé : Mountain High Maps  Copyright  1997 Digital Wisdom , Inc .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Àwọn Ẹlẹrìí ra ohun ìdáná tó ṣeé fi mọtò gbé kiri yìí wọn sì pèsè oúnjẹ fún àwọn tí ebi ń pa   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Ẹlẹrìí yìí lo mọtò ìdílé rẹ láti fi kó oúnjẹ àtàwọn ohun èlò mìíràn lọ fún àwọn tí ìṣẹlẹ omíyalé ṣàkóbá fún   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Àwọn aláṣẹ ìlú Kislovodsk gbóríyìn fún àwọn Ẹlẹrìí nítorí pé wọn ṣèrànwọ láti tún ìlú wọn ṣe  Ohun Tó Mú Kí Ìgbésí Ayé Mi Nítumọ  GẸGẸ BÍ ERNEST PANDACHUK ṢE SỌ Ọ  Ilẹ ọdàn ní ẹkùn ìpínlẹ Saskatchewan , lórílẹ - èdè Kánádà ni wọn bí mi sí .  Nígbà tí mo pé ọmọ ọdún mẹtàlélógún , mo lọ sí Áfíríkà , níbi tí mo ti gbé ìgbésí ayé alárinrin gẹgẹ bíi míṣọnnárì fún ọdún márùndínlógójì tó tẹ lé e .  Báwo ni mo ṣe wá dẹni tó gbé irú ìgbésí ayé yìí ?  Kò ṣàdédé rí bẹẹ .  Ẹ gbọ làbárè .  ÒPÓ igi , koríko àti amọ ni wọn fi kọ ilé tí wọn bí mi sí .  Agbára káká ni ilé náà fi lè dáàbò bo ìdílé wa kúrò lọwọ otútù nini tó máa ń mú ní ilẹ ọdàn náà .  Ní ọdún 1928 , kí àwọn òbí wa tó bí èyí tó pọ jù lọ lára àwa ọmọ wọn mẹsàn - án ni wọn ti gba àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì lọwọ àlejò kan tó wá sí ilé wa .  Nígbà òtútù tó tẹ lé e , wọn kẹkọọ Bíbélì látinú àwọn ìwé ìkẹkọọ náà .  Nígbà tó fi máa di àkókò ìrúwé , ó ti dá wọn lójú gbangba pé wọn ti rí òtítọ .  Wọn sọ nípa òtítọ náà fún ìdílé wọn , àwọn ọrẹ wọn , àwọn aládùúgbò wọn àti ní pàtàkì jù lọ , àwa ọmọ wọn .  Wọn bí mi ní ọdún 1931 , kò sì pẹ lẹyìn náà tí wọn fi bí àwọn àbúrò mi márùn - ún lé mi .  Kíka Bíbélì àti kíkẹkọọ rẹ jẹ ọkan lára ètò tí ìdílé wa máa ń ṣe déédéé .  Inú mi máa ń dùn gan - an bí mo bá rántí àwọn òwúrọ tí a fi máa ń wà pa pọ yẹn .  Bàbá ló máa ń múpò iwájú nínú jíjíròrò ẹsẹ Bíbélì kan pẹlú wa , kódà nígbà tá a bá ní àlejò pàápàá .  Màmá àti Bàbá àtàwọn ẹgbọn mi , máa ń pín àwọn ìwé ìkẹkọọ tó ń ṣàlàyé Bíbélì kà láàárín ara wọn .  Wọn á sì kà á sókè ketekete .  Yàtọ sí kíkọ wa ní ìwé kíkà àti ìwé kíkọ , Bàbá tún kọ wa bá a ṣe lè ṣèwádìí nípa lílo àwọn atọka Bíbélì .  Kò sì pẹ tá a fi mọ bá a ṣe lè lo Bíbélì láti ṣàlàyé àwọn ohun tí a gbà gbọ fún àwọn ẹlòmíràn .  Àwọn ìjíròrò alárinrin wọnyí ràn mí lọwọ láti mọ bí a ti í fèròwérò bí a bá ń jíròrò àwọn ẹkọ Bíbélì .  Nígbà tó ṣe , mo wá mọ bí mo ṣe lè lo Bíbélì láti já irọ tó wà nídìí àwọn ẹkọ èké .  Mo lè fi ẹrí Bíbélì tì í lẹyìn pé ọkàn máa ń kú , pé kò sí iná ọrun àpáàdì àti pé Ọlọrun àti Jésù kò dọgba wọn kì í sì í ṣe apá kan Mẹtalọkan .  Oníwàásù 9 : 5 , 10 ; Ìsíkíẹlì 18 : 4 ; Jòhánù 14 : 28 .  A tún rí ẹkọ kọ lára àpẹẹrẹ tí Màmá àti Bàbá fi lélẹ , wọn sì tún fún wa níṣìírí láti máa mú ìdúró wa fún ohun tí ó tọ , kódà bí àwọn èèyàn ò bá tiẹ ní gba tiwa .  Bí àpẹẹrẹ , wọn kì í lo tábà , wọn sì kìlọ fún wa nípa bó ṣe lè sọni di ẹlẹgbin àti bí àwọn tí a jọ ń lọ síléèwé á ṣe máa rọ wá láìdábọ pé ká lò ó .  Mo rántí ọrọ tí bàbá mi máa ń sọ pé :  Bó o bá kọ láti mu sìgá , wọn lè máa bú ọ pé sùẹgbẹ ni ọ .  Ṣùgbọn ìwọ bi onítọhún pé ,  Ta ni ká pè ní akọni ?  Ṣe ẹni tí tábà ń darí ẹ ni àbí ẹni tó ń darí tábà ?    Ohun mìíràn tó tún dán ìgbàgbọ mi wò bóyá màá hùwà níbàámu pẹlú ẹkọ Bíbélì tí mo kọ nígbà tí mo wà lọmọdé ní ìṣẹlẹ tó wáyé nígbà tí mo pé ọmọ ọdún mọkànlá .  Nígbà tí mò ń sọrọ rẹ yìí , Ogun Àgbáyé Kejì ti bẹrẹ , wọn sì retí pé kí gbogbo àwọn ọmọdé tó wà nílé ìwé jẹjẹẹ ìfọkànsìn fún àsíá orílẹ - èdè .  Ẹkọ tí mo kọ látinú Bíbélì jẹ kó yé mi pé irú ẹjẹ bẹẹ jẹ ìjọsìn , nítorí náà mo kọ láti jẹjẹẹ .  Bí wọn ṣe lé mi kúrò nílé ìwé fún odindi oṣù mẹfà nìyẹn .  Àmọ ṣá o , lẹyìn - ọ - rẹyìn mo jáde ilé ẹkọ , nígbà tó sì di March 1947 , mo ṣèrìbọmi gẹgẹ bí àpẹẹrẹ ìyàsímímọ mi fún Jèhófà Ọlọrun .  Ní oṣù mẹfà lẹyìn náà , mo di aṣáájú - ọnà , olùpòkìkí ìhìn rere náà alákòókò kíkún .  Mo kọkọ sìn ní ìhà gúúsù Saskatchewan , mò ń jẹrìí fún àwọn àgbẹ àtàwọn ẹlẹran ọsìn ní ìpínlẹ ìṣiṣẹ gbígbòòrò náà .  Nígbà ẹẹrùn , ẹṣin ni mo máa ń gùn láti rìnrìn àjò , bó bá sì dìgbà òtútù nini , mo máa ń lo ọkọ àfẹṣinfà tó nílé lórí , èyí tí à ń pè ní caboose .  Àdògán tó ń lo èédú ni à ń lò láti mú inú rẹ móoru , nítorí náà mo máa ń ṣọra gan - an kí ọkọ àfẹṣinfà náà má bàa yẹ sẹgbẹẹ kí àdògán náà sì yí dà nù .  Ọlọyàyà làwọn èèyàn tó wà ní ìgbèríko náà , wọn sì nífẹẹ àlejò ṣíṣe .  Bí mo bá dé ọdọ wọn ní ọjọrọ , wọn sábà máa ń rọ mí láti sùn mọjú .  Mo máa ń gbádùn àwọn ìjíròrò Bíbélì tí ń tani jí tó máa ń wáyé ní irú àkókò bẹẹ gan - an ni !  Ìdílé kan tó rí òtítọ lẹyìn irú ìjíròrò àṣemọjú bẹẹ ni ìdílé Peterson .  Earl àti ìyá rẹ di Ẹlẹrìí onítara fún Jèhófà .  Sísìn ní Quebec  Ní ọdún 1949 , nígbà tí wọn ké sí àwọn aṣáájú ọnà láti wá ṣèrànwọ nípa wíwàásù láwọn àgbègbè kan ní ẹkùn ìpínlẹ Quebec , ní orílẹ - èdè Kánádà , èmi náà ò gbẹyìn .  Àwọn aṣáájú ọnà bí igba  200  láti ìwọ oòrùn orílẹ - èdè Kánádà ló múra àtilọ .  Wọn gúnlẹ sí ìlú Montreal tó wà ní ìhà gúúsù Quebec ní oṣù September , wọn sì múra tán láti tẹwọ gba iṣẹ lápá ibikíbi ní ẹkùn ìpínlẹ Quebec .  Lákòókò yìí gan - an ni olórí ìjọba náà , Maurice Duplessis , tó jẹ ẹlẹsìn Kátólíìkì tó sì jẹjẹẹ láti rẹyìn àwọn Ẹlẹrìí ní gbogbo ẹkùn ìpínlẹ náà wà lórí àlééfà .  Àkókò amóríyá tí ọwọ wa dí fún iṣẹ tá a sì ń dojú kọ ìpèníjà ni àwọn àkókò wọnyẹn jẹ .  Lára àwọn ìpèníjà tí a dojú kọ ni kíkọ èdè Faransé , ìfàṣẹ ọba múni àti dídà tí àwọn jàǹdùkú ń da àpéjọ Kristẹni wa rú .  Àmọ ṣá o , irú ìwà àìfẹ - rímí - ẹni - láàtàn bẹẹ yẹn ò tu irun kankan lára mi o , kò sì mú kí n ṣiyè méjì nípa iṣẹ mi gẹgẹ bí òjíṣẹ Ọlọrun .  Àwọn òbí mi ti gbin ìfẹ fún ohun tó tọ sí mi lọkàn , wọn sì ti jẹ kó dá mi lójú pé iṣẹ ìwàásù kárí ayé tí Jésù ti sọ tẹlẹ yóò kẹsẹ járí láìka àtakò sí .  Mátíù 24 : 9 , 14 .  Ní àkókò tí mo fi wà ní ẹkùn ìpínlẹ Quebec , mo bá Emily Hawrysh pàdé , aṣáájú ọnà kan tí kò kẹrẹ ni , ó wá láti ẹkùn ìpínlẹ Saskatchewan .  Látìgbà tá a ti ṣègbéyàwó ní January 27 , 1951 ni Emily ti jẹ alábàáṣiṣẹ tó ṣeé gbára lé àti alábàákẹgbẹ tó ń fún mi ní ìṣírí .  Nítorí pé góńgó wa ni láti kópa ní kíkún sí i nínú iṣẹ òjíṣẹ náà , a kọwé béèrè fún àǹfààní ìdálẹkọọ ní ilé ẹkọ Watchtower Bible School of Gilead , èyí tó ń pèsè ìdálẹkọọ olóṣù mélòó kan fún àwọn òjíṣẹ kí wọn bàa lè tóótun fún iṣẹ ìsìn gẹgẹ bíi míṣọnnárì , wọn sì ké sí wa .  A kẹkọọ yege ní kíláàsì ogún ti ilé ẹkọ Gílíádì ní February 1953 .  Kó tó di pé a rí ìwé àṣẹ láti wọ Áfíríkà gbà , a ké sí wa láti máa ran ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní ẹkùn ìpínlẹ Alberta àti Ontario , ní orílẹ - èdè Kánádà lọwọ .  Láyé ìgbà yẹn , ọkọ là ń wọ láti ìjọ kan dé òmíràn .  Nítorí náà , a kọ láti ní ẹrù níwọnba , inú àpótí ẹrù kan la sì ń di àwọn nǹkan tá a bá nílò sí .  Lẹyìn oṣù díẹ , nígbà tí wọn rí ìwé ìrìnnà àti ìwé àṣẹ ìwọlú wa gbà , a mú ọnà wa pọn lọ sí ìhà Gúúsù Rhodesia , tí wọn ń pè ní Zimbabwe báyìí .  Mímú Ara Wa Bá Ìgbésí Ayé ní Áfíríkà Mu  Láàárín oṣù márùn - ún àkọkọ tí a lò ní Áfíríkà , wọn yàn wá láti máa bẹ àwùjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wò ní Zimbabwe àti Botswana títí tó fi dé àwọn apá ìhà gúúsù Àríwá Rhodesia  tí à ń pè ní Zambia báyìí  .  Wọn ti gbà wá níyànjú ní Ilé Ẹkọ Gílíádì pé ká má ṣe fi ibi tí wọn yàn wá sí ní ilẹ òkèèrè wé ìlú ìbílẹ tiwa , ká sì máa rántí pé inú ipò yòówù ká bá ara wa , a lè rí ohun kan kọ látinú àwọn ìrírí wa .  Irú àwọn ọrọ ọlọgbọn bẹẹ ló ń tọ èrò wa sọnà .  Títí dòní olónìí , àṣàyàn ọrọ kan tí èmi àti Emily ò jẹ gbàgbé ni pé ,  Má ṣe jẹ kí àǹfààní èyíkéyìí tó o bá ní lọ lófo ; o lè ṣaláì rí irú àǹfààní bẹẹ mọ láé .   Bá a bá ń rìnrìn àjò láti ibì kan lọ sí ibòmíràn a máa ń wọ ọkọ ojú irin , bọọsì tàbí ọkọ akẹrù .  A sì tún máa ń gun kẹkẹ tàbí ohunkóhun tó bá ṣáà ti lè gbé wa débi táà ń lọ .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìrìn - àjò náà ò rọrùn , àwọn ipò mìíràn tún wà tó ń dán ìpinnu wa láti  má ṣe jẹ kí àǹfààní èyíkéyìí tá a bá ní lọ lófo  wò .  Lọdún méjì àkọkọ , òfin kò gba Emily láyè láti ba mi lọ sí àgbègbè ibi táwọn ọmọ onílẹ ń gbé .  Nítorí èyí , ìyàwó tí mo gbé lọdún díẹ sẹyìn máa ń dúró dè mí láwọn ìlú tó wà nítòsí ibi tí ojú irin parí sí , níbi tó jẹ pé lọpọ ìgbà kì í sí àwọn Ẹlẹrìí mìíràn .  Kì í ṣe pé ìgbàgbọ , ìgboyà àti ìdúróṣinṣin Emily jọ mi lójú tó sì tún mú kí n túbọ nífẹẹ rẹ nìkan ni o , àmọ ó tún mú kí iṣẹ ìwàásù náà sèso rere ní àwọn àdúgbò tó ti ń wàásù .  Ní gbàrà tí Emily bá ti rí ibi tó lè wọ sí lọdọ ọkan lára àwọn aráàlú náà , ó máa ń wàásù nítòsí ibẹ títí tí màá fi dé láti àgbègbè ibi táwọn ọmọ onílẹ wà .  Nígbà míì , ó máa ń dá ṣiṣẹ fún odindi oṣù kan gbáko .  Ìgbẹkẹlé rẹ nínú ọwọ agbára ńlá Jèhófà ló fún un ní okun àti ààbò , iṣẹ òjíṣẹ rẹ sì sèso rere .  Àpẹẹrẹ kan ni ti Rita Hancock tó wá sínú òtítọ tí ọkọ rẹ náà sì dara pọ mọ ọn .  Ó di olùṣòtítọ ó sì sìn gẹgẹ bí alàgbà títí tó fi kú .  Lónìí , àwọn ìjọ tó ń gbèrú ti wà ní díẹ lára àwọn ìlú tí Emily ti fúnrúgbìn òtítọ Bíbélì .  Ìfẹ Àlejò àti Ìdánúṣe Àwọn Ará Áfíríkà  Ní gbogbo àkókò tí mo fi ṣiṣẹ ní àgbègbè ibi tí àwọn ọmọ onílẹ ń gbé , àgbàyanu ìṣírí gbáà ni ìmọrírì jíjinlẹ tí àwọn Ẹlẹrìí ará Áfíríkà ní fún ètò àjọ Jèhófà àti àwọn aṣojú arìnrìn - àjò rẹ jẹ fún mi .  Àwọn Kristẹni arákùnrin tó jẹ onífẹẹ yìí bójú tó mi dáadáa .  Lọjọọjọọ Monday ni mo máa ń gbéra láti ibi àpéjọ kan lọ sí ibi àpéjọ mìíràn .  Inú ahéré tí wọn fi ewéko kọ ni wọn máa ń fi mi wọ sí , ìyẹn sì máa ń rán mi létí ilé wa ní Saskatchewan .  Ìdì koríko tí kò ga púpọ , tí wọn tẹ sílẹẹlẹ tí wọn sì da aṣọ bò ni ibùsùn mi .  Inú igbó , lágbègbè ibi táwọn ọmọ onílẹ ń gbé , la ti ń ṣe àpéjọ .  Àwọn tó bá wá sí àpéjọ náà ni wọn máa ń ṣán igbó tó wà láyìíká , wọn á sì fi àwọn igi tó léwé lórí dáadáa sílẹ fún ìbòòji .  Ìdì koríko tí wọn dì pinpin , tí wọn sì tò nigín - nigín , ni wọn fi ṣe ìjókòó .  Lẹyìn èyí , wọn wá fi koríko ṣe ọgbà yí ibi tí wọn ro náà ká .  Láàárín igbó yìí , ohùn àwọn arákùnrin àti arábìnrin wa ní Áfíríkà tó máa ń dùn yéye máa ń wọ mí ní akínyẹmí ara nígbà tí wọn bá ń kọrin ìyìn sí Jèhófà tí gbogbo rẹ sì ń bára mu wẹkú . Èyí jẹ ohun kan tí kò rọrùn láti gbàgbé .  Ìrírí Mánigbàgbé  Mo pàdé Gideon Zenda , ọgá olùbẹwò tó ń bẹ àwọn ilé ẹkọ tó jẹ ti Ṣọọṣì Áńgílíkà wò , lẹnu iṣẹ òjíṣẹ mi .  Ṣọọṣì yìí ni igi lẹyìn ọgbà fún ẹkọ ìwé tí Gideon gbà , àwọn náà ló sì rán an lọ sí yunifásítì .  Àmọ ṣá o , kò tíì rí àwọn ìdáhùn tó tẹ ẹ lọrùn gbà sí àwọn ìbéèrè Bíbélì tó ń jà gùdù lọkàn rẹ .  Nítorí náà , ó ní kí ń wá bá òun àtàwọn kan lára àwọn ẹlẹgbẹ òun sọrọ lórí àwọn ìbéèrè náà .  Nǹkan bí àádọta èèyàn ló pésẹ síbi ìjíròrò náà , tó fi mọ àwọn olùbẹwò ilé ẹkọ , àwọn ọgá ilé ìwé alákọọbẹrẹ àtàwọn olùkọ .  Gideon ló ṣalága ìpàdé náà .  Lẹsọlẹsọ la rọra ń lọ látorí kókó kan dé èkejì .  Nǹkan bí ìṣẹjú mẹẹẹdógún ni mo fi sọrọ lórí kókó kọọkan tí mo sì dáhùn àwọn ìbéèrè wọn lẹyìn náà .  Ìjíròrò náà gba wákàtí bíi mélòó kan .  Àbájáde ìpàdé tí irú rẹ ṣọwọn yìí ni pé Gideon , ìdílé rẹ àti púpọ lára àwọn alájọṣiṣẹ rẹ di ìránṣẹ Jèhófà tó ya ara wọn sí mímọ tí wọn sì ṣèrìbọmi .  Èyí ló mú kí bíṣọọbù Ìjọ Áńgílíkà fòpin sí iṣẹ wọn lábẹ ètò ẹkọ Ṣọọṣì .  Síbẹ , wọn ò fòyà , gbogbo wọn ló sì dúró ṣinṣin nínú iṣẹ ìsìn Jèhófà , kódà àwọn kan lára wọn tẹwọ gba iṣẹ òjíṣẹ aṣáájú ọnà .  Àwọn Èèyàn Ń Rọ Wá Wo Sinimá Kan Tó Pabanbarì  Ní ọdún 1954 , àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà gbé sinimá náà , The New World Society in Action jáde .  Ní ọdún tó tẹ lé e , wọn mú ìkálọwọkò tí kò gba ìyàwó láyè láti bá ọkọ lọ sí àgbègbè ibi táwọn ọmọ onílẹ ń gbé kúrò .  Èyí mú kó ṣeé ṣe fún Emily láti máa tẹlé mi lọ sí àwọn ìpínlẹ tó wà ní àgbègbè ibi táwọn ọmọ onílẹ ń gbé .  Lákòókò yẹn , wọn ti gbé ọkọ , ẹrọ amúnáwá àti ẹrọ agbáwòrányọ fún wa láti máa fi sinimá náà hàn jákèjádò àgbègbè ibi táwọn ọmọ onílẹ ń gbé .  Ọpọ lára àwọn èèyàn náà ò tíì rí sinimá rí , nítorí náà yíya ni wọn ń ya wá wò ó .  Sinimá náà jẹ káwọn èèyàn rí bí wọn ṣe ń ṣe Bíbélì àti àwọn ìwé ìkẹkọọ Bíbélì ní ṣíṣẹ - n - tẹlé ní ilé ìtẹwé wa títóbi tó wà ní Brooklyn , New York .  Nínú sinimá náà èèyàn lè rí ẹgbẹ ará ti àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kárí ayé tí wọn jùmọ ń jọsìn ní Pápá Ìṣeré Yankee , ní ìlú New York , lọdún 1953 .  Àwọn ará Áfíríkà wọnyí ò tíì rí i kí àwọn tí ẹyà wọn yàtọ síra wà níṣọkan kí wọn sì fi ìfẹ hàn síra wọn lọnà yẹn rí .  Sinimá yìí sún ọpọ àwọn ìdílé tó jẹ ará Zimbabwe láti kẹkọọ Bíbélì , ó sì tún sún wọn láti máa dara pọ mọ àwọn Ẹlẹrìí .  Jákèjádò orílẹ - èdè náà ni ìwé ẹ - wá - fi - sinimá - hàn - wá ti ń rọ wọlé látọdọ àwọn ọgá ilé ìwé alákọọbẹrẹ tí wọn mọyì ẹkọ gbígbámúṣé tí irú àwòrán bẹẹ lè kọ àwọn ọmọléèwé wọn .  Ní àṣálẹ ọjọ kan báyìí , àwọn ará gan - an ni wọn wá jí mi lójú oorun pé ó yá kí n wá fi sinimá náà hàn .  Ìyàlẹnu gbáà ló jẹ fún mi nígbà tí mo wá mọ pé ẹẹdẹgbẹta  500  èèyàn ló ti rìnrìn àjò wákàtí bíi mélòó kan láti wá wò ó .  Wọn gbọ pé mò ń fi han àwọn kan lágbègbè náà .  Nígbà táwọn èrò náà fi máa tú ká , àwọn ọọdúnrún  300  èèyàn míì tún ti dé .  Bí mo ṣe fi sinimá náà hàn lẹẹkan sí i nìyẹn o .  Agogo mẹta òru làwọn tó wo sinimá náà gbẹyìn sì tó lọ !  Ní orílẹ - èdè Zambia nìkan , ó ju mílíọnù kan èèyàn lọ tó wo sinimá àwòyanu yẹn láàárín ọdún mẹtàdínlógún !  Wọn Yanṣẹ Míì fún Wa ní Áfíríkà  Lẹyìn tí a ti sìn fún ohun tó lé ní ọdún márùn - ún àti ààbọ ní Zimbabwe , wọn gbé wa lọ sí Gúúsù Áfíríkà .  Èyí túmọ sí pé a ní láti kọ èdè Afrikaans .  Nígbà tó yá a tún kọ èdè Sesotho àti Súlù .  Mímọ báa ṣe lè fi àwọn èdè mìíràn kọni ní Ọrọ Ọlọrun mú ká túbọ já fáfá sí i lẹnu iṣẹ òjíṣẹ náà , ó sì ń mú ká láyọ pé a ṣàṣeyọrí .  Ní ìbẹrẹ ọdún 1960 , wọn yàn wá sẹnu iṣẹ arìnrìn - àjò ní ìhà gúúsù Áfíríkà .  Fún ọdún mẹtàdínlọgbọn tó tẹ lé e , a rìnrìn àjò jákèjádò orílẹ - èdè Lesotho , Nàmíbíà , Gúúsù Áfíríkà àti Swaziland títí tó fi dé erékùṣù Ascension àti erékùṣù St .  Helena tó wà ní Gúúsù Òkun Àtìláńtíìkì .  Lápapọ , a rìnrìn àjò ẹgbẹẹgbẹrún lọnà ọgọrọọrún kìlómítà , bí a ti ń ṣiṣẹ sin àwọn arákùnrin àti arábìnrin wa .  Ọnà tí wọn gbà fi ìgbàgbọ àti ìdúróṣiṣin wọn hàn lábẹ àwọn ipò tí kò bára dé ti fún wa níṣìírí gidigidi láti má ṣe juwọ sílẹ láé .  Bí àpẹẹrẹ , mo fojú ara mi rí àwọn Ẹlẹrìí ará Swaziland tí wọn ò fi ìgbàgbọ wọn báni dọrẹẹ nígbà tí Ọba Sobhuza Kejì kú .  Nítorí pé wọn kọ láti kópa nínú ààtò tí kò bá Ìwé Mímọ mu tó máa ń wáyé nígbà tí irú èèyàn pàtàkì bẹẹ bá kú , wọn lé wọn kúrò lẹnu iṣẹ , wọn sì fi ẹtọ wọn gẹgẹ bí ọmọ onílẹ dù wọn .  Láìka ọpọ ọdún ìfẹtọduni àti ìnira sí , wọn ò juwọ sílẹ .  Àǹfààní àrà ọtọ gbáà ló jẹ pé a mọ àwọn arákùnrin àti arábìnrin rere wọnyí a sì bá wọn sọrọ lójúkoojú .  Nígbà gbogbo ni màá máa dúpẹ lọwọ Jèhófà fún àǹfààní náà .  A ò sì tún lè gbàgbé Philemon Mafereka , aṣáájú ọnà kan tó wà ní abúlé Mokhotlong ní orílẹ - èdè Lesotho .  Téńté orí òkè tó ga tó ẹgbẹẹdógún  3,000  mítà ni abúlé náà wà .  Níwọn bí kò ti sí mọtò , òun àti ìyàwó rẹ ọwọn , àwọn ọmọ wọn méjì àtàwọn mẹrin tí wọn fẹ ṣèrìbọmi rin ìrìn - àjò tó lé ní ọgọrùn - ún kìlómítà lọ sí àpéjọ kan tó wáyé lórí òkè tó ga tó ẹgbẹfà  1,200  mítà .  Ó fẹrẹẹ máà sí ibì kan tí wọn ò ti gba gẹrẹgẹrẹ òke kọjá .  Bí wọn ṣe ń pọnkè ni wọn ń sọ kalẹ gba àwọn ibi pàlàpálá òkúta , wọn sì la ọpọ odò ńlá àti odò kékeré kọjá .  Nígbà tí wọn ń darí lọ sílé lẹyìn àpéjọ náà , wọn gbé ọgọrùn - ún ẹdà ìwé Otitọ ti Nsinni Lọ si Iye Aiyeraiye dání .  Nítorí àwọn tó wà lábúlé ni Mokhotlong ni wọn ṣe kó àwọn ìwé náà dání .  Àmọ , nítorí pé wọn bá àwọn tó nífẹẹ sí ìwé ìkẹkọọ Bíbélì pàdé lọnà , gbogbo ìwé náà ló tán kí wọn tó délé .  Àǹfààní mánigbàgbé gbáà ló jẹ fún èmi àti Emily láti fojú ara wa rí ìtara àti ìfọkànsìn àwọn arákùnrin àti arábìnrin wa bíi Philemon àti ìyàwó rẹ .  Nígbà míì , a máa ń dojú kọ ewu àwọn ejò olóró bíi sèbé , a sì tún máa ń dojú kọ ewu àgbàrá òjò àtàwọn ìjàǹbá mìíràn .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìrírí wọnyí máa ń bani lẹrù nígbà yẹn , a kìí pẹ gbàgbé wọn nígbà tí a bá fi wọn wéra pẹlú èrè àti ayọ tó wà nínú iṣẹ ìsìn wa sí Jèhófà .  A ti rí i kedere kèdèrè pé kò jẹ kọ àwọn èèyàn rẹ tí wọn jẹ adúróṣinṣin sílẹ láé .  Nígbà tí àìsàn ńlá kan kọ lu Emily , Jèhófà fún wa ní ọgbọn tí a fi lè kojú ipò náà lọnà tó tọ .  Yíyí oúnjẹ tó ń jẹ padà àti ètò ìmọtótó tó sunwọn sí i ṣèrànwọ láti mú kí ara rẹ tètè mókun .  A ṣe ilé àgbérìn kan mọ ara ọkọ akẹrù kékeré .  Èyí jẹ kó ṣeé ṣe fún Emily láti wà ní àyíká kan tí kò gbóná jù tí kò sì tutù jù bí a ti ń rìnrìn àjò káàkiri , kò sì pẹ tí ara rẹ fi yá .  A Padà sí Kánádà  Ní ọdún 1988 , lẹyìn ọdún márùndínlógójì tí a fi ṣe iṣẹ míṣọnnárì ní ilẹ Áfíríkà fífanimọra , wọn dá wa padà sí Kánádà .  Nígbà tó sì di ọdún 1991 , mo tún bẹrẹ sí sìn gẹgẹ bí alábòójútó arìnrìn - àjò .  Ní ọdún mẹjọ lẹyìn náà , àrùn rọpárọsẹ kọ lù mí .  Bó tilẹ jẹ pé ohun tí mo lè ṣe ti dín kù gidigidi láti ìgbà náà wá , mo ṣì ń rí ìdùnnú nínú sísìn gẹgẹ bí alàgbà nínú ọkan lára àwọn ìjọ tó wà ní ìlú London ní Ontario .  Lónìí , ńṣe ni ọkàn mi máa ń balẹ pẹsẹ bí mo bá ń ronú nípa ìgbà tí mo kọkọ bẹrẹ sí gun ẹṣin ṣe iṣẹ aṣáájú ọnà ní gúúsù Saskatchewan ní nǹkan bí ọdún mẹrìndínlọgọta sẹyìn .  Mo mà dúpẹ o , pé Bàbá ò jáwọ nínú kíkọ wa nípa bí a ṣe lè máa ronú gẹgẹ bí ẹni tẹmí , tí kò jẹ bẹrù láé láti gbèjà òtítọ àti òdodo !  Òun ló kọ mi ní Ọrọ Ọlọrun , èyí tó mú kí ìgbésí ayé mi nítumọ .  Ogún tó sì gbé lé mi lọwọ yìí ò fi mí sílẹ nígbà kan rí .  N ò jẹ fi ohunkóhun nínú ayé ògbólógbòó yìí ṣe pàṣípààrọ iṣẹ ìsìn mi sí Jèhófà .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Àwọn òbí mi àti àwa ọmọ wọn mẹsàn - án rèé ní ọdún 1949 , àbígbẹyìn wa ni Màmá gbé dání .  Èmi ni mo dúró sẹyìn Màmá   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Mo kan ọkọ  caboose  yìí kí n lè máa lò ó nínú iṣẹ òjíṣẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Àwọn obìnrin tí wọn fàṣẹ ọba mú ní ẹkùn ìpínlẹ Quebec nítorí pé wọn ń wàásù   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26 , 27   Mo kópa nínú kíkọ àwọn alábòójútó arìnrìn - àjò wọnyí lẹkọọ ní Zimbabwe   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   A kan ilé àgbérìn yìí kí ara Emily bàa lè tètè mókun   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Fọtò tí èmi àti Emily yà láìpẹ yìí  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Làwọn Èèyàn Ṣe Lè Máa Fi Ọwọ Tèmi Wọ Mí ?   Alàgbà tó gbajúmọ dáadáa ni bàbá mi nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Mò ń bọwọ fún un gan - an , ṣùgbọn nígbà míì , kì í dùn mọ mi bí wọn ṣe máa ń pè mí ní ọmọ Arákùnrin Lágbájá níbikíbi tí mo bá lọ .   Larry .    Nítorí pé bàbá mi jẹ alàgbà táwọn èèyàn mọ dáadáa , ńṣe ló dà bí ẹni pé ohun tó dára gan - an làwọn èèyàn máa ń retí pé kí n máa ṣe nígbà gbogbo , èyí wá jẹ kó ṣòro fún mi láti ṣe nǹkan lọnà tí Ọlọrun gbà dá mi .   Alexander .  BÍ O ti ń dàgbà , ó bá ìwà ẹdá mu pé kó o fẹ láti ní òmìnira púpọ sí i , ìyẹn ni pé káwọn èèyàn mọ ọ bí ẹnì kan , kí wọn sì máa fọwọ tìẹ wọ ẹ .  Nígbà tí àwọn òbí rẹ bí ọ , àwọn ni wọn yan orúkọ tó wù wọn fún ọ .  Nígbà tó o sì ti wá ń bàlágà báyìí , ó wù ọ pé kí ìwọ náà yan  orúkọ  tí wàá máa jẹ , ìyẹn ni pé , káwọn èèyàn mọ ọ bí ẹnì kan .  Sólómọnì Ọba kọwé pé :  Orúkọ  rere  ni ó yẹ ní yíyàn dípò ọpọ yanturu ọrọ ; ojú rere sàn ju fàdákà àti wúrà pàápàá .   Kódà , nígbà tó o ṣì jẹ ọdọ yìí , ó lè wù ọ pé káwọn èèyàn mọ ọ yàtọ .  Jíjọlá Àwọn Òbí Rẹ  Bíi ti Larry àti Alexander , àwọn èwe kan lérò pé ọlá orúkọ tàbí ọlá àṣeyọrí àwọn òbí àwọn làwọn ń jẹ .  Bóyá gbajúmọ láwùjọ làwọn òbí wọn nítorí irú iṣẹ tí wọn ń ṣe tàbí nítorí ìmọ ẹkọ tí wọn ní .  Ó sì lè jẹ pé ẹni tí wọn mọ dáadáa nínú ìjọ Kristẹni ni wọn .  Bí ọràn bá rí báyìí nípa àwọn òbí rẹ , nígbà míì ó lè máa ṣe ọ bí ẹni pé àwọn èèyàn á máa fi ojú ìyẹn wò ẹ , á sì dà bí ẹni pé wọn ń ṣọ ọ lọwọ lẹsẹ .  Inú lè máa bí ọ bí o bá ní láti máa hùwà ní irú ọnà kan pàtó nítorí irú ẹni tí àwọn òbí rẹ jẹ .  Bí àpẹẹrẹ , Bàbá Ivan ń sìn gẹgẹ bí alàgbà nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò wọn .  Ivan sọ pé :  Nítorí pé bàbá mi gbajúmọ bí ìṣáná ẹlẹẹta , táwọn èèyàn sì máa ń bọwọ fún un , nígbà gbogbo ni mo máa ń ronú pé mo gbọdọ jẹ àwòkọṣe ni ilé ẹkọ àti nínú ilé .  Mo máa ń ronú pé èmi làwọn òbí mìíràn ń wò láti pinnu bí wọn ṣe fẹ kí àwọn ọmọ wọn máa hùwà .  Ó lè dà bí àpọnlé o , àmọ ìrònú yìí máa ń mú kó di dandan fún mi láti ṣe dáadáa lójú àwọn ẹlòmíràn .  Ìyẹn ló fi jẹ pé n kì í hùwà ìrẹlẹ nígbà míì , n kì í sì í rí àwọn àléébù tèmi alára .   Alexander sọ pé :  Ó máa ń ṣe mí bí ẹni pé ìgbà gbogbo làwọn èèyàn ń ṣọ mi , bí mo bá sì ṣe àṣìṣe , àwọn tó máa nàka àbùkù sí mi ti wà ní sẹpẹ .   Nítorí kí àwọn èèyàn má bàa máa ṣọ Larry tí a fa ọrọ rẹ yọ ní ìbẹrẹ àpilẹkọ yìí , lọwọ lẹsẹ , ńṣe ló máa ń fi orúkọ bàbá rẹ pa mọ .  Ó sọ pé :  Nígbà tí mo bá bá àwọn ojú tuntun pàdé níbi àpèjẹ ẹgbẹ òun ọgbà , màá kàn sọ pé ,  Báwo ni ?  Larry lorúkọ mi ,  ó tán  mi ò sì jẹ dárúkọ bàbá mi .  Tó bá ṣeé ṣe nígbà míì , orúkọ mi nìkan ni mo máa ń lò láti fọwọ síwèé .  Ó máa ń ṣe mí bíi pé àwọn èèyàn á bá mi lò lọnà tó yàtọ bí wọn bá mọ ọmọ ẹni tí mo jẹ .  Mi ò fẹ káwọn ẹlẹgbẹ mi máa bá mi lò lọnà yíyàtọ .   Àmọ ṣá o , kò sí ohun tó burú níbẹ bí àwọn ẹlòmíì bá ń retí pé kó o máa ṣe ohun tó dára nígbà gbogbo bí bàbá rẹ bá jẹ alàgbà tàbí ìránṣẹ iṣẹ òjíṣẹ .  Ó ṣe tán , àwọn ọkùnrin tá a bá gbé irú ẹrù iṣẹ bẹẹ lé lọwọ ní láti máa  ṣe àbójútó àwọn ọmọ àti agbo ilé tiwọn lọnà tí ó dára lọpọlọpọ .   Abájọ nígbà náà tí àwọn èèyàn fi ń retí pé kí o jẹ àwòfiṣàpẹẹrẹ !  Àmọ , ṣé ohun tí etí ò gbọdọ gbọ nìyẹn ni ?  Wàá rí i pé kì í ṣe ohun tó burú nígbà tó o bá rántí pé Pọọlù yan Kristẹni ọdọ náà Tímótì , bóyá nígbà tó ṣì jẹ ọdọlangba , pé kó máa bá òun rìnrìn àjò kó sì máa kópa nínú iṣẹ òjíṣẹ tó ṣe pàtàkì gan - an .  Nítorí náà , o gbọdọ sakun láti jẹ àpẹẹrẹ rere , yálà bàbá rẹ jẹ alàgbà tàbí kì í ṣe alàgbà .  Ìwà Ọtẹ Ò Pé O  Àwọn ọdọ kan máa ń hùwà ọtẹ láti fi hàn pé àwọn ò fẹ sí lábẹ ìdarí àwọn òbí wọn .  Ivan sọ pé :  Àwọn ìgbà míì wà tí jíjẹ àwòkọṣe fún àwọn ẹlòmíràn máa ń bí mi nínú .  Mo máa ń fárígá nígbà mìíràn nípa fífi irun orí mi sílẹ tí màá sí máa wo ibi tó máa kún dé kí n tó rẹni sọ fún mi .   Ábúsálómù , ọkan lára àwọn ọmọkùnrin Dáfídì Ọba , sọ ara rẹ di ọlọtẹ .  Bàbá rẹ gbajúmọ nítorí ìfọkànsìn rẹ sí Jèhófà , ọpọ lára àwọn èèyàn tó wà lórílẹ - èdè Ísírẹlì ló sì fẹràn rẹ .  Níwọn bí Ábúsálómù sì ti jẹ ọmọ Dáfídì , ohun púpọ làwọn èèyàn ń retí látọdọ rẹ .  Ṣùgbọn kàkà kí Ábúsálómù hùwà ní ìbámu pẹlú ohun yíyẹ táwọn èèyàn ń fojú sọnà fún , ó ṣe orúkọ fún ara rẹ nípa ṣíṣọtẹ sí bàbá rẹ .  Níwọn bó sì ti jẹ pé aṣojú Jèhófà tí a fòróró yàn ni Dáfídì , Jèhófà gan - an ni Ábúsálómù ń ṣọtẹ sí .  Ìwà rẹ kó ẹgàn bá ìdílé rẹ ó sì kó òun fúnra rẹ sí yọọyọ .  2 Sámúẹlì 15 : 1 - 15 ; 16 : 20 - 22 ; 18 : 9 - 15 .  Ìwà ọtẹ lè yọrí sí ìpalára ńláǹlà fún ìwọ náà pẹlú .  Ìwọ ronú wò lórí ohun tí Bíbélì sọ fún wa nípa Nehemáyà .  Àwọn kan lára àwọn ọtá rẹ gbìyànjú láti tàn án hùwà tí inú Ọlọrun ò dùn sí .  Nítorí kí ni ?  Nehemáyà dáhùn pé :  Kí wọn bàa lè ba orúkọ mi jẹ kí wọn sì tẹ mi lógo .   Ìwà ọtẹ lè sọ ọ ní orúkọ burúkú tí àwọn èèyàn ò ní tètè gbà gbé .  Kò sì yẹ kó o gbójú fo ipa tí ìwà ọtẹ lè ní lórí àwọn ẹlòmíràn dá .  Ó kéré pin , wàá kó ẹdùn ọkàn bá àwọn òbí rẹ láìnídìí .  Ìwà rẹ tún lè nípa búburú lórí àwọn ọdọ mìíràn .  Ivan jẹwọ pé :  Ìwà mi nípa búburú lórí àbúrò mi .  Láwọn àkókò kan , ó fi ìjọ Kristẹni sílẹ pátápátá , ó sì ń hu àwọn ìwà tó mọ pé kò sí ní ìbámu pẹlú àwọn ìlànà Bíbélì .  Àmọ , a dúpẹ pé ó pe orí ara rẹ wálé , ó ti ń padà sin Jèhófà báyìí ó sì láyọ .   Ohun Tó Sàn Jù  Sólómọnì tó jẹ ọbàkan Ábúsálómù ò ṣe bíi tiẹ .  Ó ṣe tán láti fi ìrẹlẹ kẹkọọ lọdọ bàbá rẹ , Dáfídì .  Dípò kó máa wá ọnà tí yóò fi gbé ara rẹ ga , ńṣe ni Sólómọnì ń wá ọnà tí yóò fi ṣe orúkọ rere pẹlú Ọlọrun .  Ní gbogbo ìgbà tó sì fi ṣe bẹẹ , ó buyì kún ìdílé rẹ ó sì di ẹni tí a mọ sí ọkan lára àwọn ọba gíga jù lọ ní ilẹ Ísírẹlì .  1 Àwọn Ọba 3 : 4 - 14 .  Àpẹẹrẹ rere Sólómọnì fi kókó pàtàkì méjì hàn kedere : Èkíní , kò dìgbà tó o bá ya ara rẹ sọtọ kúrò lára ìdílé rẹ káwọn èèyàn tó mọ ọ gẹgẹ bí ẹnì kan , kìkì nípa kíkẹkọọ látinú àpẹẹrẹ rere tí ìdílé rẹ fi lélẹ lo fi lè ṣe bẹẹ .  Ìwé àtìgbàdégbà náà Adolescence sọ pé :  Kò sí ìdí kankan tí ìgbà ìbàlágà fi gbọdọ jẹ ìgbà tí àwọn ọdọ á máa dẹyẹ sí àwọn òbí wọn nítorí àtilè fi irú ẹni tí wọn jẹ hàn .   Ìwé ìròyìn náà ń bá ọrọ rẹ lọ pé :  Ìtìlẹyìn tí àwọn òbí rẹ ń fún ọ ò lè dí ọ lọwọ  láti fi irú ẹni tó o jẹ hàn ,  kàkà bẹẹ  ó máa  mú  kó  rọrùn ni .   Ó dùn mọni pé Sólómọnì alára gbani níyànjú pé :  Fetí sí baba rẹ tí ó bí ọ , má sì tẹńbẹlú ìyá rẹ kìkì nítorí pé ó ti darúgbó .   Ó ṣe kedere pé kì í ṣe àwọn ìpẹẹrẹ ni Sólómọnì ń kọwé sí , nítorí pé bí àwọn òbí bá ti  darúgbó ,  àwọn ọmọ wọn náà ti ní láti dàgbà .  Kí wá ni kókó tó ń fà yọ ?  Kókó náà ni pé lẹyìn tó o bá ti dàgbà tó o sì ti ní ìdílé tìrẹ pàápàá , o ṣì lè jàǹfààní látinú ọgbọn àwọn òbí rẹ .  Bó ṣe wá yé Ivan sí gan - an nìyẹn .  Ó sọ pé :  Bí mo ti ń dàgbà sí i , mò ń gbìyànjú láti kẹkọọ láti inú àpẹẹrẹ rere àwọn òbí mi , mo sì ń sapá láti yẹra fún àwọn àṣìṣe wọn .   Kókó kejì tó yẹ láti gbé yẹ wò ni pé mímú inú Jèhófà dùn ni Sólómọnì fi sí ipò àkọkọ , kì í ṣe  fífẹ káwọn èèyàn mọ òun gẹgẹ bí ẹnì kan .   Lóòótọ , ohun púpọ ni àwọn èèyàn ń retí látọdọ rẹ gẹgẹ bí ọmọ Dáfídì .  Ṣùgbọn , nítorí pé Sólómọnì gbára lé Jèhófà , ó ṣeé ṣe fún un láti bójú tó àwọn ẹrù iṣẹ rẹ .  Ojú tí Alexander náà fi wò ó nìyẹn .  Ó sọ pé :  Mo ti wá gbà báyìí pé àwọn èèyàn sábà máa ń retí ohun tó pọ látọdọ àwọn ọmọ alàgbà .  Mo sì pinnu láti lo òye yìí lọnà tó gbéṣẹ , ó sì ti dáàbò bò mí gan - an .  Mo ti wá mọ pé ojú tí Jèhófà fi ń wò mí ni ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ .  Ó mọ mí gẹgẹ bí ẹnì kan , kì í wulẹ ṣe nítorí ọmọ ẹni tí mo jẹ .   Daryn , tí bàbá rẹ kẹkọọ yege ní ilé ẹkọ Watchtower Bible School of Gilead ,  níbi tí a ti ń fún àwọn míṣọnnárì ní ìdálẹkọọ , ni òun pẹlú ti mọ bó ṣe lè kojú ìpèníjà gbígbé pẹlú àwọn òbí tó gbajúmọ .  Ó sọ pé :  Nígbà tí mo ṣèrìbọmi , Jèhófà ni mo ya ara mi sí mímọ fún kì í ṣe ẹlòmíràn .  Nípa ṣíṣe gbogbo ohun tí mo lè ṣe láti gbé ní ìbámu pẹlú ìyàsímímọ mi , mo ní ìbàlẹ ọkàn nítorí pé mo mọ pé inú Jèhófà ń dùn sí mi , bí mi ò tiẹ lè ṣe gbogbo ohun tí àwọn òbí mi ti ṣe .   Sólómọnì Ọba sọ pé :  Àní nípa àwọn ìṣe rẹ , ọmọdékùnrin kan ń mú kí a dá òun mọ , ní ti bóyá ìgbòkègbodò rẹ mọ gaara tí ó sì dúró ṣánṣán .   Ní àbárèbábọ gbogbo ẹ , ohun tó o sọ àti ohun tó o ṣe làwọn èèyàn á máa fi rántí rẹ .  Jẹ àpẹẹrẹ rere  nínú ọrọ sísọ , nínú ìwà , nínú ìfẹ , nínú ìgbàgbọ , nínú ìwà mímọ .   Bí o bá ṣe bẹẹ , àwọn èèyàn á fẹràn rẹ wọn á sì bọwọ fún ọ nítorí irú ẹni tó o jẹ !  1 Tímótì 4 : 12 .  Àmọ ṣá o , ní ti àwọn èwe mìíràn , ìpèníjà tó dojú kọ wọn ni bí àṣeyọrí àwọn ẹgbọn tàbí àbúrò wọn tó ń rọwọ mú ò ṣe ní bo tiwọn mọlẹ .  Àpilẹkọ tó tẹ lé èyí á jíròrò bó o ṣe lè kojú ìpèníjà yìí .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .  Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ló ni Ilé Ẹkọ Gílíádì àwọn náà ló sì ń bójú tó o .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 14   Híhùwà ọtẹ á wulẹ kó ẹdùn ọkàn bá àwọn òbí rẹ ni , á sì ba ìwọ fúnra rẹ lórúkọ jẹ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   Àpẹẹrẹ rere rẹ lè ṣàǹfààní fún àwọn ẹlòmíràn  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  November 8 , 2003  Epo Rọbì  Ṣé Wọn Lè Wà Á Gbẹ ?  Kí ló mú kí epo rọbì ṣe pàtàkì tó bẹẹ nínú ìgbésí ayé òde òní ?  Báwo la ṣe ń rí i ?  Báwo ni epo rọbì tó ṣẹ kù láyé ṣe pọ tó ?  Ǹjẹ àwọn nǹkan mìíràn wà tá a lè lò láti fi rọpò rẹ ?  3 Epo Rọbì  Bí Ó Ṣe Wúlò fún Ọ  4 Epo Rọbì  Báwo La Ṣe Ń Rí I ?  11 Epo Rọbì  Ṣé Ìbùkún òun Ègún Ni ?  12 Epo Rọbì  Ṣé Wọn Lè Wà Á Gbẹ ?  13 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Làwọn Èèyàn Ṣe Lè Máa Fi Ọwọ Tèmi Wọ Mí ?  20 Ṣíṣèrànwọ Nígbà Ìṣẹlẹ Omíyalé Ní Àgbègbè Caucasus  28 Ojú Ìwòye Bíbélì  Bí Ẹsìn Rẹ àti Tàwọn Ìbátan Rẹ Ò Bá Dọgba  30 Wíwo Ayé  32  Ìwé Ìròyìn Tó Yẹ Kéèyàn Fara Balẹ Kà Ni   Ìdí Tí Orúkọ Jèhófà Fi Gbajúmọ ní Erékùṣù Pàsífíìkì 16  Àwọn èèyàn lo orúkọ Ọlọrun , Jèhófà , gan - an ní erékùṣù Pàsífíìkì ní ọgọsàn - án ọdún sẹyìn .  Wàá gbádùn ìtàn yìí lọpọlọpọ .  Ohun Tó Mú Kí Ìgbésí Ayé Mi Nítumọ 23  Kà nípa ìdálẹkọọ tí ọmọkùnrin kan gbà ní ilẹ ọdàn Kánádà àti bí èyí ṣe múra rẹ sílẹ fún ìgbésí ayé míṣọnnárì nílẹ Áfíríkà .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 2   Látinú ìwé Gems From the Coral Islands  Epo Rọbì  Bí Ó Ṣe Wúlò fún Ọ  ǸJẸ o tiẹ ti fìgbà kan ronú nípa bí ìgbésí ayé á ṣe rí fún ọpọ èèyàn ká ní kò sí epo rọbì àtàwọn ohun tí wọn ń rí nínú rẹ ?   Látinú epo rọbì la ti ń rí ọìlì tí à ń lò fún ẹńjìnnì ọkọ , kẹkẹ , kẹkẹ ọmọdé àti àwọn nǹkan mìíràn tí wọn ní àwọn ẹya ara tó ń yí .  Ọìlì kì í jẹ kí àwọn ẹya ara maṣíìnì jẹ , nípa bẹẹ wọn ò ní tètè dẹnu kọlẹ .  Àmọ , àwọn ohun mìíràn tún wà tí wọn ń lo ọìlì fún o .  Látinú epo rọbì ni wọn ti ń rí epo tí ọkọ òfuurufú , ọkọ ìrìnnà àti ẹrọ amúlémóoru ń lò .  Àwọn èròjà tó wá láti inú epo rọbì ni wọn fi ń ṣe ọpọlọpọ àwọn ohun ìṣaralóge , ọdà ìkunlé , yíǹkì , oògùn , ajílẹ , ike àti àìlóǹkà àwọn nǹkan mìíràn .  Ká ní kò sí epo rọbì ni , ìgbésí ayé ì bá yàtọ pátápátá fún ọpọ èèyàn .  Abájọ tí orísun ìsọfúnni kan fi sọ pé , epo rọbì àtàwọn nǹkan tí wọn ń rí nínú rẹ wúlò  fún ṣíṣe ọpọlọpọ nǹkan débi pé bóyá ni èròjà èyíkéyìí mìíràn tún wà lórí ilẹ ayé tó wúlò jù ú lọ .   Báwo la ṣe ń rí epo rọbì ?  Ibo ló ti ń wá ?  Báwo ló ṣe pẹ tó tí ẹdá èèyàn ti ń lò ó ?  Bíbélì sọ fún wa pé , ní ohun tó lé ní ẹgbẹrún ọdún méjì ṣáájú kí Kristi tó wá sáyé , Nóà tẹ lé ìtọni tí Ọlọrun fún un láti kan ọkọ gìrìwò kan ó sì lo ọdà bítúmẹnì , èyí tó ṣeé ṣe kó jẹ ọkan lára àwọn èròjà tó wá látinú epo rọbì , kí omi má bàa ráyè wọnú ọkọ náà .  Àwọn ará Bábílónì máa ń lo àwọn nǹkan tó wá látinú epo rọbì fún ṣíṣe bíríkì sísun , àwọn ará Íjíbítì máa ń lò ó nígbà tí wọn bá ń kun òkú lọṣẹ , bẹẹ sì làwọn èèyàn ayé ọjọun mìíràn lò ó fún ìtọjú àìsàn .  Ta ló lè ronú pé ohun èlò yìí lè wá di ohun tó ṣe pàtàkì báyìí lóde òní ?  Kò sẹni tó lè jiyàn rẹ pé ọlàjú tí àwọn iléeṣẹ ẹrọ òde òní mú bá ayé kò ṣẹyìn epo rọbì .  Lílò tí wọn ń lo epo tí wọn ń rí látinú epo rọbì fún títan iná ló túbọ wá sọ ọ di ìlúmọọká .  Láti ọrúndún kẹẹẹdógún ni wọn ti ń lo epo tó ń sun jáde látinú ilẹ fún títan àtùpà ní ìlú Baku , tó jẹ olú ìlú orílẹ - èdè Azerbaijan lónìí .  Lọdún 1650 , wọn gbẹ àwọn kòtò tí kò fi bẹẹ jìn ní orílẹ - èdè Romania , níbi tí wọn ti lo epo tí wọn rí níbẹ gẹgẹ bíi kẹrosíìnì fún títan iná .  Nígbà tó fi máa di ìdajì ọrúndún kọkàndínlógún , orílẹ - èdè yìí àtàwọn mìíràn ní Ìlà Oòrùn Yúróòpù ti bẹrẹ sí ṣòwò epo , òwò náà sì búrẹkẹ .  Ní orílẹ - èdè Amẹríkà , rírí ohun amúnáwá tó jẹ ojúlówó ni olórí ohun tó sún àwùjọ àwọn ọkùnrin kan láti bẹrẹ sí í wá epo láwọn ọdún 1800 .  Àwọn ọkùnrin wọnyí gbà pé kí epo kẹrosíìnì tí yóò tó tà lọjà tó lè wà , àwọn ní láti gbẹlẹ láti wa epo rọbì jáde , èrò wọn sì tọnà .  Nípa bẹẹ , lọdún 1859 , ó ṣeé ṣe fún wọn láti wa epo jáde ní ìlú Pennsylvania .  Bí kìràkìtà lórí epo rọbì ṣe bẹrẹ nìyẹn o .  Kí ló wá ṣẹlẹ tẹ lé èyí ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ọrọ náà  epo rọbì  dúró fún ohun méjì ọtọọtọ  epo rọbì fúnra rẹ àti èròjà kan tí wọn jọ ń wá láti abẹ ilẹ , ìyẹn ògidì gáàsì , tí wọn tún ń pè ní mẹtéènì .  Nígbà míì , àwọn èròjà méjèèjì yìí máa ń sun jáde láti abẹ ilẹ .  Ní ti epo rọbì , ó lè ṣàn bí omi tàbí kó rí bí ọdà ásífáàtì tí wọn fi ń ṣe títì , bí ọdà bítúmẹnì rírọ tàbí líle , tàbí bí ọdà tar .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 3   KÍ LÓ Ń JẸ EPO RỌBÌ ?  Epo rọbì jẹ nǹkan kíki , tó lè tètè gbiná , tó ní àwọ ìyeyè òun àwọ dúdú tó sì jẹ àpapọ àwọn èròjà gáàsì , èròjà olómi , àtàwọn èròjà líle , abẹ ilẹ ló sì ti ń wá .  Wọn lè mú oríṣiríṣi nǹkan jáde látinú rẹ , àwọn nǹkan bí ògidì gáàsì , epo pẹtiróòlù , èròjà náfútà , kẹrosíìnì , epo ọkọ , ọìlì tí wọn ń lò fún àwọn ẹya ara ẹrọ , àtè àti ọdà ásífáàtì tí wọn fi ń ṣe títì , wọn sì tún ń lò ó fún mímú ọpọ àwọn nǹkan mìíràn jáde .  Epo Rọbì  Báwo La Ṣe Ń Rí I ?   KÍ ÌMỌLẸ kí ó wà .   Ní orílẹ - èdè Amẹríkà , ní ọrúndún kọkàndínlógún , wọn nílò nǹkan mìíràn tí yóò máa fún wọn ní ìmọlẹ yàtọ sí àtùpà tó ń ríran bàìbàì tí kò sì rọrùn láti lò , èyí tí wọn máa ń fi ọrá , epo ara ẹja àbùùbùtán àtàwọn nǹkan mìíràn tàn .  Kí ni ojútùú sí ìṣòro yìí ?  Epo rọbì ni !  Àmọ , ibo ni wọn ti lè rí i ?  Lọdún 1859 , Edwin L .  Drake , ọgá àwọn òṣìṣẹ ọnà ọkọ ojú irin tó ti fẹyìn tì , lo ẹńjìnnì ọkọ ojú irin àtijọ kan láti fi gbẹ ilẹ tó jìn tó mítà méjìlélógún , ó sì kan epo rọbì tí wọn kọkọ ṣàwárí rẹ nítòsí ìlú Titusville , ní ìpínlẹ Pennsylvania , ní orílẹ - èdè Amẹríkà .  Èyí ló sàmì sí ìbẹrẹ sànmánì epo .  Bí epo ṣe wá ń di ohun tí wọn ń rí lápá ibi púpọ lágbàáyé , ìyípadà kékeré kọ lèyí mú bá ètò ọrọ ajé àti ètò òṣèlú .  Ó di ojúlówó ohun amúnáwá tí aráyé ti ń fi ìháragàgà dúró dè .  Kò pẹ kò jìnnà , dídu ilẹ rà àti gbígbẹ ilẹ wá di iṣẹ gidi láwọn àgbègbè tí wọn pè ní ilẹ ìwapo ní orílẹ - èdè Amẹríkà .  Láwọn ọdún wọnyẹn , ó wọpọ láti gbọ nípa àwọn èèyàn tó ṣàdéédéé di olówó lójijì àtàwọn mìíràn tí wọn tún padà di ẹdun arinlẹ lẹyìn náà .  Ó yani lẹnu pé , Edwin Drake , ọkùnrin tó gbẹ kànga ìwapo àkọkọ ní ìpínlẹ Pennsylvania , wà lára àwọn tó padà di ẹdun arinlẹ ọhún .  Bó tilẹ jẹ pé òwò epo rọbì búrẹkẹ gan - an , kò pẹ tó fi fọ fún ìgbà àkọkọ ní ìpínlẹ Pennsylvania .  Láti ogún dọlà tí wọn ń ta àgbá kan , ó já wálẹ sí sẹǹtì mẹwàá  owó ṣílè ilẹ Amẹríkà  !  Bí àwọn èèyàn ṣe ya sídìí iṣẹ náà àti ìméfò lóríṣiríṣi nípa èrè tí wọn ronú láti jẹ mú kí òwò náà fọ , kò sì pẹ tí wọn fi gbọn àwọn kànga ìwapo kan gbẹ .  Ìlú Pithole , ní ìpínlẹ Pennsylvania , èyí tó ti di ahoro lọjọ òní , jẹ ìránnilétí pàtàkì kan nípa àkókò náà .  Àárín àkókò yìí ni wọn tẹ ìlú náà dó , tí àwọn èèyàn kúnnú rẹ ṣíbáṣíbá , kò sì pẹ tí wọn tún fi túká kúrò nínú ìlú náà , gbogbo rẹ láàárín ọdún kan àtààbọ péré .  Gbogbo àwọn kòtò àti gegele wọnyí ló máa wá di apá pàtàkì nínú ìtàn epo rọbì .  Lọdún 1870 , John D .  Rockefeller àtàwọn ẹgbẹ rẹ kan jọ pawọ pọ dá iléeṣẹ epo kan tó ń jẹ Standard Oil Company sílẹ .  Iléeṣẹ yìí nìkan ló ń ta epo kẹrosíìnì kó tó di pé àwọn iléeṣẹ mìíràn bẹrẹ sí yọjú , àgàgà nílẹ Rọṣíà .  Ọkan lára àwọn tó bá wọn figagbága ni Marcus Samuel , ẹni tó dá ohun tá a wá mọ lónìí sí iléeṣẹ epo Royal Dutch tàbí Shell Group sílẹ .  Yàtọ síyẹn , pẹlú ọgbọn inú àwọn ọmọ Nobel ,  iléeṣẹ epo kan tó ń mú owó tabua wọlé di ohun tó fẹsẹ múlẹ nílẹ Rọṣíà nípasẹ epo tí wọn ń mú jáde nínú ilẹ ìwapo ìlú Baku .  Bí ìtàn ọpọ àwọn iléeṣẹ epo ṣe bẹrẹ nìyí .  Látìgbà náà wá , wọn ti dá àwọn àjọ àtàwọn ẹgbẹ sílẹ láti dẹkun àìṣedéédéé tó ń bá iye tí wọn ń ta epo àti ọnà tí wọn ń gbà mú un jáde níbẹrẹ .  Ọkan lára wọn ni Àjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Tó Ń Ta Epo Sílẹ Òkèèrè  OPEC  , tó jẹ pé ìkáwọ mọkànlá lára wọn ni ọpọ jù lọ ilẹ ìwapo tó wà lágbàáyé wà .  Wo àpótí tó wà lójú ìwé 7 .  Báwo Ni Epo Rọbì Tó Ṣẹ Kù Láyé Ṣe Pọ Tó , Ibo La sì Ti Lè Rí I ?  Nígbà tó fi máa di òpin ọrúndún kọkàndínlógún , iná mànàmáná ti ń wà káàkiri , èyí ni ì bá sì mú kí òwò epo dẹnu kọlẹ .  Àmọ , ohun kíkàmàmà mìíràn tí wọn ṣàwárí rẹ kò jẹ kí èyí ṣẹlẹ rárá , ìyẹn ni ẹńjìnnì ọkọ ìrìnnà tó ń lo epo .  Epo pẹtiróòlù , tí wọn ń mú jáde látinú epo rọbì , ti wá di ohun tó ṣe pàtàkì gan - an báyìí fún ọkọ ìrìnnà , èyí tí ọpọ jù lọ àwọn orílẹ - èdè tó lọrọ lágbàáyé ti bẹrẹ sí lò láti òpin àwọn ọdún 1920 .  Nísinsìnyí , aráyé nílò ọpọlọpọ epo kó lè ṣeé ṣe fún wọn láti máa lọ káàkiri , àmọ ibo ni wọn ti lè rí i ?  Bọdún ti ń gorí ọdún , òwò epo bẹrẹ sí mú ipò iwájú lọjà àgbáyé , bí wọn sì ṣe túbọ ń ṣàwárí àwọn ilẹ ìwapo tuntun káàkiri ayé ni òwò náà ń fẹsẹ múlẹ sí i , àwọn ilẹ ìwapo yìí sì ń lọ sí bí ẹgbẹrún lọnà àádọta  50,000  !  Àmọ , ní ti epo tí wọn ń rí , kì í ṣe bí iye ilẹ ìwapo ṣe pọ tó ló ṣe pàtàkì bí kò ṣe bí wọn ṣe tóbi sí .  Báwo ni wọn ṣe máa ń tóbi tó ?  Àwọn ilẹ ìwapo tí wọn lè rí ó kéré tán , bílíọnù márùn - ún àgbá epo tó ṣeé wà jáde nínú wọn ló wà ní ìpele tó ga jù lọ ; nígbà táwọn ilẹ ìwapo tó wà ní ìpele kejì jẹ àwọn tí wọn lè rí àgbá epo tó tó ẹẹdẹgbẹta mílíọnù sí bílíọnù márùn - ún mú jáde nínú wọn .  Bó tilẹ jẹ pé  Àyẹwò Lórí Epo Rọbì Àgbáyé ti Ọdún 2000 Látọwọ Àjọ Ilẹ Amẹríkà Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Ilẹ Ayé Àtàwọn Ohun Tó Wà Nínú Rẹ  fi hàn pé nǹkan bí àádọrin orílẹ - èdè ló ní epo rọbì , díẹ péré nínú wọn ló lè mú epo tó tó iye tá a mẹnu kàn lókè yìí jáde .   Wo àpótí tó wà lójú ìwé 7 .   Àwọn ilẹ ìwapo tó ń mú epo jáde jù lọ lágbàáyé làwọn tó wà ní gbogbo àgbègbè ilẹ Arébíà àti Iran , ìyẹn ni àwọn orílẹ - èdè tó wà ní Ibi Tí Òkun Ti Ya Wọ Ilẹ Páṣíà .  Wíwá àwọn ibi tuntun tí wọn ti lè rí epo rọbì kò tíì dáwọ dúró o .  Kàkà bẹẹ , ńṣe ni ìmọ iṣẹ ẹrọ òde òní wá mú kí èyí túbọ ṣeé ṣe .  Lọwọlọwọ báyìí , àgbègbè Òkun Caspian , níbi tí àwọn orílẹ - èdè bí Azerbaijan , Iran , Kazakhstan , Rọṣíà , Turkmenistan àti Uzbekistan wà , làwọn iléeṣẹ tó ń mú epo jáde tún ń rọ lọ báyìí .  Gẹgẹ bí Àjọ Ilẹ Amẹríkà Tó Ń Pèsè Ìsọfúnni Nípa Àwọn Ohun Àmúṣagbára ṣe sọ , àgbègbè yìí lè mú ọpọ rẹpẹtẹ epo rọbì àti ògidì gáàsì jáde .  Ìwádìí tún ń lọ nípa àwọn ọnà tí wọn lè máa gbé epo náà gbà , irú bí orílẹ - èdè Afghanistan .  Wọn tún ti rí i pé ó ṣeé ṣe láti rí epo rọbì wà ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn , ní erékùṣù Greenland àti láwọn apá ibì kan nílẹ Áfíríkà .  Báa bá ní ká sọrọ lórí yíyí àwọn èròjà inú epo rọbì padà sí ohun àmúṣagbára àtàwọn nǹkan tí èèyàn lè máa lò ní ìgbésí ayé ojoojúmọ , ìyẹn gan - an tó ìtàn lọtọ .  Báwo Ni Wọn Ṣe Ń Wa Epo Rọbì ?  Àwọn onímọ nípa ilẹ àtàwọn ohun tó wà nínú rẹ àtàwọn wọnlẹwọnlẹ ló máa ń wá àwọn ibi tí epo rọbì wà lábẹ ilẹ .  Lẹyìn tí wọn bá kọkọ ṣe àwọn ìdíwọn kan tí wọn sì ti yẹ iyẹpẹ ibẹ wò , wọn á gbẹ ilẹ láti rí i bóyá epo rọbì wà níbẹ lóòótọ .  Nígbà tí iṣẹ epo wíwà ṣẹṣẹ bẹrẹ , bí wọn bá kan epo rọbì báyìí , ó lè tú àpapọ ẹrẹ àti epo sí wọn lára èyí sì máa ń fi epo tó bá kọkọ tú jáde ṣòfò , bákan náà ni ìbúgbàù tún lè ṣẹlẹ .  Àmọ , nípa lílo àwọn nǹkan ìdíwọn àtàwọn àkànṣe páìpù , àwọn ẹrọ tí wọn fi ń wa epo jáde látinú ilẹ lónìí kì í jẹ kí èyí ṣẹlẹ mọ .  Ó tún ti ṣeé ṣe lóde òní láti gbẹ ilẹ tó jìn gan - an tí kò sì fi bẹẹ fẹ .  Bí àkókò ti ń lọ , agbára tó ń ti epo rọbì àti gáàsì jáde nínú ilẹ máa ń dín kù , wọn sì gbọdọ máa fi agbára kún agbára yìí nípa títú omi , àwọn kẹmíkà , afẹfẹ carbon dioxide , àtàwọn gáàsì mìíràn , irú bíi náítírójìn sínú kànga ìwapo náà láti lè máa ti epo jáde .  Epo rọbì máa ń ki jura wọn lọ , èyí sì sinmi lórí àgbègbè tí wọn bá ti wà á .  Epo tí kò ki làwọn tó ń wa epo jáde nífẹẹ sí jù , nítorí pé ó máa ń rọrùn láti wà jáde kì í sì í ṣòro láti fọ .  Gẹgẹ bí Àjọ Elépo Rọbì Ilẹ Amẹríkà ti ṣàlàyé , ìmọ iṣẹ ẹrọ òde òní ti mú kó ṣeé ṣe láti máa gbẹ ilẹ ní ìdábùú tí yóò sì sún mọ òkè ilẹ , dípò gbígbẹ ẹ lọ sísàlẹ tààràtà , èyí sì máa ń dín iye kànga ìwapo tó yẹ kí wọn gbẹ kù .  Wíwa epo nínú òkun , èyí tó bẹrẹ lọdún 1947 ní Ibi Tí Òkun Ti Ya Wọ Ilẹ Mẹsíkò , mú kí epo tí wọn ń rí túbọ pọ gan - an .  Ó dájú pé ọnà tí wọn bá gbà wa epo jáde nínú ilẹ máa nípa lórí iye tí wọn á tà á nígbà tí wọn bá ṣe é tán .    Báwo Ni Wọn Ṣe Ń Gbé Epo Rọbì ?  Lọdún 1863 , ní ìpínlẹ Pennsylvania , wọn ṣe àwọn páìpù onígi tí kò fi bẹẹ tóbi láti máa fi gbé epo , nítorí pé wọn kò wọn , wọn sì tún rọrùn láti lò ju àwọn àgbá oníjáálá méjìlélógójì tí wọn máa ń fi ẹṣin fà lọ .   Ìtẹsíwájú ti bá bí wọn ṣe ń ṣe páìpù lónìí , wọn sì ti pọ sí i .  Gẹgẹ bí Ẹgbẹ Tó Ń Rí sí Ríri Páìpù Epo ti sọ , páìpù epo tí ilẹ Amẹríkà nìkan rì gùn tó ẹgbẹrún lọnà ọọdúnrún kìlómítà !  Kì í ṣe pé irú àwọn páìpù epo òde òní bẹẹ , tí wọn fi irin ṣe , máa ń gbé epo rọbì lọ sí ibi tí wọn ti ń fọ ọ nìkan ni , àmọ ó tún ń gbé epo tí wọn ti ṣe tán lọ sáwọn iléeṣẹ tó ń tà á fún aráàlú .  Ìmọ iṣẹ ẹrọ ìgbàlódé ti jẹ kó ṣeé ṣe láti ní àwọn ohun kan nínú páìpù tí yóò máa díwọn bí epo ṣe ń ṣàn gba inú wọn kọjá .  Àwọn ẹrọ kéékèèké tún wà tí wọn ń lọ tí wọn ń bọ nínú àwọn páìpù tó gùn ní ọgọrọọrún kìlómítà láti máa ṣàyẹwò inú wọn .  Wọn tún ń lo ohun tí wọn ń pè ní agbára òòfà Magnetic Flux Leakage àti ìró tó ń wá látinú páìpù láti fi mọ àwọn ibi tó sán níta àti nínú àwọn páìpù náà .  Síbẹ , gbogbo ohun tó ṣeé ṣe kí ẹni tó ń lo àwọn ohun tí wọn mú jáde nínú epo rọbì rí kò ju àmì tó ń fi hàn pé wọn ri páìpù epo mọ abẹ ilẹ níbi kan àti ìkìlọ pé ẹnì kankan kò gbọdọ gbẹ ilẹ ládùúgbò náà .  Àmọ , bí páìpù epo ṣe wúlò tó , kò ṣeé lò láti gbé epo tó pọ rẹpẹtẹ lọ sí òkè òkun .  Ṣùgbọn , àwọn olówò epo àtijọ wá nǹkan ṣe sí èyí pẹlú , nípa lílo àwọn ọkọ òkun ńláńlá tó ń gbé epo .  Àwọn ọkọ òkun tí wọn dìídì ṣe fún epo gbígbé yìí máa ń gùn tó irínwó mítà .  Àwọn ló tóbi jù lọ nínú gbogbo ọkọ tó ń rìn lójú òkun wọn sì lè gbé ohun tó tó mílíọnù kan àgbá epo tàbí jù bẹẹ lọ .  Àmọ , ó ṣeni láàánú pé bí wọn ṣe lágbára tó yìí , wọn ní ìṣòro kan tí kò tíì lójútùú , gẹgẹ bí àpótí náà ,  Àlàyé Nípa Ìtúdànù Epo ,  ṣe fi hàn .  Àwọn ọkọ ojú omi akẹrù ńláńlá àtàwọn ọkọ ojú irin tún wà lára àwọn ohun tí wọn fi ń gbé epo tó pọ gan - an lẹẹkan .  Àmọ , kí epo tó dé ọdọ àwọn tó ń lò ó , ọpọ nǹkan ló ṣì kù ní ṣíṣe lẹyìn tí wọn bá gbé e kúrò ní ibi tí wọn ti wà á .  Iná tó ń gba inú irin gíga kan jáde , èyí tó tún wà fún ààbò , jẹ ẹrí pàtàkì tó ń fi hàn pé ilé iṣẹ ìfọpo lèèyàn ń wò yẹn .  Ní àwọn iléeṣẹ ìfọpo tó tóbi gan - an wọnyí , wọn máa ń dáná mọ epo rọbì nídìí , àtibẹ ni yóò sì ti kọjá lọ sínú àgbá tó ń yọ ọ , níbi tí wọn á ti mú oríṣiríṣi èròjà inú rẹ jáde .  Àwọn èròjà wọnyí bẹrẹ látorí àwọn tó máa ń dà bí afẹfẹ , ìyẹn àwọn gáàsì , irú bíi butéènì títí lọ dórí àwọn tó máa ń ki gan - an , èyí tí wọn á fi ṣe gírísì , láfikún sí àwọn nǹkan mìíràn tí wọn ń rí nínú rẹ .   Wo ojú ìwé 8 àti 9 .   Àmọ , ìbéèrè náà ṣì wà nílẹ pé , Ṣé ìbùkún àti ègún ni epo rọbì ?   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ọkan lára wọn , Alfred Bernhard Nobel , ló wá di olùdásílẹ Ẹbùn Nobel .   Wọn fojú bù ú pé fífi irin gìrìwò kan , èyí tí wọn kọ sáàárín omi tó jìn tó ọọdúnrún mítà  1,000 ẹsẹ bàtà  , wa epo jáde ní Ibi Tí Òkun Ti Ya Wọ Ilẹ Mẹsíkò , fi ìlọpo márùnlélọgọta wọn ju ti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn lọ .   The Encyclopædia Britannica .  Láyé ọjọun , inú àgbá onígi irú èyí tí wọn ń rọ wáìnì sí ni wọn ń rọ epo sí , òun náà ni wọn sì fi ń gbé e .  Wo àpótí tó wà lójú ìwé 5 .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   LÁGBÀÁLÁGBÀÁ ÀBÍ TỌỌNÙTỌỌNÙ ?  