 Látọwọ Wikipedia, ìwé ìmọ ọfẹ. èdè Yorùbá. Sísọ ní. Lílò bíi oníbiṣẹ kò sí ojúewé yìí Àkóso lọwọ Kòsí àkóso oníbiṣẹ Àwọn àmìọrọ èdè Èdè Yorùbá. Ní báyìí, tí a bá wo èdè Yorùbá, àwọn onímọ pín èdè náà sábẹ ẹyà Kwa nínú ẹbí èdè Niger-Congo. Wọn tún fìdí rẹ múlẹ pé ẹyà Kwa yìí ló wọpọ jùlọ ní sísọ, ní ìwọ oòrùn aláwọ dúdú fún ẹgbẹẹgbẹrún ọdún. Àwọn onímọ èdè kan tilẹ ti fi ìdí ọrọ múlẹ pé láti orírun kan náà ni àwọn èdè bí Yorùbá, Kru, Banle, Twi, Ga, Ewe, Fon, Edo, Nupe, Igbo, Idoma, Efik àti Ijaw ti bẹrẹ sí yapa gẹgẹ èdè ọtọọtọ tó dúró láti bí ẹgbẹrún mẹta ọdún sẹyìn. Ọkan pàtàkì lára àwọn èdè orílẹ èdè Nàìjíríà ni èdè Yorùbá. Àwọn ìpínlẹ tí a ti lè rí àwọn tó n sọ èdè Yorùbá nílẹ Nàìjíríà norílẹ èdè Bìní. Tógò àti apá kan ní Gúúsù ilẹ Amẹríkà bí i Cuba, Brasil, Haiti, àti Trinidad. Ní gbogbo orílẹ-èdè tí a dárúkọ, yàtọ sí orílẹ-èdè Nàìjíríà, òwò ẹrú ni ó gbé àwọn ẹyà Yorùbá dé ibè Èdè Yorùbá jẹ èdè kan ti ó gbalẹ tí ó sì buyì kákàkiri àgbáyé. Ìtàn sọ fún wa pé ní àgbáyé Kwa ní èdè Yorùbá bátan; kwa jẹ iyè kan ní Niger Congo. A lèè sọ pé àwọn tí wọn ń sọ èdè Yorùbá yàtọ sí orílẹ èdè Nigeria lé ní Ọgbọn nílíọnùn, àwọn orílẹ èdè tí a ti ń sọ èdè Yorùbá yàtọ sí Nigeria ni. Togo, Ghana, Serria leone, Brazil, United Kingdom àti United State. Èdè Yorùbá pín sí orísirísi ẹka ní àkọtán, ó sì ti di gbajúgbájà ni orílẹ èdè Nìgeria àti àgbáláayé lá papọ. Àwọn nnkan tí ó ń gbé èdè Yorùbá níyì. Òwe:- Orísirísi ọnà ni a le gbà pa òwe. A le pa òwe gẹgẹ bí àwọn elédè ti ń pa á tàbí bí gbogbo ènìyàn ti ń pá gan-an. Bí àpẹẹrẹ: Àíyá bẹ sílẹ ó bé áré, igi ọún ni kò ga. A le pa owe da, bí àpẹẹrẹ: Ojú kì í ti eégún kí ọmọ alágbàá má kọrí sóko. Ojú kì í ti eégún nínú aṣọ Ohun ti i tan leegun ọdun, ọmọ alagbaa a kọri sokò. Akànlò èdè Lílò àmìn ohùn ÌLÒ ÈDÈ YORÙBÁ Àwọn èròngbà kòòsí ìlò èdè Yorùbá yíì ni pé mo fẹ kí àwọn akẹkọọ mọ èdè Yorùbá lo dáradára nítorí náà a wo ìjúba ni awùjọ Yorùbá, a wo ààtò, Ìtúmọ, ìlò, àti àgbéyẹwò àwọn òwe, àkànlò èdè àti ọrọ àmúlò mííràn. A wo èdè àmúlò nígbà tí a bá ń sọrọ àti igba ti a ba kọ èdè Yorùbá silẹ. A wo ẹbùn sọrọsọrọ. A sí wo ìlànà ati òté tó de sísọrọ ni àwùjọ Yorùbá. A wo ìwúrẹ láwùjọ Yorùbá. A wo aáyan àròkọ kikọ. Lábẹ àròkọ, a wo arokọ wọnyí: alapejuwe, ajemọroyin, alalaye, alariiyan, onisiipaya, ajẹmọ-ìsonísókí-ìwé ati arokọ onileta. A wo bi a ṣe n se agbekale isẹ to da le girama, iwe atumọ, ọrọ àpilẹkọ, àbọ ìpàdé, ìjábọ ìwádìí, ìwé ìkéde pélébé àti eyí ti a fi n se ìpolongo ti a máa ń tẹ mọ ara ògiri. Èdè Yorùbá ni ibamu pẹlu asa obínibí Yorùbá. Ó yẹ kí a mọ ọrọ í dá sí. Ó yẹ ki a mọ ọrọ sọ, ki á si mọ ọrọ ọ kọ sílẹ lẹyìn ìgbà ti a bá ka ìwé kékeré yìí. BÍ ÈDÈ YORÙBNÁ SE DI KÍKỌ SÍLẸ Kí àwọn òyìnbó tó dé, kò sí ètò kíkọ ati kíka èdè Yorùbá. Gbogbo ọrọ àbáláyé tí ó ti di àkosílẹ nísinsìnyí nínú ọpọlọ àwọn baba ńlá wa ni wọn wà tẹlẹ. Irú àwọn ọrọ àbáláyé báyìí a máa súyọ nínú orin, ewì àti ìtàn àwọn baba wa. Nígbà tí a kọ ń pe gbogbo àwọn ẹyà tí èdè wọn papọ yìí ní Yorùbá tàbí Yóòbá, wọn kò fi tara tara fẹ èyí nítorí pé àwọn ẹyà Yorùbá ìyókù gbà pé àwọn Ọyọ nìkan ni Yorùbá. Nígbà tí àwọn òjíṣẹ Ọlọrun aláwọ funfun tó wá wàásù nípa kírísítì ṣe àkiyèṣí pé èdè wọn bá ara wọn mu ni wọn bá pè wọn ní Yorúbà tàbí Yóòba. Àwọn Yorùbá ti a ko léní lo si ilẹ Amẹríkà tí a sì wá dá padà sí sàró lẹhìn tí òwò ẹrú tí tán ni àwọn òyìnbó Ìjọ C.M.S. kọkọ sọ di onígbàgbọ. ABUDA ÈDÈ YORÙBÁ Àbùdá èdè Yorùbá ni ó máa jẹ kí á mọ ohun tí èdè jẹ gan-an. Orísirísi ni àwọn àbùdá tí èdè Yorùbá ní. Èdè Yorùbá kógo àbùdá wọnyí já. Ohun tí a bá pè ní èdè gbọdọ jẹ ohun tí a fí ìró èdè gbé jáde. Ìró yìí ni a le pè ní ariwo tí a fi ẹnu pa. A ó ṣe àkíyèsí pé èyí yàtọ sí pípòòyì, ijó ọlọbọùnbọun, dídún tàbí fífò tata tàbí jíjuwó alákàn sí ara wọn. Èdè nílò kíkọ ọ fún ìgbà pípẹ díẹ kí ènìyàn tó le sọ ọ. Ó ti di bárakú tàbí àṣà fún wa pé a gbọdọ kọ ọmọ tí a bá ṣẹṣẹ bí ni èdè. Àkiyèsí àti ìwádìí yìí ni àwọn eléde gẹẹsì ń gọka sí nígbà tí àwọn ba sọ pé. Ọmọ tí a bá ṣẹṣè bí tí a kò kọ ní èdè, àti àwùjọ jẹ kòríkòsùn. Ìhun ni èdè ènìyàn gùn lé tàbí dálé. Bí a ṣe hun ọrọ pọ nínú gbólóhùn ṣe pàtàkì kíkà iye ìró èdè nínú gbólóhùn kò fi ibi kankan ní ìtúmọ. A lè sọ pé ìyàndá ṣubú ìyàndá ẹlẹmu ṣubú Ó ṣubú Ìyàndá tí a ti sọrọ rẹ ṣubú. Ìyípadà orírsirísi ló le wáyé sí gbólóhùn wọnyí tí yóò sì da ètò wọn ní, síbẹsíbẹ, yóò ní ìtumọ. Irú àbùdá yìí ni onímọ ẹdá-èdè ń pè ní Structure dependence. Gbogbo èdè kọọkan ló ní àwọn ìró èdè tirẹ tí a ń pè ní Fóníìmù. Foniimu yìí sún mọ ti àwọn ẹranko ṣùgbọn ó sì tún rọ jut i ẹranko lọ. Ó yàtọ láti èdè kan sì òmíràn. Bí a bá mú fóníìmù yìí lọkọọkan. kì í dá ìtumọ ní kó wúlò ìgbà tí a bá kàn án pọ mọ fóníìmù mìíràn gan-an ló máa ṣìṣẹ. Bí àpẹẹrẹ ìró èdè a b d e ẹ kò dá ìtumọ ní, àfi tí abá kàn wọn papọ lọnà orísirísi. A lè se àkànpọ kí á ri ọrọ bínbsp abẹ, baba, adé, alẹ abbl. Irúfẹ àkiyèsí àti ìwádìí yí ni àwọn onímọ ẹdà-èdè ń pe gẹẹsì rè ní duality tàbí double articulation ìwádìí fihàn pé àwọn ẹyẹ àti ẹranko tí wọn ní ìró èdè kò pò, iye èdè tí òkọọkan ní kò pọ pẹlú. Bí àpẹẹrẹ adìyẹ ní ìró èdè bí ogún, ti mààlúù jẹ mẹwàá ṣùgbọn kọlọkọlọ ní ọgbọn Èdè jẹ ohun ètò tí a máa ń lò láti ṣe àròyinlẹ. ÌWÚLÒ ÈDÈ YORÙBÁ Èdè wúlò fún kí a le bá ara sọ ọrọ léyìí tí ó máa ń fa àgbọyé àti àjọṣepọ A máa ń lo èdè láti fi pèṣẹ Èdè la fi ń kọ tàbí sọ ìtàn orísìrísi, ìbáà jẹ ọmọdé tàbí àgbà. A máa ń fi èdè fa ẹwà yọ nínú afọ. Ọpọlọpọ akéwì ni ó máà ń lo èdè Yorùbá ti a ó sì gbédìí fún ẹwà akéwì náà. A kò le ṣe kí a má kí ara wa ní orísirísi ọnà bóyá ọrẹ sí ọrẹ, pẹlú orísirísi ẹwà èdè. Èdè wúlò fún fífi sọ èrò ọkàn wa àti fífi ìtara hàn sí ohun tí a gbọ rí tàbí tí ó ṣelẹ sí wa. Èdè Yorùbá àti ìmọ ẹdà èdè Àgbéyẹwò ìlò èdè Yorùbá Àyọkà yìí tàbí apá rẹ únfẹ àtúnṣe sí. Ẹ le fẹ jù báyìí lọ tàbí kí ẹ rẹ lọnà tí yíò mu kúnrẹrẹ. Ẹ ran Wikipedia lọwọ láti fẹẹ jù báyìí lọ Ètò ìtọsọnà Àwọn irinṣẹ àdáni Ẹ kò tí wọlé Ọrọ nípa àtúnṣe láti àdírẹẹsì IP yìí. Ọrọ fún IP yí Ó dára kí ẹ dá àkópamọ kí ẹ sì ṣe ìtẹjáwọlé, ṣùgbọn kò pọn dandan A gbà yín níyànjú kí ẹwọlé, bótilẹjẹpẹ kò pọndandan. Àwọn orúkọàyè Ìfihàn inú ojúewé Ìfọrọwérọ nípa ohun inú ojúewé yìí Àwọn oriṣiríṣi Se àtúnṣe ojúewé yi Àwọn àtúnṣe tókọjá sí ojúewé yìí Wo ìtàn Lọ sí ojúewé tó ní orúkọ yìí tí ọ bá wà Àbẹwò sí ojúewé àkọkọ Ojúewé Àkọkọ Ìpele Àyọkà Ìròhìn lọwọlọwọ Ìṣẹlẹ lọwọlọwọ Ẹ ṣe àrìnàkò ojúewé kan Ojúewé àrìnàkò Àkójọ àwọn àtúnṣe tuntun nínú wiki. Fún ìrànlọwọ. Tíwálẹyìn Se ẹbùn owó Àkójọ gbogbo ojúewé wiki tó jápọ síbí Ìjápọ mọ ojúewé yí Àwọn àtúnṣe tuntun nínú àwọn ojúewé tójápọ láti inú ojúewé yìí Àtúnṣe tó báramu Àwọn ojúewé pàtàkì Àjápọ sí dátà àjápọmọra ẹyọ ìnú ìkọpamọ Ẹyọ inú Ìdáhùn-ìbéèrè lórí bí a ṣe le tọka ojúewé yìí Ẹ ṣe ìtọka ojúewé yìí Ojúewé tí ó ṣe é tẹ ṣíwèé Àtẹjáde tóṣeétẹsíìwé Àwọn èdè míràn Àtúnṣe àwọn àjápọ èdè míràn Àtunṣe ojúewé yi gbẹyìn wáyé ni ọjọ 18 Oṣù Kẹsán 2016, ni ago 08:08. Gbogbo ìkọ wà lábẹ ó ṣe é ṣe kí àwọn ọrọ àdéhùn míràn tún wà. Ẹ wo Àwọn Ọrọ Àdéhùn Ìlò fún ẹkúnrẹrẹ. ni àmììtajà fífilórúkọsílẹ Ètò àbò Ìkìlọ gbogbo Àwọn olùgbédàgbà Ẹkú dédé àsìkò yìí ẹyin ọmọ ogun. Ẹ jọwọ ẹ jẹkí á tún bọ sọwọpọ láti gbé ògo ilẹ Yorùbá ga. Inù mi dùn púpọ sí àwọn ọjọgbọn ẹẹtí kẹkọọ tí wọn sì jẹ ọmọ ilẹ Yorùbá yálà nílẹ Yorùbá tàbí ní òkè òkun bá lè bẹrẹ láti máa kọ ọpọlọpọ nínú àwọn àròkọ wọn ní èdè abínibí wà nítorí òní kọ àmọ nítorí ọjọ ọla kí àwọn ọmọ tí wọn kò ì tíì bí lè rí nnkan kà nípa gbogbo ohun mère mère tí ó n sẹlẹ jákè jádò àgbáyé. Tí a bá wo àwọn orílẹ-èdè tí wọn sẹsẹ bẹrẹ sì ní máa gbérí níwọn ọgbọn ọdún sẹyìn a ri wí pé púpọ nínú wọn ni wọn fi èdè abínibí kọ àwọn akẹkọọ wọn, kòsí iṣẹìwádìí kan tí wọn se tí wọn kò kọ ní èdè wọn bí ó tilẹ jẹ wí pé èdè gẹẹsì ni wọn gbà fi se ìwádìí náà. Ó seni láànu láti máa pàdé àwọn ara ilé nílu òyìnbó kí wọn máa fara pamọ ki a máà ba pè wọn ní ọmọ Yorùbá. Ogún lọgọ àwọn olùkọni nílu òyìnbó ni wọn jẹ ọmọ ilẹ Yorùbá sùgbọn pẹlú gbogbo akitiyan wọn kò sí ọkan soso nínú isẹ ìwádìí wọn pẹlú aroko tí ó wà ní èdè Yorùbá Kí ló dé Ọrọ tán lẹnu sùgbọn ó pọ níkùn Títí di ọjọ mìíràn ọjọ ire, Emi ni tiyín ní tòótọ, Ọmọba Ousi Olusegun. Àkíyèsí pàtàkì - Ti ẹ bá ní ohun láti sọ nípa àròkọ yìí, ẹyin náà lè bọsí gbàgede. Ìtàn Ìgbésí Ayé Ònkọwé A bí Kọlá Akínlàdé ní ọdún 1924, ní ìlú Ayétòrò ní ìpínlẹ Ògùn ní ilẹ Nàìjíríà. Àwọn òbí rẹ ni Michel Akínlàdé àti Elizabeth Akínlàdé. Ó lọ sí ilé-ẹkọ Pọọlù mímọ ní Ayétòrò. Lẹyìn tí ó parí ẹkọ rẹ ní ilé-ẹkọ yìí ni ó kọjá sí Ìlaròó tí ó sì dá iṣẹ tẹwétẹwé sílẹ ńbẹ fúnrarẹ ni ó ka ìwé gba ìwé-èrí G.C. E. ní ilé. Lẹyìn tí Kọlá Akínlàdé gba ìwé-ẹrí yìí ni ó dá ìwé ìròyàn kan sílẹ tí ó pe orúkọ rẹ ní Ẹgbádò Progressive Newspaper: Lẹyìn èyí ni ó wá bẹrẹ iṣẹ gẹgẹ bi akọwé ìjọba. Ó ṣiṣẹ lábẹ ìjọba ìpínlè ìwọ-oòrùn àtijọ ní ilẹ Nàìjíríà. Kịlá Akínlàdé lọ kàwé ní Yunifásítì Ifẹ ní ilẹ Nàìjíríà ó sì tún padà sí ẹnu iṣẹ ní ìpínlẹ ìwọ-oòrùn Nàìjíríà. Ní ọdún 1976 ni Kọlá Akínlàdé fẹyìn tì. Ní ọdún 1980, ó tún gba iṣẹ olùkọ sí ìbàdàn Boys High School, Ìbàdàn, Nàìjíríà. Ó wá fi ẹyìn tì ní ọdún 1984 Kọlá Akínlàdé ní ìyàwó ó sì bí ọmọ. Ọpọlọpọ ìwé ni Kọlá Akínlàdé ti kọ. Lára wọn ni Ajá to ń Lépa Ẹkùn, Ọwọ Tẹ Amòokùnṣìkà, Àgbákò nílé Tẹtẹ, Baṣọrun Olúyọlé, Ajayi, the Bishop, Chaka, the Zulu, Esther, the Queen, Abraham, The...Friend of God, Sheu Usman Dan fodio, Òwe àti Ìtumọ rẹ, Sàngbá fọ, àti bẹẹ bẹẹ lọ. Ó sì tún kópa nínú kíkọ Àsàyàn Ìtàn. Ìwé Àṣírí Amòòkùnṣìkà Tú ní Sókí Ọmọ ilé-èkọ ni Dúró Orímóògùnjé. Ó ku Ọdún kan kí ó jáde ìwé mẹwàá. Ìyá rẹ kú ní ọdún mẹta sẹyìn, ìyẹn ni pé ó kú ní ọdún mẹta ṣáájú bàbá rẹ. Ọmọ ọgọta ọdún ni Bàbá rẹ nígbà tí ó kú. Ikú bàbá rẹ tí ó gbọ ní ilé-ẹkọ ni o gbé e wálé. Ìyàwó mẹrin ni Àkàndé Orímóògùnjẹ tí ó jẹ ìyá Dúró ti kú, ó ku mẹta. Ọmọ márùn-un ni Àkàńgbé Orímóògùnjé bí Dúró sì ni àgbà gbogbo wọn. Òun ni àkọbí. Ìyaa folúké, ọkan nínú àwọn ìyàwó wọnyí, ni ìríjú àkándé, Orímóògùnjẹ, ìyẹn ni pé òun ni ó fẹran jù. Ìya fólúké yìí ni ó mú kọkọrọ séèfù jáde tí ó ṣí i tí wọn kò sì bá nnkan kan ní ibẹ. Ìgbà tí Àkàndé mú owó kẹyìn nínú séèfù yìí kí ó tó kú, owó tí ó wà nínú rẹ ju ẹgbàáta náírà N30,000.00lọ. Ọgbẹni Ajúṣefínní: Òun ní ó ra kòkó lówó Àkàngbé. Ó sanwo ní 10280. Àṣàkẹ: Òun ni ó jẹrìí sí owó kòkó ti Àkàngbé gbà. Ohun tí ó yani lẹnu ni pé Ogóje náírà N140.00 péré ni wọn bá ní abẹ ìrọrí Àkàngbé nígbà tí ó kú. Àdùnní: Òun ni ìyá Dúró Orímóògùnjé. Àdùnní ti di olóògbé, ìyẹn nip é ó ti kú. Ọgbẹni Túndé Atọpinpin: Òun ló ní kí Dúró fi ọrọ owó tí ó sọnù lo Olófìn-íntótó. Túnde Atọpinpin náà kọ lẹtà sí Olófìn-íntótó. Ìdẹra ni orúkọ ilé-ẹkọ àbúrò Túndé Atọpinpin. Ọmọ ọdún mẹtàdínlógún ni Dúró orímóògùnjẹ. Ẹgbọn Ilẹsanmí ni Àdùnní ìyá Dúró Orímóògùnjẹ. Àgbẹ oníkòkó ni Àkàngbé orímóògùnjẹ, bàbá Dúró nígbà ayé rẹ. Túndé Atọpinpin àti ẹgbọn rẹ máa ń sùn ní ilé Àkàngbé nígbà ti wọn bá ń lọ sí ìhà Odò Ọya. Dúró Orímóògùnjẹ nìkan ni ọmọ tí Àdùnní bé. Ará ìlú Àdùnní ni Olófìn-íntótó, ọmọ Adéṣínà. Túndé Atòpinpin máa ń lọ gbé ojà ní Èkó. Ọkọ ojú omi ni ọjà yìí máa ń bá dé. Olófìn-íntótó, ọmọ olusínà kọwé sí Túndé Atọpinpìn. Àròsọ ni Olófin-íntótó àti ilésanmí ti wokò. Dírẹbà wọn ń sáré gan-an ni. Fìlà Olófìn-íntótó tilẹ sí sọnù ní ọnà. Ó dá mọtọ dúró ni kí ó tó lọ mú un Nígbà tí wọn dé ojà, dírébà jẹ ẹbà, ilésanmí jẹ iyán ó sì ra òòyà ní irinwó náírà 400.00 Ní ọjà, Olófìn-íntótó bá obìnrin kan pàdé. Ó ra ọtí fún un. Obìnrin yìí sì mu ìgò otí kan tán ó sì mu ìkejì dé ìdajì. Ó yẹ kí a sẹ àkíyèsí obìnrin yìí dáadáa nítorí pé òun nì a wá fi hàn gẹgẹ bí ẹni tí ó jí owó Àkàngbé Orímóògùnjẹ jí ní iwájú. Nígbà ti Olófìn-íntótó àti Ilésanmí dé Ilé-Ifè tí wọn ń lọ, ọdọ Àlàó ni wọn dé sí. Ilé-Ifẹ ni Àlàó ti ń ta ojà. Àlàó ra obì àti ọtí fún Olófìn-íntótó Olófìn-íntótó mu bíà mẹta. Àlàó ń mu ẹmu lẹyìn tí ó jẹun tán Ilésanmú sì ń mu ògógóró. Ọlọfìn-íntótó gbádùn láti máà fi ọwọ pa túbọmu rẹ. Irun tí ó hù sí orí ètè òkè ní ìsàlẹ ibi tí imú wà ni ó ń jẹ túbọmu. Àsàkẹ: Ó jẹ ọkan nínú àwọn ìyàwó Àkàngbé Orímóògùnjẹ. Gbajímọ ènìyàn ni. Ọmọ ọgbọn ọdún ni ṣùgbọn ó dàbí ọmọ ọdún mọkànlélógún. Ọmọwé ni. Yéwándé: Ọkan nínú àwọn ìyàwó Àkàngbé ni òun náà. Kò kàwe ṣùgbọn o ní ọyàyà ó sì máa ń ṣe àyẹsí ènìyàn. Àlàó: Òun ni Olófin-íntótó àti Ilésanmí dé sí ọdọ rẹ. Onígbàgbọn ni. Jọọnú ni orúkọ rẹ mìíràn. Ó máa ń gbàdúrà ni alaalé kí ó tó sùn. Ọmọ mẹta ni ó bí. Ní ọjọ tí àwọn Olófin-íntótó kọkọ dé ilé rẹ tí wọn ń gbàdúrà ó ní kí gbgbo wọn kọ orin wá bá mì gbé olúwa. Àwọn ọmọ Àlàó kò bá wọn kọ ẹsẹ kejì tí ó sọ wí pé Ọjọ ayéè mi ń sáré lọ sópin. Àsàmú tí ó jẹ ọkan nínú àwọn ọmọ Àlàó ni ó ṣe àlàyé fún bàbá rẹ ìdí tí wọn kò ṣe kọ ẹsẹ kejì orin náà. Ó ní orin àgbàlagbà ni. Ilésanmí rọ àlà tí ó lá fún Akin Atọpinpin ọmọ Olúṣínà. Ó ní nínú àlá tí òun lá, òún. Rí ẹni tí ó gbé owó ṣùgbọn òun kò rí ojú rẹ tí òun fi ta jí. Ẹ jẹ kí á ṣe àkíyèsí àwọn nnkan wọnyí tí wọn mẹnu bà ní orí yìí. Dúró  Òun ni àkọbí nínú àwọn ọmọ Orímóògùnjẹ. Ọmọ ọdún mẹtàdínlógún ni Fólúkẹ - Ọmọ Àkàngbé Orímóògùnjẹ ni òun náà. Ọmọ ọdún mẹwàá ni. Ó ṣẹṣẹ wo kọlẹjì ni. Ọmọwùmí- Ọmọ Àkàngbé Orímóògùnjẹ ni òun náà Ọmọ ọdún mẹjọ ni. Ilé-ẹkọ kékeré ni ó wà. Ọládúpọ - - Ọmọ Àkàngbé Orímóògùnjé ni òun náà. Ọmọ ọdún mẹfà ni. Ilé-ẹkọ kékeré ni ó wà. Fólúkẹ, Omówùmí àti Oládípọ jẹ ọmọ Yẹwándé. Bándélé jẹ ọmọ odún méje. Àṣakẹ ni ó bíí Yàtọ sí Àkàngbé Orímóògùnjẹ, Yéwándé nìkan ni ó tún máa ń mu owó nínú séèfù. Àìsàn Orímóògùnjẹ kò ju ọjọ mẹwàá lọ tí ó fi kú. Ilé Orímóògùnjẹ kò ju ilé kẹrin lọ sí ilé Àlàó. Nígbà tí àwọn Olófìn-íntótó dé ilé Orímóògùnjẹ láti bẹrẹ ìwádìí. Yéwándé ni ó mú wọn wọlé Kọkọrọ ojú ńlá séèfù yìí kìí ya Orímóògùnjẹ. Abẹ ìrọrí rẹ ni ó wà nígbà tí ó ń ṣàìsàn. Kì í yọ kọkọrọ ojú kékeré séèfù. Àṣàkẹ wọlé bá wọn níbi tí wọn ti ń sọrọ níbi tí wọn ti ń ṣe ìwádìí nílé Orímóògùnjẹ. Wọn máa ń há ìlẹkùn yàrá Orímóògùnjẹ ṣùgbọn wọn máa ń fi kọkọrọ ibẹ há orí ìtérígbà. Ẹnikẹni ní inú ilé ni ó lè mú un ní ibẹ kí ó sì fi sí ilẹkùn Yéwándé ni ó máa ń tọjú Orímóògùnjẹ lóru nígbà tí ó ń ṣe àìsàn. Àṣàkẹ máa ń ràn án lọwọ. Yéwándé àti àwọn ọmọ náà máa ń wá tọjú Orímóògùnjẹ nígbà ti ó ń ṣàìsàn lọwọ tí àìsàn rẹ bá ń yọnu. Adékẹyẹ ni orúkọ bàbá yéwándé. Ọjà Ajégbémilékè ni Yéwándé fẹ lọ ní ọjọ tí ọkọ rẹ kú. Àlàó ni ó kó ogóje náírà N140.00 tí wọn bá níbi ìgbèré Orímóògùnjẹ fún Yéwándé láti tójú. Orúkọ mìíràn tí Àkàngbé Orímóògùnjẹ tún ń jẹ ni Bándélé. Ẹ rántí pé eléyìí yàtọ sí Bándélé orúkọ ọkan nínú àwọn ọmọ rẹ. Ọsanyìnnínbí ni orúkọ oníṣèègùn Orímóògùnjẹ. Ó ra páànù ìgàn méjìlá ní ọdọ kékeréowó. Èyí sì fẹ mí ìfura dání nítorí owó tí ó sonù. Àwọn kan rò pé bóyá òun ni ó jí owó Orímóògùnjẹ tí ó sọnù. Nílé Orímóògùnjẹ níbití wọn ti ń ṣe ìwádìí, Ọlọfìn-íntótó rí ẹjá òwú kan tí ó wà lára ọkan nínú àwọn ojú kéékèèkéé inú séèfù ó sì mú un. Gbòngán ni fọláṣadé ìyàwó àfẹkẹyìn Orímóògùnjẹ ń gbé. Ó máa ń lò tó ọjọ márùn-ún tàbí ọsẹ kan ní ifẹ ní ilé Orímóògùnjẹ kí ó tó padà sí Gbọngán. Kò bímọ kankan fún Orímóògùnjé. Ó yẹ kí a ṣe àkíyèsí fọláṣadé dáadáa nítorí pé òun ni Olófìn-íntótó ra otí fún ní ọjà tíó mu ìgò ọtí kan àbò. Òun ni a sì rí ní òpin ìwé pé òun ni ó jí owó Orímóògùnjẹ gbé. Ọmọtọṣọọ ní sítọọ. Káyọdé ni orúkọ akọwé rẹ. Ó ti tó ọdún mẹfà kí Akin Ọlọfín-íntótó ọmọ Olúṣínà àti Ọmọtọṣọọ ti rí ara wọn mọ kí wọn tún tó rí ara wọn yìí. Àbúrò Orímóògùnjẹ ni Ilésanmí tí òun àti Olófìn-íntótó jọ wá ṣe ìwádìí ní ilé-Ifè. Ọrẹ Orímóògùnjẹ ni Ajíṣefínní tí ó ń ta kòkó. Bíọlá ni orúkọ ẹni tí ó ń ta ọtí Lóòótọ, oníṣèègùn ni Ọsanyìnnínbí síbẹ, kò wọ ẹgbẹ àwọn Oníṣèègùn tí orúkọ rẹ ń jẹ Ẹgbẹ ìlera loògùn Ọrọ. Awóyẹmí ni orúkọ ẹni tí ó bá àwọn Ọlọfìn-íntótó níbi tí wọn ti ń gbádùn lọdọ Ọmọtóṣọọ. Ilésanmí àti Ọlọfin-íntótó sọ nípa ara wọn pé àwọn mọ ilẹ tẹ múyẹ Ẹ rántí pé iṣẹ ọtẹlẹlmúyẹ ni wọn ń ṣe. Ajúṣefínní, ọrẹ orímóògùnjẹ ni ó bá Orímóògùnjẹ ra ilẹ tí ó ń kọ ilé sí. A ó rántí pé kòkó ní Ajíṣefínní ń tà. Ọwọ Òṣúnlékè ni wọn ti r ailẹ tí Orímóògùnjẹ fi ń kólé náà. Ẹgbẹta náírà N600.00 ni wọn ra ilẹ náà. Káyòdé akòwé Ọmọtọṣọọ sùn ní ẹnu iṣẹ Ìgbà tí wọn bi í pé kí ló dé tí ó fi sùn ni ó dáhùn pé olè ajẹrangbe tí àwọn ń lé ní òru ni kò jẹ kí àwọn sùn dáadáa. Ó yẹ kí á ṣe àkíyèsí pé Oníṣèègùn Ọsanyìnnínbí ni olórí àwọn olè ajẹrangbé yìí gẹgẹ bí a ó ṣe rí i kà ní iwájú. Ẹran tí ó ń jí gbé yìí wà lára ohun tí ó jẹ kí àwọn ènìyàn fura sí Ọsanyìnnínbí pé òun ló jí owó Orímóògùnjẹ gbé níbi tí ó tí ń tọjú rẹ nígbà tí ó ń ṣe àìsàn. Ẹran mẹta ni wọn bá ní ilé àwọn olè wọnyí nítorí pé wọn ti jí méjì tẹlẹ. Nítorí pé Ọsanyìnnínbí jẹ ọgá fún àwọn olè wọnyí, wọn mú un lọ sí Àgọ ọlọpàá tí ó wà ní Morèmi ní ilé-Ifè. Nígbà ti Ọlọfìn-íntótó gbọ pé wọn mú Ọsanyìnnínbí sí àgọ ọlọpàá Morèmi, òun àti Ilésanmí lọ sí ibẹ. Aago mẹfà sí mẹjọ ni ọgá ọlọpàá máa ń rí ènìyàn ṣùgbọn ó gbà láti rí Akin àti Ilésanmí lẹyìn ìgbà tí ó ti rí káàdì Akin. Pópóọlá ni orúkọ ọgá ọlọpàá yìí. Ọrẹ Akin Olófìn-íntótó, ọmọ Olúṣínà ni. Àbéòkúta ni Pópóọlá wà tẹlẹ kí wọn tí wá gbé e wá sí Morèmi ní Ifẹ níbi tí ó ti jẹ ọgá àwọn ọlọpàá ibẹ. Ó ti tó ọdún mẹta tí ó ti rí Akìn mọ. Pópóọlá bèèrè Túndé Atọpinpin lọwọ Akin. Lẹyìn ìgbà tí wọn tí wọn ti ṣè àlàyé pé ọrọ Ọsanyìnnínbí tí wọn mú ni ó gbé àwọn wa ni wọn ṣe àlàye pé tí ó bá jẹ pé òun ni ó jí owó Orímóògùnjẹ, yóò ti ná tó ẹgbẹjọ náírà N1,600.00 nínú owó náà. Ẹran ti Ọsanyìnnínbí jí gbé ni ó jẹ kí wọn ní ànfààní láti yẹ ilé rẹ wo. Àwọn ọrọ kan wà tí àwọn ènìyàn sọ ní orú yìí tí ó yẹ kí á ṣe àkíyèsí. Ilésanmí ni ó kọrin pé, Iyán lóunjẹ. Akin ni ó sọ pé, Ajímutí kìí tí Akin náà ni ó sọ pé, Ẹni fojú di Pópó á gba póńpó lórí.... Orúko Pópíọlá ni ó fi ń ṣeré níbí yìí. Pópóọlá sọ pé, Ẹni tí ó pe tóró, Á ṣẹnu tọńtọ.. Ó yẹ kí á ṣe àkíyèsí pé Àlàó ni oríkì Pópóọlá. Eléyìí yàtò sí Àlàó tí ó tójú àwọn Olófìn-íntótó tí a ti ṣe àkíyèsí rẹ ṣáájú. Nígbà tí wọn ló yẹ ilé Ọsanyìnnínbí wò, owó tí wọn bá ní ibẹ jẹ ọgọsàn-án náírà N180.00 Níní orí yìí, a ó rí òwe, Àfàgò kẹyin àparò... Ohun tí ó fa òwe yìí ni ẹran tí Ọsanyìnnínbí jí gbé àti ẹwọn tí wọn ní yóò lọ tí ìyàwó rẹ yóò sì ti bímọ kí ó tó dé. Àpatán òwe yìí ni, Afàgò kẹyin àparò, ohun ojú ń wá lojú ń rí. Akin Olúṣínà àti Ilésanmí lọ sí ilé Ọsanyìnnínbí. Nígbà tí wọn dé ibẹ, òògùn ni Ọsanyìnnínbí wá ṣe. Orí yìí ni a ti mọ ìdí tí Ọsanyìnnínbí fi fẹràn Orímóògùnjẹ. Ìdí tí ó fi fẹràn rẹ nip é nígbà tí Ọsanyìnnínbí ń ṣe òkú ìyá rẹ, ó fún un ní ọgọrùn-ún náírà N100.00 níbi tí kò ti sí ẹni tí ó tún fún un ju náírà márùn-ún lọ. Àlàó tí ó tọjú Akin àti Ilésanmí nígbà tí wọn dé Ifẹ kò fẹran oògùn ìbílẹ Ọsanyìnnínbí sọ pé Orímóògùnjẹ kì í finú tan Àlàó yìí Àwọn ohun tí ó tún yẹ kí á ṣe àkíyèsí ní orí yìí ni ìwọnyí: Awódélé wá kí Ọsanyìnnínbí Àkànbí, àbúrò Aríyìíbí, tí Ọsanyìnnínbí nígbà tí ó ń ṣàìṣàn ní ó dúró fún Ọsanyìnnínbí ní àgọ ọlọpàá Ìyẹn ni pé Àkàbí tí Ọsanyìnnínbí wòsàn ni ó dúró fún òun náà Ní ọjọ tí àwọn Ọfíntótó wá sí ilé Ọsanyìnnínbí, nnkan bí agogo mókànlá ni ó wọlé àwọn Òfíntótó sì dé ilé rẹ ní aago méjì kọjá ìṣẹjú mẹwàá. Nígbà tí Akin Olúṣínà àti Ilésanmí dé ọdọ Ọsanyìnnínbí tí ó rò pé oògùn ni wọn wá ṣe ní ọdọ òun, àwọn ẹbọ tí ó kà fún wọn ni ìyá ewúrẹ kan, ẹgbẹrún náírà ìgò epo kan, iṣu mẹta àti ìgàn aṣọfunfun kan. Akin Olúsínà mu ẹmu ní ilé Ọsanyìnnínbí Ajéwọlé ni ó ra kòkó lówọ Ọsanyìnnínbí. Ẹgbẹfà náírà N200.00 ni ó gbà ní owó kòkó náà. Àwọn ohun tí ó yẹ kí a ṣe àkíyèsí ní orí yìí ni ìwọnyí: Láti lè mọ iye tí Ọsanyìnnínbí gbà fún kòkó tí ó tà fún Ajéwọlé, ọgbọn ni wọn fi tan Ọsanyìnnínbí. Wọn sọ fún un pé ẹnì kan ń rọbí àti pé yóò nílò oníṣèẹgùn. Ọmọ ọdún mẹfà ni Oládiípọ. Òun sì ni àbíkẹyìn Yéwándé Bándélé jẹ ọmọ odún mẹjọ. Ọmọ Àṣàkẹ ni Jayéjayé kan ni Àṣàkẹ máa ń wọ àdìrẹ tàbí borokéèdì ó sì máa ń wọ súwẹta nígbà òtútù. Fawọlé: Ó wà lára àwọn ẹni tí ó wá wo Orímóògùnjẹ nígbà tí ara rè kò yá. Nígbà tí Akin Olúsínà ṣe ìwádìí nípa rẹ, èsì tí ó rí gbọ ni ìwọnyí: Wọn ní ìhà sáábó ni Fáwọlé máa ń gbe Tinúkẹ ni orúkọ ọmọ rẹ. Nípa aṣọ tí ó wọ ní ọjọ tí ó wá sí ọdọ Orímóògùnjẹ, ẹni kan sọ pé aṣọ sáfẹẹtì pẹlú aṣọ òfì ni ó wọ. Ẹni kan sọ pé sán-ányán ni aṣọ tí ó wọ níwọn ìgbà tí ó ti jẹ pé àwọn ọmọdé kìí tètè gbàgbé nnkan, Akin Olúṣínà