Àwọn àgbá wáìnì ọlọgọsàn - án lítà làwọn iléeṣẹ tó kọkọ pọn epo rọbì ní ìpínlẹ Pennsylvania máa ń lò láti gbé epo .  Àmọ , nígbà tó yá , lítà mọkàndínlọgọjọ  159  ni wọn ń rọ sínú àwọn àgbá náà nítorí ṣíṣẹ tó máa ń ṣẹ dà nù .  Àgbá onílítà mọkàndínlọgọjọ yìí ni wọn ṣì ń lò títí dòní olónìí fún títa epo rọbì .  Láti ìbẹrẹ , orí omi ni wọn máa ń gbé epo tó ń lọ ilẹ Yúróòpù gbà , tọọnùtọọnù ni wọn sì ń wọn ọn , gẹgẹ bí wọn ṣe ń ṣe títí dòní .   Credit Line   Ibi tá a ti mú ìsọfúnni : Àjọ Elépo Rọbì Ilẹ Amẹríkà   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 6   KÍ LÓ Ń DI EPO RỌBÌ ?  Èrò tó gbajúmọ láàárín àwọn onímọ sáyẹǹsì láti àwọn ọdún 1870 ni ìlànà kan tí wọn ń pè ní biogenic , èyí tó túmọ sí  látinú nǹkan ẹlẹmìí .   Ìlànà yìí  sọ pé àwọn ohun alààyè tó ti kú ni wọn rì lọ sísàlẹ ilẹ , tí wọn jẹrà , tí wọn sì di epo rọbì àti ògidì gáàsì lẹyìn àkókò lílọ kánrin , àti pé epo rọbì àti ògidì gáàsì ọhún ló há sínú àwọn pàlàpálá àpáta lábẹ  Ilẹ  .   Wọn ní ohun tó mú epo rọbì wá nìyí , èyí tí olórí èròjà rẹ jẹ hydrocarbon , ìyẹn àpapọ èròjà hydrogen àti carbon .  Àmọ ṣá o , láti àwọn ọdún 1970 , àwọn àkókò kan wà tí àwọn onímọ sáyẹǹsì kan ti gbé ìbéèrè dìde sí èrò yìí .  Nínú ìwé àtìgbàdégbà kan tó ń jẹ Proceedings of the National Academy of Sciences , ìtẹjáde ti August 20 , 2002 , wọn tẹ àpilẹkọ kan jáde tí wọn pè ní :  Ohun Tó Pilẹ Àwọn Èròjà Inú Epo Rọbì .   Àwọn tó kọ ọ jiyàn pé ibi tí epo rọbì ti wá gbọdọ jẹ  látinú ìsàlẹ Ilẹ lọhùn - ún lọhùn - ún  pé kò lè jẹ gbèrègbéré ilẹ tí kò fi bẹẹ jìn gẹgẹ bí èrò gbogbo gbòò .  Ọjọgbọn nínú ìmọ Físíìsì , Thomas Gold , gbé àwọn èròǹgbà kan kalẹ tó ṣì ń fa awuyewuye , ó sì ṣàlàyé àwọn ohun tó fa èròǹgbà yìí lẹkùn - ún rẹrẹ sínú ìwé rẹ tó pè ní The Deep Hot Biosphere  The Myth of Fossil Fuels .  Ó kọwé pé :  Ní orílẹ - èdè Amẹríkà àti ní ọpọ orílẹ - èdè ilẹ Yúróòpù , wọn fara mọ èròǹgbà náà pé àtinú àwọn ohun alààyè tó ti kú làwọn èròjà hydrocarbon tó para pọ di epo rọbì ti wá , débi pé wọn dáwọ ìwádìí dúró lórí èrò tó ta ko èrò yìí .  Èyí kò rí bẹẹ rárá láwọn orílẹ - èdè ilẹ Soviet Union àtijọ .   Ó  ṣeé ṣe kí èyí jẹ nítorí pé onímọ nípa kẹmíkà tí àwọn èèyàn ò kóyán rẹ kéré náà , Mendeleyev , fara mọ ìlànà abiogenic  ìyẹn ni pé kì í ṣe àtinú àwọn ohun alààyè jíjẹrà ni epo rọbì ti wá  .  Àlàyé rẹ tiẹ tún ti wá fìdí múlẹ gan - an lóde òní , tá a bá wo ọpọ rẹpẹtẹ ìsọfúnni tó ti wà nílẹ báyìí .   Kí ló ń jẹ ìlànà abiogenic ná ?  Ọjọgbọn Gold ní :  Ìlànà abiogenic sọ pé àwọn èròjà tó para pọ di epo rọbì jẹ ara èròjà tó pilẹ ayé , nípasẹ ìrejọ àwọn nǹkan dídì ní nǹkan bíi bílíọnù mẹrin ààbọ ọdún sẹyìn .   Níbàámu pẹlú èròǹgbà yìí , àwọn ohun tó para pọ di epo rọbì ti wà látìgbà tí ayé ti wà .    Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìwé ìròyìn Jí !  kò pọn sẹyìn ọkankan nínú àwọn èròǹgbà tó yàtọ síra yìí o .  Ó wulẹ ń sọ nípa wọn ni .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10 , 11   ÀLÀYÉ NÍPA ÌTÚDÀNÙ EPO   Gbogbo tọọnù epo tó tú dà nù látinú àwọn ọkọ òkun agbépo láàárín ọdún 1970 sí ọdún 2000 jẹ mílíọnù márùn - ún àti ẹgbàá mọkànlélọgọjọ  5,322,000    Epo tó pọ jù lọ tó tíì tú dà nù ṣẹlẹ lọdún 1979 nígbà tí ọkọ òkun Atlantic Empress àti ọkọ òkun Aegean Captain forí sọra wọn ní àgbègbè Caribbean , èyí tó mú kí ọkẹ mẹrìnlá ó lé ẹẹdẹgbàrin  287,000  tọọnù epo tú dà nù   Ipò kẹrìnlélọgbọn péré ni ọkọ òkun Exxon Valdez wà nínú epo tó pọ jù lọ tó tíì tú dà nù nínú ọkọ òkun agbépo   Bó tilẹ jẹ pé ohun tó fa ọpọ jù lọ ìtúdànù epo ni kíkó o sọkọ , jíjá a sílẹ tàbí kíkó o síbi ìkẹrùsí inú ọkọ òkun , kí ọkọ kọlura tàbí kó rì ló fa ìtúdànù epo tó tíì pọ jù lọ   Àwọn ìtúdànù epo rẹpẹtẹ tí àwọn nǹkan mìíràn yàtọ sí ọkọ òkun agbépo fà :   Ìbúgbàù kànga ìwapo Ixtoc I lọdún 1979 , ní Ibi Tí Òkun Ti Ya Wọ Ilẹ Mẹsíkò .  Àpapọ epo tó tú dà nù : ẹẹdẹgbẹta mílíọnù  500,000,000  lítà epo   Ìbúgbàù ibi tí wọn ti ń ṣiṣẹ epo wíwà lórí omi lọdún 1983 , ní Ibi Tí Òkun Ti Ya Wọ Ilẹ Páṣíà .  Àpapọ epo tó tú dà nù : ọọdúnrún mílíọnù  300,000,000  lítà epo   Epo táwọn kan mọọmọ tú dà nù lọdún 1991 , ní Ibi Tí Òkun Ti Ya Wọ Ilẹ Páṣíà .  Àpapọ epo tó tú dà nù : àádọrùn - ún mílíọnù  900,000,000  lítà epo   Àwòrán   Ọkọ òkun agbépo  Erika  rì nítòsí Penmarch Point , nílẹ Faransé , December 13 , 1999   Àwọn Credit Line   Ibi tá a ti mú ìsọfúnni : International Tanker Owners Pollution Federation Limited ,  Oil Spill Intelligence Report ,   The Encarta Encyclopedia    La Marine Nationale , France   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   BÍ A ṢE Ń MÚ EPO JÁDE  ÀLÀYÉ TÓ RỌRÙN  1  WÍWÁ IBI TÍ EPO WÀ  SÁTẸLÁÌTÌ  Ẹrọ Kélébé Tí A Fi Ń Mọ Àgbègbè Èyíkéyìí Lágbàáyé , èyí tó ń bá sátẹláìtì ṣiṣẹ , máa ń pèsè àwọn ìsọfúnni pípé pérépéré tí wọn fi ń mọ apá ibi tí nǹkan wà nínú ilẹ  MAKIROFÓÒNÙ TÍ WỌN Ń LÒ LÓRÍ ILẸ  ỌKỌ AMILẸTÌTÌ  MAKIROFÓÒNÙ TÍ WỌN Ń LÒ LÁBẸ OMI  ỌKỌ ÒKUN AFÌRÓRÁNṢẸ SÍSÀLẸ OMI Lílo ìró tó ń wá láti abẹ ilẹ jẹ ọnà kan láti mọ ibi tí epo wà .  Wọn sábà máa ń lo ohun abúgbàù tàbí àwọn ọkọ amilẹtìtì láti fi ìró ránṣẹ sábẹ ilẹ tí wọn á sì gbà ohùn ìró náà sílẹ  2  WÍWA EPO JÁDE  KÀNGA ÌWAPO ABẸ ILẸ  IBI TÍ WỌN TI Ń ṢIṢẸ LÓRÍ OMI  KÀNGA ÌWAPO NÍSÀLẸ OMI  Lára àwọn ibi tí wọn ti máa ń wa epo jáde ni abẹ ilẹ , ìsàlẹ òkun àti nínú ilẹ ìwapo abẹ omi .  Kí agbára tó ń ti epo jáde látinú ilẹ má bàa lọ sílẹ , wọn lè tú oríṣiríṣi gáàsì àti omi sínú àwọn kànga ìwapo náà   Àwòrán   ILẸ ÌWAPO ABẸ OMI  Àwọn ọkọ abẹ omi tí wọn ń darí wọn láti ọnà jíjìn ni wọn ń lò láti fi kọ àwọn ibi tí wọn ti ń wa epo rọbì nísàlẹ agbami òkun   Àwòrán   GBÍGBẸ ILẸ NÍ ÌDÁBÙÚ  Àwọn ẹrọ tí ẹnjiníà kan ń darí láti ọnà jíjìn máa ń yí ẹnu irin tó ń gbẹ abẹ ilẹ , ohun afìsọfúnni ránṣẹ ara ẹrọ náà á sì jẹ kó mọ bóyá epo wà níbẹ  3  BÍ WỌN ṢE Ń GBÉ EPO RỌBÌ  PÁÌPÙ EPO  ỌKỌ ÒKUN AGBÉPO  Inú àwọn páìpù tó wà lórí ilẹ , lábẹ ilẹ , àti lábẹ òkun ni epo máa ń gbà .  Àwọn ọnà mìíràn tí wọn tún ń lò ni ọkọ òkun agbépo , ọkọ ojú omi akẹrù àti ọkọ ojú irin  4  FÍFỌ EPO  ILÉEṢẸ ÌFỌPO  Wọn á dáná mọ epo rọbì nídìí , wọn á yọ ọ , wọn á sì mú onírúurú èròjà tí wọn lè fi ṣe àwọn nǹkan èlò ojoojúmọ jáde nínú rẹ  ÀGBÁ TÓ Ń YỌ EPO RỌBÌ  Nígbà tí wọn bá dáná mọ epo rọbì , tó ki tó sì dúdú , nídìí àwọn èròjà hydrocarbon inú rẹ á yí padà sí onírúurú gáàsì .  Bí àwọn gáàsì gbígbóná náà bá ṣe ń tutù ni wọn á máa di nǹkan olómi .  Ọnà yìí ni wọn ń gbà mú oríṣiríṣi èròjà inú epo rọbì jáde  20  C .   ÀWỌN GÁÀSÌ TÍ WỌN Ń Lára wọn ni mẹtéènì , ẹtéènì ,  RÍ BÍ WỌN TI Ń FỌ EPO puropéènì àti butéènì    20  sí 70  C .   PẸTIRÓÒLÙ Wọn máa ń lò ó fún epo ọkọ àti fún ṣíṣe ike    70  sí 160  C .   NÁFÚTÀ Wọn lè fi ṣe ike , epo ọkọ àtàwọn kẹmíkà mìíràn    160  sí 250  C .   KẸROSÍÌNÌ Inú rẹ ni wọn ti ń rí epo tí  wọn ń lò fún àwọn ẹńjìnnì ọkọ  òfuurufú kan àti fún sítóòfù  ìdáná    250  sí 350  C .   EPO GÁÀSÌ Wọn ń fi ṣe dísù àti epo tí  wọn fi ń dá iná ìléru    400  C .   RÀLẸRÁLẸ Ibẹ ni wọn ti ń rí epo tí wọn  fi ń dáná ìléru tí wọn fi ń fọ  epo , ọìlì kíki , èròjà tí wọn fi  ń ṣe àbẹlà , gírísì , àti ọdá  GBÍGBÓNÁ ÌLÉRU ásífáàtì tí wọn fi ń ṣe títì    FÍFI KẸMÍKÀ YỌ ÈRÒJÀ INÚ EPO Wọn máa ń lo ooru gbígbóná fún àwọn èròjà inú epo rọbì , wọn á sì da àwọn ohun amúṣẹyá gbígbóná sí i , irú bí ìyẹfun alumínà òun sílíkà .  Èyí á fọ àwọn èròjà inú epo rọbì náà sí wẹwẹ láti túbọ mú àwọn nǹkan mìíràn tó wúlò jáde  Ooru gbígbóná máa ń mú kí kẹmíkà oníyẹfun yí pọ mọ àwọn èròjà inú epo rọbì    ẸTANỌỌLÙ IKE ÀWỌN NǸKAN TÍ WỌN Ń  LÚ MỌ EPO PẸTIRÓÒLÙ  Èròjà yìí ni wọn Bí àpẹẹrẹ , dída àwọn Dída èròjà ọkitéènì  máa ń lò láti fi ṣe èròjà styrene tí wọn pọ mọ epo pẹtiróòlù  ọdà , ohun ìṣaralóge , fi ń ṣe ike pọ mọra ló ni kì í jẹ kí epo  lọfíńdà , ọṣẹ àti aró máa ń mú èròjà tètè jó jù nínú  polystyrene wá ẹńjìnnì , èyí sì ń mú  kí iṣẹ rẹ dára sí i   Credit Line   Fọtò Nípasẹ Ìyọǹda Phillips Petroleum Company   Graph tó wà ní ojú ìwé 7    Láti rí bá a ṣe to ọrọ sójú ìwé , wo ìtẹjáde náà gan - an   ÀWỌN IBI TÍ EPO RỌBÌ PỌ SÍ JÙ LỌ LÁGBÀÁYÉ  Àpapọ wọn jẹ ọpọ bílíọnù àgbá .  Àwọn epo rọbì tí wọn kò tíì ṣàwárí kò sí lára ìwọnyí   Ọmọ ẹgbẹ àjọ OPEC   Àwọn tó ní ilẹ ìwapo híhẹrẹǹtẹ kan tàbí jù bẹẹ lọ  Àwọn tó ń mú epo jáde déédéé   Àwọn tó ní ilẹ ìwapo    332.7 SAUDI ARABIA    216.5 ORÍLẸ - ÈDÈ AMẸRÍKÀ    192.6 RỌSÍÀ    135.9 IRAN    130.6 VENEZUELA    125.1 KUWAIT    122.8 IRAQ    122.8 UNITED ARAB EMIRATES    70.9 MẸSÍKÒ    42.9 ṢÁÍNÀ    41.9 LÍBÍÀ    33.4 NÀÌJÍRÍÀ   21.2 KÁNÁDÀ    21.0 INDONESIA   20.5 KAZAKHSTAN    18.3 ALGERIA   17.6 NORWAY   16.9 UNITED KINGDOM   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Kànga ìwapo rọbì àkọkọ , Titusville , Pennsylvania , 1859  Epo ń tú jáde látinú kànga ìwapo kan ní Texas   Credit Line   Brown Brothers   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Ilẹ ìwapo ayé ọjọun , Beaumont , Texas   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Wọn ń fi kẹkẹ tí ẹṣin ń fà gbé àgbá epo   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Kànga ìwapo ń jó nílẹ Kuwait   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 5   Gbogbo fọtò : Brown Brothers  Epo Rọbì  Ṣé Ìbùkún òun Ègún Ni ?  BÁWO ni àwọn orílẹ - èdè tó lọrọ ṣe gbára lé epo àtàwọn èròjà tó ń wá látinú rẹ tó ?  Epo rọbì àti ògidì gáàsì ṣe pàtàkì fún wọn gan - an , èyí sì ti sọ wọn di  Àwùjọ Tó Gbára Lé Epo Rọbì  gẹgẹ bí ọgbẹni Daniel Yergin ṣe pè wọn nínú ìwé rẹ tó ń jẹ The Prize .  Ìwọ tiẹ ronú ná nípa epo ẹrọ amúlémóoru , gírísì , àtè , ọdà ásífáàtì tí wọn fi ń ṣe títì , àtàwọn nǹkan tí wọn ń fi àwọn kẹmíkà tí wọn ń rí látinú epo rọbì ṣe  àwọn nǹkan bí ọkọ òfuurufú , ọkọ ìrìnnà , ọkọ ojú omi , àtè , ọdà , aṣọ onírọbà , bàtà káńfáàsì , ohun ìṣiré ọmọdé , aró , oògùn aspirin , lọfínńdà , ohun ìṣojúlóge , àwo orin ìgbàlódé , kọǹpútà , tẹlifíṣọn àti tẹlifóònù .  Ojoojúmọ ni ọpọ èèyàn ń lò lára àwọn ohun èlò tó ju ẹgbẹrún mẹrin lọ tí wọn mú jáde látinú epo rọbì , èyí tó ń kópa tí kì í ṣe kékeré lórí ìgbésí ayé òde òní .  Àmọ , ti ìpalára tó ń ṣe fún àwọn ohun alààyè ńkọ , èyí tó ti jẹ apá kan ìtàn epo látìbẹrẹ ?  Ọba Tí  Ìṣàkóso Rẹ Kò Tu Àwọn Èèyàn Lára   Nígbà tó fi máa di òpin ọdún 1940 , tó ti hàn gbangba pé ogun fẹ bẹ sílẹ láàárín orílẹ - èdè Romania àti Hungary , kíá ni Adolf Hitler , aláṣẹ bóofẹbóokọ ìjọba Násì ti bẹrẹ sí ṣe bí apẹtùsíjà .  Ṣé lóòótọ ló jẹ olùlàjà ?  Ohun tí Hitler ò fẹ kó ṣẹlẹ ni pé kí àwọn kànga ìwapo ilẹ Romania bọ sábẹ àkóso ilẹ Soviet Union .  Epo rọbì yìí náà ni olórí ohun tó fà á tí ilẹ Iraq fi lọ kógun ja ilẹ Kuwait lọdún 1990 tí àwọn orílẹ - èdè mìíràn sì lọwọ sí ìjà náà .  Irú àwọn ìṣẹlẹ yìí wọpọ gan - an ni o .  Ọpọlọpọ ìgbà ló jẹ pé ìfẹ láti di aláṣẹ epo ló máa ń dá wàhálà àti ìnira sílẹ .  Kì í ṣe pé epo ṣe pàtàkì lọpọlọpọ fún ìgbésí ayé òde òní nìkan ni àmọ òun gan - an tún ni olórí ohun tí ọràn ìṣèlú dá lé , ó sì tún jẹ ohun tí àwọn kan tí agbára wà níkàáwọ wọn nífẹẹ sí gidigidi .  Gẹgẹ bí Àjọ Àwọn Orílẹ - Èdè Tó Ń Ta Epo Sílẹ Òkèèrè  OPEC  ti sọ láìpẹ yìí , epo kì í ṣe èròjà lásán ,  ìṣúra tí wọn fi ń ṣagbára ni .   Àwọn orílẹ - èdè kan ti lo epo rọbì láti fàgbà han àwọn orílẹ - èdè mìíràn , nípa kíkọ láti bá wọn ra epo .  Yàtọ síyẹn , àwọn kànga ìwapo , iléeṣẹ ìfọpo àtàwọn ọkọ òkun agbépo tún jẹ ohun tí àwọn apániláyà máa ń dájú sọ , ọpọ ìgbà lèyí sì máa ń ṣe àkóbá ńláǹlà fún àyíká .  Wọn ti nàka àbùkù sí àwọn iléeṣẹ epo fún bíbà tí wọn ń ba àyíká jẹ nítorí afẹfẹ carbon dioxide tó máa ń tú dà sáfẹfẹ , èyí tó lè dá kún ìṣòro ipò ojú ọjọ tó ń fi gbogbo ìgbà yí padà .  Níbàámu pẹlú ìròyìn kan tó wá látọdọ àjọ PEMEX  Àjọ Elépo Rọbì Ilẹ Mẹsíkò  , tó jẹ ọkan lára àwọn iléeṣẹ olówò epo tó tóbi jù lọ lágbàáyé , gbogbo ìgbésẹ kọọkan tí wọn fi ń yọ onírúurú èròjà inú epo rọbì jáde ló máa ń fa títú èéfín olóró dà sínú afẹfẹ .  Bó tilẹ jẹ pé epo pẹtiróòlù ti mọ ju ti tẹlẹ lọ , ní ohun tó fẹrẹẹ tó ọdún mẹfà lẹyìn Àpérò Kyoto nígbà tí orílẹ - èdè mọkànlélọgọjọ  161  pàdé pọ láti gbé ìgbésẹ lórí dídín ewu gbígbóná tí ayé ń gbóná kù , ọpọ ló ronú pé nǹkan ò tíì fi bẹẹ yí padà .  Ní òdìkejì èyí , ohun tí àjọ OPEC sọ ni pé  epo ló mú ọrọ àti aásìkí tí  ọpọlọpọ orílẹ - èdè  ń gbádùn lónìí wá .   Àmọ , ṣé gbogbo ìgbà lọrọ yìí jẹ òótọ ?  Àwọn kan ò ní ṣàì tọka sí àkóbá tí àwọn kànga ìwapo tí wọn ń gbẹ àtàwọn páìpù tí wọn ń rì kiri ti ṣe .  Àwọn mìíràn sì lè tọka sí bí àwọn tí kò ríṣẹ ṣe ṣe ń fojoojúmọ pọ sí i ní orílẹ - èdè Saudi Arabia tó jẹ orílẹ - èdè tó lépo jù lọ lágbàáyé .  Alí Rodríguez Araque , ààrẹ àjọ OPEC sọ pé :  Èrè gọbọi làwọn ìjọba àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà ń rí látinú àwọn nǹkan tí wọn ń fagbára mú àwọn iléeṣẹ tó ń wa epo , àwọn iléeṣẹ tó ń fọ ọ àtàwọn tó ń lò ó láti máa san .   Àjọ CorpWatch , tó ń rí sí mímú kí àwọn àjọ elépo dáhùn fún ipa tí epo ń ní lórí àyíká , sọ pé :  Epo ṣì lọba o .  Àmọ , ọba tí ìṣàkóso rẹ kò tu àwọn èèyàn lára ni .   Kí ló máa ṣẹlẹ sí epo rọbì lọjọ iwájú ?  Epo Rọbì  Ṣé Wọn Lè Wà Á Gbẹ ?   Láìsí  ohun àmúṣagbára  iṣẹ ò lè ṣeé ṣe láwọn iléeṣẹ ńláńlá . . .  Wọn ò ní lè ṣe ọkọ ayọkẹlẹ , ọkọ akẹrù , ọkọ ojú irin , ọkọ òkun tàbí ọkọ òfuurufú jáde . . .  Láìsí ohun àmúṣagbára , ńṣe ni ilé máa tutù nini kò sì ní sí ìmọlẹ nínú ilé , bẹẹ la ò ní lè se oúnjẹ . . . .  Láìsí àwọn ohun àmúṣagbára , ńṣe la máa bá ara wa ní Sànmánì Ojú Dúdú padà .   Látinú  Àyẹwò Lórí Epo Rọbì Àgbáyé ti Ọdún 2000 Látọwọ Àjọ Ilẹ Amẹríkà Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Ilẹ Ayé Àtàwọn Ohun Tó Wà Nínú Rẹ .   ÀWỌN ògbógi nípa ohun àmúṣagbára sọ pé epo rọbì lè di ohun tí wọn á wà gbẹ bí àkókò ti ń lọ .  Àwọn kan fojú bù ú pé epo tó wà láyé kò lè lò ju ọdún mẹtàlélọgọta sí márùndínlọgọrùn - ún lọ mọ tí yóò fi tán .  Ní báyìí ná , wọn ti ń ṣàmúlò àwọn ohun àmúṣagbára mìíràn , èyí tó jẹ pé láti ọpọ ọdún sẹyìn ni wọn ti ń lo àwọn kan lára wọn .  Lára àwọn ohun àmúṣagbára tí kò lè tán wọnyí ni : oòrùn , ẹfúùfù , ìgbì òkun , lílo omi fún iná mànàmáná àti ooru tó ń tinú òkun wá .  Àmọ , lọwọlọwọ báyìí , àwọn ìṣòro ńláǹlà ṣì wà nípa bí wọn á ṣe máa mú wọn jáde àti bí wọn á ṣe máa pín wọn kiri .  Ríronú pé ká kọkọ lo àwọn ohun àmúṣagbára tó lè tètè tán lẹyìn náà ká wá bẹrẹ sí lo àwọn tí kò lè tán kò fi bẹẹ dára tó .  Àwọn iléeṣẹ epo sì ti wà ní sẹpẹ láti lo ìwọnba àkókò tí wọn ṣírò pé ó kù kí epo tán láti máa wa epo nìṣó .  Àmọ , ó dunni pé bí àkókò tí epo rọbì fi máa wà bá ṣe pẹ tó náà ni àwọn ìṣòro tó ń fà bá àwùjọ àti àyíká náà á ṣe máa bá a lọ tó .  Àmọ , ká sọrọ síbi tọrọ wà , kì í ṣe epo fúnra rẹ ló ń fa ìṣòro yìí .  Ojúkòkòrò ọmọ ẹdá àti ìfẹ láti jẹgàba lé àwọn mìíràn lórí ló sọ epo ní orúkọ burúkú tó ń jẹ .  Ó dùn mọni pé kì í ṣe ọwọ àwọn orílẹ - èdè ni ọjọ iwájú epo rọbì àti gbogbo àwọn ohun àmúṣagbára wà .  Ọwọ Jèhófà Ọlọrun , Ẹni tó dá ayé tó sì tún jẹ Alábòójútó rẹ , ló wà .  Ó sì ti ṣèlérí pé láìpẹ , gbogbo ìṣòro àyíká àti ti àwùjọ tó jẹ mọ bí wọn ṣe ń lo àwọn ohun àmúṣọrọ ilẹ ayé àti bí wọn ṣe ń ṣe wọn níṣekúṣe máa dàwátì .  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ , àkókò ti sún mọlé báyìí tí Ọlọrun yóò  run àwọn tí ń run ilẹ ayé .   Ìṣàkóso òdodo látọwọ Ọlọrun yóò mú  ọrun tuntun kan àti ilẹ ayé tuntun kan  wá , ìyẹn ayé tí kò ní sí ìwà ìnìkànjọpọn àti ìrẹjẹ níbẹ , níbi tí àwọn nǹkan àmúṣọrọ ilẹ ayé á ti jẹ èyí táwọn èèyàn yóò máa lò láìsí ìmọtara - ẹni - nìkan fún àǹfààní gbogbo èèyàn tó jẹ onígbọràn .  Ìṣípayá 11 : 18 ; 21 : 1 - 4 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 12   Àwọn orísun mìíràn tí a gbà ń rí agbára ni lílo ohun èlò tí ń lo ìtànṣán láti fa agbára oòrùn àtàwọn ẹrọ ayíbírí láti fa agbára látinú ẹfúùfù  Ojú Ìwòye Bíbélì  Bí Ẹsìn Rẹ àti Tàwọn Ìbátan Rẹ Ò Bá Dọgba  ÌWÁDÌÍ kan fi hàn pé , àwọn ìsìn àti ẹya ìsìn tó wà láyé lé ní ẹgbẹrún mẹwàá .  Ní orílẹ - èdè kan , nǹkan bí ìdá mẹrìndínlógún nínú ọgọrùn - ún àwọn àgbàlagbà tó wà níbẹ ló ti yí ìsìn wọn padà lákòókò kan nígbèésí ayé wọn .  Abájọ nígbà náà tí àìgbọra - ẹni - yé nípa ìsìn fi máa ń wáyé láàárín àwọn ìbátan àti ọrẹ .  Nígbà míì , èyí máa ń dá ìṣòro sílẹ láàárín wọn .  Èyí ló wá fa ìbéèrè náà pé , Báwo ló ṣe yẹ kí àwọn Kristẹni máa hùwà sí àwọn ìbátan wọn tí wọn ò jọ ṣe ẹsìn kan náà ?  Àjọṣe Àrà Ọtọ  Bí àpẹẹrẹ , gbé ohun tí Bíbélì sọ nípa àjọṣe àrà ọtọ tó wà láàárín àwọn òbí àtàwọn ọmọ wọn yẹ wò .  Bíbélì kò sọ pé ìgbà kan ní pàtó ni ìwúlò àṣẹ tó wà ní Ẹkísódù 20 : 12 láti  bọlá fún baba rẹ àti ìyá rẹ  mọ .  Àní , nínú ìjíròrò Jésù lórí àṣẹ yìí , tí àkọsílẹ rẹ wà ní Mátíù 15 : 4 - 6 , ó hàn gbangba pé ọwọ tó yẹ kí àwọn ọmọ tó ti dàgbà máa fún àwọn òbí wọn ló ń sọ nípa rẹ .  Nínú Bíbélì , ìwé Òwe kìlọ pé kí àwọn ọmọ má ṣe hùwà àfojúdi sí àwọn òbí wọn .  Ìmọràn inú ìwé Òwe 23 : 22 ni pé má ṣe  tẹńbẹlú ìyá rẹ kìkì nítorí pé ó ti darúgbó .   Ní ṣàkó , Òwe 19 : 26 kìlọ pé ẹni tí  ń ṣe baba níkà tí ó sì lé ìyá lọ , jẹ ọmọ tí ń hùwà lọnà tí ń tini lójú àti lọnà tí ń dójú tini .   Gẹgẹ bí a ti rí i nínú Ìwé Mímọ , ó hàn gbangba pé a kò gbọdọ pa àwọn òbí wa tì .  Pé àwọn òbí wa kò fara mọ ìsìn wa kò fagi lé àjọṣe tó wà láàárín àwa pẹlú wọn .  Àwọn ìlànà Bíbélì yìí tún kan àwọn ẹbí wa mìíràn , bákan náà ló sì tún kan aya tàbí ọkọ ẹni .  Ó ṣe kedere pé ojúṣe àwọn Kristẹni ni láti nífẹẹ àwọn ìbátan wọn èyí sì tún bá Ìwé Mímọ mu pẹlú .  Fífòye Bá Wọn Lò Ṣe Pàtàkì  Àmọ ṣá o , Bíbélì kì wá nílọ nípa ẹgbẹ búburú , àwọn tá a jọ jẹ ara ìdílé kan náà sì lè jẹ irú ẹgbẹ búburú bẹẹ .  Ọpọ àwọn ìránṣẹ Ọlọrun tó jẹ olóòótọ láyé ọjọun ló rọ mọ ṣíṣe ohun tó tọ bó tilẹ jẹ pé àwọn òbí wọn kò fara mọ ọn .  Èyí gan - an lohun tó ṣẹlẹ nínú ọràn àwọn ọmọkùnrin Kórà .  Àwọn Kristẹni tòótọ kò gbọdọ juwọ sílẹ nínú ìgbàgbọ wọn kí wọn lè tẹ àwọn ẹlòmíràn lọrùn , kódà bó tiẹ jẹ àwọn ìbátan wọn pàápàá .  Ìṣe 5 : 29 .  Nínú àwọn ọràn kan , àwọn òbí tàbí àwọn mọlẹbí mìíràn lè fi taratara gbéjà ko ohun tí Kristẹni kan gbà gbọ .  Kódà , àwọn kan tiẹ lè di ọtá ìsìn Kristẹni tòótọ .  Bọràn bá rí bẹẹ , àwọn Kristẹni ní láti gbé àwọn ìgbésẹ bíbọgbọnmu láti pa àjọṣe wọn pẹlú Jèhófà mọ .  Jésù tọnà nígbà tó sọ pé :  Àwọn ọtá ènìyàn yóò jẹ àwọn ènìyàn agbo ilé òun fúnra rẹ .  Ẹni tí ó bá ní ìfẹni tí ó pọ fún baba tàbí ìyá ju èyí tí ó ní fún mi , kò yẹ fún mi ; ẹni tí ó bá sì ní ìfẹni tí ó pọ fún ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin ju èyí tí ó ní fún mi , kò yẹ fún mi .   Mátíù 10 : 36 , 37 .  Àmọ ṣá o , lọpọ ìgbà , àwọn Kristẹni kì í dojú kọ àtakò gbígbóná janjan látọdọ àwọn ìbátan wọn .  Àwọn èèyàn wọn ò kàn fara mọ ọnà tí wọn gbà lóye àwọn ẹkọ inú Bíbélì ni .  Ìwé Mímọ rọ àwọn ọmọlẹyìn Kristi láti máa bá àwọn aláìgbàgbọ lò  pẹlú ìwà tútù  àti  ọwọ jíjinlẹ .   Lọnà yíyẹ , Bíbélì gbà wá nímọràn pé :  Kò yẹ kí ẹrú Olúwa máa jà , ṣùgbọn ó yẹ kí ó jẹ ẹni pẹlẹ sí gbogbo ènìyàn .   Bákan náà , àpọsítélì Pọọlù rọ àwọn Kristẹni  láti má sọrọ ẹnì kankan lọnà ìbàjẹ , láti má ṣe jẹ aríjàgbá , láti jẹ afòyebánilò , kí wọn máa fi gbogbo ìwà tútù hàn sí ènìyàn gbogbo .   Títù 3 : 2 .  Máa Kàn sí Wọn sì Máa Fi Ìfẹ Hàn sí Wọn  Nínú 1 Pétérù 2 : 12 , a fún àwọn Kristẹni ní ìṣírí yìí pé :  Ẹ tọjú ìwà yín kí ó dára lọpọlọpọ láàárín àwọn orílẹ - èdè  àwọn aláìgbàgbọ  pé . . . kí wọn lè tipa àwọn iṣẹ yín àtàtà tí wọn fojú rí , yin Ọlọrun lógo .   Lọpọ ìgbà , àwọn ìbátan wa tí kò fara mọ ìsìn wa máa ń rí àwọn ìyípadà tí fífi ìlànà Bíbélì sílò ti sún wa ṣe nínú ìgbésí ayé wa .  Rántí pé ọpọ àwọn tí kò fìfẹ hàn tẹlẹ tàbí tí wọn tiẹ ti ṣàtakò sí òtítọ Bíbélì nígbà kan ti yí èrò wọn padà nígbà tó yá .  Ó lè jẹ pé lẹyìn ọpọ ọdún tí àwọn kan ti ń fara balẹ kíyè sí ìwà rere ọkọ tàbí aya tàbí ọmọ kan ni wọn á tó ṣẹṣẹ bẹrẹ sí wádìí ohun tó mú ẹni náà máà hùwà lọnà bẹẹ .  Bí àwọn èèyàn ò bá tiẹ tẹwọ gba òtítọ tí Bíbélì fi kọni , kò yẹ kó jẹ nítorí pé èèyàn wọn kan tó jẹ Kristẹni pa wọn tì .  Lóòótọ , ipò kálukú yàtọ síra , ibi tí àwọn Kristẹni Ẹlẹrìí kan ń gbé sì jìnnà gan - an sí ibi tí àwọn òbí wọn ń gbé .  Ó lè má ṣeé ṣe fún wọn láti lọ máa bẹ wọn wò déédéé bí wọn ṣe fẹ .  Àmọ , kíkọ lẹtà sí wọn , pípè wọn lórí tẹlifóònù , tàbí kíkàn sí wọn déédéé láwọn ọnà mìíràn á mú un dá àwọn ìbátan wa lójú pé a nífẹẹ wọn .  Ọpọ àwọn tí kì í ṣe Kristẹni tòótọ ló nífẹẹ àwọn òbí wọn àtàwọn ìbátan wọn mìíràn , tí wọn sì máa ń bá wọn sọrọ látìgbàdégbà láìka ìsìn tí wọn lè máa ṣe sí .  Ǹjẹ ó wá yẹ kí àwọn Kristẹni Ẹlẹrìí ṣe ohun tó dín kù síyẹn ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 28   Kíkàn sí àwọn ìbátan rẹ déédéé yóò mú un dá wọn lójú pé o nífẹẹ wọn  Wíwo Ayé  Ọkọ Ayọkẹlẹ Tó Ń Lo Pàǹtírí  Ní báyìí , ọkùnrin àgbẹ kan ní orílẹ - èdè Finland ti ní ọkọ ayọkẹlẹ kan tó ń lo gáàsì tó ń jáde látinú pàǹtírí tó ti jẹrà .  Ìwé ìròyìn ilẹ Finland náà , Suomen luonto sọ pé :  Gáàsì biogas tó ń jáde látinú àwọn pàǹtírí , tí ẹrọ tó ń yí nǹkan padà ti sọ di mímọ níbi tí wọn dé e mọ nínú ẹrọ tó wà lóko ọkùnrin náà , ni ọkọ yìí ń lò .   Gáàsì tó ń wá látinú pàǹtírí yìí ni epo ọkọ tó mọ jù lọ tó wà lónìí , níwọn bó sì ti jẹ pé wọn lè rí i nígbà tí wọn bá ń yí pàǹtírí padà sí nǹkan tó wúlò , kì í ba àyíká jẹ .  Kódà , lára àwọn ohun tí wọn ń rí lẹyìn tí wọn bá ti yọ gáàsì yìí tán nínú pàǹtírí ni ajílẹ tó wúlò gan - an fún iṣẹ àgbẹ .  Àwọn ọkọ ayọkẹlẹ tó ń lo ògidì gáàsì , tí iye wọn ń lọ sí bíi mílíọnù méjì báyìí jákèjádò ayé , tún lè lo gáàsì yìí .  Ní orílẹ - èdè Sweden , ọpọ àwọn bọọsì tó wà nígboro ló jẹ pé gáàsì yìí ni wọn ń lò , àwọn ilé epo kan níbẹ sì ti ń ta gáàsì yìí láfikún sáwọn epo ọkọ mìíràn .  Gẹgẹ bí àpilẹkọ náà ti sọ , pabanbarì rẹ ni pé :  Gáàsì biogas kò wọn tó pẹtiróòlù àti dísù rárá .   Ìdí Tí Ọgbàrá Òjò Kì Í Fi Í Gbé Àwọn Èèrà Lọ  Kí làwọn èèrà máa ń ṣe tí òjò bá ń rọ ?  Bó tilẹ jẹ pé kì í ṣe gbogbo èèrà ló ń gbé inú ihò ilẹ , ìwé ìròyìn The New York Times sọ pé àwọn tó ń gbébẹ máa ń ṣe àwọn nǹkan kan tó jẹ àgbàyanu kí ọgbàrá òjò má bàa gbé wọn lọ .  Àwọn ògbóǹkangí onímọ nípa èèrà , Ọmọwé Edward O .  Wilson àti Bert Holldobler , ṣàlàyé pé àwọn èèrà kan tó ń gbé nínú àwọn igbó ilẹ olóoru  máa ń fẹsẹ fẹẹ kódà bó bá jẹ ẹkán  omi  kan ṣoṣo lásán ni wọn rí lẹnu ihò wọn nípa sísáré gba inú ihò náà láti ta àwọn èèrà yòókù lólobó tí wọn á sì gba àwọn ẹnu ihò mìíràn jáde .  Òórùn ara wọn táwọn èèrà yòókù ń gbọ ló máa ń darí wọn lọ sí àwọn ẹnu ihò tí kò tíì dí tàbí kí wọn tiẹ kúkú jáde pátápátá nínú ihò náà .   Ká tó ṣẹjú pẹẹ , wọn á ti mú kí ọpọ jù lọ àwọn èèrà tó wà nínú ihò náà kóra jọ .  Ìwé ìròyìn The Times sọ pé , ní apá gúúsù ìwọ oòrùn orílẹ - èdè Amẹríkà àti ní ìhà àríwá Gúúsù Amẹríkà sì rèé , àwọn èèrà pupa kan  máa ń rìn wá sẹnu ihò wọn , wọn á gbára jọ rẹpẹtẹ , àtàwọn tó dàgbà nínú wọn , àtàwọn tó máa ń pamọ pẹlú àwọn ọmọ rẹ , wọn á wá léfòó lórí omi tó ń ga sí i náà .  Ọpọ wọn ló máa ń yè é . . .  Níkẹyìn , àwọn èèrà tó ṣù jọ wọnyí á wá toro mọ koríko tàbí àwọn ewé igbó , àwọn tó sì là á já lè tún padà sínú ihò náà nígbà tí omi bá lọ sílẹ .   Ọṣẹ Ńlá Tí Ọtí Àmujù Ń Ṣe  Ìwé ìròyìn The Independent ti ìlú London sọ pé :  Bí àwọn obìnrin àtàwọn ọdọ ṣe ń mutí lámujù ti mú kí àwọn tí ọtí líle ń pa nílẹ Gẹẹsì pọ gan - an .  Àwọn tó ń kú nítorí mímu ọtí nímukúmu ti di ìlọpo méjì láàárín ogún ọdún , àrùn ìwúlé ẹdọ tó le koko àti ìsúnkì ẹdọ ló sì ń pa èyí tó pọ jù nínú wọn .   Rèwerèwe làwọn tó ń mutí àmujù náà wá ń kú báyìí .  Ìròyìn náà sọ pé :  Lọdún mẹwàá sẹyìn , tọkùnrin tobìnrin tó máa ń mu ọtí àmujù máa ń lé láàádọrin ọdún kí wọn tó kú .  Iye tí wọn gbé síta kẹyìn nípa àwọn tí ọtí àmujù pa láàárín ọdún 1998 sí 2000 fi hàn pé wọn kì í pé ọgọta ọdún mọ .   Àmọ , àbájáde ọtí ìmukúmu kò mọ sórí àìsàn nìkan o .  Nílẹ Faransé , ìwé ìròyìn Le Monde sọ pé  kò sí tàbí - ṣùgbọn pé ọtí líle ló ń fa ìdá mẹwàá sí ìdá ogún nínú ọgọrùn - ún àwọn jàǹbá tó ń wáyé lẹnu iṣẹ .   Kò tán síbẹ o , lọdọọdún nílẹ Faransé , ẹgbẹtàlá ààbọ  2,700  èèyàn ló ń kú , tí ẹgbẹrún mẹrìnlélógún  24,000  sì ń fara pa yánnayànna nínú àwọn jàǹbá tó ń ṣẹlẹ lójú pópó nítorí ọtí àmujù , bẹẹ ni ọtí líle kò ṣẹyìn ìdá mẹta nínú mẹwàá ìwà ọdaràn tó ń ṣẹlẹ .  Bákan náà ni ọtí ìmukúmu tún ń kó orílẹ - èdè náà sí gbèsè rẹpẹtẹ .  Ìwé ìròyìn Le Monde sọ pé nílẹ Faransé lọdún 1996 , mímu ọtí lámujù fa àdánù owó tí wọn fojú bù pé ó lé ní bílíọnù mọkàndínlógún dọlà .  Ìdààmú Ọkàn Ń Dá Àìsàn Síni Lára  Ìwádìí kan wáyé ní orílẹ - èdè Netherlands nípa àwọn òṣìṣẹ tó lé ní ẹgbẹrún mẹjọ .  Ìròyìn tí Àjọ Tó Ń Ṣèwádìí Lórí Ìmọ Sáyẹǹsì ní Orílẹ - Èdè Netherlands gbé jáde nípa ìwádìí náà sọ pé :  Ìdààmú ọkàn lẹnu iṣẹ àti àárẹ máa ń jẹ kéèyàn tètè ní àkóràn líle irú bí ọfìnkìn , àwọn àìsàn tó jẹ mọ òtútù , àti àrùn inú àti ti ìfun .  Ìwádìí náà jẹ kó hàn kedere pé àwọn òṣìṣẹ tí iṣẹ wọn kì í fún wọn ní ìsinmi rárá máa ń ní ọfìnkìn ju àwọn òṣìṣẹ tí iṣẹ wọn kò fi bẹẹ kó wọn láyà sókè lọ .   Àwọn nǹkan mìíràn tí wọn tún rí i pé ó ń jẹ kéèyàn tètè ní àkóràn ni ṣíṣe iṣẹ alẹ àti àìsí ìfọkànbalẹ nítorí àtúntò tó máa ń wáyé láwọn iléeṣẹ .  Ìròyìn náà sọ pé :  Àwọn òṣìṣẹ alẹ lè tètè ní àkóràn ju àwọn tó ń ṣiṣẹ lójú mọmọ lọ .   Àwọn Èwe àti Orin Kíkọ  Orin kíkọ jẹ  ọnà pàtàkì kan láti fi ìmọlára hàn ó sì ń jẹ kí àwọn ọmọ ní ìwà tó dáa ,  gẹgẹ bí Dókítà Michael Fuchs tó jẹ ògbóǹtagí onímọ nípa ìtọjú etí , imú àti ọnà ọfun ní Yunifásítì Leipzig , ṣe sọ nínú ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì náà , Gesundheit .  Àmọ , Fuchs dárò pé  láti bí ogún ọdún sẹyìn , ó hàn gbangba pé ohùn àwọn ọmọdé ò fi bẹẹ ròkè mọ bíi ti tẹlẹ .  Bákan náà ló jẹ pé ìró ohùn wọn pàápàá ti yí padà .   Fuchs wá sọ àwọn nǹkan méjì tó ṣeé ṣe kó fa èyí .   Àkọkọ ,  àwọn èwe òde ìwòyí kì í fi bẹẹ kọrin nílé mọ .  Nígbà tó jẹ pé láyé àtijọ àwọn ìdílé máa ń lo àkókò tí wọn ò bá ṣe nǹkan kan láti kọrin tàbí láti fi àwọn ohun èlò ìkọrin ṣeré , lákòókò yìí , iwájú tẹlifíṣọn ni gbogbo wọn máa ń jókòó sí , etí nìkan ni wọn sì fi ń gbọ orin báyìí .   Èkejì , nígbà táwọn ọmọdé bá tiẹ ń kọrin pàápàá , wọn máa ń fẹ láti lo irú ohùn kíkẹ táwọn akọrin jìn - jin - jìn àtàwọn olórin gbígbajúmọ ń lò .  Fuchs kọwé pé :  Ìnira táwọn èwe máa ń kó bá ohùn wọn ti pọ jù níbi tí wọn bá ti ń gbìyànjú láti fara wé irú àwọn gbajúmọ olórin bẹẹ .    Ṣíṣe bẹẹ lè mú kí gògóńgò àti iṣan ọrùn wọn le tantan .  Ìnira tí wọn ń kó bá ohùn wọn yìí lè mú kí àwọn kókó tín - tìn - tín máa fara hàn nínú tán - án - ná ọnà ọfun wọn , tí èyí á sì túbọ máa sọ ohùn wọn dìdàkudà sí i .  Títún Yàrá Ṣe Lọṣọọ Lè Mú Kí Ọmọ Tuntun Ṣàìsàn  Ìwé ìròyìn ilẹ Jámánì náà , Medi - Netz sọ pé :  Bí àwọn èèyàn bá tún yàrá wọn ṣe lọṣọọ nígbà tí obìnrin wà nínú oyún tàbí ní kété tí wọn bá bí ọmọ náà tán , ọnà ọfun lè máa dun ọmọ náà tàbí kó tiẹ máa ní ìṣòro mímí láwọn oṣù àkọkọ tó dáyé .  Ní báyìí , wọn tún ti ṣàwárí pé èyí tún ń nípa lórí agbára tí ń dènà àrùn lára ọmọ , kódà nígbà tó ṣì wà nínú oyún pàápàá , tí ọmọ á sì tètè máa kó àìsàn tí yóò sì tún máa ní èèwọ ara .   Àwọn olùṣèwádìí láwọn ilé ìwòsàn àtàwọn ibùdó ìwádìí bíi mélòó kan ní orílẹ - èdè Jámánì ti ṣàkíyèsí pé lára àwọn kẹmíkà tó ń dá ìṣòro ọhún sílẹ làwọn tó ń tú jáde látinú àtè , kápẹẹtì , ọdà tí kò tíì gbẹ àtàwọn àga inú ilé tí wọn ṣẹṣẹ ṣe .  Ìwé ìròyìn Medi - Netz tún sọ pé :  Àwọn sẹẹlì pàtàkì tó lè dáàbò bò wá lọwọ àwọn èèwọ ara ni àwọn kẹmíkà tó léwu yìí máa ń sọ di aláìlágbára .   Ìròyìn kan tó fara jọ èyí nínú ìwé ìròyìn GEO dámọràn pé kí àwọn òbí sún títún ilé ṣe lọṣọọ síwájú  títí dìgbà tí ìkókó á fi pé ọmọ ọdún méjì ,  nígbà tí agbára ìdènà àrùn ara rẹ á ti lágbára sí i .  Fítámì D Ṣe Pàtàkì Gan - an Nígbà Òtútù  Ìwé àtìgbàdégbà náà , Tufts University Health  Nutrition Letter ṣàlàyé pé :  Ara nílò fítámì D kó bàa lè gba èròjà calcium sínú , kí èròjà yìí lè dé inú egungun , kó sì ṣèrànwọ fún àwọn egungun ara kí wọn má bàa kán .  Awọ ara wa ló sábà máa ń mú ìdá àádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún èròjà fítámì D jáde nígbà tí oòrùn bá ta sí wa lára .  Àmọ , láwọn àgbègbè tó máa ń tutù nini , ìtànṣán oòrùn kì í lágbára tó láti mú kí ara mú èròjà fítámì D jáde láwọn oṣù ìgbà òtútù .  Èyí tó tún wá burú níbẹ ni pé , ṣàṣà làwọn tó jẹ ẹni àádọta ọdún tàbí tí wọn dàgbà jù bẹẹ lọ tí wọn ń jẹ àwọn oúnjẹ tó ń fún ara ní ìdá mẹwàá nínú ọgọrùn - ún èròjà fítámì D tí ara nílò .   Fún ìdí èyí , Ilé Ẹkọ Nípa Ìlera ti Ìjọba Àpapọ Orílẹ - Èdè Amẹríkà dámọràn pé , tó bá ti di ìgbà òtútù láwọn àgbègbè tó máa ń tutù nini , kí àwọn tó ti lé ní àádọta ọdún , ní pàtàkì , ṣàfikún èròjà fítámì D tí wọn ń gbà sára nípa jíjẹ àwọn oúnjẹ bí ẹja ọlọràá kí wọn sì máa lo oògùn tí wọn fi epo ẹja ṣe tàbí kí wọn máa lo oògùn tó ń ṣàlékún fítámì D nínú ara , àmọ ṣá kó má pọ ju bó ṣe yẹ lọ . Kó má ju ìwọn ẹgbàá tí a fọwọ sí lágbàáyé , ìyẹn ìwọn àádọta máíkírógíráàmù lójúmọ .  Àwọn Ọdọmọdé Ọmùtí ní Gúúsù Áfíríkà  Ìwé ìròyìn The Star ti ìlú Johannesburg kìlọ pé :  Gúúsù Áfíríkà lè di orílẹ - èdè àwọn ọmùtí paraku , nítorí bí àwọn ọmọdé ṣe ń dẹni tó ń mu ọtí ìmukúmu nígbà tọjọ orí wọn ṣì kéré gan - an .   Wọn sọ pé láwọn iléèwé kan , àwọn ọmọdé tí ọjọ orí wọn kò ju ọdún mẹsàn - án lọ ni ràbọràbọ ọtí ṣì máa ń wà lára wọn nígbà tí wọn bá fi máa dé iléèwé , ńṣe ni àṣàkaṣà náà sì ń burú sí i .  Kí ló fà á táwọn ọmọ fi ń mu ọtí nímukúmu bẹẹ ?  Àwọn ọlọpàá nàka àbùkù sí  àwọn ìpolówó  tó  ń ṣàfihàn irú ìgbésí ayé tí àwọn ọdọlangba nífẹẹ sí .   Àwọn ìdí mìíràn tí ìwé ìròyìn náà tún mẹnu kàn ni bó ṣe rọrùn fún wọn láti rí ọtí , bó ṣe jẹ ohun ìtẹwọgbà láwùjọ , bí àwọn òbí ṣe ń gba ìgbàkugbà láyè àti bí àwọn ọmọ ṣe wá ń lómìnira tí wọn sì ń lówó lọwọ báyìí .  Ẹnì kan tó jẹ afìṣemọrònú sọ pé :  Bákan náà , àwọn òbí kì í ṣàkóso àwọn ọmọ wọn mọ , àwọn ọmọ ò sì bọwọ fún àṣẹ kankan mọ  èyí tó jẹ olórí ohun tó sọ àwùjọ dìdàkudà pátápátá .    Ìwé Ìròyìn Tó Yẹ Kéèyàn Fara Balẹ Kà Ni   DAVID jẹ akẹkọọ nípa ìmọ òfin ní Yunifásítì Ọbáfẹmi Awólọwọ ní orílẹ - èdè Nàìjíríà .  Lẹnu àìpẹ yìí , ó kọwé sí ẹka iléeṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà pé :  Mo máa ń fún ọjọgbọn ẹni àádọrin ọdún kan tó jẹ ògúnnágbòǹgbò ní ẹka ìmọ òfin ní Yunifásítì wa ní ìwé ìròyìn Jí !  lédè Gẹẹsì déédéé .  Láàárọ ọjọ kan , lẹyìn tó gba àwọn ìtẹjáde tó dé kẹyìn , ó sọ fún àlejò kan tó wà nínú ọfíìsì rẹ pé :  Àwọn ìwé kan wà tá a kàn lè tọ wò , àwọn mìíràn wà tá a ní láti gbé mì , àwọn díẹ sì wà tá a ní láti jẹ lẹnu kó sì dà nínú wa .  Ìwé ìròyìn tó yẹ kéèyàn jẹ lẹnu kó sì dà nínú ni Jí !    Ní àkókò mìíràn , lẹyìn tí David jáde nínú ọfíìsì ọjọgbọn náà , ó sọ pé òún gbọ tó ń sọ fún àlejò mìíràn pé ó yẹ kó máa ka Jí !   Ó ní ọpọlọpọ ìwádìí ni wọn máa ń ṣe kí wọn tó tẹ Jí !  jáde àti pé kì í pọn sápá kan síbẹ ó máa ń sojú abẹ níkòó nígbà tó bá ń jíròrò onírúurú kókó ẹkọ .  Mo gbọ tó ń sọ fún ẹni náà pé :  Ńṣe ni mo máa ń fara balẹ ka àwọn ìwé ìròyìn náà .  Dájúdájú , Ọlọrun ló ń fún àwọn tó ń kọ ìwé ìròyìn náà ní ọgbọn tí wọn fi ń kọ irú àwọn àpilẹkọ tó jẹ àgbàyanu bẹẹ .    Jí !  ń kọni lẹkọọ ó sì ń jíròrò onírúurú nǹkan .  Ní pàtàkì jù lọ , ó ń jẹ kéèyàn ní ìgbẹkẹlé nínú ìlérí tí Ẹlẹdàá ṣe nínú Bíbélì nípa ayé tuntun kan níbi tí àlááfíà máa wà , èyí tí yóò rọpò ètò àwọn nǹkan ìsinsìnyí .  Ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé 32 náà , Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ?  jẹ ká mọ nípa ète Ọlọrun yìí , ó sì pèsè àwọn ìsọfúnni nínú Bíbélì láti fi ohun tó yẹ ká ṣe hàn wá ká lè rí ìtẹwọgbà rẹ .  Bó o bá fẹ gba ẹdà kan ìwé pẹlẹbẹ olójú ewé 32 yìí , o lè kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Yẹra fún Fífi Ẹgbọn Mi Ṣe Àwòkọṣe Nínú Gbogbo Nǹkan ?   Mo fẹ máa ṣe nǹkan bí Ọlọrun ṣe dá mi , àmọ mo sábà máa ń wò ó pé mo ní láti máa ṣe bíi ti àwọn ẹgbọn mi obìnrin .  Mo máa ń ronú pé èmi ò lè ṣe àwọn ohun ribiribi tí àwọn arábìnrin mi ti ṣe .   Clare .  ǸJẸ o ní arákùnrin tàbí arábìnrin kan tó dà bíi pé kò sóhun tó dáwọ lé tí kò ṣe yọrí ?  Ǹjẹ àwọn òbí rẹ máa ń fi ìgbà gbogbo rọ ọ láti tẹ lé àpẹẹrẹ ẹgbọn rẹ náà ?  Bó bá rí bẹẹ , o lè máa bẹrù pé òun lo gbọdọ máa fi ṣe àwòkọṣe nígbà gbogbo ṣáá , ìyẹn ni pé àyàfi ìgbà tó o bá tó ṣe nǹkan láṣeyọrí bíi ti ẹgbọn rẹ làwọn èèyàn á tó mọ bó o ṣe wúlò sí .  Àwọn arákùnrin Barry  méjèèjì ló ti lọ sí Ilé Ẹkọ Iṣẹ Òjíṣẹ ,  èyí tó jẹ ilé ẹkọ kan tí kò ṣeé fọwọ rọ sẹyìn , gbogbo èèyàn ló sì kà wọn sí Kristẹni àwòfiṣàpẹẹrẹ .  Barry sọ pé :  Mo bẹrẹ sí ro ara mi pin níwọn bí mo ti rò pé n ò lè mọ iṣẹ ìwàásù ṣe tó wọn tàbí kí n mọ ọrọ sọ níwájú àwùjọ bíi tiwọn .  Ó nira fún mi láti ní àwọn ọrẹ tèmi nítorí pé ńṣe ni mo kàn máa ń tẹ lé àwọn arákùnrin mi nígbà tí wọn bá pè wọn síbì kan .  Mo wò ó pé ó dà bíi pé nítorí tàwọn ẹgbọn mi làwọn èèyàn fi ń ṣe ọyàyà sí mi .   Kò sí àní - àní pé o lè máa di kùnrùngbùn bó o bá ní ẹgbọn  tàbí àbúrò  kan tí àwọn èèyàn sábà máa ń gbóríyìn fún ṣáá .  Nígbà tí wọn ń kọ Bíbélì , Jósẹfù ọdọ jẹ ẹni tó yọrí ọlá láàárín àwọn arákùnrin rẹ .  Báwo lèyí ṣe nípa lórí àwọn ẹgbọn rẹ ?   Wọn bẹrẹ sí kórìíra rẹ , wọn kò sì lè bá a sọrọ lọnà àlàáfíà .   Ṣùgbọn o , Jósẹfù kì í ṣe onígbèéraga ẹdá .  Àmọ , ẹgbọn  tàbí àbúrò  rẹ lè sún ọ láti máa bá òun figa gbága tàbí láti máa jowú bó bá jẹ pé gbogbo ìgbà ló ń sọ àwọn àṣeyọrí tó ti ṣe létí rẹ .  Ńṣe làwọn ọdọ kan máa ń hùwà ọtẹ láti fi bí èyí ṣe rí lára wọn hàn .  Bí àpẹẹrẹ , wọn lè máa mọọmọ gbòdo níléèwé , kí wọn má fi bẹẹ kópa nínú ìgbòkègbodò Kristẹni mọ tàbí kí wọn máa hu àwọn ìwà tí kò bójú mu .  Wọn lè máa ronú pé bí àwọn kò bá lè ṣe dáadáa bíi tàwọn ẹgbọn àwọn , kò pọn dandan pé kí àwọn ṣe ìsapá èyíkéyìí .  Àmọ o , bópẹ bóyá , ọtẹ ṣíṣe á wulẹ kó ọ sí yọọyọọ ni .  Báwo lo ṣe lè yẹra fún fífi ẹgbọn rẹ ṣe àwòkọṣe nínú gbogbo nǹkan , tí o kò sì ní máa ro ara rẹ pin ?  Má Ṣe Gbé Wọn Pọn Ju Bó Ṣe Yẹ Lọ  Bó o bá ń rí gbogbo bí àwọn èèyàn ṣe ń kan sáárá sí ẹgbọn rẹ , o lè máa ronú pé ẹni pípé ni àti pé o ò lè ṣe bíi tirẹ láéláé .  Àmọ , ṣé bí ọrọ ṣe rí nìyẹn lóòótọ ?  Bíbélì ò pẹ ọrọ sọ rárá nígbà tó sọ pé :  Gbogbo ènìyàn ti ṣẹ , wọn sì ti kùnà láti kúnjú ìwọn ògo Ọlọrun .   Róòmù 3 : 23 .  Bẹẹ ni o , ohun yòówù kí ẹbùn àbínibí àwọn ẹgbọn wa jẹ ,  ẹdá ènìyàn tí ó ní àwọn àìlera kan náà  bíi tiwa ni wọn ṣì jẹ .  Kò sídìí láti máa gbé wọn gẹgẹ láìnídìí tàbí kó o kà wọn sí pàtàkì ju bó ṣe yẹ lọ .  Jésù Kristi ni ẹdá ènìyàn kan ṣoṣo tó tíì fi àpẹẹrẹ pípé lélẹ .  1 Pétérù 2 : 21 .  Kẹkọọ Lọdọ Wọn !  Ìgbésẹ tó kàn ni pé kó o gbìyànjú láti wo ipò tó o bá ara rẹ yìí gẹgẹ bí àǹfààní kan fún ọ láti kẹkọọ .  Bí àpẹẹrẹ , ronú nípa àwọn àbúrò Jésù Kristi lọkùnrin àti lóbìnrin .  Ronú nípa ohun tí wọn ì bá ti kọ látọdọ ẹgbọn wọn tó jẹ ẹni pípé !  Síbẹsíbẹ ,  ní ti tòótọ , àwọn arákùnrin rẹ kì í lo ìgbàgbọ nínú rẹ .   Ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ìgbéraga àti owú ni kò jẹ kí wọn ní ìgbàgbọ .  Àwọn tó jẹ arákùnrin Jésù nípa tẹmí , ìyẹn àwọn ọmọ ẹyìn rẹ , ló dáhùn ìkésíni rẹ pé :  Ẹ . . . kẹkọọ lọdọ mi .   Lẹyìn tí Jésù jíǹde làwọn tó jẹ ọmọ ìyá rẹ gan - gan ṣẹṣẹ tó mọyì rẹ .  Kó tó di àkókò yẹn , wọn ti pàdánù ọpọ àǹfààní ṣíṣeyebíye láti kẹkọọ lọdọ arákùnrin wọn tó jẹ ẹni títayọ .  Kéènì ṣe irú àṣìṣe kan náà .  Àbúrò rẹ Ébẹlì jẹ ìránṣẹ Ọlọrun tó tayọ .  Bíbélì sọ pé  Jèhófà fi ojú rere wo Ébẹlì àti ọrẹ ẹbọ rẹ .   Àmọ ṣá o , nítorí àwọn ìdí kan , Ọlọrun  kò fi ojú rere kankan wo Kéènì àti ọrẹ ẹbọ rẹ .   Kéènì ì bá ti fi ẹmí ìrẹlẹ hàn , kó sì ti kẹkọọ lọdọ arákùnrin rẹ .  Dípò ìyẹn , ńṣe ni  ìbínú Kéènì . . . gbóná gidigidi ,  ó sì pa Ébẹlì lẹyìn - ọ - rẹyìn .  Jẹnẹsísì 4 : 5 - 8 .  Láìsí àní - àní , o ò ní bínú débi tí wàá fi ṣe irú nǹkan bẹẹ yẹn sí ẹgbọn  tàbí àbúrò  rẹ .  Àmọ , ìwọ náà lè pàdánù ọpọ àǹfààní ṣíṣeyebíye bó o bá jẹ kí ìgbéraga àti owú nípa lórí rẹ .  Bó o bá ní ẹgbọn kan tó mọ ẹkọ ìṣirò dáadáa , tí kò ṣeé fọwọ rọ sẹyìn nínú ẹkọ nípa ìtàn , tó mọ eré ìdárayá tó o fẹràn gan - an jù ọ lọ , tí Ìwé Mímọ ń hó lórí rẹ tàbí tí kò kẹrẹ nínú ọrọ sísọ níwájú àwùjọ , o gbọdọ yàgò fún owú jíjẹ o !  Ó ṣe tán ,  owú jẹ ìjẹrà fún àwọn egungun ,  ìpalára ni yóò sì ṣe fún ọ .  Dípò tí wàá fi máa di kùnrùngbùn , gbìyànjú láti kẹkọọ lọdọ ẹgbọn rẹ .  Gbà pé ó ní àwọn ẹbùn àbínibí kan tí ìwọ kò ní tàbí pé ó mọ àwọn nǹkan kan tí ìwọ ò mọ .  Máa kíyè sí bí ẹgbọn rẹ ṣe ń ṣe nǹkan , tàbí kó o tiẹ kúkú béèrè fún ìrànlọwọ látọdọ rẹ .  Barry , tí a mẹnu kàn níṣàájú , jàǹfààní nígbà tó yá látinú àpẹẹrẹ rere tí àwọn arákùnrin rẹ fi lélẹ .  Ó sọ pé :  Mo rí bí àwọn ẹgbọn mi ṣe jẹ aláyọ tó nítorí pé wọn múra tán láti ṣèrànwọ fún àwọn èèyàn nínú ìjọ àti nínú iṣẹ ìwàásù .  Nítorí náà , mo pinnu láti tẹ lé àpẹẹrẹ àwọn arákùnrin mi , mo sì bẹrẹ sí lọwọ nínú iṣẹ kíkọ Gbọngàn Ìjọba àti Ẹka Ọfíìsì àwa Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ìrírí tí mo ní ti mú kó ṣeé ṣe fún mi láti má ṣe ro ara mi pin , ó sì ti ràn mí lọwọ láti mú kí àjọṣe mi pẹlú Jèhófà sunwọn sí i .   Lílo Ẹbùn Tó O Ní Dáadáa  Ó ṣeé ṣe kó o máa bẹrù pé fífara wé àwọn ànímọ rere ẹgbọn  tàbí àbúrò  rẹ kò ní jẹ kó o lè ṣe nǹkan bí Ọlọrun ṣe dá ọ .  Àmọ , kò pọn dandan kí ìyẹn ṣẹlẹ .  Àpọsítélì Pọọlù rọ àwọn Kristẹni ọrúndún kìíní pé :  Ẹ di aláfarawé mi .   Ǹjẹ èyí túmọ sí pé Pọọlù ò fẹ kí wọn hùwà bí Ọlọrun ṣe dá wọn ni ?  Rárá o .  Kálukú ló láǹfààní láti lo ànímọ tirẹ .  Bóò bá mọ ẹkọ ìṣirò tó ẹgbọn rẹ , ìyẹn ò túmọ sí pé o ní àbùkù kan ni .  Ohun tí èyí wulẹ túmọ sí ni pé irú ẹdá tìrẹ yàtọ .  Pọọlù fún wa ní ìmọràn gbígbéṣẹ yìí pé :  Kí olúkúlùkù máa wádìí ohun tí iṣẹ tirẹ jẹ , nígbà náà ni yóò ní ìdí fún ayọ ńláǹlà ní ti ara rẹ nìkan , kì í sì í ṣe ní ìfiwéra pẹlú ẹlòmíràn .   O ò ṣe sapá láti túbọ lo àwọn ẹbùn àdánidá rẹ dáadáa , kó o sì gbìyànjú láti túbọ di ọjáfáfá sí i nínú àwọn ohun tó o mọ ?  Kíkọ láti sọ èdè àjèjì , láti mọ ohun èlò ìkọrin kan lò dáadáa tàbí láti mọ kọǹpútà lò lè jẹ kó ṣeé ṣe fún ọ láti máa fi ojú tó tọ wo ara rẹ , ó sì lè ràn ọ lọwọ láti ní òye tí yóò wúlò fún ọ nípa onírúurú nǹkan .  Má ṣe ṣàníyàn nípa ṣíṣe nǹkan lọnà tí kò fi ní sí àléébù kankan !  Fi kọra láti máa ṣe nǹkan lọnà tó dára , tọkàntọkàn àti lọnà jíjáfáfá .  O lè má fi bẹẹ já fáfá nínú ṣíṣe nǹkan kan , àmọ  ọwọ àwọn ẹni aláápọn ni yóò ṣàkóso ,  gẹgẹ bí Òwe 12 : 24 ṣe sọ .  Bó ti wù kó rí , ohun tó yẹ kó o fẹ láti ṣiṣẹ lé lórí gan - an ni ìtẹsíwájú rẹ nípa tẹmí .  Òye téèyàn bá ní nípa àwọn nǹkan tẹmí ṣeyebíye gidigidi ju ẹbùn àbínibí èyíkéyìí táwọn èèyàn lè tètè rí lọ .  Ronú nípa àwọn arákùnrin tó jẹ ìbejì náà , Ísọ àti Jékọbù .  Bàbá wọn máa ń kan sáárá sí Ísọ gan - an nítorí pé ó jẹ  ọkùnrin tí ó mọ bí a ti ṣé ń ṣọdẹ , ọkùnrin inú pápá .   Nígbà tí wọn ṣì kéré , ó ṣeé ṣe kí àwọn èèyàn má ka Jékọbù , arákùnrin rẹ sí nítorí pé ó jẹ  ọkùnrin aláìlẹgàn , tí ń gbé inú àwọn àgọ .   Ísọ kùnà láti mú kí ipò tẹmí rẹ jinlẹ sí i , ó sì pàdánù ọpọ ìbùkún .  Jékọbù ní tirẹ jẹ ẹni tó nífẹẹ sí àwọn nǹkan tẹmí , Jèhófà sì bù kún un lọpọlọpọ .  Ẹkọ wo la lè rí kọ nínú èyí ?  Mú kí ipò tẹmí rẹ sunwọn sí i ,  jẹ kí ìmọlẹ rẹ máa tàn ,   ìlọsíwájú  rẹ yóò sì  fara hàn kedere fún gbogbo ènìyàn .   Mátíù 5 : 16 ; 1 Tímótì 4 : 15 .  Clare , tí a mẹnu kàn níṣàájú , sọ pé :  Tẹlẹtẹlẹ , àwọn ẹgbọn mi obìnrin ni mo máa ń wò kọṣe ní gbogbo ìgbà ṣáá .  Àmọ , nígbà tó yá , mo pinnu láti tẹ lé àmọràn Ìwé Mímọ náà pé kí n mú kí ìfẹ mi  gbòòrò síwájú .   Mo bẹrẹ sí bá àwọn ẹni ọtọọtọ nínú ìjọ wa ṣiṣẹ lóde ẹrí , mo sì wá onírúurú ọnà tí mo lè gbà ṣèrànwọ fún àwọn tó ṣaláìní nínú ìjọ .  Mo tún máa ń ké sí àwọn arákùnrin àti arábìnrin lọmọdé lágbà wá sí ilé wa , màá sì gbọúnjẹ fún wọn .  Ní báyìí , mo ti ní àwọn ọrẹ púpọ sí i , mo sì ti dá ara mi lójú ju ti tẹlẹ lọ .   2 Kọríńtì 6 : 13 .  Lẹẹkọọkan , àwọn òbí rẹ lè gbàgbéra , kí wọn sì máa rọ ọ pé kó o gbìyànjú láti máa tẹ lé àpẹẹrẹ arákùnrin tàbí arábìnrin rẹ .  Ṣùgbọn , mímọ pé ńṣe làwọn òbí rẹ ń fẹ kó o ṣe dáadáa kò ní jẹ kí èyí dùn ọ wọra jù .  Àmọ o , ó bọgbọn mu pé kó o fi tọwọtọwọ sọ fún àwọn òbí rẹ pé bí wọn ṣe ń fi ọ wé ẹlòmíràn kò bá ọ lára mu .  Ó ṣeé ṣe kí wọn wá àwọn ọnà mìíràn láti máa gbà sọ ohun tí wọn bá fẹ kó o ṣe fún ọ .  Má ṣe gbàgbé láé pé Jèhófà Ọlọrun fúnra rẹ yóò kíyè sí ọ bó o bá ń sìn ín .  Barry ṣàkópọ gbogbo rẹ nípa sísọ pé :  Mo rí i pé bí àkókò tí mò ń lò lẹnu iṣẹ ìsìn Jèhófà ṣe ń pọ sí i ni mo ṣe ń láyọ sí i .  Nísinsìnyí , àwọn èèyàn ti ń fi ọwọ tèmi wọ mí níbàámu pẹlú irú ẹdá tí mo jẹ , wọn sì mọyì mi bí wọn ṣe mọyì àwọn arákùnrin mi .    Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí lára àwọn orúkọ tí a lò padà .  Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ló ń bójú tó ìdánilẹkọọ yìí .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Ṣé ẹgbọn rẹ làwọn èèyàn sábà máa ń gbóríyìn fún ṣáá ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Sapá láti lo ẹbùn tó o ní dáadáa , kó o sì túbọ di ọjáfáfá sí i nínú àwọn ohun tó o mọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18    Jẹ kí ìmọlẹ rẹ máa tàn  nípa mímú kí òye tó o ní nípa àwọn nǹkan tẹmí jinlẹ sí i  Iṣẹ Ọwọ Ẹlẹdàá Ni Wọn Wò Ṣe É  Kí ló fà á tó fi jẹ pé bí gílóòbù iná ṣe jẹ ẹlẹgẹ tó , kì í fọ nígbà téèyàn bá ń tì í bọ ojú ihò tí wọn máa ń fi sí láti pèsè ìmọlẹ ?  Ìwé How in the World ?  sọ pé ohun tó mú kí èyí ṣeé ṣe ni ọnà tí a gbà ṣe gílóòbù iná , ìyẹn ni pé  ìrísí ẹyin ni wọn wò ṣe é .   Bó tilẹ jẹ pé èèpo ẹyin máa ń fẹlẹ gan - an , síbẹ kì í fọ nígbà tí àgbébọ adìyẹ bá ń sàba lé e lórí , ohun tó sì fa èyí ni bí ẹyin ṣe rí pọlọgun .   Bó bá nípọn jù bẹẹ lọ , àwọn òròmọdìyẹ ò ní lè fi àgógó wọn ṣá a láti ráyè jáde  .  Nípa fífi iṣẹ ọwọ Ẹlẹdàá ṣe àwòkọṣe , wọn máa ń ṣe gílóòbù iná kó fẹrẹẹ rí róbótó , nípa bẹẹ béèyàn bá dì í mú ,  agbára téèyàn fi dì í mú kò ní pọ síbì kan ju ibòmíràn lọ .   Látàrí èyí , bíi ti ẹyin , ńṣe lèèyàn máa ń di gílóòbù mú gẹngẹ , ọwọ ẹni kì í sì í tẹwọn jù níbikíbi lára rẹ , nípa bẹẹ gílóòbù náà kò ní fọ .  Láìsí àní - àní , ọpọ nǹkan ni ẹdá èèyàn ti rí kọ látinú àwọn iṣẹ ọwọ ẹlẹdàá !  Ọṣẹ   Abẹrẹ Àjẹsára  Tó O Lè Gún Fúnra Rẹ  ÌWÉ ìròyìn The Economist sọ pé :  Ohun tó wọpọ jù lọ ṣìkejì lágbàáyé tó ń pa àwọn ọmọdé kì í ṣe àrùn ibà , ikọ ẹgbẹ tàbí àrùn éèdì o .  Ìgbẹ gbuuru . . . ni .   Síbẹ , ọpọ lára àwọn ọmọ wọnyí ni ì bá wà láàyè lónìí ká ní pé àwọn àtàwọn ìdílé wọn máa ń fi ọṣẹ fọ ọwọ wọn déédéé .  Ìwé ìròyìn The Economist sọ pé , àwọn olùṣèwádìí ní Ilé Ẹkọ Nípa Ìmọtótó àti Àwọn Oògùn Ilẹ Olóoru ní Ìlú London ti ṣàwárí pé  fífọ ọwọ ẹni mọ dáadáa lè fi ìdá mẹtàlélógójì nínú ọgọrùn - ún dín àìsàn ìgbẹ gbuuru kù .  Bákan náà ló tún lè nípa gidigidi lórí àkóràn tó máa ń fa ìṣòro ní ọnà èémí , èyí tó jẹ ohun tó ń pa àwọn ọmọdé jù lọ .  Ìwádìí gbígbòòrò kan tí wọn ṣe nípa àwọn ọmọ ogun ilẹ Amẹríkà fi hàn pé nǹkan bí ìdá márùndínláàádọta nínú ọgọrùn - ún ni sísúnmú àti wíwúkọ fi dín kù nígbà tí àwọn ọmọ ogun bẹrẹ sí fọ ọwọ wọn ní ìgbà márùn - ún lójúmọ .   Kódà láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà pàápàá , ọṣẹ kì í ṣe ohun tó ṣòro fún ọpọ ìdílé láti rí .  