ní kí awọn bèèrè ìbéèrè nípá Fáwọlé lọwọ Fólúkẹ àti Bándélé. Fólúkẹ sọ pé aṣọ sáfẹẹtì ni ó wọ. Ó ní ó dé filà sán-ányán, ó wọ bàtà aláwọ funfun ràkọràkọ Bándélé ni ó bomi fún Fáwọlé ní ọjọ tí ó wá sí ọdọ Orímóògùnjẹ. Folúkẹ ní ojoojúmọ ni Ọsányìnnínbí máa ń wá sọdọ Orímóògùnjẹ nígbà tí Orímóògùnjẹ ń sàìsàn ó sì máa ń dúró di ìgbà tí wọn bá ń pèrun alẹ kí ó tó kúrò ní ọdọ rẹ. Folúkẹ ní òun rí nnkan kan bí ológbò ní àpò rẹ ni ọjọ kan. Àlàó kò gbọ nípa ẹni tí ó ń fi kọkọrọ dán séèfù wò nítorí pé ó lọ sí ibì òkú ìyá Báyọ ní ọjọ náà. Ìyá Bándélé ni ẹni tí ó fi kọkọrọ dan séèfù wò náà Orímóògùnjẹ kò sọ ọrọ eni tí ó fi kọkọrọ dán séèfù wò yìí fún Àlàó. Yéwándé náà kò sọ fún un. 9. Igba náírà N200.00 ni wọn bá ní ilé Àṣàkẹ, ìyẹn ìyá Bándélé nígbà tí àwọn Akin Ọlọfìn-íntótó yẹ ilé rẹ wò. Ẹni tí ó fi kọkọrọ dán séèfù wò tí a ń sọrọ rẹ lókè ni Àṣàkẹ ìyá Bándélé. folúkẹ ni ó sọ fún ìyá rẹ pé Àṣàké ń fi kọkọrọ dán séèfù wò. Àṣàkẹ máa ń kanra mọ ọmọdé. Aṣọ òfì ni Yéwándé wọ nígbà tó wọn ń ṣe ìwádìí yìí torí òtútù. Ọjọ kejì ọjà Ajágbénulékè ni Àṣàkẹ rí kọkọrọ tí ó fi dán séèfù wò nínú yàrá rẹ. Àlàá, Àkin àti Ilésanmí fi kọkọrọ náà dán séèfù wò, kò sí i. Lẹyìn ìwádìí ti ọjọ yìí, Akin Ọlọfìn-íntótó àti ilésanmí padà sí Ìbàdàn. Ní ibi tí Akin ti dá mọlò dúró nígbà tí o fẹ ẹran ìgbẹ ni bàbá alágbẹdẹ kan ti sọ fún ọmọ kan pé kí ó wò ọkọ náà. Kọlá ni orúkọ ọmọ yìí. Orí yìí ní wọn ti wá mọ orúkọ ọmọge tí Akin Olúṣínà ra ọtí fún nígbà tí wọn ń lọ sí Ifẹ tí a ti mẹnu bà ṣáájú. Orúkọ ọmọge yìí ni fìlísíà Olówólàgbà. A ó rí i ní iwájú pé filísíà Olówólàgbà yìí ni orúkọ mìíràn fún ìyàwo Orímóògùnjẹ tí ó jí owó Orímóògùnjé gbé. Akin àti Ilésanmí wá filísíà yìí lọ sí pètéèsì aláwò pupa rúsúsúsú. Kọlá ni ó ràn wọn lọwọ láti mọ ilé yìí. Akin àti Ilésanmí sun ọdọ Fìlísíà mọjú. Nígbà tí ilẹ mọ, wọn rí Pópóọlá. Ó gbé wọn dé màpó. Akin lọ gbowó ní bànkì. Òun àti Ilésanmí ni wọn jọ lọ. Ní bánkì, wọn pàdé Kọlá. Ẹnu rẹ ni wọn ti gbọ pé Bínpé àbúrò fìlísíà fẹ ṣe ìgbéyàwó ní Gbọngán. Pópóọlá gbé Akin, Ilésanmí àti Kọlá. Ní ọnà, ní ibi tí alágbẹdẹ ti fi Kọlá sí ọkọ ní ìjelòó, wọn rí àwọn méjì tí wọn ń jà Ògúndélé ni orúkọ alágbẹdẹ yìi. Òun ni ó ń bá Jìnádù jà. Wọn gbá Adénlé tí ó fẹ là là wọn ní ẹsẹ nínú. Pópóọlá tí ó jẹ ọlọpàá ni ó pàṣẹ pé kí wọn dá ọwọ ìjà dúró tí wọn sì ṣe bẹẹ. Ohun tí ó fa ìjà tí Ògúndélé àti Jinádù ń jà ni pé Ògúndélé tí ó jé alágbẹdẹ rọ kọkọrọ kan fún jìnádù ní múrí mẹta 60, Jìnádù san Múrí kan 20 níbẹ ó ku múrí méjì 40. Ògúndélé bínú nítorí pé Jìnádù kò tètè san múrí méjì tí ó kì. Jìnádù bínú nítorí pé ó sọ pé Ògúndélé sin òun ní owó ní àárí àwùjọ. Jìnádù sọ pé Ògúndélé fi òrùkọ ẹrẹ na òun. Nígbà tí Kọlà sọ kalẹ tí ó ń lọ, ó gbàgbé àpò rẹ ṣùgbọn wọn dá a padà fún un. Nígbà tí Ain àti Ilésanmí ti Ìbàdàn tí wọn ti ń bọ dé Ilé-Ifẹ, wọn lọ sí ilé fáwọlé Nígbà tí Orímóògùnjẹ ń ṣàìsàn lọwọ tí fọláṣadé 9tí àwa tún mọ sí fìlísíà wá sí Ifẹ, ó lò tó ọjọ mẹta dípò méjì tí ó máa ń lò tẹlẹ. Ìpàdé ọmọlẹbí tí wọn fẹ ṣe gan-an ni ó tèlè mú un padà. Yàtọ sí ìgbà tí ìnáwó pàjáwùrù bá wà ọjọ karùn-ún kànùn-ún ni Orímóògùnjẹ máa ń mú owó nínú séèfù rẹ nígbà tí ó wà láyé. Gẹgẹ bí a ti sọ tẹlẹ, Yéwándé máa ń bá Orímóògùnjẹ mú owó nínú séèfù rẹ ṣùgbọn ó tó oṣù kan sí ìgbà tí Orímóògùnjẹ tó kú tí ó ti rán an mú owó nínú rẹ gbèyìn. Ọjọ ọjà ni ọjọ tí Orímóògùnjẹ máa ń mú owó nínú séèfù rẹ máa ń bọ sí. Ọjọ kẹrin tí Orímóògùnjẹ mú owó kẹyìn nínú séèfù rẹ ni ó kú. Ìyẹn ni pé ọjà dọla ni ó kú Orímóògùnjẹ máa ń fún àwọn ìyàwó rẹ ní owó-ìná tí ó bá ti mówó. Níbi tí wọn ti ń ṣe ìwadìí yìí, Akin Olúṣínà ń fi ataare jobì. Túndé Atọpinpin ní kí àwọn yẹ yàrá Fọláṣadé wò. Ìsòrí kọkànlá yìí ni ó ti hàn gbangba pé Fọláṣadé, ọkan nínú àwọn ìyàwó Orímóògùn ni ó jí owó rẹ gbé. Ó ní ìdí tí òun fi jí owó náà gbé nip é òun kò bímọ fún Orímóògùnjẹ òun kò sì fẹ kì tòun ó gbé sílé rẹ nítorí pé ọmọ tì obìnrin bá bí fún ọkọ ni wọn fi máa ń pín ogún ọkọ náà ní ilẹ Yorùbá. Fọláṣadé ni ó yí orúkọ padà tí ó di fìlísíà. Òun náà ni ó lọ rọ kọkọrọ lọdọ bàbá àgbẹdẹ tí Àṣàkẹ fi dán séèfù wò. Àwọn Èdá-Ìtàn Akin Olúṣínà Òun ni wọn máa ń pè ní Akin Ọlófìn-íntótó, ọmọ Olúṣínà. Òun ni ó ṣe ìwádìí owó tí ó sọnù. Àròsọ ni ó ti wọkọ lọ sí Ifẹ láti lọ ṣe ìwádìí owó náà. Fìlà rẹ sí bọ sílẹ nínú mọtò tí ó wọ. Dírẹbà ọkọ yìí kò mọ ọkọ wà dáadáa. Akin Olúṣíná fẹràn ẹran ìgbẹ. Ó máa ń mutí. Ó máa ń jobì tó fi ataa sínú rẹ. Ó ní túbọmu ó sì máa ń fi ọwọ pa á. Ó ṣe wàhálà púpọ kí ó tó mọ pé Fọláṣadé tí ó tún ń jẹ filísíà nì ó jí owó Orímóògùnjẹ kó. Foláṣádé: Òun ni ó jí owó Orímóògùnjẹ kó. Kò bímọ fún Orímóògùnjẹ. Ìdí nì yí tí ó fi jí owó rẹ gbé. Ó ní kí ti òun má bàa jẹ òfo nílé Orímóògùnjẹ ni ó jẹ kí òun jí owó rẹ gbé. Fọláṣadé náà ni ó yí orúkọ padà sí fìlísíà Olówálàgbà. Orúkọ yìí ni ó si fi lọ fi owó pamọ sí bánkì. Gbòngán ni ó ń gbé ṣùgbọn gẹgẹ bíi fìlísíà, ó ní ilé sí Ibadan. Gẹgẹ bíi fìlísíà, Ọgá ni ó jẹ fún Kọlá Òwú ara súwẹtà rẹ tí ó já bọ síbi séèfù wà lára ohun tí ó ran Akin Olúṣínà lọwọ láti rí i mú. Ìwé ìfowópamọ rẹ tí Akin Olúṣínà rí lọwọ Kọlá náà tún wà lára ohun tí ó ran Akin Olúṣínà lọwọ. Fọláṣadé wà lára àwọn tí wọn bí séèfù lójú rẹ ní ilé Orímóògùnjẹ tí wọn kò bá nnkan kan níbẹ. Kò sì jẹwọ pé òun ni òun kó owó tí ó wà níbẹ. Ó máa ń ti Gbọngán wá sí Ifẹ. Òun ni ìyàwó àfẹkẹyìn foún Orímóògùnjẹ. Tí ó bá wá láti Gbọngán, ó máa ń lò tó ọjọ márùn-ún ní Ifẹ tàbí ọsẹ kan. Ilé oúnjẹ ni Akin àti Ilésanmí ti kọkọ pàdé rẹ. Lẹyìn tí ó jiyán tán ní ilé olóúnjẹ yìí, ó mu ìgò otí kan àti àbọ nínú ọtí tí Akin Olúṣínà rà. Àkàngbé Ọrímóògùnjẹ: Òun ni wọn jí owó rẹ gbé tí Akin Olúṣínà wá ṣe ìwádìí rẹ. Àìsàn tí ó ṣe é tí ó fi kú kò ju ọjọ mẹwàá lọ. Abẹ ìrọrí rẹ ni kọkọrọ ojú ńlá séèfù rẹ máa ń wà. Inú séèfù yìí nì ó máa ń kó owó sí. Kìí yọ àwọn kọkọrọ ojú kékeré séèfù yìí. Tí wọn bá ti ilèkùn yàrá rẹ, wọn máa ń fi kọkọrọ há orí àtérígbà níbi tí ẹnikẹni ti lè mú un. Orúkọ múràn tí ó ń jẹ ni Bándélé. Ogóje náírà 140, péré ni wọn bá nígbà tí ó kú tán. Kí ó tó kú ó ti ra ilẹ tí yóò fi kọlè. Ajíṣafínní ni ó bá a dá sí ọrọ ilẹ tí ó rà náà. Owó Òṣúnlékè ni ó ti rà á. Ẹgbàáta náírà 6,000 ni ó ra ilẹ náà. Dúró ni àkọbí ọmọ Àkàngbé Orímóògùnjẹ. Ilé-ẹkọ girama ni ó wà. Ọdún kan ni ó kù kí ó jáde. Òun ni ó kọ ìwé sí Akin Olúṣínà pé kí ó wá bá òun wádìí owó bàbá òun tí wọn kò rí mọ. Àdùnní ni orúkọ ìyá rẹ òun nìkan ni ó sì bí fún bàbá rẹ. Àdùnní yìí tí kú ní ọdún mẹta ṣáájú bàbá rẹ. Ọmọ ọdún mẹtàdínlógún 17 nì Dúró. Àbúrò mẹrin ni ó ní. Àwọn náà ni Àdùkẹ, Ọmọwùmí, Oládípò àti Bándélé. Àdùnní: Àdùnní ni ìyàwó tí Orímóògùnjẹ kọkọ fẹ. Ó kú ní ọdún mẹta sáájú ọkọ rẹ. Òun ni ó bí Dúró fún Orímóògùnjẹ. Ẹgbọn ni ó jẹ fún Ilésanmí. Ọmọ ìlú kan náà nì òun àti Akin Olúṣínà. Ẹkọ nípa àwùjọ-ẹdá jẹ ẹkọ kan pàtàkì tí kò ṣe é fọwọ rọ sẹyìn. Kò sí ẹdá alààyè tó dá wà láì ní Olùbátan tàbí alájogbé. Orísirísi ènìyàn ló parapọ di àwùjọ-bàbá, ìyá, ará, ọrẹ, olùbátan ati bẹẹ bẹẹ lọ. Bí ìyá ṣe ń bí ọmọ, tí bàbá ń wo ọmọ àti bí ọrẹ àti ojúlùmọ ṣe ń báni gbé, bẹẹ ni ìbá gbépọ ẹdá n gbòòrò si. Gbogbo àwọn wọnyí náà ló parapọ di àwùjọ-ẹdá. Àti ẹni tí a bá tan, àti ẹni tí a kò tan mọ, gbogbo wa náà la parapọ di àwùjọ-ẹdá. Ní ilẹ Yorùbá ati níbi gbogbo ti ẹdá ènìyàn ń gbé, ìbágbépọ ẹdá ṣe pàtàkì púpọ. Bí ẹnìkan bá ní òun ò bá ẹnikẹni gbé, tí kò bá gbé nígbó, yóó wábi gbàlọ. Ṣùgbọn, àwa ènìyàn lápapọ mọ ìwúlò ìbágbépọ. Orísirísi ànfàní ni ó wà nínú ìbágbépọ ẹdá. Bí ọpọ ènìyàn bá n gbé papọ, ó rọrùn lati jọ parapọ dojú kọ ogun tàbí ọtẹ tí ó bá fẹ wá láti ibikíbi. Yorùbá bọ wọn ní àjòjì ọwọ kan ò gbẹrù dórí. Bẹẹ gẹgẹ ló ṣe rí fún àwùjọ-ẹdá. Gbígbé papọ yìí máa ń mú ìdádúró láì sí ìbẹrù dání nítorí bí òṣùṣù ọwọ ṣe le láti ṣẹ, bẹẹ ni àwùjọ tó fohùn ṣọkan. Èyí jẹ oun pàtàkì lára ànfàní tó wa nínú ìṣọkan nínú àwùjọ-ẹdá. Nídà kejì, bí ọrọ àwùjọ-ẹdá ba jẹ kónkó-jabele, ẹtẹ àti wàhálà ni ojú ọmọ ènìyàn yóó máa rí. Nítorí náà, ó dára kí ìṣọkan jọba ni àwujọ-ẹdá. Ìdàgbàsókè tí ó máa ń wà nínú àwùjọ kò sẹyìn ìfọwọsowọpọ bí àti ránmú un gángan ò ti sẹyìn èékánná. Ó yẹ kí á mò pé nítorí ìdàgbàsókè ni ẹdá fi ń gbé papọ. Bí igi kan ò ṣe lè dágbó ṣe, bẹẹ náà ni ẹnìkan ò lè dálùúgbé. Ọpọlọpọ ènìyàn ló máa ń dá Ọgbọn jọ fún ìdàgbàsókè ìlú. Bí Ọgbọn kan kò bá parí iṣẹ, Ọgbọn mìíràn yóó gbè é lẹyìn. Níbi tí orísirísi ọgbọn bá ti parapọ, ìlọsíwájú kò ní jìnnà si irú agbègbè bẹẹ. Gbogbo àwọn nnkan wọnyí jẹ ànfàní tó wà ní àwùjọ-ẹdá tí kò sì ṣe é fi sílẹ láì mẹnu bà. Nínú ẹkọ nípa àwùjọ-ẹdá, a tún máa ń sọrọ nípa ìsòro tó ń kojú ìbágbépọ ẹdá. Kò ṣe é ṣe kó máa sì wàhálà láwùjọ ènìyàn. A kò lè ronú lọnà kan ṣoṣo, nítorí náà, ìjà àti asọ máa ń jẹ àwọn nnkan tí a kò lè ṣàì má rì í níbi ti àwọn ènìyàn bá ń gbé. Wàhálà máa ń fa ọtẹ, ọtẹ ń di ogun, ogun sì ń fa ikú àti fífi dúkàá sòfò. Àwọn nnkan wọnyí jẹ ara àwọn ìṣòro tó n kojú àwùjọ-ẹdá. Kò sí bí ìlú tàbí orílè-èdè kan kò se ní ní ọkan nínú àwọn àwọn ìṣòro wọnyí. Ṣùgbọn, a gbódò mọ wí pé awọn ànfàní àti awọn ìṣòro wọnyí ti wà láti ìgbà pípé wá. Tí a bá wo àwọn ìtàn àtijọ gbogbo, a ó ri pé gbogbo àwọn nnkan wònyí kò jẹ tuntun. Ọgbọn ọmọ ènìyàn ni ó fi ṣe ọkọ orí-ìlẹ, ti orí-omi àti ti òfúrifú fún ìrìnkèrindò tí ó rọrùn. Àwùjọ-ẹdá ti ṣe àwọn nnkan dáradára báyìí náà ni wọn ń ṣe àwọn ohun tí ó lè pa ènìyàn lára. Fún àpẹẹrẹ, ìbọn àti àdó-olóró. Àwọn ohun ìjà wọnyí ni wọn lò ní ogun àgbájé kìnní tí o wáyé ní Odun 1914 sí 1918 àti ti èkejì ní odún 1939 sí 1945 Gbogbo àwọn nnkan wọnyí ló ti wà tí ó sì tún wà síbè di òní. Lákòótán, ẹkọ nípa àwùjọ-ẹdá jẹ ẹkọ tó lárinrin. Ohun kan tí a gbọdọ mọ nip é, kò ṣe é ṣe kí ẹdá máa gbe ní ẹyọ kọọkan. Ìdí ni pé gbígbé papọ pẹlú ìsọkan àti ìfọwọsowọpọ ló lè mú ìtẹsíwájú àti ìdàgbà-sókè wá Adìẹ funfun kò mọ ara rẹlágbà Ọbẹ kìí gbé inú àgbà mì À ń pe gbẹnàgbẹnà ẹyẹ àkókó ń yọjú Díẹ díẹ nimú ẹlẹdẹẹ fi ń wọgbà Ilé ọba tójó ẹwà ló bùsi Ìjẹbú-Jẹṣà Ìjèbú-Jèṣà je ilu ni ile Naijiria ati oluilu agbegbe ijoba ibile Oriade ni Ipinle Osun. Oríṣìíríṣìí ìtàn àtẹnudẹnu ni a ti gbọ nípa ìlú Ìjẹbú-Jẹṣà, ọrọ òkèèrè sì nìyí, bí kò bá lé yóò dín. Ọkan nínú àwọn ìtàn náà sọ pé: Ọwà Iléṣà kìíní Ajíbógun àti Ọba Ìjẹbú-Jẹṣà kìíni, Agírgírì jẹ tẹgbọn tábúrò. Ọba Ìjẹbú-Jẹṣà ni ẹgbọn tí Ọwá sì jẹ àbúrò. Bákan náà, tẹgbọn tàbúrò ni ìyá tí ó bí wọn. Láti ọmọomún ni ìyá Ajíbógun Ọwá Iléṣà ti kú Ìyá Agígírì tí ó jẹ ẹgbọn ìyá rẹ ló wò ó dàgbà, ọmún rẹ ló sì mún dàgbà. Nípa bẹẹ Ọwá Ajíbógun àti Agígírì jọ dàgbà pọ. Èyí ló mú kí wọn di kòrí-kòsùn ara wọn láti kékeré wá, wọn kí í sì í yara wọn bí ó ti wú kí ó rí. Ìgbà tí wọn dàgbà tán, tí ó di wí pé wọn ń wá ibùjókòó tí wọn yóò tẹdó, àwọn méjèéji-Agígírì àti ajíbogun yìí náà ló jìjọ dìde láti Ilé-Ifẹ. Wọn wá sí ilẹ Ìjẹṣa láti dó sí kí wọn lè ni àyè ijọba tiwọn. Ajíbogun dúró níbi tí a ń pè ní Iléṣa lónìí yìí, òun sì ni Ọwá Iléṣà kìíní. Agígírì rìn díẹ síwájú kí ó tó dúró. Lákòókó tí ó fi dúró yẹn, ó rò wí pé òun ti rìn jìnnà díẹ sí àbùrò òun kò mọ wí pé nnkan ibùsọ mẹfà péré ni òun tí ì rín. Ṣùgbọn, lọnà kìíní ná, kò fẹ rìn jìnnà púpọ sí àbúrò rẹ gẹgẹ bi ìpinnu wọn pé àwọn kò gbọdọ jìnná sára wọn bí ó ti lẹ jẹ wí pé àwọn méjèè jì kò jọ fẹ gbé ibùdó kan náà. Lọnà kejì, ò lè jẹ wí pé bóyá nítorí pé ẹsẹ lásán tó fi rín nígbà náà tàbí nítorí pé aginjù tó fi orí là nígbà náà ló ṣe rò wí pè ibi tí òun ti rìn ti nàsẹ díẹ sí ọdọ àbúrò òun lo ṣe dúró ni ibi tí a ń pè ní Ijẹbú-Jẹṣà lónìí. Kì wọn tó kùrò ni Ifẹ, wọn mú àádọta ènìyàn pẹlú wọn, ṣùgbọn ìgbà tí wọn dé Iléṣà ti Ajíbógun dúró, ẹgbọn rẹ fún un ní ọgbọn nínú àádọtà ènìyàn náà. Ó ní òun gẹgẹ bí ẹgbọn, òun lè dáàbò bo ara òun, ò sí kó ogún tó kù wá sí ibùdo rè ni Ijẹbú-Jẹṣà. Ìdí nìyí tí a fi ń ki ìlú náà pé; Ijẹṣà ọgbọn Ijẹbú ogún É sìí bó ṣe a rí Kógún a parẹ mọgbọn lára Ìtàn míràn sọ fún wa pé ọmọ ìyá ni Agígírì àti Ajíbógun ni Ilé-Ifẹ. Ajíbógun ló lọ bomi òkun wá fún bàbá wọn - ọlọfin tí ó fọjú láti fi ṣe egbogi fún un kí ó lè ríran padà ó lọ, Ó si bọ. Ṣùgbọn kí ó tó dé àwọn ènìyàn pàápàá àwọn ẹgbọn rẹ rò wí pé ó ti kú, wọn sì ti fi bàbá wọn sílẹ fún àwọn ìyàwó rẹ fún ìtọjú. Kí wọn tó lọ, wọn pín ẹrù tàbí ohun ìní bàbá wọn líifi nnkan kan sílẹ fún àbúro wọn  Ajíbógun. Ìgbà tí ó dé, ó bu omi òkun bọ, wọn lo omi yìí, bàbá wọn sì ríran. Ojú Ajíbógun korò, inú sì bi pé àwọn ẹgbọn òun ti fi bàbá wọn sílẹ tí wọn sì kó ohun ìnú rẹ lọ. bàbá wọn rí i pé inú bí i, ó sì pàrọwà fún un. Ọmọ àlè ní í rínú tí kì í bí, ọmọ àlè la ń bẹ tí kì í gbọ báyìí ló gba ìpẹ ẹbẹ bàbá rẹ. ṣùgbọn bàbá rẹ fun un ní idà kan  Idà Ajàṣẹgun ni, ó ni kí ó máa lé awọn ẹgbọn rẹ lọ pé ibikíbi tí ó bá bá wọn, kí ọ bèèrè ohun ìní tirẹ lọwọ wọn. Ó pàṣẹ fún un pé kò gbọdọ pa wọn. Ajíbógun mú irin-àjò rẹ pọn, níkẹhìn ó bá àwọn ẹgbọn rẹ ó sì gba ọpọlọpọ ohun ìní padà lọwọ wọn. Pẹlú iṣẹgun lórí àwọn arákùnrin rẹ yìí, kò ní ìtẹlórùn, òun náà fẹ ní ibùjókòó tí yóò ti máa ṣe ìjọba tirẹ. Kò sí ohun tí ó dàbí ọmọ ìyá nítorí pé okùn ọmọ ìyà yi púpọ. Agígírí fẹràn Ajíbógun ọwá Obòkun púpọ nítorí pé ọmọ ìyá rẹ ni. Bàyìí ni àwọn méjèèjì pèrò pọ láti fi Ilé - Ifẹ sílẹ kí wọn sì wá ibùjókòó tuntun fún ara wọn níbi tí wọn yóò ti máa ṣe ìjọba wọn. Itán sọ pé Ibòkun ni wọn kọkọ dó sí kí wọn tó pínyà. Ọwá gba Òdùdu lọ, Ọna Ìjẹbú-Jẹṣà sì gba Ilékéte lọ. Ó kúrò níbẹ lọ si Ẹẹsún. Láti Eẹsún ló ti wá sí Agóró: Agóró yìí ló dúró sí tí ó fi rán Lúmọogun akíkanju kan patàki nínú àwọn tí ó tẹ lé e pé kí ó lọ sì iwájú díẹ kí ó lọ wo ibi tí ilẹ bá ti dára tí àwọn lè dó sí. Lúmọogun lẹ títí bí ẹmí ìyá aláró kò padà. Àlọ rámirámi ni à ń rí ni ọràn Lúmọogun, a kì í rábọ rẹ. Igbà ti Agígírì kò rí Lúmọogun, ominú bẹrẹsí í kọ ọ, bóyá ó ti sọnù tàbí ẹranko búburú ti pá jẹ. Inú fun ẹdọ fun ni ó fi bọ sọnà láti wá a títí tí òun ó fi rí i. Ibi tí wọn ti wá a kiri ni wọn ti gbúròó rẹ ni ibì kan tí a ń pè ní Òkèníṣà ní Ìjẹbú-Jẹṣà lonìí yìí. Iyàlẹnu ńlánlà lọ jẹ fún Agígírì láti rí Lúmọogun pẹlù àwọn ọdẹ mélòó kan, Ó ti para pọ pẹlú àwọn ọdẹ wọnyí ó sì ti gbàgbé iṣẹ tí wọn rán an nítorí ti ibẹ dùn mọ on fún ọwọ ìfẹ tí àwọn ọdẹ náà fi gbà á. Inú bí Agígírì a sì gbé e bú. Ṣùgbọn isàlẹ díẹ ni òun náà bá dúro sí. Eléyìí ni wọn ṣe máa ń pe Òkònísà tí wọn dó sí yìí ní orí ayé. Wọn á ní Òkènísà orí ayó. Agbo ilée Bajimọn ní Òkè -Ọjà ni Agígírì sọkọ fi ṣe ibùjókòó. Kò pẹ púpọ lẹjìn èyí ni ó bá lọ jà ogun kan, ṣùgbọn kí ó tó padà dé, ọmọ rẹ kan gbà òtẹ ńlá kan jọ tí ó fi jẹ wí pé Agígírì kò lè padà sí ilée Bajimọ mọ. Ìlédè Agígírì kọjá sí láti lọ múlẹ tuntun tí ó sì kọlé sí Ilédè náà ní ibi tí Aàfin Ọba Ijẹbú-jẹṣà wà títí di òní yìí. Ó jókòó nibẹ, ó sí pe àwọn tí ó sì jẹ olóòótọ sí wọn múra láti ibé ogun ti ọmọ rẹ náà títí tí wọn fi ṣẹgun rẹ. Nikẹhìn, ọmọ náà túnúnbá fún bàbá rẹ ati àwọn ọmọ-ogun rẹ. Ojú iná kọ ni ewùrà ń hurun. Ẹnu tí ìgbín sì fib ú òrìṣà yóò fi lọlẹ dandan ni Ọmọ náà tẹríba fún bàbá rẹ ó sì mọ àgbà légbọn-ọn. Ìtàn míràn bí a ṣe tẹ Ijẹbù-Jẹṣà dò àti bí a ṣe mọ ọn tàbí sọ orúkọ rẹ ní Ìjẹbí-Jẹṣà ni ìtàn àwọn akíkanjú tàbí akọni ọdẹ méje tí wọn gbéra láti Ifẹ láti ṣe ọdẹ lọ. Wọn ṣe ọdẹ títí ìgbà tí wón dé ibi kan, olórí wọn fi ara pa. Wọn pẹrẹsì í tọjúu rẹ ìgbà tí wọn ṣe àkíyèsí wí pé ọgbẹ náà san díẹ, wọn tún gbéra, wọn mù ọnà-àjò wọn pọn Igbà tí wọn dé ibi tí a ń pè ní Ìjẹbú-Jẹṣà lónìí yìí ni ẹjẹ bá tún bẹrẹsí í sàn jáde láti ojú ọgbẹ ọkùnrin náà. Wọn bá dúró níbẹ láti máa tọjú ogbà náà, wọn sì dúró pẹ dìẹ. Nígbẹhìn, wọn fi olórí wọn yìí síbẹ, wọn pa àgó kan síbẹ kí ó máa gbé e. Ìgbà tí àwọn náà bá ṣọdẹ lọ títí, wọn a tún padà sọdọ olórí wọn yìí láti wá tójùu rẹ àti láti wá simi lálẹ. Wọn ṣe àkíyèsí pé ìbẹ náà dára láti máa gbé ni wọn bá kúkú sọbẹ dilé. Ìgbà tí ara olórí wọn yá tán, tí wọn bá ṣọdẹ lọ títí, ibẹ ni wọn ń fàbọ sí títí tí ó fi ń gbòrò sí i. Orúkọ tí Olórí wọn Agígírì sọ ibẹ ni IJẸLÚ nítorí pe ÌJẸ ni Ìjẹsà máa ń pe ẸJẸ. Nigbà tí ìyípadà sì ń dé tí ojú ń là á sí i ni wọn sọ orúkọ ìlú da ÌJẸBÚ dípò Ìjẹbú tí wọn ti ń pè tẹlẹ. Agígírì yí ni Ọba Ìjẹbú-Jẹṣà kiíní, àwọn ìran ọlọdẹ méje ìjọsí ló di ìdílé méje tí ń jọba Ìjẹbú-Jẹṣà títí di òní. Ṣùgbọn Ijẹbú - Ẹrẹ ni wọn kọkọ máa ń pe ìlú yìí rí nítorí ẹrẹ tí ó ṣe ìdènà fún awọn Ọyọ. Ó ń gbógun ti ilẹ Ìjẹṣà nígbà kan. Ní ìlú náà ẹrẹ ṣe ìdíwọ fún àwọn jagunjagun Ọyọ ni wọn bá fi ń pe ìlú náà ni Ìjẹbú - Ẹrẹ. Ní ọdún 1926 ni ẹgbẹ tí a mọ sí Ìjẹbú - Jẹṣà Progressive Union yí orúkọ ìlú náà kúrò láti Ìjẹbú - Ẹrẹ sí Ijẹbú - Jẹṣà nítorí pé ilẹ Ìjẹṣà ni Ìjẹbú yìí wa. A níláti tọka sí i pé Ìjẹbú ti Ìjẹṣà yí lè ní nnkan kan í ṣe pẹlú Ìjẹbu ti Ìjẹbù Òde. Bí wọn kò tilẹ ní orírun kan náà. Ìtàn lè pa wọn pọ nipa àjọjẹ orúkọ, àjọṣe kankan lè má sí láàárin wọn nígbà kan ti rí ju wí pé orúkọ yìí, tó wu Ògbóni kìíní Ọba Ìjẹbú-Jẹṣà nígbà tí ó bá àbúrò rẹ Ajíbógun lọ bòkun, wọn gba ọnà Ìjẹbú-Òde lọ. Ibẹ ló gi mú orúkọ yìí bọ tí ó sì fi sọ ilú tí òun náà tẹdó. Nínú àwọn ìtàn òkè yí àwọn méjì ló sọ bí a ṣe sọ ìlú náà ní Ijẹbú ṣùgbọn ó dàbí ẹni pé a lè gba ti irúfẹ èyí tí ó sọ pé Ìjẹbú  Òde ni Ọba Ijẹbú Jẹṣà ti mú orúkọ náà wá ní eléyìí ti ó bójú mi díẹ. Orúkọ yìí ló wú n tí ó sì sọ ìlú tí òun náà tẹdó ní orúkọ náà. Orúkọ oyè rè ni Ògbóni. Itán sọ fún wa pé ibẹ náà ló ti mú un bọ. Gẹgẹ bi ìtàn àtẹnudẹnu, oríṣìíríṣìí ọná ni a máa ń gbà láti fi ìdí òótọ múlẹ, Ṣùgbọn ó kù sọwọ àwọn onímọ òde òní láti ṣe àgbéyẹwò àwọn ìtàn wọnyí kí a sì mú eléyìí tí ó bá fara jọ ọọtó jù lọ nínú wọn. Nipa pé tẹgbọn tàbúrò ni Ọwá Iléṣà àti Ọba Ijẹbú-Jẹṣà jẹ láti àárọ ojọ wà yìí, sọ wọn di kòrí  kòsùn ara wọn. Wọn sọ ọ di nnkan ìnira làti ya ara kódà, igbín àti ìkarahun ni wọn jẹ sí ara wọn. Ṣé bí ìgbín bá sì fà ìkarahun rẹ a sẹ lé e ni a máa ń gbọ. Ìgbà tí ó di wí pé àwọn tẹgbọn tàbúrò yí máa fi Ifẹ sílẹ, ìgbà kan náà ni wọn gbéra kúrò lọhùnún, apá ibì kan náà ni wọn sì gbà lọ láti lọ tẹdó sí. Ọrọ wọn náà wà di ti ajá tí kì í lọ kí korokoro rẹ gbélẹ. Ibi tí a bá ti rí ẹgbọn ni a ó ti rí abúrò. Àjọṣe ti ó wà láàárìn wọn pọ gan-an tí ó fi jẹ wí pé ní gbogbo ìlẹ Ijẹṣà, Ọba Ijẹbú -Jẹṣà àti Ọwá Iléṣà jọ ní àwọn nnkán kan lápapọ bẹẹ náà si ni àwọn ènìyàn wọn. Tí Ọwá bá fẹ fi ènìyàn bọrẹ láyé àtijọ, Ọba Ijẹbú-Jẹṣà gbọdọ gbọ nípa rẹ. Tí Ọwá bá fẹ bọgún, ó ní ipa tí Ọba Ijẹbú-Jẹṣà gbọdọ kó níbẹ, ó sì ní iye ọjọ tí ó gbọdọ lò ní Ilẹṣà. Ní ọjọ àbọlégùnún, ìlù Ọba Ìjẹbu-Jẹṣà ni wọn máa n lù ní Ilẹṣà fún gbogbo àwọn àgbà Ìjẹṣà làti jó. Nìgbà tí Ọba Ìjẹbù -Jẹṣà bá ń bọ wálé lẹhìn ọpọ ọjọ tí ó ti lọ ni Ilẹṣà fún ọdún ògún, ọtáforíjọfa ni àwọn ènìyàn rẹ ti gbọdọ pàdé rẹ. Idí nìyí tí wọn fi máa ń sọ pé; Kàí bi an kọlíjẹbú Níbi an tọnà Ìjẹsàá bọ Ọtáforíjọja ọnà ni an kọlijẹbú Ọmọ Egbùrùkòyàkẹ Oríṣìíríṣìí oyè ni wọn máa ń jẹ ní Iléṣà tí wọn sì n jẹ ní Ìjẹbú Jẹṣà a rí Ògbóni ní Iléṣà bẹẹ náà ni ó wà ní Ìjẹbú Jẹṣà. Ara Ìwàrẹfà mẹfà ni ògbóní méjèejì yí a ni Iléṣà ṣùgbọn ògbóni Ìjẹbú-Jẹṣà ni aṣáájú àwọn ìwàrẹfà náà. A rí àwọn olóyè bí Ọbaálá, Rísàwẹ, Ọdọlé, Léjòfi Sàlórò Àrápatẹ àti Ọbádò ni Ìjẹbú-Jẹṣà bí wọn ti wà ni Iléṣà. Bákan náà, oríṣìíríṣìí àdúgbò ni a rí ti orúkọ wọn bá ara wọn mu ní àwọn ìlú méjèèjì yí fún apẹẹrẹ bí a ṣe rí Ọgbọn Ìlọrọ ni Ìjẹbú-Jẹṣà náà ni a rí i ní Iléṣà, Òkèníṣà wà ní Ìjẹbú-Jẹṣà, Òkèṣà sì wà ní ìléṣà. Odò-Ẹsẹ wà ní ìlú jèèjì yí bẹẹ náà ni Ẹrẹjà pẹlù. Nínú gbogbo àwọn ìlú tí ó wà ní Ilẹ Ìjẹṣà, àdè tàbí ohùn ti Iléṣà àti ti Ijẹbú-Jẹṣà ló bá ara wọn mu jù lọ. Ọba Ijẹbú-Jẹṣà ló máa ń fi Ọwá tuntun han gbogbo Ìjẹṣà gẹgẹ bí olórí wọn tuntun lẹhìn tí ó bá ti ṣúre fún un tán. Tí ọkan nínú wọn bá sì wàjà, ón ni ogún ti wọn máa ń jẹ lọdọ ara wọn bí aya, ẹrú àti ẹrù. Ní ìgbà ayé ogun, ọtún ogun, ni Ìjẹbú-Jẹṣà jẹ ní ilẹ Ìjẹṣà, wọn sì ní ọnà tiwọn yàtọ sí ti àwọn yòókù. Nígbà tí ilẹ Ilèṣà dàrú nígbà kan láyé ọjọún, àrìmọ-kùnrin Ọwá àti àrìmọ-bìnrin Ọba Ìjẹbù-Jẹṣà ni wọn fi ṣe ètùtù kí ilẹ Ìjẹṣà tó rójù ráyè, kí ó tó tùbà tùṣẹ. Nítorí pé Ọba Ìjẹbú -Jẹṣà àti Ọwá Iléṣà jẹ tẹgbọn tàbúrò látàárọ ọjọ wá, àjọṣe tiwọn tún lé igbá kan ju ti gbogbo àwọn ọbà ilẹ Ìjẹṣà tó kù lọ nítorí pé Ọwá àti Ògbóni Ìjẹbù -Jẹṣà ló mọ ohun tí wọn jọ dì sẹrù ara wọn Alaye sọkí lórí ìlú àti àwọn ènìyàn ìjẹbù-jẹṣà Ìlù Ìjẹbú - Jẹṣà jẹ ìlú kan pàtàkì ní ilẹ Ìjẹṣà. Ilẹ Ìjẹṣà wà ní ìpínlẹ Ọyị ní Nàìjéríà. Apá ìwọ oòrùn ni ilẹ Ìjẹṣà wà ní