Ìdí rèé tí wọn fi pe ọṣẹ ní  abẹrẹ àjẹsára tó o lè gún fúnra rẹ .   Kì í sì ṣe abẹrẹ tó ń dunni !  Bíbélì pẹlú rọ wá láti máa wà ní mímọ tónítóní .  Ìwé 2 Kọríńtì 7 : 1 sọ pé :  Ẹ jẹ kí a wẹ ara wa mọ kúrò nínú gbogbo ẹgbin ti ẹran ara àti ti ẹmí .   Bó tilẹ jẹ pé ìmọtótó nípa tẹmí ni Ọlọrun kà sí pàtàkì jù , ó tún ka ìmọtótó ara sí pàtàkì bákan náà .  Lóòótọ o , kò retí pé ká ki àṣejù bọ ọ .  Síbẹ , ó yẹ ká sọ ọ dàṣà láti máa fọ ọwọ wa lẹyìn tá a bá lo ilé ìtura , lẹyìn tá a bá ṣàndí fọmọ tàbí tá a pààrọ ìtẹdìí rẹ , ká tó máa se oúnjẹ tàbí ká tó bẹrẹ sí jẹun àti láwọn àkókò mìíràn tá a mọ pé ó ṣeé ṣe gan - an ká kó àrùn ran àwọn ẹlòmíràn .  Nípa fífọ ọwọ wa déédéé , à ń fi ìfẹ Kristẹni hàn sí ìdílé wa àtàwọn mìíràn tá a lè bá pàdé .  Máàkù 12 : 31 .  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  December 8 , 2003  Ṣé Owó Orí Tí Ò Ń San Ti Pọ Jù ?  Níbi gbogbo lágbàáyé làwọn èèyàn ti sábà máa ń ṣàròyé nípa owó orí .  Kí ló mú kí àwọn òfin owó orí díjú gan - an , tí owó orí tí àwọn èèyàn ń san sì tún máa ń pọ tó bẹẹ ?  Ṣé ó pọn dandan fún ọ láti san án ?  3 Ṣé Ìkórìíra fún Sísan Owó Orí  Túbọ Ń Pọ Sí I Ni ?  5 Owó Orí Ṣé Òun Ló Mú Kí  Àwùjọ Ọlàjú  Ṣeé Ṣe ?  10 Ǹjẹ Ó Yẹ Kó O Máa San Owó Orí ?  16 Ǹjẹ O Mọ ? 17 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Yẹra fún Fífi Ẹgbọn Mi Ṣe Àwòkọṣe Nínú Gbogbo Nǹkan ?  20 Ojú Ìwòye Bíbélì  Báwo Lo Ṣe Lè Yẹra fún Èrò Tí Kò Tọ ?  22 Ọṣẹ   Abẹrẹ Àjẹsára  Tó O Lè Gún Fúnra Rẹ  23 Pípèsè Oúnjẹ Látinú Oko Rẹ  28 Wíwo Ayé  30 Sísanra Jọkọtọ Ǹjẹ Kò Ti Ń di Àjàkálẹ Àrùn Tó Kárí Ayé Báyìí ?  31 Atọka Ìdìpọ Kẹrìnlélọgọrin Ti jí !  32 Wọn Rí I Pé Ọlọrun Nífẹẹ Wọn  Mo Fara Mọ Ohun Tí Ọlọrun Sọ Nípa Ẹjẹ 12  Kà nípa bí ipa tí Bíbélì ní lórí oníṣègùn ọmọ ilẹ Japan kan ṣe mú kó yí èrò rẹ nípa ìfàjẹsínilára padà .  Bí Àìsàn Ibà Bá Ń Ṣe Ọmọ Rẹ 25  Báwo ló ṣe yẹ kó ká ọ lára tó gan - an bí àìsàn ibà bá ń ṣe ọmọ rẹ ?  Kí lohun tó o lè ṣe fún ọmọ rẹ kí ara rẹ lè wálẹ ?   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 2   Àwọn tí kò fara mọ owó orí ń fìjà pẹẹta pẹlú àwọn ọlọpàá   Credit Line   AFP  Getty Images  Ṣé Ìkórìíra fún Sísan Owó Orí  Túbọ Ń Pọ Sí I Ni ?   Bí mo tiẹ ṣiṣẹ àṣefẹẹẹkú , ibòmíràn ni èyí tó pọ jù lára owó tí mo bá rí máa ń gbà lọ .   Òwe àwọn ará Bábílónì , nǹkan bí ọdún 2300 ṣáájú Sànmánì Tiwa   Nínú ayé yìí , àyàfi ikú àti owó orí ni ò ṣeé yẹ sílẹ .   Olóṣèlú ilẹ Amẹríkà , Benjamin Franklin , ọdún 1789 .  ALÁGBÀTÀ ọjà ni Reuben .  Ọdọọdún ni ìdá mẹta lára owó tó ń fi òógùn ojú rẹ rí ń bá owó orí lọ .  Ó ṣàròyé pé :  Mi ò mọ ibi tí gbogbo owó tí ìjọba ń gbà yìí ń lọ .  Pẹlú bí wọn ṣe ń dín owó tí wọn ń ná fún ìlò aráàlú kù , ńṣe làwọn àǹfààní tí aráàlú ń jẹ lọdọ ìjọba ń dín kù sí i .   Àmọ ṣá o , yálà a fẹ tàbí a ò fẹ , dandan lowó orí .  Òǹkọwé Charles Adams sọ pé :  Látìgbà tí ọlàjú ti bẹrẹ , oríṣiríṣi ọgbọn ni ìjọba  ti  dá láti gba owó orí .   Ọpọ ìgbà ni owó orí ti fa ìkórìíra bẹẹ ló sì ti fa rúkèrúdò láwọn ìgbà mìíràn .  Àwọn ará ilẹ Gẹẹsì ayé ìgbàanì máa ń bá àwọn ará Róòmù jà , wọn sì máa ń sọ pé :  Ì bá kúkú sàn kẹ ẹ pa wá ju kẹ ẹ máa bu owó orí lé wa lọ !   Nílẹ Faransé , ìkórìíra fún owó orí kan tí wọn ní káwọn èèyàn máa san lórí iyọ ló fa Ìyípadà Tegbòtigaga tó wáyé nílẹ Faransé , èyí tó mú kí wọn máa bẹ orí àwọn agbowó orí nígbà náà .  Rúkèrúdò nítorí owó orí náà tún wà lára ohun tó mú kí ilẹ Amẹríkà bá ilẹ Gẹẹsì jagun láti gbòmìnira .  Kò yani lẹnu nígbà náà pé , títí dòní olónìí ni ìkórìíra fún owó orí ṣì ń bá a nìṣó .  Àwọn ọmọràn sọ pé láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà , ètò owó orí sísan kì í fi bẹẹ  gbéṣẹ ,  ó sì máa ń ní  ojúsàájú  nínú .  Gẹgẹ bí olùṣèwádìí kan ṣe sọ , orílẹ - èdè akúṣẹẹ kan wà nílẹ Áfíríkà tí onírúurú owó orí tí wọn ń san níbẹ  lé ní ọọdúnrún , èyí tí kò ṣeé ṣe láti mójú tó , kódà ká tiẹ ní àwọn òṣìṣẹ tó tóótun wà .  Wọn ò mọ ọnà tó tọ láti fi máa gbà á bẹẹ ni kò sí àmójútó gidi kan tàbí kí wọn má tiẹ mú àwọn ọnà náà lò , . . . èyí tó ṣí àǹfààní sílẹ fún ṣíṣe é báṣubàṣu .   Iléeṣẹ Ìròyìn BBC ròyìn pé , ní orílẹ - èdè kan nílẹ Éṣíà ,  àwọn òṣìṣẹ ìjọba bu ọpọ . . . owó orí tí kò bófin mu fún àwọn èèyàn  látorí owó gbígbin ọgẹdẹ títí lọ dorí owó orí fún pípa ẹlẹdẹ  yálà láti mú owó  pọ  sí i lápò ìjọba ìbílẹ tàbí láti mú àpò tiwọn wú sí i .   Ìyàtọ tó wà láàárín àwọn olówó àtàwọn tálákà lohun tó túbọ wá mú kí ìkórìíra náà pọ sí i .  Ìwé ìròyìn Africa Recovery tí àjọ UN ń mú jáde sọ pé :  Ọkan lára àwọn ìyàtọ tó wà nínú ipò ọrọ ajé àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà àtàwọn tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà ni pé àwọn orílẹ - èdè tó ti gòkè àgbà máa ń pèsè owó ìrànwọ fún àwọn àgbẹ , nígbà tó jẹ pé ńṣe làwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà máa ń bu owó orí fún àwọn àgbẹ . . . .  Àwọn ìwádìí tí Báńkì Àgbáyé ṣe fi hàn pé owó ìrànwọ tí ìjọba ilẹ Amẹríkà ń san fún àwọn àgbẹ wọn nìkan ń mú kí iye tí Ìwọ Oòrùn Áfíríkà ń rí lọdún látinú òwú tí wọn ń kó lọ sílẹ òkèèrè fi àádọta lé rúgba  250  mílíọnù dọlà dín lọdọọdún .   Nípa bẹẹ , èyí lè mú kí àwọn àgbẹ láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà fárígá nígbà tí ìjọba wọn bá tún yọ owó orí lára owó tí kò tíì tó wọn ná tẹlẹ .  Àgbẹ kan ní orílẹ - èdè kan nílẹ Éṣíà sọ pé :  Ìgbàkígbà tí  àwọn òṣìṣẹ ìjọba  bá ti wá síbí , ó ti dájú pé owó ni wọn ń bọ wá béèrè yẹn .   Irú ìkórìíra bẹẹ tún fara hàn láìpẹ yìí ní orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà nígbà tí ìjọba ní kí àwọn àgbẹ máa san owó orí lórí ilẹ .  Làwọn àgbẹ náà bá sọ pé àwọn máa gbé ọrọ náà lọ sílé ẹjọ .  Ẹnì kan tó jẹ agbẹnusọ fún àwọn àgbẹ náà sọ pé ńṣe ni owó orí náà  máa kó àwọn àgbẹ sí gbèsè ńlá tí yóò sì túbọ fa àìríṣẹṣe fún àwọn lébìrà tó ń ṣiṣẹ oko .   Nígbà míì , ìkórìíra fún owó orí sísan ṣì máa ń fa ìwà ipá .  Iléeṣẹ ìròyìn BBC sọ pé :  Wọn pa àwọn àgbẹ  ilẹ Éṣíà  méjì lọdún tó kọjá nígbà táwọn ọlọpàá ya lu abúlé kan níbi táwọn mẹkúnnù ibẹ ti yarí pé owó orí tí wọn ní kí àwọn máa san ti pọ jù .   Àmọ o , kì í ṣe àwọn tálákà nìkan ló kórìíra owó orí sísan o .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe ní orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà fi hàn pé ọpọ àwọn ọlọrọ tó ń san owó orí ni  kò ṣe tán láti fi kún owó orí tí wọn ń san , kódà bí ìyẹn bá tiẹ túmọ sí pé ìjọba ò ní lè fi kún àwọn nǹkan tó ṣe pàtàkì fún wọn .   Àwọn gbajúgbajà tí àwọn èèyàn mọ kárí ayé lágbo orin kíkọ , nínú sinimá , lágbo eré ìdárayá àti lágbo ìṣèlú ti dẹni tí wọn ń gbé ọrọ wọn jáde nínú àwọn ìwé ìròyìn fún bí wọn kì í ṣe fẹ san owó orí .  Ìwé náà , The Decline  and Fall ?   of the Income Tax sọ pé :  Ó bani nínú jẹ pé àwọn tó jẹ lọgàálọgàá lẹnu iṣẹ ọba àtàwọn olórí orílẹ - èdè wa náà pàápàá kò fi àpẹẹrẹ rere lélẹ rárá nínú fífún àwọn aráàlú níṣìírí láti tẹ lé òfin owó orí sísan .   Bóyá ìwọ náà gbà pé owó orí ti máa ń pọ jù , pé ó máa ń ní ojúsàájú nínú àti pé ó máa ń gani lára .  Nígbà náà , ojú wo ló yẹ kó o máa fi wo sísan owó orí ?  Kí tiẹ ni owó orí wà fún gan - an ?  Kí ló dé tí ètò owó orí sísan fi sábà máa ń díjú gan - an tó sì tún máa ń dà bí ohun tí kò tọnà ?  Àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò tú iṣu àwọn ìbéèrè wọnyí désàlẹ ìkòkò .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 4   Láwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà àwọn akúṣẹẹ lè máa san ju iye tó tọ sí wọn nínú owó orí tí ìjọba ń béèrè   Credit Line   Godo - Foto  Owó Orí Ṣé Òun Ló Mú Kí  Àwùjọ Ọlàjú  Ṣeé Ṣe ?   Láìsí owó orí kò lè sí àwùjọ ọlàjú .   Àkọlé tó wà lára iléeṣẹ Ẹka Tó Ń Rí sí Owó Tó Ń Wọlé Sápò Ìjọba , ní ìpínlẹ Washington , D.C .  ÀWỌN ìjọba gbà pé owó orí pọn dandan bí kò tiẹ bára dé , nítorí pé òun lohun tó ń mú kí  àwùjọ ọlàjú  ṣeé ṣe .  Yálà o fara mọ èrò yìí tàbí bẹẹ kọ , a ò lè sẹ ẹ pé owó kékeré kọ ló ń bá sísan owó orí lọ .  A lè pín owó orí sí ọnà méjì : èyí táà ń san tààràtà àtèyí tá ò san tààràtà .  Àpẹẹrẹ àwọn tó ṣe tààràtà ni owó orí téèyàn ń san lórí iye tó ń wọlé fún un , owó orí táwọn iléeṣẹ máa ń san àti owó orí lórí nǹkan ìní .  Nínú àwọn mẹtẹẹta yìí , owó orí lórí iye tó ń wọlé fúnni ló dà bíi pé àwọn èèyàn ò nífẹẹ sí rárá .  Èyí sì sábà máa ń rí bẹẹ láwọn orílẹ - èdè tó jẹ pé bí iye tó ń wọlé fúnni bá ṣe ń ròkè náà ni owó orí á máa ròkè .  Àwọn tí kò fara mọ irú owó orí yìí sọ pé kì í jẹ kí wàhálà ẹni tó ń fi gbogbo ara ṣiṣẹ tó sì ń rí tajé ṣe yọ .  Ìwé OECD Observer , tí Àjọ Tó Wà fún Ìfọwọsowọpọ àti Ìdàgbàsókè Ètò Ọrọ Ajé ń tẹ jáde rán wa létí pé , yàtọ sí owó orí tí à ń san fún ìjọba àpapọ ,  ó ṣeé ṣe kí àwọn òṣìṣẹ tún máa san àwọn owó orí tó jẹ ti ìbílẹ , ti àgbègbè àti ti ìpínlẹ láfikún sí ti ìjọba àpapọ .  Èyí lohun tó ń ṣẹlẹ ní orílẹ - èdè Amẹríkà , Belgium , Iceland , Japan , Kánádà , Korea , àwọn orílẹ - èdè Scandinavia , Sípéènì àti Switzerland .   Àwọn owó orí tí kò ṣe tààràtà ni owó orí lórí ọjà títà , lórí ọtí líle àti sìgá àti owó ibodè .  Àwọn wọnyí kì í fi bẹẹ hàn bí owó orí tá a san tààràtà , síbẹ owó kékeré kọ ni wọn ń gbọn lọ , pàápàá lápò àwọn tálákà .  Nínú ìwé ìròyìn ilẹ Íńdíà tó ń jẹ Frontline , òǹkọwé Jayali Ghosh sọ pé irọ pátápátá ni pé àwọn tó rí já jẹ díẹ àtàwọn ọlọrọ ló ń san èyí tó pọ jù lára owó orí ilẹ Íńdíà .  Ghosh sọ pé :  Ní ti àwọn ìjọba Ìpínlẹ , owó orí tí wọn ń gbà lọnà tí kò ṣe tààràtà ju ìdá márùndínlọgọrùn - ún nínú ìdá ọgọrùn - ún gbogbo iye tí wọn ń gbà . . . .  Ó ṣeé ṣe kó tiẹ jẹ pé àwọn tálákà gan - an ló ń san èyí tó pọ jù lára iye tó ń wọlé fún wọn gẹgẹ bí owó orí , ju àwọn ọlọrọ lọ .   Ó hàn gbangba pé ohun tó mú ìyàtọ yìí wá ni owó orí gegere tí wọn máa ń bù lé àwọn nǹkan tí ọpọlọpọ èèyàn ń lò , irú bí ọṣẹ àti oúnjẹ .  Kí tiẹ làwọn ìjọba máa ń fi gbogbo owó tí wọn ń gbà ṣe ?  Ibi Tí Owó Náà Ń Gbà Lọ  Ká sòótọ , kì í ṣe owó kékeré làwọn ìjọba ń ná láti ṣèjọba àti láti pèsè àwọn ohun pàtàkì táwọn èèyàn nílò .  Bí àpẹẹrẹ , nílẹ Faransé , èèyàn kan nínú mẹrin ló ń ṣiṣẹ lábẹ ìjọba .  Lára wọn ni àwọn olùkọ , àwọn òṣìṣẹ iléeṣẹ ìfìwéránṣẹ , àwọn tó ń ṣiṣẹ láwọn ibi ìkóhun - ìṣẹǹbáyé - sí àti nílé ìwòsàn , àwọn ọlọpàá àtàwọn òṣìṣẹ ọba mìíràn .  Ìjọba nílò owó orí láti lè san owó oṣù wọn .  Látinú owó orí yìí náà ni wọn ti ń rí owó ná sórí àwọn títì , àwọn iléèwé àtàwọn ilé ìwòsàn , tí wọn sì ti ń rí owó san fún àwọn iṣẹ bíi kíkó ìdọtí àti ètò ìfìwéránṣẹ .  Ìnáwó lórí ohun ìjà ogun tún jẹ kókó pàtàkì mìíràn fún sísanwó orí .  Àwọn ọlọrọ ilẹ Gẹẹsì ni wọn kọkọ bu owó orí fún láti fi bójú tó ìnáwó tó wà nídìí ogun tí ilẹ Gẹẹsì bá ilẹ Faransé jà lọdún 1799 .  Àmọ , nígbà Ogun Àgbáyé Kejì , ìjọba ilẹ Gẹẹsì bẹrẹ sí í sọ pé kí àwọn òṣìṣẹ náà máa san owó orí lórí iye tó ń wọlé fún wọn .  Títí dòní , owó táwọn orílẹ - èdè ń ná lórí ọrọ ológundé kì í ṣe kékeré rárá , àní lákòókò tí wàhálà kò bá sí pàápàá .  Ilé Ẹkọ Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Àlàáfíà Àgbáyé ní Stockholm fojú bù ú pé owó tó lọ sórí nǹkan ìjà ogun lọdún 2000 tó ẹgbẹrin ó dín méjì bílíọnù  798,000,000,000  dọlà .  Ọnà Kan Láti Mú Kí Àwọn Èèyàn Ṣe Ohun Tó Tọ  Owó orí tún jẹ ọnà kan tí wọn ń lò láti mú kí àwọn èèyàn máa hu àwọn ìwà kan tàbí láti mú kí àwọn èèyàn jáwọ nínú híhu àwọn ìwà kan .  Bí àpẹẹrẹ , wọn gbà pé bíbu owó orí lé ọtí líle lè dín ọtí àmujù kù .  Nípa bẹẹ , ní ọpọ orílẹ - èdè , ìdá márùndínlógójì nínú ọgọrùn - ún iye tí wọn ń ta ọtí bíà ló jẹ owó orí .  Bákan náà , owó orí kékeré kọ ni wọn ń gbà lórí tábà .  Ní orílẹ - èdè Gúúsù Áfíríkà , owó orí kó nǹkan bí ìlàjì nínú iye tí wọn ń ta páálí sìgá kan .  Àmọ ṣá o , ohun tó ń mú ìjọba kan máa bu irú àwọn owó orí bẹẹ lè máà jẹ pé ńṣe ni wọn kúkú ní ire aráàlú lọkàn lóòótọ .  Gẹgẹ bí òǹkọwé Kenneth Warner ṣe sọ nínú ìwé ìròyìn Foreign Policy , tábà jẹ  ọjà pàtàkì kan tí kò ṣeé fọwọ rọ sẹyìn , tó ń mú ọgọrọọrún bílíọnù dọlà wọlé nígbà tí wọn bá tà á , tó sì tún ń mú ọpọ bílíọnù dọlà wọlé látinú owó orí tí wọn ń gbà lórí rẹ .   Ohun kan tó ṣẹlẹ ní ìbẹrẹ ọrúndún ogún jẹ àpẹẹrẹ pàtàkì kan nípa lílo owó orí gẹgẹ bí ọnà láti mú káwọn èèyàn ṣe ohun tó tọ .  Àwọn aṣòfin ilẹ Amẹríkà ń wá ọnà láti fòpin sí bí àwọn ìdílé ọlọlá ṣe ń kó ọrọ jọ kí orúkọ wọn má bàa pa run .  Kí ni wọn ṣe ?  Wọn ṣòfin pé kí àwọn èèyàn máa sanwó orí lórí dúkìá .  Nígbà tí ọlọlá kan bá kú , iye tí owó orí nìkan ń kó lọ nínú àwọn ọrọ tó kó jọ kì í ṣe kékeré .  Àwọn tó gbé àbá náà kalẹ sọ pé owó orí náà  ń darí díẹ lára ọrọ náà kúrò lọdọ àwọn ọtọkùlú ó sì ń jẹ kí wọn rí owó náà lò fún àwọn aráàlú .   Èyí lè jẹ òótọ , àmọ àwọn ọlọrọ tó ń san owó orí yìí ti jágbọn oríṣiríṣi ọnà láti dín sísan owó orí náà kù .  Wọn ò tíì dáwọ dúró láti máa lo owó orí gẹgẹ bí ọnà láti bójú tó àwọn ọràn tó lè ṣe aráàlú láǹfààní , irú bí ọràn nípa àyíká .  Ìwé ìròyìn The Environmental Magazine sọ pé :  Àwọn orílẹ - èdè Ìwọ Oòrùn ilẹ Yúróòpù mẹsàn - án ló ti dá ìlànà gbígba owó orí ìmọtótó àyíká sílẹ láìpẹ yìí , ní pàtàkì jù lọ gẹgẹ bí ọnà láti dín ẹgbin inú afẹfẹ kù .   Owó orí tó máa ń ròkè bí iye tó ń wọlé fún ẹnì kan ṣe ń ròkè , tá a mẹnu kàn níṣàájú , tún jẹ ọnà mìíràn tí wọn ń lò láti mú káwọn aráàlú ṣe ohun tó tọ , èyí sì jẹ láti dín àlàfo tó wà láàárín àwọn ọlọrọ àtàwọn tálákà kù .  Àwọn ìjọba kan tún máa ń pèsè àǹfààní ẹdínwó owó orí fún àwọn tó ń fowó ṣèrànwọ àti fún àwọn tọkọtaya tí wọn ní àwọn ọmọ .  Kí Ló Dé Tí Àwọn Òfin Owó Orí Fi Máa Ń Díjú Gan - an ?  Nígbàkigbà tí wọn bá fẹ gbé owó orí tuntun kalẹ , àwọn aṣòfin máa ń rí i dájú pé kò ní ṣeé yẹ sílẹ lọnàkọnà .  Rántí o : Ọpọlọpọ owó nìyẹn lè mú wọn pàdánù .  Kí ni àbájáde èyí ?  Òfin owó orí sábà máa ń díjú gan - an ó sì máa ń ṣòro láti lóye .  Àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn Time ṣàlàyé pé ọpọ àwọn ohun tó díjú nínú òfin owó orí ilẹ Amẹríkà  máa ń ní í ṣe pẹlú mímọ ohun tó yẹ kí wọn bu owó orí lé nínú iye tó ń wọlé fún ẹnì kan .   Ohun mìíràn tó tún díjú níbẹ ni ọpọlọpọ ìlànà  tó so mọ ẹdínwó owó orí tàbí tó lè mú kí ẹnì kan láǹfààní láti má ṣe san owó orí .   Àmọ , kì í ṣe orílẹ - èdè Amẹríkà nìkan ló ní àwọn òfin owó orí tó díjú o .  Nílẹ Gẹẹsì , ẹgbẹrún mẹsàn - án , ẹẹdẹgbẹta àti ọkànlélógún  9,521  ojú ìwé ni ẹdà tuntun ìwé òfin owó orí wọn ní , èyí sì jẹ ìdìpọ ìwé ńláńlá mẹwàá .  Iléeṣẹ Tó Ń Ṣèwádìí Nípa Ìlànà Owó Orí ní Yunifásítì Michigan ròyìn pé :  Lọdọọdún , ó lé ní bílíọnù mẹta wákàtí táwọn tó ń san owó orí nílẹ Amẹríkà ń lò láti fi kọ ọrọ sínú àwọn fọọmù owó orí . . . .  Lápapọ , gbogbo àkókò àti owó tí àwọn tó ń san owó orí nílẹ Amẹríkà ń lò  láti kọ ọrọ sínú fọọmù owó orí  máa ń tó ọgọrùn - ún bílíọnù dọlà lọdọọdún , tàbí ìdá mẹwàá nínú ọgọrùn - ún owó orí tí wọn ń san .  Ọpọ lára wàhálà tó kúrò ní kékeré yìí ló jẹ pé dídíjú tí òfin sísan owó orí díjú ló fà á .   Reuben tá a dárúkọ rẹ níbẹrẹ àpilẹkọ àkọkọ sọ pé :  Tẹlẹtẹlẹ , fúnra mi ni mo máa ń bójú tó àwọn fọọmù owó orí mi , àmọ èyí ti máa ń jẹ àkókò jù , ńṣe ló sì máa ń dà bíi pé mò ń san ju iye tó yẹ kí n san lọ .  Nítorí náà , ńṣe ni mo wá ń sanwó fún olùṣirò owó kan nísinsìnyí láti máa bá mi kọ ọrọ sínú àwọn fọọmù owó orí mi .   Wo àpótí náà ,  Fífọwọ Sowọ Pọ Pẹlú Òfin Owó Orí ,  lójú ìwé 8 .  Àwọn Tó Ń San Án , Àwọn Tó Ń Yẹra fún Un , Àtàwọn Tí Kò Fẹ San Án Rárá  Ó kéré tán , ọpọ jù lọ èèyàn ni yóò gbà bẹẹbẹẹ pé owó orí ní àwọn àǹfààní tó ń ṣe fún àgbègbè wọn .  Olùdarí Ẹka Tó Ń Rí sí Gbígba Owó Orí Nílẹ Gẹẹsì sọ nígbà kan pé :  Kò sẹni tó gbádùn sísan owó orí , àmọ bóyá lẹnì kan wà tó lè sọ pé ipò nǹkan á túbọ dára fún wa láìsí owó orí .   Àwọn kan fojú bù ú pé nǹkan bí ìdá mẹsàn - án nínú mẹwàá àwọn ará Amẹríkà ló fara mọ ọn pé owó orí yẹ ní sísan .  Ẹnì kan tó mọ tinú tòde owó orí sọ pé :  Ohun tó ń mú ọpọ máa yẹra fún sísan owó orí ni wàhálà tó so mọ àwọn òfin owó orí àtàwọn ìlànà tó jẹ mọ sísan án , kì í ṣe pé wọn ń mọọmọ sá fún un .   Síbẹsíbẹ , ọpọ máa ń wá ọnà láti yẹra fún sísan àwọn owó orí kan .  Bí àpẹẹrẹ , wo ohun tí àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn U.S.News  World Report sọ nípa owó orí tó yẹ kí àwọn iléeṣẹ máa san :  Ọpọ àwọn iléeṣẹ ni kì í san púpọ lára iye tó tọ sí wọn tàbí kí wọn má tiẹ san ọkankan nínú rẹ , nípa ṣíṣi ètò ẹdínwó lò àti yíyí àwọn àkọsílẹ owó wọn .   Àpilẹkọ náà ń bá ọrọ lọ nípa mímú àpẹẹrẹ kan wá nípa ọgbọn tí iléeṣẹ kan dá , ó ní :  Iléeṣẹ kan nílẹ Amẹríkà lọ dá iléeṣẹ sílẹ ní orílẹ - èdè kan tí owó orí tí wọn ń san níbẹ kò tó nǹkan .  Ó wá fi iléeṣẹ ti ilẹ Amẹríkà sí abẹ iléeṣẹ ilẹ òkèèrè náà .   Nípa bẹẹ , iléeṣẹ yìí kì í san owó orí ti ilẹ Amẹríkà , èyí tí ì bá máa lọ sí bí ìdá márùndínlógójì nínú ọgọrùn - ún owó tó ń wọlé fún un , kódà bí ohun tá a fi lè dá  orílé iṣẹ náà mọ ò tiẹ ju àdírẹsì , ibi tí wọn ń kó lẹtà àti fáìlì sí lọ .   Bákan náà sì ni àwọn kan tún wà tí wọn kì í fẹ sanwó orí rárá .  A gbọ pé ní orílẹ - èdè kan nílẹ Yúróòpù , àwọn èèyàn jákèjádò orílẹ - èdè náà ti ka sísá fún owó orí sí  ohun tí kò burú .   Gẹgẹ bí ìwádìí kan ní orílẹ - èdè Amẹríkà ti fi hàn , kìkì ìdá méjìdínlọgọta péré nínú ọgọrùn - ún àwọn ọkùnrin tó jẹ ọmọ ọdún mẹẹẹdọgbọn sí mọkàndínlọgbọn ló gbà pé ó burú láti má ṣe sọ gbogbo iye tó ń wọlé fúnni .  Àwọn tó ṣe ìwádìí náà sọ pé :  Àbọ ìwádìí náà fi hàn pé àwọn èèyàn tó wà láwùjọ wa kò ní ìwà ọmọlúwàbí .   Ní orílẹ - èdè Mẹsíkò , wọn fojú bù ú pé nǹkan bí ìdá márùndínlógójì nínú ọgọrùn - ún èèyàn ló ń sá fún owó orí sísan .  Ju gbogbo rẹ lọ , àwọn èèyàn gbà pé ó yẹ ká máa san owó orí , wọn ò sì kọ láti san èyí tó bá tọ sí wọn .  Àmọ ṣá , gbólóhùn gbígbajúmọ kan tí wọn ní Tiberius Caesar ló sọ ọ dà bí òótọ , ìyẹn ni pé :  Irun ara àgùntàn nìkan ló yẹ kí olùṣọ àgùntàn dáadáa rẹ , kò yẹ kó rẹ awọ àgùntàn mọ ọn .   Bó bá jọ pé à ń rẹ ọ jẹ nípasẹ ètò owó orí tó jọ pé ó ń nini lára , tó ní ojúsàájú nínú , tó sì díjú púpọ , ojú wo gan - an ló yẹ kó o fi wo sísan án ?   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 7   Rò Ó Re Kó O Tó Ṣí Lọ !  Ètò owó orí yàtọ síra láti orílẹ - èdè kan sí òmíràn .  Kódà , owó orí sísan lè yàtọ síra gan - an láàárín orílẹ - èdè kan náà .  Ǹjẹ ó tó ohun téèyàn ń ronú àtiṣí lọ sí àgbègbè mìíràn níbi tí owó orí tí wọn ń san ò ti fi bẹẹ pọ ?  Ó lè jẹ bẹẹ , àmọ , ó yẹ kó o rò ó re kó o tó ṣí lọ síbẹ .  Bí àpẹẹrẹ , àpilẹkọ kan nínú ìwé ìròyìn OECD Observer rán àwọn òǹkàwé létí pé kì í ṣe owó orí nìkan lohun tó yẹ láti gbé yẹ wò .  Ó sọ pé :  Wọn ti máa ń yọ àwọn ẹdínwó kan kúrò nínú iye tí wọn ń bù fún ẹnì kọọkan gẹgẹ bí owó orí .   Bí àpẹẹrẹ , owó orí tí wọn ń san láwọn orílẹ - èdè kan kì í fi bẹẹ pọ .  Àmọ ,  wọn kì í fi bẹẹ fúnni ní àwọn àjẹmọnú , àti ẹdínwó owó orí , tàbí kí wọn yọọda fún àwọn kan láti má ṣe san owó orí .   Nípa bẹẹ , iye tí wàá san níbẹ lè pọ ju ti àwọn orílẹ - èdè tí owó orí wọn ga àmọ tí wọn ń fúnni ní àwọn àjẹmọnú àti ẹdínwó owó orí tó túbọ pọ sí i .  Ní orílẹ - èdè Amẹríkà , àwọn kan máa ń ronú àtiṣí lọ sí àwọn ìpínlẹ tí wọn kì í san owó orí ìjọba ìpínlẹ .  Àmọ , ṣé èyí wá ní kí owó pọ sí i lọwọ ẹni ni ?  Rárá o , nítorí pé ìwé ìròyìn Kiplingers Personal Fice sọ pé :  Nínú àwọn ipò kan , ìwádìí wa fi hàn pé àwọn ìpínlẹ tí kì í gba owó orí lórí iye tó ń wọlé fúnni máa ń gba owó orí tó ga lórí dúkìá , lórí ọjà àtàwọn owó orí mìíràn .    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 8   Fífọwọ Sowọ Pọ Pẹlú Òfin Owó Orí  Fún ọpọ lára wa , sísan owó orí kì í ṣe ohun tó rọrùn rárá , ó sì jẹ ohun tó nira .  Èyí ló mú kí Jí !  béèrè àwọn àbá díẹ tó lè ṣèrànwọ lọwọ ẹnì kan tó jẹ onímọ nípa owó orí .   Gba ìmọràn tó pójú owó .  Èyí ṣe pàtàkì , nítorí pé òfin owó orí máa ń díjú , wọn kì í sì sábà gbà pé àìlóye òfin náà jẹ ìdí tó níláárí fún kíkọ láti tẹ lé e .  Bó tilẹ jẹ pé ẹni tó ń san owó orí lè máa wo àwọn òṣìṣẹ olówó orí bí ọtá , lọpọ ìgbà wọn lè pèsè àwọn àlàyé pípé pérépéré tó sì rọrùn láti lóye nípa béèyàn ṣe lè bójú tó àwọn ohun tó jẹ mọ owó orí .  Àwọn aláṣẹ owó orí á fẹ kó o kọ ọrọ sínú àwọn fọọmù owó orí rẹ láìsí àṣìṣe kankan nígbà àkọkọ tó o bá kọ ọ .  Wọn ò fẹ fìyà jẹ ọ fún ṣíṣàì fọwọ sowọ pọ .   Bí àwọn ìnáwó rẹ bá díjú , gba ìmọràn lọdọ amọṣẹdunjú kan tó ń báni ṣe ìwé owó orí .  Àmọ ṣọra o !  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ àwọn amọṣẹdunjú ló wà tó ń báni ṣe ìwé owó orí tí wọn sì fẹ láti ranni lọwọ , àìmọye ló jẹ gbájú ẹ .  Ní kí ọrẹ kan tó o fọkàn tán tàbí alábàáṣiṣẹ rẹ kan bá ọ wá ẹnì kan tó mọ nípa ọrọ owó orí dáadáa kó o sì yẹ àwọn ẹrí tí ẹni náà ní wò .   Ṣe é kánmọkánmọ .  Ìjìyà tó wà fún àwọn tí kò bá tètè lọ fi ìwé owó orí wọn sílẹ kì í ṣe kékeré .   Jẹ kí àwọn àkọsílẹ rẹ wà létòlétò .  Ọnà yòówù tó o lè máa gbà ṣe àkọsílẹ àwọn ohun tó ń wọlé fún ọ , jẹ kó máa bá àkókò mu .  Lọnà yẹn , iṣẹ tí wàá ṣe nígbà tí àkókò bá tó láti kọ ọrọ sínú àwọn fọọmù owó orí kò ní fi bẹẹ pọ rárá .  Bákan náà ni wàá ti wà ní sẹpẹ bí wọn bá fẹ ṣe àyẹwò àkọsílẹ owó rẹ .   Jẹ olóòótọ .  Ó lè máa ṣe ọ bíi pé kó o ṣe màgòmágó tàbí kó o ṣe awúrúju díẹ nínú àwọn òfin owó orí .  Àmọ , àwọn òṣìṣẹ owó orí mọ oríṣiríṣi ọnà tí wọn fi ń mọ táwọn èèyàn bá parọ láti lè gba àwọn ẹdínwó kan .  Sísọ òótọ nígbà gbogbo lóhun tó dára jù .   Má ṣe dá ẹni yẹn dá a .  Bí ẹni tó o sanwó fún láti bá ọ ṣe àwọn fọọmù owó orí rẹ bá lọ fi ìsọfúnni tí kò pé sílẹ , ìwọ ni wàá ṣì dáhùn fún un .  Nítorí náà , rí i dájú pé ohun tó o sọ fún ẹni tó ń ṣojú rẹ náà ló ṣe .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 7   Ní ọpọ orílẹ - èdè , owó orí kékeré kọ ni wọn ń gbà lórí tábà àti ọtí líle   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 8 , 9   Owó orí ni ìjọba ń lò láti fi gbọ bùkátà ọpọ àwọn nǹkan tá a lè má kà sí  Ǹjẹ Ó Yẹ Kó O Máa San Owó Orí ?   Ẹ san ohun tí ẹ bá jẹ ẹnikẹni fún un .  Ẹ san owó - orí fún ẹni tí ó tọ sí .  Ẹ san owó - ibodè fún ẹni  tó  yẹ . Ẹ bu ọlá fún ẹni tí ọlá bá yẹ fún .   Róòmù 13 : 7 , Ìròyìn Ayọ .  NÍTORÍ bí owó orí ṣe túbọ ń ga sí i , ó lè ṣòro láti tẹ lé ìmọràn tó wà lókè yìí .  Àmọ ṣá o , àpọsítélì Pọọlù ló sọ ọrọ náà , a sì ṣàkọsílẹ rẹ sínú Bíbélì .  Kò sí iyèméjì pé o gba Bíbélì gbọ .  Àmọ o lè máa wò ó pé ,  Ǹjẹ ó pọn dandan fún àwọn Kristẹni láti máa san gbogbo owó orí , títí kan àwọn tí àwọn kan lè máa wò pé ó pọ jù tàbí pé kò tọnà ?   Ronú ná lórí ohun tí Jésù sọ fún àwọn ọmọlẹyìn rẹ .  Ó mọ pé àwọn Júù bíi tirẹ ní ìkórìíra gidigidi fún owó orí tí àwọn ará Róòmù máa ń bù lé wọn .  Síbẹ , Jésù rọ wọn pé :  Ẹ san àwọn ohun ti Késárì padà fún Késárì , ṣùgbọn àwọn ohun ti Ọlọrun fún Ọlọrun .   Ó yẹ ká tún kíyè sí i pé , ìjọba náà gan - an tó máa pa Jésù láìpẹ sígbà yẹn ló rọ wọn pé kí wọn máa san owó orí fún .  Ọdún díẹ lẹyìn náà ni Pọọlù pèsè ìmọràn tá a fà yọ níbẹrẹ àpilẹkọ yìí .  Ó rọ wọn láti máa san owó orí , bó tilẹ jẹ pé iṣẹ ológun àti ayé ìjẹkújẹ àwọn olú ọba Róòmù ni púpọ lára owó orí náà máa ń bá lọ .  Kí ló mú Pọọlù ní irú ojú ìwòye tí ọpọ èèyàn kò fara mọ yìí ?  Àwọn Aláṣẹ Onípò Gíga  Gbé àwọn ọrọ tó yí gbólóhùn Pọọlù náà ká yẹ wò .  Ní Róòmù 13 : 1 , ó kọwé pé :  Kí olúkúlùkù ọkàn wà lábẹ àwọn aláṣẹ onípò gíga , nítorí kò sí ọlá àṣẹ kankan bí kò ṣe láti ọdọ Ọlọrun ; àwọn ọlá àṣẹ tí ó wà ni a gbé dúró sí àwọn ipò wọn aláàlà láti ọdọ Ọlọrun .   Nígbà táwọn alákòóso tó bẹrù Ọlọrun ń ṣàkóso orílẹ - èdè Ísírẹlì , ó rọrùn láti wo fífi owó ṣètìlẹyìn fún orílẹ - èdè náà gẹgẹ bí ojúṣe ẹni àti gẹgẹ bí ohun tí ìsìn béèrè .  Àmọ , ǹjẹ àwọn Kristẹni ní irú ojúṣe kan náà nígbà tó wá di pé àwọn alákòóso aláìgbàgbọ tó jẹ abọrìṣà ló ń ṣàkóso ?  Bẹẹ ni !  Ọrọ tí Pọọlù sọ fi hàn pé Ọlọrun ti fún àwọn alákòóso ní  ọlá àṣẹ  láti máa ṣàkóso .  Iṣẹ ńlá làwọn ìjọba ń ṣe láti rí sí i pé àwọn nǹkan wà létòlétò .  Èyí ń jẹ kó ṣeé ṣe fún àwọn Kristẹni láti máa bá onírúurú ìgbòkègbodò tẹmí wọn nìṣó .  Ìdí èyí ni Pọọlù fi sọ nípa àwọn ìjọba tó ń ṣàkóso pé :  Òjíṣẹ Ọlọrun ni ó jẹ sí ọ fún ire rẹ .   Pọọlù fúnra rẹ lo àǹfààní ààbò tí ìjọba Róòmù pèsè .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tó kó sọwọ àwọn jàǹdùkú èèyàn , àwọn sójà ilẹ Róòmù ló gbà á sílẹ .  Lẹyìn ìgbà náà , ó pe ẹjọ kòtẹmilọrùn lọdọ ètò ìdájọ ilẹ Róòmù láti bá a gbọ ọrọ rẹ kó lè ṣeé ṣe fún un láti máa bá iṣẹ míṣọnnárì rẹ nìṣó .  Ìṣe 22 : 22 - 29 ; 25 : 11 , 12 .  Pọọlù wá sọ àwọn ìdí mẹta tó fi yẹ ká máa san owó orí .  Àkọkọ , ó sọ nípa  ìrunú  àwọn ìjọba èyí tó ń mú kí wọn máa fìyà jẹ àwọn tó bá rúfin .  Èkejì , ó ṣàlàyé pé ẹrí ọkàn ẹnì kan tó bá jẹ olùbẹrù Ọlọrun kò ní lélẹ rárá bí kò bá ṣòótọ nínú sísan owó orí rẹ .  Àti èyí tó kẹyìn , ó fi hàn pé ńṣe ni owó orí wulẹ jẹ ọnà láti ṣètìlẹyìn fún àwọn iṣẹ tí ìjọba ń ṣe fún ìlú gẹgẹ bí  ìránṣẹ . . . sí gbogbo ènìyàn .   Róòmù 13 : 1 - 6 .  Ǹjẹ àwọn Kristẹni ẹlẹgbẹ Pọọlù tiẹ mú ọrọ rẹ yìí lò ?  Dájúdájú wọn ṣe bẹẹ , nítorí pé òǹkọwé aláfẹnujẹ Kristẹni ọrúndún kejì náà , Justin Martyr  tó gbé ayé ní nǹkan bí ọdún 110 sí 165 Sànmánì Tiwa  sọ pé àwọn Kristẹni máa ń  wà ní ìmúratán láti  san owó orí wọn  ju gbogbo àwọn èèyàn mìíràn lọ .   Lónìí , nígbà tí àwọn ìjọba bá béèrè fún sísan àwọn nǹkan kan , yálà owó tàbí àkókò , àwọn Kristẹni ṣì ń bá a nìṣó láti máa fi tinútinú ṣe ohun tí ìjọba béèrè .  Mátíù 5 : 41 .    Àwọn Kristẹni lómìnira láti jàǹfààní àwọn ètò ẹdínwó owó orí èyíkéyìí tó bófin mu .  Láwọn ìgbà míì , ó tiẹ lè ṣeé ṣe fún wọn láti jàǹfààní ètò tí ìjọba ṣe fún àwọn tó ń ṣètìlẹyìn fún ètò ẹsìn láti má ṣe san owó orí .  Àmọ ṣá o , ní ṣíṣègbọràn sí Ọrọ Ọlọrun , àwọn Kristẹni tòótọ kì í sá fún sísan owó orí .  Wọn máa ń san owó orí wọn , wọn sì máa ń fi àwọn aláṣẹ sílẹ láti bójú tó owó náà bó bá ṣe tọ lójú wọn .  Owó orí tó máa ń pọ kọjá ààlà wulẹ jẹ ara ọnà tí  ènìyàn ti jọba lórí ènìyàn sí ìṣeléṣe rẹ .   Ìlérí Bíbélì tó ń tu àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà nínú ni pé láìpẹ ìdájọ òdodo yóò gbilẹ fún àǹfààní gbogbo èèyàn lábẹ ìjọba Ọlọrun , ìyẹn ìjọba kan tí kò ní di ẹrù owó orí tí kò tọ ru àwọn èèyàn .  Sáàmù 72 : 12 , 13 ; Aísáyà 9 : 7 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìmọràn Jésù láti san  ohun ti Késárì . . . fún Késárì  kò túmọ sí pé owó orí nìkan ṣoṣo la gbọdọ san .  Ìwé náà , Critical and Exegetical Hand - Book to the Gospel of Matthew , látọwọ Heinrich Meyer , ṣàlàyé pé :  Kò yẹ ká lóye rẹ pé gbólóhùn náà  ohun ti Késárì  . . . jẹ kìkì owó orí tó jẹ ojúṣe wa , bí kò ṣe gbogbo ohun tó bá jẹ ẹtọ Késárì nítorí ìṣàkóso rẹ tó bá òfin mu .    Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 11   Àwọn Kristẹni ìjímìjí máa ń  wà ní ìmúratán láti  san owó orí wọn  ju gbogbo àwọn èèyàn mìíràn lọ .   JUSTIN MARTYR   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Àwọn Kristẹni tòótọ máa ń ṣègbọràn sí òfin owó orí   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Jésù sọ pé :  Ẹ san àwọn ohun ti Késárì padà fún Késárì    Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 10    European Monetary Institute  Mo Fara Mọ Ohun Tí Ọlọrun Sọ Nípa Ẹjẹ  Oníṣègùn Kan Sọ Ìtàn Ara Rẹ  INÚ gbọngàn ilé ìwòsàn ni mo wà níbi tí mo ti ń sọ àbájáde àyẹwò tá a ṣe lára òkú kan fún àwùjọ àwọn dókítà kan .  Aláìsàn tó kú náà ní kókó ọlọyún tó lè ṣekú pani , mo sì sọ pé ,  A lè ní ohun tó fa ikú aláìsàn yìí ni hemolysis  ìṣòro kí àwọn sẹẹlì pupa inú ẹjẹ bà jẹ  àti bí kíndìnrín rẹ ṣe kọṣẹ látàrí ọpọ rẹpẹtẹ ẹjẹ tí wọn fà sí i lára .   Ni ọjọgbọn kan bá dìde fùú ó sì fìbínú kígbe pé ,  Ṣé ohun tóò ń sọ ni pé ẹjẹ tí kò bá a lára mu la fà sí i lára ?   Mo dáhùn pé ,  Ohun tí mo ní lọkàn kọ nìyẹn .   Nípa pípe àfiyèsí wọn sí àwọn apá kéékèèké kan lára kíndìnrín ẹni náà nínú àwọn àwòrán kan lára ògiri , mo fi kún un pé :  A lè rí sẹẹlì ẹjẹ pupa tó bà jẹ nínú kíndìnrín náà , èyí sì lè mú wa gbà pé ohun tó mú kí kíndìnrín náà kọṣẹ nìyẹn .    Ọrọ di wò - mí - n - wò - ọ , ojora sì mú mi .  Bó tilẹ jẹ pé ọdọmọdé dókítà ni mí tí òún sì jẹ ọjọgbọn , mo wò ó pé mi ò lè kó ọrọ mi jẹ .  Nígbà ìṣẹlẹ yìí , n kò tíì di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ọdún 1943 ni wọn bí mi ní ìlú Sendai , ìlú kan lápá àríwá orílẹ - èdè Japan .  Nítorí pé onímọ nípa àrùn inú ara àti oníṣègùn ọpọlọ ni bàbá mi , mo pinnu pé màá kẹkọọ ìmọ ìṣègùn .  Lọdún 1970 , nígbà tí mo wà ní ọdún kejì ní ilé ẹkọ nípa ìṣègùn , mo gbé ọdọmọbìnrin kan tórúkọ rẹ ń jẹ Masuko níyàwó .  Mo Tún Lọ Kẹkọọ Nípa Àrùn Inú Ara  Masuko ló ń ṣiṣẹ táwa méjèèjì fi ń gbọ bùkátà ara wa nígbà tí mò ń parí iléèwé mi lọ .  Iṣẹ ìṣègùn wù mí gan - an .  Àgbàyanu gbáà ni ọnà tí a gbà ṣe ara èèyàn jẹ fún mi !  Síbẹ , mi ò ronú rẹ rí pé Ẹlẹdàá wà .  Èrò mi ni pé ìwádìí nípa ìmọ ìṣègùn lè fún ìgbésí ayé mi nítumọ .  Nítorí náà , lẹyìn tí mo di oníṣègùn tán , mo pinnu láti lọ kẹkọọ síwájú sí i nípa àrùn inú ara , ìyẹn ẹkọ nípa àwọn àmì àìsàn , ohun tó fà wọn àti ohun tó máa ń jẹ àbájáde wọn .  Bí mo ṣe ń ṣe àyẹwò òkú àwọn tí àrùn jẹjẹrẹ pa , mo bẹrẹ sí ṣiyèméjì nípa bí ìfàjẹsínilára ṣe gbéṣẹ sí .  Àwọn alárùn jẹjẹrẹ tí àìsàn wọn ti gogò lè má fi bẹẹ ní ẹjẹ lára mọ nítorí ẹjẹ tí wọn máa ń pàdánù .  Nítorí pé ìtọjú oníkẹmíkà tí wọn máa ń fún wọn sì túbọ máa ń dín ẹjẹ inú ara kù , àwọn dókítà sábà máa ń dábàá ìfàjẹsínilára .  Àmọ ṣá , ara bẹrẹ sí í fu mí pé ìfàjẹsínilára lè mú kí àrùn jẹjẹrẹ náà tàn lọ sí ibòmíràn nínú ara .  Èyí ó wù kó jẹ , wọn ti wá mọ lónìí pé ìfàjẹsínilára lè sọ àwọn èròjà agbóguntàrùn inú ara di aláìlágbára , èyí tó lè mú kí àwọn kókó ọlọyún tún padà wá tó sì lè mú kó ṣòro fún àwọn alárùn jẹjẹrẹ láti yè é .    Ọdún 1975 ni ìṣẹlẹ tí mo mẹnu kàn lókè yẹn ṣẹlẹ .  Ọjọgbọn náà ló ń bójú tó ọràn aláìsàn náà , ògbógi sì ni nínú ọràn nípa ẹjẹ .  Nítorí náà , kì í ṣe ohun ìyàlẹnu pé inú bí i gan - an nígbà tó gbọ tí mo sọ pé ẹjẹ tí wọn fà sí aláìsàn náà lára ló fa ikú rẹ !  Àmọ , mi ò dá ọrọ mi dúró , díẹdíẹ inú rẹ sì bẹrẹ sí wálẹ .  Kò Ní Sí Àìsàn Tàbí Ikú Mọ  Àárín àkókò yìí ni obìnrin àgbàlagbà kan tó jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣèbẹwò sọdọ ìyàwó mi .  Nínú àlàyé rẹ , obìnrin náà lo ọrọ náà  Jèhófà ,  ìyàwó mi sì bi í pé kí nìyẹn túmọ sí .  Ẹlẹrìí náà dáhùn pé ,  Jèhófà ni orúkọ Ọlọrun òtítọ .   Àtikékeré ni Masuko ti máa ń ka Bíbélì , àmọ wọn ti fi  OLÚWA  rọpò orúkọ Ọlọrun nínú Bíbélì tó ń lò .  Báyìí , ó ti wá mọ pé ẹni gidi kan ni Ọlọrun àti pé ó ní orúkọ !  Ẹsẹkẹsẹ ni Masuko bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì lọdọ Ẹlẹrìí tó jẹ àgbàlagbà náà .  Nígbà tí mo dé láti ọsibítù ní nǹkan bí aago kan òru , tìdùnnú - tìdùnnú ni ìyàwó mi fi sọ fún mi pé ,  Ó wà nínú Bíbélì pé àìsàn àti ikú kò ní sí mọ !   Mo dáhùn pé ,  Ìyẹn á mà ti lọ wà jù kẹ !   Ó wá ń bá ọrọ rẹ lọ pé ,  Níwọn ìgbà tí ayé tuntun kò ní pẹ dé mọ , mi ò fẹ kó o fi àkókò rẹ ṣòfò o .   Ohun tí mo rò pé ó ní lọkàn ni pé kí n má ṣiṣẹ dókítà mọ , ni mo bá fa ìbínú yọ , àárín wa ò sì dán mọrán mọ .  Àmọ , ìyàwó mi kò jáwọ lọrọ mi o .  Ó máa ń gbàdúrà láti rí àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ tó bá ipò mi mu , ó sì máa ń fi wọn hàn mí .  Ọrọ inú ìwé Oníwàásù 2 : 22 , 23 ló wọ mí lọkàn jù , èyí tó sọ pé :  Kí ni ènìyàn wá ní nítorí gbogbo iṣẹ àṣekára rẹ àti nítorí ìlàkàkà ọkàn - àyà rẹ èyí tí ó fi ń ṣiṣẹ kárakára lábẹ oòrùn ? . . .  Ọkàn - àyà rẹ kò jẹ sùn ní òru .  Asán gbáà ni èyí pẹlú .   Èyí bá ohun tí mò ń ṣe mu  gbogbo ara ni mo fi jin ìmọ ìjìnlẹ ìṣègùn , tọsán - tòru sì ni , láìrí ayọ gidi kan .  Ní òwúrọ Sunday kan ní July 1975 , lẹyìn tí ìyàwó mi ti lọ sí Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tán , mo pinnu lọkàn mi pé èmi náà á lọ .  Ẹnu ya ìyàwó mi gan - an nígbà tó rí mi níbẹ , tọyàyàtọyàyà làwọn Ẹlẹrìí náà sì fi kí mi káàbọ .  Látìgbà náà , mi ò pa ìpàdé Sunday kankan jẹ .  Ní nǹkan bí oṣù kan lẹyìn náà , Ẹlẹrìí kan bẹrẹ sí kẹkọọ Bíbélì pẹlú mi .  Oṣù mẹta lẹyìn tí àwọn Ẹlẹrìí ṣèbẹwò àkọkọ sọdọ ìyàwó mi ló ṣèrìbọmi .  Fífara Mọ Ohun Tí Ọlọrun Sọ Nípa Ẹjẹ  Kò pẹ tí mo fi kẹkọọ pé Bíbélì sọ fún àwọn Kristẹni láti  ta kété sí ẹjẹ .   Níwọn bí mo kúkú ti ń ṣiyèméjì tẹlẹ nípa bí ìfàjẹsínilára ṣe gbéṣẹ sí , kò ṣòro fún mi rárá láti tẹwọ gba ojú ìwòye Ọlọrun nípa ẹjẹ .   Mo ronú pé ,  Bí Ẹlẹdàá kan bá wà , bó bá sì jẹ ohun tó sọ nìyẹn , ó ní láti jẹ ohun tó tọnà nígbà náà .   Mo tún kẹkọọ pé ohun tó ń fa àìsàn àti ikú ni ẹṣẹ Ádámù .  Lákòókò yẹn , mò ń ṣe ìwádìí kan lórí àìsàn tó máa ń jẹ kí òpójẹ tó ń gbé ẹjẹ kiri nínú ara le tantan .  Bá a ti ń dàgbà sí i , àwọn òpójẹ wa máa ń le tantan wọn á sì tín - ín - rín , èyí sì máa ń fa àwọn àìsàn bí àrùn ọkàn , àìsàn tó ń ṣàkóbá fún iṣan tó ń gbé ẹjẹ lọ sínú ọpọlọ àti àrùn kíndìnrín .  Ó bọgbọn mu fún mi láti gbà pé àìpé tá a ti jogún ló ń fà á .  Lẹyìn èyí , ìtara tí mo ní fún ìmọ ìṣègùn bẹrẹ sí dín kù .  Àyàfi Jèhófà Ọlọrun nìkan ṣoṣo ló lè mú àìsàn àti ikú kúrò !  Ní March 1976 , oṣù méje lẹyìn tí mo bẹrẹ ìkẹkọọ Bíbélì , mo pa ẹkọ mi ní ilé ìwòsàn tó wà ní yunifásítì náà tì .  Ẹrù kọkọ ń bà mí pé mi ò ní ríṣẹ gẹgẹ bíi dókítà mọ , àmọ mo ríṣẹ sí ọsibítù mìíràn .  Mo ṣèrìbọmi ní May 1976 .  Mo pinnu pé ọnà tó dára jù lọ fún mi láti lo ìgbésí ayé mi ni pé kí n sìn gẹgẹ bí ajíhìnrere alákòókò kíkún tàbí aṣáájú ọnà , èyí tí mo bẹrẹ ní July 1977 .  Gbígbèjà Ojú Ìwòye Ọlọrun Nípa Ẹjẹ  Ní November ọdún 1979 , èmi àti Masuko ṣí lọ sí ìjọ kan ní Àgbègbè Chiba , níbi tí wọn ti nílò àwọn oníwàásù gan - an .  Mo rí ọsibítù kan níbi tí mo ti lè máa ṣiṣẹ àbọọṣẹ .  Lọjọ àkọkọ mi níbi iṣẹ , àwùjọ àwọn oníṣègùn iṣẹ abẹ kan yí mi ká .  Bẹẹ ni wọn ń bi mí léraléra pé ,  Bó o ṣe jẹ ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà yìí , kí ni wàá ṣe bí wọn bá gbé aláìsàn kan tó nílò ẹjẹ wá ?   Mo fi tọwọtọwọ ṣàlàyé fún wọn pé ohun tí Ọlọrun sọ nípa ẹjẹ ni màá tẹ lé .  Mo ṣàlàyé pé àwọn ìtọjú mìíràn wà yàtọ sí fífa ẹjẹ síni lára àti pé màá ṣe gbogbo ohun tí mo bá lè ṣe láti ran àwọn aláìsàn náà lọwọ .  Lẹyìn tá a ti jíròrò fún nǹkan bíi wákàtí kan , ẹni tó jẹ ọgá oníṣẹ abẹ dáhùn pé ,  Ọrọ rẹ yé mi .  Àmọ , bí wọn bá gbé ẹnì kan wá tó ti pàdánù ọpọlọpọ ẹjẹ , àwa la máa bójú tó onítọhún .   Ẹnì kan tó ṣòroó bá lò làwọn èèyàn mọ ọgá oníṣẹ abẹ náà sí , àmọ lẹyìn ìjíròrò yẹn , a wá mọwọ ara wa gan - an , ó sì máa ń bọwọ fún ìgbàgbọ mi .  Kíkọ Láti Gba Ẹjẹ Mú Ìdánwò Wá  Nígbà táà ń sìn ní Chiba , wọn ń kọ orílé iṣẹ tuntun ti àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ní Japan lọwọ nígbà yẹn ní ìlú Ebina .  Èmi àti ìyàwó mi máa ń wakọ lọ síbẹ lẹẹkan lọsẹ láti bójú tó ìlera àwọn Ẹlẹrìí tó jẹ olùyọǹda ara ẹni tí wọn ń kọ ilé yìí , tí à ń pè ní Bẹtẹlì .  Lẹyìn oṣù díẹ , a gba ìkésíni pé ká wá máa sìn ní Bẹtẹlì Ebina .  Nípa bẹẹ , ní March ọdún 1981 , a bẹrẹ sí gbé nínú àwọn ilé onígbà - kúkúrú tí wọn fi àwọn olùyọǹda ara ẹni tó lé ní ẹẹdẹgbẹta wọ sí .  Láàárọ , mo máa ń ṣèrànwọ láti mú kí àwọn ilé ìwẹ àti ilé ìyàgbẹ tó wà níbi tá a ti ń ṣiṣẹ náà wà ní mímọ tónítóní , tó bá sì di ọsán , mo máa ń bẹ àwọn tó nílò ìtọjú wò .  Ọkan lára àwọn tí mo tọjú ni Ilma Iszlaub , tó wá láti orílẹ - èdè Ọsirélíà sí Japan gẹgẹ bíi míṣọnnárì lọdún 1949 .  Ó ní àrùn leukemia , àwọn dókítà rẹ sì sọ fún un pé kò lè lò ju oṣù díẹ péré lọ tí yóò fi kú .  Ilma kọ láti gba ẹjẹ láti mú ẹmí rẹ gùn sí i , ó sì yàn láti lọ gbé ìwọnba ọjọ rẹ tó kù ní Bẹtẹlì .  Nígbà yẹn , kò tíì sí àwọn oògùn bí erythropoietin , èyí tó máa ń jẹ kí ara lè túbọ mú àwọn sẹẹlì pupa inú ẹjẹ jáde .  Nípa bẹẹ , àwọn ìgbà míì wà tí ìwọn èròjà pupa inú ẹjẹ rẹ máa lọ sílẹ gan - an sí gíráàmù mẹta tàbí mẹrin !   Méjìlá sí mẹẹẹdógún ló dára .   Àmọ , mo ṣe gbogbo ohun tí mo lè ṣe láti tọjú rẹ .  Ilma ń bá a nìṣó láti máa fi ìgbàgbọ tí kì í yẹ hàn nínú Ọrọ Ọlọrun títí tó fi wá kú ní January ọdún 1988 , ìyẹn nǹkan bí ọdún méje lẹyìn ìgbà náà !  Bọdún ti ń gorí ọdún , wọn ṣiṣẹ abẹ fún àwọn olùyọǹda ara ẹni bíi mélòó kan ní ẹka iléeṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ní Japan .  Ọpẹ ńlá ló yẹ àwọn dókítà tó wà ní àwọn ọsibítù tó wà nítòsí wa fọwọ sowọ pọ nípa ṣíṣe àwọn iṣẹ abẹ náà láìlo ẹjẹ .  Ọpọ ìgbà ni wọn ti pè mí sínú yàrá iṣẹ abẹ láti máa wo ọnà tí wọn ń gbà ṣe é , àwọn ìgbà míì sì wà tá a tiẹ jọ ṣiṣẹ abẹ náà .  Mo dúpẹ dúpẹ lọwọ àwọn dókítà wọnyẹn tí wọn bọwọ fún ojú ìwòye àwa Ẹlẹrìí Jèhófà nípa ọràn ẹjẹ .  Ṣíṣiṣẹ pẹlú wọn ti fún mi ní ọpọlọpọ àǹfààní láti sọ fún wọn nípa ohun tí mo gbà gbọ .  Ọkan nínú àwọn dókítà náà di Ẹlẹrìí tó ṣèrìbọmi láìpẹ yìí .  Ó jẹ ohun tó dùn mọni láti mọ pé ìsapá àwọn dókítà láti ṣètọjú àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà láìlo ẹjẹ ti mú ìtẹsíwájú ńláǹlà bá ìmọ ìṣègùn .  Àwọn iṣẹ abẹ tí wọn ń ṣe láìlo ẹjẹ ti pèsè ẹrí tó fi àwọn àǹfààní tó wà nínú ṣíṣàì gba ẹjẹ sára hàn .  Àwọn ìwádìí fi hàn pé àwọn aláìsàn tètè máa ń gbádùn , wọn kì í sì fi bẹẹ níṣòro lẹyìn iṣẹ abẹ .  Bíbá A Nìṣó Láti Máa Kẹkọọ Lọdọ Oníṣègùn Tó Ga Jù Lọ  Mo ṣì ń bá a lọ láti máa mọ nípa àwọn ìtẹsíwájú tuntun tó ń dé bá ìmọ ìṣègùn .  Síbẹ , mo tún ń bá a nìṣó láti máa kẹkọọ lọdọ Jèhófà , Oníṣègùn tó ga jù lọ .  Kì í ṣe ohun tó hàn sójú nìkan ló ń rí , àmọ ó tún ń rí wa bí a ṣe jẹ gan - an .  Gẹgẹ bíi dókítà kan , mo máa ń gbìyànjú láti tọjú aláìsàn kọọkan gẹgẹ bí ẹnì kan fúnra rẹ , kì í ṣé àìsàn tó ń ṣe é nìkan ni mo máa ń wò .  Èyí máa ń mú kí n lè fún aláìsàn kan ní ìtọjú tó péye .  Mo ṣì ń sìn ní Bẹtẹlì . Ọkan lára ohun tó sì ń fún mi láyọ jù lọ ni ríran àwọn ẹlòmíràn lọwọ láti mọ nípa Jèhófà , títí kan ojú tó fi wo ẹjẹ .  Àdúrà mi ni pé , kí Oníṣègùn Gíga náà , Jèhófà Ọlọrun , mú òpin dé bá gbogbo àìsàn àti ikú láìpẹ .  Gẹgẹ bí Yasushi Aizawa ti sọ ọ .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Gẹgẹ bí ìwé Modern Blood Banking and Transfusion Practices látọwọ ọjọgbọn Denise M .  Harmening ti sọ ,  ìfàjẹsínilára lè ba àwọn sẹẹlì pupa inú ẹjẹ aláìsàn kan jẹ bí ara rẹ bá ti di aláìlágbára nítorí ẹjẹ tó ti kọkọ gbà sára , nítorí pé ó lóyún tàbí nítorí pé wọn ti ṣe iṣẹ abẹ ìpààrọ ẹyà ara fún un .   Nínú irú àwọn ọràn bẹẹ ,  àwọn ìlànà pípegedé tí wọn ń lò ṣáájú ìfàjẹsínilára kò lè ṣàwárí  ohun agbóguntàrùn inú ara tó ń mú kí ara aláìsàn kan kọ ẹjẹ tí wọn bá fà sí i lára .  Gẹgẹ bí ìwé Daileys Notes on Blood ti sọ , àwọn sẹẹlì pupa inú ẹjẹ  lè  bà jẹ  kódà bó bá jẹ ìwọnba ẹjẹ díẹ tí kò bá aláìsàn kan lára mu . . . ni wọn fà sí i lára .  Nígbà tí kíndìnrín kò bá ṣiṣẹ mọ , ìdọtí á bẹrẹ sí gbára jọ sínú ẹjẹ aláìsàn náà , yóò sì bẹrẹ sí kú díẹdíẹ nítorí pé kíndìnrín rẹ kò lè mú àwọn ìdọtí náà kúrò .   Ìwé àtìgbàdégbà náà , Journal of Clinical Oncology , ti August 1988 sọ pé :  Àwọn aláìsàn tó gba ẹjẹ ṣáájú kí wọn tó lọ ṣiṣẹ abẹ àrùn jẹjẹrẹ kì í kọfẹ padà bọrọ bíi tàwọn tí wọn ò gba ẹjẹ ṣáájú iṣẹ abẹ náà .   Fún ẹkúnrẹrẹ àlàyé lórí ohun tí Bíbélì fi kọni nípa ẹjẹ , wo ìwé pẹlẹbẹ náà , How Can Blood Save Your Life ?  tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 14    Mo ṣàlàyé pé àwọn ìtọjú mìíràn wà yàtọ sí fífa ẹjẹ síni lára àti pé màá ṣe gbogbo ohun tí mo bá lè ṣe láti ran àwọn aláìsàn náà lọwọ    Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 15    Àwọn iṣẹ abẹ tí wọn ń ṣe láìlo ẹjẹ ti pèsè ẹrí tó fi àwọn àǹfààní tó wà nínú ṣíṣàì gba ẹjẹ sára hàn    Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Lókè : Mò ń sọ àsọyé Bíbélì  Apá Ọtún : Èmi àti aya mi , Masuko , lónìí  Ojú Ìwòye Bíbélì  Báwo Lo Ṣe Lè Yẹra fún Èrò Tí Kò Tọ ?   Nígbà tí mo bá fẹ láti ṣe ohun tí ó tọ , ohun tí ó burú a máa wà pẹlú mi .   RÓÒMÙ 7 : 21 .  BÓYÁ ni Pọọlù ò ta gbogbo àwọn àpọsítélì yòókù yọ nínú fífún àwọn mìíràn níṣìírí láti tẹ lé àwọn ìlànà gíga ti ìsìn Kristẹni .  Síbẹ , kò fọrọ sábẹ ahọn sọ nígbà tó sọ ohun tó wà lókè yìí nípa ara rẹ .  Ó máa ń ní ìdààmú ọkàn nítorí àwọn èrò tí kò tọ tó máa ń wá sọkàn rẹ nígbà gbogbo .  Ṣé ìwọ náà ti ní irú ìmọlára tí àpọsítélì Pọọlù ní yìí rí ?  Ká sòótọ , níwọn bá a ti jẹ ẹdá aláìpé , ta ni nínú wa ni kò tíì ní irú ìdààmú ọkàn bẹẹ rí ?  Fún ọpọ , ogun tí wọn ń jà láti borí èròkérò kì í ṣe kékeré rárá .  Àwọn kan máa ń yán hànhàn láti tẹ ìfẹ ìṣekúṣe tó ń dìde nínú ọkàn wọn lọrùn .  Ní ti àwọn mìíràn sì rèé , wọn ti di ẹrú fún tẹtẹ títa , tábà , oògùn olóró tàbí ọtí líle tó ti di bárakú fún wọn .  Nígbà tí àwọn èrò ọkàn tó léwu tó sì jẹ aláìmọ bá ń wá sí wa lọkàn gan - an , báwo la ṣe lè mú wọn kúrò ?  Ìrànlọwọ wo la ní ?  Ǹjẹ bíbá àwọn èrò tí kò tọ jìjàkadì tiẹ máa wá sópin láé ?  Ìfẹ Ló Lè Múni Yẹra fún Àwọn Èrò Tí Kò Tọ  Jésù sọrọ nípa òfin méjì tó tóbi jù lọ nínú Òfin Mósè .  Àkọkọ nìyí :  Kí ìwọ nífẹẹ Jèhófà Ọlọrun rẹ pẹlú gbogbo ọkàn - àyà rẹ àti pẹlú gbogbo ọkàn rẹ àti pẹlú gbogbo èrò inú rẹ .   Bá a bá nífẹẹ Ọlọrun lọnà tí Jésù sọ pé ká gbà nífẹẹ rẹ , ǹjẹ mímú inú Rẹ dùn kọ ló yẹ kó jẹ olórí ìfẹ ọkàn wa ?  Bó bá jẹ bẹẹ , ìfẹ fún èrò tó tọ yìí lè ràn wá lọwọ láti bá àwọn èrò àìtọ jà , títí kan àwọn tó ti mọ wa lára !  Èyí kì í kàn ṣe àsọdùn lásán o .  Àràádọta ọkẹ àwọn Kristẹni ló ń bá àwọn èrò tí kò tọ jà lójoojúmọ tí wọn sì ń kẹsẹ járí .  Báwo lo ṣe lè dẹni tó nífẹẹ Ọlọrun lọnà yẹn ?  Nípa fífi ẹmí ìmọrírì ṣàṣàrò lójoojúmọ lórí oore rẹ bí a ti rí i nínú ìṣẹdá , nínú Bíbélì àti nínú ọnà tó ń gbà bá wa lò lẹnì kọọkan  Sáàmù 116 : 12 , 14 ; 119 : 7 , 9 ; Róòmù 1 : 20 .  Òfin tó tóbi ṣìkejì tí Jésù mẹnu kàn ni :  Kí ìwọ nífẹẹ aládùúgbò rẹ gẹgẹ bí ara rẹ .   Àpọsítélì Pọọlù sọ pé ìfẹ  kì í hùwà lọnà tí kò bójú mu  bẹẹ ni  kì í wá àwọn ire tirẹ nìkan .   Irú ìfẹ àìmọtara - ẹni - nìkan yìí ń tipa bẹẹ ràn wá lọwọ láti yẹra fún ìwà èyíkéyìí tó lè pa àwọn ẹlòmíràn lára .  Báwo la ṣe lè ní irú ìfẹ yìí ?  Nípa fífi ara wa sí ipò àwọn ẹlòmíràn ni , àti jíjẹ kí bí nǹkan ṣe ń rí lára wọn àti ire ayérayé wọn máa jẹ wá lọkàn gidigidi .  Fílípì 2 : 4 .  Ìrànlọwọ Wo La Ní ?  Nítorí pé Ọlọrun lóye bó ṣe nira tó fún wa láti ṣe ohun tó tọ , ó ti ṣètò láti ràn wá lọwọ lóríṣiríṣi ọnà .  Nípasẹ Ọrọ rẹ tá a kọ sílẹ , ìyẹn Bíbélì , ó ń kọ wa láti kórìíra ohun tó burú ká sì ní ọwọ yíyẹ fún Òun .  Nínú Bíbélì , a lè rí àkọsílẹ nípa ohun tó ṣẹlẹ sí àwọn èèyàn , èyí tó fi àbájáde búburú tó máa ń wá látinú jíjuwọ sílẹ fún àwọn èrò tí kò tọ hàn .  Láfikún sí ìyẹn , Jésù sọ pé Ọlọrun yóò fún wa ní ẹmí mímọ Rẹ , tó jẹ ipá tó lágbára jù lọ ní gbogbo àgbáyé , bí a bá béèrè fún un .  Ó lè sọ ìpinnu wa láti ṣe ohun tí ó tọ di èyí tó lágbára sí i .  Ìrànlọwọ mìíràn tá a tún ní ni ìtìlẹyìn àti ìṣírí tọtún - tòsì tá a lè rí gbà látọdọ àwọn Kristẹni mìíràn táwọn náà ń yẹra fún àwọn èrò tí kò tọ .  Bí àwọn ohun tó ń nípa rere lórí ẹni wọnyí ti ń rọpò àwọn èrò tí kò tọ lọkàn wa , à ń rí ìrànlọwọ gbà nínú ìjàkadì wa láti ṣe ohun tó tọ .  Ǹjẹ ìlànà yìí ń ṣiṣẹ lóòótọ ?  Ronú nípa Fidel , tí gbogbo àwọn ará àdúgbò rẹ mọ sí ọmùtí paraku .  Bó bá ti mutí yó tán , ó máa ń mu sìgá , ó máa ń ta tẹtẹ , ó sì máa ń bá àwọn èèyàn jà .  Ẹkọ Bíbélì tó ń kọ àti bíbá tó ń bá àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kẹgbẹ ràn án lọwọ láti borí àwọn àṣà wọnyẹn .  Ní báyìí , ayé rẹ ti wá dára sí i , ìyàwó rẹ àtàwọn ọmọ wọn méjì sì ti ń gbádùn rẹ .  Ẹnì kan lè béèrè pé ,  Àmọ ká ní mo tún wá ṣèèṣì padà sínú àṣà burúkú náà ńkọ ?   Àpọsítélì Jòhánù sọrọ nípa èyí .  Ó kọwé pé :  Ẹyin ọmọ mi kéékèèké , mo ń kọwé nǹkan wọnyí sí yín kí ẹ má bàa dá ẹṣẹ .  Síbẹsíbẹ , bí ẹnikẹni bá dá ẹṣẹ , àwa ní olùrànlọwọ lọdọ Baba , Jésù Kristi , ẹni tí í ṣe olódodo .  Òun sì ni ẹbọ ìpẹtù fún àwọn ẹṣẹ wa , síbẹ kì í ṣe fún tiwa nìkan ṣùgbọn fún ti gbogbo ayé pẹlú .   Bẹẹ ni , ẹbọ Jésù kájú àwọn àṣìṣe ẹnì kan tó ronú pìwà dà tó sì ń sa gbogbo ipá rẹ láti ṣe àtúnṣe kó bàa lè múnú Ọlọrun dùn .  Pẹlú ìpèsè yìí , ìdí pàtàkì wo lẹnì kan lè ní fún jíjuwọ sílẹ nínú ìjàkadì láti ṣe ohun tó tọ ?  Àwọn Èrò Tí Kò Tọ Máa Di Ohun Tí A Ṣẹgun  Bá a bá mú kí ìfẹ wa fún Ọlọrun àti aládùúgbò pọ sí i tá a sì ṣàmúlò ìrànlọwọ tí Ọlọrun pèsè , kódà nísinsìnyí a lè kẹsẹ járí nínú ìsapá wa láti yẹra fún àwọn èrò tí kò tọ .  Láfikún sí i , Ọrọ Ọlọrun fi dá wa lójú pé ìjàkadì yìí kò ní máa bá a lọ títí ayé .  Láìpẹ sígbà tá a wà yìí , àwọn tó bá lo àwọn ìpèsè tẹmí tí Ọlọrun pèsè yóò di ẹni tá a wò sàn pátápátá nípa tara àti nípa tẹmí .  Wọn á dòmìnira kúrò lọwọ ìnira tí ẹṣẹ ń mú wá àti ikú tó ń jẹ àbájáde rẹ .  Ní ìdàkejì , àwọn tó bá ń bá a lọ láìjáwọ láti máa fi àwọn èrò ẹlẹgbin àtàwọn èrò tó ń pani lára tó ń wá sọkàn wọn ṣèwà hù kò ní sí lára àwọn tí yóò gbádùn àwọn ìbùkún wọnyí .  Ìṣípayá 22 : 15 .  Ẹ ò ri pé ohun tó ń tuní lára gan - an ló jẹ láti mọ pé a ò ní máa bà a lọ títí ayé láti máa jìjàkadì pẹlú àwọn èrò tí kò tọ .  Wọn á di ohun tá a mú kúrò pátápátá àti títí láé .  Ìtura ńlá gbáà nìyẹn á mà jẹ o !  Pípèsè Oúnjẹ Látinú Oko Rẹ  LÁTỌWỌ AKỌRÒYÌN JÍ !  NÍ CENTRAL AFRICAN REPUBLIC  NÍ ỌPỌ orílẹ - èdè , ohun kan tí àwọn èèyàn máa ń ṣàníyàn nípa rẹ lójoojúmọ ni bí wọn á ṣe pèsè oúnjẹ fún ìdílé wọn .  Owó gegere tí wọn ń dá lé ewébẹ sábà máa ń mú kí ṣíṣe èyí nira gan - an .  Síbẹsíbẹ , àwọn kan ti rí ọnà kan tó rọrùn láti gbà kojú ìṣòro yìí , ìyẹn ni gbígbin díẹ lára oúnjẹ wọn !  Ó ṣeé ṣe kí ìwọ náà fẹ láti gbìyànjú dídáko kékeré kan .  Lóòótọ o , ó lè má fi bẹẹ sí ilẹ láyìíká ilé rẹ , àmọ ó ṣeé ṣe kí ilẹ díẹ wà nítòsí tó o lè lò láti fi dáko .  Ronú nípa iye tó o lè fi pa mọ nípa ṣíṣọgbìn àwọn oúnjẹ aládùn , oúnjẹ aṣaralóore !  Àní , oko dídá lè jẹ ọnà kan tó o lè gbà máa ṣe eré ìmárale , èyí tó ṣe kókó fún ìlera rẹ .  Iṣẹ oko tún lè jẹ iṣẹ kan tí gbogbo ìdílé lápapọ á jọ máa ṣe , èyí tí àwọn ọmọ rẹ yóò gbádùn .  Láìsí àní - àní , dídáko ewébẹ jẹ ohun tó ń kọni lẹkọọ .  Ó lè kọni láwọn ànímọ bíi sùúrù .  Láfikún sí i , wíwo bí àwọn irúgbìn ṣe ń dàgbà sókè lè túbọ fà ọ sún mọ Ẹlẹdàá gbogbo ohun rere .  Sáàmù 104 : 14 .  Àmọ o , má ṣe ronú pé gbígbin oúnjẹ rẹ kò ní gba ìsapá kankan tàbí pé kò ní pẹ tí wàá fi rí àbájáde akitiyan rẹ .  Síbẹsíbẹ , bó o bá pinnu láti ṣiṣẹ àgbẹ , tó o sì ní òye díẹ nípa rẹ , o lè ṣe é láṣeyọrí !  Bí Ìdílé Kan Ṣe Ń Pèsè Oúnjẹ Fúnra Wọn  Bí àpẹẹrẹ , ronú nípa Timothée àti Lucie  tọkọtaya Kristẹni kan tí wọn lọmọ méjì , tí wọn ń gbé ní ìlú Bangui , olú ìlú orílẹ - èdè Central African Republic .  Wọn rí i pé dídá oko tiwọn jẹ ọnà gbígbéṣẹ tó sì ń gbádùn mọni láti ṣàlékún ìwọnba owó tó ń wọlé fún wọn .  Nígbà tí Lucie wà lọmọ ọdún mẹtàlá , ó ń dá oko kékeré kan nítòsí ilé wọn , ó sì máa ń lọ ṣiṣẹ níbẹ lẹyìn tó bá dé láti iléèwé àti ní òpin ọsẹ .  Ó fẹràn láti máa wo bí àwọn ohun tó gbìn ṣe ń dàgbà .  Àmọ o , ọpọ ọdún lẹyìn náà ni èrò dídáko nítorí ti ìdílé rẹ tó ṣẹṣẹ wá sí i lọkàn .  Ó ṣètò láti lo ilẹ kan nítòsí ilé wọn , èyí tí wọn fi ń da pàǹtírí sí .  Lucie rí i pé ilẹ náà ṣì lè wúlò gan - an .  Dípò tí pàǹtírí ì bá fi ba ilẹ náà jẹ , ńṣe ni jíjẹrà tí wọn jẹrà mọlẹ bí ọdún ti ń gorí ọdún mú kí ilẹ náà dára fún iṣẹ ọgbìn .  Bí Lucie àti Timothée ṣe pinnu láti sọ ilẹ náà di oko tó ń méso jáde lọpọ yanturu nìyẹn .  Bí Wọn Ṣe Bẹrẹ  Àmọ o , wọn gbọdọ kọkọ ṣèwádìí díẹ ná .  Wọn lọ bá àwọn tó mọ nípa ọgbìn ewébẹ sọrọ , wọn sì fetí sílẹ dáadáa sí àlàyé wọn .  Níwọn bó ti yẹ kí wọn bomi rin ilẹ náà , wọn tún kọ nípa bí wọn ṣe lè gbẹ kànga tiwọn pàápàá .  Kíka àwọn ìwé tó sọ nípa oko dídá tún ràn wọn lọwọ gan - an ni .  Wọn kà nípa bí àwọn irúgbìn ṣe máa ń nípa lórí ara wọn , wọn sì rí i pé àwọn irúgbìn kan máa ń ran ara wọn lọwọ láti dàgbà dáadáa .  Àmọ , àwọn irúgbìn kan kì í tiẹ jẹ kí àwọn mìíràn gbérí rárá .  Àwọn kan sọ pé kárọọtì àti tòmátì jọ máa ń dàgbà pọ dáadáa nínú oko ewébẹ .  Lọnà kan náà , gbígbin ewébẹ celery àti cauliflower pọ máa ń ṣe àwọn ewébẹ méjèèjì láǹfààní .  Irúgbìn dílì ní tirẹ máa ń ṣe àwọn irúgbìn bí ẹwà pòpòǹdó , apálá , ewébẹ lettuce àti àlùbọsà láǹfààní .  Àmọ , ewébẹ lettuce àti parsley kì í hù dáadáa bí a bá gbìn wọn pọ .  Àlùbọsà sì máa ń pa ẹwà aláwọ ewé àti ẹwà pòpòǹdó lára .  Bí àwọn irúgbìn bá ń ṣàkóbá fún ara wọn , wọn ò ní lágbára mọ , àwọn kòkòrò tó ń ba irúgbìn jẹ á sì lè tètè rí wọn gbé ṣe .  Timothée àti Lucie tún kẹkọọ pé kò bọgbọn mu láti máa gbin oríṣi irúgbìn kan ṣoṣo sórí ilẹ téèyàn fi ń dáko .  Bí àwọn kòkòrò tàbí àrùn kan bá kọ lu irúgbìn náà , wọn lè pàdánù gbogbo ohun tí wọn gbìn .  Gbígbin onírúurú irúgbìn tó máa ń ṣe dáadáa bí a bá gbìn wọn pa pọ ràn wọn lọwọ láti dín ewu pípàdánù irè oko wọn kù .  Àwọn ewéko olóòórùn dídùn àti òdòdó mú kí oko ewébẹ wọn ní àwọ oríṣiríṣi , kó máa fani mọra , kó sì lẹwà .  Wọn sì tún ń fa àwọn oyin àtàwọn kòkòrò wíwúlò mìíràn tí wọn ń mú kí oko ọgbìn máa ṣe dáadáa wá sínú oko náà .  Tọkọtaya yìí tún mọ àwọn ohun tí wọn lè ṣe láti yẹra fún fífọn àwọn oògùn apakòkòrò onímájèlé sára irè oko wọn .  Wọn kẹkọọ pé gbígbin aáyù nìkan ti tó láti lé àwọn kòkòrò kan tó lè ba irúgbìn jẹ kúrò .  Ọpọ iṣẹ àṣekára àti sùúrù ló ná Timothée àti Lucie láti ṣọgbìn oúnjẹ , àmọ ní báyìí wọn ti ní oko kan tó ń mú nǹkan jáde dáadáa .  Oko wọn máa ń pèsè àwọn nǹkan bí ewébẹ cabbage , parsley , tòmátì , kárọọtì , apálá àti ìgbá  ìwọnyí sì máa ń pọ gan - an nígbà míì ju ohun tí ìdílé wọn lè jẹ tán lọ !  Ìwọ Náà Dá Oko Tìrẹ !  Àmọ o , kì í ṣe nílẹ Áfíríkà nìkan làwọn èèyàn ti rí i pé ó ṣàǹfààní láti ní oko tiwọn .  Bí àpẹẹrẹ , nílẹ Jámánì , ohun tó lé ní mílíọnù kan ọgbà tí àwọn èèyàn lè fi dáko ló wà láàárín ìlú tàbí nítòsí ìlú .  Nígbà míì , wọn máa ń pe àwọn oko àdáni wọnyí ní Schrebergaerten  ní ìrántí oníṣègùn ará ilẹ Jámánì náà , Daniel Schreber  .  Àwọn ọgbà tí àwọn èèyàn lè fi dáko láàárín ìlú yìí jẹ àwọn ilẹ  bí igba sí irínwó mítà níbùú lóròó  tí wọn pín kéékèèké fún àwọn aráàlú tó bá fẹ yá wọn lò .  Gẹgẹ bí ohun tí olùṣèwádìí kan sọ , àwọn oko kéékèèké wọnyí  ń kópa tí kì í ṣe kékeré nínú ìmújáde àwọn èso àti ewébẹ .   Àwọn oko wọnyí tún lè jẹ  párádísè  kékeré kan fún àwọn tó ń fi wọn dáko , ìyẹn ni ibi tí wọn ti lè ṣiṣẹ kí wọn sì sinmi .  Bíbélì ṣèlérí pé lọjọ kan láìpẹ , gbogbo ayé yóò di ọgbà ọgbìn kan tó kárí ayé , ìyẹn ni ojúlówó párádísè .  Àmọ , ní báyìí ná , o lè gbìyànjú láti wá ilẹ kékeré kan , inú rẹ á sì dùn pé ò ń rí oúnjẹ látinú oko kékeré tó o dá .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Timothée àti Lucie ń fa omi tí wọn fẹ lò fún oko ìdílé wọn   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Ilẹ kan tí wọn fún àwọn aráàlú láti fi dáko ní ìlú Munich , ní orílẹ - èdè Jámánì  Bí Àìsàn Ibà Bá Ń ṣe Ọmọ Rẹ   Ara mi ò yá !   Bí ọmọ rẹ bá fi ìnira sọ gbólóhùn yìí jáde , ó lè jẹ pé ojú ẹsẹ ni wàá ti máa fi ọwọ ba ara rẹ wò bóyá ó ń gbóná .  Bó bá jẹ ibà ló ń ṣe é , láìsí àní - àní ẹrù lè máa bà ọ .  Ìwádìí kan tí Ẹka Tó Ń Bójú Tó Àwọn Ọmọ Wẹwẹ ní Yunifásítì Johns Hopkins , tó wà ní ìlú Baltimore , ní ìpínlẹ Maryland , lórílẹ - èdè Amẹríkà ṣe , fi hàn pé ìdá mọkànléláàádọrùn - ún àwọn òbí ló gbà gbọ pé  kódà àìsàn ibà fẹẹrẹfẹ pàápàá lè ní àbájáde búburú kan ó kéré tán , ó lè fa gìrì tàbí kó ṣàkóbá fún ọpọlọ .   Ìwádìí kan náà yẹn fi hàn pé  ìdá mọkàndínláàádọrùn - ún nínú ọgọrùn - ún àwọn òbí ló fún àwọn ọmọ wọn ní oògùn tó ń dẹwọ àìsàn ibà ṣáájú kó tó di pé ara àwọn ọmọ wọn gbóná ju bó ṣe yẹ lọ .   Báwo gan - an ló ṣe yẹ kí ẹrù bà ọ tó bí ibà bá ń ṣe ọmọ rẹ ?  Àwọn ọnà wo ló sì dára jù lọ láti gbà tọjú rẹ ?  Ipa Pàtàkì Tí Ibà Ń Kó  Kí ló ń fa ibà ?  Bó tilẹ jẹ pé ,  bí a bá lo ohun ìdíwọn tí wọn ń kì bọ ẹnu  ìwọn mẹtàdínlógójì lórí òṣùwọn Celsius  37C  ni ìdíwọn ara tó wà déédéé  ìyẹn ni ìwọn tó ń fi hàn pé ara kò gbóná jù tàbí tutù jù  , ìdíwọn ìgbóná ara máa ń yí padà díẹdíẹ látàárọ ṣúlẹ .   Nípa báyìí , ara rẹ lè má fi bẹẹ gbóná lọwọ òwúrọ , àmọ kó máa gbóná sí i bó bá ń di ọwọ ìrọlẹ .  Apá kan nínú ọpọlọ , èyí tó ń jẹ hypothalamus , ló máa ń díwọn bí ara ṣe ń gbóná sí .  Ibà máa ń ṣeni nígbà tí agbára tí ń dènà àrùn nínú ara bá ń mú àwọn èròjà pyrogen jáde nínú ẹjẹ , bó bá ti rí i pé àwọn kòkòrò àrùn tó ń fi àrùn ṣeni ti wọnú ara .  Èyí ló máa sún hypothalamus láti mú kí ara gbóná .  Bó tilẹ jẹ pé ibà lè fa àìfararọ àti ìpàdánù omi ara , kì í kúkú wá ṣe ohun tó burú jáì .  Àní , ó jọ pé ibà ń kópa pàtàkì nínú ríran ara lọwọ láti mú àwọn kòkòrò tó ń fi àrùn ṣeni kúrò , gẹgẹ bí ìsọfúnni tó wá láti Ibùdó Mayo Tó Ń Ṣe Ìdánilẹkọọ àti Ìwádìí Nípa Ìlera ṣe fi hàn .   Àwọn kòkòrò fáírọọsì tó ń fa otútù àtàwọn àìsàn mìíràn tí kì í jẹ kéèyàn lè mí dáadáa fẹràn ibi tí kò bá gbóná .  Nípa fífi ibà fẹẹrẹfẹ ṣe ọ , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ńṣe ni ara rẹ ń mú àwọn fáírọọsì náà kúrò .   Látàrí èyí , àwọn onímọ nípa ìlera níbi ìṣèwádìí náà wá sọ láfikún pé  kò pọn dandan láti máa tọjú àìsàn ibà fẹẹrẹfẹ , àti pé , ṣíṣe bẹẹ lè ṣèdíwọ fún ọnà tó yẹ kí ara ọmọ gbà kọfẹ padà fúnra rẹ .   Kódà , ilé ìwòsàn kan tiẹ wà ní orílẹ - èdè Mẹsíkò tó máa ń tọjú àwọn àìsàn kan nípa mímú kí ara àwọn aláìsàn gbóná sí i .  Dókítà Al Sacchetti tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ẹkọ Àwọn Oníṣègùn Tó Ń Rí sí Ìṣẹlẹ Pàjáwìrì Nílẹ Amẹríkà sọ pé :  Ibà gan - an fúnra rẹ kì í ṣe ìṣòro .  Àmọ , ó jẹ àmì pé ó ṣeé ṣe kí kòkòrò àrùn kan ti wà nínú ara .  Nítorí náà , nígbà tí ibà bá ń ṣe ọmọ kan , ọmọ náà ló yẹ kí àwọn òbí pe àfiyèsí sí , àti ohun náà gan - an tó ṣeé ṣe kó fa àìsàn náà , kì í ṣe bí ara ọmọ ṣe gbóná sí .   Àjọ Àwọn Oníṣègùn Tó Ń Tọjú Àìsàn Àwọn Ọmọdé Nílẹ Amẹríkà sọ pé :  Bí ibà bá ń ṣe ọmọ rẹ , tí ìdíwọn ìgbóná ara rẹ kò sì tíì fi ìwọn kan àti ẹsún mẹta  38.3C  kọjá ìwọn tó wà déédéé , kì í ṣe ohun tó fi bẹẹ pọn dandan láti lo oògùn sí , àyàfi bí ara bá ń ni ín tàbí bí gìrì bá ti máa ń mú un nígbà tí ibà bá ń ṣe é .  Àní , bí ara bá tiẹ gbóná gan - an ju ìwọn tó wà déédéé lọ pàápàá , ìyẹn kì í ṣe ohun tó léwu tàbí tó fi bẹẹ ṣe pàtàkì àyàfi bí gìrì bá ti máa ń mú un tẹlẹ tàbí tó ní àìsàn bárakú kan .  Ohun tó ṣe pàtàkì ni láti wo bí ọmọ rẹ ṣe ń ṣe .  Bó bá ń jẹun tó ń sùn dáadáa , tó sì ń ṣeré , ó ṣeé ṣe kó máà nílò ìtọjú kankan .   Bí A Ṣe Lè Ṣètọjú Ibà Fẹẹrẹfẹ  Èyí ò wá túmọ sí pé kò sí ohunkóhun tó o lè ṣe láti ran ọmọ rẹ lọwọ o .  Àwọn ògbógi kan nínú ìmọ ìlera dá àwọn àbá tó wà nísàlẹ wọnyí fún ṣíṣètọjú ibà fẹẹrẹfẹ : Má ṣe jẹ kí iyàrá ọmọ náà tutù jù tàbí kó móoru jù .  Wọ aṣọ fẹlẹfẹlẹ fún un .   Bí ooru bá mú un jù , èyí lè mú kí ibà náà pọ sí i .   Rọ ọmọ náà láti máa mu omi àtàwọn nǹkan olómi bí omi èso tí wọn ti fi omi là , àti omi ọbẹ , nítorí pé ibà lè fa ìpàdánù omi ara .    Àwọn ohun mímu tó ní èròjà kaféènì , irú bí ọtí ẹlẹrìndòdò tó ní cola nínú tàbí tíì dúdú lè mú kéèyàn máa tọ gan - an , wọn sì lè mú kí omi ara túbọ gbẹ .   Kí àwọn ìyá má ṣe ṣíwọ fífún àwọn ọmọ ìkókó lọmú .  Má ṣe fún ọmọ ní àwọn oúnjẹ tí kì í tètè dà , nítorí pé ibà kì í jẹ kí oúnjẹ dà dáadáa nínú ikùn .  Bí ibà bá ń ṣe ọmọ kan , tí ìdíwọn ìgbóná ara rẹ sì fi ìwọn kan àti ẹsún mẹsàn - án  38.9C  kọjá ìwọn tó wà déédéé , àwọn oògùn tó ń dẹwọ ibà , èyí téèyàn lè rà lórí àtẹ ni wọn sábà máa ń fún un , irú bí acetaminophen  ìyẹn ni parasitamọọ  tàbí ibuprofen .  Àmọ o , ó ṣe pàtàkì láti fún ọmọ náà ní ìwọn oògùn tí ìwé ìtọni tó bá oògùn náà wá sọ pé kéèyàn lò .   Kí a má ṣe fún àwọn ọmọ tí kò bá tíì pé ọdún méjì ní oògùn èyíkéyìí láìjẹ pé dókítà sọ bẹẹ .   Àwọn oògùn tó ń dẹwọ ibà kì í gbógun ti kòkòrò àrùn .  Nípa bẹẹ , wọn kì í mú kí ara ọmọ tètè kọfẹ padà bí otútù tàbí irú àwọn àìlera bẹẹ bá ń ṣe é , àmọ wọn lè mú kí ara tù ú .  Àwọn ògbógi kan dábàá pé láti dẹwọ àìsàn ibà , kí a má ṣe fún àwọn ọmọ tí kò bá tíì pé ọdún mẹrìndínlógún ní oògùn asipiríìnì , nítorí pé ìwádìí ti fi hàn pé ó lè fa àìsàn Reye  àìsàn kan tó lè gbẹmí ẹni .    A tún lè dẹwọ ibà nípa fífi kànrìnkàn wẹ fún ọmọ .  Jẹ kí ọmọ náà jókòó sínú agbada ìwẹ tí omi lílọwọọrọ díẹ wà nínú rẹ , kí o sì máa fi kànrìnkàn ṣí ara fún un .   Má ṣe lo ògógóró , nítorí pé ó lè ṣèpalára fún ọmọ .   Àpótí tó wà nínú àpilẹkọ yìí ní àwọn ìsọfúnni díẹ tó lè ṣèrànwọ fúnni nípa ìgbà téèyàn lè ṣètò láti lọ rí dókítà .  Gbígba ìtọjú lọdọ àwọn oníṣègùn ṣe pàtàkì gan - an fún ẹnì kan tó bá ń gbé ní àgbègbè tí irú àwọn àrùn ibà lílégbá kan bí ibà dengue , àrùn Ebola , ibà jẹfunjẹfun tàbí ibà pọnjú ti gbòde kan .  Nígbà náà , ju gbogbo rẹ lọ , ohun tó dára jù pé kó o ṣe ni pé kó o mú kí ara túbọ tu ọmọ rẹ .  Rántí pé kì í sábà ṣẹlẹ pé kí ibà kan le títí kó wá ṣàkóbá fún ọpọlọ tàbí kó yọrí sí ikú .  Kódà , bó tilẹ jẹ pé gìrì tí ibà ń fà lè bani lẹrù , kì í sábà ní àbájáde pípẹtítí kan lórí ẹni .  Láìsí àní - àní , dídènà àrùn lohun tó dára jù lọ láti ṣe , ọkan lára àwọn ọnà tó sì gbéṣẹ jù lọ láti gbà dáàbò bo ọmọ rẹ lọwọ àìsàn ni fífi ìmọtótó kọ ọ .  Ó yẹ ká kọ àwọn ọmọ láti máa fọ ọwọ wọn déédéé  pàápàá ṣáájú kí wọn tó jẹun , lẹyìn tí wọn bá lo ilé ìgbọnsẹ tán , lẹyìn tí wọn bá ti lọ síbi tí àwọn èèyàn máa ń pọ sí tàbí lẹyìn tí wọn bá gbé ẹran ọsìn mọra .  Àmọ o , lẹyìn ọpọ ìsapá , bí ọmọ rẹ bá ṣì ń ní ibà fẹẹrẹfẹ , má ṣe jáyà jù .  Gẹgẹ bí a ti ṣe jíròrò rẹ , ọpọ nǹkan lo lè ṣe láti ran ọmọ rẹ lọwọ kí ara rẹ lè kọfẹ padà .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Mímọ bí ìgbóná tàbí ìtutù ara á ṣe máa yí padà tó sinmi lórí ibi tí a bá fi ohun tí wọn fi ń díwọn ìgbóná tàbí ìtutù ara sí nínú ara tàbí irú ohun èlò ìṣèdíwọn tí a bá lò .  Wo ìtẹjáde Jí !  ti April 8 , 1995 , ojú ìwé 11 , láti mọ nípa ìlànà ìdápadà omi ara , èyí tó o lè ṣàmúlò bí àìsàn ibà bá ń ṣe ẹnì kan , tí ìgbẹ gbuuru sì tún ń yọ ọ lẹnu tàbí tó tún ń bì lọwọ kan náà .  Àìsàn Reye jẹ àìsàn tó lè ṣàkóbá tí kì í ṣe kékeré fún ọpọlọ , èyí tó lè ṣe àwọn ọmọdé lẹyìn tí kòkòrò fáírọọsì bá ti wọ ara wọn .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 27   Lọ Rí Dókítà Bí Ibà Bá Ń Ṣe Ọmọ Rẹ , Tí Àwọn Ohun Tó Wà Nísàlẹ Wọnyí sì Ń Ṣẹlẹ Sí I . . .   Ó jẹ ọmọ oṣù mẹta tàbí kò tó bẹẹ , ìdíwọn ìgbóná ẹnu ihò ìdí rẹ sì fi ìwọn kan  38C  tàbí jù bẹẹ lọ kọjá ìwọn tó wà déédéé   Ó jẹ ọmọ oṣù mẹta sí oṣù mẹfà , ìdíwọn ìgbóná ara rẹ sì fi ìwọn kan àti ẹsún mẹta  38.3C  tàbí jù bẹẹ lọ kọjá ìwọn tó wà déédéé   Ó ti lé lọmọ oṣù mẹfà , ìdíwọn ìgbóná ara rẹ sì fi ìwọn mẹta  40C  tàbí jù bẹẹ lọ kọjá ìwọn tó wà déédéé   Kò fẹ gba àwọn nǹkan olómi , ó sì jọ pé ó ní ìṣòro ìpàdánù omi ara   Gìrì ń mú un tàbí ara rẹ ń rọ jọwọrọ   Ó hàn lára rẹ pé ó ṣì ní ibà lẹyìn ọjọ mẹta   Ó ń ké ṣáá tàbí ó jọ pé ó ní ìṣòro iyè ríra   Àwọn ohun kan sú sí i lára , kò lè mí dáadáa , ìgbẹ gbuuru ń yọ ọ lẹnu tàbí pé ó ń bì léraléra   Kò lè yí ọrùn dáadáa tàbí ó ń ní akọ ẹfọrí láìròtẹlẹ   Credit Line   Ibi tí ìsọfúnni yìí ti wá : Àjọ Àwọn Oníṣègùn Tó Ń Tọjú Àìsàn Àwọn Ọmọdé Nílẹ Amẹríkà  Wíwo Ayé  Gbígbọ Èdè Ajá Kẹ ?  Ẹka Tó Ń Pèsè Ìsọfúnni Nílẹ Japan sọ pé , iléeṣẹ kan tó ń ṣe ohun ìṣeré àwọn ọmọdé nílẹ Japan ti ṣe ẹrọ kékeré kan tí wọn sọ pé ó lè ṣètumọ gbígbó ajá sí èdè tí ẹdá ènìyàn gbọ .  Ẹrọ náà ní makirofóònù kan tí kò ní wáyà lára tí wọn á fi sára bẹlíìtì ọrùn ajá , èyí tí yóò máa fi ìró ohùn ajá náà ránṣẹ sínú ẹrọ agbohùnsílẹ kan .  Wọn ní ẹrọ agbohùnsílẹ náà máa ń túmọ ìró ohùn ajá , ó sì máa ń pín in sí oríṣi ọnà mẹfà ọtọọtọ , ìyẹn ni ìró ìjákulẹ , ìbínú , ìdùnnú , ìbànújẹ , ohun tó nífẹẹ sí àti ìkanra .  Ìtumọ yìí sì máa ń fara hàn lójú ẹrọ agbohùnsílẹ náà , lára àwọn gbólóhùn tó sì máa ń fara hàn làwọn ọrọ bíi  Mò ń gbádùn ara mi gan - an !    Kò bá mi lára mu rárá !   àti  Ó yá , jẹ ká ṣeré jọọ !   Àwọn oníléeṣẹ náà sọ pé nílẹ Japan , àwọn ti ta iye tó tó ọkẹ mẹẹẹdógún  300,000  lára ẹrọ náà , èyí tí wọn ń tà ní ọgọrùn - ún dọlà , àwọn sì retí pé àwọn á ta iye tó tó mílíọnù kan bí àwọn bá gbé e lọ sí orílẹ - èdè South Korea àti ilẹ Amẹríkà .  Àwọn Èèyàn Ò Fọkàn Tán Ṣọọṣì Mọ  Ìwé ìròyìn Leipziger Volkszeitung sọ pé :  Àwọn èèyàn ilẹ Jámánì fọkàn tán iléeṣẹ ọlọpàá àti iléeṣẹ ológun gan - an , àmọ wọn ò fọkàn tán ṣọọṣì .   Nínú  ìwádìí nípa ìfọkàntánni ,  èyí tí Àpérò Lórí Ètò Ọrọ Ajé Àgbáyé ṣètò rẹ , wọn ṣàkíyèsí pé nínú àwọn ètò pàtàkì mẹtàdínlógún tí a dá sílẹ fún àǹfààní àwọn aráàlú , ṣọọṣì làwọn èèyàn mú gbẹyìn gẹgẹ bí ohun tí àwọn lè fọkàn tán .  Armin Nassehi , onímọ nípa ìbágbépọ ẹdá , sọ pé lóde òní tí àìsí ìfọkànbalẹ túbọ ń pọ sí i láàárín àwọn èèyàn , àwọn àjọ tó lè  fìyàtọ sáàárín rere àti búburú ,  irú bí iléeṣẹ ọlọpàá àti iléeṣẹ ológun làwọn ará ilẹ Jámánì fọkàn tán jù .  Kí nìdí táwọn aráàlú ò ṣe fọkàn tán ṣọọṣì ?  Nassehi sọ pé :  Bó tilẹ jẹ pé ìtara tí àwọn èèyàn ní fún ìsìn ti pọ sí i ju ti tẹlẹ lọ , wọn ò gbà pé ṣọọṣì lè yanjú àwọn ìṣòro pàtàkì tó ń bá wọn fínra .   Ó sọ pé , àwọn ṣọọṣì ilẹ Jámánì  kò ní nǹkan mìíràn láti pèsè ju ààtò ìsìn lásán lọ .   Ìkọsílẹ Ọsán Gangan  Ìwé ìròyìn Berliner Morgenpost sọ pé nílẹ Jámánì ,  ńṣe làwọn tọkọtaya tó ti ń bára wọn bọ tipẹ àmọ tí wọn ń tú ká túbọ ń pọ sí i ṣáá .   Gina Kästele , agbọràndùn kan lórí ọràn ìgbéyàwó ní ìlú Munich , lórílẹ - èdè Jámánì , sọ pé bí ọpọ àwọn obìnrin ò ṣe gbára lé àwọn ọkùnrin mọ , pàápàá lórí ọràn ìnáwó , jẹ ohun pàtàkì kan tó ń dá ìṣòro yìí sílẹ .  Ó fi kún ọrọ rẹ pé :  Kì í tún ṣe àwọn ọkùnrin ló ń gbọ bùkátà ìdílé mọ bíi ti ìgbà àtijọ .   Ohun tí ọpọ èèyàn rò pé ó ń fà á tó fi ń pẹ kí àwọn tọkọtaya tó já ara wọn jù sílẹ ni pé wọn ń dúró kí àwọn ọmọ wọn kúrò nílé .  Kästele sọ pé , àmọ o , lọpọ ìgbà , ohun tó sábà máa ń fa ìkọsílẹ ọsán gangan yìí ni kí àwọn ọkùnrin máa lójú lóde .  Ẹrín Músẹ Ṣàǹfààní   Àwọn èèyàn tó tó ìdá mẹrìnléláàádọrin nínú ọgọrùn - ún tí wọn fọrọ wá lẹnu wò ló sọ pé àwọn kì í fẹ láti bá àwọn èèyàn tó máa ń sorí kọ nígbà gbogbo ṣòwò pọ , àwọn tó tó ìdá mọkàndínláàádọrùn - ún sì sọ pé àwọn ò lè bá wọn ṣọrẹ .   Èyí ni ohun tí ìwé ìròyìn Wprost sọ nípa ìwádìí kan tí Ẹka Ìmọ Nípa Ìbágbépọ Ẹdá ní Yunifásítì Jagiellonian tó wà ní ìlú Kraków , lórílẹ - èdè Poland , ṣe .  Ohun kan tí wọn sọ pé ó fà á ni pé àwọn èèyàn sábà máa ń wò ó pé àwọn tó máa ń sorí kọ nígbà gbogbo ní nǹkan nínú sáwọn ẹlòmíràn tí wọn kò fẹ kí wọn mọ .  Àwọn tí iléeṣẹ ìròyìn sábà máa ń gbé sójú táyé ti mọ èyí tipẹ , ìdí nìyẹn tí  àwọn olóṣèlú , àwọn oníṣòwò ńláńlá , àwọn gbajúgbajà olórin , àwọn sọrọsọrọ orí tẹlifíṣọn , àwọn aṣojú iléeṣẹ àtàwọn ọlọjà fi máa ń rẹrìn - ín  gan - an , bí ìwé ìròyìn Wprost ṣe sọ ọ .  Àwọn olùṣèwádìí tún ṣàkíyèsí pé nígbà tá a bá rẹrìn - ín músẹ , ẹjẹ máa ń túbọ ṣàn lọ sí ọpọlọ wa , èyí á sì jẹ kí ara wa yá gágá sí i .  Obìnrin oníṣòwò kan sọ pé :  Mo máa ń gbìyànjú láti rẹrìn - ín músẹ kódà nígbà tí ẹrín ò bá pa mí .  Nígbà tí mo bá rẹrìn - ín , mo máa ń rí ìyàtọ lára mi , ó sì máa ń mú kí ara mi túbọ yá gágá sí i .   Iná Ibi Ìpàgọ Gba Ìṣọra O  Ìwé àtìgbàdégbà náà , Medical Journal of Australia  MJA  sọ pé , ohun tó lé ní àádọrin nínú ọgọrùn - ún ìṣẹlẹ iná tó máa ń jó àwọn ọmọdé níbi tí àwọn èèyàn ti ń lọ pàgọ lórílẹ - èdè Ọsirélíà ló jẹ pé  ẹṣẹná ló ń fà á dípò tí ì bá fi jẹ ọwọ iná gan - an fúnra rẹ .   Síwájú sí i , ní orílẹ - èdè Ọsirélíà , èyí tó pọ jù nínú ìpalára tí iná ibi ìpàgọ ń fà ló ń wáyé  ní òwúrọ tó tẹ lé ọjọ tí àwọn tó ń gbafẹ bá ti rò pé iná ọhún ti kú tán .   Báwo lèyí ṣe rí bẹẹ ?  Àwọn olùṣèwádìí ṣàkíyèsí pé tí wọn bá fi omi pa iná ibi ìpàgọ , ẹṣẹná á ti fẹrẹẹ jó di eérú lẹyìn wákàtí mẹjọ .  Àmọ , ní ìfiwéra , àwọn iná ibi ìpàgọ tí wọn fi iyẹpẹ pa ṣì máa ń kẹ gan - an lẹyìn wákàtí mẹjọ  èyí sì lè jó ara ní àjóbàjẹ gbàrà tó bá ti kanni lára .  Ìwé àtìgbàdégbà MJA tún sọ pé :  Níwọn bó ti jẹ pé ńṣe ni fífi iyẹpẹ paná máa ń jẹ kó jọ bí ẹni pé iná náà ti kú , nígbà tó jẹ pé ẹṣẹná àti eérú rẹ ṣì gbóná gan - an , ọnà tó dára jù lọ láti gbà pa iná ibi ìpàgọ fin - ín fin - ín ni lílo omi .   Kókó Oníjẹjẹrẹ  Ọpọ àwọn kókó tó ń lé sára ni kò léwu rárá .  Síbẹ , ó dára láti máa kíyè sí àwọn kókó oníjẹjẹrẹ .  Gẹgẹ bí ohun tí ìwé ìròyìn Milenio ti ìlú Mexico City sọ , àwọn ohun tó wà nísàlẹ wọnyí ni àmì tó ń fi hàn pé ó yẹ kó o lọ ṣàyẹwò rẹ lọdọ àwọn oníṣègùn : Kókó náà kò rí rogodo délẹ , eteetí rẹ ò sì bára dọgba . Àwọ àti ìtóbi rẹ máa ń yí padà , fífẹ rẹ tóbi ju kóró ọsàn lọ , tàbí kí kókó náà máa ṣẹjẹ tàbí kó máa yúnni .  Dókítà Nancy Pulido Díaz , tó ń ṣiṣẹ ní Ibùdó Ìṣègùn Ìjọba ti La Raza , sọ pé :  Àwọn kókó tó yẹ kéèyàn kíyè sí gan - an ni àwọn tí wọn bí mọni àtàwọn tó wà ní àtẹlẹwọ tàbí àtẹlẹsẹ ẹni .   Kíkọ Èdè Àjèjì  Ṣé wàá fẹ láti kọ èdè àjèjì ?  Ìwé ìròyìn ilẹ Poland náà , Poradnik Domowy fúnni láwọn àmọràn tó wà nísàlẹ yìí .   Ohun kan tí kò lè ṣe kó máà wáyé bí èèyàn bá ń kọ èdè ni ṣíṣe àṣìṣe .  Mímọ bẹẹ ni ìgbésẹ àkọkọ bí a óò bá ṣàṣeyọrí .   Ohun pàtàkì mìíràn ni  mímúra tán láti gbìyànjú rẹ wò .   Bí a ò bá mọ bí a ṣe lè sọ ohun kan ,  nígbà míì a ní láti sọ ohun tó bá ti wá sí wa lọkàn , tàbí ká kàn wulẹ méfò ṣáá ,  èyí tó dára ju kéèyàn máa lọra láti sọrọ lọ .  Ìwé ìròyìn náà sọ pé :  A kì í sábà mọ rárá pé ó ṣeé ṣe kó jẹ ìbẹrù tàbí ìtìjú gan - an ni olórí ìṣòro wa .  Bí a bá gbìyànjú láti borí àwọn ìṣòro wọnyí , kò sí àní - àní pé ìtẹsíwájú wa á yá kánkán .   Olùkọ tó dáńgájíá tún lè ranni lọwọ láti borí ìbẹrù àti láti tètè mọ ọn sọ .   Ìwà Ipá Gbẹmí Àwọn Èèyàn Tó Lé Ní Mílíọnù Kan Ààbọ   Ìwé ìròyìn The Wall Street Journal sọ pé :  Àbọ ìwádìí tí Àjọ Ìlera Àgbáyé gbé jáde , nínú èyí tí wọn ti gbìdánwò fún ìgbà àkọkọ láti mọ bí onírúurú ìwà òǹrorò ṣe ń gbẹmí àwọn èèyàn tó , fi hàn pé ìwà ipá gbẹmí àwọn èèyàn tó lé ní mílíọnù kan ààbọ lọdún 2000 .  Iye yìí dọgba pẹlú àwọn tí ikọ ẹgbẹ pa , ó sì tún ju iye àwọn tí àrùn ibà pa lọ .   Ohun tí wọn gbé ìṣirò yìí kà ni ìsọfúnni tí wọn kó jọ láti àádọrin orílẹ - èdè , lára èyí tí ogun , ìwà jàgídíjàgan , ìpara - ẹni àti ìbọn yíyìn wà .  Àpilẹkọ náà fi kún un pé :  Àwọn olùṣèwádìí ṣàkíyèsí pé ikú tí ìwà ipá ń fà jẹ nǹkan bí ìdá mẹta nínú ọgọrùn - ún gbogbo ikú tó ń pa àwọn èèyàn lágbàáyé .  Bí ìwà ipá sí àwọn obìnrin , àwọn ọmọdé , àwọn àgbàlagbà , àwọn ọdọkùnrin àti sí gbogbo aráàlú lápapọ ṣe pọ tó ju ohun tí wọn retí lọ fíìfíì .  Àwọn olùṣèwádìí náà sọ pé , ohun kan tó fa ìyẹn ni pé àwọn èèyàn kì í sábà fi ìwà ipá tó àwọn agbófinró létí .   Ẹkúnrẹrẹ àlàyé nípa bí ìwà ipá ṣe ń gbẹmí àwọn èèyàn rèé : Ìpara - ẹni  ìdá àádọta nínú ọgọrùn - ún , ìpànìyàn  ìdá ọgbọn nínú ọgọrùn - ún , àti ogun  ìdá ogún nínú ọgọrùn - ún .  Ìlà Oòrùn Yúróòpù ni ìpara - ẹni ti wọpọ jù lọ , orílẹ - èdè Rọṣíà àti Lithuania ló sì ti máa ń ṣẹlẹ jù .  Bákan náà , orílẹ - èdè Albania làwọn èèyàn ti ń kú ikú ìbọn jù lọ , nítorí pé bí a bá kó ọkẹ márùn - ún  100,000  èèyàn jọ , èèyàn méjìlélógún ni èyí ń ṣẹlẹ sí .  Ní orílẹ - èdè Amẹríkà , bí a bá kó ọkẹ márùn - ún èèyàn jọ , àwọn èèyàn tó lé ní mọkànlá ló ń kú ikú ìbọn , nígbà tó jẹ pé ní ìfiwéra , nílẹ Gẹẹsì àti orílẹ - èdè Japan , kò tó èèyàn kan tó ń kú ikú ìbọn .  Fífi Ariwo Rédíò Ọkọ Díje  Báwo ni ariwo rédíò ọkọ ayọkẹlẹ ẹnì kan ṣe ròkè tó ju ti ọkọ ayọkẹlẹ ẹlòmíràn lọ ?  Wíwá ìdáhùn sí ìbéèrè yìí ló fa ìdíje tuntun kan tó kárí ayé báyìí , èyí tí wọn ń pè ní fífi ariwo ọkọ ayọkẹlẹ díje , tó ń wáyé ní orílẹ - èdè Amẹríkà , gẹgẹ bí ìwé National Public Radio ṣe sọ .  Ní àwọn ibi tí wọn ti ṣètò láti pé jọ sí , wọn máa ń fi àwọn ohun èlò tí wọn ti fi sínú àwọn ọkọ ayọkẹlẹ náà díwọn bí ariwo rédíò ọkọ kọọkan ṣe ròkè sí  nípa lílo ìdíwọn decibel , tàbí dB ní ìkékúrú .  Wọn kì í díwọn ìró ohùn tí wọn bá gbọ lẹyìn òde ọkọ ayọkẹlẹ , nípa bẹẹ àwọn tó ń kópa nínú ìdíje náà máa ń fi nǹkan dí gbogbo ibi tí ariwo lè gbà jáde nínú ọkọ ayọkẹlẹ wọn .  Olùdíje kan tó ń jẹ Wayne Harris sọ pé :  Nínú àwọn ọkọ ayọkẹlẹ tí wọn ti ṣiṣẹ sí lára gan - an débi pé ariwo ò lè jáde látinú wọn , . . . àwọn fèrèsé máa ń nípọn pìpìrì , wọn sì máa ń lo kọnkéré àti irin láti fi mú kí àwọn ilẹkùn túbọ nípọn sí i .   Àwọn tó ń fi ariwo ọkọ díje náà kì í jókòó sínú ọkọ ayọkẹlẹ wọn nígbà tí wọn bá yí rédíò wọn sókè pátápátá  èyí sì jẹ fún àǹfààní ara wọn .  Wọn Rí I Pé Ọlọrun Nífẹẹ Wọn  Ó máa ń ṣòro fún àwọn kan láti gbà gbọ pé ẹnikẹni  kódà Ọlọrun pàápàá  lè nífẹẹ àwọn gan - an .  Nítorí náà , lẹyìn kíka ìwé náà , Sún Mọ Jèhófà , ọpọ ló kọ lẹtà láti fi ẹmí ìmoore wọn hàn fún ìdánilójú tí ìwé náà fún wọn pé Ọlọrun nífẹẹ wọn .  Obìnrin kan láti ìlú Decatur , ní ìpínlẹ Illinois , orílẹ - èdè Amẹríkà kọwé pé :  Ó jọ mí lójú gan - an láti mọ bó ṣe nífẹẹ mi tó , kódà pẹlú gbogbo àwọn ìkùdíẹ - káàtó mi .   Lẹtà rẹ ń bá a lọ pé :  Ńṣe ni omijé ayọ ń bọ lójú mi nígbà tí mo ka gbólóhùn  ojú ìwé 117  tó sọ pé :  Òótọ ni pé Jèhófà jẹ Baba olódodo tí kì í ṣègbè , tí kì í yẹ rárá lórí ohun tó tọ , síbẹ ó máa ń fi ìyọnú hàn sí àwọn ọmọ rẹ orí ilẹ ayé tó bá ń fẹ ìrànlọwọ àti ìdáríjì rẹ .    Ọkùnrin kan láti ìlú Ripon , ní ìpínlẹ California , kọwé pé :  Mo dúpẹ gan - an lọwọ yín tẹ ẹ jẹ kí n rí i pé Jèhófà nífẹẹ mi .  Ó bìkítà lóòótọ .  N kì í kàn ṣe èèyàn kan lásán ṣáá .   Obìnrin kan láti ìpínlẹ New Hampshire sọ pé :  Nígbà míì , ńṣe ló máa ń dà bíi pé kí n máà gbé ìwé náà sílẹ , kí n kàn máa kà á lọ ṣáá .   Ó ṣàlàyé pé :  Ó ṣòro gan - an fún mi tẹlẹ láti gbà lóòótọ pé Jèhófà lè nífẹẹ mi .   Nípa bẹẹ , ìwé yẹn gan - an lohun tó nílò .  A gbà pé kíka ìwé yìí á ṣe ìwọ náà láǹfààní .  Lẹyìn àwọn orí mẹta tó ṣáájú , a pín ìwé náà sí ìsọrí mẹrin , tí wọn ní àwọn àkòrí náà ,  Ó  Ní Agbára Ńlá  ,   Olùfẹ Ìdájọ Òdodo ,   Ọlọgbọn ní Ọkàn - Àyà  àti  Ọlọrun Jẹ Ìfẹ .   Ìsọrí kọọkan dá lórí ànímọ pàtàkì kan tí Ọlọrun ní .  Orí náà ,  Ẹ Sún Mọ Ọlọrun , Yóò sì Sún Mọ Yín  ló kádìí ìwé tí ń tani jí yìí .  Bó o bá fẹ láti gba ẹdà kan ìwé olójú ewé 320 tó ní èèpo ẹyìn fẹlẹfẹlẹ yìí , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kí o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Bíbímọ Sínú Ayé Aláìnífẹẹ  INÚ ayé aláìnífẹẹ , ayé òǹrorò , ayé tó kún fún másùnmáwo làwọn ìyá ń bímọ sí .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ọmọ ọwọ kò lè sọ bí nǹkan ṣe rí lára wọn gan - an jáde , àwọn onímọ sáyẹǹsì kan gbà gbọ pé kódà ṣáájú kí wọn tó bímọ rárá ni ọmọ inú ti ń mọ ohun tó ń lọ láyìíká rẹ .  Ìwé náà The Secret Life of the Unborn Child sọ pé :  A ti wá mọ báyìí pé ọmọ tí a kò tíì bí jẹ ẹdá èèyàn kan tó lè fi ìmọlára rẹ hàn bí ohun kan bá ṣẹlẹ sí i , tó jẹ pé láti oṣù mẹfà tí wọn bá ti lóyún rẹ  àní bóyá ṣáájú ìgbà yẹn pàápàá  ni agbára ìrònú àti ìmọlára rẹ ti ń ṣiṣẹ .   Bó tilẹ jẹ pé ọmọ ọwọ náà lè máà rántí , àwọn onímọ sáyẹǹsì kan sọ pé àfàìmọ ni másùnmáwo tó ń wáyé nígbà ìbímọ kò ní nípa lórí ìgbésí ayé rẹ lẹyìnwá ọla .  Lẹyìn tí wọn bá bí i tán , másùnmáwo náà á ṣì máa bá a lọ .  Nísinsìnyí tí kò sí nínú ilé ọlẹ mọ , ọnà tó ń gbà jẹun á yí padà nítorí kò tún ní máa gba oúnjẹ láti ara ìyá rẹ mọ bó ṣe rí ṣáájú kí wọn tó bí i .  Ibi ọmọ tó ń gbé afẹfẹ ọsíjìn àtàwọn èròjà aṣaralóore lọ sára rẹ kò sí mọ .  Kó lè yè , ó gbọdọ bẹrẹ sí mí , kó sì máa gba àwọn èròjà aṣaralóore sínú fúnra rẹ .  Ó nílò ẹnì kan láti máa fún un lóúnjẹ àti láti máa pèsè àwọn ohun mìíràn tó nílò .  Ìdàgbàsókè tún ní láti bá ọpọlọ ìkókó náà àti agbára ìmọlára rẹ , bẹẹ ló sì tún ní láti dàgbà nípa tẹmí .  Látàrí èyí , ẹnì kan gbọdọ wà tí yóò máa ṣìkẹ ọmọ jòjòló náà .  Ta ló tóótun jù lọ láti ṣe èyí ?  Kí ni ọmọ ọwọ náà nílò látọdọ àwọn òbí rẹ ?  Ọnà wo ló dára jù lọ láti gbà pèsè àwọn ohun wọnyí ?  Àwọn àpilẹkọ tó tẹ lé èyí yóò dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí .  Ohun Tí Àwọn Ọmọ Ọwọ Nílò àti Ohun Tí Wọn Fẹ  LÁTI ìgbà tí wọn bá ti bí ọmọ ọwọ kan ló ti nílò ìtọjú jẹlẹńkẹ , lára èyí sì ni fífọwọ pa á lára àti gbígbé e mọra .  Àwọn oníṣègùn kan gbà gbọ pé wákàtí méjìlá àkọkọ lẹyìn tí wọn bá ṣẹṣẹ bímọ ṣe pàtàkì gan - an ni .  Wọn sọ pé ohun tí ìyá àti ọmọ nílò jù lọ ní gbàrà tí ìyá bá ti bímọ tán  kì í ṣe oorun tàbí oúnjẹ , àmọ kí ìyá gbé ọmọ náà mọra kó sì máa fi ọwọ pa á lára . Bákan náà , kí ìyá àti ọmọ máa wo ojú ara wọn , kí wọn sì máa tẹtí sí ara wọn .    Láìsí pé a ṣẹṣẹ ń sọ fún wọn , àwọn òbí máa ń gbé ọmọ wọn mọra , wọn sì máa ń fọwọ pa á lára .  Èyí ló máa sún ọmọ náà láti fà mọ àwọn òbí rẹ láìsí ìbẹrù èyíkéyìí , tí òun náà á sì máa fi ìfẹ hàn sí wọn padà .  Ìfẹ tó wà láàárín wọn yìí lágbára gan - an débi pé àwọn òbí náà yóò fi àwọn ohun kan du ara wọn láti lè tọjú ọmọ ọwọ náà láìkáàárẹ .  Lọwọ kejì ẹwẹ , bí àwọn òbí kò bá fi ìfẹ hàn sí ọmọ wọn jòjòló , ó lè máa di aláìlágbára díẹdíẹ títí tó máa fi kú .  Nítorí náà , àwọn dókítà kan gbà gbọ pé ó ṣe pàtàkì pé kí wọn gbé ọmọ fún ìyá rẹ lẹsẹkẹsẹ tó bá ti bí i tán .  Wọn dábàá pé ó yẹ kí wọn fún ìyá àti ọmọdé jòjòló láǹfààní láti wà pa pọ fún ọgbọn ìṣẹjú sí ìṣẹjú kan ó kéré tán lẹyìn ìbímọ .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn kan ń tẹnu mọ ọn pé ìfẹ àárín ìyá àti ọmọ ṣe pàtàkì gidigidi , jíjẹ kí ìyá àti ọmọ jọ wà pa pọ ní gbàrà tí ìyá bá bímọ lè má rọrùn , àní ó lè má ṣeé ṣe pàápàá láwọn ilé ìwòsàn kan .  Lọpọ ìgbà , ìdí tí wọn fi máa ń gbé ọmọ ìkókó kúrò lọdọ ìyá ni pé ìyá náà lè kó àrùn ran ọmọ náà .  Àmọ o , àwọn ìwádìí kan ti fi hàn pé bí àwọn ọmọ ìkókó bá ń wà lọdọ àwọn ìyá wọn , ó ṣeé ṣe kí àwọn àrùn tó lè ṣekú pa wọn má fi bẹẹ nípa lórí wọn .  Látàrí èyí , ọpọ ilé ìwòsàn ló ti ń gbà báyìí pé kí àkókò tí àwọn ìyá ìkókó fi ń gbé ọmọ wọn ní gbàrà tí wọn bá bí i tán túbọ gùn sí i .  Àwọn Ìyá Tó Ń Ṣàníyàn Nípa Nínífẹẹ Àwọn Ọmọ Wọn  Àwọn ìyá kan wà tó jẹ pé ọkàn wọn kì í fà sí ọmọ wọn ní gbàrà tí wọn bá kọkọ rí i .  Nípa bẹẹ , wọn máa ń wò ó pé ,  Ṣé nínífẹẹ ọmọ mi ò ní ṣòro fún mi báyìí ?   Ká sòótọ , kì í ṣe gbogbo ìyá ló máa ń nífẹẹ ọmọ wọn nígbà àkọkọ tí wọn bá rí i .  Síbẹ , kò sídìí láti máa ṣàníyàn .  Kódà bí ìyá ò bá fìfẹ hàn sí ọmọ rẹ lẹsẹkẹsẹ , ìfẹ yìí lè máa wá díẹdíẹ .  Ìyá kan tó jẹ onírìírí sọ pé :  Kò sí ohun kan ní pàtó tó wáyé nígbà ìbí tó ń pinnu bóyá wàá nífẹẹ ọmọ rẹ tàbí o kò ní ṣe bẹẹ .   Síbẹsíbẹ , bó o bá jẹ aboyún tó o sì ń ṣàníyàn nípa nínífẹẹ ọmọ rẹ , á dára kó o lọ bá olùtọjú aboyún tó ń ṣètọjú rẹ sọrọ ṣáájú àkókò .  Ṣe àlàyé yékéyéké fún un pé wàá fẹ láti gbé ọmọ rẹ mọra ní gbàrà tó o bá ti bí i tán kó o sì tún jẹ kó mọ bí wàá ṣe fẹ láti gbé e mọra pẹ tó .   Ẹ Bá Mi Sọrọ !   Ó dà bíi pé àwọn àkókò pàtó kan wà tí àǹfààní máa ń ṣí sílẹ , nígbà tí àwọn ọmọ ọwọ máa ń lóye àwọn ohun tí wọn bá gbọ tàbí tí wọn bá rí gan - an .  Àwọn àǹfààní àrà ọtọ wọnyẹn máa ń lọ lẹyìn àkókò díẹ .  Bí àpẹẹrẹ , ó rọrùn fún àwọn ọmọdé láti kọ èdè , kódà bí èdè ọhún bá ju ẹyọ kan lọ pàápàá .  Ṣùgbọn ó dà bíi pé àǹfààní tí àwọn ọmọdé máa ń ní jù lọ láti lóye èdè máa ń wá sópin ní nǹkan bí ọmọ ọdún márùn - ún .  Lẹyìn tí ọmọ kan bá ti pé ọmọ ọdún méjìlá sí mẹrìnlá , ó lè nira gan - an fún un láti kọ èdè .  Peter Huttenlocher , onímọ nípa ìtọjú àrùn iṣan ara àwọn ọmọdé , sọ pé ìgbà yẹn ni  àwọn fọnrán iṣan tó wà lápá ibi téèyàn fi ń kọ èdè nínú ọpọlọ máa ń dín kù .   Láìsí àní - àní , àwọn ọdún tí ọmọ kan kọkọ lò láyé jẹ àkókò tó ṣe pàtàkì gan - an fún kíkọ èdè !  Báwo làwọn ìkókó ṣe máa ń kọ láti sọrọ , èyí tó jẹ ohun àgbàyanu tó sì ṣe pàtàkì gan - an fún wọn láti túbọ lo ọpọlọ wọn dáadáa fún kíkẹkọọ , ríronú àti lílóye nǹkan ?  Ọnà pàtàkì tí wọn ń gbà ṣe èyí ni nípa bíbá àwọn òbí wọn sọrọ .  Àwọn ọmọ ọwọ máa ń fi ìmọlára wọn hàn , ní pàtàkì , sí ohun tí wọn bá gbọ tàbí tí wọn bá rí tí àwọn èèyàn ń ṣe láyìíká wọn .  Barry Arons tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ẹkọṣẹ Ìmọ Ẹrọ ti Massachusetts sọ pé :  Ọmọ ọwọ . . . máa ń sín ohùn ìyá rẹ jẹ .   Àmọ o , ohun tó gbàfiyèsí ni pé kì í ṣe gbogbo ìró ohùn làwọn ọmọ ọwọ máa ń sín jẹ .  Gẹgẹ bí Arons ṣe ṣàkíyèsí , àwọn ọmọ ọwọ  kì í sín gbogbo ariwo mìíràn tí wọn bá gbọ láyìíká wọn jẹ nígbà tí ìyá wọn bá ń sọrọ lọwọ .   Nínú àṣà ìṣẹdálẹ ọtọọtọ , ọnà kan náà làwọn òbí máa ń gbà bá àwọn ọmọ ọwọ wọn sọrọ , nípa lílo èdè táwọn ọmọdé lè tètè gbọ .  Bí òbí bá ṣe ń bá ọmọ rẹ sọrọ tìfẹtìfẹ , bẹẹ ni ọkàn - àyà ọmọ ọwọ náà á túbọ máa lù kìkì sí i .  Èyí ni wọn sọ pé ó ń jẹ kó ṣeé ṣe fún àwọn ọmọdé láti tètè lóye ọrọ àti ohun tí wọn dúró fún .  Láìsí pé ọmọ ọwọ náà sọ ọrọ èyíkéyìí , ńṣe ló máa dà bíi pé ó ń rọ àwọn òbí rẹ pé :  Ẹ bá mi sọrọ !    Ẹ Wò Mí !   Àwọn ògbógi ti ṣàwárí pé ní nǹkan bí ọdún àkọkọ tí wọn bá bí ọmọ kan , ọmọ ọwọ náà máa ń nífẹẹ sí ẹni tó bá ń tọjú rẹ , pàápàá ìyá rẹ .  Nígbà tí ọkàn ọmọ náà bá ti fà sí ìyá rẹ báyìí láìsí ìbẹrù èyíkéyìí , ara rẹ á yọ mọọyàn ju àwọn ọmọ tí kò bá ní irú ìfẹ òbí bẹẹ .  Wọn ní ó ti yẹ kí ọmọ ní irú ìfẹ bẹẹ sí òbí rẹ nígbà tó bá fi máa pé ọdún mẹta .  Kí ló lè ṣẹlẹ bí ọmọ ọwọ kan bá di ẹni tá a pa tì ní àkókò ẹlẹgẹ yìí , nígbà tí àwọn ohun tó ń lọ láyìíká rẹ lè nípa lórí ìrònú rẹ gan - an ?  Martha Farrell Erickson , ẹni tó fara balẹ kíyè sí àwọn ìyá àti ọmọ wọn tí iye wọn jẹ àádọrin lé rúgba ó dín mẹta  267  fún ogún ọdún , sọ pé :  Ńṣe ni pípa ọmọ tì máa ń paná ìtara ọkàn ọmọdé kan díẹdíẹ , tí kò ní jẹ kí ara rẹ yọ mọọyàn , títí dìgbà tí  ọmọ náà  kò ní fi bẹẹ nífẹẹ sí níní àjọṣe pẹlú àwọn ẹlòmíràn tàbí mímọ nípa àwọn ohun tó ń lọ láyé .   Dókítà Bruce Perry , tó ń ṣiṣẹ ní Ilé Ìwòsàn Àwọn Ọmọ Wẹwẹ ní Texas , ṣe àkàwé kan nípa àbájáde bíburú jáì tó wà nínú ṣíṣàì bìkítà rárá fún ọmọ , ó ní :  Bí wọn bá ní kí n mú ọkan lára ohun méjì kan , ìyẹn ni pé bóyá kí n fọ gbogbo eegun tó wà lára ọmọ oṣù mẹfà kan tàbí kí n pa á tì fún oṣù méjì , mo gbà pé kéèyàn fọ gbogbo eegun ara rẹ ló máa dára jù fún ọmọ náà .   Kí nìdí ?  Lójú ìwòye Perry ,  eegun lè padà bọ sípò , àmọ bí ọmọ ọwọ kò bá ní àǹfààní láti rí ohun tí ọpọlọ rẹ yóò máa ṣiṣẹ lé lórí fún odindi oṣù méjì , ọpọlọ rẹ lè má ṣiṣẹ dáadáa títí ayé .   Kì í ṣe gbogbo èèyàn ló gbà pé irú àkóbá bẹẹ ò ṣeé ṣàtúnṣe sí .  Síbẹsíbẹ , àwọn ìwádìí tí àwọn onímọ ìjìnlẹ ṣe ti fi hàn pé fífi ìfẹ hàn sí ọmọ ṣe kókó fún ọpọlọ ọmọ ọwọ kan .  Ìwé náà Infant sọ pé :  Ju gbogbo rẹ lọ ,  àwọn ọmọ ọwọ  máa ń fẹ láti fìfẹ hàn àti láti di ẹni tí a nífẹẹ .   Nígbà tí ọmọ ọwọ kan bá ń ké , lọpọ ìgbà , ńṣe ló ń bẹ àwọn òbí rẹ pé :  Ẹ wò mí !   Ó ṣe pàtàkì pé kí àwọn òbí dá a lóhùn tìfẹtìfẹ .  Nípasẹ irú àwọn ìfararora bẹẹ , ọmọ ọwọ náà á mọ pé ó ṣeé ṣe fún òun láti jẹ kí àwọn ẹlòmíràn mọ ohun tí òún nílò .  Ó ti ń kọ béèyàn ṣe ń ní àjọṣe pẹlú àwọn ẹlòmíràn nìyẹn .   Ṣé Mi Ò Ní Kẹ Ọmọ Mi Bà Jẹ Báyìí ?   O lè máa wò ó pé ,  Bó bá jẹ pé gbogbo ìgbà tí ọmọ mi ń ké ni mò ń dá a lóhùn , ṣé mi ò ní kẹ ẹ bà jẹ báyìí ?   Ó ṣeé ṣe kí èyí ṣẹlẹ .  Èrò ọtọọtọ làwọn èèyàn sì ní lórí ìbéèrè yìí .  Níwọn bó ti jẹ pé ọmọ yàtọ síra , ó yẹ kí àwọn òbí pinnu ohun tó máa gbéṣẹ jù lọ fún wọn láti ṣe .  Àmọ , àwọn ìwádìí kan lẹnu àìpẹ yìí ti fi hàn pé nígbà tí ebi bá ń pa ọmọ ọwọ kan , tí ara ń ni ín tàbí tí ohun kan ń dà á láàmú , àwọn èròjà kan nínú ara rẹ á jẹ kó nímọlára pé ohun kan ń ṣẹlẹ sí i .  Ó máa ń ké láti fi hàn pé ara ń ni òun .  Àwọn ògbógi sọ pé nígbà tí òbí bá ń dá ọmọ rẹ lóhùn , ńṣe ni òbí náà ń mú kí àwọn sẹẹlì inú ọpọlọ ọmọ jòjòló náà tó lè ràn án lọwọ láti wá ìtura fúnra rẹ gbára jọ .  Bákan náà , gẹgẹ bí ohun tí Ọmọwé Megan Gunnar sọ , ọmọ ọwọ tí àwọn òbí rẹ máa ń gbọ tirẹ dáadáa kì í fi bẹẹ nímọlára pé ohun kan ń yọ òun lẹnu .  Àti pé , bí ohun kan bá ń dààmú rẹ , kò ní pẹ tí ara á fi rọ ọ .  Erickson , tí a fa ọrọ rẹ yọ níṣàájú sọ pé :  Àní , àwọn ọmọ ọwọ tí àwọn òbí wọn máa ń tètè dá lóhùn tí wọn bá ń ké , pàápàá láàárín oṣù mẹfà sí mẹjọ lẹyìn tí wọn dáyé , kì í fi bẹẹ ké bíi ti àwọn ọmọ tí àwọn òbí wọn ń fi sílẹ láti ké ṣáá .   Ó tún ṣe pàtàkì láti máa dá ọmọ rẹ lóhùn ní onírúurú ọnà .  Bó bá jẹ pé ọnà kan náà lò ń gbà dá a lóhùn ní gbogbo ìgbà tó bá ń ké , irú bíi fífún un lóúnjẹ tàbí gbígbé e mọra , kò sí àní - àní pé yóò di àkẹbàjẹ .  Nígbà míì , wíwulẹ sọ ọrọ kan fún un ti tó láti fi hàn pé ò ń gbọ igbe rẹ .  Tàbí kẹ , o lè sún mọ ọmọ náà , kó o sì máa sọrọ wúyẹwúyẹ sí i létí .  Lọwọ kejì ẹwẹ , fífi ọwọ lé e lẹyìn tàbí fífọwọ lé ikùn rẹ lè jẹ kó dákẹ ẹkún sísun .   Ọmọ ò lè ṣe kó máà ké .   Ohun tí wọn máa ń sọ nìyí ní ìhà Ìlà Oòrùn ayé .  Ẹkún sísun ni ọnà pàtàkì tí ọmọ ọwọ kan fi ń jẹ káwọn òbí rẹ mọ ohun tó nílò .  Àmọ , báwo ló ṣe máa rí lára rẹ bó bá jẹ pé àwọn èèyàn kì í kà ọ sí ní gbogbo ìgbà tó o bá ń béèrè nǹkan ?  Nígbà náà , bí ọràn bá rí bẹẹ , báwo ló ṣe máa rí lára ọmọ rẹ , ẹni tó jẹ pé kò lè dá ṣe ohunkóhun láìsí olùtọjú , bó bá jẹ pé gbogbo ìgbà tó bá ń fẹ kí wọn fún òun ní nǹkan ni wọn máa ń pa á tì ?  Ṣùgbọn , ta ló yẹ kó rẹ ẹ lẹkún ?  Ta Ló Yẹ Kó Bójú Tó Ọmọ Ọwọ ?  Ètò ìkànìyàn ẹnu àìpẹ yìí kan lórílẹ - èdè Amẹríkà fi hàn pé ìdá mẹrìnléláàádọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọmọdé  láti ìgbà ìbí títí dìgbà tí wọn á fi pé ọmọ ọdún mẹsàn - án  ló jẹ pé àwọn ẹlòmíràn yàtọ sí àwọn òbí wọn ló máa ń bójú tó wọn .  Nínú ọpọ ìdílé , ó pọn dandan fún àwọn òbí méjèèjì láti máa ṣiṣẹ kí awọ lè kájú ìlù .  Ọpọ àwọn ìyá ló sì máa ń gbàyè ìsinmi ọsẹ tàbí oṣù díẹ níbi iṣẹ , bó bá ṣeé ṣe , láti lè bójú tó ọmọ tí wọn ṣẹṣẹ bí .  Ṣùgbọn , ta ni yóò máa bójú tó ọmọ ọwọ náà lẹyìn ìgbà yẹn ?  Ká sòótọ , kò sí òfin kàn - ń - pá kan nípa ṣíṣe irú ìpinnu bẹẹ .  Àmọ , ó dára láti rántí pé ọmọ náà kò lè dá ṣe ohunkóhun lákòókò ẹlẹgẹ yìí nínú ìgbésí ayé rẹ .  Ó yẹ kí àwọn òbí méjèèjì ronú jinlẹ lórí ọràn yìí .  Nígbà tí wọn bá ń jíròrò lórí ohun tó yẹ kí wọn ṣe , wọn ní láti gbé ìpinnu wọn yẹ wò dáadáa .  Dókítà Joseph Zanga , tó ń ṣiṣẹ pẹlú Àjọ Àwọn Oníṣègùn Tó Ń Tọjú Àìsàn Àwọn Ọmọdé Nílẹ Amẹríkà , sọ pé :  Ó ti wá túbọ ń ṣe kedere sí i báyìí pé jíjẹ kí àwọn ètò womọdèmí tó tiẹ dára jù lọ pàápàá bá wa tọ ọmọ wa kò rọpò àkókò tó yẹ kí àwọn ìyá àtàwọn bàbá lò pẹlú àwọn ọmọ wọn .   Àwọn ògbógi kan ti ń ké gbàjarè pé àwọn ọmọ ọwọ tó wà láwọn ilé womọdèmí kì í fi bẹẹ ní ìfararora bó ṣe yẹ pẹlú àwọn tó ń bójú tó wọn .  Àwọn ìyá kan tí wọn ń ṣiṣẹ oúnjẹ òòjọ , tí wọn mọ àwọn ohun pàtàkì tí àwọn ọmọ wọn nílò , pinnu pé àwọn á dúró sílé láti tọ ọmọ àwọn dípò kí àwọn jẹ kí ẹlòmíràn máa bá wọn ṣe ìtọjú àti àbójútó ọmọ wọn .  Obìnrin kan sọ pé :  Iṣẹ ọmọ títọ ti fún mi ní ayọ tí mo gbà gbọ tọkàntọkàn pé n kò lè rí nínú iṣẹ mìíràn .   Ká sòótọ , ipò ìṣúnná owó kò lè jẹ kí gbogbo àwọn ìyá ọmọ ṣe irú ìpinnu bẹẹ .  Kò sí ohun mìíràn tí ọpọ òbí lè ṣe ju pé kí wọn fi àwọn ọmọ wọn sí àwọn ilé womọdèmí , nípa bẹẹ wọn máa ń sapá gidigidi láti rí i pé àwọn fìfẹ hàn sí àwọn ọmọ wọn , àwọn sì bójú tó wọn nígbà tí wọn bá jọ wà pa pọ .  Bákan náà , ìwọnba ni ọpọ àwọn òbí anìkàntọmọ lè ṣe nínú irú ọràn yìí , iṣẹ kékeré sì kọ ni wọn ń ṣe láti bójú tó àwọn ọmọ wọn , èyí sì ń so èso rere .  Iṣẹ ọmọ títọ jẹ iṣẹ aláyọ , iṣẹ tó ń múni lára yá gágá .  Àmọ , ó tún jẹ iṣẹ tí kò rọrùn láti ṣe , iṣẹ tó ń tánni lókun .  Báwo lo ṣe lè ṣe é láṣeyọrí ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Nínú ọwọ àwọn àpilẹkọ yìí , Jí !  sọrọ nípa ojú ìwòye ọpọ àwọn ògbógi tó jẹ lóókọlóókọ nínú ìtọjú ọmọ , nítorí pé irú àwọn ìwádìí báyìí lè wúlò gan - an fún àwọn òbí ó sì lè là wọn lóye .  Síbẹ , a gbọdọ mọ pé irú àwọn ojú ìwòye bẹẹ máa ń yí padà , àtúnṣe sì máa ń dé bá wọn bí àkókò ṣe ń lọ , láìdàbí àwọn ìlànà Bíbélì tí Jí !  ń gbé lárugẹ láìsí iyèméjì èyíkéyìí .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 20   Àwọn Ọmọ Ọwọ Tó Ń Wò Sùn - ùn  Àwọn oníṣègùn kan nílẹ Japan sọ pé ńṣe làwọn ọmọ ọwọ tí wọn kì í ké tàbí rẹrìn - ín túbọ ń pọ sí i .  Satoshi Yanagisawa , onímọ nípa ìtọjú àrùn àwọn ọmọdé , pe irú àwọn ọmọ bẹẹ ní àwọn ọmọ ọwọ tó ń wò sùn - ùn .  Kí nìdí tí àwọn ọmọ ọwọ náà fi máa ń dáwọ fífi ìmọlára wọn hàn dúró ?  Àwọn dókítà kan gbà gbọ pé ohun tó fà á ni bí àwọn òbí kì í ṣeé ní ìfararora pẹlú àwọn ọmọ wọn .  Ohun tí wọn ń pe irú ipò yìí ni sísọ ọmọ di olúńdù .  Àwọn kan sọ pé ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ìgbà tí òbí kì í bá dá sí ọmọ ọwọ tó sì ń ṣì í lóye , ni ọmọ ọwọ náà á bá kúkú dáwọ gbígbìyànjú láti máa fi ìmọlára hàn dúró .  Bí àwọn òbí kì í bá dá sí ọmọ wọn ní àkókò tó yẹ , apá kan lára ọpọlọ rẹ tó máa jẹ kó di agbatẹnirò lè má dàgbà dáadáa , gẹgẹ bí Dókítà Bruce Perry , ọgá ní ẹka ìtọjú ìṣòro ọpọlọ ní Ilé Ìwòsàn Àwọn Ọmọ Wẹwẹ ní Texas ṣe sọ .  Bó bá wá lọ jẹ pé àwọn ọmọ tí wọn kì í ṣú já rárá ni , ó lè má ṣeé ṣe fún irú àwọn ọmọ bẹẹ títí ayé láti ní ẹmí ìgbatẹnirò .  Dókítà Perry gbà gbọ pé nínú àwọn ọràn kan , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé pípa tí wọn ń pa àwọn ọmọdé tì bẹẹ níbẹrẹ ìgbésí ayé wọn ló máa ń sún wọn láti di ẹni tó ń sọ oògùn olóró tàbí ọtí líle di bárakú , tàbí kí wọn di ọdọlangba oníwà ipá .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Ìfẹ tó wà láàárín òbí àti ọmọ máa ń lágbára sí i bí wọn bá ṣe ń jùmọ sọrọ  Pípèsè Ohun Tí Àwọn Ọmọdé Nílò fún Wọn  Ó TI wá ṣe kedere báyìí pé àwọn ọmọdé nílò ọpọ àfiyèsí látọdọ àwọn òbí wọn , ṣùgbọn ọpọ lára wọn ni kì í rí àfiyèsí yìí gbà .  Ipò tí àwọn èwe òde ìwòyí bá ara wọn fi hàn pé bẹẹ gan - an lọrọ rí .  Ìwé ìròyìn The Globe and Mail ti ìlú Toronto , lórílẹ - èdè Kánádà , fa ọrọ olùṣèwádìí kan yọ , ẹni tó fi ẹdùn ọkàn rẹ hàn lórí ọràn yìí nípa sísọ pé :  Kò tíì sí ìgbà kankan rí tí àwọn èwe wa tíì jìnnà sí ìdílé wọn , tí wọn sì ṣaláìní ìrírí àti ọgbọn àgbà , bíi ti àkókò wa yìí .   Kí ló fa ìṣòro yìí ná ?  Ǹjẹ a lè sọ pé lára ohun tó fa ìṣòro ọhún , bóyá lọnà kan ṣáá , ni ìkùnà àwọn òbí láti mọ ìjẹpàtàkì fífún àwọn ọmọ ní àfiyèsí nígbà tí wọn ṣì kéré gan - an ?  Obìnrin kan tó jẹ afìṣemọrònú , tó máa ń ṣèrànwọ fún àwọn obìnrin tí kò fi bẹẹ lówó lọwọ láti bójú tó ọmọ tí wọn ṣẹṣẹ bí , sọ pé :  Ó yẹ kí gbogbo wa kọ bí a ṣe lè di òbí tó mọṣẹ rẹ níṣẹ .  Ó sì yẹ ká mọ pé a ṣì máa jèrè ọpọ àkókò tí à ń lò pẹlú àwọn ọmọ wa nísinsìnyí padà .   Àní , àwọn ọmọ ọwọ pàápàá nílò ìtọni ìgbà gbogbo .  Kì í wulẹ ṣe ìtọni tá a kàn ń pèsè lóòrèkóòrè , àmọ ó yẹ kó jẹ ohun tá à ń ṣe déédéé  bẹẹ ni o , látàárọ ṣúlẹ .  Àkókò téèyàn ń lò pẹlú àwọn ọmọ wẹwẹ láti ìgbà ọmọdé jòjòló ṣe pàtàkì kí wọn lè di ẹni tó dàgbà bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .  Ìmúrasílẹ Pọn Dandan  Àwọn òbí ní láti múra sílẹ fún ìbí ọmọ wọn kó lè ṣeé ṣe fún wọn láti gbé ẹrù iṣẹ bàǹtà - banta tó wà níwájú wọn .  Wọn lè kẹkọọ látinú ìlànà kan tí Jésù Kristi tọka sí nípa ìjẹpàtàkì wíwéwèé ṣáájú .  Ó sọ pé :  Ta ni nínú yín tí ó fẹ kọ ilé gogoro kan tí kò ní kọkọ jókòó , kí ó sì gbéṣirò lé ìnáwó náà ?   Ọmọ títọ  tí àwọn èèyàn sábà máa ń pè ní iṣẹ ológún ọdún  nira gan - an ju kíkọ ilé ìṣọ lọ .  