ilẹ Yorùbá tàbí káàárọ - oò- jíire. Ìlú Ilẹṣà ti ó jẹ olú ìlú fun gbogbo ilẹ jẹṣà jẹ nnkan ibùsọ mẹrìnléláàádọrin sí ìlú Ìbàdàn tí jẹ olú ìlú ìpínlẹ Ọyọ. Ìlú Ijẹbú - Jẹṣà sì tó nnkan bí ibùsọ mẹfà sí Iléṣà ní apá àríwá ilẹ Ìjẹṣà. Ní títóbi, ìlú Ìjẹbú - Jẹṣà ni ó pọwọlé ìlú Iléṣà ilẹ Ijẹṣà, òun si ni olú ìlú fún ìjọba ìbílẹ Obòkun ọun kí wọn tó tún un pín sí ọnà mẹrin; síbẹ náà òun ni olú ìlú fún ìjọba ìbìlẹ ààrin gùngùn obòkun. Àdúgbò márùnún pàtàkì ni wọn pín ìlú yìí sí kí bà lè rọrùn fún ètò ìjọba síṣe àti fúniṣẹ Ìlọrọ, Ọkènísà àti Òdògo. Ọkọọkan àwọn àdúgbò yí ló ní Olórí ọmọ tàbí lóógun kọọkan tí ó jẹ aṣáájú fún ọmọ àdúgbò rẹ òun ní aṣáájú fún iṣẹkíṣẹ àti tí ó bá délẹ láti ṣe ni àdúgbó, bẹẹ ni, ó sì tún jẹ aṣojú ọba fún àwọn ọmọ àdúgbò rẹ. Òdògo nìkan ni kò fi ara mọ èlò yí tó bẹẹ nítorí ìtàn tó bí i fi hàn pé ìlú ọtọ gédégédé ni òun. Àwọn ènìyàn ọgbọn náà ń fẹ máa hùwà gẹgẹ bí ìtàn ìgbà ìwásẹ ti fi hàn wí pé wọn kò ní nnkan kan í ṣe pẹlú Ìjẹbú Jẹṣà. Lòde òní, nnkan ti ń yàtọ díẹdíẹ nítorí pé àjọṣẹ tí ó péye ti ń wàyé láàárín ọgbọn náà àti àwọn ọgbọn yòókù. Ẹrí tí ó fi hàn gbegbe pé àwọn Ìjẹṣà gba ìlù Ijẹbú - Jẹṣà gẹgẹ bi ìlú ti ó tẹ lé Iléṣà ni ilẹ Ìjẹṣà ni pé ìjókòó àwọn lọbalọba ilẹ Ìjẹṣà, Ọwá ìlẹ Ìjẹṣà ni ọba Ìjẹbú - Jẹṣà máa ń yàn àn lé. Síwájú sí i, nípa ti ìlànà oyè jíjẹ, ó ní iye ọjọ tí Ọwá tuntun gbọdọ lò ní Ijẹbù - Jẹṣà láyé ọjọun. Ọba Ìjẹbù - Jẹṣà ni ó máa ń gbé Ọwá lésẹ tí ó sì máa ń ṣúre fún un kí wọn tó gbà á gẹgẹ bí ọwá àti olóri gbogbo ọba ilẹ Ijẹṣà. Láti túnbọ fi pàtàkì ìlú Ìjẹbú -Jẹṣà hàn, gẹgẹ bí ó ti wà nínú ìtàn ìwásẹ, ti Ọwá bá fẹ ṣe ìdájọ fún ọdaràn apànìyàn kan, Ọba Ìjẹbú - Jẹṣà gbódọ wà níjòkó, bí èyí kò bà rí bẹẹ, Ọwá gbódọ sùn irú igbẹjọ tábi ìdájọ bẹẹ sí ọjọ iwájú. Ìdí nìyí tí wọn ṣe máa ń sọ pé Ọwa ràà dáni í pa K Ìjẹbu -Jẹṣà mọ mọn Kọwá bá a pani Ìjẹbú - Jẹṣà á gbọ Iṣẹ àgbẹ ni iṣẹ pàtàkì jùlọ tí àwọn ènìyàn ìlú Ìjẹbú - Jẹṣà ń ṣe. Ọpọlọpọ wọn ni ó jẹ àgbẹ alárojẹ, bẹẹ ni a tún rí àwọn tó mú àgbẹ àrojẹ mọ àgbẹ agbinrúgbìn tó ń mówó wọlé lọdọọdún àti láti ìgbàdégbà. Àwọn irúgbìn tí wọn ń gbìn fún àrojẹ ni, iṣu, ẹgẹ gbáàgúdá ikókó, ìrẹsì, àgbàdo, kọfí, òwù àti obì sì jẹ àwọn irù-gbìn tó ń mówó wálé fún wọn. A rí àwọn oniṣẹ-ọwọ bíi, alágbẹdẹ, onílù. agbẹgilére, àwọn mọlémọlé àti àwọn kanlékanlé. Àwọn obìnrin wọn náà a máa ṣe oríṣìíríṣìí iṣẹ-ọwọ, lára wọn ni aró dídá, apẹ ati ìkòkò mímọ àti aṣọ híhun pẹlú. Bákan náà, wọn tún jẹ oníṣowò gidi. Ọmọ ìyá ni ẹlẹdẹ àti ìmọdò, bẹẹ náà sì ni inàki àti ọbọ, gbogbo ibi tí a bá ti dárúkọ Ìjẹṣà ni a á ti máa fi ojú oníṣòwo gidi wò wọn. Elèyìí ni a fi ń pè wọn ní Òṣómàáló nítorí kò sí ibi tí a kó ti lè rí Ìjẹṣà ti ọrọ ìṣòwò bá délẹ, bẹẹ ni kò sí irúfẹ owo tí wọn kò lè ṣe, ohun tí ó kó wọn ni irìnra ni olé àti ọlẹ. Alápà má ṣiṣẹ ni àwọn Ìjẹṣà máa ń pe àwọn ti kò bá lè ṣiṣẹ gidi. Wọn ko sì fẹràn irú àwọn ènìyàn bẹẹ ràrá. Ìjẹṣà kò kọ láti kọ ọmọ wọn lọmọ tí ó bá jalè tàbí tí kò níṣẹ kan pàtàkì lọwọ. Wọn á sí máa fi ọmọ wọn tí ó bá jẹ akíkanjú tàbí alágbára yangàn láwùjọ. Òkóbò nìkan ni kìí bímọ sí tòsí, a ní ọmọ òun wà ní òkè-òkun Bákan náà ni pé arúgbó nìkan ni ó lè parọ ti a kò lè já a nítorí pé àwọn ẹgbẹ rẹ ti kú tán Purọ n níyì, ẹtẹ ní ń mú wá, bi irọ ni, bí òótọ ni pé àwọn Ìjèṣà jẹ akíkanjú, ẹ wo jagunjagun Ògèdèngbé Agbógungbórò Ọgbóni Agúnsóyè, Ologun abèyìngọgọú, ó pẹfọn tán, ó wojú ìdó kọrọ, Ọdọfin Arówóbùsóyè, Ọgbọkọọndọ lérí odi kípàyẹ bì yẹẹyẹẹ séyìn Ológun Arímọrọ àti àwọn Olórúkọ ńláńlá ni ilẹ Ijẹṣà láyé ọjọun. Tí a bá tún wo àwọn oníṣòwò ńláńlá lóde òní nílẹ Yorùbá jákèjádò, Ọkan ni ṣànpọnná kó láwùjọ èpè ni ọrọ ti Ìjẹṣà. Nínú wọn ni a ti rí Àjànàkú, Erinmi lókun, Ọmọle Àmúùgbàngba bíu ẹkùn, S.B. Bákàrè Olóye méjì lẹẹkan ṣoṣo àti Onìbọnòjé àtàri àjànàkù tí kì í ṣẹrù ọmọdé. Mé loòó la ó kà lẹhín Adépèlé ni ọrọ wọn. Àwọn ọmọ Ìjèbú Jẹṣà jẹ aláfẹ púpọ pàápàá nígbà tí ọwọ wọn bá dilẹ. Àwọn ènìyàn ti o fẹràn àlàáfíà, ìfẹ àti ìrẹpọ láàárin onílé àti àlejò sì ni wọn pẹlú. Wọn máa ń pín ara wọn sí ẹlẹgbẹjẹgbẹ láti ṣe iṣẹ ìlú láti jọ kẹgbẹ àjùmọṣe lẹnu iṣẹ àti oríṣìíríṣìí ayẹyẹ nílùú pẹlú. Àjèjé ọwọ kan kò gbẹrù dóri àjùmọṣè wọn yìí mú ìlọsíwájú wá fún ìlú náà lọpọlọpọ Abiyamọ kì í gbọ ẹkún ọmọ rẹ kò má tatí were ni ti àwọn ọmọ Ìjẹbù - Jẹṣà sí ohunkóhun tí wọn bá gbọ nípa ìlú wọn. Bí ọrọ kan bá délẹ nípa iṣẹ ìlú, wọn máa ń rúnpá-rúnsẹ sí i, wọn á sì mú sòkòtò wọn wọ láti yanjú irú ọrọ náà. Ọmọ ọkọ ni àwọn ọmọ ìlú Ìjẹbú - Jẹṣà ní tòótọ. Síwájú sí i, oríṣìíríṣìí ọnà tí ó bá òde òní mu ni wọn ti là sí àárín ilú láìní ọwọ ìjọba kankan nínú fún ìdàgbàsókè àti ìlọsíwájú ìlú wọn. Fún àpẹẹrẹ Ilé - Ẹkọ gíga Grammar Schoo méji tí ó wà ní ilú náà, òógùn ojú wọn ni wọn fi kọ wọn, bẹẹ náà ni Modern School wọn. Ọjà ilú, ilé-ìfìwé rànṣẹ àti gbàngàn ìlú ti o nà wọn tó àádọta àbọ ọkẹ naira: Àwọn ọnà títí tí wọn bójú mu tí wọn sì bá ti òde òní mu náà ni wọn ti fi òógùn ojú wọn là láìsí ìrànlọwọ ìjọba kankan. Adébáyọ Fálétí, ògúná gbòngbò ti ó gbé èdè àti àṣà Yorùbá lárugẹ jade láyé. Àwọn iwé ìròyìn gbe jade wi pé Adébáyọ Fálétí, ògúná gbòngbò ninú àwọn ti ó gbé èdè àti àṣà Yorùbá lárugẹ ni àgbáyé, re ibi àgbà nrè ni ọjọ ìsimi ọjọ kẹtàlélógún, oṣù keje, ọdún Ẹgbàálémẹtàdinlógún. Ọmọ ọdún mẹrindinlaadọrun ni olóògbé Fálétí ki wọn tó jade láyé. Ni ìgbá ayé olóògbé Adébáyọ Fálétí, ó jẹ ìkan ninú àwọn òṣìṣẹ àkọkọ ni ilé iṣẹ amóhùn-máwòrán àkọkọ ni ilẹ Aláwọdúdú ti wọn dá sílẹ ni Ìbàdàn ti ó jẹ olú ilú ẹyà Yorùbá ni ìwọ oòrùn orílẹ èdè Nigeria. Ó gbé èdè Yorùbá lárugẹ nipa ṣi ṣe iṣẹ ìtumọ èdè Gẹẹsì si èdè Yorùbá, ó kọ ìwé itumọ ọrọ nipa li lo orúkọ Yorùbá. Kò tán síbẹ, oníròyìn ni, ó fi eré ìtàgé gbé èdè Yorùbá lárugẹ nipa di dá ẹgbẹ ọdọ Ọyọ fún ìgbéga eré ìtàgé silẹ ni ọdún mejidinlaadọrin sẹhin. Lára àwọn eré Yorùbá ti olóògbé Adébáyọ Fálétí kọ, ti ó si ṣe ni Mágùn, Àfọnjá, Baṣọrun Gáà àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ. Ẹkọ pọ fún ọdọ ayé òde òní lati kọ lára ìgbésí ayé olóògbé Adébáyọ Fálétí. Lára ẹkọ yi ni wi pe, ìwé kí kà ṣe pàtàkì, bi kò ti ẹ si ìrànlọwọ lati ka ìwé ni ọmọdé, bi enia bá ka ìwé ni àgbà yio wúlò. Olóògbé Adébáyọ Fálétí padà si ilé-ìwé lati lọ pari ìwé mẹfa ti ó dá dúró nigbati kó si agbára fún bàbá rẹ. Lẹhin eyi ó fi àgbà ara ka ìwé ni ilé-ìwé ẹkọ giga. Ó gbé ìgbésí ayé rere nipa ìtọjú àwọn ọmọ àti ìyàwó, ó si fún àwọn ọmọ ni ẹkọ ilé àti ti ilé-ìwé. Fún àwon iṣẹ ribiribi yi, olóògbé Adébáyọ Fálétí gba ọpọlọpọ ẹbùn àpínfún ni orilẹ èdè Nigeria àti ni òkè-òkun. Ẹ jẹ ki a gbé èdè àti àṣà Yorùbá Lárugẹ Ìpínlẹ Èkó ṣe Àjọyọ Ìdásílẹ Àádọta Ọdún Ìjọba-àpapọ sọ Èkó di ìpínlẹ ni àádọta ọdún sẹhin. Èkó jẹ olú ilú fún gbogbo orilẹ èdè Nigeria tẹlẹ ki wọn tó gbe lọ si Abuja. Ìpínlẹ Èkó jẹ ikan ninú ipinle mẹfà Yorùbá. Yorùbá ni Èkó gba olè, ó gba ọlẹ, ọrọ yi jẹ wi pé kò si irú ẹni ti ko si ni ìpínlẹ Èkó nitori Èkó gba olówó, ó si gba aláini àti wi pé iṣẹ pọ ni Èkó ju gbogbo ìpínlẹ yoku lo. Kò si ẹyà tàbi ẹsìn Nigeria ti kò si ni Èkó. Nitori èyi èrò pọ jù ilẹ lọ nitori omi ló yi Èkó ká. Èkó ṣe àjọdún lóri agbami  Lagos celebrate on the Ocean Àwọn Gómìnà ti ó ti jẹ lati ìgbà ti wọn ti dá ìpínlẹ Èkó silẹ ni wọnyi: Gómìnà Kini  Ọgágun Àgbà Mobọlájí Johnson  Gómìnà fún ọdún mẹjọ  àádọta ọdún si ọdún méjìlélógójì sẹhin Gómìnà Keji  Gómìnà Ori Omi Adékúnlé Lawal  Gómìnà fún ọdún méjilá  ọdún mejilélógójì titi di ogóji ọdún sẹhin Gómìnà Kẹta  Ọgágun Ori Omi Ndubuisi Kanu  Gómìnà fún ọdún kan  ogójì ọdún titi di ọdún mọkàndinlógójì sẹhin Gómìnà kẹrin  Ọgágun Ori Omi Ebitu Ukiwe  Gómìnà fún ọdún kan  ọdún mọkàndinlógóji titi di ọdún méjidinlógóji sẹhin Gómìnà Karun  Alhaji Lateef Jakande  Gómìnà Ìjọba Alágbádá fún ọdún mẹrin  lati ọdún mejidinlogoji titi di ọdún merinlelogbon sẹhin Gómìnà Kẹfà  Ọgágun Òfúrufú  Gbọláhàn Múdàṣírù  Gómìnà fún ọdún meji  ọdún mẹtàlélogbon di ọdún mọkànlélọgbọn Gómìnà Keje  Ọgá Adarioko Ojúomi Mike Akhigbe  Gómìnà fún ọdún meji  ọdún mọkànlélọgbọn di ọdún mọkàndinlọgbọn sẹhin Gómìnà Kẹjọ  Ọgágun Àgbà Rájí Ràsákì  Gómìnà fún ọdún mẹrin  ọdún mọkàndinlọgbọn di ọdún márùndinlọgbọn sẹhin Gómìnà Kẹsan  Ọgá Michael Ọtẹdọlá  Gómìnà fún ọdún kan àti oṣù mẹwa  ọdún márùndinlọgbọn titi di ọdún mẹrinlélógún sẹhin Gómìnà Kẹwa  Ọgágun Ọlágúnsóyè Oyinlọlá  Gómìnà fún ọdún meta  ọdún mẹrinlélógún di ọdún mọkànlélógún sẹhin Gómìnà Kọkànlá  Ọgágun Mohammed Buba Marwa  Gómìnà fún ọdún mẹta  ọdún mọkànlélógún di ọdún mejidinlógún sẹhin. Gómìnà Kejilá  Ọgbẹni Bọla Ahmed Tinubu  Gómìnà Ìjọba Alágbádá fún ọdún mẹjọ  ọdún mejidinlógún titi di ọdún mẹwa sẹhin Gómìnà Kẹtàlá  Ọgbẹni Babátúndé Rájí Fáṣọlá  Gómìnà Ìjọba Alágbádá fún ọdún mẹjọ  ọdún mẹwa titi di ọdún meji sẹhin Gómìnà Kẹrinlá  Ọgbẹni Akínwùnmí Ambọde  Gómìnà lọwọlọwọ lati ọdún meji titi di òni Yàtọ si ìgbà Ìjọba Ológun, Èkó gbádùn ìdúróṣinṣin ni àsìkò Ìjọba Alágbádá tàbi Ìjọba Tiwantiwa lati ọdún kẹtàdínlógún sẹhin. Eyi jẹ ki ipinle Èkó mókè ju gbogbo ìpínlẹ yókù lọ. Ìnáwó rẹpẹtẹ ni ìsìnkú arúgbó jẹ ni ilé Yorùbá. Bi arúgbó bá kú ni ilé Yorùbá ki ṣe òkú ọfọ ṣùgbọn òkú ijọ àti ji jẹ, mi mu ni pàtàki bi irú arúgbó bá bi àwọn ọmọ ti ó ti dàgbà. Gbogbo ẹbi, ará àti ilú yi ó parapọ lati ṣe ẹyẹ ikẹhin fún irú arúgbó bẹ ẹ. Àwọn ọmọ àti ọmọ-ọmọ yi o ṣe oriṣiriṣi ẹyẹ ìbílẹ fún ọpọlọpọ ọjọ lati gbé ìyá tàbi àgbà bàbá àgbà relé. Bi eléré ìbílẹ kan ti nlọ ni òmíràn yio de, eleyi lo njẹ ki ilú kékeré dùn. A o ṣe àpẹrẹ àṣà ìsìnkú ìbílẹ fún arúgbó pẹlú ni Ìbòròpa Àkókó ilú Yorùbá ni ẹgbẹ Ìkàrẹ-Àkókó ti Ipinle Ondo, orile-ede Nigeria. Oríkì jẹ ọrọ ìwúrí ti Yorùbá ma nlò lati fi sọ ìtàn àṣà àti ìṣe ìdílé lati ìran dé ìran. Ninú oríkì ni a ti lè mọ ìtàn ìṣẹdálẹ ẹbí ẹni àti ohun ti a mọ ìdílé mọ, bí i irú iṣẹ ti wọn nṣe ni ìdílé, oriṣiriṣi èdè ìbílẹ Yorùbá, oúnjẹ ti wọn njẹ àti èyí ti wọn ki i jẹ, ẹsìn ìdílé, àdúgbò ti wọn tẹdó si tàbi ìlú ti a ti ṣẹ wá, àṣeyọrí ti wọn ti ṣe ni ìran ẹni àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ. Ni inú oríkì ti a ó bẹrẹ si i kọ, a ó ri àpẹrẹ ohun ti Yorùbá ṣe ma a nsọ oríkì pàtàki fún iwuri nigbati ọkùnrin, obinrin, ọmọdé àti ẹbí ẹni bá ṣe ohun rere bi ìṣílé, ìgbéyàwó, àṣeyorí ni ilé-iwé, oyè jijẹ tàbi ni ayé òde òni, àjọyọ ọjọ ìbí. Oríkì jẹ ikan ninú àṣà Yorùbá ti ó ti nparẹ, nitori ọpọlọpọ ọmọ Yorùbá bẹrẹ si kọ èdè àti àṣà wọn sílẹ fún èdè Gẹẹsí. Ẹ ṣe àyẹwò àpẹrẹ oríkì ti ìyá Olùkọwé yi sọ fún ni ibi ayẹyẹ ọjọ ìbí rẹ ni ojú ìwé yi. A ó bẹrẹ si kọ oríkì oriṣiriṣi ìdílé Yorùbá. Ọmọ ẹlẹja ò tú mù kẹkẹ Ọmọ a mẹja yan ẹja Ọmọ ò sùn mẹgbẹwá ti dọ ara rẹ Ọmọ gbàsè gbàsè kẹ ṣọbinrin lọyin Ọmọ kai, eó gbé si yàn ún Ọmọ a mú gbìrín eó bọdìdẹ Ìṣò mó bọ, òwíyé wàarè Ọmọ adáṣọ bù á lẹ jẹ Ọmọ a má bẹrẹ gúnyán kàdó gbèrìgbè mọ mọ Ọmọ a yan eó meka run Ọmọ a mẹ kìka kàn yan ẹsinsun tọrẹ É e ṣojú un ríro, ìṣẹdálẹ rin ni Ọmọ a mi malu ṣọdún ìgbàgbọ Ọmọ elési a gbàrùnbọ morun Ọmọ elési a gbàdá mo yóko Èsì li sunkún ètìtù kọ gbà àrán bora li Gèsan Ọba Ọmọ Olígèsan òròrò bílẹ Ọmọ alábùṣọrọ, a múṣu mọdi Àbùṣọrọ lu lé uṣu, mọ mẹùrà kàn kàn dé bẹ Kare o Lúàmi, ku ọdún oni o, è í ra ṣàṣe mọ ri a Àṣẹ Ni ìgbà àtijọ, ọkùnrin kan wa ti orúkọ rẹ njẹ Ìgbéraga. Wọn bi Ìgbéraga si ilé olórogún, àwọn ìyàwó bàbá rẹ yoku ni ó tọ nitori ìyá rẹ kú nigbati ó wà ni kékeré. Lẹhin ti o tiraka lati pari iwé mẹfà, gẹgẹ bi ọdọ, ó gbéra lọ si ilú Èkó nibiti ó ti bẹrẹ iṣẹ pẹlú ilé-iṣẹ Ẹlẹja. Ó nṣe dáradára ni ibi iṣẹ ki ó tó gbọ ìròyìn ikú bàbá rẹ. Ìgbéraga pinu lati padà si ilú rẹ lati gba ogún ti ó tọ si lára oko kòkó rẹpẹtẹ ti bàbá rẹ fi silẹ. Ohun fúnra rẹ ra oko kún oko bàbá rẹ ti wọn pín fun. Ó di ẹni ti ó ri ṣe ju àwọn ọmọ bàbá rẹ yoku. Eyi jẹ ki gbogbo àwọn ọbàkan rẹ gbójú le fún ìrànlọwọ. Ni igbà ti ó yá, o ni ilé àti ọlà ju gbogbo àwọn yoku ni abúlé ṣùgbọn kò to, ó bẹrẹ si ra oko si titi dé oko àwọn ọmọ bàbá rẹ yoku. Eyi jẹ ki ó sọ àwọn ọmọ bàbá rẹ yoku di alágbàṣe ni oko ti wọn jogún. Inú àwọn ọmọ bàbá rẹ wọnyi kò dùn si wi pé wọn ti di atọrọjẹ àti alágbàṣe fún àbúrò wọn ninú ilé ara wọn. Yorùbá ni Àṣejù Baba Àṣetẹ. Ìgbéraga bẹrẹ si ṣe àṣejù, kò dúró lati má a fi ọrọ rẹ yangà si gbogbo ará ilú pàtàki si àwọn ẹgbọn rẹ, ó jọ ara rẹ lójú, ó si nsọ ọrọ lai ronú tàbi gba ikilọ àwọn àgbà ti wọn mọ ìbẹrẹ rẹ. Kò mọ wi pé ohun ngbẹ ikòtò ìṣubú fún ara rẹ. Ni ọjọ kan, ó pe ọkan ninú àwọn ẹgbọn rẹ ti ó sọ di alágbàṣe ninú oko rẹ tẹlẹ ó si bu, ó pe e ni aláìní dé ojú rẹ. Ẹgbọn ké pẹlú omijé lójú pé Bi ó bá jẹ ìwọ ni Ọlọrun, ma ṣe iwà burúkú yi lọ, ṣùgbọn bi ó bá jẹ enia bi ti òhun, wà á ká ohun ti o gbin yi. Ni àárọ ọjọ kan, Ìgbéraga ji ṣùgbọn kò lè di de nitori ó ti yarọ. Wọn gbe kiri titi fún itọjú ṣùgbọn asán ló já si. Ìṣòro yi jẹ ki ó ta gbogbo ohun ini rẹ ti ó fi nyangàn titi o fi di atọrọjẹ. Ẹkọ ìtàn yi ni pe àṣejù ohunkóhun kò dára pàtàki ki enia gbójúlé ọrọ ilé ayé bi ẹni pé àwọn ti ó kù kò mọ ọ ṣe, nitori Yorùbá sọ wi pé kìtà kìtà kò mọlà, Ká ṣiṣẹ bi ẹrú kò da nkan, Ọlọrun ló ngbé ni ga. Alágbàṣe ni oko Kòkó ti wọn jogún Ẹ ṣe àyẹwò ìwé akéwì-orin ni èdè Yorùbá ti àwọn ọmọ ilé-ìwé n kọ sórí ni ilé-ìwé ilẹ Yorùbá ni ayé àtijọ: Iṣẹ ni oògùn ìṣẹ, múra si iṣẹ rẹ ọrẹ mi, iṣẹ ni a fi i di ẹni gíga Bí a kò bá rẹni fẹhìn tì, bí ọlẹ là á rí Bí a kò bá rẹni gbẹkẹlé, à á tẹra mọ iṣẹ ẹni Ìyá rẹ lè lówó lọwọ, Bàbá si lè lẹṣin leekan Bí o bá gbójú lé wọn, o tẹ tán ni mo sọ fún ọ Ohun ti a kò bá jìyà fún kì í lè tọjọ Ohun ti á fara ṣiṣẹ fún ní í pẹ lọwọ ẹni Apá lará, ìgunpá niyèkan Bí ayé n fẹ ọ loni, bí o bá lówó lọwọ, ni wọn má a fẹ ọ lọla Tàbí tí o bá wà ní ipò àtàtà, ayé a yẹ ọ sí tẹrín-tẹrín Jẹ kí o di ẹni n rágó, kí o ri bí ayé ti n yínmú sí ọ Ẹkọ sì tún n sọni dọgá, múra kí o kọ dáradára Bí o sì rí ọpọ ènìyàn, tí wọn fi ẹkọ ṣe ẹrín rín Dákun má ṣe fara wé wọn Ìyà n bọ fọmọ tí kò gbọn, ẹkún n bẹ fọmọ tó n sá kiri Má fòwúrọ ṣeré, ọrẹ mi, múra sí iṣẹ ọjọ n lọ Ẹ kú àsikò yi o. Bawo ni ipalẹmọ ọdún Kérésìmesì àti ọdún titun? Ni àsikò ọdún, ọpọlọpọ ma nfi oúnjẹ àjẹ jù àti ọti à mu para yọ ayọ ọdún. Ni òtitọ, ará ilú nké pé kò si owó àti ọwọn ọjà, nitori eyi ayé àjẹ jù le ma si, ṣùgbọn bi ẹlòmíràn kò ni owó, á gba àwin ọti pé àwọn fẹ fi pa irònú rẹ. Àwọn miran nlo egbò igi olóró ti á gbọ wi pé ó ti wọpọ ni orilẹ èdè Nigeria pàtàki laarin àwọn ọdọ. À fọwọ fà ni gbogbo eyi. Kò si iyàtọ laarin ọlọtí pẹlú ẹni ti ó mu egbò igi olóró àti wèrè, nitori ihùwà ọlọti àti ẹni lo oògùn olóró kò yàtọ si ti wèrè bi wọn bá ti yó. Bi ẹni ti ó mu àmu para àti ẹni lo egbò igi olóró bá wa ọkọ, àkóbá ni fún àwọn awakọ yoku àti àwọn arin nà yoku. Ki ọdún titun lè bá wa láyọ, ikilọ ni àsikò yi ni wi pé Ki ẹni bá mú ọti tàbi ẹni tó lo egbò igi olóró ma ṣe wa ọkọ. Ẹ kú ipalẹmọ ọdún o. Bi ọdún bá sún mọ etílé, oúnjẹ àti ohun èlò gbogbo maa nwọn nitori àwọn ọlọjà yio ti fi owó kún ọjà nitori èrò ti ó fẹ ra ọjà maa n pọ si ni àsikò yi. Pa pọ mọ ipari ọdún ni àwọn ti ó fi ayẹyẹ iyàwó, òkú, ọdún Kérésìmesì àti ṣíṣe miràn si àsikò yi. Kò si ẹni ti kò ni nkankan. Pé èniyàn ni ara li le tàbi ó lè jẹun, ó tó nkan. Ilẹ Yorùbá ni ohun ọrọ ajé àti oúnjẹ ni oriṣiriṣi tẹlẹ, ṣùgbọn lati igbà ti Ìjọba àpapọ ti da gbogbo ẹyà orilẹ èdè Nigeria pọ ti wọn si bẹrẹ si pin owó epo rọbì ni ìfẹ oúnjẹ àti ọjà òkèèrèòkè-òkun ti sọ ọpọlọpọ di ọlẹ àti ẹni ti kò ni ìrònú. Àsikò tó lati ṣe àyípadà, ki a jẹ ohun ti a ba gbin ni ilẹ wa, nitori owó epo rọbì ti gbogbo ilú gbójúlé ti fidi janlẹ. Ki owó epo rọbì tó dé, a nfi ìrẹsì ṣe ọdún pàtàki fún àwọn ọmọdé, ṣùgbọn iresi ti wọn gbin ni ilẹ wa ni a njẹ. Bi a ra oúnjẹ ilẹ wa dipò oúnjẹ òkè-òkun, àgbẹ yi o ri owó, a o si mọ irú oúnjẹ ti a njẹ ju ìrẹsì oníke ti wọn nkó wọ ilú. Ki ṣe dandan ni ki a se ìrẹsì fún ọdún, a lè fi oúnjẹ ẹyà miràn ṣe ọdún fún àwọn ọmọ. Fún àpẹrẹ, Ìjẹbú lè se ọbẹ ẹfọ rirò àti iyán dipò ìkọkọrẹ fún ọdún tàbi ki Èkìtì se ìkọkọrẹ fún ọdún dipò iyán àti ẹfọ rirò àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ. Ẹ jẹ ki a gbé oúnjẹ ilẹ wa lárugẹ. Èsi ibò ti wọn di ni ilú Amẹrikà ni oṣù kọkànlá, ọjọ kẹjọ jade ni òru ọjọ kẹjọ mọjú ọjọ kẹsan ọdún Ẹgbàálémẹrindinlógún. Àwọn mẹta ti ó gbé àpóti ibò fún ipò olóri òṣèlú ni, Hillary Clinton, obinrin àkọkọ lati dé irú ipò bẹ ẹ fún ẹgbẹ Democrat, Donald J. Trump, Oniṣòwò nlá ti kò ṣe iṣẹ Ìjọba kankan ri fún ẹgbẹ Republican àti Gary Johnson fún ẹgbẹ kẹta Libertarian. Èsi ibò yi ya gbogbo àgbáyé lẹnu nitori àwọn ọrọ ti Donald Trump Olóri ẹgbẹ GOP ti sọ siwájú nigbati ti ó polongo lati dé ipò. Àwọn ọrọ iko rira wọnyi lòdi si àwọn obinrin, ẹyà miran ti ó yàtọ si ẹyà rẹ, àlejò, ẹlẹsin Mùsùlùmi àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ. Owe Yoruba so wipe Bi Ẹlẹbọ kò bá peni, Àṣefín kò yẹni. Donald Trump ò ka gbogbo ilẹ Aláwọdúdú si nkankan tàbi dárúkọ Nigeria. Ọpọlọpọ rò wi pé nitori Amẹrikà ti nṣe Òṣèlú ti wa ntiwa fún igbalélógòji ọdún, ẹni ti wọn yio yan si irú ipò yi á ni iwà àkójọ àti ẹmi àkóso si onírúurú àwọn enia ti ó wà ni gbogbo àgbáyé. Òwe Yorùbá ni Bi èniyàn bá ni kò si irú òhun, àwọn ọlọgbọn a máa wòye. Lati igbà ti iròyin ibo ti jade pé Donald J. Trump ló wọlé, gẹgẹ bi wọn ti nṣe é, àwọn Olóri ilú àgbáyé ló kọ iwé tàbi pè lati ki ku ori ire. Ó ṣe ni laanu wi pé, àwọn tó wà ni ilé aṣòfin Nigeria, àti oriṣiriṣi àwọn Òṣèlú kékeré yókù lo nkọ iwé. Gbogbo ìròyìn lati Nigeria kò ri ọrọ àti ìṣòro ti ó dojú kọ ilú ti wọn sọ mọ, ju ọrọ èsi ibò ni Amẹrikà. Eyi kò fi ọgbọn han nitori ìyà ti ó njẹ ará ilú Nigeria kọjá ki wọn ma sowọpọ pẹlú Olóri Òṣèlú Nigeria, Muhammadu Buhari lati ṣe àyipadà kúrò ni iwà ibàjẹ ti ó ba ilú jẹ, ki ilú lè tòrò, ki ó si lè pèsè oúnjẹ àti ohun amáyédẹrùn fún ará ilú. Ìtàn fi yé wa wi pé Yorùbá ka ọrọ obinrin si ni àṣà Yorùbá bi ó ti ẹ jẹ wi pé obinrin ki jẹ Ọba nitori ni àṣà ilú, ọkunrin ló njẹ olóri. Obinrin kò pọ ni ipò agbára. Àwọn ipò obinrin ni Ìyáálé, eyi jẹ iyàwó àgbà tàbi iyàwó àkọfẹ ninú ẹbí, pàtàki ni ilé o ni iyàwó púpọ ṣùgbọn ọkùnrin ni olóri ẹbí. Ipò obinrin kò pin si idi àdìrò àti inú ilé yókù gẹgẹ bi Olóri Òṣèlú Nigeria, Muhammadu Buhari ti sọ. Obinrin Yorùbá ti ni àyè lati ṣe iṣẹ ti pẹ, bi ó ti ẹ jẹ wi pé àwọn iṣẹ obinrin bi oúnjẹ ṣí ṣe, ẹní hí hun, aṣọ hí hun, aró ṣi ṣe, òwú gbi gbọn, ọjà ti tà ẹkọ ọrọ ajé díẹ, oúnjẹ sí sè àti itọjú ẹbi ni obinrin nṣe. Àwọn ọkùnrin nṣe iṣẹ agbára bi iṣẹ ọdẹ, alágbẹdẹ, àgbẹ tàbi iṣẹ oko iṣẹ fún ji jẹ àti mimu ẹbí. Obinrin ni ògúná gbongbo ni oníṣòwò òkèèrè, eyi jẹ ki obinrin lè ni ọrọ àti lati lè gba oyè Ìyálóde. Fún àpẹrẹ, àwọn Ìyálóde ni ó njẹ Olóri ọjà ni gbogo ilẹ Yorùbá àti alá-bójútó fún ọrọ obinrin. Gẹgẹ bi àṣà ibilẹ Yorùbá, àwọn ọkùnrin gbà ki iyàwó wọn ṣe iṣẹ lati ran ẹbí lọwọ, eyi lè jẹ nitori àwọn ọkùnrin ni iyàwó púpọ, nitori èyi, kò nira bi iyàwó kan tàbi méji bá lọ ṣòwò ni òkèèrè, àwọn iyàwó yókù yio bójú tó ilé. Àṣà òkè-òkun fi fẹ iyàwó kan àti ẹsìn òkèère ti Yorùbá gbà ló sọ àdìrò di ipò fún obinrin àti Alá-bọdó, Ìyàwóilé tàbi Oníṣẹ-ilé ti ó di iṣẹ obinrin. Obinrin ayé òde òní kàwé, ṣùgbọn bi wọn kò ti ẹ kàwé, gbogbo ẹni ti ó bá ni làákàyè fún àṣà, kò gbọdọ já obinrin si ipò kankan ni ilé nitori obinrin ló ni gbogbo ilé. Ni ọjọ Ẹti, ọjọ keje, oṣù kẹwa ọdún Ẹgbàálémẹrindinlógún, ìròyìn pé àwọn Ọtẹlẹmúyẹ já lu ilé àwọn Adájọ ti wọn fi ẹsùn iwà ibàjẹ kàn jade lẹhin ti wọn ti dúró titi ki Ẹgbẹ Adájọ gbé àwọn iwé ẹsùn iwà ibàjẹ yẹwò . Àwọn Ọtẹlẹmúyẹ ròyìn pé wọn bá owó rẹpẹtẹ, pàtàki oriṣiriṣi owó òkè òkun, ni ilé awon Adájọ wọnyi. Lati igbà ti iroyin ti jade, àwọn Ẹgbẹ Agbẹjọrò lérí pé àwọn yio da iṣẹ silẹ ti Olóri Òṣèlú Muhammadu Buhari kò bá pàṣẹ ki wọn tú àwọn Adájọ naa silẹ ni wéréwéré. Ni ọpọlọpọ ọdún sẹhin, Adájọ àti Agbẹjọrò ki i ṣe iṣẹ nitori àgbà ni ó ndá ẹjọ bi ijà bá bẹ silẹ ni ilẹ Yorùbá. Fun àpẹrẹ, bi àwọn ọmọdé bá njá, àgbàlagbà ti ó bá wà ni ilé ni yio là wọn, bi àwọn iyàwó-ilé bá njà, olóri ẹbi tàbi Àrẹmọ ni yio la ijà. Bi ó bá jẹ ijà nitori ilẹ oko, Baálẹ Abúlé naa ni wọn yio kó ẹjọ lọ bá fún idájọ, ti ó bá jẹ àdúgbò kan si ekeji ló njà, wọn á kó ẹjọ lọ bá Ọba ilú àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ. Lati wa idi òtitọ, wọn lè kó àwọn ti ó njà lọ si ojúbọ Òriṣà lati búra. Lẹhin ti àwọn Ìlú-Ọba pin àwọn ọpọlọpọ ilú àwọn