Nípa bẹẹ , kéèyàn tó lè tọ ọmọ ní àtọyanjú , ó pọn dandan láti ní ètò nílẹ nípa àwọn ohun tó yẹ ní ṣíṣe , gẹgẹ bí kọlékọlé kan ti nílò ìwé ìtọni fún iṣẹ ṣíṣe .  Lákọọkọ , ríronú jinlẹ nípa àwọn ẹrù iṣẹ jíjẹ òbí àti mímúra sílẹ láti pèsè àwọn nǹkan tẹmí ṣe pàtàkì .  Ìwádìí kan tí wọn ṣe nípa àwọn aboyún tí iye wọn tó ẹgbàá  2,000  lórílẹ - èdè Jámánì fi hàn pé ara àwọn ọmọ tí ìyá wọn ń fojú sọnà láti ní ìdílé máa ń dá ṣáṣá , wọn kò sì ń fi bẹẹ ní ẹdùn ọkàn bíi ti àwọn ọmọ tí ìyá wọn kò nífẹẹ sí wọn .  Lọwọ kejì ẹwẹ , olùṣèwádìí kan sọ pé bí ìgbéyàwó obìnrin kan kò bá fún un láyọ , àfàìmọ ni irú obìnrin bẹẹ ò ní bí ọmọ tí yóò máa sorí kọ tàbí tí yóò máa ṣàìsàn ní ìyàtọ sí obìnrin kan tí ìgbéyàwó rẹ fi í lọkàn balẹ .  Nígbà náà , ó ṣe kedere pé ipa tó ṣe pàtàkì ni bàbá ń kó kó bàa lè ṣeé ṣe láti tọ ọmọ ní àtọyanjú .  Dókítà Thomas Verny sọ pé :  Kò sí ohun tó lè ba ọmọdé láyé jẹ tó kí bàbá kan máa lu ìyàwó rẹ aboyún tàbí kó pa á tì , níwọn bí èyí ti lè fa ẹdùn ọkàn àti àìsàn fún ọmọ náà .   Àní , àwọn èèyàn máa ń sábà sọ pé ẹbùn tó dára jù lọ tí ọmọdé kan lè rí gbà ni bàbá kan tó nífẹẹ ìyá rẹ .  Àwọn ohun kan nínú ara , èyí tó ń jẹ kéèyàn nímọlára pé ìnira tàbí másùnmáwo ti bá ara , tí wọn máa ń tú sínú ẹjẹ ìyá , tún lè nípa lórí ọlẹ .  Àmọ ṣá o , ó dà bíi pé ìwádìí ti fi hàn pé kì í ṣe àwọn ohun tó ń múni rẹwẹsì tàbí àwọn ohun tó ń fa másùnmáwo lẹẹkọọkan ló léwu fún aboyún , bí kò ṣe àníyàn tó légbá kan tàbí tí kò lọ bọrọ tí ìyá lè máa ní .  Ó jọ pé ohun tó ṣe pàtàkì jù ni èrò tí aboyún náà ní nípa ọmọ tí kò tíì bí náà .    Kí ló yẹ kó o ṣe bó o bá jẹ aboyún tí ọkọ rẹ ò sì ṣètìlẹyìn fún ọ , tàbí bí ìwọ fúnra rẹ ò bá fẹ di ìyá ọmọ ?  Kì í ṣe ohun tí etí ò gbọ rí pé àwọn ipò nǹkan lè mú kí obìnrin kan máa sorí kọ nítorí oyún tó ní .  Síbẹ , máa rántí nígbà gbogbo pé kì í ṣe ọmọ rẹ ló lẹbi .  Nígbà náà , báwo lo ṣe lè fi ara rẹ lọkàn balẹ lójú ipò tí kò bára dé yìí ?  Ìtọni ọlọgbọn tó wà nínú Bíbélì , Ọrọ Ọlọrun , ti ran ọpọlọpọ èèyàn lọwọ .  Ó sọ pé :  Nínú ohun gbogbo nípasẹ àdúrà àti ìrawọ ẹbẹ pa pọ pẹlú ìdúpẹ kí ẹ máa sọ àwọn ohun tí ẹ ń tọrọ di mímọ fún Ọlọrun ; àlàáfíà Ọlọrun tí ó ta gbogbo ìrònú yọ yóò sì máa ṣọ ọkàn - àyà yín àti agbára èrò orí yín nípasẹ Kristi Jésù .   Yóò yà ọ lẹnu láti rí i bí fífi ọrọ yìí sílò ṣe lè ràn ọ lọwọ láti tẹ lé ìmọràn yìí :  Ẹ má ṣe máa ṣàníyàn nípa ohunkóhun .   Wàá rí ìtìlẹyìn àti àbójútó Ẹlẹdàá , ẹni tó lè bójú tó ọ .  1 Pétérù 5 : 7 .  Kì Í Ṣe Ohun Tuntun  Ní àwọn ọsẹ díẹ lẹyìn tí àwọn ìyá kan tó ṣẹṣẹ bẹrẹ ọmọ bíbí bá bímọ , wọn máa ń ní ìbànújẹ àti àárẹ ara tó ṣòroó ṣàlàyé .  Àní , àwọn obìnrin tí wọn nífẹẹ sí dídi ìyá ọmọ pàápàá lè máa sorí kọ .  Irú àwọn ìyípadà nínú ìṣesí bẹẹ kì í ṣe ohun àjèjì .  Ìdí ni pé lẹyìn tí àwọn obìnrin bá bímọ , àwọn ohun kan nínú ara tó ń nípa lórí ìmọlára ẹni , èyí tí ara ń mú jáde , lè pọ sí i tàbí kó dín kù .  Bákan náà , ọpọ àwọn ìyá tó ṣẹṣẹ bímọ ni àwọn ojúṣe abiyamọ máa ń tojú sú pátápátá , irú bíi fífún ọmọ lóúnjẹ , pípààrọ ìtẹdìí ọmọ àti bíbójútó ọmọ ìkókó náà , ẹni tó jẹ pé tiẹ ṣáà ni pé kó ti rí ohun tó bá ń fẹ gbà .  Ìyá ọmọ kan sọ pé ńṣe ló dà bíi pé ọmọ òun ń sunkún láti wulẹ dá òun lóró .  Abájọ nígbà náà tí ògbógi kan tó mọ nípa ọmọ títọ nílẹ Japan fi sọ pé :  Kò sẹni tó bọ lọwọ másùnmáwo tó ń bá ọmọ títọ rìn .   Gẹgẹ bí ohun tí ògbógi yìí sọ ,  ohun tó ṣe pàtàkì ni pé kí ìyá kan má ṣe ya ara rẹ sọtọ .   Kódà bí ìyá kan bá ń sorí kọ nígbà míì , ó lè dáàbò bo ọmọ rẹ kí ìṣesí rẹ tó ń yí padà má bàa ṣàkóbá fún ọmọ náà .  Ìwé ìròyìn Time sọ pé :  Àwọn ìyá tó máa ń sorí kọ , àmọ tí wọn gbìyànjú láti borí ìrẹwẹsì ọkàn wọn , tí wọn ń bójú tó àwọn ọmọ wọn bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ , tí wọn sì ń bá wọn ṣeré dáadáa , máa ń ní àwọn ọmọ tó jẹ ọlọyàyà , tí ara wọn yọ mọni .    Bí Bàbá Ṣe Lè Ṣèrànwọ  Bàbá ọmọ ọwọ náà lẹni tó yẹ kó ṣe ìrànlọwọ àti ìtìlẹyìn tó pọn dandan .  Nígbà tí ọmọ ọwọ náà bá ń ké láàárín òru , lọpọ ìgbà bàbá náà lè máa bójú tó ọmọ náà kí ìyàwó rẹ lè rí oorun sùn .  Bíbélì sọ pé :  Àwọn ọkọ gbọdọ máa fi ìgbatẹnirò bá àwọn aya wọn lò nínú ìgbésí ayé àwọn méjèèjì .   1 Pétérù 3 : 7 , The Jerusalem Bible .  Jésù Kristi fi àpẹẹrẹ pípé lélẹ fún àwọn ọkọ láti tẹ lé .  Àní , ó tún fi ẹmí rẹ lélẹ nítorí àwọn ọmọ ẹyìn rẹ .  Nípa bẹẹ , aláfarawé Kristi làwọn ọkọ tó bá múra tán láti fi àwọn ohun kan du ara wọn kí wọn lè ṣèrànwọ nínú iṣẹ ọmọ títọ .  Ká sòótọ , iṣẹ ẹni méjì ni iṣẹ ọmọ títọ jẹ .  Iṣẹ tó gba ìfọwọsowọpọ , tí àwọn òbí méjèèjì gbọdọ kópa nínú rẹ .  Ọmọ Títọ Kì Í Ṣe Iṣẹ Ẹnì Kan  Yoichiro , bàbá ọmọbìnrin ọlọdún méjì kan , sọ pé :  Ńṣe lèmi àti ìyàwó mi jọ jíròrò ní kíkún nípa bá a ṣe máa tọ ọmọbìnrin wa .  Nígbàkigbà tí ìṣòro kan bá yọjú , a máa ń jíròrò bí a ṣe máa yanjú rẹ .   Yoichiro mọ pé aya òun ní láti máa sinmi dáadáa , nípa bẹẹ ó máa ń mú ọmọ rẹ dání pẹlú rẹ nígbà tó bá fẹ lọ sí ibì kan tí kò jìn .  Láyé ọjọun , nígbà tí àwọn ìdílé sábà máa ń tóbi tí wọn sì máa ń wà pa pọ , àwọn ọmọ tó ti dàgbà àtàwọn mọlẹbí máa ń ṣèrànwọ fún àwọn òbí nínú iṣẹ ọmọ títọ .  Nípa báyìí , kì í ṣe ohun ìyàlẹnu pé òṣìṣẹ kan ní Ibùdó Tó Ń Ṣèrànwọ Nípa Ọmọ Títọ ní ìlú Kawasaki , lórílẹ - èdè Japan , sọ pé :  Lọpọ ìgbà , ara yóò tu àwọn ìyá bí wọn bá fi ọràn náà lọ àwọn ẹlòmíràn .  Ìtìlẹyìn díẹ tí ọpọ àwọn ìyá rí gbà ti mú kó ṣeé ṣe fún wọn láti kojú àwọn ìṣòro tí wọn ní .   Ìwé ìròyìn Parents sọ pé àwọn òbí  nílò àwọn èèyàn kan tó máa jẹ igi - lẹyìn - ọgbà fún wọn , tí wọn lè máa sọ ẹdùn ọkàn wọn fún .   Níbo ni wọn ti lè rí irú àwọn adúrótini - lọjọ - ìṣòro bẹẹ ?  Bí àwọn ìyá àtàwọn bàbá ìkókó bá múra tán láti gbàmọràn , tí wọn sì ń tẹtí sí àwọn òbí wọn tàbí àwọn àna wọn , wọn á jàǹfààní lọpọlọpọ .  Síbẹ , ó yẹ kí àwọn òbí àgbà mọ pé àwọn tọkọtaya tó ṣẹṣẹ bímọ náà lẹtọọ láti ṣèpinnu tó bá wù wọn .    Ìrànwọ mìíràn tí àwọn òbí tó ń tọmọ lè gbára lé ni àwọn tí wọn jọ ń ṣe ẹsìn kan náà .  Nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , o lè rí àwọn èèyàn tí wọn ti ní ìrírí nípa ọmọ títọ fún ọpọ ọdún , tí wọn sì múra tán láti fetí sí àwọn ẹdùn ọkàn rẹ .  Wọn lè fún ọ ní àwọn ìdámọràn tó máa wúlò fún ọ .  Lọpọ ìgbà , o lè béèrè fún ìrànwọ  àwọn àgbàlagbà obìnrin   gẹgẹ bí Bíbélì ti pe àwọn tó ní ọpọ ìrírí nínú fífi àwọn ìlànà Bíbélì sílò  tí wọn ti múra tán láti ṣèrànwọ fún àwọn obìnrin tí kò tíì dàgbà púpọ .  Títù 2 : 3 - 5 .  Láìsí àní - àní , àwọn òbí ní láti mọ èyí tí wọn á mú nínú gbogbo ìmọràn tí wọn bá ń fún wọn .  Yoichiro sọ pé :  Ká tó ṣẹjú pẹ , gbogbo èèyàn ti di ògbógi nínú ọràn ọmọ títọ .   Ìyàwó rẹ , Takako , sọ pé :  Àwọn ìdámọràn tí àwọn ẹlòmíràn fún mi kọkọ dà mí lọkàn rú , nítorí pé mò ń wò ó pé wọn ń ṣe lámèyítọ pé mi ò ní ìrírí nípa ọmọ títọ .   Síbẹ , nípa kíkẹkọọ lọdọ àwọn ẹlòmíràn , ọpọ àwọn ọkọ àti aya ti rí ìrànwọ nípa bí wọn ṣe lè ní èrò tó tọ nípa pípèsè ohun tí àwọn ọmọ wọn nílò .  Ìrànlọwọ Tó Ṣeé Gbára Lé Jù Lọ  Kódà bó bá dà bíi pé kò sí ẹnì kankan nítòsí tó lè ràn ọ lọwọ , orísun ìtìlẹyìn kan tó ṣeé gbára lé wà .  Òun ni Jèhófà Ọlọrun , ẹni tó dá wa , ẹni tí ojú rẹ lè rí  àní ọlẹ  àwọn táà ń bí lórí ilẹ ayé .  Nígbà kan , Jèhófà sọ ọrọ tó tẹ lé e yìí fún àwọn èèyàn rẹ ayé ọjọun , gẹgẹ bó ṣe wà nínú Ọrọ rẹ , Bíbélì , ó ní :  Aya ha lè gbàgbé ọmọ ẹnu ọmú rẹ tí kì yóò fi ṣe ojú àánú sí ọmọ ikùn rẹ ?  Àní àwọn obìnrin wọnyí lè gbàgbé , síbẹ , èmi kì yóò gbàgbé .   Aísáyà 49 : 15 ; Sáàmù 27 : 10 .  Rárá o , Jèhófà kò gbàgbé àwọn òbí .  Nínú Bíbélì , ó ti pèsè àwọn ìtọsọnà tó dára gan - an fún wọn nípa ọmọ títọ .  Bí àpẹẹrẹ , ní nǹkan bí ẹgbẹrún mẹta ààbọ  3,500  ọdún sẹyìn , Mósè , wòlíì Ọlọrun , kọwé pé :  Kí  o  fi gbogbo ọkàn - àyà rẹ àti gbogbo ọkàn rẹ àti gbogbo okunra rẹ nífẹẹ Jèhófà Ọlọrun rẹ .   Mósè tún sọ lẹyìn náà pé :  Kí ọrọ wọnyí  títí kan ọrọ ìyànjú náà láti nífẹẹ Jèhófà àti láti sìn ín  tí mo ń pa láṣẹ fún ọ lónìí sì wà ní ọkàn - àyà rẹ ; kí ìwọ sì fi ìtẹnumọ gbìn wọn sínú ọmọ rẹ , kí o sì máa sọrọ nípa wọn nígbà tí o bá jókòó nínú ilé rẹ àti nígbà tí o bá ń rìn ní ojú ọnà àti nígbà tí o bá dùbúlẹ àti nígbà tí o bá dìde .   Diutarónómì 6 : 5 - 7 .  Kí lo rò pé ó jẹ kókó pàtàkì tó wà nínú ìtọni yìí látinú Ọrọ Ọlọrun ?  Kì í ṣe ohun mìíràn yàtọ sí pé kí kíkọ ọmọ rẹ jẹ ohun tí wàá máa ṣe déédéé láìdáwọdúró , lójoojúmọ , àbí ?  Ká sòótọ , wíwulẹ ṣètò àwọn àkókò pàtàkì kan lóòrèkóòrè láti wà pẹlú àwọn ọmọ kò tó .  Níwọn bó ti jẹ pé ńṣe làwọn àkókò pàtàkì tó dára fún ìjùmọsọrọ sábà máa ń ṣàdédé wá , ó yẹ kó o ṣètò ara rẹ láti máa wà lárọọwọtó àwọn ọmọ rẹ ní gbogbo ìgbà .  Èyí yóò jẹ kó ṣeé ṣe fún ọ láti pa àṣẹ Bíbélì náà mọ , èyí tó sọ pé :  Tọ ọmọdékùnrin ní ìbámu pẹlú ọnà tí yóò tọ .   Òwe 22 : 6 .  Fífún àwọn ọmọ ní ìdálẹkọọ yíyẹ tún béèrè pé ká máa kàwé sókè ketekete fún wọn .  Bíbélì sọ fún wa pé Tímótì , ọmọ ẹyìn kan ní ọrúndún kìíní ,  ti mọ ìwé mímọ láti ìgbà ọmọdé jòjòló .   Nítorí náà , ó hàn gbangba pé ìyá rẹ , Yùníìsì , àti Lọìsì ìyá rẹ àgbà , máa ń kàwé sókè ketekete fún un .  Ó dára láti bẹrẹ sí ṣe èyí ní gbàrà tó o bá ti bẹrẹ sí bá ọmọ ọwọ rẹ sọrọ .  Àmọ , irú ìwé wo lo lè kà , ọnà wo ló sì dára jù lọ tó o lè gbà kọ àwọn ọmọ ọwọ ?  Jẹ kí ọmọ rẹ máa gbọ bó o ṣe ń ka Bíbélì .  Ó ṣe kedere pé ohun tí wọn kà sí Tímótì létí nìyẹn .  Àwọn ìwé tún wà tí àwọn ọmọdé lè máa wo àwọn àwòrán mèremère inú wọn láti fi mọ Bíbélì .  Ìwọnyí ń ran ọmọdé kan lọwọ láti lè fọkàn yàwòrán ohun náà gan - an tí Bíbélì ń fi kọni .  Bí àpẹẹrẹ , o lè lo Iwe Itan Bibeli Mi àti ìwé Ọkunrin Titobilọla Julọ Ti O Tii Gbé Ayé Rí .  Nípa lílo irú àwọn ìwé bẹẹ , ó ti ṣeé ṣe láti gbin àwọn ẹkọ Bíbélì sínú èrò àti ọkàn àwọn ògo wẹẹrẹ .  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ ,  àwọn ọmọ jẹ ogún láti ọdọ Jèhófà ; èso ikùn jẹ èrè .   Ẹlẹdàá rẹ ti fi  ogún  kan sí àbójútó rẹ , ìyẹn ni ọmọ tuntun jòjòló kan , tó lè fúnni láyọ .  Láìsí àní - àní , ọmọ títọ , ní pàtàkì títọmọ láti di olùjọsìn Ẹlẹdàá , jẹ iṣẹ kan tí ń mérè wá !   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Kì í ṣe àwọn ohun tó wà nínú ara , tó ń jẹ kéèyàn nímọlára pé másùnmáwo ti bá ara nìkan ló lè ṣàkóbá bíburú jáì fún ọlẹ , àmọ àwọn nǹkan bíi tábà , ọtí líle àti oògùn olóró náà lè ṣe bẹẹ .  Ó dára kí àwọn ìyá tó jẹ aboyún yẹra fún lílo ohunkóhun tó bá léwu .  Láfikún sí i , ó ṣe pàtàkì kí wọn lọ ṣàyẹwò lọdọ dókítà nípa àbájáde tí àwọn oògùn tí wọn ń lò lè ní lórí ọlẹ .  Bí ìyá kan bá ní ìbànújẹ àti àìnírètí tó lékenkà , tó tún jẹ pé lọwọ kan náà , kò nífẹẹ sí ọmọ rẹ àti gbogbo ohun mìíràn tó ń lọ láyìíká rẹ , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ìṣòro tó ní ni àárẹ ọkàn tó ń wáyé lẹyìn ìbímọ .  Bọràn bá rí bẹẹ , ó yẹ kó lọ ṣe àyẹwò lọdọ olùtọjú aboyún tó ń tọjú rẹ .  Jọwọ wo Jí ! , July 22 , 2002 , ojú ìwé 19 sí 23  Gẹẹsì  àti Jí ! , June 8 , 2003 , ojú ìwé 21 sí 23  Gẹẹsì  .  Jọwọ wo àpilẹkọ náà  Ayọ Àti Ìpèníjà Tó Wà Nínú Jíjẹ  Òbí Àgbà ,  nínú ìtẹjáde Jí ! ti April 8 , 1999 .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22   Èrò tí aboyún ní nípa ọmọ tí kò tíì bí ṣe pàtàkì   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 23   Bó tilẹ jẹ pé ìṣesí ìyá kan lè máa yí padà lẹyìn tó bá bímọ , ọpọ nǹkan ló wà tó lè ṣe láti mú kí ọmọ rẹ mọ pé ó nífẹẹ òun , ìfọkànbalẹ sì wà fún òun   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Ẹrù iṣẹ àwọn bàbá ni láti kópa nínú títọmọ   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 24   Ìgbà ọmọdé jòjòló ló yẹ kí kíkàwé sí ọmọ létí ti bẹrẹ  Ewé àti Egbò Ṣé O Lè Lò Ó fún Ìwòsàn ?  LÁTI ìgbà ìwáṣẹ làwọn èèyàn ti ń lo ewé àti egbò láti fi wo àìsàn .  Nínú ìwé kan nípa ìṣègùn tó ń jẹ Ebers Papyrus , èyí tí wọn ṣe nílẹ Íjíbítì ní nǹkan bí ọrúndún kẹrìndínlógún ṣáájú Sànmánì Tiwa , wọn ṣe àkọsílẹ ọpọ egbòogi tó wà fún ìtọjú onírúurú àmódi .  Àmọ o , lọpọ ìgbà , ẹnu ni wọn fi máa ń ṣàlàyé ìlò egbòogi láti ìran kan dé òmíràn .  Ní apá ìhà Ìwọ Oòrùn ayé , ó dà bíi pé ohun tó jẹ kí ìtọjú nípasẹ egbòogi gbajúmọ ni ìwé De Materia Medica , èyí tí Dioscorides oníṣègùn ará Gíríìkì kan ní ọrúndún kìíní kọ .  Ìwé yìí ló wá di olórí ìwé ìṣègùn ní gbogbo ẹgbẹjọ  1,600  ọdún tó tẹ lé e .  Ní apá ibi púpọ lágbàáyé , ọpọ èèyàn ṣì ń lo oògùn ìbílẹ .  Nílẹ Jámánì , àwọn ètò tí ìjọba dá sílẹ nítorí ọràn ìlera pàápàá lè fowó ṣètìlẹyìn fún àwọn oògùn tí wọn fi ewé àti egbò ṣe .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn kan máa ń sọ pé àwọn egbòogi tí àwọn baba ńlá wa ti ń lò látayébáyé dára ju àwọn oògùn ìgbàlódé lọ , síbẹ àwọn náà ṣì léwu .  Èyí ló gbé àwọn ìbéèrè tó tẹ lé e yìí dìde : Àwọn nǹkan wo ló yẹ kéèyàn ṣọra fún , àwọn ìdámọràn wo ló sì yẹ kéèyàn gbé yẹ wò nípa lílo ewé àti egbò fún ìwòsàn ?  Àti pé , ǹjẹ ipò èyíkéyìí wà tó jẹ pé irú ìtọjú kan lè dára ju òmíràn lọ ?    Ìwúlò Egbòogi  Àwọn olùṣèwádìí ti sọ pé egbòogi ní ọpọ èròjà nínú tó ṣeé fi wo àìsàn .  Wọn ní àwọn egbòogi kan lè ṣèrànwọ láti gbógun ti àwọn kòkòrò tó ń fi àrùn ṣeni .  Wọn ní àwọn mìíràn lè jẹ kí oúnjẹ dà nínú dáadáa , kí ara tuni pẹsẹ , kí inú tó kún rọlẹ tàbí kí àwọn ohun kan nínú ara máa ṣiṣẹ dáadáa .  Egbòogi lè ṣiṣẹ gẹgẹ bí oúnjẹ , ó sì tún lè ṣiṣẹ gẹgẹ bí oògùn .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn irúgbìn kan tó ń jẹ kéèyàn tọ dáadáa , irú bíi parsley tó ń móúnjẹ ta sánsán , tún ní ọpọ èròjà potassium tó dára fún ìlera nínú .  Èròjà potassium tó wà nínú àwọn irúgbìn wọnyí ló máa ń rọpò èyí tó bá kúrò nínú ara nígbà téèyàn bá tọ .  Lọnà kan náà , irúgbìn valerian , tí wọn ti máa ń lò látọjọ pípẹ gẹgẹ bí oògùn amárarọni , ní ọpọ èròjà calcium nínú .  Èròjà calcium tó wà nínú egbòogi yìí lè jẹ kí iṣẹ irúgbìn náà láti mú kí àwọn iṣan ara dẹ gbéṣẹ sí i .  Bí A Ṣe Lè Lo Egbòogi  Oríṣiríṣi ọnà la lè gbà lo ewé àti egbò , irú bíi mímu ún gẹgẹ bíi tíì , sísè é ní àgbo , rírẹ ẹ sí ọtí àti gígún un , ká sì máa fi wọ ibi tó ń dunni .  Téèyàn bá fẹ mu tíì eléwé , á da omi gbígbóná lé e lórí .  Àmọ , àwọn kan tí wọn mọ nípa ọràn ìlera ti kìlọ pé kò yẹ ká máa se ewé tíì .  Ní ti àgbo , a máa ń se àwọn nǹkan bí ìtàkùn àti èèpo igi nínú omi kí àwọn èròjà inú rẹ tó ṣeé fi wo àìsàn lè jáde .  Àwọn àgbo ọlọtí ńkọ ?  Ìwé kan sọ pé àwọn wọnyí  jẹ egbòogi tí a ti rẹ sínú ọtí ògógóró tàbí irú ọtí mìíràn .   Àwọn oògùn ìwọra tí a ti gún náà tún wà níbẹ , èyí tí a lè ṣe ní onírúurú ọnà .  Lọpọ ìgbà , ńṣe la máa ń fi wọ apá ibi tó ń dunni lára .  Láìdàbí ọpọ èròjà fítámì tàbí àwọn oògùn mìíràn , ọpọ jù lọ egbòogi làwọn èèyàn kà sí oúnjẹ , wọn sì máa ń jẹ wọn bẹẹ .  Wọn tún lè lọ wọn di ìyẹfun , kí wọn wá ṣe wọn bíi káńsùlù , èyí tó máa jẹ kó rọrùn láti lò kó má sì korò lẹnu .  Bó o bá pinnu láti lo ewé àti egbò fún ìwòsàn , ó bọgbọn mu láti gbàmọràn lọdọ àwọn tó mọ nípa rẹ .  Látọjọ pípẹ ni wọn ti máa ń lo egbòogi fún àwọn ohun bí otútù , àìdà oúnjẹ , kí inú kún , àìróorunsùn , àti kí èébì máa gbéni .  Àmọ ṣá o , wọn tún máa ń lo egbòogi fún àwọn àìsàn tó le gan - an  kì í ṣe fún ìtọjú nìkan àmọ fún dídènà àìsàn pẹlú .  Bí àpẹẹrẹ , ní orílẹ - èdè Jámánì àti Austria , saw palmetto ni egbòogi tí wọn kọkọ máa ń lò láti fi tọjú àìsàn tó máa ń mú kí ẹyà ara kan tó wà níbi àpòòtọ wúlé .  Láwọn orílẹ - èdè kan , àìsàn yìí máa ń ṣe nǹkan bí ìpín àádọta sí ìpín ọgọta nínú ọgọrùn - ún àwọn ọkùnrin tó ń gbébẹ .  Àmọ , ó ṣe pàtàkì pé kí oníṣègùn kan ṣàyẹwò ohun tó fa ìwúlé náà láti rí i dájú pé àìsàn yìí kì í ṣe èyí tó máa gba ìtọjú tó lágbára gan - an , irú bí àrùn jẹjẹrẹ .  Àwọn Ohun Kan Tó Yẹ Láti Ṣọra Fún  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ èèyàn lè máa sọ pé egbòogi kan dára gan - an , èèyàn ṣì ní láti ṣọra .  Má ṣe fojú kéré ọràn lílo egbòogi kìkì nítorí pé wọn sọ pé oògùn kan jẹ  àdánidá .   Ìwé gbédègbẹyọ kan lórí ìlò egbòogi sọ pé :  Ohun kan tó kù - díẹ - káàtó nínú ọràn egbòogi ni pé àwọn kan wà tí wọn léwu gidigidi .   Ó ṣeni láàánú pé  àwọn èèyàn kan kì í ṣàgbéyẹwò ohun tó lè jẹ àbájáde lílo egbòogi , yálà ó léwu tàbí kò léwu .   Àwọn èròjà pàtàkì tó wà nínú egbòogi lè mú kí ìlùkìkì ọkàn rẹ , ìwọn ìfúnpá rẹ àti ìwọn èròjà gúlúkóòsì inú ẹjẹ rẹ lọ sókè tàbí kó wálẹ .  Látàrí èyí , àwọn tó ní àìsàn ọkàn , àìsàn ẹjẹ ríru tàbí àwọn àìsàn tó ń nípa lórí ìwọn ṣúgà inú ẹjẹ , irú bí àtọgbẹ , ní láti ṣọra gidigidi .  Àmọ ṣá o , lọpọ ìgbà , àwọn ìṣòro tó máa ń jẹ yọ látinú lílo egbòogi kì í ju àwọn tó jẹ mọ èèwọ ara lọ .  Lára ìwọnyí ni ẹfọrí , òòyì , kí èébì máa gbéni tàbí kí àwọn nǹkan sú síni lára .  Bákan náà , wọn sọ pé téèyàn bá lo egbòogi , àwọn àìlera tó fara jọ otútù tàbí àwọn mìíràn lè máa ṣeni , èyí táá mú kó dá bíi pé àìsàn náà burú sí i .  Ó lè dà bíi pé ipò ẹni tó ń lo egbòogi náà ń burú sí i ṣáájú kó tó wá sàn .  Ohun tí ọpọ èèyàn gbà pé ó ń fa èyí ni àwọn èròjà onímájèlé tó ń kúrò nínú ara nígbà téèyàn bá ṣẹṣẹ bẹrẹ sí lo egbòogi .  Bí àwọn èèyàn ṣe ń kú látìgbàdégbà nítorí lílo egbòogi fi hàn pé ó yẹ kéèyàn ṣọra , kéèyàn sì gba ìtọsọnà tó mọgbọn dání .  Bí àpẹẹrẹ , irúgbìn ephedra , tí àwọn èèyàn sábà máa ń lò láti dín sísanra kù , tún lè mú kí ìwọn ìfúnpá ẹni lọ sókè .  Ó lé ní ọgọrùn - ún èèyàn tó kú ní orílẹ - èdè Amẹríkà tó jẹ pé àwọn egbòogi tí wọn mú jáde látinú irúgbìn ephedra ló fa ikú wọn , bó tilẹ jẹ pé onímọ nípa àrùn inú ara kan láti San Francisco tó ń jẹ Steven Karch sọ pé :  Àwọn ìṣẹlẹ kan tí mo mọ tó jẹ pé àwọn èèyàn  tó lo egbòogi tí wọn fi ephedra ṣe  kú , wáyé nítorí pé wọn ní àrùn inú òpójẹ tó le gan - an tàbí wọn lo àpọjù oògùn .   Ọmọwé Logan Chamberlain , òǹkọwé ìwé kan lórí egbòogi , sọ pé :  Ó fẹrẹẹ jẹ pé gbogbo ìròyìn àwọn ọdún ẹnu àìpẹ yìí nípa àbájáde búburú tó wà nínú lílo egbòogi ló ń wáyé nítorí pé àwọn èèyàn kì í tẹ lé ìtọni . . . .  Ìwọn tí wọn máa ń sọ pé kéèyàn lò lára àwọn egbòogi tó ṣeé gbára lé kò léwu , kódà ó máa ń gbéṣẹ gan - an pàápàá .  Má ṣe ronú pé o lè fojú kéré ìtọni tí wọn fún ọ kó o wá lọ lo àpọjù oògùn , àyàfi bó o bá ti gba ìmọràn látọdọ oníṣègùn ìbílẹ kan tó jẹ akọṣẹmọṣẹ .   Oníṣègùn ìbílẹ kan tó ń jẹ Linda Page ṣèkìlọ pé :  Kódà fún àìsàn tó le gan - an pàápàá , ìwọnba oògùn ló yẹ kéèyàn lò , kì í ṣe kéèyàn máa rọ oògùn mì ṣáá .  Ìlera rẹ á túbọ jí pépé sí i bó o bá fún ara rẹ ní àkókò láti kọfẹ padà , tó o sì ń fẹsọ ṣe é .  Ó máa ń gba àkókò kí ara tó bọ sípò .   Ìwé kan tó dá lórí fífi ewé àti egbò ṣèwòsàn ṣàlàyé pé àwọn egbòogi kan wà tó jẹ pé béèyàn bá lò wọn ju bó ṣe yẹ lọ , wọn ò lè pani lára .  Bí àpẹẹrẹ , bíbì léèyàn á kàn bì béèyàn bá lo egbòogi kan tí wọn ń lò gẹgẹ bí oògùn amáratuni lálòjù .  Àmọ ṣá o , èyí ò ní ká máa lo egbòogi bá a ṣe fẹ , níwọn bó ti jẹ pé kì í ṣe gbogbo egbòogi ló rí bẹẹ .  Síbẹsíbẹ , ọpọ èèyàn gbà pé kí egbòogi kan tó lè ṣiṣẹ , a gbọdọ lo èyí tó pọ tó , ká sì lò ó bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ .  Nígbà míì , ọnà kan ṣoṣo téèyàn lè gbà ṣe bẹẹ ni pé kéèyàn lo ògidì rẹ .  Bọràn ṣe rí nìyí pẹlú egbòogi ginkgo biloba , tí wọn ti ń lò látọjọ pípẹ fún mímú kí agbára ìrántí ẹni jí pépé kí ẹjẹ sì máa ṣàn dáadáa nínú ara , níwọn bó ti jẹ pé ọpọlọpọ ewé lèèyàn á nílò kó tó lè rí ìwọnba tó máa ṣiṣẹ lẹẹkan .  Lílo Oògùn Ìbílẹ Pọ Mọ Oògùn Òyìnbó Léwu  Onírúurú ọnà ni egbòogi lè gbà nípa lórí oògùn òyìnbó .  Bí àpẹẹrẹ , egbòogi lè mú kí iṣẹ tí oògùn òyìnbó kan máa ṣe pọ sí i tàbí kó dín bó ṣe gbéṣẹ sí kù , kó jẹ kí iṣẹ rẹ tètè kúrò lára , tàbí kó mú kí àwọn ewu tó ṣeé ṣe kó jẹ yọ nínú oògùn náà pọ sí i .  Irúgbìn kan tó ń jẹ St .  Johns wort , tí àwọn oníṣègùn sábà máa ń júwe nílẹ Jámánì fún àárẹ ọkàn tí kò fi bẹẹ le , kì í jẹ kí ọpọ oògùn òyìnbó ṣiṣẹ pẹ lára , nípa bẹẹ kò ní jẹ kí wọn ṣiṣẹ bó ṣe yẹ .  Nítorí náà , bó o bá ń lo oògùn òyìnbó kan , títí kan àwọn oògùn ìfètò - sọmọ - bíbí , sọ fún dókítà rẹ ṣáájú kó o tó máa lo egbòogi .  Ìwé kan tó ṣàlàyé lórí agbára ìwòsàn tí egbòogi ní sọ pé :  Ọtí líle , igbó , kokéènì , àtàwọn oògùn mìíràn tó ń nípa lórí ìmọlára ẹni , títí kan tábà , lè gbẹmí ẹni béèyàn bá pò wọn mọ àwọn egbòogi kan . . . .  Ohun tó bọgbọn mu ni pé kó o yẹra fún  irú àwọn ohun líle bẹẹ  , pàápàá nígbà tó o bá ń ṣàìsàn .   Bákan náà , ó yẹ kí àwọn aláboyún àtàwọn ìyá tó ń tọmọ lọwọ ronú jinlẹ lórí ìmọràn yìí .  Ká sòótọ , bó bá dọràn lílo tábà àtàwọn oògùn líle mìíràn , ohun tó ń dáàbò bo àwọn Kristẹni ni pípa àṣẹ Bíbélì mọ , ìyẹn èyí tó sọ pé kí a  wẹ ara wa mọ kúrò nínú gbogbo ẹgbin ti ẹran ara àti ti ẹmí .   2 Kọríńtì 7 : 1 .  Nígbà tí ìwé kan ń sọrọ lórí lílo egbòogi , ó kìlọ pé :  Bó o bá lóyún lẹnu ìgbà tó ò ń lo egbòogi kan , sọ fún oníṣègùn rẹ , kó o sì dá lílò ó dúró títí dìgbà tí wàá fi bá a sọrọ nípa rẹ .  Gbìyànjú láti rántí bí èyí tó o ti lò ṣe pọ tó àti bí àkókò tó o ti ń lò ó ṣe gùn tó .   Ìwé gbédègbẹyọ kan lórí egbòogi sọ pé :  Ọpọ ewu ló wà nínú lílo oògùn tí oníṣègùn kò júwe fúnni , irú bí egbòogi .   Nínú àpótí tó wà nínú àpilẹkọ yìí ,  Àwọn Ewu Tó Wà Nínú Lílo Oògùn Tí Oníṣègùn Kò Júwe Fúnni ,  o lè kà nípa àwọn ewu tó ṣeé ṣe kó jẹ yọ nínú lílo egbòogi .  Bíi ti gbogbo àwọn oògùn mìíràn tó wà fún ìlera ẹdá , a gbọdọ ronú dáadáa nípa ìlò ewé àti egbò , ká ní ìmọ kíkúnrẹrẹ nípa rẹ , àti pé , láìṣẹṣẹ máa sọ ọ , ká wà ní ìwọntúnwọnsì  ká sì máa rántí pé kò sí ìwòsàn fún àwọn àìsàn kan nísinsìnyí .  Àwọn Kristẹni tòótọ ń wọnà fún àkókò náà nígbà tí ohun náà gan - an tó ń fa àìsàn àti ikú , ìyẹn ni àìpé tá a ti jogún látọdọ àwọn òbí wa àkọkọ , yóò kásẹ nílẹ pátápátá lábẹ ìṣàkóso rere ti Ìjọba Ọlọrun .  Róòmù 5 : 12 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Jí !  kì í ṣe ìwé ìṣègùn , nípa bẹẹ kò sọ pé irú ìtọjú tàbí irú àwọn oúnjẹ kan pàtó , ì báà jẹ oògùn ìbílẹ tàbí irú mìíràn , ló dára fún wíwo àìsàn .  Ìlàlóye gbogbo gbòò ni ìsọfúnni tó wà nínú àpilẹkọ yìí wà fún o .  Àwọn òǹkàwé ni kó pinnu ohun tí wọn bá fẹ nípa ọràn ìlera àti ìtọjú fúnra wọn .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 28   Àwọn Ewu Tó Wà Nínú Lílo Oògùn Tí Oníṣègùn Kò Júwe Fúnni  Àwọn ohun tó wà nísàlẹ wọnyí ni ewu tó wà nínú lílo egbòogi láìkọkọ ṣèwádìí lọwọ oníṣègùn tó jẹ akọṣẹmọṣẹ .  O lè má mọ ohun náà gan - an tó ń yọ ọ lẹnu .  Egbòogi tóò ń lò fúnra rẹ lè máà gbéṣẹ fún àìlera rẹ , kódà bó o bá tiẹ mọ àìsàn tó ń ṣe ọ pàápàá .  Lílò tóò ń lo egbòogi fúnra rẹ lè máà jẹ kí ìtọjú tó pọn dandan tó sì bójú mu , tó máa lé àìsàn náà dà nù , tètè ṣiṣẹ .  Egbòogi tóò ń lò fúnra rẹ lè máà jẹ kí èyí tí dókítà júwe fún ọ ṣiṣẹ dáadáa    bí àpẹẹrẹ , oògùn tóò ń lò nítorí àwọn èèwọ ara kan tàbí oògùn ẹjẹ ríru .  Egbòogi tóò ń lò fúnra rẹ lè wo àwọn àìlera pẹẹpẹẹpẹ kan , àmọ ó tún lè mú kí àìsàn mìíràn burú sí i , irú bí ẹjẹ ríru .   Credit Line   Ibi tí a ti mú ìsọfúnni yìí : Ìwé gbédègbẹyọ Rodales Illustrated Encyclopedia of Herbs  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Di Sọrọsọrọ Tó Dáńgájíá ?   Mò ń rò ó pé àwọn èèyàn ń rí gbogbo àṣìṣe tí mò ń ṣe àti bí ojora ṣe ń mú mi .  Mi ò lè pọkàn pọ sórí ọrọ tí mò ń sọ mọ .  Mò ń ronú pé ńṣe ni wọn ń fi mí ṣe yẹyẹ .   Sandy .    ÀWỌN èèyàn kún gbọngàn ilé ẹkọ fọfọ .  O gbọ tí wọn pe orúkọ rẹ lórí ẹrọ gbohùngbohùn , lójú ẹsẹ sì ni gbogbo wọn ti dojú bò ọ .  Ńṣe ni ẹsẹ bàtà bíi mélòó kan tó o máa gbé kó o tó dé orí tábìlì ìbánisọrọ dà bí ìrìn kìlómítà kan .  Àtẹlẹwọ rẹ bẹrẹ sí ṣẹ òógùn , ẹsẹ rẹ ò ranlẹ dáadáa mọ , ẹnu rẹ sì gbẹ fúrúfúrú fún ìdí kan ṣá .  Lẹyìn èyí , kó o tó mọ ohun tó ń ṣẹlẹ , òógùn ńlá kan ti bẹrẹ sí ṣàn lọ síbi ẹrẹkẹ rẹ .  Èyí mà ń kótìjú báni o !  O mọ pé kì í ṣe iwájú àwọn sójà tó ń yìnbọn pani lò ń lọ , àmọ kò sí àní - àní pé bó ṣe rí lára rẹ nìyẹn .  Ká má purọ , ọpọ lára wa ló máa ń bẹrù sísọrọ níwájú àwọn ẹlòmíràn .  Àwọn kan tiẹ sọ pé àwọn bẹrù sísọrọ níwájú àwùjọ ju ikú lọ !  Àmọ , ọnà yòówù kó o gbà wò ó , àwọn ìdí pàtàkì wà tó fi yẹ kó o nífẹẹ sí sísọrọ níwájú àwùjọ .  Jẹ ká gbé díẹ yẹ wò lára wọn , ká sì wo bó o ṣe lè di sọrọsọrọ tó dáńgájíá .  Bí Wọn Bá Ní Kó O Wá Bá Àwùjọ Sọrọ   Sísọrọ níwájú àwùjọ jẹ ohun kan tó yẹ kí gbogbo èèyàn mọ .   Ọnà tí wọn gbà polówó ètò ìdánilẹkọọ kan nípa sísọrọ níwájú àwùjọ nìyẹn .  Bẹẹ ni o , bópẹ bóyá , wàá sọrọ níwájú àwùjọ .  Ohun kan ni pé , wọn máa ń ṣètò sísọrọ níwájú àwùjọ ní ọpọ ilé ẹkọ .  Ọṣọọrọ ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Tatiana sọ pé :  Ọpọ ìgbà ló jẹ pé mo ní láti sọrọ níwájú àwọn ọmọ kíláàsì mi ní ilé ẹkọ .   Àwọn akẹkọọ ní láti wà ní ìmúratán lọpọ ìgbà láti sọrọ , irú bíi kíka ìròyìn níwájú kíláàsì , sísọ àwọn kókó inú ìwé , ṣíṣàlàyé lórí ohun kan tó ń fara hàn nínú àwòrán ara ògiri tàbí tí wọn ń gbọ lórí rédíò àti jíjiyàn lórí kókó ọrọ kan .  Lẹyìn tó o bá ti wá jáde ilé ẹkọ tó o sì ti bẹrẹ sí ṣiṣẹ , wọn lè ké sí ọ láti ṣe ìdánilẹkọọ fún àwọn kan lára àwọn tẹ ẹ jọ ń ṣiṣẹ , láti ṣàlàyé àwọn ohun kan fún àwọn tó gbéṣẹ wá sí iléeṣẹ yín tàbí láti ṣàlàyé ọràn ìnáwó fún àwọn lọgàálọgàá níbi iṣẹ .  Ní ti tòótọ , kíkọ béèyàn ṣe ń sọrọ dáadáa wúlò gan - an nínú onírúurú iṣẹ , títí kan iṣẹ ìkọròyìn , ṣíṣe àbójútó iléeṣẹ , ṣíṣe aṣojú fún iléeṣẹ àti iṣẹ ọjà títà .  Àmọ ṣá o , ká wá sọ pé o fẹ lọ ṣe iṣẹ àgbàṣe tàbí iṣẹ ọfíìsì ńkọ ?  Ó dára , mímọ ọrọ sọ dáadáa nígbà téèyàn bá ń wáṣẹ lè pinnu bóyá wọn á gbani ṣiṣẹ tàbí bẹẹ kọ .  Nígbà tó o bá sì ti wà lẹnu iṣẹ ọhún , jíjẹ ẹni tó lè ṣàlàyé ara rẹ lè ṣàǹfààní fún ọ .  Corrine ṣiṣẹ ọdún mẹta gẹgẹ bí agbáwo nílé àrojẹ lẹyìn tó parí ilé ẹkọ rẹ .  Ó sọ pé :  Bó o bá lè sọrọ dáadáa , àwọn èèyàn á máa wò ọ bí ẹni tó dàgbà dénú àti ẹni tí wọn lè gbé ọpọ ẹrù iṣẹ fún .  Àní , ó lè túmọ sí pé wàá rí iṣẹ tó dára gan - an ṣe , pé owó oṣù rẹ á pọ sí i tàbí pé , lọnà kan ṣá àwọn èèyàn á túbọ máa buyì fún ọ .   Níkẹyìn , àwọn Kristẹni ọdọ sábà máa ń sọrọ níwájú àwọn ẹlòmíràn gẹgẹ bí apá kan ìjọsìn wọn .  Taneisha sọ pé :  Ó ṣe pàtàkì láti jẹ ẹni tó lè ṣàlàyé ara rẹ yékéyéké .  A ní àǹfààní ńláǹlà láti máa wàásù ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun .   Nínú ìjọ àti nínú iṣẹ òjíṣẹ , àwọn ọdọ Kristẹni kò lè  dẹkun sísọrọ nípa àwọn ohun tí  wọn  ti rí tí  wọn  sì ti gbọ .   Ìṣe 4 : 20 ; Hébérù 13 : 15 .  Kíkọ béèyàn ṣe ń sọrọ dáadáa lè tipa bẹẹ ṣàǹfààní fún ọ ní onírúurú ọnà .  Àní , pẹlú èyí pàápàá , o ṣì lè máa ṣàníyàn nípa sísọrọ níwájú àwùjọ .  Ǹjẹ ohunkóhun wà tó o lè ṣe láti borí ojora tó máa ń mú ọ ?  Bẹẹ ni o , ó kúkú wà .  Bíborí Ìbẹrù Rẹ   Dókítà Morton C .  Orman , ògbógi nípa ìtọjú másùnmáwo , tó sì tún jẹ sọrọsọrọ tó dáńgájíá , sọ pé :  Kò ṣẹṣẹ dìgbà tó o bá jẹ ọmọwé tàbí ẹni pípé kó o tó lè mọ ọrọ sọ .  Ìdí pàtàkì téèyàn fi ń bá àwùjọ sọrọ ni láti jẹ kí àwọn olùgbọ rí ẹkọ gidi kọ .   Lọrọ kan , pọkàn pọ sórí ọrọ tó o fẹ sọ , kì í ṣe sí ara rẹ tàbí ojora tó ń mú ọ .  Àwọn kan ní ọrúndún kìíní ronú pé àpọsítélì Pọọlù kì í ṣe sọrọsọrọ tó dáńgájíá , àmọ nítorí pé ó sábà máa ń ní nǹkan tó ṣe pàtàkì láti sọ fún wọn , iṣẹ òjíṣẹ rẹ ṣì gbéṣẹ .  Bákan náà , bó o bá ń sọ ọrọ kan tó ṣe pàtàkì tí ìwọ fúnra rẹ sì mọ bẹẹ , kò ní pẹ tí ojora rẹ á fi lọ .  Ron Sathoff , sọrọsọrọ mìíràn tó gbajúmọ , tó sì tún máa ń ṣe ìdánilẹkọọ lórí ọrọ sísọ , dábàá pé : Má ṣe wo ọrọ tó o fẹ sọ gẹgẹ bí eré orí ìtàgé .  Wò ó gẹgẹ bí ìjùmọsọrọ kan .  Bẹẹ ni o , gbìyànjú láti máa wo ojú àwùjọ rẹ , kì í ṣe lápapọ , àmọ lẹnì kọọkan , gẹgẹ bí wàá ṣe ṣe tó o bá ń báni sọrọ .  Fi ìfẹ hàn sí àwùjọ rẹ , kó o sì bá wọn sọrọ lọnà tó o máa ń gbà sọrọ .  Bí ọrọ rẹ bá ṣe jọ pé ò ń báni fọrọ wérọ sí , bẹẹ ni ara rẹ á ṣe balẹ sí .  Ohun mìíràn tó tún sábà máa ń mú kí àwọn èèyàn ṣàníyàn ni ìtìjú tàbí ìbẹrù pé àwùjọ á máa ṣe àríwísí ọrọ wọn .  Lenny Laskowski , sọrọsọrọ kan tó tún máa ń ṣe ìdánilẹkọọ lórí ọrọ sísọ , sọ pé àwọn olùgbọ sábà máa ń ní èrò tó dára lọkàn nípa ọrọ kọọkan tí wọn fẹ gbọ .  Laskowski sọ pé :  Ohun tí wọn fẹ ni pé kó o ṣe iṣẹ rẹ ní àṣeyanjú , kì í ṣe pé kó o kùnà .   Nítorí náà , ní èrò tó dára lọkàn .  Bó bá ṣeé ṣe , gbìyànjú láti kí díẹ lára àwọn olùgbọ rẹ bí wọn ṣe ń dé .  Gbìyànjú láti rí wọn bí ọrẹ , kì í ṣe gẹgẹ bí ọtá .  Bákan náà , tún rántí pé ojora kì í ṣe ohun tó kúkú wá burú jáì .  Ògbógi kan sọ pé :  Ní ìyàtọ pátápátá sí ohun tí ọpọ èèyàn ń rò , ojora ṣàǹfààní fún ìwọ àti ọrọ tó o fẹ sọ .   Kí nìdí tó fi sọ bẹẹ ?  Ìdí ni pé ojora díẹ tó mú ọ fi hàn pé o jẹ onírẹlẹ , èyí tí kò ní jẹ kó o dá ara rẹ lójú ju bó ṣe yẹ lọ .  Ọpọ àwọn eléré ìdárayá , àwọn olórin àtàwọn òṣèré ló sọ pé ojora díẹ tó ń mú àwọn máa ń jẹ kí àwọn ṣe dáadáa gan - an , èyí náà sì lè ṣẹlẹ sí àwọn tó ń bá àwùjọ sọrọ .  Àwọn Ìdámọràn Tó Lè Ràn Ọ Lọwọ  Nípa fífi àwọn kókó tó wà nísàlẹ yìí àtàwọn mìíràn sílò , àwọn ọdọ Kristẹni kan ti ní ìrírí tó pọ sí i , wọn sì ti di sọrọsọrọ tó dáńgájíá sí i ní ilé ẹkọ , níbi iṣẹ àti nínú ìjọ wọn .  Wò ó bóyá díẹ lára àwọn ìdámọràn wọn lè ràn ọ lọwọ .  Jade :  Sọ ọrọ náà ní ọrọ ara rẹ .  Jẹ kí ìjẹpàtàkì ohun tóò ń sọ dá ìwọ fúnra rẹ lójú .  Bó o bá ronú pé ọrọ rẹ ṣe pàtàkì , ojú tí àwùjọ náà á fi wò ó nìyẹn .   Rochelle :  Ohun kan tó ń ràn mí lọwọ ni gbígba àwòrán àti ohùn ara mi sílẹ sórí ẹrọ fídíò .  Èyí máa ń jẹ kí n mọ ibi tí mo kù sí , àmọ ó ń ṣèrànwọ .  Bákan náà , gbìyànjú láti yan àkòrí ọrọ kan tó o fẹràn .  Èyí á fara hàn kedere nínú ọrọ rẹ .   Margrett :  Mo ti ṣàkíyèsí pé mo máa ń sọrọ bí Ọlọrun ṣe dá mi ọrọ mi sì máa ń dà bí ìfọrọwérọ nígbà tí mo bá lo ìwé àkọsílẹ ṣókí dípò kí n kọ gbogbo ọrọ mi sílẹ lọkọọkan .  Láfikún sí i , mímí kanlẹ ṣáájú kí n tó bẹrẹ sí sọrọ máa ń fi mí lọkàn balẹ .   Corrine :  Kọ láti máa fi àṣìṣe rẹ rẹrìn - ín .  Kò sẹni tí kì í ṣe àṣìṣe .  Ńṣe ni kó o ṣáà gbìyànjú láti ṣe gbogbo ohun tó o lè ṣe .   Ká sòótọ , gẹgẹ bó ṣe rí nínú ohun èyíkéyìí téèyàn bá dáwọ lé , irú bí eré ìdárayá , iṣẹ ọnà tàbí orin , kò sóhun téèyàn lè fi rọpò ìrírí àti ọpọ ìdánrawò .  Tatiana dábàá mímúra ọrọ rẹ sílẹ tipẹtipẹ ṣáájú àkókò kó o lè ní àkókò tó tó láti fi ṣe ìdánrawò .  Síwájú sí i , má ṣe jáwọ o .  Ó sọ pé :  Bí mo ṣe ń sọrọ níwájú àwọn ẹlòmíràn lemọlemọ tó , bẹẹ ni ọkàn mi túbọ ń balẹ sí i tó .   Àmọ , ó ṣì ku orísun ìrànwọ kan tóò gbọdọ gbàgbé , pàápàá nígbà tí wọn bá ní kó o wá sọrọ láti gbé ìjọsìn tòótọ lárugẹ .  Ìrànwọ Látọdọ Olùbánisọrọ Tó Gbéṣẹ Jù Lọ  Nígbà tí Dáfídì , ọbalọla ní Ísírẹlì , ṣì jẹ ọdọkùnrin , làwọn èèyàn ti mọ ọn sí  olùbánisọrọ tí ó jẹ onílàákàyè .   Báwo ló ṣe jẹ bẹẹ ?  Ó hàn gbangba pé , nígbà ọdọ rẹ , ní ọpọ àkókò gígùn tó fi wà lórí pápá lábẹ òfuurufú tó ń bójú tó àgùntàn , Dáfídì ti mú kí àjọṣe tó dán mọrán pẹlú Olùbánisọrọ Tó Gbéṣẹ Jù Lọ náà , Jèhófà Ọlọrun , jinlẹ sí i nípasẹ àdúrà .  Ẹwẹ , àjọṣe yìí mú un gbára dì láti lè sọrọ lọnà tó yéni yékéyéké , tìtaratìtara àti lọnà tó lè yíni lérò padà , kódà láwọn ìgbà tí ipò nǹkan kò fara rọ pàápàá .  1 Sámúẹlì 17 : 34 - 37 , 45 - 47 .  Jẹ kó dá ọ lójú pé bó o ṣe ń jọsìn Ọlọrun , yóò tún ràn ọ lọwọ láti sọrọ lọnà tó lè yíni lérò padà , gẹgẹ bó ṣe ran Dáfídì lọwọ , nípa fífún ọ ní  ahọn àwọn tí a kọ .   Láìsí àní - àní , nípa lílo àwọn àǹfààní tó lè mú kó o túbọ mọ ọrọ sọ dáadáa , o lè di sọrọsọrọ tó dáńgájíá !   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   A ti yí àwọn orúkọ kan padà .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 16   À Ń Kọ Wọn Láti Di Sọrọsọrọ  Nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà kárí ayé , ètò ìdánilẹkọọ kan tí a gbé karí Bíbélì wà tí à ń ṣe lọsọọsẹ , èyí tó ń jẹ Ilé Ẹkọ Ìjọba Ọlọrun .  Àwọn akẹkọọ máa ń kópa nínú ìjíròrò kíláàsì , wọn máa ń sọrọ níwájú ìjọ , wọn sì máa ń gba ìtọsọnà lẹnì kọọkan kí wọn lè tẹ síwájú .  Ǹjẹ ètò yìí gbéṣẹ ?  Jẹ kí Chris , ọmọ ọdún mọkàndínlógún , sọ ìrírí rẹ fún ọ .  Ó sọ pé :  Kí n tó forúkọ sílẹ nílé ẹkọ yìí , ara mi kì í balẹ níwájú àwọn èèyàn .  Mi ò ronú láé pé mo lè dúró sọrọ níwájú àwùjọ .  Àmọ , àwọn kan nínú ìjọ fún mi níṣìírí , wọn ní kódà bó bá jẹ pé ńṣe ni mo kàn ń kólòlò ní gbogbo àkókò tí màá fi sọrọ , àwọn á gbádùn rẹ , níwọn bí àwọn ti mọ bí mo ṣe sapá tó láti lè dúró níwájú àwọn .  Lẹyìn èyí , nígbà tí mo bá ti parí iṣẹ tí wọn yàn fún mi , wọn máa ń gbóríyìn fún mi .  Ìyẹn ràn mí lọwọ gan - an ni .   Lónìí , lẹyìn ọdún márùn - ún tí Chris ti ń kópa nínú ìtòlẹsẹẹsẹ ilé ẹkọ yìí , ó ti ń múra sílẹ láti sọ ọrọ àsọyé rẹ àkọkọ , èyí tó jẹ oníṣẹẹjú márùnlélógójì .  Ǹjẹ ò ń jàǹfààní látinú ètò yìí ?   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14 , 15   Dídi sọrọsọrọ tó dáńgájíá lè ràn ọ lọwọ nínú gbogbo ohun tó o bá ń ṣe ní ìgbésí ayé  Ìmúra àti Ìwọṣọ Ni Kò Jẹ Kí N Tètè Rí Òtítọ  GẸGẸ BÍ EILEEN BRUMBAUGH ṢE SỌ Ọ  INÚ ẹsìn kan tó ń jẹ Old Order German Baptist Brethren  Ìjọ Onítẹbọmi Àwọn Ará Jámánì Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ  tí ọnà tí wọn ń gbà jọsìn jọ ti àwọn Ámíṣì àti Mẹnónáìtì ni wọn ti tọ mi dàgbà .  Ọdún 1708 ni wọn dá ìjọ Onítẹbọmi yìí sílẹ nílùú Jámánì gẹgẹ bí ara ètò tí wọn fi ń sọ àwọn èèyàn jí nípa tẹmí tí wọn ń pè ní ètò Ìsọnidolùfọkànsìn .  Ìwé gbédègbẹyọ náà , The Encyclopedia of Religion sọ pé ohun tá a fi ń dá àwọn onígbàgbọ Ìsọnidolùfọkànsìn mọ ni  ìgbàgbọ pé aráyé nílò ìhìn rere Kristi .   Ìgbàgbọ tí wọn ní yìí ló jẹ kí àwọn ẹgbẹ yìí bẹrẹ sí rán àwọn míṣọnnárì lọ sí ọpọ orílẹ - èdè .  Lọdún 1719 ẹgbẹ kékeré kan tí Alexander Mack jẹ aṣáájú rẹ , wá fi ibi tó ń jẹ Pennsylvania lórílẹ - èdè Amẹríkà báyìí ṣe ibùgbé .  Látìgbà náà , ọkan - ò - jọkan ẹgbẹ làwọn èèyàn ti dá sílẹ tí àwọn ẹgbẹ náà sì ń yapa síra wọn .  Ẹgbẹ kọọkan ń tẹ lé ìtumọ tí olúkúlùkù wọn fún ẹkọ Alexander Mack .  Àwa tá a wà ní ṣọọṣì tiwa ò ju nǹkan bí àádọta lọ .  Kíka Bíbélì àti dídúró lórí ìpinnu tí àwọn ọmọ ìjọ bá panu pọ ṣe lọrọ wa sábà máa ń dá lé lórí .  Ó kéré tán , àtìrandíran wa mẹta ló ṣe ẹsìn yìí tí wọn sì gbé ìgbésí ayé wọn gẹgẹ bí ẹsìn náà ṣe là á kalẹ .  Ṣọọṣì yìí lèmi náà ń lọ nígbà tí mo sì pé ọmọ ọdún mẹtàlá ni mo ṣèrìbọmi níbẹ .  Ohun tí wọn fi kọ mi láti kékeré ni pé kò dára kéèyàn ní mọtò tàbí kó máa lò ó , bẹẹ náà ni ọkọ katakata , tẹlifóònù , tàbí rédíò pàápàá , tàbí ohun èlò mìíràn tó ń lo iná mànàmáná .  Àwọn obìnrin ìjọ wa rọra máa ń múra níwọnba , a kì í gẹrun wa bẹẹ la kì í ṣí orí sílẹ .  Àwọn ọkùnrin wa máa ń dá irùngbọn sí .  Lójú tiwa ṣíṣàìjẹ apá kan ayé túmọ sí kéèyàn yẹra fún wíwọṣọ ìgbàlódé , lílo àwọn nǹkan ìṣaralóge tàbí àwọn nǹkan ẹṣọ , èyí tí a gbà pé àwọn tí ìgbéraga ń mú dẹṣẹ ló máa ń lò wọn .  Wọn kọ wa láti ní ọwọ tó jinlẹ fún Bíbélì tá a kà sí oúnjẹ tẹmí .  Láràárọ ká tó jẹun , gbogbo wa á kóra jọ sí pálọ láti tẹtí sí orí Bíbélì tí Bàbá máa ń kà láràárọ àti àlàyé tó máa ṣe lórí ẹ .  Gbogbo wa á wá kúnlẹ Bàbá á sì gbàdúrà .  Lẹyìn náà , Màmá á wá tún Àdúrà Olúwa kà .  Ńṣe ló máa ń ṣe mí bíi pé kí àkókò àdúrà àárọ ti tó nítorí pé gbogbo wa nínú ìdílé la máa ń wà pa pọ tí a sì máa ń pọkàn pọ sórí àwọn nǹkan tẹmí .  Oko kan lẹgbẹẹ ìlú Delphi ní ìpínlẹ Indiana là ń gbé , a sì gbin oríṣiríṣi nǹkan tẹnu ń jẹ síbẹ .  Kẹkẹ tí wọn ń fi ẹṣin fà la fi máa ń kó lára rẹ lọ sáàárín ìgboro fún títà lójú pópó tàbí láti ilé kan sí èkejì .  A gbà pé ṣíṣe iṣẹ àṣekára jẹ ara iṣẹ ìsìn wa sí Ọlọrun .  Nítorí náà , a tẹpá mọ iṣẹ wa , àyàfi lọjọ Sunday nìkan tá ò gbọdọ ṣe  iṣẹ agbára  kankan .  Nígbà míì ṣá o , iṣẹ oko máa ń ká gbogbo wa nínú ìdílé lára débi pé ó máa ń ṣòro fún wa láti fi àwọn nǹkan tẹmí sí ipò àkọkọ .  Mo Ṣègbéyàwó Mo sì Bímọ  Lọdún 1963 , nígbà tí mo jẹ ọmọ ọdún mẹtàdínlógún , mo fẹ James , tóun náà jẹ ọmọ Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ .  Àwọn baba - ńlá rẹ ló mú ìsìn yìí wọ inú ìdílé wọn .  A fẹ láti sin Ọlọrun tọkàntọkàn , a sì gbà gbọ pé àwa nìkan là ń ṣe ẹsìn tòótọ .  Nígbà tó fi máa di ọdún 1975 a ti bímọ mẹfà , a sì bí àbígbẹyìn wa tó ṣìkeje lọdún 1983 .  Rebecca , tá a bí lé dáódù wa nìkan ni obìnrin .  À ń ṣiṣẹ bí erin , a sì ń jìjẹ ẹlírí , owó táà ń ná kò tó nǹkan , bẹẹ la sì rọra ń gbé ìgbésí ayé wa ní kẹjẹbú .  A gbìyànjú láti kọ àwọn ọmọ wa ní ìlànà Bíbélì kan náà tá a kọ lọdọ àwọn òbí wa àtàwọn míì nínú Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ .  Ìrísí èèyàn làwọn ọmọ Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ máa ń kà sí pàtàkì .  Èrò wa sì ni pé níwọn bí ẹnikẹni ò ti lè rínú ẹlòmíì , béèyàn bá ṣe múra ló máa jẹ ká mọ bínú ẹni náà ṣe rí .  Látàrí èyí , tí obìnrin kan bá ṣe irun lóge , àmì pé ó ń gbéra ga nìyẹn .  Tí iṣẹ ọnà tí wọn ṣe sí ara aṣọ wa bá ti pọ jù , àpẹẹrẹ pé èèyàn ń gbéra ga tún nìyẹn náà .  Àwọn nǹkan bí èyí táà ń tẹnu mọ jù ti jẹ ká gbójú fo àwọn nǹkan tí Ìwé Mímọ gan - an sọ dá .  Ohun Tó Ṣẹlẹ Lọgbà Ẹwọn  Nígbà tó kù díẹ kó di ọdún 1970 , wọn ju Jesse , àbúrò ọkọ mi tí wọn tọ òun náà dàgbà nínú Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ sẹwọn nítorí pé ó kọ láti gbaṣẹ ológun .  Nígbà tó wà lẹwọn , ó pàdé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà táwọn náà gbà pé kíkópa nínú ogun jíjà kò bá ìlànà Bíbélì mu .  Jesse gbádùn ọpọ ìjíròrò pẹlú àwọn Ẹlẹrìí látinú Bíbélì , ó sì wá fojú ara rẹ rí bí ìwà wọn ṣe rí .  Lẹyìn ọpọlọpọ ìkẹkọọ Bíbélì , ó ṣèrìbọmi gẹgẹ bí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà  ohun tó ṣe yẹn ò dùn mọ wa nínú rárá .  Jesse bá ọkọ mi sọrọ nípa ohun tó kọ .  Ó tún ṣètò bí ọkọ mi á ṣe máa rí ìwé ìròyìn Ilé Ìṣọ àti Jí !  gbà déédéé .  Bí ọkọ mi ṣe ń ka àwọn ìwé ìròyìn yìí ni ìfẹ tó ní sí Bíbélì túbọ ń jinlẹ sí i .  Níwọn bó ti wu ọkọ mi láti sin Ọlọrun àmọ tó rò pé Ọlọrun jìnnà sí òun , gbogbo ohun tó bá lè mú kó túbọ sún mọ Ọlọrun ló máa ń nífẹẹ sí .  Àwọn alàgbà wa ní Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ máa ń gbà wá níyànjú pé ká máa ka àwọn ìwé ìròyìn táwọn ìsìn Ámíṣì àti Mẹnónáìtì àti àwọn ẹya ìsìn mìíràn tó wá látinú Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ kọ bó tiẹ jẹ pé a ka àwọn ìsìn yẹn mọ apá kan ayé .  Ṣùgbọn bàbá mi kò lérò tó dáa rárá nípa àwọn Ẹlẹrìí .  Kò tiẹ fẹ ká máa ka Ilé Ìṣọ àti Jí !  rárá . Nítorí náà ẹrù bà mí nígbà tí mo rí James tó ń ka àwọn ìwé ìròyìn yìí .  Ohun tó ń dẹrù bà mí ni pé ẹkọ èké lè kó sí i lórí .  Síbẹ , ó ti pẹ tí ọkọ mi ti máa ń ṣiyèméjì nípa àwọn nǹkan tá a gbà gbọ nínú Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ , èyí tí kò bá Bíbélì mu  pàápàá jù lọ ẹkọ tí wọn fi kọni pé ẹṣẹ ni láti ṣe  iṣẹ agbára  èyíkéyìí lọjọ Sunday .  Bí àpẹẹrẹ , ìsìn Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ kọni pé èèyàn lè fún àwọn ẹran ọsìn rẹ lómi lọjọ Sunday àmọ kò lè tu koríko .  Àwọn alàgbà náà ò lè fìdí òfin yìí múlẹ nínú Ìwé Mímọ .  Kẹrẹkẹrẹ lèmi náà bẹrẹ sí ṣiyèméjì nípa irú àwọn ẹkọ bẹẹ .  Nítorí pé ó ti pẹ tá a ti gbà gbọ pé ṣọọṣì wa nìkan ni Ọlọrun tẹwọ gbà , tá a sì mọ ohun tójú wa máa rí tá a bá fi ṣọọṣì yìí sílẹ , ó ṣòro fún wa láti kúrò nínú Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ .  Síbẹ , ẹrí ọkàn wa kò gbà wá láyè láti jókòó sínú ìsìn tá a gbà pé kó tẹ lé Bíbélì tímọtímọ .  Nítorí náà , lọdún 1983 , a kọ lẹtà kan tá a fi ṣàlàyé ìdí tá a fi ń fi ṣọọṣì náà sílẹ a sì ní kí wọn kà á sí gbogbo ìjọ létí .  Ńṣe ni wọn yọ wá kúrò nínú ṣọọṣì yẹn .  A Bẹrẹ sí Wá Ìsìn Tòótọ Kiri  Lẹyìn ìgbà náà , a wá bẹrẹ sí wá ìsìn tòótọ kiri .  À ń wá ìsìn tí ẹkọ wọn àti ìwà wọn bára mu , ìyẹn àwọn tí wọn ń fi ohun tí wọn ń kọ àwọn ẹlòmíràn ṣèwà hù .  Lákọọkọ ná , a yọ ìsìn èyíkéyìí tó bá ti ń lọwọ sí ogun kúrò lára èyí tá a fẹ .  Ọkàn wa ṣì wà lára àwọn ìsìn tí kì í wọ aṣọ tí wọn ṣe iṣẹ ọnà sí lára , ìdí ni pé a rò pé ara àmì téèyàn fi lè dá ìsìn tí kì í ṣe apá kan ayé mọ ni pé kí àwọn tó ń ṣe ìsìn náà máa gbé ìgbésí ayé ṣe - bó - o - ti - mọ kí wọn sì máa wọ aṣọ tí wọn kò ṣe iṣẹ ọnà sí lára .  Látọdún 1983 si 1985 , a rìnrìn àjò káàkiri orílẹ - èdè Amẹríkà a sì ń yẹ onírúurú ìsìn wò ní tẹlé - ǹ - tẹlé , irú bíi Mẹnónáìtì , Quakers àtàwọn àwùjọ ẹlẹsìn míì tí kì í wọṣọ tí wọn ṣe iṣẹ ọnà sí lára .  Láàárín àkókò yẹn làwọn Ẹlẹrìí Jèhófà wá wàásù ní oko wa nítòsí ìlú Camden , ní ìpínlẹ Indiana .  A máa ń fetí sí wọn , a ó sì sọ fún wọn pé Bíbélì King James nìkan ni kí wọn lò .  Mo gbóṣùbà fún àwọn Ẹlẹrìí nítorí pé wọn kì í lọwọ sógun jíjà .  Ṣùgbọn ó ṣòro fún mi láti fetí sí wọn nítorí mo rò pé tí wọn ò bá lè rí ìdí láti ta kété sí nǹkan tayé nípa ṣíṣàì wọ aṣọ tí wọn siṣẹ ọnà sí lára , a jẹ pé ìsìn wọn kò lè jẹ ìsìn tòótọ nìyẹn .  Mo rò pé ìgbéraga ló ń mú káwọn èèyàn máa wọṣọ tó yàtọ sí irú èyí táwa máa ń wọ .  Mo gbà gbọ pé àwọn dúkìá tàbí nǹkan téèyàn bá ní máa ń jẹ kó gbéra ga .  Ọkọ mi bẹrẹ sí lọ sí Gbọngàn Ìjọba Àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , ó sì ń mú lára àwọn ọmọkùnrin wa dání tó bá ń lọ .  Ohun tó ń ṣe yẹn mú orí mi gbóná .  Ọkọ mi rọ mí kí n ká lọ , ṣùgbọn mi ò dá a lóhùn .  Nígbà tó wá dọjọ kan , ó sọ fún mi pé :  Bí ẹkọ wọn ò bá tiẹ bá ọ lára mu , ṣáà kàn wá lọ wò ó fúnra rẹ bí wọn ṣe máa ń ṣe láàárín ara wọn .   Ohun tó wú ohun alára gan - an lórí nìyẹn .  Ní àsẹyìnwá àsẹyìnbọ , mo tẹlé e lọ àmọ mò ń ṣọra gidigidi .  Aṣọ mi tí wọn ò ṣiṣẹ ọnà sí lára ni mo wọ wọ Gbọngàn Ìjọba tí mo sì wa fìlà mi mọ orí .  Àwọn kan lára àwọn ọmọ tí mo kó dání ò wọ bàtà , aṣọ tí wọn ò ṣé iṣẹ ọnà kankan sí lára làwọn náà sì wọ .  Síbẹ , àwọn Ẹlẹrìí wá sọdọ wa , wọn sì fìfẹ hàn sí wa .  Mo wá rò ó sínú pé :  Pẹlú bá a ṣe yàtọ sí wọn yìí , wọn tún gbà wá bá a ṣe rí .   Ìfẹ tí wọn fi hàn sí wa yẹn jọ mí lójú gan - an , ṣùgbọn orí ìpinnu mi pé mo kàn fẹ lọ wò wọn lásán ni mo ṣì wà .  Bí wọn bá ń kọrin n kì í dìde bẹẹ sì ni n kì í bá wọn dá sí i .  Lẹyìn ìpàdé náà mo da ìbéèrè bò wọn nípa àwọn nǹkan tí mo rò pé wọn ń ṣe tí kò dáa tó àti ohun tí mo rò pé àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ kan túmọ sí .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ìbéèrè yẹn lè dà bí ìbéèrè òmùgọ , olúkúlùkù ẹni tí mò ń béèrè ìbéèrè lọwọ rẹ ló ń dáhùn tìfẹtìfẹ .  Ohun tó tún jọ mí lójú ni pé bí mo bá béèrè ìbéèrè kan náà lọwọ ẹni ọtọọtọ , ìdáhùn kan náà ni mò ń bá lẹnu wọn .  Nígbà míì wọn á bá mi kọ ìdáhùn wọnyẹn sílẹ , ìyẹn sì ràn mí lọwọ gan - an , nítorí pé mo tún láǹfààní láti tún wọn kà nígbà tí mo bá ráyè .  Nígbà ẹẹrùn ọdún 1985 , ìdílé wa lọ sí àpéjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tí wọn ṣe ní ìlú Memphis , ní ìpínlẹ Tennessee .  Ṣùgbọn , a kàn fẹ láti wo bó ṣe máa ń rí ni o .  Irùngbọn ọkọ mi ṣì kún síbẹ , aṣọ wa tí wọn ò ṣe iṣẹ ọnà kankan sí lára náà la ṣì wọ .  Láti ìgbà tí ìtòlẹsẹẹsẹ náà ti bẹrẹ títí tó fi parí , ó fẹrẹẹ máà sí àkókò tí ẹnì kankan wọn kò wá sọdọ wa .  Ìfẹ tí wọn fi bá wa lò , bí wọn ò ṣe fi ojú pa wá rẹ , àti bí wọn ṣe kó wa mọra wọ wá lọkàn gan - an .  Ìṣọkan tó wà láàárín wọn tún wù wá nítorí pé ibì yòówù ká ti lọ ṣèpàdé , ẹkọ kan náà ni wọn fi ń kọni .  Ìfẹ táwọn Ẹlẹrìí ń fi hàn sí wa ló mú ọkọ mi gbà láti kẹkọọ Bíbélì .  Gbogbo nǹkan tó ń kọ ló yẹ wò fínnífínní kó bàa lè dá a lójú pé òótọ ni wọn fi ń kọ òun .  Nígbà tó yá , ọkọ mi wá mọ pé òun ti rí òtítọ .  Síbẹsíbẹ mi ò tíì mọ ohun tí mo máa ṣe .  Mo fẹ ṣe ohun tó tọ ṣùgbọn mi ò fẹ  jájú oge  mi ò sì fẹ káwọn èèyàn máa fi ojú tá a fi ń wo àwọn  èèyàn ayé  wò mí .  Nígbà tí mo kọkọ gbà láti jókòó tì wọn níbi ìkẹkọọ Bíbélì , mo gbé Bíbélì King James Version sórí itan mi kan , mo sì gbé Bíbélì ní Ìtumọ Ayé Tuntun tá a fi èdè tó bóde mu kọ , sórí itan kejì .  Nínú ìtumọ Bíbélì méjèèjì ni mo ti ń yẹ gbogbo ẹsẹ Ìwé Mímọ táà ń kà wò kó lè dá mi lójú pé ẹnì kankan ò ṣì mí lọnà .  Bí Mo Ṣe Wá Gbà Gbọ  Bí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ṣe ń kọ wa lẹkọọ , ó yé wa pé Ọlọrun kan ni Bàbá wa ọrun kì í ṣe ọlọrun mẹta nínú ọkan , a tún kẹkọọ pé àwa fúnra wa ni ọkàn kì í ṣe pé a ní ọkàn kan tí kì í kú .  Ó sì tún yé wa pé sàréè gbogbo aráyé ni hẹẹlì , kì í ṣe ibi tí wọn ti ń fi iná dá èèyàn lóró .  Nígbà tá a mọ òtítọ nípa hẹẹlì lọrọ wá dójú ọgbagadè nítorí pé ẹnu àwọn ọmọ Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ ò kò lórí ìtumọ rẹ .  Síbẹ , mo ṣì ń kọminú lórí bí àwọn Ẹlẹrìí ṣe lè jẹ ìsìn tòótọ nítorí pé lọkàn tèmi , apá kan ayé ṣì làwọn náà .  Mo rò pé wọn kì í gbé ìgbé ayé  mímọ  tó yẹ kéèyàn Ọlọrun máa gbé .  Àmọ , lọwọ kan náà , mo mọ pé àwọn ló ń tẹ lé àṣẹ Jésù pé ká wàásù ìhìn rere Ìjọba náà fún gbogbo ènìyàn .  Gbogbo ẹ ò tiẹ wá yé mi mọ !  Mátíù 24 : 14 ; 28 : 19 , 20 .  Lákòókò tí gbogbo nǹkan rú mi lójú yìí , ìfẹ táwọn Ẹlẹrìí fi ń bá mi lò gan - an ló jẹ kí n máa bá ìwádìí tí mò ń ṣe nìṣó .  Gbogbo ará ìjọ ló nífẹẹ ìdílé wa .  Nígbà mìíràn , báwọn ará ìjọ ṣe ń wá sọdọ wa , tí wọn á ṣe bí ẹni pé mílíìkì àtẹyin nìkan làwọn wá rà  a bẹrẹ sí rí i pé èèyàn dáadáa ni wọn .  Wọn ò tìtorí pé Ẹlẹrìí kan ti ń kọ wa lẹkọọ Bíbélì kí wọn wá pa ilé wa tì .  Kàkà bẹẹ , nígbàkigbà tí àwọn kan láti inú ìjọ bá wá sítòsí ilé wa , wọn á yà .  Ohun tí à ń fẹ gan - an rèé láti lè mọ àwọn Ẹlẹrìí dáadáa , ó sì tún jẹ ká rí bí ìfẹ tí wọn ní ṣe jinlẹ tó .  Àwọn Ẹlẹrìí tó wà nínú ìjọ tó sún mọ wa nìkan kọ ni wọn ń fi irú ìfẹ yìí hàn sí wa .  Nígbà tí mo ṣì ń ronú lórí ọràn bó ṣe yẹ ká wọṣọ ká sì múra , Kay Briggs , obìnrin Ẹlẹrìí kan ní ìjọ kan tó wà nítòsí wa , ẹni tó fẹràn láti máa múra níwọn tí kì í sì í lo àwọn nǹkan ìṣaralóge wá sọdọ mi .  Ó rọrùn fún mi láti bá a sọrọ dáadáa , mo sì sọ tinú mi fún un .  Lọjọ kan ni Lewis Flora bẹ mí wò , inú ìsìn tí wọn ti máa ń wọ aṣọ tí wọn ò ṣe iṣẹ ọnà kankan sí lára lòun náà dàgbà sí .  Ó rí i lójú mi pé nǹkan kan ń dà mí lọkàn rú , ló bá kọ lẹtà tó gba ojú ìwé mẹwàá sí mi láti fi mí lọkàn balẹ .  Inú rere tó fi hàn sí mi yẹn wú mi lórí tó bẹẹ tí mo fi yọ omijé lójú , mo sì ka lẹtà yẹn láìmọye ìgbà .  Mo ní kí alábòójútó arìnrìn - àjò kan Arákùnrin ODell ṣàlàyé Aísáyà 3 : 18 - 23 àti 1 Pétérù 3 : 3 , 4 fún mi .  Mo béèrè lọwọ rẹ pé :  Ṣé àwọn ẹsẹ yìí kò fi hàn pé ó yẹ kéèyàn máa wọṣọ tí wọn ò ṣe iṣẹ ọnà kankan sí lára kí inú Ọlọrun tó lè dùn sí èèyàn ?   Ó wá béèrè àwọn ìbéèrè kan tá jẹ kí n ronú jinlẹ , ó ní :  Ǹjẹ ó burú láti máa dé fìlà ?  Ṣé ó burú láti máa dirun ?   Nínú Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ , a máa ń dirun àwọn ọmọdé , àwọn obìnrin tí wọn ti dàgbà sì máa ń dé fìlà tàbí àkẹtẹ .  Mo wá rí i pé ọrọ wọn ò dúró sójú kan lórí ọràn yẹn , sùúrù àti inúure tí alábòójútó arìnrìn - àjò yẹn fi bá mi lò sì wọ mí lọkàn ṣinṣin .  Ní kẹrẹkẹrẹ , ó bẹrẹ sí dá mi lójú pé mo ti rí òtítọ , ṣùgbọn ó ṣì ku nǹkan kan tó ṣì ń dà mí láàmú gidigidi , ìyẹn ni , tàwọn obìnrin tó gẹrun wọn .  Àwọn alàgbà nínú ìjọ ràn mí lọwọ láti ronú pé ó níbi tí irun àwọn obìnrin kan máa ń gùn dé nígbà tí tàwọn mìíràn sì máa ń gùn gan - an .  Ṣé ó wá fi hàn pé irun obìnrin kan dáa jù tòmíràn lọ nìyẹn ?  Wọn ràn mí lọwọ láti mọ bó ṣe ṣe pàtàkì tó láti jẹ kí ẹrí ọkàn olúkúlùkù ràn án lọwọ láti pinnu irú aṣọ tí yóò wọ àti bí yóò ṣe múra , wọn sì fún mi láwọn ìwé kan láti lọ kà nílé .  Fífi Ohun Tí A Kọ Sílò  Ìsìn tó ń so èso rere là ń wá , a sì rí i .  Jésù sọ pé :  Nípa èyí ni gbogbo ènìyàn yóò fi mọ pé ọmọ ẹyìn mi ni yín , bí ẹ bá ní ìfẹ láàárín ara yín .   Ó dá wa lójú pé àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà làwọn èèyàn tí ń fi ìfẹ tòótọ hàn .  Síbẹsíbẹ , lákòókò yẹn Nathan tó jẹ dáódù wa àti Rebecca tá a bí tẹ lé e kò mọ èyí táwọn ì bá ṣe nítorí pé wọn ti gbà ìsìn Ìjọ Onítẹbọmi Tó Ń Tẹ Lé Ètò Àtijọ tí wọn sì ti ṣe ìrìbọmi nínú ìsìn yẹn .  Lẹyìn - ọ - rẹyìn , òtítọ Bíbélì tá a fi ń kọ wọn àti ìfẹ táwọn Ẹlẹrìí fi hàn gún wọn ní kẹṣẹ .  Bí àpẹẹrẹ , Rebecca ti ń wá bí àárín òun àti Ọlọrun ṣe máa gún régé .  Ó wá rí i pé ó rọrùn fún òun láti máa gbàdúrà nígbà tó yé e pé Ọlọrun kò kádàrá gbogbo ohun téèyàn á ṣe láyé tàbí bí ọjọ iwájú wa ṣe máa rí .  Ó tún sún mọ Jèhófà sí i nígbà tó yé e pé Ọlọrun kì í ṣe apá kan àdììtú Mẹtalọkan , kàkà bẹẹ , ẹni gidi kan tóun lè fara wé ni .  Ó sì dùn mọ ọn nínú nígbà tó rí i pé kò pọn dandan láti lo àwọn èdè àtijọ tó wà nínú Bíbélì King James Version tóun bá ń bá a sọrọ .  Nígbà tó kọ nípa irú àdúrà tí Ọlọrun máa ń gbọ , àti ète tó ní fún ìran ènìyàn láti máa gbé títí láé nínú Párádísè lórí ilẹ ayé , ńṣe ló ń ṣe é bí i pé ó tún sún mọ Ẹlẹdàá rẹ sí i .  Sáàmù 37 : 29 ; Ìṣípayá 21 : 3 , 4 .  Àwọn Àǹfààní Tí Gbogbo Wa Ń Gbádùn  Èmi àti ọkọ mi àtàwọn ọmọ wa márùn - ún tó dàgbà jù , ìyẹn Nathan , Rebecca , George , Daniel àti John ṣèrìbọmi gẹgẹ bí Ẹlẹrìí Jèhófà nígbà ẹẹrùn ọdún 1987 .  Harley ṣèrìbọmi lọdún 1989 , Simon sì ṣe lọdún 1994 .  Gbogbo wa nínú ìdílé wa là ń bá iṣẹ tí Jésù Kristi gbé lé àwọn ọmọlẹyìn rẹ lọwọ lọ ní pẹrẹu , ìyẹn pípòkìkí ìhìn rere Ìjọba Ọlọrun .  Gbogbo àwọn ọmọkùnrin wa márùn - ún tó dàgbà jù , Nathan , George , Daniel , John , Harley àti Rebecca ọmọbìnrin wa ti sìn ní ẹka ilé iṣẹ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà ní orílẹ - èdè Amẹríkà rí .  George ṣì wà níbẹ títí di bá a ti ń sọrọ yìí , ó sì ti lo ọdún mẹrìnlá níbẹ , Simon , tóun náà ṣẹṣẹ parí ilé ìwé rẹ ní 2001 ti di ara ìdílé Bẹtẹlì ti Amẹríkà láìpẹ yìí .  Alàgbà àti ìránṣẹ iṣẹ òjíṣẹ ni gbogbo àwọn ọmọkùnrin wa nínú ìjọ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà .  Ọkọ mi náà ń sìn bí alàgbà nínú Ìjọ Thayer ní ìpínlẹ Missouri , èmi náà ń bá iṣẹ òjíṣẹ mi lọ ní pẹrẹu .  A ti ní ọmọ - ọmọ mẹta báyìí  orúkọ wọn ni Jessica , Latisha àti Caleb inú wa sì ń dùn bí bàbá àti ìyá wọn ṣe ń gbin ìfẹ Jèhófà sí wọn lọkàn láti kékeré ayé wọn .  A láyọ nínú ẹbí wa pé Jèhófà fà wá sọdọ rẹ , ó sì fi àwọn èèyàn tó ń jẹ orúkọ mọ òun hàn wá nípa ìfẹ bíi ti Ọlọrun tí wọn ní .  Ọkàn wa wà lára àwọn tí wọn fẹ fi tọkàntọkàn sin Ọlọrun ṣùgbọn tó jẹ pé ohun tí wọn fi tọ wọn láti kékeré náà ni wọn ṣì dìrọ mọ dípò kí wọn fi Bíbélì fúnra rẹ kọ ẹrí ọkàn wọn .  Ìrètí wa ni pé wọn á rí ayọ táwa ní nísinsìnyí láti inú lílọ láti ilé dé ilé kì í ṣe láti ta irè oko , bí kò ṣe láti kéde Ìjọba Ọlọrun àti àwọn nǹkan àgbàyanu tí yóò mú wá .  Omijé máa ń lé ròrò sí mi lójú nígbà tí mo bá ronú lórí sùúrù àti ìfaradà táwọn èèyàn tí wọn ń jẹ orúkọ mọ Jèhófà fi hàn sí mi , mo mọrírì rẹ gan - an ni !   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 13   Nígbà tí mo wà lọmọ ọdún méje , àti nígbà tí mo ti wá dàgbà   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 14   James , George , Harley àti Simon , wọn wọ aṣọ tí kò ní iṣẹ ọnà kankan lára   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 15   Èmi rèé níbi tí mo ti ń gbé irè oko lọ sí ọjà , àwòrán mi yìí wà nínú ìwé ìròyìn kan tó máa ń jáde ládùúgbò wa   Credit Line   Journal and Courier , Lafayette , Indiana   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Èmi àti ìdílé wa lónìí  Ìbẹwò Mánigbàgbé Kan  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ MẸSÍKÒ  NÍ March 15 , 2003 , ó lé ní ogójì orílẹ - èdè táwọn èèyàn ti wá , tí wọn sì péjọ sí ẹka ọfíìsì tó wà nítòsí Ìlú Mẹsíkò láti ṣayẹyẹ ìyàsímímọ ilé tá a ṣẹṣẹ kọ tó wà lójú ìwé yìí .  Ilé gbígbé àti ilé ìtẹwé yìí wà lára ìmúgbòòrò tí a ṣẹṣẹ ṣe ní ẹka ọfíìsì àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ní Mẹsíkò .  Lọdún 1974 , nígbà tó jẹ pé nǹkan bí ẹgbẹrún márùnlélọgọta  65,000  àwọn Ẹlẹrìí ló ṣì wà ní orílẹ - èdè Mẹsíkò , la ṣe ìyàsímímọ àwọn ilé tá a kọkọ kọ sórí ilẹ kan náà yìí .  Nítorí pé ńṣe ni àwọn Ẹlẹrìí tó wà ní orílẹ - èdè Mẹsíkò ń pọ sí i ṣáá , a ya àwọn ilé mìíràn sí mímọ lọdún 1985 àti lọdún 1989 .  Lára àwọn ilé tó ju méjìlá lọ tá a ṣẹṣẹ kọ kún àwọn tó ti wà tẹlẹ ni ilé ìtẹwé gbàràmù kan àti ilé gbígbé tó lè gba àwọn òṣìṣẹ tó tó nǹkan bí ẹẹdégbèje  1,300  .  Ọsẹ méjì lẹyìn tá a ya ilé náà sí mímọ tán , a ṣí ẹka ọfíìsì náà sílẹ gbayawu fún àwọn aládùúgbò tó wà nítòsí ẹka náà láti wá wò ó .  Lára àwọn tá a fìwé pè ni àwọn aláṣẹ tó wà ládùúgbò yẹn , àwọn ọmọ iléèwé àtàwọn olùkọ tó wà ní yunifásítì tí wọn ṣẹṣẹ dá sílẹ tó wà lódìkejì ẹka ọfíìsì náà .  Ọpọ àwọn tó wà ní ẹka ọfíìsì náà ló ń ṣe kàyéfì nípa iye àwọn èèyàn tó ṣeé ṣe kó wá .  Ibẹ Ò Gba Ẹsẹ  Iye àwọn èèyàn tó jẹ ọrìnlérúgba ó dín mẹjọ  272  ló wá , títí kan àwọn ọmọ iléèwé , àwọn òṣìṣẹ ìjọba àtàwọn aláṣẹ ìjọba ìbílẹ .  Àwọn olùṣèbẹwò náà sọrọ lórí bí ẹka ilé iṣẹ yìí ṣe lẹwà , tó sì mọ tónítóní , wọn sì tún fi ìmoore wọn hàn fún bí wọn ṣe ṣe wọn lálejò .  Obìnrin kan kọ ohun tó wà nísàlẹ yìí sínú ìwé mo - bá - ọ - yọ tá a ṣí sílẹ fáwọn àlejò , ó ní :  Ìgbà àkọkọ nìyí tí màá ṣèbẹwò sí ẹka ilé iṣẹ yìí .  Àwọn ohun tí mo rí gbádùn mọni gan - an .  Látilẹ wá ni mo ti gba tiyín , tí mo sì máa ń bọwọ fún yin , àmọ ní báyìí o , màá túbọ máa ṣe bẹẹ sí i .   Ọkùnrin mìíràn sọ pé :  Ọtọ ni ohun tá a rò pé ẹ ń ṣe níbí tẹlẹ .  Oríṣiríṣi àhesọ là ń gbọ nípa yín . . . .  Ṣùgbọn ní báyìí mo ti wá rí i pé irọ pátápátá gbáà ni .  Inú mi yóò dùn láti gbà yín sílé , nítorí mo gbà pé ohun tó ní láárí lẹ ń ṣe .   Obìnrin kan tó jẹ olùkọ ní yunifásítì , tí ìyá rẹ sì jẹ Ẹlẹrìí , kó gbogbo àwọn ọmọ kíláàsì méjì wá láti ṣèbẹwò .  Ó sọ pé :  Mo fẹ káwọn ọdọ mọ ohun táwọn Ẹlẹrìí Jèhófà ń ṣe kárí ayé .  Ọpọ nǹkan ni wọn á rí kọ látàrí ìbẹwò wọn síbí .   Báwo ni ìbẹwò yìí ṣe nípa lórí àwọn ọmọ iléèwé náà ?  Ọmọbìnrin kan kọwé pé :  Ẹ ṣeun , ẹ kú àlejò wa o .  Èmi àtàwọn ọmọ kíláàsì mi ò lè gbà gbé ọjọ yẹn láé .   Ọmọbìnrin mìíràn sọ pé àwọn èèyàn tí kì í fetí sílẹ sí àwọn Ẹlẹrìí tó bá wá sọdọ wọn kò mọ ohunkóhun nípa irú ẹni tí àwọn Ẹlẹrìí jẹ gan - an .  Ní ìparí ọrọ rẹ ó sọ pé :  A gbọdọ jẹ ẹni tó rí ara gba nǹkan sí , ká fẹ láti máa gbọ ohun táwọn mìíràn bá fẹ sọ , ká sì tún máa gbé èrò wọn yẹ wò .   Ọdọkùnrin kan tó wà ládùúgbò yẹn sọ pé :  Èrò tí mo ní nípa àwọn Ẹlẹrìí yàtọ tẹlẹ , ṣùgbọn ní báyìí , mo ti wá rí i pé ẹ máa ń bá ara yín fọwọ sowọ pọ .  Ńṣe lẹ ń rọ wìtìwìtì bí èèrùn , ọwọ yín dí gan - an ni .   Àwọn mẹrin lára àwọn ọlọpàá tó wà ládùúgbò yẹn wà lára àwọn tó ṣèbẹwò .  Obìnrin kan lára wọn sọ pé :  Èyí mà wúni lórí o .  Kò sí ojúsàájú níbí .  Kò sí ọgá nínú àwọn tó ń ṣiṣẹ ìmọtótó , àtàwọn tó ń géko . . . .  Ohun ìyàlẹnu gbáà lèyí jẹ .   Àwọn ọmọkùnrin méjì kan tí wọn jẹ ọmọ ọdún mẹsàn - án àti ọdún mẹwàá , tí wọn ń gbé ládùúgbò yẹn sọ pé :  Èyí ti lọ wà jù , ó mà ga o .    Ohun tí mo fẹràn jù lọ ni àwọn ẹrọ wọnyẹn .  Wọn yára gan - an .  Pàápàá jù lọ , àwọn ẹrọ tó ń gé ìwé .   Dókítà kan tó ń tọjú àwọn tó bá fara pa gan - an , ìyàwó rẹ àti ọmọbìnrin wọn tó jẹ akẹkọọ ní yunifásítì wà lára àwọn tó wá .  Nígbà tí wọn ń fi gbogbo àyíká hàn wọn , ìyàwó dókítà náà béèrè ọpọlọpọ ìbéèrè nínú Bíbélì .  Ó sọ pé àtìgbà táwọn Ẹlẹrìí ti máa ń wá sọdọ bàbá òun tó ń ṣe ẹsìn ajíhìnrere lòun ti nífẹẹ wọn .  Bí inú bá ń bí bàbá òun , ńṣe làwọn Ẹlẹrìí yẹn máa ń dákẹ jẹẹ .  Ó sọ pé :  Ìsinsìnyí ni mo wá mọ ohun tó mú kí wọn ṣe bẹẹ .   Dókítà náà àti ìyàwó rẹ sọ pé ìbẹwò táwọn ṣe yẹn ti yí èrò táwọn ní tẹlẹ nípa àwọn Ẹlẹrìí padà .  José tó ń fi àyíká hàn wọn rí i pé wọn fìfẹ hàn , ó pè wọn wá sí Ìṣe Ìrántí ikú Kristi , ó sì tún sọ pé òun yóò kọ wọn lẹkọọ Bíbélì .  Wọn fara mọ ohun tí José sọ , wọn sì sọ pé inú àwọn yóò dùn láti máa wá sí ẹka ilé iṣẹ fún ìkẹkọọ .  Ní ọsẹ tó tẹ lé e , wọn wá , inú José àti Beatriz tó jẹ ìyàwó rẹ dùn láti gbà wọn sí yàrá wọn .  Dókítà náà àti ìyàwó rẹ béèrè ìbéèrè tó pọ débi pé ìkẹkọọ àkọkọ yẹn gbà wọn tó wákàtí mẹtà àtààbọ !  Ìdílé náà àti bàbá ìyàwó dókítà náà wá sí Ìṣe Ìrántí ní April 16  bẹẹ ni o , ìyẹn bàbá tí inú máa ń bí táwọn Ẹlẹrìí bá ti wá sọdọ rẹ tẹlẹ .  Ohun pàtàkì tó múnú ẹni dùn jù lọ ni ti iye ìwé tá a fi ń kẹkọọ Bíbélì táwọn olùṣèbẹwò náà gbà lọ sílé wọn  gbogbo rẹ jẹ ẹẹdẹgbẹta  500  , èyí tó sì pọ jù nínú rẹ ló jẹ Bíbélì .  Àwọn kan nínú wọn sọ pé àwọn ò ní Bíbélì tẹlẹ .  Obìnrin kan tó ń gbé nítòsí sọ fún Armando tó ń bójú tó àwọn ìwé tá a fi ń kẹkọọ Bíbélì pé :  Láti òní lọ , màá máa wá sí àwọn ìpàdé yín , nítorí mo ti wá mọ pé òtítọ nìyí .   Lẹyìn ọsẹ díẹ tó tẹ lé e , inú Armando dùn nígbà tó rí obìnrin yìí ní Gbọngàn Ìjọba .  Ó sọ pé :  Obìnrin yìí mú ìwé tó gbà nígbà tó ṣèbẹwò dání .  Nígbà tí mo kí i , ó sọ fún mi pé :  Wò ó , mo ti ń ṣe ohun tí mo sọ fún ọ pé mà á ṣe .    Kíá lọjọ mẹta táwọn èèyàn fi ṣèbẹwò náà yára kọjá lọ .  Ṣùgbọn àwọn ọjọ náà gbéni ró gan - an .  Gbígbọ táwọn tó ń sìn ní ẹka ọfíìsì náà gbọ ohun táwọn tó ń ṣèbẹwò fún ìgbà àkọkọ sọ nípa ẹka ilé iṣẹ náà jẹ kí wọn túbọ mọrírì àǹfààní àrà ọtọ tí wọn ní láti sìn ní ọkan lára ẹka ilé iṣẹ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26 , 27   Ilé tí wọn ti ń tún ọkọ ṣe , 2 . ilé tí wọn tí ń ṣe onírúurú iṣẹ , 3 . ilé tí wọn ti ń tún àwọn ohun èlò ṣe , 4 . ilé gbígbé , 5 . ilé ìtẹwé , 6 . gbọngàn àpéjọ , 7 . ilé àwọn àlejò   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 27   Ọpọlọpọ èèyàn ló ṣèbẹwò sí ẹka ilé iṣẹ , títí kan àwọn ọmọ iléèwé àtàwọn ọlọpàá  Báwo Ni Àǹfààní Tí À Ń Rí Nínú Igbó Ṣe Pọ Tó ?  BÍ A bá dá gbogbo ilẹ tó wà láyé sọnà mẹta , á fẹrẹẹ tó ìdá kan tí igbó wà , ṣùgbọn ńṣe ni ibi tí igbó wà túbọ ń dín kù sí i .  Ní ọdún 1998 , ìwé ìròyìn Choices  The Human Development Magazine tí Ètò Ìdàgbàsókè Ìparapọ Àwọn Orílẹ - Èdè tẹ jáde sọ pé , ní àwọn orílẹ - èdè tó ṣẹṣẹ ń gòkè àgbà nìkan ,  ilẹ tó fẹ tó mílíọnù mẹrin hẹkítà , ìyẹn ilẹ tó fẹ tó déédéé orílẹ - èdè Switzerland , ni wọn ń gé igi tó wà lórí rẹ lulẹ lọdọọdún .   Kí Nìdí Tí Pípagbórun Fi Jẹ Kàyéfì  Àwọn ògbógi kan sọ pé kàyéfì gbáà lọrọ pípa táwọn èèyàn ń pa igbó run yìí jẹ .  Ohun tó mú kí wọn sọ bẹẹ ni pé , ńṣe làwọn èèyàn ń fi iná sun igbó tí wọn sì ń gé gẹdú nítorí owó tí wọn ń rí nídìí ẹ .  Síbẹ , ìròyìn kan sọ pé igbó  níye lórí gan - an nígbà táwọn igi bá ṣì wa nínú rẹ ju ìgbà tá a bá gé igi inú rẹ tàbí tá a bá dáná sun ún .   Báwo ló ṣe rí bẹẹ ?  Ọmọwé Philip M .  Fearnside àti Ọmọwé Flávio J .  Luizão tí wọn jẹ olùṣèwádìí ní Ibùdó Ìwádìí ti Ìjọba Àpapọ tó wà ní Amazon , ìyẹn ní ìlú Manaus lórílẹ - èdè Brazil sọ fún òǹkọwé Jí !  pé , gẹgẹ bí wọn ṣe sọ o , àwọn igbó kìjikìji máa ń  ṣe aráyé láǹfààní .   Lára àwọn àǹfààní wọnyí ni gbígba carbon dioxide  afẹfẹ tí ń mú kí ayé móoru  sára àti títọjú rẹ pa mọ , kì í tún jẹ kí àgbàrá gbá ilẹ lọ tàbí kí omíyalé ṣẹlẹ , ó máa ń sọ àwọn èròjà inú ilẹ dọtun , ó máa ń díwọn òjò , ibẹ làwọn ẹranko táwọn èèyàn ti fẹrẹẹ pa tán fi ṣelé , ó sì tún jẹ ààbò fáwọn irúgbìn .  Igbó tún máa ń bu ẹwà kún àyíká , a sì tún lè lọ gbafẹ níbẹ .  Àwọn olùṣèwádìí yẹn sọ pé , irú àwọn àǹfààní tígbó ń ṣe fún àyíká yìí ní ipa tó ń kó nínú ètò ọrọ ajé .  Bí àpẹẹrẹ , wo agbára tí igbó ní láti tọjú afẹfẹ carbon pa mọ .  Nígbà tá a bá gé igi lulẹ nínú igbó , afẹfẹ carbon tó máa ń jáde nígbà tí a bá dáná sun igbó yóò di afẹfẹ carbon dioxide tó bá dé ojú òfuurufú , tí yóò sì jẹ kí ayé túbọ móoru .  Nítorí náà , a lè mọ bí igi ṣe ń  ṣe aráyé láǹfààní  tó lórí ètò ọrọ ajé tá a bá fi bó ṣe ń fi afẹfẹ carbon pa mọ wé iye tó ń ná àwọn èèyàn láti dín ìtújáde afẹfẹ carbon kù .  Gẹgẹ bí Marc J .  Dourojeanni tó jẹ agbaninímọràn lórí ọràn àyíká ní ọfíìsì Báńkì Àjọdá ti Amẹríkà tó wà ní orílẹ - èdè Brazil sọ , irú ìṣirò bẹẹ fi hàn pé  ìníyelórí igbó tó bá di ti fífi afẹfẹ carbon pa mọ pọ fíìfíì ju ìníyelórí rẹ tó bá di ti ká gé igi níbẹ àti tá a bá fi dáko .   Síbẹ , ńṣe ni wọn kàn ń gé igi lulẹ bẹẹrẹbẹ .  Kí ló fà á ?  Ohun Tó Lè Mú Káwọn Èèyàn Ṣíwọ Pípagbórun  Àpẹẹrẹ kan nìyí : Àwọn èèyàn kan dá ilé iṣẹ kan tó ń pèsè iná mànàmáná sílẹ .  Ilé iṣẹ yìí ń fún àwọn ìlú tó wà nítòsí ní iná mànàmáná , ṣùgbọn àwọn ará ìlú yìí kò san owó kankan padà .  Lẹyìn àkókò díẹ , àwọn tó ni ilé iṣẹ náà rò pé ,  Bí àwọn bá ti ilé iṣẹ náà pa , táwọn sì tú gbogbo ohun èlò tó wà níbẹ tà , yóò mérè wá ju káwọn kàn fi ilé iṣẹ yẹn sílẹ láìrí kọbọ gbà lórí ẹ .   Ó dà bíi pé díẹ lára àwọn òṣìṣẹ tó wà láwọn orílẹ - èdè tí gẹdú pọ sí náà rò bẹẹ .  Níwọn bó ti jẹ pé àwọn èèyàn ò sanwó fún àǹfààní tí wọn ń rí látara igbó , yóò ṣàǹfààní jù lọ nígbà náà láti pa igbó yẹn  ìyẹn , wíwó ilé iṣẹ iná mànàmáná náà palẹ , ká sọ ọ lọnà bẹẹ  káwọn sì ta àwọn igi tó wà níbẹ  àwọn ohun èlò tá a tú ní ilé iṣẹ náà  kó lè tètè mérè ńlá wá ní kánmọkánmọ , bí wọn ṣe ronú gan - an nìyẹn .  Gẹgẹ bí Dourojeanni ṣe sọ , ọnà kan ṣoṣo tá a lè gbà yí àṣà yìí padà ni pé ká mú káwọn èèyàn mọyì bí dídá igbó sí ṣe máa ń dín ìnáwó kù .  Ọmọwé José Goldemberg , ọmọ ilẹ Brazil tó jẹ ọjọgbọn onímọ átọmíìkì , tó tún jẹ ààrẹ fún Yunifásítì São Paulo nígbà kan rí sọ èrò tiẹ pé ó yẹ káwọn gbé iye pàtó kan kalẹ táwọn èèyàn tó ń lo epo tí à ń rí lára àkẹkù ẹranko yóò máa san kárí ayé .  Gẹgẹ bí àwọn tó ṣagbátẹrù èrò yìí ṣe sọ , wọn ní iye tí orílẹ - èdè kọọkan máa sàn yóò sinmi lé bí epo tí orílẹ - èdè yẹn ń lò ṣe pọ tó àti bí àwọn afẹfẹ tí ń mú kí ayé móoru tó ń tibẹ wá ṣe pọ tó .  Bí àpẹẹrẹ , orílẹ - èdè Amẹríkà tó jẹ pé iye àwọn èèyàn tó wà níbẹ tó nǹkan bí ìdá márùn - ún tá a bá dá gbogbo olùgbé ayé sí ọgọrùn - ún ń pèsè àwọn gáàsì amúǹkangbóná tó fẹrẹẹ tó ìdá mẹrìnlélógún tá a bá dá èyí tí gbogbo ayé ń pèsè sí ọgọrùn - ún .  Àwọn tó ń gbé ìlànà kalẹ ronú pé owó tí irú àwọn orílẹ - èdè bẹẹ bá san làwọn yóò lò bí owó àjẹmọnú fún àwọn orílẹ - èdè tó bá kọ láti pa igbó wọn run nítorí èrè ojú ẹsẹ tó wà nídìí gígé gẹdú .  Lọnà yìí , wọn sọ pé àwọn èèyàn á san  owó iná  wọn , èyí yóò sì jẹ ohun ìwúrí fáwọn tó ni ilé iṣẹ mànàmáná náà , yóò sì mú kí wọn fi  ilé iṣẹ mànàmáná  náà sílẹ láìwulẹ tú ohun èlò tó wà níbẹ tà mọ .  Nígbà náà , ta ni yóò sọ iye táwọn èèyàn yóò máa san fún àwọn àǹfààní tí wọn ń rí látara àwọn ohun tó wà láyìíká ?  Ta sì ni yóò gba owó yẹn jọ tí yóò wá pín in ?  Àfi Káwọn Èèyàn Yíwà Padà  Dourojeanni sọ pé :  Fífikùn lukùn níbi àpérò àgbáyé kan lórí ọràn tó jẹ mọ igbó lọnà tó dára jù láti yanjú ọrọ yìí .   Irú àpérò bẹẹ á lè jẹ kí wọn pinnu iye táwọn orílẹ - èdè yóò máa san fún àǹfààní tí wọn ń rí látara igbó .  Ó sọ síwájú sí i pé ,  a wá lè gbé àjọ kan kalẹ tí yóò máa bójú tó ètò tí gbogbo ayé ṣe yìí .   Bó tilẹ jẹ pé , ó lè bọgbọn mu láti lo àjọ àgbáyé kan fún bíbójú tó ìṣòro kan tó kan gbogbo ayé , síbẹ Dourojeanni sọ pé :  Dídá oríṣiríṣi àjọ àti ìgbìmọ sílẹ láti bójú tó ọràn tó jẹ mọ igbó kò lè yanjú ìṣòro ọhún .   Ó fi kún un pé ohun tá a nílò gan - an ni  ìyípadà kánmọkánmọ nínú ìwà àwọn èèyàn láwùjọ àti nínú ètò ọrọ ajé .   Ní tòdodo , dídá igbó sí ju wíwulẹ yí òfin padà lásán , ó gba káwọn èèyàn yí ìwà wọn padà .  Ǹjẹ irú àwọn ìṣòro báyìí lè yanjú láé ?  Jèhófà Ọlọrun tó jẹ Ẹlẹdàá ayé ṣèlérí pé yóò yanjú .  Bíbélì fi hàn pé Ọlọrun ti fìdí ìjọba kan múlẹ tí yóò ṣàkóso lé ayé lórí tí yóò sì yanjú gbogbo ìṣòro ayé láìpẹ .  Ìjọba yẹn ni  a kì yóò run láé .   Láfikún sí i , ìjọba náà yóò rí sí i pé ìbáṣepọ tó wà láàárín àwọn ohun alààyè àti àyíká wọn wà bó ṣe yẹ , nítorí pé àwọn olùgbé ayé yóò máa kẹkọọ nípa Ẹlẹdàá wọn , ẹni tí Bíbélì pe orúkọ rẹ ní Jèhófà .  Gbogbo àwọn èèyàn tó bá wà láàyè nígbà yẹn yóò mọyì ayé àti igbó tó wà nínú rẹ lẹkùn - ún rẹrẹ .   Àwọn àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 28   Ricardo Beliel  SocialPhotos   Michael Harvey  Panos Pictures  Atọka Ìdìpọ Kẹrìnlélọgọrin Ti jí !  ÀJỌṢE ẸDÁ   Fífòòró Ẹni , 9  8   Ìgbà Èwe , 5  8   Ohun Tó Lè Mú Kí Ìgbéyàwó Jẹ Aláyọ , 10  8  Oògùn Olóró Nínú Ìdílé , 4  8  ÀWỌN ẸLẸRÌÍ JÈHÓFÀ  Àpéjọ  Ẹ Fi Ògo fún Ọlọrun ,  9  8  Aráàlú Ṣèbẹwò Tó Mórí Wọn Wú  Jámánì  , 3  8  Àròkọ Wú Wọn Lórí Gan - an  akẹkọọ  , 9  8  Fífi Ìfẹ Hàn Nígbà Ìṣòro  Nàìjíríà  , 3  8  Iléeṣẹ Kẹmíkà Bú Gbàù  ilẹ Faransé  , 4  8  Ilé Ẹjọ Gíga Jù Lọ Ilẹ Amẹríkà Dá Ẹtọ Òmìnira Ọrọ Sísọ Padà , 1  8  Kò Retí Pé Òun Á Ṣàṣeyọrí Tó Tóyẹn  Jámánì  , 5  8  Lẹyìn Tí Ìbúgbàù Náà Wáyé  Ecuador  , 10  8  Ohun Kan Tí Ìjì Kò Lè Gbé Lọ  iṣẹ ìrànwọ  , 8  8  Omíyalé ní Àgbègbè Caucasus , 11  8  Ó Yàn Láti Ṣègbọràn sí Ọlọrun  A .  Gargallo , Sípéènì  , 3  8   Ṣègbọràn sí Ọlọrun Dípò Àwọn Ènìyàn   iṣẹ ọnà  , 1  8  Wọn Ń Ṣe Àwọn Aráàlú Láǹfààní  Gbọngàn Ìjọba  , 8  8  ÀWỌN ẸRANKO ÀTI OHUN ỌGBÌN  Àwọn Ọmọ Ogun Tó Ń Yan Lọ  ìjàlọ  , 6  8  Ẹpà , 5  8  Ohun Àgbàyanu Ni Ṣíṣílọ Wọn  ẹranko wildebeest  , 3  8  Ojú Ẹyẹ Idì , 1  8   Oko Ọgẹdẹ , 4  8  Ọkan Lára Àwọn Èso Tó Wúlò Jù Lọ  àgbọn  , 4  8  Pípèsè Oúnjẹ Látinú Oko Rẹ , 12  8   ÀWỌN OHUN TÓ Ń ṢẸLẸ NÍNÚ AYÉ   Àìjẹunrekánú , 3  8   Àwọn Ọmọdé Tó Ń Ṣiṣẹ Aṣẹwó , 2  8   Epo Rọbì  Ṣé Wọn Lè Wà Á Gbẹ ?   11  8  Fífòòró Ẹni , 9  8   Ìlànà Rere , 6  8  Ìṣòro Tó Wà Nídìí Iṣẹ Àgbẹ , 10  8   Ìwà Ìkà Bíburú Jáì , 7  8   Ohun Arùfẹ - Ìṣekúṣe - Sókè , 8  8  Oògùn Olóró Nínú Ìdílé , 4  8  Ọràn Àṣírí , 2  8  Ṣe Owó Orí Tí Ò Ń San Ti Pọ Jù ? 12  8  ÀWỌN ỌDỌ BÉÈRÈ PÉ  Báwo Làwọn Èèyàn Ṣe Lè Máa Fi Ọwọ Tèmi Wọ Mí ?  11  8  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Kojú Ẹmí Ṣohun - Tẹgbẹ - Ń - Ṣe ?  1  8  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Yẹra fún Fífi Ẹgbọn Mi Ṣe Àwòkọṣe Nínú Gbogbo Nǹkan ?  12  8  Fídíò Orin , 3  8 , 4  8   Jíjíwèé Wò , 2  8  Nígbà Tí Àjálù Bá Wáyé , 7  8   Ọmọ Àgbàtọ , 5  8 , 6  8  Ṣé Kí N Fín Ara ?   10  8   Ṣíṣàì Fẹ Ṣe Àṣìṣe Kankan ?   8  8 , 9  8  ÌLERA ÀTI ÌṢÈGÙN   Àìjẹunrekánú , 3  8   Àrùn Àtọgbẹ , 5  8  Àrùn Tí Kòkòrò Ń Gbé Kiri , 6  8   Àwọn Nǹkan Tó Lè Nípa Lórí Ìlera , 9  8  Bí Àìsàn Ibà Bá Ń Ṣe Ọmọ Rẹ , 12  8  Bó O Ṣe Lè Túbọ Dáàbò Bo Oyún Rẹ , 1  8  Igi Tẹẹrẹ Tó Ń Fọ Eyín Mọ , 9  8 Omi , 6  8  Oorun , 4  8  Ọnà Mẹfà Tí O Lè Gbà Dáàbò Bo Ìlera Rẹ , 10  8  Ọṣẹ  Abẹrẹ Àjẹsára  Tó O Lè Gún Fúnra Rẹ , 12  8  Rí I Pé Ò Ń Sùn Dáadáa ! 2  8  Sísanra Jọkọtọ  Ǹjẹ Kò Ti Ń Di Àjàkálẹ Àrùn Tó Kárí Ayé Báyìí ?  12  8 ILẸ ÀTI ÀWỌN ÈNÌYÀN  Ìdí Táwọn Èèyàn Fi Ka Erékùṣù Tahiti sí Párádísè Tí Wọn Ń Wá Kiri , 8  8   Ìlù Onígba - Ohùn   Áfíríkà  , 8  8   Ìlú Tí Wọn Ti Ń Wa Góòlù Dúdú  Brazil  , 3  8  Omíyalé ní Àgbègbè Caucasus , 11  8  Òwe Ẹyà Akan  Gánà  , 7  8  Piñata  Mẹsíkò  , 10  8  Ṣíṣèbẹwò sí Jerúsálẹmù ní Ìlú Quebec , 9  8  ÌSÌN  Àṣà Tí Kò Pa Rẹ  Bàbá Kérésìmesì  , 5  8   Ìwé Tó Ń Gbógun Ti Ìwé Mìíràn  Ṣọọṣì Kátólíìkì  , 9  8   Jèhófà Ni Olùtùnú Mi   ọba ilẹ Sweden  , 7  8  Orúkọ Jèhófà ní Erékùṣù Pàsífíìkì , 11  8   Ọdún Bíbélì ,  10  8  ÌTÀN ÌGBÉSÍ AYÉ  Àdánwò Ìgbàgbọ ní Slovakia  J .  Bali  , 1  8   Bí A Ṣe Pa Òùngbẹ Tẹmí Tó Ń Gbẹ Mí  L Moussanett  , 7  8  Mo Borí Ẹmí Ìkórìíra  J .  Gomez  , 1  8  Mo Fara Mọ Ohun Tí Ọlọrun Sọ Nípa Ẹjẹ  Y .  Aizawa  , 12  8  Ohun Tó Mú Kí Ìgbésí Ayé Mi Nítumọ  E .  Pandachuk  , 11  8  OJÚ ÌWÒYE BÍBÉLÌ  Báwo Lo Ṣe Lè Yẹra fún Èrò Tí Kò Tọ ?  12  8  Ẹsìn Rẹ àti Tàwọn Ìbátan Rẹ Ò Dọgba , 11  8  Ẹṣẹ Tí Kò Ní Ìdáríjì , 2  8  Gbígbé Ìgbésí Ayé Tó Yàtọ Sí Ti Ẹdá , 10  8  Kí Ni Ìfẹ Ọrọ Àlùmọọnì ?  4  8  Ǹjẹ Ìṣọkan Kristẹni Ń Béèrè Pé Kí Ìpinnu Àwọn Kristẹni Dọgba ?  5  8 Ǹjẹ Ó Pọn Dandan Kí Àwọn Kristẹni Jẹ Tálákà ?  1  8  Ǹjẹ Ó Tọ Láti Kórìíra Ẹyà Mìíràn ?  8  8  Ǹjẹ Ó Yẹ Kí Àwọn Kristẹni Jẹ Kí Wọn Mú Àwọn Níyè ?  7  8  Òmìnira Láti Ṣèpinnu ?  3  8  Ṣé Jíjẹ Ọlọrọ Ló Ń Fi Hàn Pé A Ní Ìbùkún Ọlọrun ?  9  8  Yíyẹra fún Sísọ Ọrọ Tó Máa Ń Dunni , 6  8  ỌKANKÒJỌKAN  Aṣọ Tó Bá Dóde , 9  8  Ẹrín Músẹ , 2  8  Máa Lóye Ọràn Dáadáa Kó O Tó Gbà Á Gbọ  Íńtánẹẹtì  , 2  8  Ǹjẹ O Mọ ?  2  8 , 6  8 , 7  8 , 8  8 , 10  8 , 12  8  Òpin Ọsẹ , 7  8  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  January 8 , 2004  Lílóye Àwọn Tí Ìṣesí  Wọn Ṣàdédé Ń yí Padà  Àràádọta ọkẹ èèyàn kárí ayé lọkùnrin àti lóbìnrin ló ní àárẹ ọkàn àti ìṣòro híhùwà lódìlódì .  Báwo la ṣe lè ran irú àwọn èèyàn bẹẹ lọwọ ?  3 Àwọn Aláàárẹ Ọkàn  4 Kíkojú Ìṣòro Kí Ìṣesí Ẹni Máa Ṣàdédé Yí Padà  8 Má Ṣe Sọrètí Nù  12 Bí Àwọn Ẹlòmíràn Ṣe Lè Ṣèrànwọ  14 Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Di Sọrọsọrọ Tó Dáńgájíá ?  17 Bíbímọ Sínú Ayé Aláìnífẹẹ  18 Ohun Tí Àwọn Ọmọ Ọwọ Nílò àti Ohun Tí Wọn Fẹ  22 Pípèsè Ohun Tí Àwọn Ọmọdé Nílò fún Wọn   29 Iṣẹ Ọwọ Ẹlẹdàá Ni Wọn Wò Ṣe É  32  Ṣókí Lọrọ Inú Ẹ , Ṣùgbọn ó Kún Fún Ẹkọ    Ewé àti Egbò Ṣé O Lè Lò Ó fún Ìwòsàn ?  26  Lílo ewé àti egbò ti wá ń wọpọ ju ti tẹlẹ lọ báyìí o .  Àwọn nǹkan wo ló máa bọgbọn mu pé ká ṣọra fún ?  Ǹjẹ Ọgbọn Ìṣèlú Lè Mú Àlàáfíà Kárí Ayé Wá ?  30 Kí ló fà á táwọn àpérò àlàáfíà táráyé ń ṣe fi ń kùnà ṣáá ní gbogbo ìgbà ?  Àwọn Aláàárẹ Ọkàn  LÁTỌMỌ ọdún mẹrìnlá ni ìrẹwẹsì ọkàn ti máa ń bá Nicole .  Àmọ , nígbà tó dọmọ ọdún mẹrìndínlógún ohun mìíràn bẹrẹ sí ṣẹlẹ sí i , ìyẹn ni kó kàn ṣàdédé máa yọ ṣìnkìn kí agbára sì máa gùn ún .  Oríṣiríṣi èrò á máa wá sí i lọkàn , kò ní lè sọrọ já geere , kò ní rí oorun sùn , ara á sì tún máa fu ú láìnídìí pé àwọn ọrẹ òun ń kó òun nífà .  Lẹyìn èyí , Nicole sọ pé òún lè yí àwọ tó bá wà lára àwọn nǹkan padà nígbàkigbà tó bá wu òun .  Ọrọ tí Nicole sọ yìí ló mú kí ìyá rẹ mọ pé ọrọ rẹ ń fẹ àbójútó , bó ṣe mú un lọ sí ilé ìwòsàn nìyẹn .  Lẹyìn tí àwọn dókítà ti fara balẹ kíyè sí bí ìṣesí Nicole ṣe ń yí padà , wọn sọ pé àìsàn bipolar tó ń múni hùwà lódìlódì ló ń dà á láàmú .    Bíi ti Nicole , àràádọta ọkẹ èèyàn kárí ayé ló ní ìṣòro híhùwà lódìlódì tàbí irú akọ àárẹ ọkàn kan .  Ìṣòro wọnyí sì máa ń fojú àwọn tó bá ń ṣe rí màbo .  Steven , tó ń gbàtọjú nítorí ìṣòro híhùwà lódìlódì , sọ pé :  Ọpọ ọdún ni mo fi wà nínú ìrora .  Bí mo ṣe ń ní àárẹ ọkàn , bẹẹ náà ni ara mi ń yá sódì .  Ìtọjú àti lílo oògùn ràn mí lọwọ , àmọ ẹnu ẹ náà ni mo ṣì wà .   Kí ló ń fa ìṣòro ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà ?  Kí lojú àwọn tó ní àárẹ ọkàn tàbí ìṣòro híhùwà lódìlódì máa ń rí ?  Báwo làwọn tí àìsàn yìí ń ṣe àtàwọn tó ń tọjú wọn ṣe lè rí ìtìlẹyìn tí wọn nílò gbà ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Jọwọ , kíyè sí i pé a tún lè fi díẹ lára àwọn àmì wọnyí mọ ìsínwín , ìjoògùnyó tàbí ìyípadà tó ń ṣẹlẹ nígbà ìbàlágà pàápàá .  Nítorí náà , ká tó lè sọ pé ẹnì kan ní àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì ó yẹ kí amọṣẹdunjú kan tó tóótun kọkọ yẹ ẹ wò dáadáa .  Kíkojú Ìṣòro Kí Ìṣesí Ẹni Máa Ṣàdédé Yí Padà  WÍWỌPỌ tí ìṣòro ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà ń wọpọ sí i ti ń bani lẹrù báyìí o .  Bí àpẹẹrẹ , wọn fojú bù ú pé ó lé ní ọọdúnrún àti ọgbọn mílíọnù èèyàn kárí ayé tó ní àárẹ ọkàn tó le gan - an .  Ìṣòro yìí máa ń mú kí ìbànújẹ dorí àwọn tó ń ṣe kodò , gbogbo nǹkan tí wọn ń dáwọ lé lójoojúmọ kì í sì í fún wọn láyọ rárá .  Wọn ti fojú bù ú pé ní ogún ọdún sígbà tá a wà yìí , bá a bá yọwọ àrùn tó jẹ mọ ọkàn àti òpójẹ , àárẹ ọkàn ló máa wọpọ jù lọ .  Abájọ táwọn kan fi sọ pé òun ló wọpọ jù lọ nínú onírúurú àìsàn ọpọlọ .  Láwọn ọdún ẹnu àìpẹ yìí , àwọn èèyàn ti túbọ ń mọ sí i nípa àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì .  Lára àwọn àmì àrùn yìí ni kí ìmọlára máa yí padà , látorí àárẹ ọkàn dórí kí ara máa yá sódì .  Ìwé kan tí Ẹgbẹ Oníṣègùn Ilẹ Amẹríkà ṣe jáde láìpẹ yìí sọ pé :  Nígbà tí àárẹ ọkàn bá ń ṣe ọ , èrò tó máa gbà ọ lọkàn ni pé kó o fọwọ ara ẹ para ẹ .  Àmọ , bí àìsàn náà bá yí sí kí ara rẹ máa yá sódì , o ò ní lè ṣe ìpinnu tó mọgbọn dání , o ò sì ní lè rí ewu tó wà nínú àwọn ohun tó o bá ń ṣe .   Wọn fojú bù ú pé ìdá méjì nínú ọgọrùn - ún lára àwọn tó ń gbé orílẹ - èdè Amẹríkà ni àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì ń ṣe , èyí tó túmọ sí pé àràádọta ọkẹ èèyàn ni àìsàn náà ń ṣe lórílẹ - èdè yẹn nìkan ṣoṣo .  Àmọ ṣá o , iye yìí nìkan kò tó láti ṣàlàyé bí ìṣòro kí ìṣesí ẹni máa ṣàdédé yí padà ṣe ń han àwọn tó ní in léèmọ tó .  Àárẹ Ọkàn  Ìbànújẹ Tó Ń Dorí Ẹni Kodò  Gbogbo wa la mọ bó ṣe máa ń rí bí ohun kan bá kó ìbànújẹ bá wa .  Láìpẹ , bóyá láàárín wákàtí díẹ tàbí ọjọ mélòó kan , ìbànújẹ náà á ti wábi gbà .  Àmọ ṣá o , akọ àárẹ ọkàn le jùyẹn lọ .  Lọnà wo ?  Ọmọwé Mitch Golant ṣàlàyé pé :  Àwa tá ò ní àárẹ ọkàn mọ pé bó ti wù kí ìmọlára wa máa yí padà tó , bópẹ bóyá , ara wa á balẹ , ṣùgbọn ti ẹni tó ní àárẹ ọkàn kò rí bẹẹ .  Bí ara ẹ bá yá gágá díẹ , ìbànújẹ á tún dorí ẹ kodò , bẹẹ ni ìmọlára rẹ á máa ṣàdédé yí padà láìmọ ibi tó máa já sí bíi tẹni tó wà nínú ọkọ ojú irin tó ti fẹ yí ṣubú tí kò sì mọ bí òun ṣe lè jáde nínú ọkọ náà tàbí ìgbà tí òun máa tóó lè jáde . Tàbí bóyá òun á tiẹ lè jáde nínú ọkọ náà .   Onírúurú ọnà ni akọ àárẹ ọkàn pín sí .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn èèyàn kan máa ń ní àárẹ ọkàn tó máa ń wáyé ní àkókò kan pàtó nínú ọdún , pàápàá nígbà òtútù .  Ìwé kan tí ẹgbẹ oníṣègùn tó ń jẹ Peoples Medical Society gbé jáde sọ pé :  Àwọn tó ní irú àárẹ ọkàn yìí sọ pé ńṣe ló máa ń légbá kan sí i bí ibi táwọn ń gbé bá ṣe sún mọ ìhà àríwá ilẹ ayé tó àti bójú ọjọ bá ṣe ṣú dùdù tó .  Bó tilẹ jẹ pé ìgbà òtútù tójú ọjọ máa ń dá gùdẹ ni wọn sọ pé àárẹ ọkàn yìí sábà máa ń wáyé , nínú àwọn ọràn kan , kí ibi téèyàn ti ń ṣiṣẹ lábẹ ilé ṣókùnkùn , kí ojú ọjọ ṣú dùdù nígbà tí kò yẹ kó rí bẹẹ , tàbí kéèyàn má lè ríran kedere máa ń fà á .   Kí ló ń fa akọ àárẹ ọkàn ?  Ìdáhùn náà ò fi bẹẹ ṣe kedere .  Nígbà tó jẹ pé nínú àwọn ọràn kan ó dà bí ẹni pé ohun àjogúnbá ni , lọpọ ìgbà ó dà bí ẹni pé ohun tójú ẹni ti rí nínú ìgbésí ayé ló máa ń kópa tó pọ jù lọ .  Wọn tún ti kíyè sí i lẹyìn àyẹwò pé ní ìpíndọgba , bí àìsàn náà bá ṣe ọkùnrin kan á ṣe obìnrin méjì .   Ṣùgbọn èyí ò fi hàn pé kì í fi bẹẹ ṣe àwọn ọkùnrin o .  Kàkà bẹẹ , wọn ti fojú bù ú pé láàárín ìpín márùn - ún sí méjìlá nínú ọgọrùn - ún lára àwọn ọkùnrin ló máa ní akọ àárẹ ọkàn bó bá tó àkókò kan nínú ìgbésí ayé wọn .  Nígbà tí irú akọ àárẹ ọkàn yìí bá kọ lu ẹnì kan , kò ní da apá kankan sí lára rẹ , á sì nípa lórí gbogbo ìgbésí ayé rẹ pátá .  Sheila , tó ní akọ àárẹ ọkàn , sọ pé :  Á gbò ẹ jìgìjìgì , o ò ní nígbọkànlé mọ nínú ara rẹ , o ò ní já mọ nǹkan kan mọ lójú ara rẹ , o ò ní lè ronú lọnà tó já gaara , o ò sì ní lè dá ìpinnu ṣe mọ .  Bó bá wá wọra tán pátápátá , á máa mú kí ara ni ẹ gan - an , á wá dà bíi pé o ò ní lè fara dà á .   Àmọ , àwọn ìgbà míì wà tí ẹni tó ní akọ àárẹ ọkàn lè rí ìtura nípa sísọ bó ṣe ń ṣe é fún ẹnì kan tí yóò gba tirẹ rò .  Bó tilẹ rí bẹẹ , a gbọdọ gbà pé bó bá jẹ pé àwọn nǹkan kan tí ò ṣiṣẹ dáadáa nínú ọpọlọ ló fa àárẹ ọkàn , níní èrò rere lọkàn nìkan kò tó láti lé e lọ .  Bí ọràn bá sì ti rí báyìí , kò sí ohun tí aláàárẹ ọkàn lè ṣe láti mú ìrẹwẹsì ọkàn tó ń bá àìsàn náà rìn kúrò .  Àti pé àárẹ ọkàn náà lè máa ṣe é ní kàyéfì bó ti ń ṣe àwọn ará àti ọrẹ rẹ ní kàyéfì .  Gbé ọràn ti Kristẹni kan tó ń jẹ Paula  yẹ wò .  Ó ti fara da ìrẹwẹsì tó ń kó àárẹ bá a ṣáá kí àyẹwò tó fi hàn pé àárẹ ọkàn ló ń ṣe é .  Ó sọ pé :  Nígbà míì , lẹyìn tí ìpàdé ìjọ bá parí , màá sáré lọ sínú ọkọ ayọkẹlẹ mi màá sì máa sọkún , láìsí ìdí gúnmọ kan .  Ńṣe ni mo kàn máa ń ronú ṣáá pé mo dá nìkan wà , inú mi sì máa ń bà jẹ .  Bó tilẹ jẹ pé ẹrí fi hàn pé mo ní àwọn ọrẹ púpọ tó bìkítà nípa mi , kò ṣeé ṣe fún mi láti rí i bẹẹ .   Ohun tó fara jọ èyí ló ṣẹlẹ sí Ellen , tí àárẹ ọkàn rẹ le débi pé wọn ní láti dá a dúró sílé ìwòsàn .  Ó sọ pé :  Mo ní ọmọkùnrin méjì , àwọn aya wọn méjèèjì tí wọn jẹ ẹni ọwọn fún mi àti ọkọ mi , ó sì dá mi lójú pé gbogbo wọn ló nífẹẹ mi gidigidi .   Ó yẹ kí Ellen mọ pé òun ò ní olódì kankan àti pé ẹni ọwọn lòún jẹ sí ìdílé òun .  Ṣùgbọn , bí àárẹ ọkàn bá bẹrẹ báyìí , aláàárẹ ọkàn náà lè bẹrẹ sí ro àwọn èròkerò tí ò lórí tí ò nídìí .  Kò tún yẹ ká gbójú fò ó pé àárẹ ọkàn ẹnì kan lè nípa gan - an lórí àwọn yòókù nínú ìdílé rẹ .  Ọmọwé Golant kọwé pé :  Nígbà tí ẹnì kan nínú ìdílé rẹ bá ní àárẹ ọkàn , ìbẹrù ohun tó lè ṣẹlẹ sí i nígbàkigbà lè máa dà ọ láàmú , nítorí àìmọ ìgbà tí àárẹ ọkàn náà máa fi í sílẹ tàbí ìgbà tó tún máa ṣe é .  Gbogbo nǹkan lè tojú sú ọ , tàbí kó o tiẹ ní ẹdùn ọkàn kí inú sì máa bí ọ pé ó ṣeé ṣe kí ìgbésí ayé máà rí bákan náà mọ fún irú ẹni bẹẹ .   Lọpọ ìgbà , àwọn ọmọ lè mọ bí òbí bá ní àárẹ ọkàn .  Ọmọwé Golant sọ pé :  Ọmọ kan tí ìyá rẹ bá ní àárẹ ọkàn máa ń mọ nípa ìmọlára ìyá rẹ gan - an , á máa ṣọ ìyípadà èyíkéyìí nínú ìṣesí rẹ , bó ti wù kó kéré mọ .   Dókítà Carol Watkins ṣàkíyèsí pé ọmọ àwọn òbí tó bá ní àárẹ ọkàn  lè ní ìṣòro tó jẹ mọ ìwà híhù , kíkẹkọọ àti níní àjọṣe pẹlú àwọn ẹlòmíràn .  Ó sì ṣeé ṣe kí àwọn fúnra wọn ní àárẹ ọkàn .   Àìsàn Bipolar  Àìsàn Tó Ń Mú Kí Ìṣesí Máa Yí Padà Ṣáá  Ìṣòro líle koko gbáà ni akọ àárẹ ọkàn .  Ṣùgbọn nígbà tí ara àyásódì bá kún un ló ń di ohun táà ń pè ní àìsàn bipolar , tó ń múni hùwà lódìlódì .   Lucia tí àìsàn yìí ń ṣe sọ pé :  Ohun kan ṣoṣo tó dájú hán - únhán - ún nípa àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì ni pé ìgbà gbogbo ṣáá ló máa ń jẹ kí ìṣesí ẹni yí padà .  Ìwé ìròyìn The Harvard Mental Health Letter sọ pé nígbà tí ara àwọn tí àìsàn yìí ń ṣe bá bẹrẹ sí yá sódì ,  wọn lè máa dá sí ọràn tí ò kàn wọn kí wọn sì máa fẹ láti gbawájú nínú ohun gbogbo .  Àmọ , yíyọ tí wọn ń yọ àyọsódì bí aláágànná yìí lè yí padà bìrí kí wọn sì máa kanra tàbí kí wọn máa bínú .   Lenore rántí ohun tó máa ń ṣẹlẹ sí i nígbà tí ara ẹ bá ń yá sódì .  Ó sọ pé :  Eegun mi máa ń le gan - an .  Àwọn kan á máa sọ pé obìnrin bí ọkùnrin ni mí .  Àwọn èèyàn kan á ní ,  Ì bá sì wù wá o , ká ní a lè dà bíi tìẹ .   Ńṣe ni agbára á máa gùn mí ṣáá , bí ẹni pé kò sí ohun tó kọja agbára mi láti ṣe .  Mò ń ṣeré ìdárayá kíkankíkan .  Ìwọnba oorun díẹ ni mò ń sùn , nǹkan bíi wákàtí méjì sí mẹta .  Síbẹ , bí mo bá jí , eegun mi á ṣì le bó ti wà kí n tó sùn .   Àmọ , tó bá tún yá , àárẹ ọkàn á tún kọlu Lenore .  Ó sọ pé :  Nígbà tí ayọ bá kún inú mi jù lọ , màá bẹrẹ sí nímọlára pé ohun kan ń jà gùdù nínú mi lọhùn - ún , bí ọkọ kan tó ń sáré tí kò sì ṣeé paná mọ lẹnu .  Lójú ẹsẹ , ìṣesí mi tó bá taráyé mu á yí padà di ti ẹhànnà , màá sì máa da igbá pọ máwo .  Mo lè máa hó lé ọkan lára àwọn aráalé lórí láìsí ìdí gúnmọ kankan .  Màá máa bínú gan - an , ìkórìíra á kún inú ọkàn mi , mi o sì ní mọ oun tí mò ń ṣe mọ .  Lẹyìn gbogbo èyí , á kàn rẹ mí wá ni , omijé á máa dà pẹrẹpẹrẹ lójú mi , àárẹ ọkàn á sì dà bò mí .  Màá ka ara mi sí ẹni tí kò já mọ ohunkóhun àti ẹni búburú .  Láìka gbogbo ìyẹn sí , mo lè yí padà bìrí kí n sì máa láyọ , bí ẹni pé kò sí ohunkóhun rárá .   Bí àwọn tó ń hùwà lódìlódì ṣe máa ń ṣe wánranwànran máa ń kó ìdààmú bá àwọn yòókù nínú ìdílé .  Mary , tí àìsàn yìí ń ṣe ọkọ rẹ , sọ pé :  Kì í yé wa bó ṣe jẹ pé ọkọ mi tó ń láyọ tá a sì jọ ń sọrọ á kàn ṣàdédé sorí kọ , kò sì ní dá sí ẹnikẹni mọ .  Kò rọrùn fún wa láti gbà pé kì í ṣẹbi rẹ .   Ohun tó jẹ ìyàlẹnu níbẹ ni pé àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì máa ń kó ìrora ọkàn bá àwọn tó ń yọ lẹnu bíi tará yòókù , tàbí kó tiẹ ju tará yòókù lọ .  Gloria , tí àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì ń ṣe , sọ pé :  Mo máa ń jowú àwọn tí ìṣesí wọn kì í ṣadédé yí padà .  Ní ti àwa tí àìsàn yìí ń ṣe , ẹẹkọọkan ni ìṣesí wa máa ń wà déédéé .   Kí ló ń fa àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì ?  Apilẹ àbùdá ẹni wà lára ohun tó ń fà á , ìyẹn sì lágbára ju ohun tó ń fa àárẹ ọkàn lọ .  Ẹgbẹ Oníṣègùn Ilẹ Amẹríkà sọ pé :  Gẹgẹ bí àwọn ìwádìí ìmọ ìjìnlẹ kan ṣe fi hàn , àwọn ìbátan àwọn tó ń hùwà lódìlódì , bí àwọn òbí , àbúrò tàbí ẹgbọn , àtàwọn ọmọ sábà máa ń ní àrùn náà ju àwọn tó wá látinú ìdílé tí ara wọn dá ṣáṣá lọ .  Ní àfikún sí èyí , bí ẹnì kan tó ní àárẹ ọkàn tó ń nípa lórí ìmọlára bá wà nínú ìdílé rẹ , ìyẹn lè mú kí ìwọ náà ní àárẹ ọkàn tó burú jáì .   Àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì yàtọ sí àárẹ ọkàn ní ti pé ní ìpíndọgba , iye ọkùnrin àti obìnrin kan náà ló ń ṣe .  Lọpọ ìgbà , ìgbà téèyàn bá ń bàlágà ni àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì máa ń bẹrẹ , àmọ àyẹwò fi hàn pé ó ń ṣe àwọn ọdọlangba àtàwọn ọmọdé pàápàá .  Bó tilẹ rí bẹẹ , ó ṣòro láti ṣàyẹwò àwọn àmì téèyàn ń rí kéèyàn sì wá parí èrò pé àìsàn náà ló ń yọ ẹnì kan lẹnu , àní , ó ṣòro fún oníṣègùn kan tó mọṣẹ dunjú pàápàá .  Dókítà Francis Mark Mondimore ti Ilé Ẹkọ Ìmọ Ìṣègùn ní Yunifásítì Johns Hopkins sọ pé :  Bí ọgà tó máa ń pàwọ dà ni àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì rí nínú àwọn ìṣòro tó ń nípa lórí ìrònú àti ìhùwà , níwọn bó ti jẹ pé àmì tí a fi ń dá àrùn náà mọ lára ẹnì kan máa ń yàtọ sí ti ara ẹlòmíràn , ọnà ọtọọtọ ló sì máa ń gbà wá , kódà lára ẹnì kan náà pàápàá .  Ńṣe ni àìsàn ẹlẹrùjẹjẹ yìí máa ń wọlé wá wẹrẹ , táá sì mú kí ìbànújẹ dorí ẹni tó ń ṣe kodò ; lẹyìn náà , ó lè fi onítọhún sílẹ fún ọpọ ọdún .  Àmọ , dídé tó bá tún máa padà dé báyìí ńṣe ni ara onítọhún á máa yá àyásódì táá sì máa ṣe bí aláágànná .   Dájúdájú , ó ṣòro láti fi àyẹwò mọ bí ẹnì kan bá ní ìṣòro ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà , èyí tó sì tún ṣòro jù ni fífara dà á .  Àmọ o , ìrètí wà fún àwọn tó ní ìṣòro yìí .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ohun kan tó ṣeé ṣe kó fà á tí èyí fi rí bẹẹ ni pé àwọn obìnrin máa ń ní àárẹ ọkàn tó máa ń wáyé lẹyìn ìbímọ .  Ohun mìíràn ni pé lẹyìn tí nǹkan oṣù bá mọwọ dúró , àwọn ohun kan nínú ara tó ń nípa lórí ìmọlára ẹni lè pọ sí i tàbí kó dín kù .  Láfikún sí i , àwọn obìnrin máa ń sábà lọ rí dókítà , nítorí náà , wọn máa ń ṣe àyẹwò fún wọn .  A ti yí díẹ lára àwọn orúkọ tó wà nínú ọwọ àpilẹkọ yìí padà .  Àwọn dókítà ròyìn pé lọpọ ìgbà , ìṣesí kọọkan sábà máa ń wà bẹẹ fún ọpọ oṣù .  Àmọ ṣá o , wọn tún kíyè sí àwọn kan tí ìṣesí wọn máa ń yí padà lemọlemọ .  Ara wọn máa ń yá sódì , wọn sì tún máa ń ní àárẹ ọkàn lọpọ ìgbà lọdún .  Àyàfi nínú àwọn ọràn kan tí kò fi bẹẹ wọpọ ni ìṣesí àwọn kan tó ń hùwà lódìlódì ti máa ń yí padà láàárín wákàtí mẹrìnlélógún .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 6    Ní ti àwa tí àìsàn yìí ń ṣe , ẹẹkọọkan ni ìṣesí wa máa ń wà déédéé .   GLORIA   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 5   Àwọn Àmì Tá A Lè Fi Mọ Àárẹ Ọkàn Tó Burú Jáì    Kéèyàn máa sorí kọ , lọpọ ìgbà lójúmọ , ní èyí tó fẹrẹẹ jẹ ojoojúmọ , fún ọsẹ méjì ó kéré tán   Kí àwọn ìgbòkègbodò tó ti ń gbádùn mọni tẹlẹ máa súni   Kéèyàn joro gan - an tàbí kó sanra gan - an   Oorun àsùnjù tàbí àìróorunsùn rárá   Kí ara máa ṣiṣẹ sódì tàbí kó má fi bẹẹ gbé kánkán   Kó máa rẹni tẹnutẹnu , láìsí ìdí gúnmọ kan   Kéèyàn máa ronú pé òun ò já mọ nǹkan kan tàbí kó máa ní ìdálẹbi ọkàn láìyẹ , tàbí kí méjèèjì máa ṣẹlẹ sí i   Kéèyàn má lè fi bẹẹ pọkàn pọ   Ríronú ṣáá nípa gbígbẹmí ara ẹni  Àwọn kan lára àwọn àmì àrùn wọnyí tún lè fi hàn pé ẹnì kan ní dysthymia  irú àárẹ ọkàn kan tó jẹ pé àwọn àmì tá a lè fi mọ ọn kò le tó ti àárẹ ọkàn tó burú jáì   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àkópọ lásán làwọn kókó tá a tò sókè yìí , wọn kì í ṣe ohun tá a lè lò láti fi mọ ohun tó ń ṣeni .  Bákan náà , díẹ lára wọn lè jẹ àmì tá a fi ń mọ àwọn ìṣòro mìíràn yàtọ sí àárẹ ọkàn .  Má Ṣe Sọrètí Nù  LÁTỌJỌ pípẹ làwọn èèyàn ti máa ń yẹra fáwọn tí ìṣesí wọn máa ń ṣàdédé yí padà .  Nítorí èyí , ọpọ àwọn tí àrùn yìí ń ṣe dẹni tí tajá tẹran ń sá fún .  Iṣẹ ti bọ lọwọ àwọn kan , àwọn míì ò sì rẹni gbà wọn síṣẹ .  Nígbà tó jẹ pé àwọn kan ò rójú àwọn aráalé wọn nílẹ mọ .  Lọpọ ìgbà , èyí wulẹ máa ń dá kún ìṣòro náà ni , kì í sì í jẹ káwọn tí àìsàn náà ń ṣe rí ìrànlọwọ .  Àmọ ṣá o , láwọn ọdún ẹnu àìpẹ yìí , ìsapá ti pọ sí i láti lóye akọ àárẹ ọkàn àti àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì .  A ti wá mọ báyìí pé àwọn ìṣòro náà kì í ṣe èyí tí ò gbóògùn .  Àmọ ṣá o , kì í fìgbà gbogbo rọrùn láti rí ìrànlọwọ .  Kí ló fà á tó fi rí bẹẹ ?  Àwọn Àmì Tá A Lè Fi Dá A Mọ  Wíwulẹ yẹ ẹjẹ wò tàbí yíya fọtò inú ara kò tó láti fi mọ bí ẹnì kan bá ní àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì .  Dípò ìyẹn , ńṣe ló yẹ ká fara balẹ kíyè sí ìṣesí , ìrònú àti agbára ìmòye ẹni náà fún àwọn àkókò kan .  Ọpọ àmì la gbọdọ gbé yẹ wò ká tó lè sọ pàtó bọrọ ṣe rí .  Ìṣòro tó wà níbẹ ni pé nígbà míì , àwọn ará àtọrẹ kì í tètè mọ pé ohun táwọn ń rí jẹ àmì tó ń fi hàn pé ẹnì kan ní ìṣòro ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà .  Ọmọwé David J .  Miklowitz sọ pé :  Kódà , nígbà táwọn èèyàn bá gbà pé ìwà ẹnì kan ò jọ ti ará yòókù mọ , èrò wọn kì í ṣọkan nípa ohun tó mú kí ọrọ onítọhún rí bẹẹ .   Síwájú sí i , nígbà táwọn aráalé onítọhún pàápàá bá ronú pé ọràn náà le koko , ó lè má rọrùn láti mú kí ẹni tó ní ìṣòro náà gbà pé ó pọn dandan kí òún lọ rí dókítà .  Bó bá sì jẹ pé ìwọ gan - an lo ní ìṣòro náà , o lè máà fẹ gbàtọjú .  Dókítà Mark S .  Gold sọ pé :  Bóyá o máa ń gba èrò tó ń wá sọkàn rẹ gbọ nígbà tí àárẹ ọkàn bá ń ṣe ọ . Ìyẹn ni pé o kò já mọ nǹkan kan , àti pé kí lo fẹ wá ìrànlọwọ lọ fún nígbà tó jẹ pé kò kúkú sí ìrètí kankan fún irú èèyàn bíi tìẹ .  Bóyá ó wù ọ kó o rí ẹnì kan nípa ọràn náà , ṣùgbọn ò ń ronú pé ohun ìtìjú ló jẹ láti ní àárẹ ọkàn , àti pé ìwọ lo ni ẹbi gbogbo ọrọ náà . . . .  O lè má mọ pé irú ìmọlára tóò ń ní yẹn gan - an ni àmì tó ń fi hàn pé o ní àárẹ ọkàn .   Bó tilẹ rí bẹẹ , ó pọn dandan pé kí àwọn tó ní àárẹ ọkàn tó burú jáì lọ gbàtọjú lọdọ dókítà .  Bó tilẹ jẹ pé gbogbo wa la máa ń rẹwẹsì lẹẹkọọkan , ìyẹn ò sì fi dandan túmọ sí pé a ní ìṣòro ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà .  Àmọ , bó bá wá ṣẹlẹ pé ìrẹwẹsì náà ń le sí i ńkọ ?  Ká sọ pé ó ń bá a nìṣó fún àkókò gígùn , bí ọsẹ méjì tàbí jù bẹẹ lọ ?  Síwájú sí i , ká sọ pé láwọn àkókò tó o fi ní ìrẹwẹsì náà o kò lè ṣe àwọn nǹkan dáadáa bó ṣe yẹ ńkọ , yálà lẹnu iṣẹ , níléèwé , tàbí láàárín ẹgbẹ òun ọgbà ?  Bọrọ bá rí bẹẹ yẹn , yóò jẹ ohun tó bọgbọn mu pé kó o kàn sí amọṣẹdunjú kan tó tóótun kó lè yẹ ọ wò kó sì bá ọ tọjú àárẹ ọkàn náà .  Bó bá jẹ pé àwọn nǹkan kan tí ò ṣiṣẹ dáadáa nínú ọpọlọ ló fa àìsàn náà , wọn lè sọ oògùn tí aláìsàn náà máa lò fún un .  Nínú àwọn ọràn mìíràn , láti ràn án lọwọ kó lè mọ bí yóò ṣe kojú àìsàn tó ń ṣe é , wọn lè dábàá pé kó lọ gbàmọràn níbi ètò kan tó wà fún gbígba àwọn aláàárẹ ọkàn nímọràn .  Nígbà míì sì rèé , lílo oògùn àti gbígba ìmọràn ti ṣèrànwọ gan - an .   Pàtàkì ibẹ ni pé kó lo ìdánúṣe kó lè rí ìrànlọwọ .  Lenore , tó ní àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì , tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ tó ṣáájú èyí , sọ pé :  Lọpọ ìgbà , ẹrù máa ń ba àwọn tí àìsàn yìí ń ṣe , ipò tí wọn wà sì máa ń tì wọn lójú .  Àmọ ṣá , ohun tó ń fa ìtìjú jù lọ ni mímọ pé o ní ìṣòro , kó o má sì lè wá bó o ṣe máa rí ìtọjú tó o nílò gidigidi .   Ìrírí tara Lenore fúnra rẹ ló ń sọ fún wa .  Ó sọ pé :  Ó fẹrẹẹ tó ọdún kan tí mo fi wà lórí ìdùbúlẹ àìsàn .  Àmọ , lọjọ kan tí ara mi yá díẹ , mo pinnu láti ké sí dókítà lórí tẹlifóònù , mo sì sọ pé màá wá rí i .   Nígbà tí wọn ṣàyẹwò ohun tó ń ṣe Lenore , wọn rí i pé àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì ni , wọn sì júwe oògùn fún un .  