Aláwọdúdú, iṣẹ Agbẹjọrò di ki kọ ni ilé-iwé giga. Kò si ọmọ Nigeria rere ti kò mọ wi pé, Ẹṣẹ nlá ijiyà kékeré tàbi ki ó má si ijiyà rara fún Olówó, ṣùgbọn ẹṣẹ kékeré ijiyà nla ni fún tálákà tàbi aláìní, nitori iwà burúkú àwọn Adájọ ti ó ti gba àbẹtẹlẹ lọwọ àwọn Agbejoro. A ri gbọ wi pé bi Ọgá Àgbà Agbẹjọrò bá ni ẹjọ ni iwájú Adájọ lẹhin ti ẹjọ agbejoro ti dé iwájú Adájọ, wọn yio kọkọ gbọ ẹjọ ti Ọgá Àgbà Agbẹjọrò gbé wá. Eleyi jẹ ikan ninú idi pàtàki ti ọpọlọpọ Agbejoro ti fẹ fi ọnàkọnà dé ipò Ọgá Àgbà Agbẹjọrò. Ó yẹ ki wọn gbé eyi yẹwò nitori ni ilú ti òfin bá wà, kò yẹ ki ẹnikẹni kọjá òfin. Ni Òkè-Òkun, Gómìnà, àgbà Òṣèlú àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ kò kọjá òfin. Ẹni ma a bèrè ẹtó lábẹ òfin yio lọ pẹlú ọwọ mímọ, ẹ gbe ọrọ yi yẹwò bóyá bi wọn bá fi ẹsùn iwà ibàjẹ kan Adájọ, kò yẹ ki Ọtẹlẹmúyẹ wa idi. Ohun ti wọn bá fi ogún ọdún tàbi ju bẹ ẹ lọ kọ, ṣe é bàjẹ ni iṣéjú akàn, ṣùgbọn lati ṣe àtúnṣe lè gba ọpọlọpọ ọdún bakan na a. Ó ṣe pataki ki gbogbo ọmọ ilú pinu ni ikan kan lati ṣe àtúnṣe lati bọ lọwọ ìnira ti ó wà ni ilú lọwọlọwọ. Àyípadà tàbi Àtúnṣe yẹ ki ó bẹrẹ pẹlú òṣiṣẹ Ìjọba, àwọn ti ó nta ọjà, ọgá ilé-iwé àti àwọn ọmọ ilé-iwé, àwọn òṣiṣẹ ilé-ìwòsàn, ọmọdé àti àgbà ilú. Àbẹtẹlẹ gbi gbà àti àwọn iwà ibàjẹ ti ó ti gbilẹ fún ọdún pi pẹ ti ba nkan jẹ ni orilẹ èdè Nigeria. Di ẹ ninú àwọn iwà burúkú wọnyi ni ki òṣiṣẹ ìjọba ji ẹrù àti owó Ìjọba fún ara wọn tàbi sọ ara wọn di alágbàtà ti o nsọ ọjà di ọwọn nipa gbi gba àbẹtẹlẹ. Eleyi lo njẹ ki àwọn iṣẹ ti ìjọba bá gbé sita lati tú ọnà ṣe, lati pèsè iná mọnàmọná, omi àti ohun amáyédẹrùn miran wọn ju ti gbogbo àgbáyé lọ. Nitori òṣiṣẹ Ìjọba ti gba àbẹtẹlẹ, àwọn ti ó gba iṣẹ lè ma ṣe iṣẹ tàbi ki wọn ṣe iṣẹ ti kò dára. Ẹni ti ó nta ọjà á sọrọ si onibárà pẹlú ẹgàn, ojúkòkòrò, ìfẹ owó ki kó jọ ni ọnà ẹrú àti à ṣe hàn ló nfa iwà ibàjẹ àti olè jijà laarin àwọn Òṣèlú, olóri ẹsìn, òṣiṣẹ Ìjọba, ọlọjà ti ó nkó ọjà pamọ lati fa ọwọn, Olùkọ ilé iwé, ọmọ ilé-iwé kò ni itẹriba fún Olùko mọ, àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ. Ki àyipadà rere lè dé bá ilú, ó yẹ ki onikálukú yẹ ara rẹ wò fún àtúnṣe kúrò ninú àbẹtẹlẹ gbi gbà, iwà ibàjẹ, ai ṣojú ṣe ẹni ninú ẹbi, ai bẹrù àgbà, ji ja ilú lólè, ki kó owó ilú lọ si òkèèrè, ki kọ oúnjẹ ilú ẹni silẹ fún oúnjẹ òkèèrè, ayẹyẹ àṣejù, ni ná owó ti èniyàn kò gbà àti ai ni ìtẹlọrùn. Ìpolongo tó nlọ lọwọ ni orilẹ èdè Nigeria ni pé Àyípadà tàbi Àtúnṣe bẹrẹ pẹlú mi. Yorúbà sọ wi pé Igi kan ki da a ṣe igbó, eyi túmọ si wi pé ki i ṣe Olóri Ìjọba Òṣèlú àti àwọn Òṣèlú yoku nikan ni ó yẹ ki ó ṣe àtúnṣe ohun ti ó ti bàjẹ fún ọpọlọpọ ọdún ṣùgbọn gbogbo ọwọ ló yẹ ki ó ṣe àtúnṣe lati gbógun ti iwà ibàjẹ. Ìjọba Ológun àkọkọ ni abẹ Olóògbé Ọgágun Aguiyi Ironsi, da gbogbo ipinlẹ pọ si abẹ Ìjọba àpapọ. Ki wọn tó dá àwọn ipinlẹ pọ, àwọn ipinlẹ ndàgbà sókè gẹgẹ bi ohun ti ó ṣe kókó fún wọn. Ipinlẹ Ìwọ-Oòrùn, ti ẹyà Yorùbá ngbé, ni ìgbéga ni abẹ Olóri Òṣèlú Ipinlẹ, Olóògbé Olóyè Ọbáfẹmi Awólọwọ àti ẹgbẹ Òṣèlú rẹ. Wọn pèsè ohun amáyédẹrùn igbàlódé bi ilé-ìwòsàn ọfẹ, ilé-iwé ọfẹ, ọnà gidi, omi mi mun, iná mọnàmọná àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ ni gbogbo agbègbè ilẹ Yorùbá. Eleyi jẹ ki Yorùbá ri ohun mu yangàn. Yàtọ si Ìjọba Ológun lábẹ Ọgágun Yakubu Gowon, ti ó lo ọpọ owó epo rọbì dáradára lati pèsè ohun amáyédẹrùn ti igbàlódé ti ilú ngbádùn titi di ọjọ oni, ọpọlọpọ àwọn Ìjọba Nigeria yókù ti ó ré kọjá lábẹ Ológun àti Òṣèlú kùnà nipa ipèsè ohun amáyédẹrùn fún orilẹ èdè nitori iwà ibàjẹ. Gẹgẹ bi ọrọ ti ó sọ wi pé Ni ilú afọjú, olójú kan lọba, laarin Ìjọba àpapọ, nitori iwà-ibàjẹ ọpọlọpọ ọdún, a lè sọ wi pé àwọn ipinlẹ Ìwọ-Oòrùn, Èkìtì, Èkó, Ògùn, Ondó, Ọṣun àti Ọyọ ṣe dáradára nipa ipèsè ohun amáyédẹrùn. Àmọ, ilọsiwájú yi kò tó nkankan lára ogún ti Olóògbé Olóyè Awólọwọ ṣe silẹ. Kò si ipèsè ohun amáyédẹrùn pàtàki omi mi mun ni àwọn agbègbè tuntun lai yọ àdúgbò ọlọrọ silẹ. Eleyi ló sọ gbi gbẹ ihò fún omi àti kànga lati wá omi fún mi mun di àṣà. Àwọn ipinlẹ Yorùbá ti gbádùn ohun amáyédẹrùn igbàlódé fún ọjọ ti pẹ, nitori èyi ni a ṣe mbẹ àwọn Gómìnà ipinlẹ Yorùbá pé ki wọn pèsè omi mi mun fún ará ilú gẹgẹ bi ẹtọ lati dá àṣà gbi gbẹ ilẹ bi ti Òkété lati wa omi ti kò ṣe e mu ni ọpọ igbà. Nitotọ àti ṣe ẹyà orí tẹlẹ ṣugbọn a lérò wípé orúkọ gbogbo ẹyà ara lati orí dé ẹsẹ á wúlò fún kíkà. Yorùbá fẹràn àlejò púpọ. Ìwà ti ọmọ ilú lè hù ti yio fa ibinú, bi àlejò bá hu irú ìwà bẹ ẹ, wọn yio ni àlejò ni, ki wọn fori ji i. Òwe Yorùbá ti ó sọ wi pé Ojú àlejò ni a ti njẹ igbèsè, ẹhin rẹ la nsaán. Eyi fi hàn bi Yorùbá ti fẹràn lati ma ṣe àlejò tó. Ìbàdàn ni olú-ilú ipinlẹ Yorùbá ni Ìwọ-Oorun Nigeria tẹlẹ ki Ìjọba Ológun ti Aguiyi Ironsi ti jẹ Olóri tó kó gbogbo ipinlẹ Nigeria pọ si aarin lẹhin ti wọn fi ibọn gba Ìjọba lọwọ Òṣèlú ni aadọta ọdún sẹhin. Lẹhin oṣù keje ni aadọta ọdún sẹhin, àwọn Ológun fi ibọn gba Ìjọba ni igbà keji. Ti àkọkọ ṣẹlẹ nigbati wọn fi ibọn lé àwọn Òṣèlú àkọkọ lẹhin òmìnira kúrò ni ọjọ karùndinlógún, oṣù kini ọdún Ẹdẹgbaalemẹrindinlaadọrin. Lẹhin oṣù meje, àwọn Ológun tún fi ibọn gbà Ìjọba lọwọ àwọn Ológun ti wọn fi ibọn gbé wọlé ti Aguiyi Ironsi jẹ olóri rẹ. Lára Ìjọba Ológun àkọkọ ti Ọgágun Aguiyi Ironsi ti jẹ Olóri Ìjọba ni wọn ti fi Ọgágun Adékúnlé Fájuyi jẹ Olóri ni ipinlẹ Yorùbá dipò Òṣèlú Ládòkè Akintọlá ti àwọn Ológun pa. Ọgágun Adékúnlé Fájuyi gba Olóri-ogun Aguiyi Ironsi ni àlejò ni ibùgbé Ìjọba ni Ìbàdàn nigbati àwọn Ológun dé lati fi ibọn gba Ìjọba ni igbà keji. Nigbati àwọn Ajagun dé lati gbé Olóri Ogun Aguiyi Ironsi lọ, gẹgẹ bi àṣà Yorùbá, Ọgágun Adékúnlé Fájuyi bẹbẹ ki wọn fi àlejò òhun silẹ, ṣùgbọn wọn kọ. Ọgágun Adékúnlé Fájuyi fi ara rẹ ji pé ti wọn ba ma a gbee, ki wọn gbé òhun pẹlú. Nitori eyi àwọn Ológun gbe pẹlú àlejò rẹ wọn si pa wọn pọ ni Ìbàdàn. Ni ọjọ kọkandinlọgbọn oṣù keje ọdún Ẹgbàálémẹrindinlógún, ilú péjọ pẹlú ẹbi àti ará ni Adó-Èkìtì lati ṣe iranti Olóògbé Ọgágun Adékúnlé Fájuyi fún iranti iwà iṣòótọ ti ó hù titi dé ojú ikú pẹlú àlejò àti ọgá rẹ Olóri Ogun Aguiyi Ironsi ni aadọta ọdún sẹhin. Ikú àwọn ọkùnrin Aláwọ-dúdú ni ọwọ Ọlọpa ni orilẹ èdè Àméríkà pọ ju pi pa àwọn aláwọ funfun tàbi laarin àwọn ẹyà kékeré miran. Ọsẹ kini oṣù keje ọdún Ẹgbàálémẹrìndínlógún ṣòro fún àwọn Àméríkà. Ìròyìn bi Ọlọpa funfun ti yin ibọn si ọkùnrin Aláwọ-dúdú ni ojú ọmọ àti aya nlọ lọwọ nigbati ìròyìn bi Ọlọpa funfun ti pa okunrin Aláwọ-dúdú miran bi ẹni pa ẹran ti tún jáde. Àwọn iroyin yi bi àwọn èrò ninú, nitori èyi, aláwọ dúdú àti funfun tú jáde lati fi ẹdùn hàn pé Ìgbésí Ayé Aláwọ-dúdú ṣe pàtàki pé àwọ lè yàtọ, ṣùgbọn ẹjẹ kò yàtọ. Ó ṣe ni laanu pé Micah Johnson ọkùnrin Aláwọ-dúdú, jagunjagun fun orile ede Àméríkà, ló pa Ọlọpa marun, ó si ṣe ọpọlọpọ léṣe nipa gbi gbé òfin si ọwọ ara rẹ pẹlú ibinu. Ìwà burúkú ti di ẹ ninú àwọn Ọlọpa funfun yi hu ki ṣe ìwà ti ó wọpọ laarin ọpọlọpọ Ọlọpa aláwọ funfun tàbi gbogbo Ọlọpa ti wọn nṣe iṣẹ ribiribi lati dá àbò bo àwọn ará ilú. Ó ṣe ni laanu pé àwọn Aláwọ-dúdú ni Ọlọpa nda dúró jù ni ojú ọnà ọkọ, ti ó dẹ n kú ni irú idá dúró bẹ ẹ. Fún ọpọlọpọ ọdún, onidajọ ọdaràn kò ṣe idájọ òdodo fún Aláwọ-dúdú, èyi kò ran nkan lọwọ. A lérò wi pé àwọn oníwà ìbàjẹ ti ó jẹ Olóri Òṣèlú ilẹ Alawo dudu ti ó n ja ilú lólè lati kó irú, ọrọ ilú lọ pamọ si àwọn ilú ti o ti dàgbà sókè yio ronú pìwàdà. Èrò ti ó n kú ni ilẹ Aláwọ-dúdú nitori ọnà ti kò dára, a i si ilé-ìwòsàn gidi, a i ni ohun amáyédẹrùn bi omi, iná mọnàmọná kò jẹ ki Aláwọ-dúdú Àméríkà lè fi orisun wọn yangàn. Ni Ìlú-Ọba, lẹhin ọdún mẹtalelogoji, èrò jade lati di ìbò bẹni-bẹẹkọ lori àjọṣepọ pẹlú ẹgbẹ Ìlú-Oyinbo méjidinlọgbọn ni Ọjọbọ, oṣu Kẹfa, ọdún Egbàálémẹẹdógún. Idibò na a lọ wẹrẹ lai si ìjà, kò gbà ju ìṣéjú kan si meji lọ lati wọlé dibò ti ó bẹrẹ ni agogo meje àárọ titi di aago mẹwa alẹ. Lẹhin idibò, ni òwúrọ kùtùkùtù ọjọ keji idibò, ni ọjọ Ẹti, ọjọ kẹrinlélógún, oṣù kẹfa, èsi ibò jade pé ibò bẹẹkọ ju ibò bẹni lọ, eyi ti ó túmọ si wi pé, ará ilú ti ó fẹ ki wọn kúrò ni ẹgbẹ Ilú-Oyinbo pọ ju àwọn ti wọn ó fẹ ki wọn dúró ninú ẹgbẹ. Bi èsì ibò ti jade, Olóri Òṣèlú Ilú-Ọba, David Cameron, jade lati bá ará ilú sọrọ. Ninú ọrọ rẹ, ó ni nitori ohun polongo ki wọn dúró ninú ẹgbẹ Ilú-Oyinbo ṣùgbọn àwọn aráilú ti sọrọ wi pé ki wọn kúrò, nitori eyi ohun yio gbé Ijọba silẹ. Ẹkọ fún Ìjọba tiwa ntiwa ni orilẹ èdè Nigeria ni wi pé iwá ibàjẹ ti àwọn Òṣèlú nhu ni Àbùjá lai fi eti si ará ilú pé àwọn ẹyà mẹyà orilẹ èdè Nigeria fẹ dá Ìjọba wọn ṣe ju ki Òṣèlú joko si Àbùjá lati maa na owó gbogbo ará ilú. Ó yẹ ki wọn ronú bi wọn yio ti ṣe Ìjọba ti yio mu irọrùn ba gbogbo ipinlẹ Nigeria. Ki wọn fi eti si ohun ti ará ilú lati Guusu dé Àriwá sọ, pé ki wọn joko sọrọ bi wọn yio ti ma bára gbé. Igbe àwọn Igbo ti pọ si lẹhin ti wọn jagun abẹlé, àwọn ẹya miran bi Yorùbá nkun ni abẹlẹ pé àwọn ma fẹ dá dúró ki wọn san iṣákọlẹ fún Ìjọba àpapọ. Ó yẹ ki Òṣèlú Nigeria ṣe àyẹwò òfin ti aṣojú Ilú Ọba  Lugard fi da Guusu àti Àríwá pọ fún irọrùn ìṣàkóso orilẹ èdè Nigeria ni ọgọrunlemeji ọdún sẹhin. Nigeria gba Òmìnira ni bi ọdún mẹrindinlọgọta sẹhin. Lẹhin Òmìnira, àwọn Òṣèlú pàtàki ni Ìwọ-oòrùn lábẹ Olóògbé Olóyè Ọbáfẹmi Awólọwọ fi ipò Òṣèlú ṣe iṣẹ ribiribi lati jẹ ki àwọn ará ilú jẹ èrè Òmìnira, ṣùgbọn lati igbà ti Ìjọba Ológun ti ó fi ibọn gba Ìjọba ti bẹrẹ si ṣe Òṣèlú ni ilú ti bàjẹ si, wọn si rò wi pé àwọn lé fi ipá kó orilẹ èdè pọ. Lati ọjọ ti aláyé ti dá ayé ni Olówó tàbi Ọlọrọ ti wà. Ilẹ Aláwọdúdú kún fún ọrọ oriṣiriṣi, ṣùgbọn, iwà àpà, ojúkòkòrò, ki kó ti ilé dà si ita, àti ìfẹ àjòjì ju ara ilé ẹni lọ, ló fa iṣẹ ti ó pọ ni Ilẹ-Aláwọdúdú. Iwà burúkú wọnyi, pàtàki laarin àwọn Olóri ilú tàbi alágbára ló fa ti ta ara ẹni lẹrú si Òkè-Òkun, ogun abẹlé àti òwò ẹrú ti ayé òde òni ṣi wà. Àwọn Òṣèlú àti Olóri ilú kò ti kọ ọgbọn, nitori wọn nṣe àṣiṣe si nipa li lo iṣẹ ti wọn gbà lai ṣe kó owó ilú jẹ, àbẹtẹlẹ gbigbà àti iwà ibàjẹ ló fa ibàjẹ ohun amáyédẹrùn àti ìṣẹ laarin ọrọ ni orilẹ èdè Nigeria. Melo ninú ọmọ ayé òde òni ló ránti àwọn Ọlọrọ ilẹ Yorùbá ni aadọta ọdún sẹhin? Òmíràn kò mọ itumọ ọrọ ÈkóYorùbá pé Bi ó ti ẹ lówó bi Da Rocha lai bèrè pé tani Da Rocha? Àwọn Ọlọrọ àná bi Candido Joao Da Rocha, Ọlọrọ owó ọkẹ aimoye àkọkọ ni orilẹ èdè Nigeria ti ilú Èkó, Olóyè Adéọlá Odùtọlá ọgá Oníṣòwò ti Ìjẹbú-Òde ti ìpínlẹ Ògùn, Oloye Àjàó, S. Bọlaji Bakare, I.O. Àjànàkú Iléṣà, Olóyè T.A. Oni  ati àwọn ọmọ-kunrin rẹ ni Ìbàdàn ìpínlẹ Ọyọ, Oṣinọwọ oníṣòwò ọkọ irinna ni Èkó, Mobọláji Bank-Anthony, Asábọrọ, ọmọ Ìkárọ ni ẹgbẹ Ọwọ ni ìpínlẹ Ondo àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ ti wọn ti gbàgbé wọn pẹlú ọrọ ti wọn fi silẹ. Àwọn ti wọn ránti, ki ṣe nitori ọrọ ti wọn fi silẹ láyé ni èrò ránti ṣùgbọn àwọn ọmọ tó gba ẹkọ ni ó lè jẹ ki wọn ṣe iránti wọn àti bi wọn ti lo ọrọ na a fún lati ṣe oore fún àwọn aláìní. Àwọn Ọlọrọ Ilẹ Aláwọdúdú kò kọ ọgbọn ninú itàn igbẹhin Ọba àti Ìjòyè ti kò lo ipò wọn dáradára, àwọn ti ó fi èrú kó ọrọ jọ, tàbi ti ó lo ipò wọn lati fi tẹ ará ilú mọlẹ ni àtijọ. Irú ọrọ bẹ ẹ kò bá wọn kalẹ bẹni ìrántí wọn kò dára. Ni ọjọ keji ọsẹ, ọjọ keje oṣù kẹfà, ọdún Ẹgbàá-lémẹrìndínlógún, ilé-iṣẹ Amóhùn-máwòrán Kẹrin ni Ilú-Ọba fi àpẹrẹ hàn bi àwọn ọmọ Ọlọrọ lati Nigeria ti mba owó ninú jẹ ni Ilú-Ọba. Yorùbá ni Ohun ti a kò bá jiyà fún, ki i lè tọjọ. Wọn nná owó ti ọgọrun enia lè ná ni ọdún kan ni alẹ ọjọ kan lai ronú ọpọ aláìní ni orílẹ èdè wọn, ti Bàbá wọn ti fa ijiyà fún lati kó ọrọ ti wọn nná dànù jọ. Kò si ìyàlẹnu ni irú iwà ti àwọn ọmọ ọlọrọ Nigeria wọnyi hù nitori ọpọlọpọ wọn bàjẹ, wọn kò ni ẹkọ, wọn kò mọ iyi owó nitori wọn kò ṣiṣẹ fun. Ọbabinrin Elizabeth Keji, pé aadọrun ọdún láyé ni ọjọ kọkànlélógún, oṣù kẹrin ọdún Ẹgbàálémẹrindinlólgún. Gbogbo ará ilú àti àwọn Ìjọ Onigbàgbọ pé jọ lati ṣe ayẹyẹ à ṣe pọ fún Ọbabinrin ni ọjọ Ìsimi, ọjọ kejila, oṣù kẹfà ọdún. Eleyi bọ si àsikò ti ọkọ rẹ Philips pé ọgọrundinmarun ọdún. Lẹhin ti Ọbabinrin Elizabeth keji gun ori oyè ni ọdún mẹtalelọgọta sẹhin, ó bẹ ilú Èkó wò ni ọgọta ọdún sẹhin, nigbati Ilú Èkó jẹ Olú-Ilú orilẹ èdè Nigeria ki a tó gba Òminira lábẹ Ilú-Ọba ni odun Ẹdẹgbaalelọgọta. A ṣe yi ṣe àmọdún o. Ẹ ṣe àyẹwò àwòrán wọnyi. Ìròyìn ikú Muhammad Ali ọmọ ọdún mẹrinlélaadọrin kàn ni oṣù kẹfa, ọjọ kẹta, ọdún Ẹgbàálémẹrìndínlógún. Bi ó ti ẹ jẹ wi pé, Ali ti wà lóri àisàn fún bi ọgbọn ọdún, inú ọmọdé àti àgbà ni àgbáyé ṣe ìdárò nigbati wọn gbọ ìròyìn ikú rẹ. Ki ṣe iṣẹ akànṣẹ nikan ni Muhammad Ali dúró fún, ó dúró fún ohun ti ó gbàgbọ lai bẹrù. Ni bi ọdún marun-dinlọgọta sẹhin, nigbati Aláwọ-funfun ṣe òfin lati ya Aláwọ-dúdú si ọtọ, pé wọn kò lè lo ohun amáyédẹrùn bi ọkọ wi wọ pọ, ilé oúnjẹ, ilé ìgbọnsẹ àti bẹ ẹ b ẹ ẹ lọ ti wọn pèsè fún ará ilú pẹlú Aláwọ-funfun, Muhammad Ali kò pa ẹnu mọ lati dẹbi fún irú òfin àti iwà burúkú yi. Ó kọ lati lọ jagun, ti kò gbàgbọ nitori ó gbàgbọ pé alafia dára ju ogun lọ. Muhammad Ali yi orúkọ ẹrú Cacius Clayàti ẹsìn padà lati kọ ẹhin si iwà burúkú ti Aláwọ-funfun hù si enia rẹ. Muhammad Ali mú adùn wọ iṣẹ akànṣẹ, ó fi ọlà rẹ ṣe àánú fún ọpọlọpọ aláìní, ó si jẹ àwòkọṣe fún àwọn ọdọ pàtàki Aláwọ-dúdú ti ó fi hàn pé kò si ohun ti kò ṣe é ṣe, bi enia bá fi ọkàn si. Eleyi jẹ ki èrò fẹràn rẹ púpọ. Àwọn Olóri Ilú àti Ẹlẹsin ni oriṣiriṣi ati gbogbo àgbáyé ṣe ìdárò Muhammad Ali bi wọn ti ṣe ẹyẹ ikẹhin tó yẹ fún Ọba, ni ibi ìtẹ ìsìnkú ni oṣù kẹfa, ọjọ kẹwa, ọdún Ẹgbàálémẹrìndínlógún. Ọpọlọpọ ọmọ, ọmọ-ọmọ, Ìyàwó, ẹbi àti ará ló gbẹhin rẹ. Sùn re o. Ohun ti Yorùbá mọ si àròkàn n irònú igbà gbogbo. Kò si ẹni ti ki ronú, ṣùgbọn àròkàn léwu. Inú rirò yàtọ si àròkàn. Inu rirò ni àwọn Onimọ-ijinlẹ lò lati ṣe ọkọ òfúrufú tàbi lọ si òṣùpá, oògùn igbàlódé lati wo àisàn, àti fún ipèsè ohun amáyédẹrùn igbàlódé yoku ṣùgbọn àròkàn lo nfa pi-pokùnso, ipàniyàn, olè jijà àti iwà burúkú miran. Bi èniyàn bá lówó tàbi wa ni ipò agbára kò ni ki ó má ro àròkàn nitori ìbẹrù ki ohun ini wọn ma parẹ, àisàn, ọfọ, àjálù, à i ri ọmọ bi, ọmọ ti o n hùwà burúkú àti àwọn oriṣiriṣi idi miran. Bakan naa ni òtòṣì lè ni àròkàn nitori à i lówó lọwọ tàbi aini, àisàn, ọfọ, ìrẹjẹ lati ọdọ ẹni ti ó ju ni lọ, ìrètí pi pẹ àti àwọn idi miran. Lára àmin àròkàn ni: à i lè sùn, à i lè jẹun, ìbẹrù, ẹkún igbà gbogbo, ibànújẹ tàbi ọgbẹ ọkàn. Àròkàn kò lè tú nkan ṣe à fi ki ó bá nkan jẹ si. Ewu ti àròkàn lè fà ni: ẹfọrí igbà gbogbo, aisan wẹrẹ-wẹrẹ, aisan ẹjẹ riru, òyi àti àárẹ. Ni igbà miran kò si ohun ti èniyàn lè ṣe lati yẹ àròkàn pàtàki ẹni ti ọfọ ṣẹ, á ro àròkàn ṣùgbọn ọpọ igbà àwọn ohun miran wà ni ikáwọ lati ṣe lati din àròkàn kù. Lára ohun ti ẹni ti ó bá ni àròkàn lè ṣe ni: ki ó ni igbàgbọ, ìtẹlọrùn, ro rere, ṣe iṣẹ rere, jinà si elérò burúkú tàbi oníṣẹ ibi àti lati fẹràn ẹni keji. Ẹtẹ tó mbá ilú jà ni iwà-ibàjẹ. Ìyà ti ará ilú njẹ lọwọlọwọ, ki i ṣe èrè iwà-ibàjẹ ọdún kan, ṣùgbọn ti ọpọlọpọ ọdún. Kò si ìfẹ ilú, nitori eyi, àwọn oniwà ibàjẹ ni àwọn ará ilú nyin bi wọn bá ti ẹ fi èrú kó owó jọ pàtàki ni ilé ìjọsìn, wọn kò ri ẹni ba wọn wi. Fún akiyesi, ilé iṣẹ ti ó n pèsè iná mọnàmọná, owó ti Ìjọba àpa-pọ ba pin lati pèsè iná mọnàmọná fún gbogbo ará ilú, ọgá ilé-iṣẹ á pin pẹlú àwọn Ìjọba Ológun tàbi Òṣèlú Alágbádá. Ni bi ọgbọn ọdún sẹhin, nigbati àwọn ọmọ iṣẹ ri pé àwọn ọgá ti ó nji owó, kò si ẹni ti ó mú wọn, àwọn na a brẹrẹ si lọ yọ nkan lára ẹrọ ti ó gbé iná wọ àdúgbò lati lè gba àbẹtẹlẹ lọwọ ará àdúgbò. Ará àdúgbò á dá owó ki àwọn òṣiṣẹ ilé-iṣẹ mọnàmọná tó wá tú ohun ti ó bàjẹ tàbi ohun ti wọn yọ ṣe. Kàkà ki ará ilú para-pọ lati wo ẹtẹ san, nipa gbi gbé ogun ti iwà-ibàjẹ ni ilé-iṣẹ mọnàmọná, onikálùkù bẹrẹ si ṣètò fún ará wọn nipa ri ra ẹrọ iná mọnàmọná ti àwọn Òyinbó ngbe dani nigbati wọn bá fẹ lọ pàgọ. Àwọn ẹrọ wọnyi kò lágbára tó lati dipò iná mọnàmọná ti ó yẹ ki Ìjọba pèsè. Àwọn ará ilú kò ro ìnáwó ti ó kó wọn si, ariwo, àti èéfín burúkú ti ẹrọ yi nfẹ sinú afẹfẹ. Àwọn ti ó nja ilú lólè ni ó nkó ẹrọ wọnyi wọlé, wọn kò gbèrò ki iná mọnàmọná wa nitori wọn kò ni ri ẹni ra ọjà wọn. Wọn rò wi pé àwọn lè dá ilé-iṣẹ ti ó n pèsè iná mọnàmọná silẹ ti ó lè lo atẹgùn, omi, epo rọbì, oòrùn lati pèsè iná ti kò léwu bi ẹrọ iná mọnàmọná. Ẹtẹ ṣòro lati wòsàn ju làpálàpá lọ, ibàjẹ ló yára lati ṣe ju lati tú nkan ṣe lọ. O ye ki ará ilú para pọ pẹlú Ìjọba lọwọlọwọ, lati gbé ogun ti iwà ibàjẹ àti àwọn aṣèbàjẹ, ju pé ki wọn fi ara gbi gbóná kọ ìyà ọgbọn ọdún laarin ọdún kan tàbi meji. Ìròyìn ti o jade ni ọjọ Ìṣẹgun, ọjọ kẹwa, oṣú karun, ọdún Ẹgbàá-le-mẹrìndínlógún, sọ wi pé Olóri Òṣèlú Ilú Ọba, David Cameron pe orilẹ èdè Nigeria ni ilú ti ó hu iwà ibàjẹ jù ni àgbáyé. Kò ṣe àlàyé bi Ìjọba ilú rẹ ti ngba owó iwà ibàjẹ pamọ lati fi tú ilú wọn ṣe. Ẹni gbé epo lájà, bi kò bá ri ẹni gba a pamọ, kò ni ya lára lati tún ji omiran. Bi kò ri ẹni gba a, ó lè jẹ epo na a tàbi ki ẹni tó ni epo ri mú ni wéré. Gẹgẹ bi òwe Yorùbá ti sọ pé Ẹni gbé epo lájà, kò jalè tó ẹni gba a, bi àwọn ti ó n fi ọna èrú àti iwà ibàjẹ ja ilú lólè, kò bá ri àwọn Ilú Ọba gba owó iwà ibàjẹ lọwọ wọn, iwá burúkú á din kù. Ogun ti Ìjọba tuntun ni Nigeria gbé ti iwà ibàjẹ lati igbà ti ará ilú ti dibò yan Ìjọba tuntun -Muhammadu Buhari àti Yẹmi Osinbajo, ni bi ọdún kan sẹhin ni lati jẹ ki àwọn tó hu iwa ibaje jẹ èrè iṣẹ ibi, ki wọn si gba owó iwà ibàjẹ padà si àpò ilú. Eyi ti ó ṣe pàtàki jù ni ki Ìjọba Ilú Ọba ṣe àlàyé bi wọn yio ti da àwon owó Nigeria padà ni ipàdé gbi gbógun ti iwa ibaje, ki wọn lè fihan pé àwọn kò fi ọwọ si iwà ibàjẹ. Ìbá ṣe pọ laarin Yorùbá àti Ìlú-Ọba ti lé ni igba ọdún nitori òwò Òkè-òkun, pàtàki òwò ẹrú àti fún ẹkọ ni ilé iwé giga. Nitori eyi, àṣà àti èdè Yorùbá kò ṣe fi ọwọ rọ sẹhin. Ni Ilú-Ọba, ẹtọ ará ilú ni ki Ìjọba pèsè ohun amáyédẹrùn, pàtàki ibùgbé fún ọmọ ilú, ilé-ìwòsàn ọfẹ fún ọmọ àti ará ilú. Àwọn ẹtọ wọnyi kò tọ si àlejò, ẹni ti ó fi èrú wọ ilú ti kò ni àṣẹ igbelu, tàbi ẹni tó ni iwé lati ṣe iṣẹ ṣùgbọn ko ti i di ará ilú. Ẹni ti ó ni iwé-igbelu lati ṣe iṣẹ ti ko ti di ará ilú kò ni ẹtọ si ilé Ìjọba, ṣùgbọn wọn ni ẹtọ si ilé-ìwòsàn ọfẹ. Iwé ìròyìn irọlẹ, gbe jade bi Trudy Alli-Balogun, ti lo ipò rẹ ni ilé iṣẹ ti ó nṣe ipèsè ibùgbé fún ọmọ ilú, lati gba àbẹtẹlẹ lọwọ àwọn Yorùbá ti kò ni ẹtọ si irú ilé bẹ ẹ. Wọn ṣe ìdájọ ẹwọn ọdún marun fún. Ìròyìn ti ó gbòde ni inu iwé ìròyìn àti lori ayélujára fi han bi àwọn Olóri Òṣèlú, Aṣòfin àgbà nla àti kékeré, òṣiṣẹ Ìjọba àgbà àti àwọn ti ó wà ni ipó giga ni Nigeria ti lo ipò wọn lati fi ja ilu lólè. Àyipadà ni Ìjọba pẹlú pe Olóri Òṣèlú Muhammadu BuhariYẹmi Osinbajo ti ó gbógun ti iwà ibàjẹ, ló jẹ ki àṣiri iṣẹ ibi wọnyi jade si ará ilú bi àwọn ti ó wà ni ipò giga ti nlo ipò lati fi hu iwà ibàjẹ nitori àti kó ọrọ jọ ni ọnà ẹbùrú. Yorùbá sọ wi pé Ìṣe ilé ló mbá ni dode. Ni àtijọ, àṣà Yorùbá ni lati wá idi bi enia ti kó ọrọ jọ, ṣùgbọn ni ayé òde oni, olówó ni wọn mbọ, bi ó bá ti ẹ jalè tàbi ti ẹwọn de nitori iṣẹ ibi. Àyipadà burúkú yi ni obìnirin Trudy Alli-Balogun gbé dé ẹnu iṣẹ lati ja ilé iṣẹ rẹ ni olè ọkẹ aimoye, ti ó si na owó bẹ ẹ ni ìná àpà lai ronú orúkọ burúkú ti ó rà fún Yorùbá àti gbogbo orilẹ èdè Nigeria ni Ilú-Ọba àti pé irú iwà ibàjẹ yi ló ba ohun amáyédẹrùn jẹ ni Nigeria. Iwà ibàjẹ kò ni orúkọ meji, ẹni ba jalè ba ọmọ jẹ. Yorùbá fẹràn ayẹyẹ ṣi ṣe púpọ pàtàki fún igbéyàwó. Ni ayé àtijọ, ìnáwó igbéyàwó kò tó bi ó ti dà ni ayé òde òni. Titi di bi ogoji ọdún sẹhin, ilé Bàbá Iyàwó tàbi ọgbà ẹbi ni wọn ti nṣe àpèjọ igbéyàwó. Ẹbi ọtún àti ti òsi yio joko fún ètò igbéyàwó lati gba ẹbi ọkọ ni àlejò fún àdúrà gbi gbà fún àwọn ọmọ ti ó nṣe igbéyàwó àti lati gbà wọn ni ìyànjú bi ó ṣe yẹ ki wọn gbé pọ ni irọrùn. Ẹbi ọkọ yio kó ẹrù ti ẹbi iyàwó ma ngbà fún wọn, lẹhin eyi, ẹbi iyàwó yio pèsè oúnjẹ fún onilé àti àlejò. Onilù àdúgbò lè lùlù ki wọn jó, ṣùgbọn kò kan dandan ki wọn lu ilu tàbi ki wọn jó. Nigbati ìnáwó rẹpẹtẹ fún igbeyawo bẹrẹ, àwọn ẹlòmíràn bẹrẹ si jẹ igbèsè lati ṣe igbéyàwó pàtàki igbéyàwó ti Olóyìnbó ti a mọ si igbéyàwó-olórùka. Nitori àṣejù yi, olè bẹrẹ si jà ni ibi igbéyàwó, eyi jẹ ki wọn gbé àpèjẹ igbéyàwó àti àwọn ayẹyẹ yoku kúrò ni ilé. Wọn bẹrẹ si gbé àpèjẹ lọ si ọgbà ilé-iwé, ilé ìjọsìn tàbi ọgbà ilú àti ilé-ayẹyẹ. Yorùbá fẹràn ayẹyẹ ṣi ṣe púpọ, ṣùgbọn àṣà tó gbòde ni ayé òde òni, ni igbéyàwó àti ayẹyẹ bi ọjọ ìbí ṣi ṣe ni òkèrè. Gẹgẹ bi àṣà Yorùbá, ibi ti ẹbi iyàwó bá ngbé ni ẹbi ọkọ yio lọ lati ṣe igbéyàwó. Ẹni ti kò ni ẹbi àti ará tàbi gbé ilú miran pàtàki Òkè-ÒkunIlú Òyìnbó, yio lọ ṣe igbéyàwó ọmọ ni òkèrè. Wọn yio pe ẹbi àti ọrẹ ti ó bá ni owó lati bá wọn lọ si irú igbéyàwó bẹ ẹ. Ẹbi ti kò bá ni owó, kò ni lè lọ nitori kò ni ri iwé irinna gbà. A ri irú igbéyàwó yi, ti ẹbi ọkọ tàbi ti iyàwó kò lè lọ. Eleyi wọpọ laarin àwọn Òṣèlú, Ọgá Òṣìṣẹ Ìjọba àti àwọn ti ó ri owó ilú kó jẹ. Igbéyàwó àti ayẹyẹ ṣi ṣe ni òkèrè, jẹ ikan ninú àṣà ti ó mba owó ilú jẹ. Lati kúrò ni ilú ẹni lọ ṣe iyàwó tàbi ayẹyẹ ni ilú miran, wọn ni lati ṣẹ Naira si owó ilu ibi ti wọn ti fẹ lọ ṣe ayẹyẹ, lẹhin ìnáwó iwé irinna àti ọkọ òfúrufú. Ilú miran ni ó njẹ èrè ìnáwó bẹ ẹ, nitori bi wọn bá ṣe e ni ilé, èrò púpọ ni yio jẹ èrè, pàtàki Alásè àti Onilù. A lérò wi pé ni àsìkò ọwọn owó pàtàki owó òkèrè ni ilú lati ṣe nkan gidi, ifẹ iná àpà fún ayẹyẹ á din kù. Ìbẹrù tó gbòde ayé òde òni ni pé Ayé Móoru, nitori iṣẹlẹ ti o nṣẹlẹ ni àgbáyé bi òjò àrọ irọ dá ni ilú kan, ilẹ-riru ni òmìràn, ọgbẹlẹ, omíyalé, ijà iná àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ. Eleyi dá ìbẹrù silẹ ni àgbáyé pàtàki ni àwọn ilú Òkè-Òkun bi Àmẹríkà ti ó ka àwọn iṣẹlẹ wọnyi si àfọwọfà ọmọ ẹda. Wọn kilọ pé bi wọn kò bá wá nkan ṣe si Ayé Móoru yi, ayé yio parẹ. Àpẹrẹ miran ti a lè fi ṣe àlàyé pé Ọrun nyabọ, ki ṣé ọrọ ẹnìkan, ni ẹni ti ó sọ pé ohun ri amin pé ayé ti fẹ parẹ, àwọn kan gbàgbọ, wọn bẹrẹ si ta ohun ìní wọn. Àti ẹni ti ó ta ohun ìní àti ẹni ti ó ra, kò si ninú wọn ti ó ma mú nkankan lọ ti ayé bá parẹ ni tootọ. Elòmíràn, kò ni ṣe iwadi ohun ti àwọn èniyàn fi ńsáré, ki ó tó bẹrẹ si sáré. Ọpọlọpọ ti sa wọ inú ewu ti wọn rò wí pé àwọn sá fún. Fún àpẹrẹ, nigbati iná ajónirun balẹ ni àgọ Ológun ni Ikẹja ni ìlú Èkó ni bi ọdún mẹwa sẹhin. Bi àwọn kan ti gbọ ìró iná ajónirun yi, wọn sáré titi ọpọ fi parun si inú irà ni Ejigbo ni ọnà jínjìn si ibi ti ìṣẹlẹ ti ṣẹlẹ. Òwe Yorùbá yi ṣe gba àwọn ti o nbẹrù nigba gbogbo níyànjú wí pé ó yẹ ki èniyàn fara balẹ lati ṣe iwadi ohun ti ó fẹ ṣẹlẹ ki ó tó kú sílẹ de ikú. Bi èniyàn bẹrù á kú, bi kò bẹrù á kú, nitori gẹgẹ bi itàn àdáyébá, gbogbo ohun ti ó nṣẹlẹ láyé òde òni ló ti ṣẹlẹ ri. Àṣà Yorùbá ma ńri ọpẹ ninú ohun gbogbo, nitori eyi ni àjọyọ àti ayẹyẹ ṣe pọ ni ilẹ Yorùbá. Bi kò bá ṣe ayẹyẹ igbéyàwó; á jẹ idúpẹ fun ikómọisọmọlórúkọ; ìsìnku arúgbó; ikóyọ ninú ewu ijàmbá ọkọ; iṣile; oyè gbigbà ni ilé-iwé giga tàbi oyé ilú; idúpẹ ìparí ọdún tàbi ọdún tuntun àti bẹbẹ lọ. Kò si igbà ti àlejò kò ni ri ibi ti wọn ti ńṣe ayẹyẹ kan tàbi èkeji ni gbogbo ilẹ Yorùbá. Eyi jẹ ki àlejò rò wipé igbà gbogbo ni Yorùbá fi ńṣọdún. Kò si ẹni ti o ńdúpẹ ti inú rẹ ńbàjẹ, tijó tayọ ni enia fi nṣe idúpẹ. Ninú idúpẹ àti àjọyọ yi ni ẹni ti inu rẹ bàjẹ miran ti lè ni ireti pé ire ti ohun naa yio dé. Ni ilú Èkó, lati Ọjọbọ titi dé ọjọ Àikú ni enia yio ri ibi ti wọn ti ńṣe ayẹyẹ. Ọjọbọ jẹ ọjọ ti wọn ńṣe àisùn-òkú; ọjọ Ẹti ni isinkú, ọjọ Àbámẹta ni ti ayẹyẹ igbéyàwó nigbati ọjọ Àikú wà fún idúpẹ pàtàki ni ilé ijọsin onigbàgbọ. Ọpọlọpọ ayẹyẹ yi ló mú ipèsè jijẹ, mimu, ilù àti ijó lati ṣe àlejò fún ẹbi, ará àti ọrẹ ti ó wá báni ṣe ayẹyẹ. A lè fi òwe Yorùbá ti ó ni A ò mọ èyi ti Ọlọrun yio ṣe, kò jẹ ki á binú kú, tu ẹni ti ó bá ni ìrẹwẹsì ninú, pé ọjọ ọla yio dára. Yorùbá gbàgbọ pé ẹni ti kò ri jẹ loni, bi kò bá kú, ti ó tẹpá-mọṣẹ, lè di ọlọrọ ni ọla. Nitori eyi, kò yẹ ki enia Kú silẹ de ikú nitorina, Bi ẹmi bá wà, ireti ḿbẹ. À ì sí Iná Mọnà-mọná àti Epo Ọkọ bá Onílé pẹlú Àlejò. Ki gbogbo Nigeria tó gba ominira ni àwọn Òṣèlú lábẹ olùdari Olóyè Ọbáfẹmi Awolọwọ ti fi owó kòkó àti iṣẹ-àgbẹ dá nkan ṣe fún gbogbo ilẹ Yorùbá. Yorùbá jẹ èrè àwọn ohun gidi, amáyé-dẹrùn bi ilé-iwé ọfẹ, ilé-ìwòsàn ọfẹ, ilé iṣẹ amóhùn-máwòrán àkọkọ, ilé àwọn àgbẹ olókè mẹrin-lé-lógún  ilé giga àkọkọ, ọnà ọlọdà, omi, iná mọnà-mọná àti bẹẹbẹẹ lọ. Àwọn ohun ipèsè wọnyi jẹ èrè lati ọdọ Òṣèlú tó fẹràn ilú ti ó gbé wọn dé ipò, eleyi jẹ àwò kọ iṣe fún àwọn Òṣèlú ẹyà ilẹ Nigeria yókù. Ìjọba Ológun fi ibọn àti ipá gbé ara wọn si ipò Òṣèlú, wọn fi ipá kó gbogbo ohun amáyé-dẹrùn si abẹ Ìjọba àpapọ. Lati igbà yi ni ilé-iwé kékeré àti giga, ilé-ìwòsàn àti ohun amáyé-dẹrùn ti Òṣèlú pèsè fún agbègbè wọn ti bẹrẹ si bàjẹ. A lè fi ibàjẹ ohun amáyé-dẹrùn ti àwọn Òṣèlú àkọkọ pèsè fún ara ilú wọnyi wé ọbẹ tó dànu, ti igbẹhin rẹ já si òfò fún onilé àti àlejò. Òwe Yorùbá ni Ọbẹ tó dànù, òfò onilé, òfò àlejò Àpẹrẹ pataki ni ọna àti ilé-iwosan ti ó bàjẹ. Òfò ni ọnà ti ó bàjẹ mú bá ara ilú nipa ijàmbá ọkọ fún onilé àti àlejò. Ibàjẹ ile-iwosan jẹ òfò fún onilé àti àlejò nitori ọpọ àisàn ti kò yẹ kó pani ló ńṣe ikú pani, fún àpẹrẹ, itijú ni pé, Ọba, Ìjòyè àti Òṣèlú ńkú si àjò fún àìsàn ti kò tó nkan. Dákú-dáji iná mọnà-mọná ti ó sọ ilú si òkùnkùn jẹ òfò fún olówó àti aláini nitori, yàtọ si ariwo àti òórùn, ai mọye enia ni ikú ẹrọ mọnà-mọná ti pa. À ì sí Iná Mọnà-mọná àti Epo Ọkọ bá Onílé pẹlú Àlejò. Ìwà ìbàjẹ, àbẹtẹlẹ gbi gbà fún ọpọlọpọ ọdún ló da ọbẹ ohun amáyédẹrùn danu. Bi ọbẹ bá dànù, kò ṣe kó padà, à fi ki enia se ọbẹ tuntun, bi ó bá fẹ jẹ ọbẹ. Yorùbá ni Ẹbẹ là nbẹ òṣikà, ki ó tú ilú ṣe. Fún àtúnṣe, ó ṣe pàtàki ki gbogbo ará ilú parapọ lati tún ohun ti ó ti bàjẹ ṣe nipa gbi gbé ogun ti iwà ìbàjẹ àti àbẹtẹlẹ gbi gbà. Odò ti ó bá gbàgbé orisun gbi gbẹ ló ngbẹ Orúkọ idile Yorùbá ti ó nparẹ nitori èsìn. Àwọn orúkọ ìdílé wọnyi kò di ẹlẹsìn lọwọ lati ṣe iṣẹ rere tàbi dé ọrun, Ni igbà àtijọ, ẹranko ti wọn pè ni Ẹkùn jẹ alágbára ẹranko, bẹni Kìnìún si jẹ alágbára ẹranko. Bi Kìnìún ti lágbára tó ninú igbó, bi ó bá bú ramúramù, ohun gbogbo ninú igbó á pa kẹkẹ titi dé ori ẹranko yoku. Ti Ẹkùn nikan ló yàtọ, nitori Ọlọrun fún ni ẹbùn igbóyà, idi niyi ti a fi ńpè ni Baba Ẹranko, ti a ńpè Kìnìún ni Ọlọlà Ijù. Ẹrù ló sọ ọmọ Ẹkùn di OlógbòOlógìní tó fi di Ẹran-àmúsìn  Ọdẹ peku-peku Ni ọjọ kan, Ẹkùn gbéra lọ sinú igbó lati lọ wa oúnjẹ fún àwọn ọmọ rẹ, àwọn ọmọ ẹ kéré wọn kò lè yára bi iyá wọn. Ó fún wọn ni imọràn pe ki wọn kó ara pọ si ibi òkiti-ọgán ti ohun ti lè tètè ri wọn, ṣùgbọn wọn kò gbọdọ bẹrù fún ohunkóhun tàbi ẹranko ti ó bá wá si sàkáni wọn. Gẹgẹ bi a ṣe mọ, Kìnìún àti Ẹkùn, ọgá ni onikálùkù láyé ara wọn, wọn ki ja. Ibi ti Kìnìún bá wà Ẹkùn kò ni dé ibẹ, ibi ti Ẹkùn bá wà Kìnìún ò ni dé ibẹ. Nitori èyi ni Yorùbá fi npa lowe pé Kàkà ki Kìnìún ṣe akápò Ẹkùn, onikálùkù yio má ba ọdẹ rẹ lọ. Lai fà ọrọ gùn àwọn ọmọ Ẹkùn gbọ igbe Kìnìún, wọn ri ti ó ré kọja, àwọn ọmọ Ẹkùn ti ẹrù ba ti kò ṣe bi iyá wọn ti ṣe ìkìlọ, ìjáyà bá wọn, wọn sá. Nigbati Ẹkùn dé ibùdó rẹ lati fún àwọn ọmọ rẹ ni ẹran jẹ, àwọn ọmọ rẹ kò pé, ṣugbọn àwọn ọmọ ti ijáyà bá padà wá bá iyá wọn, nigbà yi ni iyá wọn rán wọn leti ikilọ pé wọn kò gbọdọ jáyà. Nitori èyi, ohun kọ wọn lọmọ. Nigbati iyá wọn kọ wọn lọmọ, wọn kò lè ṣe ọdẹ inú igbó mọ, wọn di ẹranko tó ńrágó, ti wọn ńsin ninú ilé, to ńpa eku kiri. Idi èyi ni Yorùbá fi npa ni òwe pé Ìjayà ló bá ọmọ Ẹkùn ti ó di Ológbò ti ó ńṣe ọde eku inú ilé. Ẹkọ-ìṣirò ni èdè Yorùbá Yorùbá ni bi wọn ti ma nṣe ìṣirò ki wọn tó bẹrẹ si ka ni èdè Gẹẹsì. Akọwé yi kọ ìṣirò ki ó tó bẹrẹ ilé-ìwé lọdọ ìyá rẹ àgbà. Nígbàtí ìyá-àgbà bá nṣe iṣẹ òwú Sányán lọwọ, a ṣa òkúta wẹwẹ fún ọmọ-ọmọ rẹ lati ṣe ìṣirò ni èdè Yorùbá. Isirò ni èdè Yorùbá ti fẹ di ohun ìgbàgbé, nitori àwọn ọmọ ayé òde òní kò rí ẹni kọ wọn ni ilé tàbi ilé-ìwé, nitorina ni a ṣe ṣe àkọọlẹ ìṣirò yi si ojú ewé yi. Yorùbá ni bi wọn ti ma a nka nkàn ki wọn tó bẹrẹ si ka a ni èdè Gẹẹsì. Ẹ ṣe àyẹwò kíkà ni èdè Yorùbá ni ojú ewé yi: Ẹ Kú Ọwọ Lómi Là Nki Ọlọmọ Tuntun  Ìtọjú Ọmọ Tuntun ni Àtijọ Ni ayé àtijọ, kò si itẹdi à lò sọnù bi ti ayé òde òni. Bẹni wọn kò lo ìgò oúnjẹ lati fún ọmọ tuntun ni oúnjẹ. Ọwọ ọlọmọ tuntun ki kúrò ni omi nitori omi ni wọn fi nto àgbo ti wọn nrọ ọmọ fún ìtọjú ọmọ tuntun. Aṣọ àlòkù Bàbá, Ìyá àti ẹbi ni wọn nya si wẹwẹ lati ṣe itẹdi ọmọ nitori kò si itẹdi à lò sọnú bi ti ayé òde òni. Ọmọ tuntun a ma ya ìgbẹ àti ìtọ tó igbà mẹwa tàbi jù bẹ ẹ lọ ni ojúmọ. Ọmọ ki i sùn ni ọtọ, ẹgbẹ ìyá ọmọ ni wọn ntẹ ọmọ si. Lẹhin ọsẹ mẹfà tàbi ogoji ọjọ tàbi ó lé kan ti wọn ti bi ọmọ, ìyá àti ọmọ lè lọ òde, ìyá á pọn ọmọ lati jáde. Nitori aṣọ ni itẹdi kò gba omi dúró, bi ọmọ bá tọ tàbi ya ìgbẹ, á yi aṣọ ìyá tàbi ẹni ti ó gbé ọmọ. Kò si ẹrọ ifọṣọ igbàlódé nitori na a, ó di dandan ki wọn fọ aṣọ ọmọ àti ẹni ti ó gbé ọmọ ni igbà gbogbo ni ilé ọlọmọ tuntun. Eyi ni ó jẹ ki Yorùbá ma ki ẹni ti ó bá ntọ ọmọ lọwọ pé Ẹ kú ọwọ lómi nitori ọwọ ki kúrò ni omi aṣọ fí fọ. Òṣèlú Nigeria, Ẹ Jọwọ, Ẹ Má Pe Ajá ni Ọbọ fún Ará Ìlú Lati bi ogójì ọdún sẹhin, Epo-rọbi nikan ni okùn ọrọ ajé orilẹ èdè Nigeria, ó si ti pa owó ribiribi wọlé fún ilú. Nigbati Epo-rọbi bẹrẹ si pa owó wọlé, ará ilú kọ iṣẹ àgbẹ àti àwọn ohun ti ilú nṣe silẹ fún ifẹ ọjà òkèrè. Àsikò Epo-rọbi ni ilú fi irẹsi òkèrè dipò oriṣiriṣi oúnjẹ ilẹ wa. Ki ṣe eyi nikan, Ìjọba Ológun àti Òṣèlú bẹrẹ iwà ibàjẹ nipa ki kó owó ti ó yẹ ki wọn fi tún ilú ṣe jẹ. Wọn ò kó owó àbẹtẹlẹ yi dúró ni ilú, wọn nko lọ si Òkè-Òkun, eyi ló ba iná mọnàmọná, ilé-ìwòsàn, ilé-iwé, ọnà, omi mi-mun àti ohun amáyédẹrùn yoku jẹ. Lẹhin ti àwọn Ìjọba Ológun àti Òṣèlú fi ipò wọn ba ilú jẹ tán, bi ori bá fọ wọn, wọn á gba ọnà Òkè-Òkun lọ fún ìtọjú, dipò ki wọn tú ile-iwé ṣe, wọn a fi owó ti wọn ji pamọ rán ọmọ lọ si Òkè-Òkun fún ẹkọ ti ó yè kooro. Wọn a fi owó àbẹtẹlẹ ra ilé nla si Òkè-Òkun, oúnjẹ àti èso ilú kò dùn lẹnu olówó, aṣọ àti ohun ti ará ilú nṣe kò dára tó, ọjà Òkè-Òkun nikan ni wọn lè fi yangàn. Lai pẹ yi, àwọn Òṣèlú bẹrẹ si polongo pé ki ará ilu ra ọja ilú, ki Naira owo Nigeria lè gòkè. Ki i ṣe ìyànjú burúkú ni eyi ṣùgbọn, ọrọ kò dùn lẹnu olè, kì í ṣe lati ẹnu àwọn Òṣèlú ti ẹnu wọn ti fẹ si ọjà òkèrè nitori wọn ti kó owó ilú pamọ si àwọn ilú Òkè-Òkun. Bi a bá ṣe akiyesi, ki àṣiri tó tú ni àsikò Ìjọba tuntun BuhariÒṣinbàjò, àwọn ti ilé-iṣẹ Agbógun ti ìwà ìbàjẹ tọka tàbi mú pé ó kó owó ilú jẹ jù, kò wọ aṣọ Òkè-Òkun. Ó san ki wọn wọ aṣọ Òkè-Òkun, ju ki wọn kó owó rẹpẹtẹ ti wọn ji kó lọ si Òkè-Òkun. Díẹ ninú àwọn Òṣèlú ti Ilé Iṣẹ Agbógun ti Ìwà Ìbàjẹ fi ẹsùn kàn Ẹbẹ la bẹ Òṣèlú Nigeria ki wọn ma pe Ajá lỌbọ fún ará ilú, ki wọn kó owó ilú ti wọn ji pamọ si Òkè-Òkun padà, ki wọn si fi àpẹrẹ rere silẹ fún ará ilú nipa àyipadà kúrò ni iwà ojúkòkòrò àti olè ti wọn nfi ipò jà dúró. Àyipadà Òṣèlú kúrò ninú iwà burúkú ni ó lè mú ki owó ilú Naira kògè. Awọ kò ká Ojú ìlù, Ọmọ Onílù ni òhun fẹ má a sun Awọ jẹ  Ojúkòkòrò àwọn Òṣèlú Nigeria: Nigbati àwọn Òṣèlú gba Ìjọba ni igbà keji lọwọ Ìjọba Ológun, inú ará ilú dùn nitori wọn rò wi pé Ológun kò kọ iṣẹ Òṣèlú. Ilú rò wi pé Ìjọba Alágbádá yio ni àánú ilú ju Ìjọba Ológun lọ. Ó ṣe ni laanu pé fún ọdún mẹrìndínlógún ti Òṣèlú ti gba Ìjọba, wọn kò fi hàn pé wọn ni àánú ará ilú rárá. Dipò ki wọn ronú bi nkan yio ti rọrùn fún ilú nipa ipèsè ohun amáyédẹrùn bi iná mọnàmọná, ilé-iwé, ilé-ìwòsàn, ojú ọnà ti ó dára, òfin lati jẹ ki ilú tòrò, ṣe ni wọn bẹrẹ si ji owó ilú. Bi ori bá fọ Òṣèlú, wọn á lọ si Òkè-Òkun nibiti wọn kó owó ti ó yẹ ki wọn fi tú ilé-ìwòsàn ṣe si. Àwọn Òṣèlú Òkè-Òkun nfi owó Nigeria tọjú ará ilú wọn nitori eyi, gbogbo ọdọ Nigeria ti kò ni iṣẹ fẹ lọ si Òkè-Òkun ni ọnà kọnà. Òwe Yorùbá ti ó sọ wi pé Awọ kò ká Ojú ìlù, Ọmọ Onilù ni òhún fẹ má a sun Awọ jẹ bá ìròyìn ti ó jáde ni lọwọ-lọwọ, bi àwọn Òṣèlú ti bá owó ọrọ ajé Nigeria jẹ nipa bi wọn ti ṣe pin owó ohun ijà fún Ológun lati ra ibò. Epo Rọbì ni Awọ nitori ó lé ni idá ọgọrin ti owó epo rọbì kó ni owó ọrọ ajé ti ilú tà si Òkè-Òkun. Fún bi ọdún mẹdógún ninú ọdún merindinlogun ti Èrò Ẹgbẹ Òṣèlú ti Alágboòrùn fi ṣe Ìjọba ki ó tó bọ lọwọ wọn ni ọdún tó kọjá, owó epo rọbì lọ si òkè rẹpẹtẹ, ọrọ ajé yoku pa owó wọlé. Dipò ki wọn lo owó ti ó wọlé lati tú ilú ṣe, wọn bẹrẹ si pin owó lati fi ra owó Òkè-Òkun lati kó jade lọ ra ilé nlá si àwọn ilú wọnyi lati sá fún ilú ti wọn bàjẹ ni gbogbo ọnà. Owó epo rọbì fọ, awọ kò wá ká ojú ilú mọ. Oníṣẹ Ìjoba kò ri owó-oṣù gbà déédé, àwọn ti ó fi ẹhin ti ni iṣẹ Ìjọba kò ri owó ifẹhinti wọn gba, owó ilú bàjẹ, bẹni àwọn Òṣèlú bú owó oṣu rẹpẹtẹ fún ara wọn. Eyi ti ó burú jù ni owó rẹpẹtẹ miran ti wọn bù lati ra ọkọ ti ìbọn ò lè wọ, olówó nla lati Òkè-Òkun fún Ọgọrun-le-mẹsan Aṣòfin-Àgbà. Olóri Aṣòfin-Àgbà fẹ ra ọkọ mẹsan fún ara rẹ nikan. Àsìkò tó ki àwọn èrò ji lati bá àwọn olè wọnyi wi, nitori àwọn Òṣèlú Òkè-Òkun nibiti wọn nkó owó ilú lọ, kò fi owó ilú wọn tọjú ara wọn, wọn nwọ ọkọ pẹlú àwọn ará ilú, àyè kò si fún wọn lati ja ilú ni olè bi ti àwọn Òṣèlú Nigeria. Olóri Ẹbi, Baba Bùkátà Olóri Ẹbi jẹ àkọbi ọkùnrin ni idilé. Bi àkọbi bá kú, ọkùnrin ti ó bá tẹle yio bọ si ipò. Iṣẹ olóri ẹbi ni lati kó ẹbi jọ fún ilọsiwájú ẹbi, nipa pi pari ijà, ijoko àgbà ni ibi igbéyàwó, ìsìnkú, pi pin ogún, ìsọmọ-lórúkọ, ọdún ìbílẹ àti ayẹyẹ yoku. Ni ayé òde òni, wọn ti fi owó dipò ipò àgbà, nitori ki wọn tó pe olóri ẹbi ti ó wà ni ìtòsí, wọn yio pe ẹni ti ó ni owó ninú ẹbi ti ó wà ni òkèrè pàtàki ti ó bá wà ni Èkó àti àwọn ilú nla miran tàbi Ilú-ÒyinbóÒkè-Òkun. Ai ṣe ojúṣe Ìjọba nipa ipèsè ilé-iwòsàn ti ó péye, Ilé-iwé, omi mimu àti ohun amáyédẹrùn yoku jẹ ki iṣẹ pọ fún olóri ẹbi. Gẹgẹ bi ọrọ Yorùbá ti ó sọ wi pé Olóri Ẹbi, Baba Bùkátà, iṣẹ nla ni lati jẹ Olóri Ẹbi, ó gba ọgbọn, òye àti ìnáwó lati kó ẹbi jọ. A ki yin lati Ilé Ni ai pẹ yi, Olùkọwé yi bẹ ilé wò fún bi ọsẹ mẹta. A ṣe àwọn akiyesi wọnyi. Ilú Èkó n fẹ si, ṣùgbọn ọnà kò fẹ tó bi èrò àti ọkọ ti pọ tó, nitori eyi, sún-kẹrẹ fà-kẹrẹ ọkọ kò jẹ ki ará ilú gbádùn. Àwọn ti ó nlọ si ibi iṣẹ agogo mẹjọ ni lati kúrò ni ilé ki agogo marun tó lù, wọn yio si wọlé ni agogo mẹwa lẹhin ti wọn bá pari iṣẹ ni agogo marun. Ó kéré jù, òṣìṣẹ yio lo wákàtí mẹfa lati lọ àti bọ ni ibi iṣẹ nitori sún-kẹrẹ fà-kẹrẹ ọkọ. Ìjọba ko ti i ṣe ìpèsè omi ẹrọ, ọnà àdúgbò àti ohun amáyédẹrùn igbàlódé pàtàki ni àwọn agbègbè tuntun. Iná mọnàmọná ti dára di ẹ si, nitori iná kò lọ púpọ mọ bi ti tẹlẹ. Ni àwọn olú ilú ilẹ Yorùbá yókù bi Ìbàdàn, Òṣogbo, Abẹòkúta, Àkúrẹ àti Adó-Èkìtì, kò si sún-kẹrẹ fà-kẹrẹ ọkọ bi ti Èkó ṣùgbọn iná mọnàmọná kò ṣe déédé bi ti ilú Èkó. Ọwọn epo-ọkọ ti ó gbòde ni igbà ọdún Kérésìmesì ti ó kọjá àti ni ibẹrẹ ọdún tuntun ti lọ ṣùgbọn epo-ọkọ wọn ni ọpọlọpọ ilé epo ni àwọn olú ilú yókù ju ti Èkó. Gbogbo ohun tita ló ti wọn si. Ó ṣòro lati lo ayélujára nitori ai ṣe déédé iná mọnàmọná àti ayélujára, pàtàki bi enia ba jade kúrò ni ilú Èkó, ṣùgbọn ó sàn ju ti àtẹhin wá lọ. Ni àpapọ, ọyẹ jẹ ki ẹni ti ó bá nti Òkè-Òkun bọ gbádùn nitori ooru din kù. Ilú-Oyinbo dára, ọrẹ mi òtútù pọ Gẹgẹbi, àgbà ninu olórin Yorùbá Délé Òjó ti kọ ni ọpọlọpọ ọdún sẹhin pe Ilú Oyinbo dára, ọrẹ mi òtútù pọ, à ti gbọmọ lọwọ èkùrọ o ki ma i ṣojú bọrọ. Àsikò òtútù ni àlejò ma ńṣe iranti ilé. Òtútù ò dára fún arúgbó, a fi ti onilé nã bá lówó lati san owó iná ti o gun òkè nitori àti tan ẹrọ-amúlé gbónọ. Ìmọràn fún àwọn ti ó gbé ìyá wọn wá si ìlú-oyinbo, ni ki wọn gbiyànjú lati ṣe ètò fún àwọn ìyá-àgbà lati lọ si ilé ni asiko òtútù lati fara mọ àwọn enia wọn. Òtútù o dára fún eegun àgbà. A ki i fi ọjọ kan bọ ọmọ tó rù: Ìmọràn fún Òṣèlú tuntun àti àwọn ará ilú Nigeria Ọmọ ki dédé rù lai ni idi. Lára àwọn idi ti ọmọ lè fi rù ni: àìsàn, ebi, òùngbẹ, ìṣẹ, ai ni alabojuto, òbí olójú kòkòrò, ai ni òbí àti bẹ ẹ bẹ lọ. Orilẹ èdè Nigeria ti jẹ gbogbo ìyà àwọn ohun ti ó lè mú ki ọmọ rù yi, lọwọ Ìjọba Ológun àti Òsèlú fún ọpọ ọdún. Nigbati àwọn òbí ti ó fẹràn ọmọ bi Olóògbé Olóyè Ọbáfẹmi Awólọwọ àti àwọn àgbà ti ó bèrè fún Ominira lọwọ Ilú-Ọba, ṣe Òsèlú, ilú kò rù, pàtàki ọmọ Yorùbá. Wọn fi ọrọ ajé àti iṣẹ àgbẹ ni ipinlẹ, pèsè ohun amáyédẹrùn fún ilú, ilé-ìwòsàn ọfẹ, ilé-iwé ọfẹ, àwọn tó jade ni ilé-iwé giga ri iṣẹ gidi àti pé àwọn ará ilú tẹ lé òfin. Eyi mú ìlọsíwájú bá ilẹ Yorùbá ju ọpọlọpọ ilẹ Aláwọdúdú. Ilú bẹrẹ si rù lati igbà ti Ìjọba Ológun àkọkọ ti fi ipá kó gbogbo ipinlẹ Nigeria si abẹ Ìjọba-àpapọ ni ọdún mọkàndinlãdọta sẹhin . Lati igbà ti wọn ti kó ọrọ ajé gbogbo ipinlẹ si abẹ Ìjọba-àpapọ ti a lè pè ni Òbí ti jinà si ará ilú ti a lè pè ni Ọmọ ti rù. Ojúkòkòrò àti olè ji jà Ìjọba Ológun àti Òṣèlú lábẹ Ìjọba-àpapọ ti fa ebi, òùngbẹ àti àìsàn fún ará ilú. Ni ọdún mọkànlélọgbọn sẹhin, Olóri Òsèlu tuntun Muhammadu Buhari àti àtẹlé rẹ Túndé Ìdíàgbọn ṣe Ìjọba fún ogún oṣù gẹgẹ bi Ìjọba Ológun. Nigbati wọn gba Ìjọba lọwọ àwọn Òṣèlú ti ó ba ilú jẹ pẹlú iwà ìbàjẹ ti wọn fi kó ilú si igbèsè lábẹ Olóri Òṣèlú Shehu Shagari, wọn fi ìkánjú ṣe idájọ fún àwọn tó hu iwà ibàjẹ, eleyi jẹ ki ilú ké pé Ìjọba wọn ti le jù. Ká ni ilú farabalẹ ni àsikò na a, ilú ki bá ti dára si. Nigbati Olóri-ogun Badamasi Babangida gba Ìjọba, inú ilú dùn nitori àyè gba ará ilú lati ṣe bi wọn ti fẹ lati ri owó. Eleyi jẹ ki ọpọlọpọ olówó ojiji pọ si lati igbà na a titi di oni. Àyè àti ni owó ojiji nipa ifi owó epo-rọbì ṣòfò, ki kó owó ìpèsè ohun amáyédẹrùn jẹ, gbi gba àbẹtẹlẹ àti iwà ìbàjẹ, ló pa ilé-iwé giga, ilé-ìwòsàn, pàtàki ìpèsè iná-mọnàmọná, ìdájọ àti bẹ ẹ bẹ lọ. A lè lo òwe A ki i fi ọjọ kan bọ ọmọ tó rù ṣe àlàyé pé iwà ìbàjẹ àti ohun tò bàjẹ fún ọdún pi pẹ kò ṣe tún ṣe ni ọjọ kan, nitori eyi, ki ará ilú ṣe sùúrù fún Ìjọba tuntun lati ṣe àtúnṣe lati ìbẹrẹ. Ki Ìjọba tuntun na a mọ pé Ori bi bẹ, kọ ni oògùn ori fi fọ, nitori eyi ki wọn tẹ lé òfin lati ṣe ìdájọ fún àwọn ti ó ba ilú jẹ. Ẹ Jọwọ Darapọ Mọ Wa lati kọ nipa Àṣà àti Ìtàn Àdáyébá ni Agbègbè Yin Gbogbo olólùfẹ èdè àti àṣà Yorùbá ti ó tẹlé wa ni àwọn ọdún ti ó kọjá, a ki yin fún ọdún tuntun ti ó wọlé. Èdùmàrè á jẹ ki ọdún na a tura o. Inú wa yio dùn ti ẹ bá lè darapọ mọ wa lati kọ nipa àṣà ati itàn àdáyébá ni agbègbè yin ni ilẹ Yorùbá fún àkọọlẹ ki èdè àti àṣà Yorùbá ma ba parẹ. Èdè àti Àṣà Yorùbá kò ni parẹ. Ìkini fún ọdún tuntunA ki i jẹ Igún, a ki i fi Ìyẹ Igún rinti: Ẹnu Ayé Lẹbọ Ohun ti o jẹ èèwọ tàbi òfin ni ilú kan le ma jẹ èèwọòfin ni ilú miran ṣùgbọn bi èniyàn bá dé ilú, ó yẹ ki ó bọwọ fún àṣà àti òfin ilú. Bi èniyàn bá ṣe nkan èèwọ, ó lè ṣé gbé ti kò bá si ẹlẹri lati ṣe àkóbá tàbi ki ó fi ẹnu ṣe àkóbá fún ara rẹ. Ni ilú kan ti a mọ si Ayégbẹgẹ, àwọn àlejò ọkùnrin meji kan wa ti orúkọ wọn njẹ  Miòṣé àti Moṣétán. Ọba ilú Ayégbẹgẹ kede pé èèwọ ni lati jẹ ẹiyẹ Igún ni ilú wọn. Akéde ṣe ikilọ pé ẹni ti ó bá jẹ Igún, ikùn rẹ yio wu titi yio fi kú ni. Àwọn àlejò meji yi ṣe ìlérí pé kò si nkan ti yio ṣẹlẹ ti àwon bá jẹ Igún, nitori eyi wọn fi ojú di èèwọ ilú Ayégbẹgẹ. Miòṣé, lọ si oko, ó pa Igun, ó din láta, ó si jẹ, ṣùgbọn ó pa adiẹ, ó da iyẹ adiẹ si ààtàn bi ẹni pé adiẹ ló jẹ. Ọpọ ará ilú ti wọn mọ pé èèwọ ni lati jẹ Igún paapa, jẹ ninú rẹ, ṣùgbọn wọn kò mọ pé Igún ni àwọn jẹ, wọn rò wi pé adiẹ ni. Miòṣé fi ọrọ àṣiri yi sinú lai si nkan ti ó ṣe gbogbo àwọn ti ó jẹ Igún pẹlú rẹ. Moṣétán lọ si oko ohun na a pa Igun, ó gbe wá si ilé, ṣùgbọn kò jẹ. Ó pa adiẹ dipò Igún, o din adiẹ ó jẹ ẹ, ṣùgbọn, ó da iyẹ Igún si ààtàn bi ẹni pé Igún lohun jẹ. Ni ọjọ keji àwọn ará ilú ri iyẹ Igún wọn pariwo pé Moṣétán jẹ èèwọ, ó ni bẹni, ohun jẹ Igún. Ni ọjọ kẹta inú Moṣétán bẹrẹ si i wú titi ara fi ni. Nigbati ìnira pọ fún Moṣétán, ó jẹwọ wi pé adiẹ lohun jẹ, ṣùgbọn wọn ko gba a gbọ pé kò jẹ Igun, titi ti ó fi ṣubú ti ó si kú. Yorùbá ni Ẹnu Ayé Lẹbo, Moṣétán fi ẹnu kó bá ara rẹ. Ẹkọ ìtàn yi ni pé, àfojúdi kò dára, ó yẹ ki enia pa òfin mọ nitori Bi a ti nṣe ni ilé wa, èèwọ ibò miran. Ẹni ti kò bá pa òfin mọ, á wọ ijọngbọn ti ó lè fa ikú tàbi ẹwọn. Ṣe bi o ti mọ ki i tẹ  Ọdún wọlé dé Ọdún Kérésì jẹ ọdún Onigbàgbọ lati ṣe iránti ọjọ ibi Jésù Olùgbàlà. Ọjọ kẹjọ lẹhin ọdún Kérésìmesì ni ọdún tuntun. Fún ayẹyẹ ọdún, kò si iyàtọ laarin Ìgbàgbọ àti Mùsùlùmi ni ilẹ Yorùbá nitori Yorùbá gbà wi pé Ẹni ọdún bá láyé, ó yẹ kó dúpẹ. Ọpẹ ló yẹ ki èniyàn dá ju igbèsè ji jẹ lati ṣe àṣe hàn ni àsikò ọdún. Ni ọpọlọpọ ọdún sẹhin, àwọn Àgbẹ á dari wálé pẹlú irè oko pàtàki iṣu. Àwọn Oniṣòwò á ri ọjà tà nitori àsikò yi ni Bàbá àti Ìyá ma nrán aṣọ ọdún fún àwọn ọmọdé àti oúnjẹ rẹpẹtẹ fún ipalẹmọ ọdún. Inú ọmọdé ma ndùn nitori asiko yi ni wọn nse irẹsi àti pa adiẹ fún ọdún. Àwọn ọmọdé á lọ lati ilé ẹbi kan si ekeji, ẹbi ti