Bí ìyípadà ńláǹlà ṣe dé bá ìgbésí ayé rẹ nìyẹn o .  Lenore sọ pé :  Ara mi máa ń balẹ lẹyìn tí mo bá ti lo oògùn mi , bó tilẹ jẹ pé mo ní láti máa rán ara mi létí lemọlemọ pé bí mo bá dáwọ lílò ó dúró , gbogbo nǹkan tó ń ṣe mí lọjọsí ló tún máa padà wá .   Bí ọràn ti Brandon tóun náà ní àárẹ ọkàn ṣe rí nìyẹn .  Ó sọ pé :  Nígbà tí mo wà lọdọọ , mo sábà máa ń ronú nípa pípa ara mi nítorí èrò àìjámọ nǹkan kan tí mò ń ní ṣáá nípa ara mi .  Àfìgbà tí mo lé lọmọ ọgbọn ọdún ni mo tó lọ rí dókítà .   Bíi ti Lenore , oògùn ni Brandon náà ń lò sí àìsàn tiẹ . Ṣùgbọn , kò mọ síbẹ o .  Ó sọ pé :  Kí inú mi lè máa dùn kí ara mi sì máa yá gágá , mo máa ń ṣọ ohun tí mò ń fọkàn mi rò , mo sì máa ń bójú tó ara mi .  Mo máa ń sinmi , mo sì máa ń ṣọ oúnjẹ tí mò ń jẹ .  Àwọn èrò tó ń gbéni ró látinú Bíbélì ni mo sì máa ń jẹ kó gbà mí lọkàn .   Àmọ ṣá o , Brandon ṣàlàyé pé ìṣòro tó nílò ìtọjú oníṣègùn ní akọ àárẹ ọkàn , kì í ṣe àìsàn tẹmí .  Mímọ èyí ṣe pàtàkì fún ẹnì kan tó bá ń wá ọnà àbáyọ kúrò lọwọ àìsàn náà .  Brandon sọ pé :  Lọjọ kan , ẹnì kan tá a jọ jẹ Kristẹni , tí kò sì ní èrò búburú kankan lọkàn , sọ pé níwọn bí Gálátíà 5 : 22 , 23 ti sọ pé ayọ jẹ ọkan lára èso ẹmí Ọlọrun , ó ní láti jẹ pé mò ń ṣe ohun tó ń dí ẹmí náà lọwọ ni mo ṣe ń ní àárẹ ọkàn .  Ìyẹn tún wá jẹ kí n túbọ máa dá ara mi lẹbi , àárẹ ọkàn náà sì túbọ pọ sí i .  Ṣùgbọn gbàrà tí mo bẹrẹ sí rí ìrànlọwọ , àárẹ ọkàn náà bẹrẹ sí fúyẹ .  Ara mi sì mókun sí i !  Ká ní mo mọ ni , ǹ bá ti wá ìrànlọwọ ṣáájú àkókò yìí .   Jíja Àjàbọ  Kódà , lẹyìn tí wọn bá ti ṣe àyẹwò tí ìtọjú sì ti bẹrẹ , ó ṣeé ṣe kó jẹ pé ìṣòro ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà á ṣì máa dà ọ láàmú .  Kelly , tó ní àárẹ ọkàn tó burú jáì , fi ẹmí ìmoore hàn fún ìrànlọwọ àwọn amọṣẹdunjú tó bá a bójú tó àìsàn tó ń ṣe é náà .  Àmọ , láfikún sí i , ó ti rí i pé ìtìlẹyìn táwọn míì ṣe fún òun ṣe pàtàkì gan - an ni .  Lákọọkọ , Kelly kọkọ ń lọ tìkọ láti tọ àwọn ẹlòmíràn lọ fún ìrànlọwọ nítorí pé kò fẹ kí wọn rí òun bí akó - tiẹ - báni .  Ó sọ pé :  Kì í ṣe pé mo ti kọ bá a ṣe ń wá ìrànlọwọ nìkan ni àmọ , mo tún ti kọ bá a ṣe ń gba irú ìrànlọwọ bẹẹ .  Ìgbà tí mo tó sọ ohun tó ń ṣe mí jáde ni mo tó fòpin sí ìrẹwẹsì tó ń pọ sí i tí àárẹ ọkàn ń kó bá mi .   Gẹgẹ bí ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , Kelly máa ń lọ sí ìpàdé pẹlú àwọn Ẹlẹrìí bíi tirẹ ní Gbọngàn Ìjọba .  Àmọ ṣá o , láwọn ìgbà mìíràn pàápàá , ó ṣì máa ń ní ìṣòro láwọn àkókò aláyọ yìí .   Lọpọ ìgbà , iná mànàmáná , àwọn èèyàn tó ń lọ tó ń bọ àti ariwo tó wà láyìíká máa ń pàpọjù fún mi .  Ni màá bá tún bẹrẹ sí dá ara mi lẹbi , àárẹ ọkàn náà á sì máa burú sí i nítorí pé mo máa ń ronú pé ńṣe nìyẹn ń fi hàn pé n kì í ṣe ẹni tẹmí .   Báwo ni Kelly ṣe kojú ìṣòro rẹ yìí ?  Ó sọ pé :  Ó ti wá yé mi pé ìṣòro tó yẹ kéèyàn fara dà ni àárẹ ọkàn .  Kì í ṣe òun ló ń pinnu bí ìfẹ mi fún Ọlọrun tàbí fún àwọn tá a jọ jẹ Kristẹni ṣe pọ tó .  Òun kọ ló ń fi hàn bí ipò tẹmí mi ṣe rí ní ti gidi .   Lucia , tá a mẹnu kàn nínú ọwọ àwọn àpilẹkọ tó ṣáájú , kún fún ìmọrírì nítorí ìtọjú gbígbámúṣé tó ti rí .  Ó sọ pé :  Rírí tí mo lọ rí oníṣègùn ọpọlọ kan tí ràn mí lọwọ gan - an láti mọ bí mo ṣe lè máa fara da ìṣesí mi tó máa ń yí padà bí àìsàn náà bá ti sọ mí wò àti bí mo ṣe lè kojú rẹ .   Lucia tún tẹnu mọ bó ti ṣe pàtàkì tó láti máa sinmi .  Ó sọ pé :  Pàtàkì ni oorun jẹ lára ọnà tá a lè máa gbà bójú tó ọràn kí ara máa yá àyásódì .  Bí oorun tí mò ń sùn bá ṣe ń dín kù sí i tó , bẹẹ ni ara mi ṣe máa ń yá àyásódì tó .  Kódà , bí oorun ò bá wá pàápàá , dípò kí n dìde , mo ti fi kọra láti dùbúlẹ síbẹ kí n sì máa sinmi .   Sheila , tá a ti sọrọ òun náà níṣàájú , ti rí i pé ó dára láti ní àkọsílẹ kan tí yóò máa kọ àwọn nǹkan tó bá ń ṣẹlẹ sí i lójoojúmọ sí .  Òun náà rí i pé ìyípadà kékeré kọ ló dé bá ìṣesí òun .  Síbẹ , àwọn ìṣòro kan ṣì wà o .  Sheila sọ pé :  Nítorí àwọn ìdí kan ṣá , àárẹ ara máa ń mú káwọn èrò tó ń kó ìrẹwẹsì báni gbà mí lọkàn .  Àmọ , mo ti kọ bí mo ṣe lè mú wọn kúrò lọkàn tàbí kí n dín wọn kù .   Ìtùnú Látinú Ọrọ Ọlọrun  Ìrànlọwọ tó ń fúnni lókun ni Bíbélì jẹ fún ọpọ àwọn tó ní  ìrònú tí ń gbé  wọn  lọkàn sókè .   Bí àpẹẹrẹ , Cherie rí i pé ìṣírí tí Sáàmù 72 : 12 , 13 pèsè kò kéré rárá .  Níbẹ , onísáàmù náà sọ nípa Jésù Kristi , ọba tí Ọlọrun yàn , pé :  Yóò dá òtòṣì tí ń kígbe fún ìrànlọwọ nídè , ẹni tí ìṣẹ ń ṣẹ pẹlú , àti ẹnì yòówù tí kò ní olùrànlọwọ .  Òun yóò káàánú ẹni rírẹlẹ àti òtòṣì , yóò sì gba ọkàn àwọn òtòṣì là .   Cherie tún rí ìṣírí gbà látinú àwọn ọrọ àpọsítélì Pọọlù tó wà nínú Róòmù 8 : 38 , 39 , tó kà pé :  Mo gbà gbọ dájú pé kì í ṣe ikú tàbí ìyè tàbí àwọn áńgẹlì tàbí àwọn ìjọba tàbí àwọn ohun tí ó wà níhìn - ín nísinsìnyí tàbí àwọn ohun tí ń bọ tàbí àwọn agbára tàbí ibi gíga tàbí ibi jíjìn tàbí ìṣẹdá èyíkéyìí mìíràn ni yóò lè yà wá kúrò nínú ìfẹ Ọlọrun .   Elaine , tó ń gbàtọjú nítorí àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì , rí i pé àjọṣe òun pẹlú Ọlọrun ló ń gbé òun ró .  Ó rí ìtùnú ńláǹlà gbà látinú àwọn ọrọ onísáàmù náà pé :  Ọkàn - àyà tí ó ní ìròbìnújẹ tí ó sì wó palẹ ni ìwọ , Ọlọrun , kì yóò tẹńbẹlú .   Ó sọ pé :  Lóòótọ , ohun ìtùnú ló jẹ láti mọ pé Baba wa ọrun onífẹẹ , Jèhófà , lóye wa .  Sísún mọ ọn nínú àdúrà máa ń fúnni lókun , pàápàá jù lọ ní àkókò hílàhílo àti ìrora ọkàn .   Gẹgẹ bí a ti rí i , àìsàn ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà máa ń ní àwọn ìṣòro àrà ọtọ kan .  Bó ti wù kó rí , Cherie àti Elaine ti rí i pé gbígbára lé Ọlọrun nípasẹ àdúrà àti gbígba ìtọjú tó yẹ ti mú kó ṣeé ṣe fáwọn láti mú ipò àwọn sunwọn sí i ní ìgbésí ayé .  Ṣùgbọn , báwo ni àwọn ará àtọrẹ ṣe lè ran àwọn tó ní àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì tàbí àárẹ ọkàn lọwọ ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Jí !  ò sọ pé irú ìtọjú kan pàtó ló dára láti gbà o .  Àwọn Kristẹni ní láti rí i dájú pé irú ìtọjú èyíkéyìí tí wọn bá fẹ láti gbà kò ta ko àwọn ìlànà Bíbélì .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 10    Gbàrà tí mo bẹrẹ sí rí ìrànlọwọ , àárẹ ọkàn náà bẹrẹ sí fúyẹ .  Ara mi sì mókun sí i !   BRANDON   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 9   Àkíyèsí Tí Ọkọ Kan Ṣe   Kí àárẹ tó bẹrẹ sí ṣe Lucia , kò sẹni tí ò jàǹfààní látinú ìjìnlẹ òye tó ní .  Àní , nísinsìnyí pàápàá , báwọn èèyàn bá ṣèbẹwò sọdọ ìyàwó mi nígbà tí ara rẹ bá balẹ , ó dà bí ẹni pé ọyàyà rẹ máa ń fà wọn mọra ṣáá ni .  Ohun tí ọpọ èèyàn ò mọ ni pé ńṣe ni ìṣesí Lucia máa ń ṣàdédé yí padà ; bó ti ń ní àárẹ ọkàn bẹẹ náà lara rẹ tún máa ń yá sódì .  Ohun tí àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì ń fojú ẹni rí nìyẹn , ó sì ti ń fara dà á láti ọdún mẹrin sẹyìn .   Nígbà tí ara rẹ bá ń yá sódì , kì í sábà sùn títí di aago kan , aago méjì tàbí aago mẹta òru pàápàá , bẹẹ làwọn èrò ìdánúṣe lóríṣiríṣi á máa wá sí i lọkàn .  Agbára á kàn máa gùn ún ni ṣáá .  Á máa gba gbogbo nǹkan sódì á sì máa náwó ní ìná àpà .  Bó bá rí ipò kan tó léwu , á kọrùn bọ ọ , á sì máa ronú pé kò séwu lẹgbẹrún ẹkọ , pé kò sí ohunkóhun tó lè pa òun lára lọnà èyíkéyìí .  Bó ti ń fi ìkùgbù hùwà yìí , bẹẹ ni yóò tún máa ronú àtipa ara rẹ .  Bí ara bá ti ń yá a sódì bẹẹ , àárẹ ọkàn ń bọ nìyẹn .  Bí ara àyásódì náà bá sì ṣe pọ tó ni àárẹ ọkàn tí yóò tẹ lé e á ṣe le tó .   Ìgbésí ayé mi ti yí padà pátápátá .  Kódà , pẹlú ìtọjú tí Lucia ń gbà , ohun táà ń ṣe lónìí lè yàtọ sí tàná , ó sì lè yàtọ sí èyí tá a máa ṣe lọla .  Ipò tá a bá bára wa ló ń pinnu ohun tá a máa ṣe .  Ó wá di dandan fún mi láti jẹ ẹni tó mọwọọ yí padà ju bí mo ti lérò pé mo lè ṣe lọ .   Mario .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 11   Ó Ṣe Pàtàkì Láti Lo Oògùn Tí Dókítà Júwe  Àwọn kan gbà pé àmì àìlera ni lílo oògùn jẹ .  Ṣùgbọn wò ó lọnà yìí ná : Ẹnì kan tó ní àrùn àtọgbẹ gbọdọ máa gbàtọjú déédéé , èyí tó ṣeé ṣe kí gbígba abẹrẹ insulin wà lára rẹ .  Ṣé àmì ìkùnà nìyẹn jẹ ?  Ó tì o !  Ìyẹn wulẹ jẹ ọnà kan láti mú kí àwọn èròjà inú ara alárùn àtọgbẹ náà wà ní ìwọn tó yẹ ni , kí ara rẹ lè bọ sípò .  Bákan náà lọrọ rí pẹlú lílo oògùn nítorí akọ àárẹ ọkàn àti àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ èèyàn ti rí ìrànwọ látinú àwọn ètò tó wà fún gbígbani nímọràn , èyí tó ti ràn wọn lọwọ láti lóye àìsàn wọn , ó ṣì yẹ kí wọn ṣọra o .  Bó bá jẹ pé àwọn nǹkan kan tí ò ṣiṣẹ dáadáa nínú ọpọlọ ló fa àìsàn náà , wíwulẹ báni fèrò wérò kò lè tán ìṣòro náà .  Steven , tí àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì ń ṣe , sọ pé :  Onímọ ìṣègùn tó tọjú mi ṣàpèjúwe rẹ lọnà yìí : O lè kọ ẹnì kan ní gbogbo ẹkọ tó wà láyé yìí nípa bí a ṣe ń wakọ , ṣùgbọn bó o bá gbé ọkọ tí kò ní àgbá ìtọkọ tàbí tí kò ní ìjánu fún irú ẹni bẹẹ , òtúbáńtẹ ni gbogbo ẹkọ tó o kọ ọ á já sí .  Lọnà kan náà , gbígba ẹni tó ní àárẹ ọkàn nímọràn lásán lè máà tu irun kankan lára ìṣòro náà .  Mímú kí ọpọlọ ṣiṣẹ bó ṣe tọ àti bó ṣe yẹ ni ìgbésẹ pàtàkì àkọkọ .    Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 10   Ìrànlọwọ tó ń fúnni lókun ni Bíbélì jẹ fún ọpọ àwọn tó ní èrò tó ń kó ìrẹwẹsì bá wọn  Bí Àwọn Ẹlòmíràn Ṣe Lè Ṣèrànwọ  BÓYÁ o mọ ẹnì kan tó ní àárẹ ọkàn tàbí àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì .  Bọràn bá rí bẹẹ , báwo lo ṣe lè ràn án lọwọ ?  Ọgbẹni D .  J .  Jaffe ti Iléeṣẹ Ìjọba Àpapọ Tó Ń Rí sí Ọràn Àwọn Alárùn Ọpọlọ , pèsè àbá wíwúlò yìí :  Ẹ má ṣe fi ojú àìsàn náà wo ẹni tó ń ṣe o ; kàkà bẹẹ , àìsàn náà ni kẹ ẹ kórìíra , ṣùgbọn kẹ ẹ fẹràn aláìsàn náà .   Obìnrin kan tó ń jẹ Susanna ní sùúrù àti ìfẹ tó pọ tó láti ṣe bẹẹ gẹlẹ .  Ó ní ọrẹ kan tó ní àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì .  Susanna sọ pé :  Àwọn ìgbà kan máa ń wà tí kì í fẹ kí n wà ní sàkáání òun rárá .   Dípò kó jẹ kí ọrọ ọrẹ rẹ yìí sú òun , Susanna ṣe ìwádìí láti mọ nípa àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì .  Ó sọ pé :  Nísinsìnyí , mo ti wá mọ bí ohun tó ń ṣe ọrẹ mi yìí ṣe ń nípa lórí ìṣarasíhùwà rẹ tó .   Susanna ronú pé sísapá láti lóye aláìsàn náà lè mú èrè ńláǹlà wá .  Ó sọ pé :  Ó lè mú kó o bẹrẹ sí nífẹẹ aláìsàn náà kó o sì ní ìmọrírì fún àwọn ànímọ rere rẹ .   Bó bá jẹ ẹnì kan nínú ìdílé rẹ ni àìsàn náà ń ṣe , fífi tọkàntọkàn ṣètìlẹyìn fún un ṣe kókó .  Ohun tí Mario , tá a sọrọ rẹ níṣàájú nínú ọwọ àpilẹkọ yìí , ṣe nìyẹn nígbà tí àìsàn náà bẹrẹ sí ṣe ìyàwó rẹ .  Ìyàwó rẹ náà Lucia , tá a ti sọrọ òun náà níṣàájú , ń gbàtọjú nítorí àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì .  Ó sọ pé :  Lákọọkọ , ohun tó ràn mí lọwọ ni pé mo máa ń bá ìyàwó mi lọ sọdọ dókítà rẹ , mo sì máa ń kà nípa àìsàn abàmì yìí kí n bàa lè mọ ìṣòro náà gan - an tó dojú kọ wá .  Èmi àti Lucia tún máa ń bá ara wa sọ ọpọ ọrọ , a sì ń fara da ipò èyíkéyìí tó bá dìde bí ọjọ ti ń gorí ọjọ .   Ìtìlẹyìn Látinú Ìjọ Kristẹni  Bíbélì gba gbogbo àwọn Kristẹni níyànjú láti máa  sọrọ ìtùnú fún àwọn ọkàn tí ó soríkọ ,  kí wọn sì máa  ní ìpamọra fún gbogbo ènìyàn .   Báwo lo ṣe lè ṣe èyí ?  Lákọọkọ ná , ó ṣe pàtàkì láti lóye ìyàtọ tó wà láàárín àìsàn ọpọlọ àti àìsàn tẹmí .  Bí àpẹẹrẹ , òǹkọwé Bíbélì náà , Jákọbù , sọ pé àdúrà lè mú ẹni tó jẹ aláàárẹ nípa tẹmí lára dá .  Síbẹ , Jésù gbà pé àwọn tí ń ṣòjòjò nípa tara nílò oníṣègùn .  Àmọ ṣá o , ní gbogbo ìgbà , ohun tó tọ tó sì lè ṣèrànwọ ni pé ká máa gbàdúrà sí Jèhófà nípa ohunkóhun tá a bá ń ṣàníyàn lé lórí , títí kan ìlera wa .  Ṣùgbọn , Bíbélì kò sọ pé ìgbòkègbodò tẹmí tó pọ sí i ni yóò wo àwọn ìṣòro ìlera tó wà nísinsìnyí sàn .  Nítorí èyí , àwọn Kristẹni olóye máa ń ṣọra láti má ṣe mú kí àwọn tó ní àárẹ ọkàn máa ronú pé àwọn ló fọwọ ara wọn fa ohun tó ń ṣe wọn .  Irú ọrọ bẹẹ á wulẹ dà bí ọrọ tí àwọn olùtùnú èké wọnyẹn sọ fún Jóòbù ni , kò sì lè ṣèrànwọ kankan .  Òtítọ tó wà níbẹ ni pé , lọpọ ìgbà , àárẹ ọkàn kì í lọ àyàfi bí a bá lo oògùn sí i .  Àgàgà tó bá jẹ àárẹ ọkàn tó le gan - an ni ẹnì kan ní , bóyá tó tiẹ tún máa ń ronú láti pa ara rẹ .  Bọràn bá rí bẹẹ , ó ṣe pàtàkì kí àwọn amọṣẹdunjú wá nǹkan ṣe sí i .  Síbẹ , ọpọ nǹkan làwọn tá a jọ jẹ Kristẹni lè ṣe láti ṣètìlẹyìn .  Àmọ ṣá o , ó gba sùúrù .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn ìgbòkègbodò Kristẹni kan lè má rọrùn rárá fún ẹni tó ní ìṣòro ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà .  Diane , tó ní àìsàn tó ń mú un hùwà lódìlódì , sọ pé :  Agídí ni mo fi ń kópa nínú iṣẹ òjíṣẹ .  Etí wo ló ń gbọ ọ pé mò ń lọ wàásù ìhìn rere Bíbélì tó ń fúnni láyọ fáwọn ẹlòmíràn nígbà tó jẹ pé èmi fúnra mi ò láyọ .   Láti lè ran àwọn aláìsàn náà lọwọ , sakun láti jẹ ẹni tó ń fi ọràn ro ara rẹ wò .  Gbìyànjú láti má ṣe fi ojú tìrẹ wo àìsàn náà , ojú tí aláìsàn náà fi ń wò ó ni kí ìwọ náà fi wò ó .  Má ṣe kó ìdààmú bá aláìsàn náà nípa ríretí pé kó ṣe ohun tí kò lè ṣe .  Carl , tó ní ìṣòro àárẹ ọkàn , sọ pé :  Bí àwọn èèyàn bá gbà mí bí mo ṣe rí nísinsìnyí , á fi mi lọkàn balẹ pé èmi náà bẹgbẹ mu .  Nítorí ìrànlọwọ tí àwọn ọrẹ bíi mélòó kan tó dàgbà jù mí lọ ń fi sùúrù pèsè , ó ti ṣeé ṣe fún mi láti ní àjọṣe tó túbọ ṣe pẹkípẹkí sí i pẹlú Ọlọrun , mo sì ti rí ayọ tó pọ gan - an nínú ríran àwọn mìíràn lọwọ láti ní irú àjọṣe bẹẹ .   Bí àwọn aláìsàn náà bá rí ìtìlẹyìn , wọn lè rí ìtura ńláǹlà .  Gbé ọràn ti Brenda , Kristẹni obìnrin kan tí òun náà ní àìsàn tó ń múni hùwà lódìlódì , yẹ wò .  Ó sọ pé :  Àwọn ọrẹ mi nínú ìjọ máa ń ṣètìlẹyìn fún mi gan - an , wọn sì máa ń lóye bó ṣe ń ṣe mí nígbà tó bá sọ mí wò , wọn kì í kà mí sí aláìlera nípa tẹmí .  Àwọn ìgbà kan tiẹ wà tí wọn máa ń jẹ kí n bá àwọn lọ sóde ẹrí tí màá kàn máa tẹtí sí ohun tí wọn bá ń sọ . Àwọn ìgbà míì sì wà tí wọn á gba àyè sílẹ fún mi ní Gbọngàn Ìjọba kí n bàa lè wọlé wá jókòó lẹyìn tí gbogbo àwọn ará bá ti wà níkàlẹ .   Bí àwọn alàgbà ìjọ ṣe ń fi ìfẹ ṣètìlẹyìn , tí wọn sì tún jẹ ẹlẹmìí ìfọràn - rora - ẹni - wò , ti ṣèrànwọ gan - an fún Cherie , ẹni tó ní àárẹ ọkàn , tá a mẹnu kàn nínú àpilẹkọ tó ṣáájú èyí .  Ó sọ pé :  Nígbà táwọn alàgbà bá mú un dá mi lójú pé Jèhófà nífẹẹ mi , tí wọn ka àwọn apá kan nínú Bíbélì , Ọrọ Ọlọrun fún mi , tí wọn sọrọ nípa ète Jèhófà láti mú párádísè alálàáfíà àti onílera pípé wá , tí wọn sì gbàdúrà pẹlú mi , àní lórí tẹlifóònù pàápàá , bí ìgbà tí wọn mú ìṣòro náà kúrò ló máa ń rí lára mi .  Mo mọ pé Jèhófà àtàwọn arákùnrin mi ò pa mí tì , okun ńlá gbáà ni ìyẹn sì ń fún mi .   Kò sí iyèméjì pé nípa pípèsè ìtìlẹyìn yíyẹ , àwọn ará àtọrẹ lè kópa pàtàkì nínú ìlera aláìsàn náà .  Lucia sọ pé :  Mo ronú pé mo lè bójú tó ìgbésí ayé mi dáadáa báyìí .  Èmi àti ọkọ mi ti ṣiṣẹ kára láti kojú ìṣòro náà , nǹkan sì ti wá sàn fún wa báyìí ju ti àtẹyìnwá lọ .   Ọpọ àwọn tí onírúurú àìsàn ọpọlọ ń yọ lẹnu báyìí mọ pé ìjà tí yóò máa bá a lọ fún ọjọ pípẹ ní ìjà táwọn ń bá àwọn àìsàn tó ń ko ìpayà báni wọnyí jà .  Síbẹ , Bíbélì ṣèlérí pé nínú ayé tuntun Ọlọrun ,  kò . . . sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    Àwọn àìsàn tí ń hanni léèmọ àti àwọn ìṣòro tí ń gbógun ti ọpọ èèyàn lónìí á ti dàwátì nígbà yẹn .  Ohun amọkànyọ gbáà ló jẹ láti máa ronú nípa ìlérí tí Ọlọrun ṣe nípa ayé tuntun kan nínú èyí tí gbogbo àìlera , títí kan ìṣòro ìṣesí tó ṣàdédé ń yí padà , á ti di ohun tí ò ní sí mọ láéláé .  Bíbélì sọ pé nígbà yẹn , kò ní sí igbe ẹkún tàbí ìrora mọ .  Ìṣípayá 21 : 4 .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 12   Jésù gbà pé àwọn tí ń ṣòjòjò nílò oníṣègùn .  MÁTÍÙ 9 : 12   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 13   Bíbélì ṣèlérí pé nínú ayé tuntun Ọlọrun ,  kò . . . sí olùgbé kankan tí yóò sọ pé :  Àìsàn ń ṣe mí .    AÍSÁYÀ 33 : 24  Dídúró Gbọn - in Nígbà Ìṣòro  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ tẹlẹ , à ń gbé ní  àwọn àkókò lílekoko tí ó nira láti bá lò .   Wàhálà inú ìdílé , àìlera ara àti àìrówóná wulẹ jẹ díẹ lára àwọn ìṣòro tó lè máa pọn ọ lójú .  Nígbà míì , ó lè ṣe ọ bíi pé o ò lè fara dà á mọ .  Síbẹ , o lè dúró gbọn - in nígbà ìṣòro .  Gbé àpẹẹrẹ tó wà nísàlẹ yìí yẹ wò .  Òdòdó Teide máa ń hù lórí òkè kan tó ga tó egbèjìdínlógún ó lé ọgọrùn - ún  3,700  mítà ní erékùṣù Tenerife tí kò jìnnà sí etíkun Àríwá Áfíríkà .  Ní erékùṣù ilẹ olóoru náà , ó ṣeé ṣe láti rí i pé òkè Pico de Teide , níbi tí orúkọ òdòdó náà ti jẹ yọ , ga fíofío .  Apá òkè rẹ máa ń dà bí èyí tí kò ní ewéko kankan .  Àmọ tó bá dìgbà ìrúwé , àwọn yìnyín ìgbà òtútù tó ń yòrò máa ń pèsè ìwọnba omi tó tó láti mú káwọn òdòdó tó rọkú yìí sọ jí tí wọn á sì bu ẹwà kún apá òkè náà pẹlú àwọ àlùkò fífanimọra .  Lóòótọ , òdòdó yìí lè dà bíi pé kò lágbára lójú , àmọ ó máa ń yè , kódà ó tún máa ń rú dáadáa ní àyíká tó jẹ aṣálẹ tí kò sì dára fún ohun ọgbìn yìí .  Bíi ti òdòdó Teide , ìwọ náà lè fara da àwọn ipò tí kò bára dé .  Bíbélì ti ran ọpọlọpọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà lọwọ láti ṣe bẹẹ kódà láwọn àkókò tó le koko gan - an .  Bí àpẹẹrẹ , ó ṣeé ṣe fún àwọn tí wọn fi sẹwọn nínú àgọ ìṣẹniníṣẹẹ nígbà ìjọba Násì ní ilẹ Jámánì láti rù ú là .  Oníròyìn ọmọ ilẹ Sweden náà , Björn Hallström sọ pé :  Ọnà tí wọn gbà bá wọn lò burú jáì ju ọnà tí wọn gbà bá àwùjọ èyíkéyìí mìíràn lò lọ .  Àmọ , nítorí ìgbàgbọ tí wọn ní nínú Ọlọrun , ó ṣeé ṣe fún wọn láti fara da ipò náà dáadáa ju àwọn èèyàn èyíkéyìí mìíràn lọ .   Ipòkípò yòówù kó o bá ara rẹ , Bíbélì lè ràn ọ lọwọ láti dúró gbọn - in nígbà ìṣòro .  Kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ tàbí kó o kọwé sí àdírẹsì tó wà lójú ìwé 5 nínú ìwé ìròyìn yìí fún ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .  Ojú Ìwòye Bíbélì  ṢÉ WÀÁ fẹ kí ogun kásẹ nílẹ pátápátá ?  Dájúdájú , ọgbọn kan gbọdọ wà táwọn olóṣèlú á máa dá láti yanjú aáwọ láàárín àwọn orílẹ - èdè àti lágbàáyé .  Ọpọ èèyàn tiẹ gbà gbọ pé bí àwọn aṣáájú ayé bá fọwọ sowọ pọ wọn lè fòpin sí ogun .  Àmọ o , ó ṣeé ṣe kí kíkùnà tí ọgbọn ìṣèlú ń kùnà ti kó ìjákulẹ bá ọ .  Láti ọpọ ọrúndún wá làwọn olóṣèlú ayé ti ń fọwọ sí àwọn àdéhùn , tí wọn ń ṣe onírúurú ìpinnu , tí wọn sì ń ṣe àwọn ìpàdé àpérò , àmọ , ìwọnba díẹ lohun tí wọn tíì rí ojútùú wíwà pẹ títí sí .  Bíbélì ní ohun púpọ láti sọ nípa ọgbọn ìṣèlú àti àlàáfíà .  Ó dáhùn àwọn ìbéèrè wọnyí : Kí lohun tó fà á tí ọgbọn ìṣèlú ò fi tíì mú àlàáfíà wá báyìí ?  Ǹjẹ ó yẹ kí àwọn Kristẹni máa kọwọ ti lílo ọgbọn ìṣèlú ?  Báwo wá ni ọwọ á ṣe tẹ àlàáfíà tòótọ ?  Àwọn àkọsílẹ Bíbélì mélòó kan ṣàpèjúwe bí fífinú konú ṣe lè mú àlàáfíà wá .  Bí àpẹẹrẹ , Ábígẹlì lo ọgbọn láti yí Dáfídì àtàwọn ọmọ ogun rẹ lọkàn padà kí wọn má bàa gbẹsan ara wọn lára agboolé rẹ .  Jésù ṣe àkàwé nípa ọba kan tí kò sí ohun mìíràn tó bọgbọn mu tó lè ṣe ju pé kó rán àwọn ikọ jáde láti lọ bẹbẹ fún àlàáfíà .  Bẹẹ ni , Bíbélì gbà pé àwọn ọgbọn kan wà tá a lè dá láti yanjú aáwọ .  Nígbà náà , kí ló wá fà á tí àwọn àpérò àlàáfíà kì í fi bẹẹ kẹsẹ járí ?  Bí Bíbélì ṣe sọ tẹlẹ gan - an ló rí pé àkókò wa á kún fún wàhálà .  Nítorí pé Sátánì Èṣù ẹni ibi náà ló ń darí ayé báyìí , àwọn èèyàn ò ní  ṣeé bá ṣe àdéhùn kankan  ṣùgbọn wọn á jẹ  òǹrorò , aláìní ìfẹ ohun rere , afinihàn , olùwarùnkì , awúfùkẹ pẹlú ìgbéraga .   Ní àfikún sí i , Jésù sọ àsọtẹlẹ pé lára ohun tí yóò sàmì sí òpin ètò àwọn nǹkan ìsinsìnyí ni  àwọn ogun àti ìròyìn nípa àwọn ogun .   Ta ní jẹ sẹ ẹ pé gbogbo nǹkan wọnyí ló túbọ ń gbilẹ kárí ayé báyìí ?  Bí ọràn bá sì rí bẹẹ , ṣé ó wá yẹ kó yà wá lẹnu pé pàbó ni gbogbo ìgbìdánwò láti mú kí àlàáfíà wà láàárín àwọn orílẹ - èdè sábà máa ń já sí ?  Bákan náà , tún gbé kókó yìí yẹ wò : Bó tilẹ jẹ pé àwọn olóṣèlú ayé lè máa sapá torí tọrùn láti rí i pé kò sógun , ohun tó jẹ olúkúlùkù wọn lógún ni bí ọwọ ẹ á ṣe tẹ ohun tó lè ṣe orílẹ - èdè tiẹ láǹfààní .  Ìyẹn gan - an sì ni ohun tí ọgbọn ìṣèlú dá lé .  Ǹjẹ ó yẹ kí àwọn Kristẹni máa lọwọ nínú irú nǹkan bẹẹ ?  Láìka ohun yòówù tí àwọn olóṣèlú ayé lè ní lọkàn sí , wọn ò ní òye àti agbára tí wọn lè fi yanjú ìṣòro aráyé pátápátá  Bíbélì gbà wá nímọràn pé :  Ẹ má ṣe gbẹkẹ yín lé àwọn ọtọkùlú , tàbí lé ọmọ ará ayé , ẹni tí ìgbàlà kò sí lọwọ rẹ .   Èyí túmọ sí pé , láìka ohun yòówù tí àwọn olóṣèlú ayé lè ní lọkàn sí , wọn ò ní òye àti agbára tí wọn lè fi yanjú ìṣòro aráyé pátápátá .  Nígbà tí Jésù ń jẹjọ níwájú Pọńtíù Pílátù , ó sọ pé :  Ìjọba mi kì í ṣe apá kan ayé yìí .  Bí ìjọba mi bá jẹ apá kan ayé yìí , àwọn ẹmẹwà mi ì bá ti jà kí a má bàa fà mí lé àwọn Júù lọwọ .  Ṣùgbọn , gẹgẹ bí ó ti rí , ìjọba mi kì í ṣe láti orísun yìí .   Ìkórìíra orílẹ - èdè tí kì í ṣe tẹni àti ìwà ìmọtara - ẹni - nìkan nínú ọràn ìṣèlú ló sábà máa ń ṣàkóbá fún àwọn ìwéwèé láti mú àlàáfíà wá .  Nítorí èyí , àwọn Kristẹni tòótọ kì í lọwọ sí àwọn aáwọ tó ń lọ nínú ayé àti fífi ọgbọn ìṣèlú wá ojútùú sí àwọn aáwọ náà .  Ṣé èyí wá túmọ sí pé ńṣe làwọn Kristẹni ń dágunlá sí àwọn nǹkan tó ń ṣẹlẹ nínú ayé ?  Àbí wọn ò bìkítà nípa ìyà tó ń jẹ aráyé ni ?  Ká má ri .  Kàkà bẹẹ , Bíbélì ṣàpèjúwe àwọn tí ń jọsìn Ọlọrun ní ti tòótọ gẹgẹ bí àwọn tí  ń mí ìmí ẹdùn , tí wọn sì ń kérora  nítorí àwọn nǹkan búburú tí ń ṣẹlẹ láyìíká wọn .  Ohun tó ṣẹlẹ ni pé Ọlọrun làwọn Kristẹni gbọkàn lé pé yóò mú àlàáfíà wa gẹgẹ bó ti ṣèlérí .  Ṣé o gbà pé bí kò bá sí ogun mọ ni àlàáfíà tó lè wà ?  Ó dájú pé ohun tí Ìjọba Ọlọrun yóò ṣe gan - an nìyẹn .  Àmọ , láfikún sí ìyẹn , yóò tún mú kí ààbò pípéye àti ìgbé ayé rere wà fún gbogbo olùgbé ilẹ ayé .  Ọwọ ò lè tẹ irú àlàáfíà tí kò láfiwé bẹẹ nípa lílo ọgbọn ìṣèlú tàbí nípasẹ àjọ táwọn èèyàn dá sílẹ láti  pa àlàáfíà mọ .   Àsọtẹlẹ Bíbélì àtàwọn ohun tó ti ṣẹlẹ kọjá fi hàn kedere pé pàbó ni níní ìgbọkànlé pé ọgbọn ìṣèlú ẹdá èèyàn ni yóò mú àlàáfíà wá yóò wulẹ já sí .  Àwọn tí wọn bá ní ìgbọkànlé pé Jésù Kristi ni yóò mú àlàáfíà wá tí wọn sì ń ṣètìlẹyìn fún Ìjọba Ọlọrun yóò rí àlàáfíà tí wọn ń fojú sọnà fún .  Síwájú sí i , wọn yóò gbádùn rẹ títí láé !  Sáàmù 37 : 11 , 29 .   Ṣókí Lọrọ Inú Ẹ , Ṣùgbọn ó Kún Fún Ẹkọ   Bí obìnrin kan ṣe ṣàpèjúwe ìwé pẹlẹbẹ náà , Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ? nìyẹn .  Lẹyìn náà ló wá ṣàlàyé ohun tó sún un tó fi ṣàpèjúwe rẹ lọnà yẹn .  Ó sọ pé :  Nípa lílo ìwé pẹlẹbẹ yìí , obìnrin àgbàlagbà kan tó ń jẹ Gloria ti sọ ìfẹ tó ní fún kíka Bíbélì dọtun .  Bó tilẹ jẹ pé kò lè jókòó kàwé kó sì pọkàn pọ tẹlẹ , ó ti ń kẹkọọ fún wákàtí méjì gbáko báyìí .  Ó máa ń múra gbogbo ìkẹkọọ rẹ sílẹ ṣáájú àkókò , ó sì máa ń yẹ gbogbo ẹsẹ Ìwé Mímọ wò .   Ìtẹjáde olójú ewé 32 ni ìwé pẹlẹbẹ Kí Ni Ọlọrun Ń Béèrè Lọwọ Wa ? , kò sì fẹ ju ìwé ìròyìn yìí lọ .  Ó ṣàlàyé ní kedere nípa ète Ọlọrun fún aráyé ó sì sọ ohun tá a gbọdọ ṣe ká lè rí ìtẹwọgbà rẹ .  Lára àwọn kókó fífani mọra tó wà nínú ìwé pẹlẹbẹ náà ni ,  Ta Ni Ọlọrun ? ,   Ta Ni Jesu Kristi ? ,   Kí Ni Ète Ọlọrun fún Ilẹ Ayé ?  àti  Kí Ni Ìjọba Ọlọrun ?   Bó o bá fẹ láti gba ẹdà kan , jọwọ kàn sí àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò rẹ .  Bó o bá fẹ kí ẹnì kan wá ọ wá , jọwọ kọwé sínú fọọmù tó wà nísàlẹ yìí kó o sì fi ránṣẹ sí àdírẹsì tá a kọ síbẹ tàbí sí àdírẹsì tó bá yẹ lára èyí tá a tò sójú ìwé 5 ìwé ìròyìn yìí .   Ẹ jọwọ , ẹ kàn sí mi nípa ìkẹkọọ Bíbélì inú ilé lọfẹẹ .   Ọlọrun Ní Orúkọ Kan !  Kí ni orúkọ Ọlọrun ?  Gbogbo èèyàn pátá ló ní orúkọ .  Kódà , ọpọ èèyàn ló ń sọ ẹran ọsìn wọn pàápàá lórúkọ !  Ṣé kò wá bọgbọn mu pé kí Ọlọrun ni orúkọ ?  Ó dájú pé níní orúkọ tara ẹni àti lílo orúkọ náà ṣe pàtàkì gan - an nínú àjọṣe ẹdá .  Ṣé kò wá yẹ kó rí bẹẹ nínú àjọṣe wa pẹlú Ọlọrun ?  Ibi tọrọ wá burú sí ni pé ọpọ jù lọ lára àwọn tó sọ pé àwọn nígbàgbọ nínú Ọlọrun tó ni Bíbélì ni wọn kì í lo orúkọ tí Ọlọrun ń jẹ gan - an .  Síbẹ , ọjọ ti pẹ táwọn èèyàn ti mọ orúkọ Ọlọrun .  Bó o ti ń ka ọwọ àpilẹkọ yìí , wàá mọ nípa àwọn àkókò kan tí ọpọ èèyàn lo orúkọ náà .  Ní pàtàkì jù lọ , wàá rí ohun tí Bíbélì sọ nípa mímọ orúkọ tí Ọlọrun ń jẹ .  NÍGBÀ tó fi máa di ọrúndún kẹtàdínlógún , àwọn orílẹ - èdè bíi mélòó kan nílẹ Yúróòpù ti ń ṣe àwọn owó wẹwẹ tó ní orúkọ Ọlọrun jáde .  Gàdàgbà gadagba ni orúkọ náà Jèhófà fara hàn lára owó wẹwẹ ilẹ Jámánì kan tí wọn ṣe jáde lọdún 1634 .  Káàkiri ibi gbogbo ni wọn wá mọ irú owó bẹẹ sí owó wẹwẹ Jèhófà , ọpọ ọdún ni wọn sì fi ṣe é jáde .  Ọjọ ti pẹ táwọn èèyàn ti mọ pé Jèhófà  ni orúkọ Ọlọrun .  Lédè Hébérù , tí wọn ń kà láti apá ọtún sí apá òsì , orúkọ náà fara hàn gẹgẹ bíi kọńsónáǹtì mẹrin , ìyẹn ni יהוה .  Àwọn lẹtà Hébérù mẹrin yìí  tá a yí padà sí YHWH  ni à ń pè ní Tetragrammaton  lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fórúkọ Ọlọrun  .  Bákan náà , ọpọ ẹwádún làwọn ará Yúróòpù fi tẹ orúkọ Ọlọrun tá a kọ lọnà yìí sára owó wẹwẹ wọn .  Orúkọ Ọlọrun tún wà lára àwọn ilé , àwọn ohun ìrántí àtàwọn iṣẹ ọnà , bákan náà ló tún wà nínú àwọn ìwé orin tí ọpọ ṣọọṣì ń lò .  Gẹgẹ bí ìwé gbédègbẹyọ Brockhaus lédè Jámánì ṣe sọ , ìgbà kan wà tó jẹ àṣà àwọn alákòóso tí wọn jẹ ọmọ ìjọ Pùròtẹsítáǹtì láti máa lo àmì tí wọn fi oòrùn àti lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fún orúkọ Ọlọrun ṣe ọṣọ sí .  Àmì yìí , tí wọn tún fi sára àsíá àti owó wẹwẹ , ni wọn máa ń pè ní àmì ẹyẹ Jèhófà - òun - Oòrùn .  Dájúdájú , àwọn olùgbé ilẹ Yúróòpù ní ọrúndún kẹtàdínlógún àti ìkejìdínlógún tí wọn ò fọrọ ẹsìn ṣeré mọ pé Ọlọrun Olódùmarè ní orúkọ kan .  Èyí tó ṣe pàtàkì jù níbẹ ni pé ẹrù ò bà wọn láti lò ó .  Orúkọ Ọlọrun kì í ṣohun àjèjì láwọn àgbègbè àdádó tó para pọ di orílẹ - èdè Amẹríkà pàápàá .  Bí àpẹẹrẹ , ronú nípa ohun tí Ethan Allen , sójà ọmọ ilẹ Amẹríkà kan tó jẹ ajàjàgbara , sọ .  Gẹgẹ bó ti wà nínú àkọsílẹ rẹ , lọdún 1775 , ó pàṣẹ pé kí àwọn ọtá rẹ túúbá  lórúkọ Jèhófà Ẹni Gíga .   Lẹyìn náà , nígbà tí Abraham Lincoln fi wà nípò ààrẹ , ọpọ lára àwọn olùgbaninímọràn rẹ máa ń mẹnu kan Jèhófà lemọlemọ nínú lẹtà tí wọn ń kọ sí i .  Àwọn ìwé ìtàn ilẹ Amẹríkà mìíràn tó ní orúkọ Ọlọrun nínú wà lárọọwọtó fún ìlò àwọn aráàlú ní ọpọ ibi ìkówèésí .  Ìwọnyí wulẹ jẹ àpẹẹrẹ díẹ lára ọnà tí wọn gbà lo orúkọ Ọlọrun nílé lóko fún ọpọ ọrúndún .  Lọjọ tòní wá ńkọ o ?  Ṣé orúkọ Ọlọrun ti dìgbàgbé ni ?  Ká má ri .  Orúkọ náà fara hàn nínú ọkan - kò - jọkan ìtumọ Bíbélì .  Bó o bá dákán lọ síbi ìkówèésí kan tàbí tó o ṣèwádìí fún ìṣẹjú díẹ nínú ìwé atúmọ èdè rẹ , ó ṣeé ṣe kó o rí i pé wọn gbà nílé lóko pé orúkọ náà , Jèhófà , jẹ ìtumọ tó ṣe rẹgí lédè Yorùbá pẹlú lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fórúkọ Ọlọrun .  Bí àpẹẹrẹ , ìwé gbédègbẹyọ Encyclopedia International ṣàpèjúwe orúkọ náà Jèhófà , lọnà tó ṣe kedere , gẹgẹ bí  èdè ìgbàlódé fún orúkọ mímọ Ọlọrun lédè Hébérù .   Ìwé gbédègbẹyọ The New Encyclopædia Britannica kan tí wọn tẹ jáde lẹnu lọọlọọ yìí ṣàlàyé pé Jèhófà ni  orúkọ táwọn ẹlẹsìn Júù àtàwọn Kristẹni fi ń pe Ọlọrun .   Ṣùgbọn , ó lè máa ṣe ọ ní kàyéfì pé ,  Ǹjẹ àwọn èèyàn tiẹ ka orúkọ Ọlọrun kún mọ lóde òní ?   Lọnà kan tàbí òmíràn , a ṣì ń rí orúkọ Ọlọrun níbi tí wọn kọ ọ sí láwọn ibi tí ọpọ èèyàn ń lò sí .  Bí àpẹẹrẹ , wọn kọ orúkọ náà , Jèhófà sára òkúta igun ilé kan nílùú New York .  Ní ìlú yìí kan náà , wọn tún ti rí orúkọ náà lédè Hébérù nínú àwòrán aláràbarà tí wọn yà sára ibùdó ọkọ ojú irin abẹ ilẹ kan .  Àmọ ṣá o , kò sí àsọdùn níbẹ pé lára ẹgbẹẹgbẹrún èèyàn tó ti gba àwọn ibi táà ń sọrọ wọn yìí kọjá , ìwọnba làwọn tó ka orúkọ náà sí pàtàkì .  Ṣé orúkọ Ọlọrun ṣe pàtàkì lójú àwọn èèyàn lápá ibi tóò ń gbé lórí ilẹ ayé ?  Àbí  Ọlọrun  làwọn tó pọ jù lọ mọ Ẹlẹdàá sí , bí ẹni pé orúkọ oyè yẹn lorúkọ rẹ gan - an ?  Ìwọ fúnra rẹ ti lè kíyè sí i pé ọpọ èèyàn ni kì í tiẹ ronú rárá nípa bóyá Ọlọrun ní orúkọ kan .  Ìwọ ńkọ ?  Ṣé ó bá ọ lára mu láti máa fi orúkọ Ọlọrun , Jèhófà , pè é ?   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Lókè ọwọ àpilẹkọ yìí , ọnà mọkàndínlógójì la gbà kọ orúkọ náà Jèhófà , gẹgẹ bí wọn ṣe ń kọ ọ ní ohun tó lé ní èdè márùndínlọgọrùn - ún .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 18   Ọba Kan Tó Sọ Orúkọ Jèhófà Di Mímọ  Lọdún 1852 , àwùjọ àwọn míṣọnnárì kan gbéra láti Hawaii wọn sì forí lé àwọn erékùṣù Micronesia .  Wọn mú lẹtà ìfinimọni kan dání , èyí tí òǹtẹ Ọba Kamehameha Kẹta wà lára rẹ . Ọba yìí ni ọba alayé tó ń ṣàkóso àwọn Erékùṣù Hawaii nígbà náà lọhùn - ún .  Apá kan lẹtà tí wọn fi èdè Hawaii kọ tí wọn sì fi ránṣẹ sí onírúurú àwọn olùṣàkóso tó wà ní Erékùṣù Pàsífíìkì yìí kà pé :  Àwọn mélòó kan tí wọn jẹ olùkọni nípa Jèhófà , Ọlọrun Gíga Jù Lọ , ti ń múra àtiwá sí erékùṣù yín báyìí o .  Kí wọn lè fi Ọrọ rẹ kọ yín kẹ ẹ lè rí ìgbàlà ayérayé . . . .  Mo fọwọ sí i pé kẹ ẹ ṣàpọnlé àwọn olùkọ rere wọnyí bó bá ṣe tọ , kẹ ẹ sì mú wọn lọrẹẹ , mo sì gbà yín níyànjú pé kẹ ẹ tẹtí sí àwọn ìtọni wọn . . . .  Ìmọràn mi fún yín ni pé kẹ ẹ kó àwọn ère yín dà nù , kẹ ẹ gba Olúwa Jèhófà gẹgẹ bí Ọlọrun yín , kẹ ẹ sìn ín , kẹ ẹ sì nífẹẹ rẹ , ẹ ó sì rí ìbùkún rẹ gbà , yóò sì gbà yín .    Àwòrán   Ọba Kamehameha Kẹta   Credit Line   Hawaii State Archives   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 17   Tetragrammaton , tó túmọ sí  lẹtà mẹrin ,  ló dúró fún orúkọ Ọlọrun lédè Hébérù  Bí Àwọn Kan Ṣe Gbìyànjú Láti Tẹ Orúkọ Ọlọrun Rì  HANANIAH Ben Teradion lorúkọ rẹ .  Ọmọwé akẹkọọjinlẹ Júù ni ní ọrúndún kejì Sànmánì Tiwa , a sì mọ ọn bí ẹní mowó fún pípe ìpàdé ìta gbangba láti lè fi ìwé òfin Sefer Torah kọni , ìyẹn ni àkájọ ìwé tó ní àwọn ìwé márùn - ún àkọkọ tó wà nínú Bíbélì nínú .  Òdú tún ni Ben Teradion kì í ṣàìmọ olóko bó bá di pé ká lo orúkọ Ọlọrun ká sì tún fi kọ àwọn ẹlòmíràn .  Bá a bá sì tún rántí pé àpapọ orúkọ Ọlọrun tó wà nínú àwọn ìwé márùn - ún àkọkọ nínú Bíbélì lé ní ẹgbàá ó dín igba  1,800  , ọgbọn wo ló fẹ dá sí i tí ò fi ní fi orúkọ Ọlọrun gan - an kọni níbi tó ti ń ṣàlàyé ìwé òfin Torah .  Àmọ ṣá o , àkókò eléwu ni ìgbà ayé Ben Teradion jẹ fáwọn Júù tí wọn jẹ ọmọwé akẹkọọjinlẹ .  Gẹgẹ bí àwọn Júù tó jẹ òpìtàn ti sọ , olú ọba Róòmù fòfin de ìsìn Júù àti fífi ẹkọ ìsìn náà kọni , ẹni tí wọn bá sì gbá mú pípa ni wọn á pa á .  Lẹyìn - ọ - rẹyìn , àwọn ará Róòmù fàṣẹ ọba mú Ben Teradion .  Nígbà tí wọn mú un yìí , ẹdà ìwé òfin Sefer Torah wà lọwọ rẹ .  Nígbà tó ń dá àwọn olùfisùn rẹ lóhùn , ó là á mọlẹ fún wọn pé àṣẹ Ọlọrun lòun ń ṣègbọràn sí bóun ti ń fi Bíbélì kọni .  Síbẹ , wọn dájọ ikú fún un .  Lọjọ tí wọn fẹ pa Ben Teradion , wọn wé àkájọ ìwé Bíbélì tó wà lọwọ rẹ nígbà tí wọn mú un mọ ọn lára .  Lẹyìn náà ni wọn gbé e kọgi , wọn sì dáná sun ún .  Ìwé gbédègbẹyọ Encyclopaedia Judaica sọ pé  kó bàa lè joró dáadáa , wọn ti ìdìpọ òwú bọnú omi wọn wá fi lé àyà rẹ kó má bàa tètè kú .   Lára ìyà tí wọn fi jẹ ẹ ni pé wọn pa ìyàwó rẹ , wọn sì tún ta ọmọbìnrin rẹ sílé aṣẹwó .  Bó tilẹ jẹ pé àwọn ará Róòmù ló ṣokùnfà pípa tí wọn pa Ben Teradion nípakúpa yìí , ìwé Talmud  sọ pé  wọn dáná sun ún nítorí pé ó pe Orúkọ Ọlọrun ní àpèjá .   Dájúdájú , lójú àwọn Júù , ẹní to bá pe orúkọ tí Ọlọrun ń jẹ gan - an ti forí jálé agbọn .  Òfin Kẹta  Ẹrí fi hàn pé , ní ọrúndún kìíní àti ìkejì Sànmánì Tiwa , ìgbàgbọ asán nípa lílo orúkọ Ọlọrun bẹrẹ sí gbèrú láàárín àwọn Júù .  Ìwé Mishnah  tó jẹ àkójọ àlàyé táwọn rábì ṣe , èyí tí wọn gbé ìwé Talmud kà  sọ pé  ẹni tó bá pe orúkọ Ọlọrun ní àpèjá bí wọn ṣe ń kọ ọ sílẹ gan - an  kò ní ní ìpín kankan nínú Párádísè orí ilẹ ayé tí Ọlọrun ṣèlérí pé òún ń mú bọ .  Níbo ni irú ìkálọwọkò bẹẹ ti bẹrẹ ?  Àwọn kan sọ pé àwọn Júù ka orúkọ Ọlọrun sí ohun tó jẹ mímọ ju ohun téèyàn aláìpé lè máa fẹnu pè lọ .  Bí ọjọ ti ń gorí ọjọ , àwọn èèyàn ń lọ tìkọ láti máa kọ orúkọ náà sílẹ .  Gẹgẹ bí ìwé kan tá a ṣèwádìí nínú rẹ ṣe sọ , ohun tó mú kí ẹrù máa bà wọn ni pé wọn ronú pé ó ṣeé ṣe kí wọn ju ohun tí wọn kọ orúkọ náà sí sínú ìkólẹsí lẹyìn - ọ - rẹyìn , tí ìyẹn á sì yọrí sí sísọ orúkọ Ọlọrun di aláìmọ .  Ìwé gbédègbẹyọ Encyclopaedia Judaica sọ pé  ohun tó fà á tí wọn fi yẹra fún pípe orúkọ náà YHWH . . . ni pé wọn ṣi Òfin Kẹta lóye .   Ìkẹta nínú Òfin Mẹwàá tí Ọlọrun fún àwọn ọmọ Ísírẹlì kà pé :  Ìwọ kò gbọdọ lo orúkọ Jèhófà Ọlọrun rẹ lọnà tí kò ní láárí , nítorí Jèhófà kò ní ṣàìfi ìyà jẹ ẹni tí ó lo orúkọ rẹ lọnà tí kò ní láárí .   Nítorí èyí , wọn gbé àṣẹ Ọlọrun pé kí ẹnikẹni má ṣe ṣi orúkọ òun lò gbòdì , wọn sì sọ lílo orúkọ náà di ohun èèwọ .  Dájúdájú , kò sẹni tó ń sọ lọjọ tòní pé Ọlọrun á fẹ kí wọn so ẹni tó bá pe orúkọ rẹ mọgi , kí wọn sì sun ún níná !  Síbẹ , ìgbàgbọ asán táwọn Júù ní nípa orúkọ Ọlọrun ò tíì kásẹ nílẹ .  Àwọn míì ṣì ń pe lẹtà mẹrin tó dúró fórúkọ Ọlọrun náà ní  Kò - ṣeé - pè .   Àwùjọ àwọn èèyàn kan wà tí wọn máa ń mọọmọ ṣi orúkọ Ọlọrun pè kí wọn má bàa ṣe ohun tó lòdì sí àṣà àtọwọdọwọ .  Bí àpẹẹrẹ , Káà ni wọn ń pe Jáà , tàbí Yáà , tó jẹ ìkékúrú orúkọ Ọlọrun .  Wọn ń pe Halelúyà ní Halelúkà .  Àwọn kan ti ẹ yẹra pátápátá fún kíkọ ọrọ náà ,  Ọlọrun  ní kíkún .  Ìgbìyànjú Síwájú Sí I Láti Fi Orúkọ Náà Pa Mọ  Kì í ṣe ìsìn àwọn Júù nìkan ló yẹra fún lílo orúkọ Ọlọrun o .  Gbé ọràn Jerome yẹ wò , ẹni tó jẹ àlùfáà Kátólíìkì àti akọwé Póòpù Damasus Kìíní .  Lọdún 405 Sànmánì Tiwa , Jerome parí iṣẹ tó ń ṣe lórí títúmọ Bíbélì lódindi sí èdè Látìn , èyí tá a wá mọ sí ìtumọ Latin Vulgate .  Jerome ò lo orúkọ Ọlọrun nínú ìtumọ rẹ .  Kàkà bẹẹ , nípa títẹlé àṣà tó wọpọ nígbà tiẹ , ó fi àwọn ọrọ náà ,  Olúwa  àti  Ọlọrun  rọpò orúkọ Ọlọrun .  Ìtumọ Latin Vulgate wá di ìtumọ Bíbélì Kátólíìkì àkọkọ tí wọn fàṣẹ sí , orí rẹ ni wọn sì gbé ọpọ àwọn ìtumọ tí wọn ṣe sí onírúurú èdè mìíràn kà .  Bí àpẹẹrẹ , ìtumọ Bíbélì tí àwọn Kátólíìkì ṣe lọdún 1610 , tí wọn ń pè ní Douay Version , wulẹ jẹ ìtumọ Latin Vulgate tí wọn tú sí èdè Gẹẹsì .  Nígbà náà , kò yani lẹnu pé kò sí orúkọ Ọlọrun nínú ìtumọ Bíbélì yìí rárá .  Àmọ o , ìtumọ Douay Version kì í wulẹ ṣe ìtumọ Bíbélì mìíràn kan lásán .  Òun ló wá di Bíbélì kan ṣoṣo tí wọn fàṣẹ sí fáwọn onísìn Kátólíìkì tí ń sọ èdè Gẹẹsì títí di àwọn ọdún 1940 .  Bẹẹ ni , fún ọgọrọọrún ọdún ni Bíbélì yìí ti gbórúkọ Ọlọrun pa mọ fún àràádọta ọkẹ àwọn ọmọ ìjọ Kátólíìkì tí wọn jẹ olùfọkànsìn .  Tún gbé ìtumọ Bíbélì King James Version yẹ wò .  Lọdún 1604 , Ọba James Kìíní , ti ilẹ Gẹẹsì , yanṣẹ fún àwùjọ àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ kan pé kí wọn túmọ Bíbélì sí èdè Gẹẹsì .  Ní nǹkan bí ọdún méje lẹyìn náà , wọn mú ìtumọ King James Version , tí wọn tún ń pè ní Authorized Version jáde .  Nínú ìtumọ yìí pẹlú , àwọn atúmọ náà yẹra fún lílo orúkọ Ọlọrun , àyàfi nínú ẹsẹ díẹ péré ni wọn ti lò ó .  Níbi tó pọ jù lọ , ọrọ náà  OLÚWA  tàbí  ỌLỌRUN  ni wọn fi rọpò lẹtà mẹrin tó dúró fórúkọ Ọlọrun .  Ìtumọ Bíbélì yìí wá di èyí tí àràádọta ọkẹ àwọn tó ń sọ èdè Gẹẹsì ń lò .  Ìwé gbédègbẹyọ World Book Encyclopedia sọ pé  kò tún sí ìtumọ Bíbélì kankan tí wọn kà sí lédè Gẹẹsì , fún ohun tó ju igba ọdún lọ lẹyìn tí wọn tẹ ìtumọ King James Version jáde .  Lákòókò yìí , ìtumọ King James Version làwọn tó ń sọ èdè Gẹẹsì ń lò jù lọ .   Àpẹẹrẹ mẹta péré lèyí jẹ lára ọpọ ìtumọ Bíbélì tó yọ orúkọ Ọlọrun kúrò tàbí tí kò kà á kún lára àwọn tá a ti tẹ jáde látọpọ ọrúndún sẹyìn .  Abájọ nígbà náà tí ọpọ rẹpẹtẹ lára àwọn tó sọ pé àwọn jẹ Kristẹni lónìí kì í fẹ láti lo orúkọ Ọlọrun tàbí tí wọn ò tiẹ mọ ọn rárá .  Òótọ ni pé látìgbà náà wá , àwọn atúmọ Bíbélì kan ti lo orúkọ Ọlọrun nínú ìtumọ Bíbélì wọn .  Àmọ , èyí tó pọ jù lọ lára àwọn ìtumọ wọnyí ni wọn ṣẹṣẹ ń tẹ jáde láwọn ọdún ẹnu àìpẹ yìí , wọn ò sì fi bẹẹ nípa lórí ojú táwọn èèyàn ní gbogbo gbòò fi ń wo orúkọ Ọlọrun .  Àṣà Tí Kò Bá Ìfẹ Ọlọrun Mu  Lórí àṣà àtọwọdọwọ ẹdá èèyàn ni wọn gbé àṣà káwọn èèyàn má máa lo orúkọ Ọlọrun kà , èyí tó ti wá gbilẹ , kì í ṣe lórí ẹkọ Bíbélì .  Júù kan tó jẹ olùṣèwádìí , Tracey R .  Rich , tó tún jẹ olùdásílẹ ibi ìkósọfúnni sí lórí Íńtánẹẹtì tí wọn ń pè ní Judaism 101 ṣàlàyé pé :  Kò sí ohunkóhun nínú ìwé òfin Torah tó kà á léèwọ fún ẹnikẹni pé kó má ṣe pé Orúkọ Ọlọrun .  Kódà , ohun tá a rí nínú Ìwé Mímọ fi hàn pé àwọn èèyàn máa ń pe Orúkọ Ọlọrun déédéé .   Bẹẹ ni o , láwọn àkókò tá a kọ Bíbélì , àwọn olùjọsìn Ọlọrun lo orúkọ rẹ .  Dájúdájú , mímọ orúkọ Ọlọrun ká sì máa lò ó túbọ ń mú wa sún mọ ọnà tí Ọlọrun fọwọ sí pé ká máa gbà jọsìn òun , bó ti rí láwọn àkókò tá a kọ Bíbélì .  Èyí lè jẹ ìgbésẹ tá a kọkọ máa gbé ká tó lè fìdí àjọṣe múlẹ pẹlú rẹ , èyí tó ṣe pàtàkì lọpọlọpọ ju wíwulẹ mọ orúkọ rẹ .  Jèhófà Ọlọrun ń ké sí wa ní ti gidi pé ká ní irú àjọṣe tímọtímọ bẹẹ pẹlú òun .  Òun ló mí sí ìkésíni ọlọyàyà náà pé :  Ẹ sún mọ Ọlọrun , yóò sì sún mọ yín .   Àmọ ,  Báwo lèèyàn tó jẹ ẹni kíkú ṣe lè gbádùn irú àjọṣe tímọtímọ bẹẹ pẹlú Ọlọrun Olódùmarè ?   Àpilẹkọ tó tẹ lé èyí ṣàlàyé bó o ṣe lè ní irú àjọṣe bẹẹ pẹlú Jèhófà .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìwé Talmud jẹ àkópọ àṣà àtọwọdọwọ àwọn Júù ìgbàanì , wọn sì kà á sí ọkan lára àwọn ìwé mímọ jù lọ àtèyí tó ṣe pàtàkì jù lọ tó sọrọ nípa ìsìn àwọn Júù .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 20   Halelújà !  Kí ló máa ń wá sí ọ lọkàn bó o bá gbọ ọrọ náà  Halelújà  ?  Bóyá ó máa ń mú kó o rántí orin tí akọrin kan tó ń jẹ Handel kọ tó pè ní  Mèsáyà .   Àgbà orin kan nínú èyí tí wọn ti fi Halelújà kọrin lọnà kíkàmàmà lèyí jẹ láwọn ọdún 1700 .   Dájúdájú , lọnà kan tàbí òmíràn , ó ṣeé ṣe kó o ti gbọ ọrọ náà  Halelújà .   Bóyá o tiẹ ń lò ó látìgbàdégbà .  Ṣùgbọn , ǹjẹ o mọ ohun tó túmọ sí ?  Halelújà  Ọnà tí èdè Gẹẹsì gbà ṣe ìyípadà lẹtà ọrọ Hébérù náà halelu - Yahʹ , tó túmọ sí  yin Jáà ,  tàbí  ẹ yin Jáà .   Jáà  Ìkékúrú orúkọ Ọlọrun , Jèhófà , nínú ọrọ ewì .  Ó fara hàn ju ìgbà àádọta lọ nínú Bíbélì , èyí sì sábà máa ń jẹ gẹgẹ bí apá kan ọrọ náà ,  Halelújà .    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 21   Ṣé Orúkọ Ọlọrun Fara Hàn Nínú Orúkọ Rẹ ?  Ọpọ orúkọ inú Bíbélì ṣì gbajúmọ lóde òní .  Ní ti díẹ lára àwọn orúkọ wọnyí , orúkọ Ọlọrun fara hàn nínú ìtumọ ìpilẹṣẹ tí wọn ní lédè Hébérù .  Àpẹẹrẹ díẹ lára irú àwọn orúkọ bẹẹ àti ìtumọ wọn nìyí .  Bóyá orúkọ rẹ tiẹ wà lára wọn .  Jòánà   Jèhófà Ti Jẹ Olóore Ọfẹ   Jóẹlì   Jèhófà Ni Ọlọrun   Jòhánù   Jèhófà Ti Fi Ojú Rere Hàn   Jónátánì   Jèhófà Ti Fifúnni   Jósẹfù   Ǹjẹ Kí Jáà Fi Kún    Jóṣúà   Ti Jèhófà Ni Ìgbàlà    Àlàyé ìsàlẹ ìwé    Jáà  ni ìkékúrú orúkọ  Jèhófà .    Àpótí tó wà ní ojú ìwé 22   Àwọn Ọnà Mìíràn Tí Bíbélì Gbà Pe Ọlọrun  Ìwé Mímọ Lédè Hébérù ti ìpilẹṣẹ àtàwọn àyọkà látinú wọn lo àwọn ọrọ bí Olódùmarè , Ẹlẹdàá , Baba àti Olúwa fún Ọlọrun .  Síbẹ , àwọn ibi tí Ìwé Mímọ ti pè é ni orúkọ tó ń jẹ gan - an pọ ju gbogbo ibi tó ti lo ọrọ mìíràn fún un lọ .  Ó ṣe kedere pé Ọlọrun fẹ ká lo orúkọ òun .  Ìwọ ṣáà wo àwọn orúkọ tó wà nísàlẹ yìí gẹgẹ bí wọn ṣe fara hàn nínú Ìwé Mímọ Lédè Hébérù .    Jèhófà  ìgbà 6,973  Ọlọrun  ìgbà 2,605  Olódùmarè  ìgbà 48  Olúwa  ìgbà 40  Olùṣẹdá  ìgbà 25  Ẹlẹdàá  ìgbà 7  Baba  ìgbà 7  Ẹni Ọjọ Àtayébáyé  ìgbà 3  Olùkọni Atóbilọlá  ìgbà 2   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìye ìgbà tá a fojú díwọn pé wọn fara hàn nínú Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun , tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .   Àpótí tó wà ní ojú ìwé 23   Ọlọrun Tó Ń Mú Kí Ohun Gbogbo Ṣeé Ṣe  Ẹnu àwọn ọmọwé akẹkọọjinlẹ ò kò nípa ohun tí orúkọ Ọlọrun , Jèhófà , túmọ sí .  Àmọ ṣá o , lẹyìn ìwádìí tó pọ lórí kókó ọrọ náà , ọpọ gbà gbọ pé orúkọ náà jẹ ẹyà ọrọ ìṣe Hébérù náà hawahʹ  di  , tó túmọ sí  Alèwílèṣe .   Nítorí náà , nínú Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun ,  ohun tá a túmọ àkọsílẹ inú Ẹkísódù 3 : 14 , níbi tí Mósè ti béèrè orúkọ Ọlọrun sí rèé :  Látàrí èyí , Ọlọrun sọ fún Mósè pé :  èmi yóò jẹ ohun tí èmi yóò jẹ .   Ó sì fi kún un pé :  Èyí ni ohun tí ìwọ yóò sọ fún àwọn ọmọ Ísírẹlì ,  èmi yóò jẹ ti rán mi sí yín .    Ìtumọ yẹn ṣe wẹkú nítorí pé Ọlọrun ní agbára láti sọ ara rẹ di ohunkóhun tó bá pọn dandan fún un láti jẹ .  Kò sí ohun tó lè dí i lọwọ láti ṣe ohun tó bá fẹ ṣe .  Kò tíì sígbà kan rí tí ète rẹ àtàwọn ìlérí rẹ kò ní ìmúṣẹ .  Lọnà títayọ , Ọlọrun yìí náà tún ni Ẹlẹdàá , ẹni tó lágbára tí kò láàlà láti mú kí àwọn nǹkan ṣẹlẹ .  Òun ló dá ayé òun ọrun .  Ó sì tún ṣẹdá ẹgbàágbèje ẹdá ẹmí .  Ní tòótọ , òun ni Ọlọrun tó ń mú kí ohun gbogbo ṣeé ṣe !   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà la tẹ ẹ jáde .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Ère gbígbẹ tó fi bí wọn ṣe pa Haiah ben Teradion hàn   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 22 , 23   Àwọn Ibi Tí Orúkọ Ọlọrun Ti Fara Hàn Gbangba Gbàǹgbà  Ṣọọṣì kan nílùú Lomborg lórílẹ - èdè Denmark , ọrúndún kẹtàdínlógún  Fèrèsé onígíláàsì tó ní iṣẹ ọnà lára , nílé ìjọsìn ńlá tó wà nílùú Bern , lórílẹ - èdè Switzerland  Àkájọ Ìwé Òkun Òkú ti Sáàmù , tó wà lára àwọn àkọsílẹ Hébérù ìgbà ìjímìjí , lórílẹ - èdè Ísírẹlì , nǹkan bí ọdún 30 sí 50 Sànmánì Tiwa   Credit Line   Shrine of the Book , Israel Museum , Jerusalem  Owó wẹwẹ orílẹ - èdè Sweden , ọdún 1600   Credit Line   Kungl .  Myntkabinettet , Sveriges Ekonomiska Museum  Ìwé àdúrà lédè Jámánì , ọdún 1770   Credit Line   Látinú ìwé Die Lust der Heiligen an Jehova .  Oder : Gebaet - Buch , 1770  Ìkọwé ara òkúta , ìpínlẹ Bavaria , lórílẹ - èdè Jámánì  Òkúta Móábù , ìlú Paris , lórílẹ - èdè France , ọdún 830 Ṣáájú Sànmánì Tiwa   Credit Line   Musée du Louvre , Paris  Àwòrán ṣọọṣì olórùlé rìbìtì , ìlú Olten , lórílẹ - èdè Switzerland  Bí O Ṣe Lè Mọ Orúkọ Ọlọrun  LÁTỌWỌ òǹkàwé ni akọròyìn kan ti rí lẹtà yìí gbà , èyí tó kà pé :  Ó ti pẹ tí ìbéèrè yìí ti ń jà gùdù lọkàn mi , mo sì nírètí pé ẹ lè bá mi rí ìdáhùn sí i .  Kí ni orúkọ Ọlọrun ?  Àwọn Júù sọ pé orúkọ náà ti dìgbàgbé .  Àwọn Kristẹni ń pè É ní Jésù .  Àwọn Mùsùlùmí sì ń pè É ní Allah . . . .  Nítorí náà , kí lorúkọ rẹ ?   Ìwé ìròyìn yìí gbé ìbéèrè náà sójútáyé ó sì kọ ìdáhùn yìí síbẹ :  Gẹgẹ bí èdè Hébérù ìgbà ìjímìjí ti fi kọni , alágbára gbogbo ni Ọlọrun , nítorí náà orúkọ kan ṣoṣo ò lè tó o .  Àmọ ṣá o , mo fẹ kó dá ọ lójú pé  yálà Akọ ni o tàbí Abo  , yóò dá ọ lóhùn bó o ba fi tọwọtọwọ forúkọ èyíkéyìí tó o mọ pè é .   Irú ìwà àìbìkítà bẹẹ nípa orúkọ Ọlọrun ò ṣàì wọpọ lóde òní .  Bó tilẹ jẹ pé ọpọ àwọn tó gba Bíbélì gbọ ni ìsìn ń jẹ lọkàn , wọn kì í fi bẹẹ ronú nípa orúkọ Ọlọrun .  Àmọ , kí lèrò Ọlọrun nípa ìyẹn ná ?  Ṣé ọràn kékeré ni lójú rẹ ?  Kì Í Ṣe Ọràn Kékeré O  Ìwọ ṣáà ronú nípa kókó náà pé Bíbélì mẹnu kan orúkọ tí Ọlọrun ń jẹ gan - an , Jèhófà , ní ẹgbẹẹgbẹrún ìgbà .  Nínú Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun , orúkọ Ọlọrun fara hàn nígbà ẹgbẹrìndínlógójì ó lé mẹwàá  7,210  !   Ọlọrun fúnra rẹ ló mí sí àwọn òǹkọwé Bíbélì láti lo orúkọ rẹ ní fàlàlà .  Ọkan lára àwọn òǹkọwé yìí , Ásáfù olórin , kọwé pé :  Ìwọ , ẹni tí orúkọ rẹ ń jẹ Jèhófà , ìwọ nìkan ṣoṣo ni Ẹni Gíga Jù Lọ lórí gbogbo ilẹ ayé .   Dáfídì náà kọwé nínú sáàmù kan pé :  Àwa yóò máa sọ nípa orúkọ Jèhófà Ọlọrun wa .   Sáàmù 20 : 7 .  Bíbélì fi hàn pé Jèhófà Ọlọrun ń yẹ ọkàn wa wò láti mọ ojú tá a fi ń wo orúkọ rẹ .  Onísáàmù náà sọ pé :  Ká ní àwa gbàgbé orúkọ Ọlọrun wa ni , . . . Ọlọrun tìkára rẹ kì yóò ha wá èyí kàn bí ?  Nítorí pé ó mọ àwọn àṣírí ọkàn - àyà .   Wòlíì Aísáyà kọwé pé :  Ẹ fi ọpẹ fún Jèhófà !  Ẹ ké pe orúkọ rẹ .  