wọn lọ ki, á fún wọn ni oúnjẹ àti owó ọdún. Àwọn àgbàlagbà naa ma ndá aṣọ ẹgbẹ fún idúpẹ ọdún, ṣùgbọn ki owó epo rọbi tó gba igboro, ki ṣe aṣọ olówó nla bi ti ayé òde òni. Àsikò ti olè npọ si niyi pàtàki ni ilú Èkó, nitori ọpọlọpọ fẹ na owó ti wọn kò ni lati ṣe ọdún. Ìpolówó ọjà pọ ni àsikò yi ni Òkè-Òkun, nitori eyi, ọpọ nlo ike-igbèsè tàbi ki wọn ya owó-èlè lati ra ọjà ti wọn kò ni owó rẹ. Lẹhin ọdún, wọn a fi ọdún tuntun bẹrẹ si san igbèsè, nitori eyi Ìyá àti Bàbá a ma a ti ibi iṣẹ kan lọ si ekeji lai ni ìsimi tàbi ri àyè àti bójú tó àwọn ọmọ. Ọrọ Yorùbá sọ wi pé Ṣe bi o ti mọ ki i tẹ , nitori eyi gbogbo ọmọ Yorùbá ni ilé, ni oko, ẹ ṣe bi ẹ ti mọ, ẹ ma tori odun na ọwọ si nkan ti ọwọ yin kò tó, ki ẹ ma ba a tẹ. Ọpọlọpọ Onigbàgbọ ayé òde oni ki i fẹ fi èdè Yorùbá kọrin ṣùgbọn ẹ gbọ bi ọmọ Òyinbó ti kọ orin àwọn Obinrin Rere ni ojú iwé yi. Èkó  Aginjù laarin àwọn Olú Ilú Àgbáyé Èkó ni olú ilú Nigeria fún ọpọlọpọ ọdún ki àwọn Ijọba Ológun tó kó Olú Ilú Nigeria lọ si Abuja ni bi ọdún mẹrinlélógún sẹhin. Ki kó olú ilú kúrò ni Èkó kò din èrò ti o nwọ Èkó kù, ilú Èkó ngbòrò si ni, ṣùgbọn bi èrò ti npọ si, Ijọba àpapọ kò ran Eko lọwọ nipa ipèsè owó tó tó ni àsikò fún ohun amáyédẹrùn. Ká fi Èkó wé àwọn olú ilú yoku ni àgbáyé àti àwọn ilú nla ti omi yi ká, inira Èkó pọ ju àwọn ilú wọnyi lọ. Kò si iná mọnàmọná ti ó ṣe deede, kò si omi mimu fún ará ilú pàtàki fún àwọn agbègbè titun. Eyi ti ó burú jù ni ki èniyàn jade, kó má mọ igbà ti ó ma padà wọlé nipa li lo bi wákàti mẹfà tàbi ju bẹ ẹ lọ ninú sún kẹẹrẹ fa kẹẹrẹ ọkọ, nitori ọnà kò tó, bẹni kò dára, iwà-kuwà pọ fún awakọ, ọkọ àti èrò pọ ju òpópó ọnà lọ. Bi Ijọba àpapọ Nigeria ti ri owó ori gbà ni Èkó ju gbogbo àwọn ilú yoku lọ tó, kò si irànlọwọ lati tú ọnà Ijọba àpapọ ṣe. Ni ọpọlọpọ ọdún sẹhin, Ijọba Ológun di Èkó lọwọ lati pèsè ọkọ ojú irin ti ó ngbé èrò púpọ ti Gómìnà Lateef Jakande bẹrẹ. Bi Èkó ti tóbi tó, ibùdókọ òfúrufú kan ló wà lójú kan naa ni Ìkẹjà fún àwọn ti ó nlọ si gbogbo àgbáyé àti àwọn ti ó fẹ lọ si ilú Nigeria miran. Lati igbà ti Ijọba Ológun ti lé àwọn àjòjì ti ó dá ilé ọjà nla silẹ fún ọpọlọpọ ọdún, àwọn Olówó ilú kò ronú lati ṣe irú ilé ọjà bẹ ẹ si gbogbo agbègbè Èkó fún irọrùn ará ilú ju bi gbogbo ọjà nla ti kó ori jọ si Erékùṣù Èkó. Àwọn nkan wọnyi àti iwà ibàjẹ àti ojúkòkòrò Ijọba Ológun àti Alágbádá Òṣèlú ló sọ Èkó di aginjù laarin àwọn olú ilú àgbáyé. A lérò wi pé Ijọba Òṣèlú ti àwọn ará ilú yàn fún àyipadà kúrò ninú iwà ibàjẹ tó gba orilẹ èdè kan fún igbà pi pẹ, yio wa àtúnṣe fún Èkó. Gómìnà Akinwunmi Àmbọdé ni lati wá àtúnṣe si iyà ti ojú ará ilú nri nipa gbi gbé ọkàn lé ọkọ ilẹ fún ohun irinna nikan, nipa pi pari iṣẹ ọkọ ojú irin àti ibùdókọ ojú omi ti Ijọba Gómìnà Babátúndé Raji Fáṣọlá bẹrẹ, ki wọn si ṣe kun nipa ipèsè ibùdókọ òfúrufú àti ohun amáyédẹrùn yoku. Èkó kò ni bàjẹ o  ó bàjẹ ti. Ọbẹ tó dùn, Owó ló pá: Àwòrán àti pi pè Èlò Ọbẹ Òwe Yorùbá ni Ọbẹ tó dùn, owó ló pá, ṣùgbọn kò ri bẹ fún ẹni ti kò mọ ọbẹ se. Elomiran lè lo ọkẹ àimọye owó lati fi se ọbẹ kó má dùn nitori, bi iyọ ò ja, ata á pọjù tàbi ki omi pọjù. Ni tõtọ, owó ni enia ma fi lọ ra èlò ọbẹ lọjà, ṣùgbọn fún ẹni ti ó mọ ọbẹ se, ìwọnba owó ti ó bá mú lọ si ọjà, ó lè fi ra èlò ọbẹ gẹgẹ bi owó rẹ ti mọ, ki ó si se ọbẹ na kó dùn. Ẹ wo àwòrán àti pipè èlò ọbẹ ni abala ojú iwé yi. Olóyè Hannah Ìdòwú Dideolú Awólọwọ, Iyalode Rẹmọ, Yèyé Oòduà relé pẹlú ijó àti ayọ A bi Olóògbé, Olóyè Hannah Ìdòwú Dideolú ni ọjọ karundinlọgbọn, oṣù kọkanla, ọdún Ẹdẹẹgbãlemẹdógún, ó ṣe igbéyàwó pẹlú Olóògbé Olóyè Ọbáfẹmi Awólọwọ àgbà Òṣèlú ni ọjọ kẹrindinlọgbọn, oṣù kejila, Ẹdẹẹgbãlemẹtadinlọgbọn, o jade láyé nigbati ó kú bi oṣú meji ó lé di ẹ ki ó pé ọgọrun ọdún. Lẹhin ọkùnrin tàbi obinrin ni ayé òde òni ti ó bá ṣe ori-ire, obinrin tàbi ọkunrin rere wa lẹhin tabi ẹgbẹ rẹ. Òwe yi ni a lè fi ṣe àpẹrẹ iṣẹ ribiribi ti Olóògbé, Olóyè Hannah Ìdòwú Dideolú ṣe fún Olóògbé Olóyè Ọbáfẹmi Awólọwọ, ògúná gbongbo Òṣèlú ni ilẹ Yorùbá àti fún orilẹ èdè Nigeria. Nigbati Bàbá mba iṣẹ oselu kiri gbogbo àgbáyé, Iyá ló di ilé mú, ti ọkàn Olóògbé Olóyè Ọbáfẹmi Awólọwọ fi balẹ lati le fi ipò Olóri Òsèlú ṣe iṣẹ ribiribi ti ó ṣe. Titi di ọjọ ikú ọkọ rẹ ni ọdún mejidinlọgbọn sẹhin, lẹhin igbéyàwó àádọta ọdún, ó ṣe àti lẹhin fún ọkọ rẹ titi di ọjọ alẹ, eyi jẹ àpẹrẹ rere fún gbogbo obinrin. Ẹbi àti ará ti bẹrẹ si palẹmọ fún ọjọ ibi ọgọrun fún Olóògbé, Olóyè Hannah Ìdòwú Dideolú nigbati iròyin ikú rẹ jade pé iyá sùn ni ọjọ kọkàndinlógún, oṣú kẹsan ọdún Ẹgbàálemẹdógún. Ipalẹmọ ìsìnku bẹrẹ lati ṣe àṣeyẹ ikẹhin fún olóògbé dipò ayẹyẹ ọjọ ọgọrun ibi. Olóri Òṣèlú Nigeria Muhammadu Buhari pẹlú àwọn àgbà Òsèlú, àwọn Ọba àti Ìjòyè, ọmọdé àti àgbà ilú dara pọ pẹlú ẹbi àti àwọn ọmọ Olóògbé lati ṣe ẹyẹ ikẹhin fún Olóògbé, Olóyè Hannah Ìdòwú Dideolú Awólọwọ ni ọjọ karùndinlọgbọn, oṣù kọkanla ọdún Ẹgbàálemẹdógún. Sùn re o, ó digbà, o di gbóṣe. Ọba titun, Ọọni Ifẹ Kọkànlélaadọta gba Adé Ilé-Ifẹ tàbi Ifẹ jẹ ilú àtijọ ti Yorùbá kà si orisun Yorùbá. Lẹhin ọjọ mọkànlélógún ni Ilofi Ilé Oyè nigbati gbogbo ètùtù ti ó yẹ ki Ọba ṣe pari, Ọba Adéyẹyè Ẹniitàn, Ògúnwùsi gba Adé Aàrẹ Oduduwa ni ọjọ kẹtàlélógún oṣù kọkànlá ọdún Ẹgbàálemẹdógún ni Òkè Ọra nibiti Bàbá Nlá Yorùbá Oduduwa ti kọkọ gba adé yi ni ọpọlọpọ ọdún sẹhin. Ọba Ogunwusi, Ọjaja Keji, di Ọba kọkànlélaadọta Ilé Ifẹ, lẹhin ti Ọba Okùnadé Sijúwadé pa ipò dà ni ọjọ kejidinlọgbọn, oṣù keje odun Ẹgbàálemẹdógún. Gẹgẹ bi àṣà àdáyébá, ẹkan ni ọdún nigba ọdún Ọlọjọ ti wọn ma nṣe ni oṣù kẹwa ọdún ni Ọba lè dé Adé Aàrẹ Oduduwa. Adé á pẹ lóri o, bàtà á pẹ lẹsẹ. Igbà Ọba Adéyẹyè Ẹniitàn, Ògúnwùsi á tu ilú lára. lè dé Adé Àrẹ Oduduwa. Bi a bá tori ẹni burúkú fọjú, a kò ni ri ojú ri ẹni rere Kò si ilú, ẹyà tàbi àwọ ti kò ni ẹni burúkú tàbi ẹni rere. Àti ẹni burúkú àti ẹni rere ló wà ninú ẹbi, ilú, àti gbogbo ẹyà àgbáyé ninú èniyàn dúdú àti funfun, ọkùnrin, obinrin, ọmọdé àti àgbà. Bi èniyàn bá pàdé ẹni kan tàbi meji ni àkọkọ, ti ó ti ẹyà tàbi ilú kan jade, ti ó si hùwà rere, ni ọpọ igbà, ó wọpọ lati rò wi pé gbogbo ará ilú bẹ ẹ ló dára, ni ida keji, ti irú ẹni bẹ ẹ ba hùwà burúkú, ó wọpọ lati rò wi pé gbogbo ẹni ti ó ti irú ẹyà yi jade ni ẹni burúkú. Ọpọ igbà, lai pàdé enia ri, ẹlòmiràn lè ni lọkàn pe ẹni burúkú tàbi ẹni rere ni ohun pàdé nitori itàn ti ó ti gbọ. Itàn yi lè nipá lóri irú iwà ti èniyàn yio hu si ẹni ti a bá pàdé. Fún àpẹrẹ, wọn a ni Ìjẹbú fẹràn owó ju ẹmi lọ, Ondó njẹ Ajá, Ọyọ ayọmọọlẹ, Èkìtì ni agidi, Ìjẹshà  Òṣómàáló àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ. Ki ṣe gbogbo àwọn ará ilú wọnyi ló bá àpèjúwe yi mu. Ọpọlọpọ ti fọjú nitori iwà burúkú ẹni kan tàbi itàn burúkú. Ó wọpọ laarin ẹbi ọkùnrin àti obinrin àfẹsọnà, ki obi kọ ki wọn fẹra nitori itàn pé idilé tàbi ilú ti ikan ninú ọkùnrin tàbi obinrin ti jade kò dára. Lára ewu ti ó wà ninú ki èniyàn tori ẹni burúkú fọjú, ọpọ ti tàsé iyàwó tàbi ọkọ rere lai farabalẹ wo iwà ẹni ti ọmọ wọn mú wálé tàbi tàsé ẹni rere. Nitori òwe Yorùbá ti ó sọ pé Bi a bá tori Ẹni burúkú fọjú, a kò ni ri ojú ri ẹni rere, ó yẹ ki a farabalẹ wo iwà ẹni ti a bá pàdé ju ki itàn tàbi iwà awọn diẹ ba gbogbo ẹni ti ó bá ti ẹbi, ilú tàbi ẹyà kan jẹ, ki á lè ri ojú ri ẹni rere. Ẹni tó ni Ẹrú ló ni Ẹrù  Ìtàn Bàbá tó kó gbogbo ogún fun Ẹrú Ni ayé igbà kan ri ki ṣe oye ọkọ, ilé gogoro, aṣọ àti owó ni ilé-ìfowó-pamọ ni a fi nmọ Ọlọrọ bi kò ṣe pé oye Ẹrú, Ìyàwó, Ọmọ, Ẹran ọsin àti oko rẹpẹtẹ ni a fi n mọ Ọlọrọ. Ni àsikò yi, Bàbá kan wa ti ó ni Iyawo púpọ, Oko rẹpẹtẹ, ogún-lọgọ ohun ọsin, ọpọlọpọ Ẹrú tàbi Alágbàṣe, Ọmọ púpọ, ṣùgbọn ninú gbogbo ọmọ wọnyi, ikan ṣoṣo ni ọkùnrin. Bàbá fi ikan ninú gbogbo Ẹrú ti ó ti pẹ pẹlú rẹ, ṣe Olóri fún àwọn Ẹrú yoku. Ẹrú yi fẹràn Bàbá, ó si fi tọkàn-tọkàn ṣe iṣẹ fún. Nigbati Bàbá ti dàgbà, ó pe àwọn àgbà ẹbí lati sọ àsọtẹlẹ bi wọn ṣe ma a pín ogún ohun lẹhin ti ohun bá kú nitori kò si iwé-ogún bi ti ayé òde oni. Ó ṣe àlàyé pé, ohun fẹràn Olóri Ẹrú gidigidi nitori o fi tọkàn-tọkàn sin ohun, nitori na a, ki wọn kó gbogbo ohun ini ohun fún Ẹrú yi. Ó ni ohun kan ṣoṣo ni ọmọ ọkùnrin ohun ni ẹtọ si lati mu. Lẹhin ọpọlọpọ ọdún, Bàbá re ibi àgbà nrè, ó ku. Lẹhin ìsìnkú, àwọn ẹbí àti àwọn ọmọ Olóògbé pé jọ lati pín ogún. Ni àsikò yi, ọmọ ọkùnrin ni ó n jogún Bàbá, pàtàki àkọbí ọkùnrin nitori ohun ni Àrólé. Gẹgẹ bi àsọtẹlẹ, wọn pe Olóri Ẹrú jade, wọn si ko gbogbo ohun ini Bàbá ti o di Oloogbe fún. Wọn tún pe ọmọ ọkùnrin kan ṣoṣo ti Bàbá bi jade pé ó ni ẹtọ lati mu ohun kan ti ó bá wu u ninú gbogbo ohun ini Bàbá rẹ, nitori eyi wọn fún ni ọjọ meje lati ronú ohun ti ó bá wù ú jù. Àwọn ẹbí sun ìpàdé si ọjọ keje. Inú Ẹrú dùn púpọ nigbati inú ọmọ Bàbá bàjẹ. Eyi ya gbogbo àwọn ti ó pé jọ lẹnu pàtàki ọmọ Bàbá nitori ó rò pé Bàbá kò fẹràn ohun. Lẹhin ìbànújẹ yi, ó gbáradi, ó tọ àwọn àgbà lọ fún ìmọràn. Ni ọjọ keje, ẹbí àti ará tún péjọ lati pari ọrọ ogún pin-pin, wọn pe ọmọ Bàbá jade pé ki ó wá mú ohun kan ṣoṣo ti ó fẹ ninú ẹrù Baba rẹ. Ó dide, ó dúpẹ lọwọ gbogbo àwọn ti ó joko, ó yan Olóri Ẹrú gẹgẹ bi àwọn àgbà ti gba a ni ìyànjú. Inú Ẹrú bàjẹ, ṣùgbọn o ni ki Ẹrú má bẹrù, Ẹrú na a ṣe ìlérí lati fi tọkàn-tọkàn tọjú ohun ti Bàbá fi silẹ. Idi niyi ti Yorùbá ṣe ma npa a lowe pe Ẹni tó ni Ẹrú ló ni Ẹrù. Lára ẹkọ itàn yi ni pé, ó dára lati lo ọgbọn ọlọgbọn nitori Ọgbọn ọlọgbọn ni ki i jẹ ki á pe àgbà ni wèrè. Ẹkọ keji ni pé, ogún ti ó ṣe pàtàki jù ni ki á kọ ọmọ ni ẹkọ lati ilé àti lati bójú tó ẹkọ ilé-iwé. Bi ọmọ ò jọ ṣòkòtò á jọ kíjìpá: Ibáṣe pọ Idilé Yorùbá Bàbá, iyá àti ọmọ ni wọn mọ si Idilé ni Òkè-òkun ṣùgbọn ni ilẹ Yorùbá kò ri bẹ ẹ, nitori ẹbi Eg bàbá, ẹgbọn àti àbúrò ẹni, ọmọ, ọkọ àti aya wọn ni a mọ si Idilé. Yorùbá fẹràn lati má a bọwọ fún àgbà nitori eyi, ẹni ti ó bá ju Bàbá àti Ìyá ẹni lọ Bàbá tàbi Ìyá la n pè é, wọn ki pe àgbà ni orúko nitori eyi, wọn lè fi orúkọ ọmọ pe àgbà tàbi ki wọn lo orúkọ apejuwe bi Bàbá Èkó, Iyá Ìbàdàn. Ẹ ṣe à yẹ wò àlàyé àti pi pè ibáṣepọ idilé ni ojú iwé yi. Bi Ọdẹ bá ro ìṣẹ ro ìyà inú igbó, ti ó bá pa ẹran kòní fẹnì kan jẹ Láyé àtijọ, iṣẹ Ọdẹ jẹ ikan ninú iṣẹ gidi ni ile Yorùbá. Ògbójú Ọdẹ ló npa ẹranko bi Erin, Ẹkùn, Kìnìún àti Ẹfòn, Ìmàdò, Ikõkò, nígbàtí àwọn to nṣe Ọdẹ etílé npa ẹranko ìtòsí ilé bi Ọkẹrẹ, Òkété, Ọbọ àti bẹbẹ lọ. Ẹran ìgbẹ bi Ìgalà, Àgbọnrín àti , ẹran ọsìn bi Àgùntàn, Ewurẹ, Òbúkọ, Ẹlẹdẹ jẹ ẹran tí o wọpọ fún jíjẹ ni ayé àtijọ dípò ẹran Mãlu tí ó wá wọpọ láyé òde òní. Àwọn ẹranko bi Ẹfọn, Erin, Kìnìún, Ẹkùn ti dínkù nígbàtí ẹranko bi Àgbánreré ti parẹ ni ilẹ Yorùbá. A lè fi òwe Yorùbá Bi Ọdẹ bá ro ìṣẹ ro ìyà inú igbó, ti ó bá pa ẹran kòní fẹnì kan jẹ wé ìyá ti àwọn ti ó wà ni ÌlúọbaÒkèòkun njẹ nínú òtútù lati pa owó. Nínú owó yi, wọn a ronú àti ran àwọn ẹbí àti ọrẹ lọwọ, ṣùgbọn ọpọlọpọ àwọn ti wọn gbìyànjú lati ràn lọwọ, ki i wo ìya ti ojú wọn rí. Ẹ rántí wípé ẹni ti o bá laanu ló lè ronú lati ran ẹlòmíràn lọwọ. Ìtàn bi Ìjàpá ti fa Àkóbá fún Ọbọ: Ẹ Ṣọra fún Ọrẹ Burúkú Ni ọpọlọpọ itàn Yorùbá, Ìjàpá jẹ ọlẹ, òbùrẹwà, kò tóbi tó àwọn ẹranko yoku, ṣùgbọn ó ni ọgbọn àrékérekè ti ó fi ngbé ilé ayé. Òwe Yorùbá sọ wi pé, Iwà jọ iwà, ni ọrẹ jọ ọrẹ, ṣùgbọn ninú itàn yi, iwà Ìjàpá àti Ọbọ kò jọra. Ìjàpá pẹlú Ọbọ di ọrẹ nitori wọn jọ ngbé àdúgbò. Gbogbo ẹranko yoku mọ wi pé iwà wọn kò jọra nitori eyi, ó jẹ ìyàlẹnu fún wọn irú ọrẹ ti wọn bára ṣe. Ọgbọn burúkú kó wọn Ìjàpá, ni ọjọ kan ó bẹrẹ si ṣe àdúrà lojiji pé Àkóbá , àdábá, Ọlọrun ma jẹ ká ri, Ọbọ kò ṣe Àmin àdúrà nitori ó mọ wi pé kò si ẹni ti ó lè ṣe àkóbá fún Ìjàpá, à fi ti ó bá ṣe àkóbá fún elòmiràn. Inú bi Ìjàpá, ó ka iwà Ọbọ yi si à ri fin, ó pinu lati kọ lọgbọn pé ọgbọn wa ninú ki enia mã ṣe Àmin si àdúrà àwọn àgbà. Ìjàpá ṣe àkàrà ti ó fi oyin din, o di sinú ewé, ó gbe tọ Ẹkùn lọ. Ki Ẹkùn tó bèrè ohun ti Ìjàpá nwa lo ti gbo oorun didun ohun ti Ìjàpá Ijapa gbe wa. Ìjàpá jẹ ki Ẹkùn játọ titi kó tó fún ni àkàrà olóyin jẹ. Àkàrà olóyin dùn mọ Ẹkùn, ó ṣe iwadi bi òhun ti lè tún ri irú rẹ. Ìjàpá ni àṣiri ni pé Ọbọ ma nṣu di dùn, lára igbẹ rẹ ni òhun bù wá fún Ẹkùn. Ó ni ki Ẹkùn fi ọgbọn tan Ọbọ, ki ó si gba ni ikùn diẹ ki ó lè ṣu igbẹ aládùn fun. Ẹkùn kò kọkọ gbàgbọ, ó ni ọjọ ti òhun ti njẹ ẹran oriṣiriṣi, kò si ẹranko ti inú rẹ dùn bi eyi ti Ìjàpá gbé wá. Ìjàpá ni ọrẹ òhun kò fẹ ki ẹni kan mọ àṣiri yi. Ẹkùn gbàgbọ, nitori ó mọ wi pé ọrẹ gidi ni Ìjàpá àti Ọbọ. Ẹkùn lúgọ de Ọbọ, ó fi ọgbọn tan ki ó lè sún mọ òhun. Gẹrẹ ti Ọbọ sún mọ Ẹkùn, o fã lati gba ikùn rẹ gẹgẹ bi Ìjàpá ti sọ, ki ó lè ṣu di dùn fún òhun. Ó gbá ikun Ọbọ titi ó fi ya igbẹ gbi gbóná ki ó tó tu silẹ. Gẹrẹ ti Ẹkùn tu Ọbọ silẹ, ó lo agbára diẹ ti ó kù lati sáré gun ori igi lọ lati gba ara lowo iku ojiji. Ẹkùn tọ igbẹ Ọbọ wò, inú rẹ bàjẹ, ojú ti i pé òhun gba ọrọ Ìjàpá gbọ. Lai pẹ, Ìjàpá ni Ọbọ kọkọ ri, ó ṣe àlàyé fún ọrẹ rẹ ohun ti ojú rẹ ri lọwọ Ẹkùn lai funra pé Ìjàpá ló fa àkóbá yi fún òhun. Ìjàpá ṣe ojú àánú, ṣùgbọn ó padà ṣe àdúrà ti ó gbà ni ọjọ ti Obo kò ṣe Amin, pé ọgbọn wà ninú ki èniyàn mã ṣe Àmin si àdúrà àwọn àgbà. Kia ni Ọbọ bẹrẹ si ṣe Àmin lai dúró. Idi ni yi ti Ọbọ fi bẹrẹ si kólòlò ti ó ndún bi Àmin titi di ọjọ òni. Ẹkọ itàn yi ni pé, bi èniyàn bá mbá ọrẹ ọlọgbọn burúkú rin, ki ó mã funra tàbi ki ó yẹra, ki o ma ba ri àkóbá. Ránti Ọmọ Ẹni ti Iwọ Nṣe: Olè ki ṣe Orúkọ Rere lati fi Jogún Oriṣiriṣi òwe ni Yorùbá ni lati fihàn pé iwà rere ló ni ayé. Iwà ni Yorùbá kàsí ni ayé àtijọ ju owó ti gbogbo ilú bẹrẹ si bọ ni ayé òde òni. Fún àpẹrẹ, Yorùbá ni Ẹni bá jalè ló bọmọ jẹ, lati gba òṣiṣẹ ni ìyànjú pé ki wọn tẹpámọṣẹ, ki wọn má jalè. Ni ayé òde òni, owó ti dipò iwà. Olóri Ijọ, Olóri ilú àti Òṣèlú ti ó ja Ijọ àti ilú ni olè ni ará ilú bẹrẹ si i bọ ju àwọn Olóri ti kò lo ipò lati kó owó ijọ àti ilú fún ara wọn. Owó ti ó yẹ ki Olóri Ijọ fi tọjú aláìní, tàbi ki Òṣèlú fi pèsè ohun amáyédẹrùn bi omi mimu, ọnà tó dára, ilé ìwòsàn, ilé-iwé, iná mọnàmọná àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ ni wọn kó si àpò, ti wọn nná èérún rẹ fún ijọ tàbi ará ilú ti ó bá sún mọ wọn. Ará ilú ki ronú wi pé Alaaru tó njẹ búrẹdì, awọ ori ẹ ló njẹ ti kò mọ. Owé Yorùbá ti ó sọ wi pé Ránti ọmọ Ẹni ti iwọ nṣe  pin si ọnà méji. Ni apá kan, inú ọmọ ẹni ti ó hu iwà rere ni àwùjọ á dùn lati ránti ọmọ ẹni ti ó nṣe, ṣùgbọn inú ọmọ Olè, apànìyàn, àjẹ, àti oniwà burúkú yoku, kò lè dùn lati ránti ọmọ ẹni ti wọn nṣe. Nitori eyi, ki èniyàn hu iwà rere. Ijẹbu lo ni ÌfọkọrẹÌkọkọrẹ gbogbo Yorùbá ló ni Ọjọjọ Ẹ ṣe àyẹwò bi a ti ńṣe Ọjọjọ lójú iwé yi. Fọ Iṣu Ewùrà kan Bẹ ewùrà yi Rin iṣu yi pẹlú pãnu ti a dálu lati fi rin gãri, ilá tàbi ewùrà Po iyọ àti iyọ igbàlódé, ata gigún tàbi rẹ atarodo tútù, rin tàbi rẹ àlùbọsà si ewùrà rí-rin yi Ti ó ba ki, fi omi diẹ si lati po gbogbo ẹ pọ Gbe epo tàbi òróró kaná, Bi ó bá ti gbóná, a lè fi ṣibi tàbi ọwọ da ewùrà ri-rin ti a ti pò pẹlú èlò yi si inú epo to gbóná lati din Wa kuro bi o ba ti jina. Ìbà Àkọdá, ìbà Aṣẹdá Ìbà ni n ó fòní jú, mo ríbà, kíbà ṣẹ Nínú ríríjẹ, nínú àìríjẹ Mo wá gbégbá ọpẹ, mo ríbà kíbà ṣẹ Alápáńlá tó solé ayé ró Ṣe àtúntò ayé mi Ní gbogbo ọnà tí mo ti ketí ikún sí Ọ Baba dáríjì, mo bẹbẹ Odò Orisun Rẹ ni mí, máṣe jẹ n gbẹ Ìbà! ìbà!! Ọmọ ìkà ń dàgbà, ọmọ ìkà ń gbèrú Ọmọ ẹni ire a má a tọrọ jẹ Ọmọ onínúure a má a pọnjú Bó ti wù Ọ lo ń ṣọlá Rẹ Ìṣe Rẹ, Ìwọ ló yé o; Ògo Rẹ, é dibàjẹ Àpáta ayérayé, mo sá di Ọ o Yọyọ lẹnu ayé Aráyé ń sọ Ọ sí láburú, aráyé ń sọ Ọ sí rere Ọlọjọ ń kajọ Bó pẹ, bó yá, ohun ayé á báyé lọ Ìbà! ìbà!! Ẹni iná ọrẹ bá jó rí, bó bá níhun nínú kò ní lè rò ọrẹ gidi ń bẹ bíi ká fẹni dénú ọrẹ ló ṣeni lọṣẹ tó ku sára bí iṣu Ìrètí nínú ènìyàn, irọ funfun gbáláhú! ọrẹ kan tí mo ní Elédùmarè, Alágbára, ìbà Rẹ o Baba, Atóbijù! Ìbà! ìbà!! Obinrin ki ṣe Ẹrú tabi Ẹrù ti wọn njẹ mọ Ogún  Àsikò tó lati Dáwọ Àṣà ṣì Ṣúpó Dúró Ni ayé àtijọ, àṣà ṣì ṣúpó wọpọ ni Ilẹ Yorùbá. Obinrin ti ọkọ rẹ bá kú wọn yio fi jogún gẹgẹ bi iyàwó fún ọmọ ọkọ ọkùnrin tàbi ẹbi ọkọ ọkùnrin. Eleyi wọpọ, pàtàki ni idilé Ọba, Ìjòyè nla, Ọlọrọ ni àwùjọ àti àgbàlagbà ti ó fẹ iyàwó púpọ. Bi Ọba bá wàjà, Ọba titun yio ṣu gbogbo iyàwó ti ó bá láàfin lópó. Ni ayé ọlàjú ti òde òni, àṣà ṣì ṣúpó ti din kù púpọ, nitori ẹsìn àti àwọn obinrin ti ó kàwé ti ó si ni iṣẹ lọwọ kò ni gbà ki wọn ṣú ohun lópó fún ẹbi ọkọ ti kò ni ìfẹ si. Ọkùnrin ni ẹbi ọkọ na a ti bẹrẹ si kọ àṣà ṣì ṣúpó silẹ pàtàki àwọn ti ó bá kàwé, nitori ó ti lè ni iyàwó tàbi ki ó ni àfẹsọnà. Lai ti ẹ ni iyàwó, ọkùnrin ẹbi ọkọ lè ma ni ìfẹ si iyàwó ti ọkọ rẹ kú. Àṣa ṣì ṣúpó kò wọpọ mọ laarin àwọn ti ó jade, àwọn ti ó ngbé ilú nla àti Òkè-òkun tàbi àwọn ti ó kàwé, ṣùgbọn ó wọpọ laarin àwọn ti kò jade kúrò ni Abúlé àti àwọn ti kò kàwé. Idilé ti ifẹ bá wà laarin ẹbi, iyàwó pàápàá kò ni fẹ kúrò ni irú ẹbi bẹ ẹ lati lọ fẹ ọkọ si idilé miran pàtàki nitori àwọn ọmọ tàbi ó dàgbà jù lati tun lọ fẹ ọkọ miran. Ọmọ ọkọ tàbi ẹbi ọkọ ọkùnrin lè fi àṣà yi kẹwọ lati fẹ opó ni tipátipá, omiran lè pa ọkọ lati lè jogún iyàwó. Bi iyàwó bá kú, wọn kò jẹ fi ọkọ rẹ jogún fún ẹbi iyàwó. Àsikò tó lati dáwọ àṣà ṣì ṣúpó dúró nitori obinrin ki ṣe ẹrú tàbi ẹrù ti wọn njẹ mọ ogún. Ìtàn Yorùbá bi Àdán ti di Ko ṣeku, kò ṣẹyẹ Ìtàn sọ wí pé eku ni àdán tẹlẹ ki ìjà nla tó bẹ sílẹ laarin eku àti ẹyẹ. Àdán rò wípé àwọn ẹyẹ fẹ bori, nitorina o fo lati lọ darapọ mọ ẹyẹ lati dojú ìjà kọ àwọn ẹbi rẹ eku. Eku àti ẹyẹ bínú si àdàn nitori ìwà àgàbàgebè ti ó hu yi, wọn pinu lati parapọ lati dojú ìjà kọ àdán. Nitori ìdí èyí ni àdán ṣe bẹrẹ si sá pamọ lati fi òkùnkùn bora ni ọsán fún eku àti ẹyẹ títí di òní. A lè fi ìtàn yi wé àwọn Òṣèlú tó nsa lati ẹgbẹ kan si ekeji nitori ipò ati agbára lati kó owó ìlú jẹ. Ọpọlọpọ ìgbà, wọn ma lé eku meji pa òfo ni. Ọkùnrin ti o ni ìyàwó kan, ni àlè sita ma fara pamọ lati lọ sí ọdọ obìnrin keji ti wọn rò wípé á fún wọn ní ìgbádùn. Nígbàtí ìyàwó ilé bá gbọ, wọn a pa òfo lọdọ ìyàwó ilé, wọn a tún tẹ lọdọ àlè. Ẹkọ ìtàn yí ni wípé iyè meji kò dara, ọdalẹ ma mba ilẹ lọ ni, nitorina, ojúkòkòrò kò lérè. Olóri Òṣèlú Nigeria Muhammadu Buhari àti Àtẹlé rẹ Ọjọgbọn Yẹmi Oṣinbajo pé Ọgọrun Ọjọ lori oye Ìṣòro ti Agbalésanwó n ri ni Ilú Nlá lati ri Ibùgbé Ni ayé àtijọ, kò si ohun ti ó njẹ Agbalésanwó nitori kò si ẹni ti kò ni ẹbi ti wọn lè bá gbé ni ọfẹ. Kò wọpọ ki èniyàn kúrò ni ilé lati lọ gbé ilú miran. Iṣẹ meji ti ó wọpò ni ayé àtijọ ni iṣẹ àgbẹ àti òwò nipa ti ta irè oko ni ọjọ Ọjà Oko lati Abúlé kan si ekeji. Kò si ohun irinna bi ayé òde òni, nitorina ẹsẹ ni wọn fi nlọ lati ilú kan si ekeji. Yorùbá fẹràn àlejò, nitori eyi, bi Oniṣòwò bá lọ si Ọjà Oko ni ilú miran, ti kò lè délé ni ọjọ ti ó gbéra, yio ri ilé sùn ni abúlé ti ó bá dé ti ilẹ fi ṣú lai sanwó. Olóko ni o ma npèsè ibùgbé fún Alágbàṣe ti wọn bá gbà fún iṣẹ oko, nitori eyi, kò si pé àlejò gba ilé lati sanwó. Ni igbà ti ó yá, èrò bẹrẹ si kúrò lati ilú kan si ekeji, pàtàki nitori ọgbẹlẹ, iyàn, ogun tàbi ẹni ti wọn lé kúrò ni ilú nitori iwà burúkú. Eleyi fã ki ilú kan fẹ ju òmíràn lọ, pàtàki ni ilú ti ó bá sún mọ odò nla bi ti ilù Èkó nitori iṣẹ ma npọ. Ni ayé òde òni, ọpọlọpọ ọdọ má a nkúrò ni ilé lati wá iṣẹ lọ si ilú miran. Ó rọrùn fún ẹni ti ó kàwé àti oníṣẹ ọwọ lati ri iṣẹ nitori oriṣiriṣi iṣẹ pọ ni ilú nlá, ju ilú kékeré lọ. Eleyi jẹ ki ilú nlá bẹrẹ si fẹ si. Gẹgẹ bi òwe Yorùbá Ọkọlé kò lè mu ràjò, bẹni kò si bi ẹni ti ó kúrò ni ilé ti lè gbé ilé dáni lọ si ilú nlá. Àlejò bẹrẹ si pọ si ni ilú nlá ṣùgbọn ilé gbigbé kò kári. Àṣà ti ó wọpọ ni ki Onilé gba owó ọdún kan tàbi meji. Elòmìràn ngba ọdún mẹta fún owó à san silẹ. Ilé wá di ohun à mu ṣowó. Oriṣiriṣi àwọn oniṣẹ Abániwálé wá pọ si. ọpọ Onilé àti Abániwále bẹrẹ si lu jìbìtì nipa gbi gba owó lọwọ ọpọlọpọ Agbalésanwó lóri ilé kan ṣoṣo, òmíràn ngba owó lóri ilé ti ki ṣe ti wọn. Yorùbá ni Alágbàtà tó nsọ ọjà di ọwọn, bi ilé bá ti wọn tó ni owó ti Abániwále má a ri gbà ti pọ tó. Eyi jẹ ki wọn sọ ilé di ọwọn, nitori owó ti wọn má a ri gbà lọwọ Onilé àti Agbalésanwó lai ro inira Agbalésanwó. Oriṣi mẹta ni Yorùbá ka igbà ẹdá si. Gẹgẹ bi àgbà ninú Olórin ilẹ Aláwọdúdú Olóyè Ebenezer Obey Fabiyi ti kọ pé Igbà mẹta ni igbà ẹdá láyé, igbà òwúrọ, igbà ọsán, igbà alẹ, ki alẹ san wá ju òwúrọ lọ. Igbà meji ló wà fún ojú ọjọ  igbà òjò àti ẹrùn. Òjò ti