Ẹ sọ àwọn ìbánilò rẹ di mímọ láàárín àwọn ènìyàn .  Ẹ mẹnu kàn án pé orúkọ rẹ ni a gbé ga .   Aísáyà 12 : 4 .  Ọlọrun fúnra rẹ sọ pé :  Wọn yóò . . . ní láti mọ pé orúkọ mi ni Jèhófà .   Lákòókò mìíràn , ó sọ pé :  Dájúdájú , èmi yóò . . . sọ orúkọ ńlá mi di mímọ , èyí tí a ń sọ di aláìmọ láàárín àwọn orílẹ - èdè , . . . àwọn orílẹ - èdè yóò sì ní láti mọ pé èmi ni Jèhófà .   Díẹ lára àwọn gbólóhùn yìí ń tọka sí ìgbà kan tí Jèhófà yóò fìbínú hàn sí àwọn tí kò bá bọwọ fún orúkọ rẹ .  Ọràn nípa orúkọ tí Ọlọrun ń jẹ gan - an kì í ṣe ohun ṣeréṣeré o .  Jèhófà Ọlọrun Kò Jìnnà sí Ọ  Báwo lo ṣe lè mọ orúkọ Ọlọrun ?  Kí ló túmọ sí láti mọ orúkọ Ọlọrun ?  Bíbélì dáhùn pé :  Àwọn tí ó mọ orúkọ rẹ yóò . . . gbẹkẹ lé ọ .   Ní kedere , ọpọ nǹkan ló wé mọ orúkọ Ọlọrun ju wíwulẹ mọ ohun tí orúkọ náà jẹ lọ .  O gbọdọ gbẹkẹ lé e .  Ìyẹn túmọ sí pé kó o mọ irú Ọlọrun tó jẹ , kó o sì kọ nípa àwọn ànímọ àti ìrònú rẹ .  Èyí ni yóò sún ọ láti gbẹkẹ lé e .  Fífi tọkàntọkàn ka Bíbélì àti kíkẹkọọ rẹ nìkan ló lè mú kó o túbọ lóye sí i nípa irú Ọlọrun tí Jèhófà jẹ .  Ó ṣèlérí pé òun á dáàbò bo àwọn tó bá fìfẹ hàn sí òun , tí wọn sì tún fìfẹ hàn sí orúkọ òun .  Ohun tí Ọlọrun sọ nípa ẹni tó bá firú ìfẹ bẹẹ hàn ni pé :  Nítorí pé òun darí ìfẹni rẹ sí mi , èmi pẹlú yóò pèsè àsálà fún un .  Èmi yóò dáàbò bò ó nítorí pé ó ti wá mọ orúkọ mi .  Òun yóò ké pè mí , èmi yóò sì dá a lóhùn .  Èmi yóò wà pẹlú rẹ nínú wàhálà .  Èmi yóò gbà á sílẹ , èmi yóò sì ṣe é lógo .  Gígùn ọjọ ni èmi yóò fi tẹ ẹ lọrùn , èmi yóò sì jẹ kí ó rí ìgbàlà mi .   Sáàmù 91 : 14 - 16 .  Àgbàyanu gbáà mà ni àjọṣe tó máa ń wà láàárín Jèhófà Ọlọrun àtàwọn tó bá mọ orúkọ rẹ o !  Ìwọ náà lè gbádùn irú àjọṣe bẹẹ .  Nínú àwọn àdúrà àtọkànwá rẹ , má ṣe lọ tìkọ láti máa ké pe orúkọ rẹ .  Yóò dá ọ lóhùn nítorí pé , gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ ,  kò jìnnà sí ẹnì kọọkan wa .   Ìṣe 17 : 27 .   Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Ìwé Mímọ ní Ìtumọ Ayé Tuntun , tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde , jẹ ìtumọ Bíbélì kan tó fi àkọtọ tó bóde mu rọpò àwọn èdè àtijọ tó wà nínú àwọn ìtumọ ògbólógbòó .  Apá tó fani mọra jù lọ nínú ìtumọ yìí ni dídá tó dá orúkọ Ọlọrun padà sí àwọn ibi tó yẹ kó wà nínú Bíbélì .  Títí di báyìí , a ti tẹ ẹdà tó lé ní mílíọnù méjìlélọgọfà jáde ní èdè márùndínláàádọta , lódindi tàbí lápá kan .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 25   Ọlọrun Mọ Orúkọ Rẹ  Ọlọrun sọ fún Mósè pé :  Èmi fi orúkọ mọ ọ .   Àkọsílẹ tá a mọ bí ẹní mowó nípa iná tó ń jó lára igi kékeré ẹlẹgùn - ún , fẹrí èyí hàn .  Bíbélì sọ pé Ọlọrun  pè é láti àárín igi kékeré ẹlẹgùn - ún náà wí pé :  Mósè !  Mósè !    Àpẹẹrẹ kan lásán lèyí jẹ lára ọpọlọpọ ìgbà tí Ọlọrun forúkọ táwọn èèyàn ń jẹ pè wọn .  Ní kedere , ọrọ wa lẹnì kọọkan jẹ Ẹlẹdàá ayé òun ọrun lógún .  Bíbélì sọ pé Ọlọrun mọ orúkọ ọkọọkan lára ọpọ bílíọnù ìràwọ .  Mélòómélòó wá ni àwọn ẹdá èèyàn tí ń jọsìn rẹ !  Ó dájú pé ó bìkítà nípa wọn .  Àpọsítélì Pọọlù kọwé pé  Jèhófà mọ àwọn tí í ṣe tirẹ .   Èyí fi hàn pé kì í wulẹ ṣe pé Ọlọrun ń há orúkọ àwọn èèyàn sórí .  Ó mọ àwọn olùjọsìn rẹ lámọdunjú .  Ó ỵẹ kí àwa náà mọ orúkọ Ọlọrun ká sì ní ìmọ pípéye nípa àwọn ànímọ rẹ .  Ìwé tó gbẹyìn nínú Bíbélì ṣàpèjúwe ìwé ìṣàpẹẹrẹ kan nínú èyí tí Ọlọrun kọ orúkọ gbogbo àwọn tó ti jẹ olùjọsìn rẹ látayébáyé sí .  Bíbélì pe ìwé náà ní  ìwé ìyè  nítorí pé Jèhófà Ọlọrun yóò fi ìyè àìnípẹkun jíǹkí àwọn tá a bá kọ orúkọ wọn sínú rẹ .  Ohun aláyọ kan láti máa fojú sọnà fún lèyí jẹ fún gbogbo àwọn tó bá mọ orúkọ Ọlọrun .   Àpótí  Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 26   Wọn Polongo Orúkọ Ọlọrun   Orin tí Mósè kọ ní kété ṣáájú káwọn ọmọ Ísírẹlì tó wọ Ilẹ Ìlérí :  Èmi yóò polongo orúkọ Jèhófà .   Diutarónómì 32 : 3 .   Ọrọ tí Dáfídì sọ fún Gòláyátì òmìrán :  Èmi ń bọ lọdọ rẹ pẹlú orúkọ Jèhófà àwọn ẹgbẹ ọmọ ogun .   1 Sámúẹlì 17 : 45 .   Ọrọ tí Jóòbù sọ lẹyìn tó ti pàdánù gbogbo ohun ìní rẹ , tí gbogbo àwọn ọmọ rẹ sì ti kú ikú òjijì :  Kí orúkọ Jèhófà máa bá a lọ láti jẹ èyí tí a bù kún fún .   Jóòbù 1 : 21 .   Nígbà tí àpọsítélì Pétérù ń fa ọrọ yọ látinú Ìwé Mímọ Lédè Hébérù :  Olúkúlùkù ẹni tí ó bá . . . ń ké pe orúkọ Jèhófà ni a ó gbà là .   Ìṣe 2 : 21 .   Wòlíì Aísáyà :  Ẹ fi ọpẹ fún Jèhófà !  Ẹ ké pe orúkọ rẹ . . . .  Ẹ mẹnu kàn án pé orúkọ rẹ ni a gbé ga .   Aísáyà 12 : 4 .   Nígbà tí Jésù Kristi ń kọ àwọn ọmọlẹyìn rẹ bá a ṣe ń gbàdúrà :  Nítorí náà , kí ẹ máa gbàdúrà ní ọnà yìí :  Baba wa tí ń bẹ ní ọrun , kí orúkọ rẹ di sísọ di mímọ .    Mátíù 6 : 9 , 10 .   Jésù Kristi ń gbàdúrà sí Ọlọrun :  Mo ti fi orúkọ rẹ hàn kedere .   Jòhánù 17 : 6 .   Ọlọrun ń bá àwọn èèyàn rẹ sọrọ :  Èmi ni Jèhófà .  Èyí ni orúkọ mi ; èmi kì yóò sì fi ògo mi fún ẹlòmíràn .   Aísáyà 42 : 8 .  Ìdí Tí Mo Fi Gba Bíbélì Gbọ Onímọ Nípa Agbára Átọmíìkì Sọ Ìtàn Ara Rẹ  GẸGẸ BÍ ALTON WILLIAMS ṢE SỌ Ọ  IRE méjì ọtọọtọ ló wọlé tọ mí wá lọdún 1978 .  Lóṣù September , mo gboyè jáde ní yunifásítì gẹgẹ bí onímọ nípa agbára átọmíìkì , ẹwẹ nígbà tó di oṣù December , mo di òjíṣẹ tá a fi joyè gẹgẹ bí Ẹlẹrìí Jèhófà .  Táwọn èèyàn bá ń gbọ pé onímọ sáyẹǹsì ni mí tí mo sì tún jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà , wọn máa ń ṣe kàyéfì nípa bí mo ṣe ń ṣe é tí ìmọ sáyẹǹsì mi ò fi ta ko Bíbélì tí mo gbà gbọ .  Ká sòótọ , ọpọ ọdún lèmi náà fi ṣe kàyéfì pé bóyá ni onímọ sáyẹǹsì kan lè gba Bíbélì gbọ .  Àmọ ṣá , nígbẹyìngbẹyín , ó dá mi lójú gbangba pé ohun tó wà nínú Bíbélì ò ta ko ẹkọ tí ìmọ sáyẹǹsì fìdí ẹ múlẹ .  Báwo ni mo ṣe gbà bẹẹ ?  Ẹ dúró ná , ẹ jẹ kí n kọkọ sọ bí mo ṣe di onímọ sáyẹǹsì .  Ìwé Tí Mo Fi Ọdún Mọkàndínlógún Kà  Ọdún 1953 ni wọn bí mi nílùú Jackson , ní ìpínlẹ Mississippi , lórílẹ - èdè Amẹríkà , èmi sì ni ìkẹta nínú àwa mọkànlá táwọn òbí mi bí .  Atàpáta dìde ni mí .  Ńṣe là ń kó kiri nítorí àìrí owó ilé san .  Ètò ìrànwọ kébi - má - pàlú tíjọba ṣe la fi ń gbéra lọpọ ìgbà ká tó lè jẹun , aṣọ àlòkù tí wọn bá fún màmá mi láti ibi tó ti lọ báwọn tọjú ilé tàbí ọfíìsì là ń wọ .  Àwọn òbí mi sábà máa ń rán àwa ọmọ létí pé àfi tá a bá kàwé yanjú nìkan la tó lè bọ nínú òṣì .  Nítorí náà , láti kékeré ni mo ti ní in lọkàn pé màá kàwé gboyè ní yunifásítì .  Mo bẹrẹ ilé ìwé lọmọ ọdún mẹfà , mo sì ń kàwé mi lọ geerege láìsí ìdádúró fún ọdún mọkàndínlógún .  Mo fẹràn sáyẹǹsì àti ìṣirò gan - an ni , nítorí náà nígbà tí mo dé yunifásítì , ẹkọ sáyẹǹsì ni mo yàn láàyò .  Nígbà tí mo wà ní yunifásítì , mo pàdé ọmọbìnrin kan tó ń jẹ Del .  Ọjọgbọn kan tó ń kọ wa ní sáyẹǹsì ló ní kí Del wá bá mi kí n lè kọ ọ láwọn nǹkan kan nínú ẹkọ sáyẹǹsì tó ń kọ lọwọ .  Àmọ nígbà tó yá , ọrọ wa wá ń kọjá ká kọra ní sáyẹǹsì , bọrọ ìfẹ ṣe wọ ọ nìyẹn o .  Lọjọ kẹwàá oṣù January , ọdún 1974 , a ṣègbéyàwó láàárín ìsinmi wákàtí méjì ká tó padà sí kíláàsì !  Lọdún mẹrin lẹyìn náà , lọdún 1978 , mo gboyè ẹlẹẹkẹta ní yunifásítì nígbẹyìngbẹyín .  Lójú ara mi , ọwọ mi ti tẹ kọkọrọ àṣeyọrí wàyí .  Mo ti di onímọ sáyẹǹsì , kì í wá ṣe onímọ sáyẹǹsì lásán , odindi onímọ nípa agbára átọmíìkì ni o !  Léyìí tí mo ti wá ní ìwé ẹrí nínú ìmọ nípa àtúpalẹ agbára átọmíìkì yìí o , kí n bẹrẹ sí máa lábẹ ẹkọ tí mo fi ọdún gbọọrọ kọ ló kù .  Ara mi ti wà lọnà láti di olókìkí nínú ìmọ sáyẹǹsì .  Yàtọ síyẹn , kí n ṣà , kí n rọ ni kí n tó mú ọkan lára oríṣiríṣi iṣẹ tó ń mówó gọbọi wọlé táwọn iléeṣẹ aládàáni àti ti ìjọba ń fi lọ mí .  Àmọ , lóṣù díẹ lẹyìn ìgbà yẹn , ní December 30 , ọdún 1978 , mo ṣe nǹkan kan tó yí ìgbésí ayé mi àtọjọ iwájú mi padà ju bí oyè tí mo ṣẹṣẹ gbà nínú ìmọ sáyẹǹsì ti ṣe .  Lọjọ náà ni mo fẹrí ìyàsímímọ mi sí Jèhófà Ọlọrun hàn nípa ṣíṣèrìbọmi tí mo sì tipa bẹẹ di ọkan lára àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà .  Báwo ni mo ṣe rìn ín tó fi rí bẹẹ ?  Ìwé Kan Là Mí Lójú  Nígbà tó kù díẹ kí ọdún 1977 parí , tí mo ṣì wà nílé ẹkọ Yunifásítì Massachusetts tó wà nílùú Amherst , àwọn obìnrin méjì kan tí wọn jẹ Ẹlẹrìí kanlẹkùn ilé mi .  Mi ò sí nílé lọjọ náà , ṣùgbọn ìyàwó àtàwọn ọmọ mi wà nílé , ìyẹn ọmọkùnrin ọmọ ọdún mẹta àti ọmọbìnrin tá a ṣẹsẹ bí .  Ìyàwó mi gba àwọn Ẹlẹrìí yẹn láyè láti wọlé .  Lẹyìn ìjíròrò alárinrin tí wọn jọ ṣe , ó gbà pé káwọn Ẹlẹrìí náà máa wá sọdọ òun lẹẹkan lọsẹ kí wọn wá máa kọ òun lẹkọọ Bíbélì .  Nígbà tí ìyàwó mi sọ fún mi nípa ètò tí wọn ṣe yìí , ojú ẹsẹ ni mo sọ fún un pé mi ò fara mọ ọn .  Mi ò ní kó má ṣe ẹsín tó bá wù ú , kó ṣáà má ti jẹ tàwọn Ẹlẹrìí Jèhófà !  Kì í kúkú ṣe pé mo ti mọ nípa àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà dáadáa ni , àmọ ohun tèmi kàn rò nípa wọn ni pé èèyàn kan tó yàtọ sáráyé tí wọn sì máa ń fi Bíbélì tan àwọn èèyàn jẹ ni wọn .  Nítorí náà , mo pinnu láti yọ ìyàwó mi tí mo rò pé ó ti kó si akóló àwọn Ẹlẹrìí , mo lérò pé mo lè lo ìmọ sáyẹǹsì mi láti yẹpẹrẹ àwọn ẹkọ wọn .  Lọsẹ kan báyìí , mo ṣíwọ fún wákàtí kan lẹnu ìwádìí tí mò ń ṣe ní yunifásítì mo sì lọ sílé kí n lè wà níbẹ nígbà tí wọn bá ń kọ ìyàwó mi lẹkọọ Bíbélì .  Àmọ , ó pẹ mi kọjá bí mo ṣe rò , obìnrin tó ń kọ ìyàwó mi lẹkọọ Bíbélì sì ti fẹ máa lọ kí n tó délé .  Ó fún mi níwèé kan lédè Gẹẹsì tó ní àkòrí náà , Did Man Get Here by Evolution or by Creation ?   Ó tún sọ fún ìyàwó mi pé nígbà ìkẹkọọ Bíbélì tó máa tẹlé e lọsẹ tó ń bọ , àwọn á jíròrò àsọtẹlẹ Bíbélì kan tó fi hàn pé ọdún mánigbàgbé lọdún 1914 .  Àǹfààní tí mo nílò gan - an ló yọjú yẹn !  Mo sọ fún Ẹlẹrìí yẹn pé màá wà nílé nígbà ìjíròrò Bíbélì tá á tẹ lé e .  Mo fẹ wo bí ohun tó máa bá wa sọ nípa ọdún 1914 ṣe péye tó tá a bá gbé e lórí ìṣirò .  Alẹ ọjọ yẹn gan - an ni mo bẹrẹ sí í ka ìwé tí Ẹlẹrìí yẹn fún mi .  Ká sòótọ , ohun tó wà nínú ẹ wú mi lórí .  Wọn kọ ọ lọnà tó mọgbọn dání , ọpọ ìwádìí tí wọn ṣe nípa ẹkọ ẹfolúṣọn , látinú àwọn ìwé sáyẹǹsì , ló wà nínú ẹ .  Ìyàlẹnu ló jẹ fún mi láti rí i pé Bíbélì láwọn ìsọfúnni tó péye nípa ìṣẹdá tó pọ kọjá bí mo ṣe rò .  Mo kàwé yẹn tán láàárín ọjọ díẹ mo sì gbà láìsí àwáwí pé ohun tí Bíbélì sọ nípa ìṣẹdá ò tako àwọn òtítọ táwọn onímọ sáyẹǹsì mọ nípa bí ìwàláàyè ṣe bẹrẹ lórí ilẹ ayé .  Mo Pinnu Láti Wá Àwọn Àléébù Inú Ẹkọ Wọn Rí  Síbẹsíbẹ , mo ṣì ń ṣiyèméjì nípa ẹkọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà , mo sì ń dúró de fífi ìmọ ìṣirò tí mo ní ṣàyẹwò àsọtẹlẹ Bíbélì nípa ọdún 1914 .  Mo rò pé mo lè fi ìyẹn kó obìnrin Ẹlẹrìí yẹn láyà jẹ , kí n sì fi àṣìṣe tó wà nínú ẹkọ táwọn Ẹlẹrìí fi ń kọni han ìyàwó mi .  Lọsẹ tó tẹ lé e , Ẹlẹrìí náà padà wá tòun ti ọkùnrin kan tó jẹ ọkan lára àwọn alàgbà nínú ìjọ àwọn Ẹlẹrìí Jèhófà tó wà ládùúgbò yẹn .  Alàgbà náà ló darí ìkẹkọọ Bíbélì ọhún .  Ó ṣàlàyé àsọtẹlẹ tó wà ní orí àti ìkẹsàn - án nínú ìwé Dáníẹlì , nípa ìgbà tí Jésù yóò fara hàn bíi Mèsáyà àti Ọba .  Ọkàn mi ṣáà wà lórí bí mo ṣe máa rí àwọn ibi tí àlàyé tó ń ṣe ò ti ní í bá ìṣirò mu , àmọ mi ò rí ọkan ṣoṣo .  Dípò ìyẹn , ohun tó wú mi lórí ni rírí tí mo rí bí àwọn ìsọfúnni tó wà nínú Bíbélì ṣe lọgbọn nínú tó .  Títí di àkókò yẹn , èrò mi ni pé ohun téèyàn bá ti rò nípa Ọlọrun náà ni ìgbàgbọ ẹ , pé kò sídìí pàtó kan téèyàn fi lè gba Ọlọrun gbọ .  Àṣé mo ti ṣì í !  Mo dúpẹ lọwọ àwọn Ẹlẹrìí yìí fún ìjíròrò tó kún rẹrẹ yẹn , mo sì sọ fún wọn pé mà á fẹ máa kópa nínú ìkẹkọọ ọsọọsẹ náà nìṣó .  Látìgbà náà , mò ń bá ìwádìí mi lórí ìmọ sáyẹǹsì lọ ní yunifásítì , èmi àti ìyàwó mi sì ń bá a nìṣó láti máa kẹkọọ Bíbélì lọdọ àwọn Ẹlẹrìí .  Kò tán síbẹ o , èmi àti ìyàwó mi bẹrẹ sí lọ sí ìpàdé àwọn Ẹlẹrìí tí wọn ń ṣe ní Gbọngàn Ìjọba .  Láàárín oṣù díẹ , mo ti kọ ọpọ òtítọ Bíbélì tí mi ò mọ tẹlẹ , kò sì pẹ tí mo fi tóótun láti máa báwọn Ẹlẹrìí lọ sẹnu iṣẹ ìwàásù ilé - dé - ilé .  Mo ráyè ṣe èyí bó tilẹ jẹ pé mo ti wà ní ìpele tó kẹyìn tí mà á fi gba oyè ẹlẹẹkẹta ní yunifásítì , tó sì jẹ pé ó ń ná mi lákòókò tó pọ gan - an .  Mo parí ìwé àkọgboyè mi nígbà ẹẹrùn ọdún 1978 mo sì ṣí lọ sí ìpínlẹ Alabama , níbi tí mo ti bẹrẹ sí kọ wọn ní ẹkọ físíìsì ní yunifásítì Alabama Agricultural and Mechanical University tó wà nílùú Huntsville .  Kíá la ti wá àwọn Ẹlẹrìí tó wà ládùúgbò tá a ṣẹṣẹ kó dé kàn , alàgbà kan àti ìyàwó ẹ sì ń bá a nìṣó láti máa kọ wa lẹkọọ Bíbélì .  Lóṣù mélòó kan sígbà náà , èmi àti ìyàwó mi ṣèrìbọmi lọjọ kan náà .  Onímọ Sáyẹǹsì Ni Mí Mo sì Tún Jẹ Oníwàásù  Ní tèmi o , jíjẹ onímọ sáyẹǹsì ò ní kí n máà jẹ Ẹlẹrìí Jèhófà .  Lọdún 1983 , mo bẹrẹ sí ṣiṣẹ bí onímọ nípa àwọn nǹkan tó wà lójú òfuurufú ní Ibùdó Ìfọkọfò Lójú Òfuurufú George C .  Marshall tó jẹ ti àjọ NASA  ìyẹn Àjọ Tó Ń Bójú Tó Ìfọkọfò àti Gbalasa Òfuurufú Lórílẹ - èdè Amẹríkà  , ìlú Huntsville ni àjọ ọhún wà .   Mo bá wọn lọwọ sí gbogbo bí wọn ṣe ṣe awò kan tí wọn fi ń wo ìtànṣán X - ray àti bí wọn ṣe lò ó wò .   Lọdún 1999 ni wọn láǹfààní láti sọ awò - awọnàjíjìn náà , ìyẹn Ibi Ìdúrósí Wo Ìtànṣán ní Sánmà tí wọn ń pè ní Chandra , lọjọ sójú òfuurufú nípasẹ ọkọ òfuurufú tó ń jẹ Columbia .   Mo gbádùn bí mo ṣe bá wọn lọwọ sí iṣẹ náà , lára iṣẹ yẹn ni pé ká máa ṣàyẹwò àwọn ìtànṣán tó ń tara onírúurú ìràwọ àti ìṣùpọ ìràwọ wá ká lè lóye bí àgbáálá ayé ṣe rí síwájú sí i .  Ayọdèjì ni iṣẹ mi jẹ fún mi , nítorí pé kì í ṣe pé mò ń yanjú àwọn ìṣòro ìwádìí ìmọ sáyẹǹsì tó gbomi mu nìkan ni àmọ , ó tún ń jẹ kí n lè mọ bí agbára àti ọgbọn Ẹlẹdàá ṣe pọ tó .  Àní sẹ , ọrọ tí Jèhófà tẹnu wòlíì Aísáyà ìgbàanì sọ nítumọ àrà ọtọ sí mi .  Ẹlẹdàá sọ pé :  Ẹ gbé ojú yín sókè réré , kí ẹ sì wò .  Ta ni ó dá nǹkan wọnyí ?  Ẹni tí ń mú ẹgbẹ ọmọ ogun wọn jáde wá ni , àní ní iye - iye , àwọn tí ó jẹ pé àní orúkọ ni ó fi ń pe gbogbo wọn .  Nítorí ọpọ yanturu okun rẹ alágbára gíga , àti ní ti pé òun ní okun inú nínú agbára , kò sí ìkankan nínú wọn tí ó dàwáàrí .   Bí mo bá ṣe  gbé ojú mi sókè  tó láti bẹjú wo fífẹ tí àgbáyé fẹ lọ salalu , bó ṣe díjú tó àti bó ṣe rẹwà tó , bẹẹ ni mo ṣe máa ń mọyì iṣẹ ọwọ afinúṣọgbọn Oníṣẹ - ọnà tó ṣe gbogbo ẹ pátá tó sì tún fòfin tá á jẹ kí wọn lè máa síṣẹ pa pọ lélẹ .  Ní gbogbo àkókò yẹn , mo jókòó ti kíkọ àpilẹkọ tí wọn yóò máa gbé jáde nínú àwọn ìwé ìròyìn tó ń sọrọ nípa sáyẹǹsì tó dá lórí ìwádìí mi nípa wíwo àwọn nǹkan tó wà lójú òfuurufú .  Àmọ , mo tún ń ṣe déédéé nínú ìjọ Kristẹni .  Mò ń sìn bí alàgbà mo sì máa ń lò tó ogún wákàtí lẹnu iṣẹ ìwàásù lóṣooṣù .  Lákòókò yìí , ìyàwó mi ń ṣiṣẹ ìkọnilẹkọọ Bíbélì náà lọ gẹgẹ bí alákòókò kíkún .  Lẹyìn tí mo ti fi bí ọdún mẹrin ṣiṣẹ lọdọ àjọ NASA , ó bẹrẹ sí ṣe mí bíi pé kí n yọǹda àkókò púpọ sí i láti máa ran àwọn ẹlòmíràn lọwọ láti kẹkọọ àwọn òtítọ àgbàyanu tó wà nínú Bíbélì .  Báwo ni mo ṣe wá fẹ ṣe é o ?  Lẹyìn tí mo ti sọ ohun tó wà lọkàn mi fún ìyàwó mi tí mo sì ti fọrọ náà tó Jèhófà létí nínú àdúrà , mo rí i pé mo ní láti ṣe àwọn ìpinnu lílágbára kan .  Àwọn Ìpinnu Tó Lágbára Tí Mo Ṣe  Mo lọ bá ọgá mi nílé iṣẹ àjọ NASA mo sì sọ fún un pé mo fẹ dín àkókò tí mo fi ń ṣiṣẹ kù láti ọjọ márùn - ún sí ọjọ mẹrin .  Tó bá jẹ towó ni , mi o kọ kówó tí mò ń gbà dín kù .  Mo sọ fún ọgá mi pé mo fẹ máa lo ọjọ mẹta tó kù láàárín ọsẹ lẹnu iṣẹ òjíṣẹ mi .  Ọgá mi gbà bó tiẹ jẹ pé irú ẹ ò ṣẹlẹ rí láàárín àwọn onímọ sáyẹǹsì tó ń ṣiṣẹ lọdọ àjọ NASA .  Àmọ , ó ní mà á ní láti bá ọgá òun sọrọ ná .  Mo kúkú lọ bá a sọrọ , inú mi sì dún dédìí nígbà tí ọgá àgbà yìí gbà mí láyè láti ṣe bẹẹ .  Nítorí náà lóṣù September ọdún 1987 , mo bẹrẹ iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún , mò ń lo nǹkan bí àádọrùn - ún wákàtí lóṣù láti máa wàásù láti ilé dé ilé àti nínú ẹka iṣẹ òjíṣẹ tó kù .  Nígbà tó yá ọgá kan ní Yunifásítì Alabama Agricultural and Mechanical University tó wà nílùú Huntsville pè mí lórí ẹrọ tẹlifóònù .  Ó bi mí bóyá mà á lè máa kọ àwọn akẹkọọ ní ẹka ẹkọ físíìsì .  Mo dá a lóhùn pé mà á ṣe é tíṣẹ yẹn bá máa jẹ kí n ráyè lo èyí tó pọ jù nínú àkókò mi lẹnu iṣẹ òjíṣẹ mi .  Mo fi dá a lójú pé bí mo ṣe ń ṣiṣẹ òjíṣẹ mi kò ní nípa tí ò dáa lórí bí ẹkọ tí màá máa kọ àwọn akẹkọọ á ṣe múná dóko tó .  Ọgá náà gbà bẹẹ .  Títí dòní , mo ṣì ń ṣiṣẹ olùkọ ní yunifásítì náà , tí mo sì ń sìn gẹgẹ bí òjíṣẹ alákòókò kíkún .  Kódà mo ráyè kọ èdè Spanish .  Lọwọlọwọ báyìí èmi àti ìyàwó mi ń sìn pẹlú ìjọ àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tí wọn ti ń sọ èdè Spanish nílùú Huntsville .  Ìmọ Sáyẹǹsì Ò Tako Ìgbàgbọ Nínú Ọlọrun  Látọdún tí mo ti ń bá ìwádìí mi bọ nínú ìmọ sáyẹǹsì , mi ò tíì rí ibì kan tí ẹkọ sáyẹǹsì tó lẹsẹ ńlẹ àti ẹkọ Bíbélì ti ta kora .  Àìní ìmọ tó ló sábà máa ń fa ohun tó dà bí ìtakora , bóyá àìní ìmọ ẹkọ sáyẹǹsì ni o tàbí ìmọ ohun tí Bíbélì wí .  Bí àpẹẹrẹ , àwọn onímọ sáyẹǹsì àtàwọn míì fi àṣìṣe rò pé Bíbélì sọ pé ọjọ mẹfà oníwákàtí mẹrìnlélógún ni Jèhófà fi dá àwọn irúgbìn , àwọn ẹranko àtàwọn èèyàn sórí ilẹ ayé .  Eléyìí ì bá máà bá òtítọ táwọn onímọ sáyẹǹsì mọ mu ká ní Bíbélì sọ bẹẹ .  Ṣùgbọn Bíbélì ò kọ wa bẹẹ .  Kàkà bẹẹ ó fi hàn pé  àwọn ọjọ  kọọkan ní ọpọ ẹgbẹrún ọdún nínú .    Ohun tó tún máa ń fa ìdàrúdàpọ ni èrò tó ní àṣìṣe nínú náà pé ohun téèyàn bá ti rò nípa Ọlọrun náà ló wulẹ máa gbà gbọ .  Irọ gbuu nìyẹn , orí òtítọ téèyàn lè fìdí ẹ múlẹ la máa ń gbé ìgbàgbọ tá a ní nínú Ọlọrun àti Bíbélì kà .  Gẹgẹ bí Bíbélì ṣe sọ ìtumọ rẹ ,  ìgbàgbọ ni ìfojúsọnà tí ó dáni lójú nípa àwọn ohun tí a ń retí , ìfihàn gbangba - gbàǹgbà  tàbí  ẹrí dídánilójú ,  àlàyé ìsàlẹ ìwé , NW  àwọn ohun gidi bí a kò tilẹ rí wọn .   Bẹẹ ni , ẹrí wà tá a fi ní ìgbàgbọ .  Ọgọrọọrún àsọtẹlẹ ló ti ní ìmúṣẹ nígbà àtijọ àti nígbà ayé wa yìí .  Látàrí èyí , kódà tá a bá lo ọnà tí gbogbo onímọ sáyẹǹsì ń gbà gbé àbá èrò nípa ìmọ sáyẹǹsì kalẹ , a lè nígbẹẹkẹlé kíkún nínú ìmúṣẹ àwọn àsọtẹlẹ Bíbélì nípa àwọn ohun tó máa ṣẹlẹ lọjọ iwájú .  Ọkan nínú àwọn àsọtẹlẹ náà ni ìlérí pé àwọn èèyàn yóò gbádùn Párádísè lórí ilẹ ayé láìpẹ lọjọ iwájú .  Àwọn làásìgbò tí ọjọ ogbó , àìsàn , ikú , ogun àti àìsí ìdájọ òdodo ń fà kò ní sí mọ .  Nígbà náà a óò láǹfààní láti wádìí ká sì kẹkọọ àwọn àgbàyanu ìṣẹdá Jèhófà Ọlọrun àti ọpọ àwọn òfin tó ti ṣe láti máa dárí àgbáálá ayé amúnikún - fún - ẹrù yìí .  Mo dúpẹ lọwọ Jèhófà Ọlọrun pé ó ràn mí lọwọ láti rí kọkọrọ sí ayọ tòótọ , ìyẹn àgbàyanu òtítọ tó wà nínú Bíbélì , Ọrọ rẹ .  Àdúrà mi ni pé kí ọpọ àwọn ẹlòmíràn títí kan àwọn onímọ sáyẹǹsì lè rí kọkọrọ ṣíṣeyebíye náà .   Àwọn Àlàyé ìsàlẹ ìwé   Àwa Ẹlẹrìí Jèhófà la tẹ ẹ jáde , ṣùgbọn a ò tẹ ẹ mọ .  Àjọ ìjọba orílẹ - èdè Amẹríkà ni àjọ NASA , ó sì dá dúró gédégbé sí àwọn àjọ ìjọba tó kù .  Wo àkòrí náà  An Ancient Creation Record  Can You Trust It ?   Ṣé O Lè Gba Àkọsílẹ Bíbélì Nípa Ìṣẹdá Gbọ ?  , tó wà ní orí kẹfà ìwé èdè Gẹẹsì náà , Is There a Creator Who Cares About You ?  tí àwa Ẹlẹrìí Jèhófà tẹ jáde .   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 18   Gbogbo èrò mi ni pé ohun téèyàn bá ti rò nípa Ọlọrun náà ni ìgbàgbọ ẹ pé kò sídìí pàtó kan téèyàn fi lè gba Ọlọrun gbọ   Ìsọfúnni tá a pàfiyèsí sí ní ojú ìwé 20   Mi ò tíì rí ibì kan tí ẹkọ sáyẹǹsì tó lẹsẹ ńlẹ àti ẹkọ Bíbélì ti ta kora   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 19   Iṣẹ olùkọ tí kò gba àkókò púpọ ni mò ń ṣe láti gbọ bùkátà ìdílé mi   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Ibi ìdúrósí wo ìtànṣán ní sánmà ti àjọ NASA tí ń wọn pè ní Chandra tó rí roboto àti àwòrán ìtànṣán X - ray ti èjíjóná ìràwọ oníbejì   Àwọn Credit Line   Fọtò àjọ NASA  NASA  CfA  J .  McClintock et al .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 21   Èmi àti ìyàwó mi ń gbádùn iṣẹ òjíṣẹ alákòókò kíkún  Ká Lọ sí Ọjà Ẹja Tó Tóbi Jù Lọ Lágbàáyé  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ JAPAN  ǸJẸ bí inú ọjà ṣe máa ń ṣe wìtìwìtì yẹn tiẹ máa ń wù ọ ?  Ọjà kan tá wù ọ láti dé tí àwọn arìnrìn - àjò káàkiri àgbáyé á sì fẹ láti yà wò ni Tsukiji , ọjà ẹja tí kò jìn ju ibi téèyàn lè fẹsẹ rìn dé láàárín ìṣẹjú díẹ láti àárín gbùngbùn Tokyo .  Òun làwọn èèyàn kà sí ọjà ẹja tó tóbi jù lọ lágbàáyé .  Ọwọ ìdájí ló dára jù lọ láti lọ síbẹ .  Nígbà tí àwọn ará ìlú Tokyo yòókù ṣì ń sùn lọwọ , àwọn èrò ọjà ti ń nájà lọ ní pẹrẹu .  Lójoojúmọ làwọn ọkọ tí wọn fi ń kó ẹja máa ń já ẹja tó pọ ju èyí tí ọọdúnrún  300  ọkọ akóyọỵọ lè kó lọ , wọn sì gbọdọ tètè já gbogbo rẹ nítorí pé tó bá ti di aago mẹta òru , àwọn alájàpá tó fẹ ra ẹja á bẹrẹ sí dé .  Àwọn ẹlẹja tètè máa ń pàtẹ àpótí ẹja wọn , wọn á sì lẹ ìwé kan mọ ara àpótí ẹja náà .  Lára ìwé yìí ni wọn máa ń kọ nọńbà tá a fi ń dá ọjà mọ , ìwúwo ẹja náà àti ibi tí wọn ti pa á sí .  Kò ṣòro láti dá àwọn tó fẹ ra ẹja mọ .  Wọn máa ń wọ bàtà òjò , wọn á sì dé fìlà tí wọn kọ nọńbà ìwé àṣẹ ìtajà wọn sí .  Tiwọn ò dà bí àwọn arìnrìn - àjò tí wọn rọra ń rin ìrìn jẹlẹńkẹ , ńṣe làwọn alájàpá yìí máa ń sá sókè sódò , tí wọn á máa yẹ àwọn ẹja wò káàkiri kí wọn lè mọ bí wọn ṣe dára sí àti iye tí wọn yóò ná an sí .  Ìwọ , iná àti aṣọ ìnura làwọn tó máa ń ra ẹja tuna máa ń gbé dání .  Wọn ò lè ṣe kí wọn má tan iná yẹn tí wọn bá fẹ mọ bí àwọn ẹja tuna ńlá ńlá yẹn ṣe dára tó , wọn sì máa ń fi aṣọ ìnura nu ọwọ wọn tí wọn bá ti fọwọ kan ẹja .  Tó bá ti di aago márùn - ún àbọ ìdájí ni gbogbo ọjà á bẹrẹ sí hó yèè .  Aago á máa dún gbọngan - un gbọngan - un lọtùn - ún lósì , àwọn alágbàtà á sì máa ké sí àwọn alájàpá pé kí wọn wá bẹrẹ sí díye lé ọjà tí wọn fẹ rà .  Ó fẹrẹẹ máà sí ibi táwọn alágbàtà yìí kò sí láàárín ọjà náà .  Àwọn oníṣòwò ńlá méje péré ló dìídì ń ṣòwò ẹja nínú ọjà yìí , ṣùgbọn àwọn mìíràn nínú wọn ní alágbàtà bíi méjì , tàbí jù bẹẹ lọ tí ẹnì kọọkan wọn sì ń ta onírúurú ọjà pa pọ .  Gbogbo àwọn alágbàtà yìí máa ń fi oríṣiríṣi ohùn pe nọńbà ọjà wọn láti ṣàlàyé nǹkan tí wọn fẹ tà , àwọn oníbàárà tí wọn ní ìwé àṣẹ á sì máa du ọjà náà rà nípa fífọwọ ṣàpèjúwe .  Páá - pàà - pá ni wọn máa ń ná ọjà tí wọn fẹ rà tó fi jẹ pé ká tó ṣẹjú pẹẹ ìná á ti wọ .  Àwọn alájàpá mìíràn máa ń nájà lọdọ alágbàtà méjì lẹẹkan náà .  Ẹnì kan ṣoṣo ni wọn ń gbà láyè láti wọ inú ṣọọbù kan lẹẹkan , nítorí náà àwọn alájàpá yìí níláti tètè máa ti apá ibi kan bọ sí èkejì láti lọ ra ẹja tí wọn fẹ rà .  Àwọn tó fẹ ra àràtúntà ẹja lójú páálí tí wọn sì ń fẹ oríṣiríṣi tí wọn á tà fún àwọn ilé ìtajà mìíràn ni gìrìgìrì tiwọn máa ń pọ jù .  Gbàrà tí ìná bá ti wọ , ṣe ló máa ń ṣe àwọn alájàpá bíi kí wọn ti gbé ẹja wọn dé ibi tí wọn ń gbé e lọ .  Àwọn aláàárù tó ń ti ọmọlanke àtàwọn ọkọ kéékèèké tí wọn fi ń gbé ẹja gba àwọn ojú ọnà tóóró á máa sá sọtùn - ún sósì .  Ibi gbogbo á lọjú pọ , àwọn èèyàn á máa rọ lọ rọ bọ , ariwo á sì gba gbogbo ọjà kan .  Àwọn tó ń wo bí nǹkan ṣe ń lọ lè máa rò pé ìdàrúdàpọ ló ń ṣẹlẹ .  Àmọ , kò sí nǹkan tó jọ bẹẹ , gbogbo nǹkan pátá ló ń lọ létòlétò .  Láàárín wákàtí mélòó kan , wọn á ti ta èyí tó ju ọkẹ méjì àbọ páálí ẹja , tí àwọn tó rà wọn á sì ti gbé wọn lọ .  Àwọn ṣọọbù kéékèèké tó wà lápá ibòmíràn nínú ọjà ni wọn máa ń kó àwọn ẹja kan lọ kí wọn lè tà wọn fún ẹgbẹẹgbẹrún oníbàárà mìíràn tí wọn ń dúró síbẹ lọwọ àárọ .  Gẹgẹ bí ìwọ náà ti lè máa fojú inú wò ó , Ọjà Tsukiji tóbi gan - an .  Àwọn ilé iṣẹ okòwò ńlá méjèèje tí wọn ń ta ẹja àtàwọn alájàpá kéékèèké tí wọn ju ẹgbẹrún kan ni wọn ti forúkọ sílẹ láti máa ṣòwò nínú ọjà yìí .  Títí ọdún fi máa parí ni wọn ń tajà lọ ní pẹrẹu fáwọn oníbàárà tó ju ọkẹ méjì  40,000  lọ tí wọn máa ń wá sí ọjà ẹja yìí lójoojúmọ .  Àwọn wo gan - an ni oníbàárà wọnyí ?  Lára wọn la ti rí àwọn tó ń ra ẹja tó pọ fún àwọn ilé ìtura ńlá ńlá , ilé àrójẹ àti ṣọọbù ńlá ńlá tí wọn ti ń ta oríṣiríṣi nǹkan .  Àwọn mìíràn tún ni àwọn tó ní búkà oúnjẹ , àwọn ọjà ẹja tó wà ládùúgbò , àti àwọn tó ní ṣọọbù kékeré tí wọn ti ń ta oúnjẹ aládùn tí wọn máa ń fi ìrẹsì ṣe , èyí tí wọn ń pè ní sushi .  Gbogbo àwọn oníbàárà yìí ló máa ń fẹ ra ẹja tó jojú ní gbèsè .  Wọn sọ pé tá a bá ro gbogbo oríṣiríṣi ọjà tí wọn ń rà lọdún pọ , á tó ìwọn tí ẹgbẹrún lọnà ọgọrùn - ún ọkọ akóyọyọ lè kó tí iye owó tí wọn sì ń ná á to bílíọnù márùn - ún owó dọlà ti ilẹ Amẹríkà .  Tá a bá wò ó dáadáa , Tsukiji kì í kàn ṣe ọjà ẹja nìkan .  Ọjà ńlá tí wọn ti ń ta èso àti ewébẹ ni pẹlú .  Ó wà lára ọjà ńlá mọkànlá tí ìjọba ìbílẹ ìlú Tokyo ń bójú tó bí wọn ṣe ń ná wọn .  Látọdún 1603 ni àwọn ọjà tí wọn ti ń ta àwọn oúnjẹ bí ẹja àti ewébẹ ti wà .  Látọdún 1877 ni ìjọba ti ń bójú tó bí wọn ṣe ń ná àwọn ọjà yìí kí wọn bàa lè rí i dájú pé oúnjẹ tí wọn ń tà níbẹ dára , kò sì lẹgbin .  Ìsẹlẹ tó wáyé ní ìlú Tokyo lọdún 1923 ba àwọn ọjà tó wà ní ìlú Tokyo jẹ , òun ló wá jẹ kí wọn dá Ọjà Tsukiji tòde òní , tí wọn bẹrẹ sí ná lọdún 1935 sílẹ .  Láti ìgbà náà wá ni ọjà yẹn ti wá ń gbèrú sí i .  Ibo ló tún wà tí wọn ti ń ta ẹja tó pọ tó báyìí ní ọlọkan - ò - jọkan lágbàáyé ?  Wọn fojú bù ú pé wọn ń ta àwọn ẹja bí salmon , cod , ẹja onípẹẹpẹ , mọńkẹrẹ , sole , àti herring títí kan urchin , sea cucumber àti ìṣáwùrú àtàwọn onírúurú nǹkan tẹnu ń jẹ tó wà nínú omi tó pọ tó àádọta lé nírínwó  450  lọjà yìí .  Oríṣi ohun abẹmí inú omi kan péré bí octopus tàbí edé ni wọn ń tà láwọn ṣọọbù kéékèèké mìíràn .  Àmọ ẹja kan wà lọjà yìí tó gborí lọwọ àwọn ẹja tó kù .  Ìyẹn ẹja tuna ńlá tí wọn máa ń fi ọkọ òfuurufú gbé wá láti iyànníyàn Òkun Mẹditaréníà àti Àríwá Amẹríkà .  Kò sí ẹja mìíràn tá a lè fi wé ẹja yìí ní ti bó ṣe tóbi tó àti iye tí wọn ń tà á .  Wọn lè ta ẹja tuna ńlá kan ṣoṣo ní ẹgbẹlẹgbẹ dọlà .  Ọgọrọọrún ẹja tuna tútù àtèyí tó dì ni wọn máa ń tà lọjà yìí lójoojúmọ .  Àwọn alájàpá máa ń gé ẹja tuna sí ìwọnba tí agbára àwọn oníṣòwò àdúgbò yóò ká .  Orí ìrẹsì sushi ló ṣeé ṣe kí apá ibi tó lọràá ní igẹ rẹ tí wọn ń pè ní toro gbẹyìn sí .  Kò yẹ kó yà wá lẹnu pé ilẹ Japan ni ọjà ẹja tó tóbi jù lágbàáyé wà .  Ìdí ni pé òkun ńlá àti agbami mẹta ló yí orílẹ - èdè náà ká , ó sì ti pẹ táwọn ará Japan ti fi kọra láti máa jẹ àwọn nǹkan tó ń gbé inú omi .  Ó fẹrẹẹ jẹ pé kò sí oúnjẹ táwọn ará Japan fẹràn tí wọn ò ní fi ẹja sí .  Ẹja tí ọmọ orílẹ - èdè Japan kan ṣoṣo ń jẹ lọdún á tó páálí ẹja mẹta àtààbọ , èyí tó sì pọ jù nínú àwọn ẹja yìí ni wọn ń rà ní Ọjà Tsukiji .  Nítorí náà tí ìrìn àjò bá gbé ẹ dé Tokyo , o ò ṣe kúkú dára pọ mọ ọgọọrọ àwọn arìnrìn àjò tí wọn ń yà lọ wo ọjà ẹja tó tóbi jù lágbàáyé .   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 18   Àwòrán ẹja : Láti inú ìwé LArt Pour Tous , Encyclopedie de lArt Industriel et Decoratif , Ìdìpọ 31 , ojú ìwé 1861 sí 1906   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 19   James L .  Stanfield  NGS Image Collection   Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 19    Jeff Rotman    Àwòrán Credit Line tó wà ní ojú ìwé 20   Nípasẹ ìyọǹda Tokyo Metropolitan Central Wholesale Market  Àwọn Ọdọ Béèrè Pé . . .  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Máa Ráyè Ṣe Iṣẹ Àṣetiléwá Mi ?   Mo máa tó jáde ilé ẹkọ gíga , másùnmáwo tó ń bá mi báyìí sì kọjá sísọ . . . .  Ká mú tàwàdà kúrò , ọpọ àròkọ ni mo ní láti kọ , ọpọ ọrọ ni mo sì ní láti dúró sọ níwájú kíláàsì .  Mi ò ráyè rárá láti ṣe wọn .   Ọmọ ọdún méjìdínlógún kan ló sọ ọrọ yìí .  ǸJẸ ọpọ iṣẹ àṣetiléwá tí wọn máa ń fún ọ níléèwé máa ń wọ ọ lọrùn ?  Bó bá rí bẹẹ , kì í ṣe ìwọ nìkan nirú ẹ ń ṣẹlẹ sí .  Ìròyìn kan lórílẹ - èdè Amẹríkà sọ pé :  Bí àwọn ilé ẹkọ jákèjádò orílẹ - èdè Amẹríkà ṣe ń sapá láti mú káwọn akẹkọọ dáńgájíá sí i , kí wọn sì tún máa gba máàkì púpọ sí i , ńṣe ni wọn ń mú kí iṣẹ àṣetiléwá túbọ máa pọ sí i .  Láwọn apá ibì kan lórílẹ - èdè yìí , àwọn akẹkọọ ń lò ju wákàtí mẹta lọ lálaalẹ láti ṣe iṣẹ àṣetiléwá .  Ìwádìí kan tí Yunifásítì Michigan ṣe fi hàn pé iṣẹ àṣetiléwá tí wọn ń fún àwọn ọdọmọdé tó ń relé ẹkọ ti fìgbà mẹta pọ sí i ju èyí táwọn ọdọmọdé máa ń ṣe lógún ọdún sẹyìn .   Ọpọ rẹpẹtẹ iṣẹ àṣetiléwá ò mọ sọdọ àwọn akẹkọọ lórílẹ - èdè Amẹríkà nìkan o .  Bí àpẹẹrẹ , nígbà tó jẹ pé nǹkan bí ìpín ọgbọn nínú ọgọrùn - ún lára àwọn ọmọ ọlọdún mẹtàlá níbẹ ló sọ pé àwọn ń lò ju wákàtí méjì lọ lójúmọ fún ṣíṣe iṣẹ àṣetiléwá , lórílẹ - èdè Taiwan àti Korea , ìpín ogójì nínú ọgọrùn - ún ló ń ṣe bẹẹ , ti ilẹ Faransé sì lé ní ìpín àádọta nínú ọgọrùn - ún .  Katie , ọmọ yunifásítì kan lórílẹ - èdè Amẹríkà dárò pé :  Nígbà míì , ara máa ń ni mí gan - an nígbà tí iṣẹ àṣetiléwá bá kúnlẹ gègèrè .   Ohun kan náà ni Marilyn àti Belinda , tí wọn ń lọ sílé ìwé ní ìlú Marseilles , nílẹ Faransé , sọ .  Marilyn sọ pé :  A sábà máa ń lo wákàtí méjì tàbí jù bẹẹ lọ lálaalẹ láti ṣiṣẹ àṣetiléwá .  Bí àwọn nǹkan míì bá wà fún ọ láti ṣe , agbára káká ni wàá fi ráyè ṣe é .   Níbo Ni Màá Ti Ráyè ?  Ǹjẹ kò ní dára bó o bá lè fi wákàtí díẹ kún ọjọ èyíkéyìí tó o bá fẹ lò fún iṣẹ àṣetiléwá , débi pé bó o bá parí iṣẹ àṣetiléwá náà , wàá lè ráyè láti bójú tó àwọn nǹkan míì ?  Ní ti gidi , o lè ṣe ohun tó jọyẹn bó o bá kẹkọọ látinú ìlànà Bíbélì tó wà nínú Éfésù 5 : 15 , 16 , tó kà pé :  Ẹ máa ṣọra lójú méjèèjì pé bí ẹ ṣe ń rìn kì í ṣe gẹgẹ bí aláìlọgbọn ṣùgbọn gẹgẹ bí ọlọgbọn , ní ríra àkókò tí ó rọgbọ padà fún ara yín .   Bó tilẹ jẹ pé òǹkọwé Bíbélì yìí kò ní iṣẹ àṣetiléwá lọkàn nígbà tó ń kọ ọrọ yìí sílẹ , ìlànà tó wà nínú ohun tó kọ ṣeé lò nínú ìgbésí ayé ẹni .  Bó o bá fẹ ra ohun kan o gbọdọ fi ohun mìíràn sílẹ .  Kókó tó ń fà yọ ni pé kó o tó lè wá àkókò fún ìkẹkọọ , ohun kan wà tó o gbọdọ fi sílẹ .  Ṣùgbọn , kí loun náà ?  Ìmọràn ọdọ kan tó ń jẹ Jillian ni pé :  Ṣe àkọsílẹ àwọn ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ tó o fẹ láti ṣe .   Ìyẹn ni pé kó o mọ àwọn ohun tó yẹ kó o kọkọ ṣe .  Àwọn ìpàdé Kristẹni àtàwọn nǹkan tẹmí ló yẹ kó gba iwájú nínú àkọsílẹ rẹ .  Má sì ṣe gbàgbé ojúṣe rẹ nínú ilé , àwọn iṣẹ ilé pẹẹpẹẹpẹ àti iṣẹ àṣetiléwá rẹ .  Lẹyìn náà , gbìyànjú láti ṣe àkọsílẹ bó o ṣe ń lo àkókò rẹ ní ti gidi fún nǹkan bí ọsẹ kan .  Ìyàlẹnu lohun tó o máa rí á jẹ fún ọ .  Báwo làkókò tó o fi ń wo tẹlifíṣọn ṣe pọ tó ?  èyí tó o fi ń wá ìsọfúnni kiri lórí Íńtánẹẹtì ńkọ ?  èyí tó o fi ń wo sinimá ?  èyí tó o fi ń sọrọ lórí tẹlifóònù ?  èyí tó o fi ń bẹ àwọn ọrẹ rẹ wò ?  Wàyí o , báwo ni ọnà tó o gbà ń lo àkókò rẹ ṣe rí ní ìfiwéra pẹlú àwọn ohun tó o kọ sílẹ pé wàá fẹ láti ṣe ?  Ó lè jẹ pé ohun tó o nílò kò ju pé kó o ṣàgbéyẹwò àkókò tó o fi ń wo tẹlifíṣọn , tó o fi ń báni sọrọ lórí tẹlifóònù tàbí èyí tó o fi ń wá ìsọfúnni lórí Íńtánẹẹtì , nípa bẹẹ wàá rí ọnà tó o lè gbà ra àkókò tó pọ gan - an padà !  Ohun Tó Ṣe Pàtàkì Jù Lọ Ni Kó O Kọkọ Ṣe  Èyí ò túmọ sí pé o ò ní wo tẹlifíṣọn mọ tàbí kó o wá fi gbogbo ìgbádùn du ara rẹ o .  O wulẹ lè gbé ìlànà kalẹ fúnra rẹ , ìyẹn ni pé ,  Ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ ni màá kọkọ ṣe .   Ẹsẹ Bíbélì kan tó o lè lò sọ pé :  Máa wádìí dájú àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì jù .   Bí àpẹẹrẹ , níwọn bí ilé ìwé tóò ń lọ ti ṣe pàtàkì , o lè gbé òfin kalẹ fúnra rẹ pé o ò ní tan tẹlifíṣọn àyàfi bó o bá parí àwọn iṣẹ ilé pẹẹpẹẹpẹ , tó o múra àwọn ìpàdé Kristẹni sílẹ , tó o sì parí iṣẹ àṣetiléwá rẹ .  Òótọ ni pé ó lè dùn ọ bóò bá wo eré tó o kúndùn láti máa wò lórí tẹlifíṣọn .  Àmọ , tá a bá ní ká sòótọ tó wà níbẹ , ìgbà mélòó lo ti jókòó sídìí tẹlifíṣọn láti wo kìkì eré tó o fẹràn , àmọ tó jẹ pé iwájú rẹ lo wà títí tí ilẹ fi ṣú , tóò sì lè mú ohunkóhun ṣe ?  Lọnà mìíràn , ó yẹ kó o fọwọ pàtàkì mú lílọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni .  Bí àpẹẹrẹ , bó o bá ń wọnà fún ṣíṣe ìdánwò tàbí iṣẹ àṣetiléwá pàtàkì kan , o ti lè bẹrẹ sí gbára dì fún un ṣáájú àkókò kó má bàa dí ìpàdé rẹ lọwọ .  O tiẹ tún lè gbìyànjú láti jíròrò bọrọ ṣe rí pẹlú àwọn olùkọ rẹ , kó o jẹ kí wọn mọ pé wàá mọrírì rẹ gan - an bí wọn bá jẹ kó o tètè mọ nípa iṣẹ àṣetiléwá èyíkéyìí tó lè bọ sọjọ ìpàdé .  Ó ṣeé ṣe káwọn olùkọ kan gbà láti fọwọ sowọ pọ .  Akọsílẹ Bíbélì nípa ọrẹ Jésù tó ń jẹ Màtá tún kọ wa lẹkọọ nípa ìlànà mìíràn kan tó lè ṣèrànwọ .  Alákíkanjú àti òṣìṣẹ aláápọn ni Màtá , ṣùgbọn kò mọ ohun tó ṣe pàtàkì jù lọ láti kọkọ ṣe .  Lọjọ kan , ó ń fi gbogbo ara ṣiṣẹ níbi tó ti ń gbìyànjú láti se àsè tó hẹrẹǹtẹ fún Jésù , nígbà tí Màríà arábìnrin rẹ ń tẹtí sí Jésù dípò kó máa ràn án lọwọ .  Nígbà tí Màtá ṣàròyé nípa èyí , Jésù sọ fún un pé :  Màtá , Màtá , ìwọ ń ṣàníyàn , o sì ń ṣèyọnu nípa ohun púpọ .  Bí ó ti wù kí ó rí , nǹkan díẹ tàbí ẹyọ kan ṣoṣo ni a nílò .  Ní tirẹ , Màríà yan ìpín rere , a kì yóò sì gbà á kúrò lọwọ rẹ .   Lúùkù 10 : 41 , 42 .  Ẹkọ wo la lè rí kọ nínú èyí ?  Má ṣe kó irin méjì bọná lẹẹkan náà .  Báwo lo ṣe lè fi ìlànà yìí sílò bí ohun kan bá wà fún ọ láti ṣe ?  Ó dára , ṣé ò  ń ṣàníyàn ,  tó  o sì ń ṣèyọnu nípa ohun púpọ ,  bóyá ò ń gbìyànjú láti ṣe iṣẹ àṣetiléwá àti iṣẹ àbọọṣẹ pa pọ ?  Bí iṣẹ kan bá wà tóò ń ṣe , ǹjẹ lóòótọ ni ìdílé rẹ nílò owó tó ń tìdí iṣẹ náà wá ?  Àbí , ó kàn ṣáà wù ọ pé kó o ní owó díẹ lọwọ tí wàá lè fi ra àwọn nǹkan tó o fẹ ṣùgbọn tí kì í ṣe pé o nílò ?  Bí àpẹẹrẹ , láwọn ilẹ kan àwọn ọdọ máa ń fẹ láti ra ọkọ ayọkẹlẹ tiwọn .  Agbaninímọràn kan nílé ìwé gíga , Karen Turner , ṣàlàyé pé ,  ńṣe làwọn ọdọ òde òní ń fi torí - tọrùn ṣiṣẹ láti lówó lọwọ , torí pé owó gọbọi ló ń náni láti lo ọkọ ayọkẹlẹ .   Àmọ ṣá o , Turner parí ọrọ rẹ pé :  Bí ẹni ń lé eku méjì tó pòfo ni nígbà téèyàn bá ń kó nǹkan púpọ mọra lẹẹkan náà , irú bí iṣẹ , ìgbòkègbodò lẹyìn ilé ẹkọ àti iṣẹ ilé ẹkọ rẹpẹtẹ .  Ìyẹn ló máa ń jẹ kẹrù wọ akẹkọọ lọrùn .   Èwo làbùrọ dẹrù para ẹ bí kò bá pọn dandan láti ṣe bẹẹ ?  Bóò bá ráyè bójú tó iṣẹ ilé ẹkọ rẹ , bóyá o lè dín àkókò tó o fi ń ṣiṣẹ kù tàbí kó o kúkú fi iṣẹ náà sílẹ .   Ra Àkókò Padà  ní Ilé Ẹkọ  Láfikún sí wíwá àkókò sí i lẹyìn ilé ẹkọ , ronú nípa bó o ṣe lè túbọ lo àkókò rẹ dáadáa nígbà tó o bá wà nílé ẹkọ .  Josue sọ pé :  Mo máa ń gbìyànjú láti ṣe èyí tí mo bá lè ṣe lára iṣẹ àṣetiléwá mi láwọn àkókò tí n kò bá níṣẹ ní kíláàsì .  Lọnà yẹn , ó máa ń ṣeé ṣe fún mi láti tọ olùkọ lọ bí ohun kan ò bá yé mi lára ohun tá a kọ ní kíláàsì lọjọ náà .   Ohun mìíràn tó tún yẹ kó o gbé yẹ wò ni dídín àwọn iṣẹ ilé ẹkọ tí kò pọn dandan tóò ń ṣe kù .  Bákan náà , o tún lè fẹ láti fòpin sí díẹ lára àwọn ìgbòkègbodò tóò ń lọwọ sí lẹyìn ilé ẹkọ .  Nípa ṣíṣe àwọn àtúnṣe tó yẹ láwọn ọnà wọnyí , o lè rí àkókò púpọ sí i fún ìkẹkọọ .  Lílo Àkókò Rẹ Lọnà Tó Túbọ Gbéṣẹ Sí I  Wàyí o , jẹ ká gbà pé o ti yẹ ẹ sọtùn - ún sósì , o sì ti rí àkókò díẹ sí i fún iṣẹ àṣetiléwá .  Báwo ni wàá ṣe lo àkókò yẹn dáadáa ?  Bó o bá lè ṣe ìdajì lára iṣẹ àṣetiléwá rẹ láàárín àkókò yẹn , ǹjẹ ìyẹn ò túmọ sí pé o ti jèrè ìdajì sí i lára àkókò tó o nílò ?  Nítorí náà , àwọn àbá díẹ rèé nípa bó o ṣe lè lo àkókò rẹ lọnà tó túbọ gbéṣẹ sí i .   Wéwèé ohun tó o máa ṣe .  Kó o tó bẹrẹ iṣẹ àṣetiléwá rẹ , kọkọ ronú nípa àwọn nǹkan bí èyí : Iṣẹ wo ni màá kọkọ mú ṣe ?  Báwo ni àkókò tó máa gbà mí á ṣe pọ tó ?  Àwọn nǹkan wo  irú bí ìwé , bébà , báírò àti kakulétọ  ni màá nílò láti fi ṣiṣẹ náà ?   Wá ibi tí wàá ti máa kẹkọọ .  Ńṣe ló yẹ kó jẹ ibi tí ohunkóhun ò ti ní máa pín ọkàn rẹ níyà .  Ọdọ kan tó ń jẹ Elyse sọ pé ,  Bó o bá ní tábìlì ìkàwé , lò ó .  Wàá lè pọkàn pọ dáadáa bó o bá jókòó sára dípò kó dùbúlẹ sórí ibùsùn .   Bí o kò bá dá yàrá tìẹ ní , ó ṣeé ṣe kí àwọn àbúrò rẹ lọkùnrin àti lóbìnrin gbà pé àwọn ò ní máa yọ ẹ lẹnu bó o bá ń kẹkọọ .  Bóyá o sì lè lo ọgbà ìtura kan tàbí ibi ìkówèésí gbogbo gbòò .  Bó o bá dá yàrá tìẹ ní , má ṣe pa ara ẹ láyò nípa ṣíṣí tẹlifíṣọn tàbí gbígbé orin tí ń pín ọkàn níyà sí i nígbà tó o bá fẹ kẹkọọ .   Máa ṣíwọ sinmi .  Lẹyìn àkókò díẹ , bí ọkàn rẹ bá ń pínyà , ṣíṣíwọ díẹ láti sinmi lè ràn ọ lọwọ láti pọkàn pọ kó o sì máa kàwé rẹ lọ .   Má ṣe máa sún ohun tó yẹ ní ṣíṣe síwájú !  Katie , tá a fa ọrọ rẹ yọ tẹlẹ , sọ pé :  Mo máa ń sún ohun tó bá yẹ ní ṣíṣe síwájú gan - an ni .  Kì í ṣeé ṣe fún mi láti bẹrẹ iṣẹ tó bá yẹ kí n ṣe àyàfi tó bá ti fẹ bọ sórí pátápátá .   Kó o má bàa máa sún ohun tó o bá fẹ ṣe síwájú , ní ìtòlẹsẹẹsẹ pàtó fún iṣẹ àṣetiléwá rẹ kó o sì máa tẹ lé ìtòlẹsẹẹsẹ náà .  Iṣẹ ilé ẹkọ ṣe pàtàkì , ṣùgbọn gẹgẹ bí Jésù ṣe ṣàlàyé fún Màtá , àwọn nǹkan tó dára jù lọ láti máa lépa   àwọn tó jẹ ìpín rere   ni àwọn nǹkan tẹmí .  Rí i dájú pé iṣẹ àṣetiléwá ò gba àwọn ìgbòkègbodò pàtàkì bíi Bíbélì kíkà , kíkópa nínú iṣẹ òjíṣẹ àti lílọ sí àwọn ìpàdé Kristẹni mọ ọ lọwọ .  Ìwọnyí lohun tó máa mú kó o túbọ gbádùn ìgbésí ayé rẹ títí ayérayé !  Sáàmù 1 : 1 , 2 ; Hébérù 10 : 24 , 25 .   Àwọn àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Gbígbìyànjú láti lọwọ nínú ìgbòkègbodò tó pọ lẹẹkan náà á mú kó ṣòro fún ọ láti ráyè ṣe iṣẹ àṣetiléwá   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 29   Ètò tó dára lè ràn ọ lọwọ láti rí àkókò púpọ sí i fún iṣẹ àṣetiléwá  Orúkọ Ọlọrun Lára Àwọn Ilé Àtayébáyé  LÁTỌWỌ ÒǸKỌWÉ JÍ !  NÍ SLOVENIA  Láti ọgọrọọrún ọdún sẹyìn ni wọn ti ń kọ àwọn ṣọọṣì àti ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé sí téńté orí àwọn òkè jákèjádò ilẹ Yúróòpù .  Wọn kọ àwọn kan lára àwọn ilé àtayébáyé wọnyí lọnà táwọn ará Róòmù ń gbà kọlé ní Sànmánì Ìgbà Ọlàjú . Irú àwọn ilé bẹẹ sábà máa ń ní ògiri tó nípọn àtàwọn ẹnu ọnà tí òkè wọn tẹ kọrọdọ tó sì ṣe rìbìtì .  Ó sì tún lè jẹ èyí tí wọn kọ lọnà kíkàmàmà nípa lílo àwọn ọwọn tí wọn gbẹ àwòrán sí lára tí wọn sì ṣe lọṣọọ jìngbìnnì bíi tàwọn ọrúndún tó tẹ lé Sànmánì Ìgbà Ọlàjú .  Ó dùn mọni pé a lè rí lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fún orúkọ Ọlọrun nínú ọpọ lára àwọn ilé wọnyí .  Bí àpẹẹrẹ , ronú nípa ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ti Stična , tó jẹ ọkan lára àwọn ilé ajẹjẹẹ ìnìkàngbé Cistercian tí ọjọ rẹ pẹ jù lọ , tó wà lórílẹ - èdè Slovenia .  Ọdún 1135 ni wọn kọ ọ , ní nǹkan bí ogójì ọdún lẹyìn tí wọn dá ètò àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ti Cistercian sílẹ lórílẹ - èdè Faransé .  Bó tilẹ jẹ pé wọn ti ṣàtúnṣe sí ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé yìí lọpọ ìgbà , bí wọn ṣe kọ ọ bíi tàwọn ará Róòmù yẹn náà ló ṣì wà àmọ , wọn ti wá kó ọṣọ bò ó jìngbìnnì báyìí .  Wọn fi onírúurú àwòrán àtàwọn ère gbígbẹ ṣe inú rẹ lọṣọọ .  Wọn fi àwọn lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fún orúkọ Ọlọrun , tí wọn fi omi wúrà kọ gàdàgbà , tí wọn sì fi irin fàdákà gbá lẹgbẹẹ yíká , ṣe pẹpẹ kan tó wà lẹgbẹẹ kan nínú ilé náà lọṣọọ .  Nínú àwọn àkọsílẹ kan tó ti wà láti ọrúndún kẹwàá ni wọn ti kọkọ mẹnu kan ìlú Slovenj Gradec .  Wọn kọ ṣọọṣì kan tó ní ilé ìwòsàn síbẹ lọdún 1419 , èyí tó ní ọwọn ńlá àti ẹnu ọnà títẹ kọrọdọ .  Ọnà tí wọn máa ń gbà yàwòrán sára amọ tútù ní ọrúndún kẹẹẹdógún ni wọn lò láti fi yàwòrán àwọn ìṣẹlẹ mẹtàdínlọgbọn látinú Bíbélì sára abala ògiri kan nínú ṣọọṣì náà .  Ó bẹrẹ látorí àjíǹde Lásárù títí dé ìgbà Pẹńtíkọsì .  Lápá ibòmíràn nínú ilé kan náà yìí , wọn fi lẹtà ìkọwé dúdú kọ orúkọ Ọlọrun lédè Hébérù sára ibi tí omi góòlù wà .  Ní àgbègbè ìhà àríwá orílẹ - èdè náà ni ìlú Radovljica wà .  Láwọn ọdún 1400 , àwọn ògiri àti kòtò ńlá ló yí ibùdó kékeré náà ká ; ilé olódi kan , ṣọọṣì àti onírúurú àwọn ilé mìíràn sì tún wà níbẹ .  Lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fún orúkọ Ọlọrun wà lára àmì olómi góòlù tó wà lára ọkan nínú àwọn pẹpẹ inú ṣọọṣì náà .  Ilé àwọn ọkùnrin ajẹjẹẹ ìnìkàngbé àtayébáyé kan wà nítòsí abúlé kékeré kan tó ń jẹ Podčetrtek .  Wọn ti kọ ọ síbẹ láti ọrúndún kẹtàdínlógún .  Ẹni tó bá fara balẹ wo inú ilé náà á rí àwòrán kan tí wọn fi orúkọ Ọlọrun ṣe lọṣọọ .  Lẹtà Hébérù mẹrin tó dúró fún orúkọ Ọlọrun yìí tún wà lára ọpọ àwọn ilé àtayébáyé mìíràn lórílẹ - èdè Slovenia .  Nítorí èyí , bí àwọn arìnrìn - àjò afẹ ṣe ń fójú lóúnjẹ nípa wíwo iṣẹ ọnà àtàwòrán ìgbà àtijọ , wọn tún lè rí ẹkọ kọ pé orúkọ Ọlọrun kò ṣàjèjì sáwọn èèyàn ayé ọjọun .   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Pẹpẹ tó wà lẹgbẹẹ kan nínú ilé àwọn ajẹjẹẹ ìnìkàngbé ti Stična   Àwòrán tó wà ní ojú ìwé 31   Ní ṣọọṣì Sveti Duh tó wà ní Slovenj Gradec   Credit Line   Slovenj Gradec - Cerkev Sv .  Duha , Slovenija  Àwọn Ohun Tó Wà Nínú Ìwé Yìí  February 8 , 2004  Ìṣòro Àìkìísùntó  Ǹjẹ Ó Ń Yọ Ọ Lẹnu ?  Ǹjẹ o máa ń sun oorun tó pọ tó ?  Báwo lo ṣe lè mọ àwọn ìṣòro líle koko tí kì í jẹ kéèyàn rí oorun sùn àti ohun tó o lè ṣe sí irú àwọn ìṣòro bẹẹ ?  3 Àìkìísùntó  Ṣé Ìṣòro Yìí Ń Burú Sí I Ni ?  6 Rírí Oorun Tó Pọ Tó Sùn  10 Mímọ Àwọn Ìṣòro Líle Koko Tí Kì Í Jẹ Kéèyàn Rí Oorun Sùn  13 Ilẹ Ayé Wa  Kí Ló Máa Ṣẹlẹ Sí i Lọjọ Iwájú ?  16 Ǹjẹ O Mọ ?  17 Ọlọrun Ní Orúkọ Kan !  19 Bí Àwọn Kan Ṣe Gbìyànjú Láti Tẹ Orúkọ Ọlọrun Rì  24 Bí O Ṣe Lè Mọ Orúkọ Ọlọrun  30 Dídúró Gbọn - in Nígbà Ìṣòro  31 Orúkọ Ọlọrun Lára Àwọn Ilé Àtayébáyé  32 Báwo Ni Ohun Tí Ọmọ Rẹ Lè Mọ Ṣe Pọ Tó ?  Ṣé Irú Ẹjẹ Rẹ Ló Ń Sọ Irú Ẹni Tó O Jẹ ?  14  Ní àwọn ilẹ kan , ó wọpọ káwọn èèyàn máa fi irú ẹjẹ tí ẹnì kan ní pinnu irú ẹni tó jẹ .  Ojú wo ló yẹ kí àwọn Kristẹni fi wo ọràn yìí ?  Báwo Ni Mo Ṣe Lè Máa Ráyè Ṣe Iṣẹ Àṣetiléwá Mi ? 27  Ṣé ara sábà máa ń ni ọ gan - an nítorí iṣẹ àṣetiléwá tó pàpọjù ?  Àìkìísùntó  Ṣé Ìṣòro Yìí Ń Burú Sí I Ni ?  ỌKẸ àìmọye èèyàn lónìí ni kì í sùn tó rárá .  Ìṣòro yìí lè jẹ kókó kan pàtàkì tó lè mú kí ọkọ wọn bà jẹ pátápátá nínú ìjàǹbá mọtò , kí iṣẹ bọ lọwọ wọn , àní kó tiẹ jẹ kí ìgbéyàwó wọn dàrú pàápàá .  Ó lè dá àìsàn sí wọn lára kó sì ké ìgbésí ayé wọn kúrú .  Gbèsè ńlá tó ń sọ adènà àrùn inú ara di aláìlágbára ni , ó sì lè tipa bẹẹ mú kí onírúurú àìsàn tètè ṣeni .  Wọn ti sọ pé ó wà lára àwọn ohun tó ń fa àwọn àìsàn bí àtọgbẹ , àrùn ọkàn àti sísanra jọkọtọ , títí kan àwọn àìlera mìíràn .  Síbẹ , ọpọ jù lọ àwọn tó ní ìṣòro yìí ni kò mọ pé àwọn ní gbèsè kan lọrùn .  Ohun tó ń fa àwọn ìṣòro wọnyí ni jíjẹ gbèsè oorun , ìyẹn nígbà téèyàn kì í bá sun oorun tó lè ṣe ara láǹfààní .  Mímọọmọ fi oorun du ara ẹni nítorí irú ìgbésí ayé téèyàn ń gbé tàbí àìrí oorun sùn nítorí àìsàn lè fa èyí .  Àwọn olùṣèwádìí lórí ọràn ìlera fojú bù ú pé , ní ìpíndọgba , oorun táwọn èèyàn lágbàáyé ń sùn lálaalẹ báyìí ti fi wákàtí kan dín sí ohun tí ara nílò .  Bó tilẹ jẹ pé èyí lè má fi bẹẹ jọni lójú , báwọn èèyàn tó wà lágbàáyé tí iye wọn jẹ nǹkan bíi bílíọnù mẹfà ṣe ń jẹ gbèsè oorun wákàtí kọọkan lálaalẹ ní ìpíndọgba ti mú kí ìwádìí bẹrẹ ní pẹrẹu lórí àwọn àìsàn tó jẹ mọ oorun àti ipa tó ń ní lórí ìlera tó jí pépé .  Tẹlẹtẹlẹ , ẹyọ ìṣòro kan làwọn onímọ ìṣègùn mọ ìṣòro àìlèsùn tó le gan - an sí , èyí tí wọn sábà máa ń pè ní àìróorunsùntó .  Àmọ ṣá o , ìgbìmọ kan tí Ilé Ìgbìmọ Aṣòfin Ilẹ Amẹríkà gbé kalẹ ti rí i pé ìṣòro oorun mẹtàdínlógún ọtọọtọ ló wà .  Èyí ó wù ó jẹ , ohun tó ń fa àìróorunsùntó pọ débi pé , lọpọ ìgbà wọn tiẹ máa ń kà á sí àmì pé àwọn àìsàn kan fẹ ṣèèyàn ni , gẹgẹ bí wọn ṣe máa ń ka ara gbígbóná sí àmì àìsàn kan .  Kódà , àìkìísùntó lẹẹkọọkan pàápàá lè fa jàǹbá .  Gbé ohun tó ṣẹlẹ sí Tom yẹ wò .  Bó tilẹ jẹ pé àgbà ló jẹ nídìí iṣẹ wíwakọ akẹrù , ó lọ forí ọkọ akẹrù ńlá rẹ sọ odi kan , ó sì tú irínwó lítà ásíìdì tó ń jẹ sulfuric acid dà sórí títì márosẹ kan .  Tom jẹwọ pé :  Ńṣe ni oorun gbé mi lọ .   Nínú ìwádìí tí wọn ṣe nípa àwọn títì márosẹ méjì kan ní orílẹ - èdè Amẹríkà , wọn fojú bù ú pé àwọn awakọ tó ń tòògbé ló ń fa nǹkan bí ìdajì nínú gbogbo jàǹbá ọkọ tó ń mẹmìí lọ .  Tún gbé ewu téèyàn lè máa dojú kọ wò béèyàn bá ń ṣiṣẹ pẹlú òṣìṣẹ kan tó máa ń sùn lẹnu iṣẹ .  Olùṣèwádìí ọmọ ilẹ Ọsirél
[cell cut: 42,307,747 characters, first 4,193,893 kept]