fẹrẹ kásẹ kúrò ni ilẹ ni oṣù kẹsan ọdún nitori àsikò ìkórè sún mọlé lẹhin òjò. Gẹgẹ bi ọrọ Yorùbá ti ó sọ pé Igba ó yẹ ki enia kọ lati lo àsikò dáradára, nitori igbà kò dúró de ẹni kan. Kò yẹ ki enia fi àkókò ṣòfò, nitori ẹni kò gbin nkan, kò ni ẹtọ àti kórè ni igbà ikórè. Ọrọ yi ṣe rán ẹni ti ó bá nfi àárọ ṣeré leti pé bi igbà bá ti lọ, kò ṣe rà padà. Àpẹrẹ Ẹrú ati Owó Àna fún Ìtọrọ Iyàwó ni Idilé Arinmájàgbẹ Gẹgẹ bi a ti kọ tẹlẹ, ẹrù àti owó àna yàtọ lati idilé kan si ekeji, ṣùgbọn àwọn ohun àdúrà bára mu ni ilẹ Yorùbá pàtàki Oyin, Obi, Ataare, Orógbó. Fún ọpọlọpọ ẹbi Yorùbá, ogoji ni oye àwọn ẹrù bi Obi, Orógbó, Ataare, Ẹja-gbígbẹ àti Iṣu ti idile ma ngba. Olóri ẹbi lè din oye ẹrù ku lati din ìnáwó ọkọ iyàwó kù. Lẹhin igbéyàwó ibilẹ, wọn yio pin ẹrù yi yàtọ si ẹrù fún Iyàwó, si ọnà meji lati kó apá kan àti apá keji fún Idilé Bàbá àti Ìyá Iyàwó. Ẹ ṣe àyẹwò àpẹrẹ ẹrú ati owó àna fún Idilé Arinmájàgbẹ ni Ìbòròpa-Àkókó, Ipinlẹ Ondó ni ojú iwé yi. Ẹja gbigbẹ Abori Àwọn Oún ji jẹ Apẹrẹ ti a pin àwọn èso oriṣiriṣi wọnyi si Ohun Mimu Ọti Òyinbó Ẹrù Iyàwó Àpò Owó Ọti Òyinbó Àkàrà òyinbó Ọpẹ òyinbó Iwájú lèrò mbá èrò Kò si ohun téni kan ṣe, téni kò ṣe ri Ọrọ ijinlẹ àti Òwe Yorùbá wà lati fi kọ ọgbọn àti imò bi èniyàn ti lè gbé igbésí ayé rere. Ọgá àgbà ninú Olórin ilẹ aláwọ-dúdú Olóyè, Olùdarí Ebenezer Obey kọ ninú orin ni èdè Yorùbá pé ki lẹni kan ṣe, tẹni kan ò ṣe ri? Kò si owó, ọlá, ipò, agbára ti èniyàn ni, ti kò si ẹni tó ni ri tàbi ti ẹni ti ó mbọ lẹhin kò lè ni. Ọrọ Yorùbá ti ó sọ pé Iwájú lèrò mbá èrò ṣe gba ẹni ti kò bá ni ìtẹlọrùn ni ìmọràn. Ọjọ ori nlọ sókè ṣùgbọn ki wá lẹ. Ai ni ìtẹlọrùn ló fa ki àgbàlagbà jowú ọmọdé nitori ọmọ àná ti ó rò pé kò lè da nkankan ti da nkan, tàbi ki ọgá ilé-iṣẹ ma jowú ọmọ iṣẹ. Bi a bá ṣe akiyesi eré ije Fi fa Okun a o ri pé àwọn kan wà ni iwájú, bẹni àwọn kan wà lẹhin. Èyi fihàn pé, Ibi ti àgbà bá wà lọmọdé mba, ṣùgbọn àgbà ti ṣe ọmọdé ri. Ai ni ìtẹlọrùn lè fà ikú ójiji nitori àìsàn ẹjẹ-riru, irònú, ijiyà iṣẹ ibi, olè jijà, ija, gbigbé oògùn olóró, èrú ṣi ṣe, àti bẹẹ-bẹẹ lọ. Bi èniyàn bá kọ ọgbọn ninú ọrọ Yorùbá ti ó sọ pé Iwájú lèrò mbá èro yi, à ri pé, kò si ipò ti òhún wà ti kò si ẹni ti ó wà nibẹ ṣáájú tàbi lẹhin òhun. Ìmọ yi kò ni jẹ ki èniyàn ṣi iwà hù, tàbi binú ẹni keji. Ó ṣe pàtàki gẹgẹ bi ikan ninú orin Olóyè Olùdari Ebenezer Obey, pe Ipò ki pò, ti a lè wà, ká má a dúpẹ ló tọ. Bi ojú bá mọ, Agbe á yalé Aláró, Àlùkò á yalé Olósùn, Lékeléke á yalé Ẹlẹfun Bi a bá wo òwe yi, a o ri pe Agbe pọn bi aró, Àlùkò pupa bi osùn nigbati Lékeléke funfun bi ẹfun. Nitori eyi, bi wọn kò ti ẹ lọ si ilé Aláró, Olósùn àti Ẹlẹfun, àwọ wọn á si wa bẹ, síbẹ-síbẹ, àwọn ẹiyẹ wọnyi gbiyànjú lati lọ si ibi ti wọn ti lè ri ohun ti yio tú ara wọn ṣe ki ó ma ba ṣa. A lè fi òwe Yoruba ti o ni Bi ojú bá mọ, Agbe á yalé Aláró, Àlùkò á yalé Olósùn, Lékeléke á yalé Ẹlẹfun bá ilú, agbójúlógún àti ọlẹ enia wi. Kò si bi owo ilú, òbi, tàbi ẹbí ti lè pọ tó, bi enia kò bá ṣiṣẹ kun á parun. Irú ilú ti ó bá ńná iná-kuna, agbójúlógún àti ọle wọnyi yio ráhùn ni ikẹhin. Ẹ gbọ orin ti àwọn ọmọ ilé iwé ńkọ ni àsikò eré-ìbílẹ ni ojú iwé yi. Agbe ló laró, ki ráhùn aró, Àlùkò ló losùn, ki ráhùn osùn Lékeléke ló lẹfun, ki ráhùn ẹfun, Ka má rahùn owó, Ka má rahùn ọmọ Ohun táó jẹ, táó mu kò mà ni wọn wa o lẹmeji Ọọni Ilé Ifẹ, Ọba Okùnadé Alade Sijúwadé, Olúbùṣe Keji Wàjà Ni ọjọ Kejidinlọgbọn, oṣù Keje, ọdún Ẹgbãlemẹdógún, iroyin jade ninú àwọn iwé-iroyin àti ori ayélujára pé Ọba Okunade Sijuwade, Olúbùṣe Keji, pa ipò da ni Ilú Ọba. Àwọn Olóyè Ilé-Ifẹ sẹ ọrọ ikú Ọba yi, nitori ni ayé àtijọ, àwọn àgbà Oyè ló ni àṣẹ lati tú ọfọ pé Ọba wàjà fún ará ilú, nitori gẹgẹ bi àṣà Yorùbá Ọba ki kú. Àwọn àgbà Oyè tú ọfọ ni iwájú Gómìnà Rauf Arégbẹṣọlá ti ipinlẹ Ọṣun, ni Ọjọrú, ọjọ kejila oṣù kẹjọ ọdún Ẹgbãlemẹdógún. Ni ayé òde òni kò si àṣiri mọ, àṣà yi ti yi padà nitori, ni àtijọ, Ọba ki kú si àjò, bẹni kò si iwé-iroyin àti ẹrọ ayélujára. Ilé Ifẹ jẹ ilú pàtàki ni ilẹ Yorùbá nitori itàn sọ wi pé ibẹ ni orisun Yorùbá pẹlú Bàbá nla Yorùbá Oduduwa ti ó tẹ ibẹ dó. Okùnadé Alade Sijúwadé, Olúbùṣe Keji, gun ori oyè Ọọni Ifẹ nigbati ó pé aadọta ọdún, ó lo ọdún mẹdógóji ni ipò Ọọni Ifẹ. Ohun ni aadọta Ọba Ilé Ifẹ. Ìsìnkú Ọba Sijúwadé bẹrẹ ni ọjọ Ẹti, ọjọ kẹrinla, oṣù Kẹjọ, ọdún Ẹgbãlemẹdógún. Lẹhin ìsìnkú, ìséde ọlọjọ meje yio bẹrẹ ni Ilé-Ifẹ àti agbègbè rẹ lati agogo mẹrin ìrọlẹ. Ki Èdùmàrè gba olóògbé Ọba Sijúwadé si afẹfẹ rere. Wọn mbẹ Oníṣègùn, wọn ò bẹ Aláìsàn Yorùbá ma nlo òwe yi nigbati èniyàn bá ṣẹ tàbi ṣe nkan burúkú si ẹni keji, ti wọn bẹrẹ si bẹ ẹni ti wọn ṣẹ lai mọ bóyá ẹni ti ó ṣẹ ni àyipadà ọkàn kúrò ni iwà ìbàjẹ tàbi iṣẹ ibi. A tún lè ṣe àpẹrẹ pé wọn mbẹ Adájọ ki ó ṣe àánú fún ọdaràn lai jẹ ki ó ronú ohun burúkú ti ó ṣe, ki ó lé yi padà. Oníṣègùn ninú òwe yi lè jẹ, Òbi, Ọgá ilé-iṣẹ, Adájọ, Ọlọpa, Ọrẹ, Ẹgbọn, Àbúrò àti bẹ ẹ bẹ ẹ lọ, nigbati Aláìsàn jẹ ẹni ti ó ṣẹ. Lai si ìbáwí tàbi ijiyà fún ẹṣẹ, ẹlẹsẹ tàbi ọdaràn kò ni yi padà. Nitori eyi, ó yẹ ki á bẹ alaisan, ki ó lè lo oògùn ti Oníṣègùn ṣe, ki ó bà lè ri ìwòsàn, ki wọn tó bẹ Oníṣègùn. Bi EgúngúnEégún bá ńlé ni ki a má rọjú, bi ó ṣe ńrẹ ará ayé, ló ńrẹ ará Ọrun Yorùbá ma ńṣe ọdún EgúngúnEégún ni ọdọ-dún lati ṣe iranti BàbánláÌyánlá wọn ti ó ti di olóògbé nitori wọn ni iṣẹ lati ṣe laarin alàyè lati rán ará ilú leti pé ki wọn di àjogúnbá ẹkọ iwà rere mú. Yorùbá má ńpe EgúngúnEégún ni Ará Ọrun. EgúngúnEégún ma ńgbé ọpá tàbi ẹgba lati na ẹni ti ó bá hu iwà burúkú ni àwùjọ. Fún àpẹrẹ, obinrin ti kò múra dáradára tàbi ẹni ti ó bá wọ bàtà, Eégún á le lati naa. Òwe Yorùbá ti ó ni Bi EgúngúnEégún bá ńlé ni ki a má rọjú, bi ó ṣe ńrẹ ará ayé, ló ńrẹ ará Ọrun, ṣe gba ẹni ti ó bá wà ninú ìṣòro ni ìyànjú pé, ìṣòro yi ki ṣe ohun ti kò ni tán tàbi ni òpin. Èyi tùmọ si pé, ìṣòro yi á ré kọjá bi enia bá lè rọjú. Ni Ayé òde òni, njẹ ó yẹ ki a pọn Àṣà fi fẹ Iyàwó púpọ lé ni Igbéyàwó Ìbílẹ Yorùbá Ni igbà àtijọ, oníyàwó kan kò wọpọ nitori iṣẹ Àgbẹ. Àṣà fi fẹ iyàwó púpọ ṣe kókó nitori bibi ọmọ púpọ pàtàki ọmọ ọkùnrin fún irànlọwọ iṣẹ-oko. Fi fẹ iyàwó púpọ kò pin si ilẹ Yorùbá tàbi ilẹ Aláwọdúdú nikan, ó wọpọ ni ilẹ Aláwọfunfun ni ọpọlọpọ ọdún sẹhin ṣùgbọn nitori òwò ẹrú àti ẹsin igbàgbọ wọn bẹrẹ àṣà fi fẹ iyàwó kan. Lẹhin òwò ẹrú, li lo ẹrọ igbàlódé fún iṣẹ oko jẹ ki Aláwọfunfun lè dúró pẹlú àṣà fi fẹ iyàwó kan. Ọpọlọpọ ọdọ ayé òde òni ti kọ àṣà fi fẹ iyàwó púpọ silẹ nitori ẹsìn, ìmọ àti si sá fún rògbòdiyàn ti ó lọ pẹlú iyàwó púpọ. Iṣẹ Alákọwé kò ṣe fi jogún fún ọmọ nitori iwé-ẹri àti ipò ti èniyàn dé ni iṣẹ Akọwé tàbi iṣẹ Ìjọba kò ṣe fi jogún fún ọmọ bi oko. Owó ti ọpọlọpọ Oniṣẹ-oṣu ngba kò tó lati bọ iyàwó kan ki owó oṣù míràn tó wọlé, bẹni kò tó gba ilé nla ti ó lè gba iyàwó púpọ pàtàki ni ilú nla bi Èkó. Àṣà iyàwó púpọ ṣi pọ, ni àwọn ilú kékeré tàbi Abúlé laarin àwọn àgbẹ àti àwọn ti kò kàwé. Yorùbá ni Bàbá, bàbá gbogbo ayé, bi iyàwó kò bá ni iṣẹ lati tọjú ọmọ wọn, ìṣẹ dé, nitori eyi, ọpọlọpọ obinrin Yorùbá ma ntẹpá mọṣẹ lati lè tọjú ọmọ wọn lai dúró de ọkọ. Ìyà àti ìṣẹ ni fún ọmọ púpọ àti àwon iyàwó ọkùnrin ti kò ni iṣẹ tàbi eyi ti ó ni iṣẹ ti kò wúlò. Ewu ti ó wà ni ilé oníyàwó púpọ ju ire ibẹ lọ. Yorùbá ni Oníyàwó kan kò mọ ẹjọ oníyàwó púpọ da a. Lára ewu wọnyi ni, ki i si ifọkànbalẹ nitori ijà àti ariwo ti owú ji jẹ laarin àwọn iyàwó ma nfà pàtàki ni agbo ilé nlá tàbi ilé Ọlọrọ àti Olóyè. Ọpọlọpọ ilé oníyàwó púpọ ma nda ahoro lẹhin ikú Olóri ilé nitori kò si ẹni ti ó ni ìfẹ tọ si Bàbá oníyàwó púpọ. Èèmọ ni ki ọkùnrin fẹ ọkùnrin tàbi ki obinrin fẹ obinrin ni Àṣà Yorùbá  Ilé Ẹjọ Àgbà yi Àṣà Ìgbéyàwó Àdáyébá padà ni ilú Àmẹríka. Ni ọjọ Ẹti, Oṣù kẹfà, ọjọ Kẹrindinlọgbọn, ọdún Ẹgbãlemẹdógún, Ilé Ẹjọ Àgbà ti ilú Àmẹríkà ṣe òfin pé Kò si Ìpínlẹ Àmẹríkà ti ó ni ẹtọ lati kọ igbéyàwó laarin ọkùnrin pẹlú ọkùnrin tàbi obinrin pẹlú obinrin. Ijà fún ẹtọ lati ṣe irú igbeyawo yi ti wà lati bi ọdún mẹrindinlãdọta sẹhin, ṣùgbọn ni oṣù kẹfà, ọdún Ẹgbãlemẹtàlá, Ilé Ẹjọ Àgbà fi àṣẹ si pé ki Ìjọba Àpapọ gba àṣà ki ọkùnrin fẹ ọkùnrin tàbi ki obinrin fẹ obinrin, lati jẹ ki àwọn ti ó bá ṣe irú igbéyàwó yi lè gba ẹtọ ti ó tọ si igbéyàwó àdáyébá  ohun ti ó tọ si ọkùnrin ti o fẹ obinrin, nipa ogún pinpin, owó ori tàbi bi igbéyàwó ba túká. Ìjọba-àpapọ ti ilú Àmẹríkà gba òfin yi wọlé nitori Òfin-Òṣèlú ni wọn fi ndari ilú Àmẹríkà. Lati igbà ti ìròyìn ìdájọ yi ti jade, ọpọlọpọ ni àgbáyé, pàtàki àwọn Ẹlẹsin Igbàgbọ ti nda ẹbi fún Ìjọba Àmẹríkà pé wọn rú òfin Ọlọrun nipa Igbéyàwó. Ni àṣà igbéyàwó Yorùbá, èèmọ ni ki ọkùnrin fẹ ọkùnrin tàbi ki obinrin fẹ obinrin. Ki ẹbi ma ba parẹ, ọmọ bibi jẹ ikan ninú ohun pàtàki ni igbéyàwó. Bi ọkùnrin bá fẹ ọkùnrin, wọn ò lè bi ọmọ lai si pé wọn gba ọmọ tọ tàbi ki wọn wa obinrin ti yio bá wọn bi ọmọ tàbi bi ó bá jẹ laarin obinrin meji ti ó fẹ ara, ikan ninú obinrin yi ti lè bimọ tẹlẹ tàbi ki ó wá ọkùnrin ti yio fún ohun lóyún ki wọn lè ni ọmọ ni irú igbéyàwó yi. Yorùbá ni Bi a ti nṣe ni ilé wa, èèwọ ibòmíràn òfin Àmẹríkà yi jẹ èèmọ ni ilẹ Yorùbá nitori a kò gbọ tàbi ka a ninú itàn àṣà Yoruba . Ki ṣe gbogbo èèmọ ni ó dára, fún àpẹrẹ, ni igbà kan ri èèmọ ni ki èniyàn bi àfin, tàbi bi ibeji nitori eyi, wọn ma npa ikan ninú àwọn meji yi ni tàbi ki wọn jù wọn si igbó lati kú, ṣùgbọn láyé òde òni àṣà ji ju ibeji tàbi ibẹta si igbó ti dúró. Kò yẹ ki ẹnikẹni pa ẹnikeji nitori àwọ ara tàbi nitori ẹni ti èniyàn bá ni ìfẹ si. Ni ilú Àmẹríkà ni àwọn ti ó fi ẹsin Ìgbàgbọ bojú ti kó si abẹ àwọn Aṣòfin ilú Àmẹríkà ni ayé àtijọ pé Aláwọdúdú ki ṣe èniyàn, nitori eyi, ó lòdi si òfin ki Aláwọdúdú fẹ Aláwọfunfun, bi wọn bá fẹra, wọn kò kà wọn kún tàbi ka irú ọmọ bẹ ẹ si èniyàn gidi. Bẹni wọn lo òfin burúkú yi naa lati pa Aláwọdúdú lẹhin isin ni aarin igboro lai ya Aláwọdúdú ti wọn kó lẹrú lati ilẹ Yorùbá sọtọ. Ogun abẹlé àti ṣi ṣe Òfin Àpapọ tuntun lẹhin ogun, ni wọn fi gba àwọn Aláwọdúdú silẹ ni ilú Àmẹríkà. Ki Àgbàdo tó di Ẹkọ, a lọ ọ pa pọ: Ògì Ṣí ṣe Àgbàdo ni wọn fi nṣe Ògì. Ògì ni wọn fi nṣe Ẹkọ. Ògì ṣí ṣe fẹ ìmọ tótó, nitori eyi, lai si omi, Ògì kò lè ṣe é ṣe. Ọkà oriṣiriṣi ló wà ṣùgbọn, Ọkà Àgbàdo àti Bàbà ni wọn mọ jù lati fi ṣe Ògì funfun tàbi pupa. A lè lọ àgbàdo funfun àti pupa pọ, ẹlòmiràn lè lọ ẹwà Sóyà pẹlú gẹgẹ bi àpẹrẹ àwòrán ojú iwé yi Ṣí ṣe Ògì Ra Àgbàdo lọjà Rẹ Àgbàdo nikan Yọ ẹgbin bi òkúta kúrò Si sẹ Àgbàdo lẹhin li lọ Ra Àgbàdo lọjà Da Àgbàdo rẹ fún ọjọ mẹta ninú omi tútù tàbi omi gbi gbóná Ṣọn Àgbàdo kúrò ninú omi lati yọ ẹgbin bi òkúta kúrò Gbe lọ si Ẹrọ fún li lọ tàbi gun pẹlú odó lati lọ ọ. Sẹ Ògì pẹlú asẹ aláṣọ tàbi asẹ igbàlódé Bẹrẹ si yọ omi ori Ògì si sẹ bi ó bá ti tòrò Pààrọ omi ori rẹ fún ìtọjú rẹ fún ji jẹ tàbi Da Ògì sinú àpò ki ó lè gbẹ fún ìtọjú Ọba Aládélúsi Ògúnladé-Aládétóyìnbó gun Ori Oyè ilu Àkúrẹ Déjì Àkúrẹ Ọba Aládélúsi Ògúnladé-Aládétóyìnbó pari gbogbo ètùtù ibilẹ ti Ọba Àkúrẹ ma nṣe lati gori oyè ni Ọjọrú, ọjọ kẹjọ, oṣù keje, ọdún Ẹgbãlemẹdógún, lati di Ọba Kejidinlãdọta ilú Àkúrẹ ni ipinlẹ Ondó ti ila-oorun orilẹ èdè Nigeria. Kábiyèsi, Ọba Aláyélúà, wo kú ori ire o Ẹbọ á fín o Àbá Adé á pẹ lóri, bàtà á pẹ lọsẹ o Ùgbà rẹ á tu ùlú Àkúrẹ lára Àṣẹ Wi wé Gèlè Aṣọ ÒfìÒkè Aṣọ-Òfì tàbi Aṣọ-Òkè jẹ aṣọ ilẹ Yorùbá. Aṣọ òde ni, nitori kò ṣe gbé wọ lójojúmọ. Ọpọlọpọ Aṣọ-ÒfìÒkè wúwo, ṣùgbọn ti ìgbàlódé ti bẹrẹ si fúyẹ nitori òwú igbalode. Yorùbá ma nlo Aso-Oke fún Igbéyàwó, Ìkómọ, Òkú ṣi ṣe, Oyè ji jẹ, àti ayẹyẹ ìbílẹ yoku. Ó dùn lati wé, ó si yẹ ni. Ẹ ṣe àyẹwò wi wé gèlè Aṣọ-Òkè ninú àwòrán àti àpèjúwe ojú iwé yi: Wi wé Gèlè Ìgbàlódé Oriṣiriṣi Gèlè Aṣọ Yorùbá kò pé, lai si Gèlè. Bi Yorùbá bá wọ aṣọ ìbílẹ fún òde ojoojúmọ tàbi fún ayẹyẹ, wọn ni lati wé gèlè ki imúra lè pé. Fún ji jade ojoojúmọ, a lè lo ipèlé aṣọ àdirẹ àti àwọn aṣọ igbàlódé lati fi wé gèlè, ṣùgbọn fún òde gidi, gèlè igbàlódé tàbi Aṣọ Òfì ti wọn npe ni Aṣọ Òkè ni Yorùbá ma nwe. Eleyi jẹ ki imúra Yorùbá gbayì ni gbogbo àgbáyé. Ẹ ṣe àyẹwò wi wé gèlè ni ojú iwé yi. Gèlè ò dùn bi ká mọ ọ wé, ká mọ ọ wé, kò tó kó yẹni: Aṣọ Yorùbá, ìró àti bùbá kò pé lai si gèlè. Gèlè oriṣiriṣi ló wà, a lè lo gèlè aṣọ ìbílẹ bi: aṣọ òfiòkè, àdìrẹ, tàbi ki á yọ gèlè lára aṣọ. Ọpọlọpọ gèle ìgbàlódé wá lati òkè òkun. Gèlè aṣọ òfì òkè ti ìgbàlódé Gèlè aṣọ ànkàrá Ìmúra obinrin Yorùbá kò pé lai wé gèlè, ṣùgbọn òwe Yorùbá ti ó ni Gele ko dun bi ka mo we, ka mo we, ko to ko yeni, fihan pe ki ṣe owó ti enia ná lati ra gèlè ni ó ni kó yẹni. A lè fi òwe yi bá awọn obinrin ti o nṣe àṣejù tabi àṣehàn, nipa ki kó owó nlá lóri àti ra gèlè lati òkè òkun. Ọpọ gèlè lati òkè òkun ṣòro lati wé nitorina bi enia ò bá we dáadáa, kò ni yẹni. A le fi òwe yi tún gb àwọn obinrin ti ó kó gèlè aṣọ-ẹbí jọ ni ìyànjú pé ki ṣe bi gèlè ṣe pọ tó ló mú kó yẹni. Ẹ jẹ ki á ṣe ohun gbogbo ni ìwọntún-ìwọnsì. Bi a bà jẹkọ à dári ji Ewé: À-lò-tún-lò Ki ariwo à-lò-tún-lò tó gbòde ni aiyé òde òni nipa àti dáàbò bo àyíká ni Yorùbá ti ńlo à-lò-tún-lò pàtàki li lo ewé lati pọn oúnjẹ. Oriṣiriṣi ewé ló wà ni ilẹ Yorùbá ti wọn fi má ńpọn oúnjẹ bi: ẹkọ, ọọlẹmọin-mọin, irẹsi sisè ọfadà, obì àti bẹbẹ lọ. Ewé iranẹkọ ló wọpọ lati fi pọn ẹkọ, ọọlẹmọin-mọin, iyán, àmàlà, irẹsi sisè àti bẹbẹ lọ. Ewé obì, ewé ọgẹdẹ, ewé kókò, àti àwọn ewé yókù ni iwúlò wọn ni ilé tàbi lóko. Gbogbo ewé wọnyi wúlò fún àyiká ju ọrá ti wọn ńlò lati pọn oúnjẹ láyé òde òni. Ewé li lo fún pi pọn àwọn oúnjẹ kò léwu rárá bi ọrá igbàlódé. Yorùbá ni Bi a bà jẹkọ à dári ji Ewé. Òwe yi túmọ si pé, bi a jẹ oúnjẹ inú ewé tán, à ju ewé nù. Ewé ti a kó sọnù wúlò fún àyiká ju ọrá igbàlódé lọ. Bi wọn da ewé si ilẹ, yio da ilẹ padà, bi wọn da sinú omiodò, kò léwu fún ẹja àti ohun ẹlẹmi inú omiodò, bi ọrá àti ike igbàlódé ti ó ḿba àyiká jẹ. Ẹ ṣe àyẹwò àwòrán lilo ewé lójú iwé yi. Obì ninú ewé Obì Oúnjẹ pipọn Ọọlẹ Mọínmọín eléwé ÌKÉDE KÁRÍAYÉ FÚN ÈTÓ OMONÌYÀN ÒRÒ ÀKÓSO Bí ó ti jé pé síse àkíyèsí iyì tó jé àbímó fún èdá àti ìdógba ètó tí kò seé mú kúrò tí èdá kòòkan ní, ni òkúta ìpìlè fún òmìnira, ìdájó òdodo àti àlàáfíà lágbàáyé, Bí ó ti jé pé àìka àwon ètó omonìyàn sí àti ìkégàn àwon ètó wònyí ti se okùnfà fún àwon ìwà búburú kan, tó mú èríokàn èdá gbogbé, tó sì jé pé ìbèrè ìgbé ayé titun, nínú èyí tí àwon ènìyàn yóò ti ní òmìnira òrò síso àti òmìnira láti gba ohun tó bá wù wón gbó, òmìnira lówó èrù àti òmìnira lówó àìní, ni a ti kà sí àníyàn tó ga jù lo lókàn àwon omoèniyàn, Bí ó ti jé pé ó se pàtàkì kí a dáàbò bo àwon ètó omonìyàn lábé òfin, bí a kò bá fé ti àwon ènìyàn láti kojú ìjà sí ìjoba ipá àti ti amúnisìn, nígbà tí kò bá sí ònà àbáyo mìíràn fún won láti bèèrè ètó won, Bí ó ti jé pé ó se pàtàkì kí ìdàgbàsókè ìbásepò ti òrésíòré wà láàrin àwon orílèèdè, Bí ó ti jé pé gbogbo omo Àjoìsòkan orílèèdè àgbáyé tún ti tenu mó ìpinnu tí wón ti se télè nínú ìwé àdéhùn won, pé àwon ní ìgbàgbó nínú ètó omonìyàn tó jé kòseémánìí, ìgbàgbó nínú iyì àti èye èdá ènìyàn, àti ìgbàgbó nínú ìdógba ètó láàrin okùnrin àti obìnrin, tó sì jé pé wón tún ti pinnu láti se ìgbéláruge ìtèsíwájú àwùjo nínú èyí tí òmìnira ètò ìgbéayé rere èdá ti lè gbòòrò sí i, Bí ó ti jé pé àwon omo egbé Àjoìsòkan orílèèdè àgbáyé ti jéjèé láti fowósowó pò pèlú Àjo náà, kí won lè jo se àseyege nípa àmúse àwon ètó omonìyàn àti òmìnira èdá tó jé kòseémánìí àti láti rí i pé à ń bòwò fún àwon ètó náà káríayé, Bí ó ti jé pé àfi tí àwon ètó àti òmìnira wònyí bá yé ènìyàn nìkan ni a fi lè ní àmúse èjé yìí ní kíkún, Ní báyìí, Àpapò ìgbìmò Àjoìsòkan orílèèdè àgbáyé se ìkéde káríayé ti ètó omonìyàn, gégé bí ohun àfojúsùn tí gbogbo èdá àti orílèèdè jo ń lépa lónà tó jé pé enì kòòkan àti èka kòòkan láwùjo yóò fi ìkéde yìí sókàn, tí won yóò sì rí i pé àwon lo ètòìkóni àti ètòèkó láti se ìgbéláruge ìbòwò fún ètó àti òmìnira wònyí. Bákan náà, a gbodò rí àwon ìgbésè tí ó lè mú ìlosíwájú bá orílèèdè kan soso tàbí àwon orílèèdè sí ara won, kí a sì rí i pé a fi òwò tó jojú wo àwon òfin wònyí, kí àmúlò won sì jé káríayé láàrin àwon ènìyàn orílèèdè tó jé omo Àjoìsòkan àgbáyé fúnra won àti láàrin àwon ènìyàn orílèèdè mìíràn tó wà lábé àse won. Abala kìíní. Gbogbo ènìyàn ni a bí ní òmìnira; iyì àti ètó kòòkan sì dógba. Wón ní èbùn ti làákàyè àti ti èríokàn, ó sì ye kí won ó máa hùwà sí ara won gégé bí omo ìyá. Abala kejì. Enì kòòkan ló ní ànfàní sí gbogbo ètó àti òmìnira tí a ti gbé kalè nínú ìkéde yìí láìfi ti òrò ìyàtò èyà kankan se; ìyàtò bí i ti èyà ènìyàn, àwò, akonbábo, èdè, èsìn, ètò ìsèlú tàbí ìyàtò nípa èrò eni, orílèèdè eni, orírun eni, ohun ìní eni, ìbí eni tàbí ìyàtò mìíràn yòówù kó jé. Síwájú sí i, a kò gbodò ya enìkéni sótò nítorí irú ìjoba orílèèdè rè ní àwùjo àwon orílèèdè tàbí nítorí ètòìsèlú tàbí ètòìdájó orílèèdè rè; orílèèdè náà ìbáà wà ní òmìnira tàbí kí ó wà lábé ìsàkóso ilè mìíràn, won ìbáà má dàá ìjoba ara won se tàbí kí wón wà lábé ìkánilápákò yòówù tí ìbáà fé dí òmìnira won lówó gégé bí orílèèdè. Abala keta. Enì kòòkan ló ní ètó láti wà láàyè, ètó sí òmìnira àti ètó sí ààbò ara rè. Abala kerin. A kò gbodò mú enikéni ní erú tàbí kí a mú un sìn; erú níní àti ò wò erú ni a gbodò fi òfin dè ní gbogbo ònà. Abala karùnún. A kò gbodò dá enì kéni lóró tàbí kí a lò ó ní ìlò ìkà tí kò ye omo ènìyàn tàbí ìlò tó lè tàbùkù èdá ènìyàn. Abala kefà. Enì kòòkan ló ní ètó pé kí a kà á sí gégé bí ènìyàn lábé òfin ní ibi gbogbo. Abala keje. Gbogbo ènìyàn ló dógba lábé òfin. Wón sì ní ètó sí àà bò lábé òfin láìsí ìyàsótò kankan. Gbogbo ènìyàn ló ní ètó sí ààbò tó dógba kúrò lówó ìyàsótò yòówù tí ìbáà lòdì sí ìkéde yìí àti ètó kúrò lówó gbogbo ohun tó bá lè ti ènìyàn láti se irú ìyàsótò béè. Abala kejo. Enì kòòkan lórílèèdè, ló ní ètó sí àtúnse tó jojú ní iléejó fún ìwà tó lòdì sí ètó omonìyàn, tó jé kòseémánìí gégé bó se wà lábé òfin àti bí òfinìpìlè se là á sílè. Abala kesànán. A kò gbodò sàdédé fi òfin mú ènìyàn tàbí kí a kàn gbé ènìyàn tì mólé, tàbí kí a lé ènìyàn jáde ní ìlú láìnídìí. Abala kewàá. Enì kòòkan tí a bá fi èsùn kàn ló ní ètó tó dógba, tó sì kún, láti sàlàyé ara rè ní gbangba, níwájú iléejó tí kò sègbè, kí won lè se ìpinnu lórí ètó àti ojúse rè nípa irú èsùn òràn dídá tí a fi kàn án. Abala kokànlá. Enìkéni tí a fi èsùn kàn ni a gbodò gbà wí pé ó jàrè títí èbi rè yóò fi hàn lábé òfin nípasè ìdájó tí a se ní gbangba nínú èyí tí eni tí a fi èsùn kàn yóò ti ní gbogbo ohun tí ó nílò láti fi se àwíjàre ara rè. A kò gbodò dá èbi èsè fún enìkéni fún pé ó hu ìwà kan tàbí pé ó se àwon àfojúfò kàn nígbà tó jé pé lásìkò tí èyí selè, irú ìwà béè tàbí irú àfojúfò béè kò lòdì sí òfin orílèèdè eni náà tàbí òfin àwon orílèèdè àgbáyé mìíràn. Bákan náà, ìjeníyà tí a lè fún eni tó désè kò gbodò ju èyí tó wà ní ìmúlò ní àsìkò tí eni náà dá èsè rè. Abala kejìlá. Enì kòòkan ló ní ètó pé kí a má sàdédé se àyojúràn sí òrò ìgbésí ayé rè, tàbí sí òròebí rè tàbí sí òrò ìdílé rè tàbí ìwé tí a ko sí i; a kò sì gbodò ba iyì àti orúko rè jé. Enì kòòkan ló ní ètó sí ààbò lábé òfin kúrò lówó irú àyojúràn tàbí ìbanijé béè. Abala ketàlá. Enì kòòkan ló ní ètó láti rìn káàkiri ní òmìnira kí ó sì fi ibi tó bá wù ú se ìbùgbé láàrin orílèèdè rè. Enì kòòkan ló ní ètó láti kúrò lórílèèdè yòówù kó jé, tó fi mó orílèèdè tirè, kí ó sì tún padà sí orílèèdè tirè nígbà tó bá wù ú. Abala kerìnlá. Enì kòòkan ló ní ètó láti wá ààbò àti láti je àn fàní ààbò yìí ní orílèèdè mìíràn nígbà tí a bá ń se inúnibíni sí i. A kò lè lo ètó yìí fún eni tí a bá pè léjó tó dájú nítorí e sè tí kò je mó òrò ìsèlú tàbí ohun mìíràn tí ó se tí kò bá ète àti ìgbékalè Ajoìsòkan orílèèdè àgbáyé mu. Abala keèédógún. Enì kòòkan ló ní ètó láti jé omo orílèèdè kan. A kò lè sàdédé gba ètó jíjé omo orílèèdè eni lówó enìkéni láìnídìí tàbí kí a kò fún enìkéni láti yàn láti jé omo orílèèdè mìíràn. Abala kerìndínlógún. Tokùnrin tobìnrin tó bá ti bàlágà ló ní ètó láti fé ara won, kí wón sì dá ebí ti won sílè láìsí ìkanilápákò kankan nípa èyà won, tàbí orílèèdè won tàbí èsìn won. Etó won dógba nínú ìgbeyàwó ìbáà jé nígbà tí won wà papò tàbí léyìn tí wón bá ko ara won. A kò gbodò se ìgbeyàwó kan láìjé pé àwon tí ó fé fé ara won ní òmìnira àtokànwá tó péye láti yàn fúnra won. Ebí jé ìpìlè pàtàkì àdánidá ní àwùjo, ó sì ní ètó pé kí àwùjo àti orílèèdè ó dáàbò bò ó. Abala ketàdínlógún. Enì kòòkan ló ní ètó láti dá ohun ìní ara rè ní tàbí láti ní in papò pèlú àwon mìíràn. A kò lè sàdédé gba ohun ìní enì kan lówó rè láìnídìí. Abala kejìdínlógún. Enì kòòkan ló ní ètó sí òmìnira èrò, òmìnira èríokàn àti òmìnira e sìn. Etó yìí sì gbani láàyè láti pààrò e sìn tàbí ìgbàgbó eni. Ó sì fún eyo enì kan tàbí àkójopò ènìyàn láàyè láti se èsìn won àti ìgbàgbó won bó se je mó ti ìkóni, ìsesí, ìjósìn àti ìmúse ohun tí wón gbàgbó yálà ní ìkòkò tàbí ní gbangba. Abala kokàndínlógún. Enì kòòkan ló ní ètó sí òmì nira láti ní ìmòràn tí ó wù ú, kí ó sì so irú ìmòràn béè jáde; ètóyìí gbani láàyè láti ní ìmòràn yòówù láìsí àtakò láti òdò enìkéni láti wádìí òrò, láti gba ìmòràn lódò elòmíràn tàbí láti gbani níyànjú lónàkónà láìka ààlà orílèèdè kankan kún. Abala ogún. Enì kòòkan ló ní ètó sí òmìnira láti pé jo pò àti láti dara pò mó àwon mìíràn ní àlàáfíà. A kò lè fi ipá mú enìkéni dara pò mó egbé kankan. Abala kokànlélógún. Enì kòòkan ló ní ètó láti kópa nínú ìsàkóso orílèèdè rè, yálà fúnra rè tàbí nípasè àwon asojú tí a kò fi ipá yàn. Enì kòòkan ló ní ètó tó dógba láti se isé ìjoba ní orílèèdè rè. I fé àwon ènìyàn ìlú ni yóò jé òkúta ìpìlè fún à se ìjoba; a ó máa fi ìfé yìí hàn nípasè ìbò tòótó tí a ó máa dì láti ìgbà dé ìgbà, nínú èyí tí enì kòòkan yóò ní ètó sí ìbò kan soso tí a dì ní ìkòkò tàbí nípasè irú o nà ìdìbò mìíràn tí ó bá irú ìdìbò béè mu. Abala kejìlélógún. Enì kòòkan gégé bí èyà nínú àwùjo ló ní ètó sí ìdáàbò bò láti owó ìjoba àti láti jé àn fà ní àwon ètó tí ó bá oròajé, ìwà láwùjo àti àsà àbínibí mu; àwon ètó tí ó jé kòseémánìí fún iyì àti ìdàgbàsókè èdá ènìyàn, nípa akitiyan nínú orílèèdè àti ìfowósowó pò láàrin àwon orílèèdè ní ìbámu pèlú ètò àti ohun àlùmónì orílèèdè kòòkan. Abala ketàlélógún. Enì kòòkan ló ní ètó láti sisé, láti yan irú isé tí ó wù ú, lábé àdéhùn tí ó tó tí ó sì tún rorùn, kí ó sì ní ààbò kúrò lówó àìrísé se. Enì kòòkan ló ní ètó láti gba iye owó tí ó dógba fún irú isé kan náà, láìsí ìyàsótò kankan. Enì kòòkan tí ó bá ń sisé ní ètó láti gba owó osù tí ó tó tí yóò sì tó fún òun àti ebí rè láti gbé ayé tí ó bu iyì kún ènìyàn; a sì lè fi kún owó yìí nípasè orísìí àwon ètò ìrànlówó mìíràn nígbà tí ó bá ye. Enì kòòkan ló ní ètó láti dá egbé òsìsé sílè àti láti dara pò mó irú egbe; béè láti dáàbò bo àwon ohun tí ó je é lógún. Abala kerìnlélógún. Enì kòòkan ló ní ètó sí ìsinmi àti fàájì pèlú àkókò tí kò pò jù lénu isé àti àsìkò ìsinmi lénu isé láti ìgbà dé ìgbà tí a ó sanwó fún. Abala keèédógbòn. Enì kòòkan ló ní ètó láti gbé ìgbé ayé tó bójú mu nínú èyí tí òun àti ebí rè yóò wà ní ìlera àti àlàáfíà, tí won yóò sì ní oúnje, aso, ilégbèé, àti àn fàní fún ìwòsàn àti gbogbo ohun tó lè mú èdá gbé ìgbé ayé rere. Bákan náà, enì kòòkan ló tún ní ààbò nígbà àìnísélówó, nígbà àìsà n, nígbà tó bá di aláàbòara, ní ipò opó, nígbà ogbó rè tàbí ìgbà mìíràn tí ènìyàn kò ní ònà láti rí oúnje òò jó, tí eléyìí kì í sì í se èbi olúwa rè. A ní láti pèsè ìtójú àti ìrànlówó pàtàkì fún àwon abiyamo àti àwon omodé. Gbogbo àwon omodé yóò máa je àwon àn fàní ààbò kan náà nínú àwùjo yálà àwon òbí won fé ara won ni tàbí won kò fé ara won. Abala kerìndínlógbòn. Enì kòòkan ló ní ètó láti kó èkó. Ó kéré tán, èkó gbodò jé òfé ní àwon iléèkó alákòóbèrè. Ekó ní iléèkó alákòóbèrè yìí sì gbodò jé dandan. A gbodò pèsè èkó iséowó, àti ti ìmòèro fún àwon ènìyàn lápapò. Àn fàní tó dógba ní iléèkó gíga gbodò wà ní àrówótó gbogbo eni tó bá tó sí. Ohun tí yóò jé ète èkó ni láti mú ìlosíwájú tó péye bá èdá ènìyàn, kí ó sì túbò rí i pé àwon ènìyàn bòwò fún ètó omonìyàn àti àwon òmìnira won, tó jé kòseémánìí. E tò èkó gbodò lè rí i pé èmí; ìgbóraeniyé, ìbágbépò àlàáfíà, àti ìfé òrésíòré wà láàrin orílèèdè, láàrin èyà kan sí òmíràn àti láàrin elésìn kan sí òmíràn. E tòèkó sì gbodò kún àwon akitiyan Àjoìsòkan orílèèdè àgbáyé lówó láti rí i pé àlàáfíà fìdí múlè. Àwon òbí ló ní ètó tó ga jù lo láti yan èkó tí wón bá fé fún àwon omo won. Abala ketàdínlógbòn. Enì kòòkan ló ní ètó láìjé pé a fi ipá mú un láti kópa nínú àpapò ìgbé ayé àwùjo rè, kí ó je ìgbádùn gbogbo ohun àmúse wà ibè, kí ó sì kópa nínú ìdàgbàsókè ìmò sáyén sì àti àwon àn fàní tó ń ti ibè jáde. Enì kòòkan ló ní ètó sí ààbò àn fàní ìmoyì àti ohun ìní tí ó je yo láti inú isé yòówù tí ó bá se ìbáà se ìmò sáyén sì, ìwé kíko tàbí isé onà. Abala kejìdínlógbòn. Enì kòòkan ló ní ètó sí ètò nínú àwùjo rè àti ní gbogbo àwùjo àgbáyé níbi tí àwon ètó òmìnira tí a ti gbé kalè nínú ìkéde yìí yóò ti jé mímúse. Abala kokàndínlógbòn. Enì kòòkan ló ní àwon ojúse kan sí àwùjo, nípasè èyí tí ó fi lè seé se fún eni náà láti ní ìdàgbàsókè kíkún gégé bí èdá ènìyàn. O fin yóò de enì kòòkan láti fi òwò àti ìmoyì tí ó tó fún ètó àti òmìnira àwon elòmíràn nígbà tí eni náà bá ń lo àwon ètó àti òmìnira ara rè. E yí wà ní ìbámu pèlú ònà tó ye, tó sì tó láti fi báni lò nínú àwùjo fún ire àti àlàáfíà àwùjo náà nínú èyí tí ìjoba yóò wà lówó gbogbo ènìyàn. A kò gbodò lo àwon ètó àti òmìnira wònyí rárá, ní ònà yòówù kó jé, tó bá lòdì sí àwon ète àti ìgbékalè Ajoàpapò orílèèdè agbáyé. Abala ogbòn. A kò gbodò túmò ohunkóhun nínú ìkéde yìí gégé bí ohun tí ó fún orílèèdè kan tàbí àkójopò àwon ènìyàn kan tàbí enìkéni ní ètó láti se ohunkóhun tí yóò mú ìparun bá èyíkéyìí nínú àwon ètó àti òmìnira tí a kéde yìí. Júpítérì ni plánẹtì karùún láti ọdọ Òrùn àti plánẹtì tótóbijùlọ nínú Sístẹmù Òrùn. Ó jẹ òmìrán ẹfúùfù tó ní ìsúpọ tó fi díẹ dín ju ìkan-nínú-ìdálẹgbẹrùún ìsúpọ Òrùn lọ sùgbọn ìsúpọ lọnà méjì àti àbọ ti ìsúpò gbogbo àwọn plánẹtì yìókù nínú Sítẹmù Òrùn lápapọ. Júpítérì jẹ kìkósọtọ bíi òmìrán ẹfúùfù lápapọ mọ Sátúrnù, Úránù àti Nẹptúnù. Lápapọ, àwọn plánẹtì mẹrẹrin yìí jẹ pípè nígbà míràn bíi plánẹtì Jofia. Àwọn atòràwọ ayéijọun mọ Júpítérì, bẹ ẹ sìni ó jẹ gbígbà nínú ẹsìn àti àṣà àwọn ènìyàn ìgbà náà. Àwọn ará Rómù sọ orúkọ rẹ fún òsa Rómù tó únjẹ Júpítérì. Láti Ayé, Júpítérì le ní ìhàn ìtóbi 2.94, èyí só di ohun tómọlẹjùlọ kẹta ní ojúsànmọ àṣálẹ lẹyìn Òsùpá àti Àgùàlà. Mársì áà le mọlẹ bíi Júpítérì fún ìgbà díẹ tó bá wà ní ààyè kan pàtó lórí ojúọnàìyípo rẹ. Júpítérì jẹ ṣíṣàjọsínú pẹlú háídrójìn tí ìkan-nínú-ìdámẹrin ìsúpọ sì jẹ hélíọm; bákannáà ó tún ṣe é ṣe kó ní inúàrin oníàpáta apilẹsè wíwúwo. Nítorípé ó ún yírapo kíákíá, àwòrán Júpítérì jẹ bíi òbìrìkìtì afẹlẹẹgbẹ ó wú díẹ síta ní agedeméjì rẹ. Afẹfẹojúọrun òde rẹ jẹ yíyàsọtọ sí orísirísi ẹgbẹ ní ojúibigbọọrọ ọtọọtọ, tó ún fa ìjì àti ìṣe rudurudu lẹẹgbẹ àwọn bodè tó únkanra wọn. Ìjọba Tanzania fi Ajìjàgbara Ọmọ Orílẹ-èdèe Uganda sí àtìmọlé, wọn sì lé e kúrò nílùú Wairagala Wakabi, àgbà ọjẹ ajàfẹtọọ ẹrọ ayárabíàṣá tí ó wá láti Uganda, di ẹni àtìmọlé ní Pápákọ òfuurufú Julius Nyerere International Airport ní Dar es Salaam, Tanzania lọjọ 25 oṣù Igbe. A fi ìwé pe Wakabi kí ó wá á sọrọ níbi ètò Àyájọ Àwọn Olùgbèjà Ẹtọ Ọmọnìyàn ní Tanzania ọlọdọọdún tí Àgbáríjọ Olùgbèjà Ẹtọ Ọmọnìyàn ti Tanzania THRDC jẹ olùgbàlejò. Wakabi ni Olùdarí Àgbà Ìfọwọsowọpọ Ètò-ìmúlò Ìmọ-ẹrọ Gbogboògbò fún Ìlà-Oòrùn àti Gúúsù Ilẹ Adúláwò CIPESA, ọkan gbòógì nínú ilé-iṣẹ tí ó ń ṣe ètò tí ó dá lórí ètò-ìmúlò ẹrọ ayélujára àti òmìnira ọrọ sísọ ní orí ayélujára ní ilẹ Adúláwò. Lẹyìn ọpọlọpọ wákàtí tí a fi ọrọ wá Wakabi lẹnu wò, tí wọn kò sì jẹ kí ó rí agbẹjọrò, a dá a padà sí Uganda. Àwọn aṣojú láti Àgbáríjọ Olùgbèjà Ẹtọ Ọmọnìyàn gbìyànjú láti jà fún un, àmọ a sọ fún wọn wípé fún àǹfààní ìlú ni a fi dá Wakabi padà sí ìlúu rẹ: Bí ó ti lẹ jẹ pé ìṣẹlẹ náà kò ju wákàtí díẹ lọ, ó mú ìjáyà ńlá bá àwọn ajàfẹtọọ ní agbègbè náà, tí ọràn ìwà àìtọ tí orílẹ-èdèe Tanzania ń wù sí àwọn ajìjàgbara àti oníṣẹ-ìròyìn ń peléke sí i. Nínú oṣù Belu ọdún tí ó ré kọjá, àwọn òṣìṣẹ Ìgbìmọ tí ó ń Dáàbò bo Oníṣẹ-ìròyìn, Angela Quintal àti Muthoki Mumo di ẹni àtìmọlé fún ọpọ wákàtí ní Dar es Salaam, Tanzania, tí ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnàa wọn di gbígbà lọwọọ wọn. Human Rights Watch sọ wípé lábẹ ìṣàkóso ìjọba Ààrẹ John Magufuli Tanzania ti rí ìrésílẹ ìbọwọ fún òmìnira ọrọ sísọ, ìkẹgbẹ àti àpéjọ dé ojú àmì Ní ọdún-un 2015, Orílẹèdè Olómìnira Ìṣọkan Tanzania kéde Ìgbésẹ Ìrúfin Orí Ẹrọ Ayélujára. Ní àárín ọdún kan tí a kéde òfin yẹn, ó ti tó bí ọmọ orílẹ èdèe Tanzania 14 tí òfín ti mú tí a sì ti dálẹjọ lábẹ òfin fún pé wọn sọrọ mọṣààsí sí ààrẹ lórí ẹrọ alátagbà. Pẹpẹyẹ gbé ọmọ pọn nínú oṣù Ẹrẹnà ọdún-un 2018 nígbàtí a gba Ìlànà Ẹrọ Ayárabíàṣá Ohun orí ayélujára àti Ìtàkùrọsọ Ìfìwéránṣẹ wọlé tí ó mú un ní túláàsì fún àwọn akọbúlọọgù láti fi orúkọ sílẹ tí wọn á sì san owó orí tí ó tó bíi US 900 lọdún kí wọn ó tó lè gbé àtẹjáde sí orí ayélujára. Èyí mú kí ọpọlọpọ búlọọgù aládàádúró ó wọ òkùnkùn. Ìpalẹnumọ iléeṣẹ akọròyìn aládàádúró nípasẹ àwọn àdàlù ìṣíwèé fún ilé iṣẹ akọròyìn àti ìrókẹkẹ mọ oníṣẹ-ìròyìn ti di ìdẹrùbà, ìkóra-ẹni-ní-ìjánu àti ìbẹrù láti sọ èrò ọkàn ẹni nípa àwọn olórí orílẹ èdè náà. Àtìmọlé àti ìdápadà Wakabi sí Uganda jẹ ìtẹsíwájú ìdojú-ìjà-kọ òmìnira ọrọ tòun èrò ọkàn ẹni ní Tanzania. Burundi: Kọ Ìkọkúkọ sórí àwòrán Ààrẹ kí o wẹwọn Akẹkọọ mẹfà di ẹni àtìmọlé lọjọ Ìṣẹgun 12, oṣù Ẹrẹnà ní agbègbè Kirundo ní Àríwá Ìlà-oòrùn Burundi fún ẹsùn-un kíkọ ìkọkúkọ sórí àwòrán Ààrẹ Pierre Nkurunziza nínú àwọn ìwé ìkọni márùn-ún. Wọn fi ẹsùn títa àbùkù bá Ààrẹ orílẹ-èdè kàn àwọn akẹkọọ náà. Ẹgbẹ Àwọn Àjọ tí ó ń ṣe Àmójútó ìwàlálàáfíà Àwọn ọmọdé ní Burundi jábọ pé wọn ti fi akẹkọọ kan tí ó jẹ ọmọ ọdún mẹtàlá sílẹ lẹsẹkẹsẹ nítorí pé ó ṣì kéré, kò sì tí ì tó ọdún mẹẹdógún. Wọn jábọ pé wọn ṣe ìdásílẹ àwọn akẹkọọ mẹta lọjọ Ẹtì, 15 oṣù Ẹrẹnà ṣùgbọn àwọn mẹta yòókù ṣì wà ní àtìmọlé. Àwọn ọmọ náà tí wọn kò ju ọmọ ọdún 15 sí 17 yóò ṣe ẹwọn ọdún márùn-ún bí wọn bá jẹbi ẹsùn ìtàbùkù bá Ààrẹ orílẹ-èdè. Ìwé ìròyìn iwacu jábọ pé àwọn ìdílé tí ọrọ náà kàn wà nínú ìdààmú gidi. Ìkọkúkọ lórí àwòrán Ààrẹ jẹ ẹṣẹ tí ó mú ìjìyà dání lábẹ òfin ilẹ Burundi gẹgẹ bí àbọ ìwádìí Reuters kan ṣe sọ. Bí ó tilẹ jẹ pé ọjọ-orí àwọn ọdaràn náà lè jẹ ìdí fún ṣíṣe àdínkù ìjìyà ẹsẹ nínú ìgbẹjọ àwọn akẹkọọ yìí. Gẹgẹ bí olùkọ kan tí kò dárúkọ araa rẹ ṣe sọ, wọn kò yẹ àwọn ìwé ìkọni wọnyí wò fún àìmọye ọdún, àwọn akẹkọọ sì máa ń pín in lò ni, fún ìdí èyí ó nira láti mọ ẹni tí ó kọ nǹkan sí i ní pàtó. Ìṣẹlẹ tó fara jọ èyí ṣẹlẹ ní 2016, lẹyìnin rògbòdìyàn sáà kẹta Ààrẹ náà, nígbà tí àwọn akẹkọọ nílé ẹkọ kọ ìkọkúkọ sórí àwòrán Ààrẹ Nkurunziza nínú ìwé ìkọni. Àwọn aláṣẹ rí èyí gẹgẹ bí ìwọsí gidi tí wọn sì lé ọgọọgọrún akẹkọọ kúrò ní àwọn ilé ẹkọ lóríṣìíríṣi káàkiri orílẹ-èdè náà. Akẹkọọ mọkànlá ni wọn fẹsùn ìtàbùkù bá adarí ìlú àti ìhàlẹ mọ ààbò ìlú kàn, bí ó tilẹ jẹ pé wọn padà dá wọn sílẹ. Wọn bu ẹnu àtẹ lu ìwà yìí gidigidi. Zeid Raad Al Hussein, tí ó jẹ aṣàkóso fún ẹka ìjàfẹtọọ ènìyàn lábẹ United Nations gbé àkọsílẹ kan jáde ní 29, oṣù Òkúdù 2016: Ẹrù ń bà mí pẹlú àwọn ìròyìn tí mò ń gbọ nípa lílé tí wọn ń lé àwọn ọmọ ní ilé-ẹkọ àti bí wọn ṣe ń tì wọn mọlé nítorí ìkọkúkọ tí wọn kọ sórí àwòrán Ààrẹ nínú àwọn ìwé ìkọni. Pierre Nkurunziza ti jẹ ààrẹ ilẹ Burundi láti ọdún 2005. Ní ọdún 2015, àwọn ẹgbẹ òṣèlúu rẹ tún gbé e sípò fún sáà kẹta lórí oyè. Ní oṣù Ẹrẹnà ọdún tó kọjá, Nkurunziza gba orúkọ tuntun lọdọ àwọn ẹgbẹ òṣèlúu rẹ, Àjọ Agbèjà Òmìnira Àwọn Ológun  Fún Ìgbéga Ìjọba Oníbò CNDD-FDD. Wọn pè é ní adarí ayérayé tó ga jù. Akọwé gbogboògbò fún CNDD-FDD, Evariste Ndayishimiye ṣàlàyé ìdí tí orúkọ náà ṣe di ti Nkurunziza: Olùdaríi wa ni, kò sí eni tí a lè fi wé e nínú ẹgbẹẹ wa. Òun ni òbíi wa, òun ni ó ń gbà wá nímọràn. Ìdí nìyí tí mo ṣe ní kí gbogbo ọmọ ẹgbẹ pọn ọn lé nítorí pé ojúkójú ni ẹnikẹni lè fi wo ilé tí kò ní olórí. Ní tiwa, olórí tó dára jù ni a ní. Bí àwọn CNN-FDD ṣe gbé oyè náà ní yẹpẹrẹ tó ipò agbára Nkurunziza gẹgẹ bí adarí ayérayé tó ga jù ti jẹ kí ó nira fún ẹnikẹni láti kọ ohunkóhun tí ó bá yàn láti ṣe, títí mọ ìgbésẹ rẹ láti ṣe àyípadà òfin sáà méjì fún ipò adarí tí ó wà nínú ìwé òfin orílẹ-èdè náà. Èyí ń ṣe àfihàn àdálò tí ẹgbẹ òṣèlú tó wà lórí oyè ń dá agbára lò pẹlú Nkurunziza àti àwọn alátìlẹyìn-in rẹ pẹlú bí ẹgbẹ òṣèlú náà ṣe ń darí àwọn ìdásílẹ ìjọba. Àwọn oníkọkúkọ ní ìṣọkan Àwọn ọmọ ìlú tí wọn ń ṣàmúlò ayélujára ti bẹrẹ ìkọkúkọ sórí àwòrán ààrẹ Nkurunziza nínú ìfẹhónúhàn pẹlú àmì ìdámọ: Nkurunziza àti Burundi: Ọmọ ilé ẹkọ gíga ní ẹwọn fún kíkọ ìkọkúkọ sí orí àwòrán Ààrẹ . Bí mo bá ṣe èyí ní Burundi , ó ṣe é ṣe kí a fi mí sí àtìmọlé Ìjọba Burundi fi akẹkọọbìnrin sí àtìmọlé látàrí ẹsùn ìkọkúkọ sí orí àwòrán ààrẹ. A túwíìtì àwòrán ìkọkúkọ wa ní ìbánikẹdùn ìṣẹlẹ náà. Wọn ní kí a dán an wò, kí a kọ nǹkan sí orí àwòrán ààrẹ mo sì ṣe bẹẹ. Mo ní ìgbóyà wípé ẹnikẹni kò ní mú mi níbí. Ìfòfinlíle mú àtakò Ìjọba Burundi ti bẹrẹ sí í fi ìkanra mú ìwà àtakò láti ọdún 2015, lẹyìn ìjákulẹ ìṣọtẹ kan, ìdojúkọ pẹlú àwọn ẹgbẹ adìtẹ kan, àtakò lórí ìlòkulò ẹtọ, òfin kànńpá, ìnira pẹlú ètò ọrọ-ajé àti rògbòdìyàn àwọn asásàálà. European Union pẹlú United Nations tako ìgbésẹ Nkurunziza fún sáà kẹta, wọn sì béèrè fún ìdápadà ìlọdéédé kí àsìkò ìdìbò ó tó dé. Pẹlú àwọn ìdojúkọ wọnyí, ipò náà le sí i. Àwọn aláṣẹ sì ń fi ìkanra mú gbogbo ìhàlẹ tí wọn ń rí. Ìjábọ pàtàkì ti àjọ ajàfẹtọọ ènìyàn ṣe ní oṣù Èbìbí 2018 rí i pé àwọn èṣọ aláàbò ní Burundi, àwọn afòyeṣiṣẹ àti àwọn ọmọ ẹgbẹ òṣèlú tí ó wà nípò, àwọn ẹgbẹ Imbone... ń kọlu àwọn alátakò àti àwọn ẹni tí wọn fura sí gẹgẹ bí alátakò pẹlú ajàfẹtọọ ènìyàn àti akọròyìn. Wọn pa èèyàn tó tó 1700, bẹẹ ni wọn sì ń fi ipá lé àwọn ẹlòmíìn, wọn ń fi ipá bá wọn ní ìbálòpọ, wọn ń fi ìyà jẹ wọn, wọn ń tì wọn mọlé, bẹẹ ni wọn sì ń dẹrùba àìmọye àwọn mìíràn. Èyí ti dá wàhálà ìsásàálà sílẹ, a ti rí àwọn ará Burundi tí wọn sá lọ sí Tanzania, Rwanda, Congo àti Uganda. Bí ó tilẹ jẹ pé ẹgbẹẹgbẹrún ti padà sílé. Alákòóso United Nations fún ìsásàálà ti ṣe àkọsílẹ àwọn asásàálà tí ó wá láti Burundi tí wọn lé ní 347,000 ní oṣù Èrèlé 2019, UNHCR fìdí ẹ múlẹ: Làásìgbò nínú òṣèlú Burundi le sí i ní ọdún 2015 lẹyìn tí ààrẹ kéde èròńgbàa rẹ láti lọ fún sáà kẹta. Ìfẹhónúhàn àwọn èèyàn láti tako èròńgbà fa ìkọlura, ọgọọgọrún àwọn èèyàn sì sá lọ sí àwọn orílẹ-èdè ìtòsí láti fi oríi wọn pamọ. Ní ìbẹrẹ oṣù yìí, ìjọba Burundi ti ọfíìsì ẹka àwọn ajàfẹtọọ ènìyàn lábẹ United Nations tí wọn sì sọ pé àwọn kò nílòo wọn mọ. Ìjọba náà ń bínú sí alákòóso tẹlẹ-rí ẹka náà, Zeid Raad Al Hussein tí ó ṣàpèjúwe Nkurunziza ti Burundi gẹgẹ bí ọkàn lára àwọn apanilẹkúnjayé ènìyàn tí ó ń gbèrú sí i láìpẹ yìí ní oṣù Èrèlé 2018. Àtipa àwọn Ilé-iṣẹ Akọròyìn, ìyọlẹnu àwọn alátakò, ìfòfinlíle mú àwọn ìdásílẹ tí kì í ṣe ti ìjọba NGOs àti ìdiwọ fún àwọn mìíràn láti sọrọ tàbí ṣe àfihàn ara wọn ní ààyè òṣèlú. Fún àpẹẹrẹ, wọn dájọ ẹwọn ọdún méjìlélọgbọn fún ajàfẹtọọ ènìyàn Germain Rukiki fún ìdarapọ mọ ìgbìyànjú ìrúlùú, jíjin ètò ààbò ìlú lẹsẹ, àti ìṣọtẹ ní 2018 nítorí pé ó ṣe àkọsílẹ àwọn ọnà tí ìjọba Nkurunziza ń gbà fìyà jẹni. Àwọn àìṣedede kan dá ìgbẹjọ Rukiki dúró, ó sì wáyé ní ọsẹ mélòó kan ṣáájú àríyànjiyàn ìdìbò abófinmu náà. Ọrọ ìkọkúkọ náà ń ṣe àfihàn ìdúróṣánṣán ìjọba náà tí kò yẹ àti ọnà tí wọn ń gbà ṣe ẹtọọ wọn, títí mọ ṣíṣe ìgbéyàwó kànńpá fún àwọn tọkọtaya tí wọn ń gbépọ láìṣe ìgbéyàwó ní 2017: ìfòfinlíle mú òwòo panṣágà àti agbe ṣíṣe. Àfilé iye owó fún gbígba ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnà mú àwọn ọmọ Angola fi ẹhónú hàn Inú ń bí àwọn ọmọ orílẹ-èdè Angola látàrí iye owó ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnà tuntun 30,500 kwanzas ó tó 97 owó dollar tí ìjọba ṣẹṣẹ polongo ní ọjọ 21 oṣù Ṣẹẹrẹ. 2500 kwanzas owó dollar orílẹ-èdè US mẹjọ ni ó jẹ tẹlẹtẹlẹ. Ní àfikún, ìjọba ti pín iye owó irúfẹ ìrìnàjò tí ó wà sí ọtọọtọ, ó tò ó ní ẹsẹẹsẹ. Lábẹ ìlànà tuntun yìí ni ìjọba yóò ti máa gba 45,250 kwanzas fún ìwé ìwọlú ìdúró-sí-ìlú; 21,350 fún ìwé ìwọlú ìrìnàjò-afẹ; 36,500 fún ìwé ìwọlú àgbàníbodè; 38,125 fún ìsúnsíwájú ìwé ìwọlú iṣẹ; 15,250 fún ìwé ìwọlú ọrọ ìlera ara; àti 30,500 fún ìwé pélébé ìgbélùú. Agbẹnusọ fún Ẹka Ìjọba tí ó ń ṣe àbójútó ètò ìforúkọsílẹ, Valdemar José, sọ fún àwọn akọròyìn ìbílẹ Angola pé ìdíyelé fún ìwé ìrìnnà ìwọlú lásán-làsàn lọ sí òkè nítorí owó gegere ni ó ń jẹ láti ṣe ìwé náà: Ìjọba rí i wípé ó tó àsìkò láti sún owó ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnà, ó sì ti yọ ọwọọ Kílàńkóo rẹ kúrò nínú kíkó owó lé e lórí, kí ó ba lè ṣe, fún àpẹẹrẹ, pèsè omi, ináa mànàmáná àti àwọn ohun amáyérọrùn mìíràn. Ohun èlò fún ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnà máa ń gbọn owó mì, nítorí iṣẹ ìdáàbòbò oríi rẹ, tí àjọ ọba ń kówó lé lórí tẹlẹ kí ó tó di ìgbà yìí. Èyí jẹ ìrántí ohun tí ojú àwọn ọmọ Mozambique rí ní ìparí ọdún-un 2018, nígbàtí ìjọba pinnu láti fi owó kún ìwé àṣẹ gbogbo, bẹẹ náà ni ó bá ìwé àṣẹ ọkọ wíwà, tí ìdíyelée rẹ fi ìdá 500 gbéwó lórí. Àfilé iye owó náà ti dá awuyewuye sílẹ. Ìfẹhónúhàn ọdọ tí ó tó bíi 100 wáyé ní ọjọ kẹrin oṣù Èrèlé, pẹlú àtìlẹyìn ẹgbẹ àwọn ọmọ ìlú kan tí ó rí ìgbésẹ ìjọba gẹgẹ bí ọnà láti gbẹsẹ lé ẹtọ àwọn ènìyàn fún ìrìnàjò ṣíṣe. Ìfẹhónúhàn náà Ní ọjọ kẹrin oṣù Èrèlé, Global Voices bá Ferdo Gomes, ajìjàǹgbara ọmọ orílẹ èdè Angola tí ó jẹ ọkan lára àwọn alátìlẹyìn ìfẹhónúhàn náà tàkùrọsọ, láti mọ ohun gbogbo tí ó rọ mọ ìṣẹlẹ náà. Ó sọ fún wa: Èyí ni ọnà kan fún ìpèsí àkíyèsí ìjọba João Lourenço, wípé àfilé ìdíyelé kò yẹ nírú àsìkò yìí, nítorí owó náà ti ṣe gegere ju fún àwọn ọmọ ìlú. ... Àti pé iṣẹ ìdàgbàsókè ọrọ Ajé orílẹ-èdè Angola kò lé wáyé nípasẹ àfilé owó orí, nítorí wípé àwọn ọmọ ìlú ni ó ń fi orí kó o, àwọn tí ó wà ní ipò ìjọba ní àǹfààní tí ó pọ ní ìkáwọọ wọn, tí ó ṣe pé àpò ará ìlú tí ó ń rùnpà ni wọn ti ń mú owó tí wọn ń ná. Àwọn alátakò ti sọ pé ó ṣe pàtàkì láti rántí wípé ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnà dúró fún ìdánimọ ọmọ ìlú ní òkè òkun, torí ìdí èyí, kò ṣe é yẹ sílẹ fún wọn. A máa wà ní ojú òpópónà ní olú ìlú fún oṣù Èrèlé, ní àwọn ọjọ kọọkan tí a yàn, ọjọ kẹrin oṣù Èrèlé ni ìwọde náà bẹrẹ, àmọ ní ọjọ kéje ni a máa padà sí ojú òpópónà, tí a óò tún wà ní ọjọ kankànlá, tí a ó sì jábọ ní ọjọ kẹtàlá, bí ìjọba kò bá yí ohùn padà. Àwọn akọrin ewì-alohùn ráàpù, Lilo Kwanza àti Adérito Gonçalves, kọ orin kan, tí wọn sì ya àwòrán-an orin tí ó dá lóríi ìwọde ìfẹhónúhàn yìí, Ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnà 30,000 ni àkọlé orin náà, tí ó ń ṣe ẹfẹ lórí iye owó tabua tí ọmọ-ìlú yóò san fún ìwé ìrìnnà. Ó ku ọjọ díẹ kí ìwọde náà ó kò, ajàfúnẹtọ ọmọ orílẹ-èdè Angola Pedrowski Teca sọ wípé ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnná pọn dandan ju ìwé ìdánimọ pélébé lọ, ó rọ àwọn ènìyàn láti kọwọọ rìn, nítorí àìkọwọọ rìn, ní í ṣe ikú pa ọmọ ejò: Àwọn àjọ àgbáyé ti dẹyìn kọ Òfin Ìṣíkúrò tí ó pàṣẹ àfilé ìdíyelé tí ó gbéra nílẹ fìrì tí ó sì lọ òkè lálá. Ìwé ìdánimọ pélébé B.I wúlò gẹgẹ bí àmì ìdánimọ ní àárín ìlú Angola. Ní ẹyìn odi ìlú Angola, pánda tí kò wúlò ni ìwé ìdánimọ pélébé, kò sí àmì ìdánimọ kan tí ó wà bí kò ṣe ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnà. Àwa, tí a wà nínú ìlú, ni a ó fi ààbò bò tí a ó sì ké pe àwọn aráa wa ní òkè òkun, kí àwọn náà ó ké gbàjarè, nítorí ìwé ẹrí ọmọ-ìlú-fún-ìrìnnà ṣe kókó fún wọn. Kí ìròyìn náà ó ba hó ye létí àwọn ènìyàn, ajàfúnẹtọọ nì àti akẹkọọ Ifáfitì, David Mendes, kọ, ní ọjọ ìwọde náà, iṣẹ-ìjẹ fún ààre orílẹ-èdè Angola João Lourenço: Ọmọ-ẹgbẹ ààrẹ João Lourenço, kì í ṣe nítorí èyí ni àwọn aráa Angola ṣe yàn ọ sípò, kò sí ibi tí o ti sọ nínú ìpolongo ìléríi rẹ, o kò sọ pé ìwé ẹrí yóò gbówó lórí, síbẹ kí ni ò ń rò? Kí ni ẹ fi ṣe ohùn àwọn mẹkúnnù? A ti rí ìrora látàrí àwọn àfilé ìdíyelé, ǹjẹ o mọ ìṣòro tí ó ń fà fún àwọn ará ìlú? A kò tilẹ mọ ẹni náà tí ó tọ láti tukọ orílẹ-èdè Angola, báwo ni ọdọ tí kò níṣẹ tí kò lábọ yóò ṣe rí owó gba ìwé ẹrí? Pẹlú gbogbo rẹ, ìjọba kò ì tíì sọ tó, tàbí kí ó kéde láti sọ bóyá òun yóò mú ìdíyelé náà wálẹ. Àwọn ọgágun ajagun fẹyìntì orílẹ-èdè Nàìjíríà wọyáàjà láti nípa lórí ètò ìdìbò ọdún-un 2019 Bí orílẹ-èdè Nàìjíríà ṣe ń múra fún ètò ìdìbò sí ipò Ààrẹ nínú Oṣù Èrèlé, àwọn ọgágun tí ó ti jagun fẹyìntì tí wọn di olóṣèlú, jẹ igi gbòógì fún òye ètò òṣèlú orílẹ-èdè Nàìjíríà. Àwọn ọgágun tí ó ti fẹyìntì tàbí àwọn tí wọn ṣe àtìlẹyìn fún láti dé orí ipò ni ó ti ń tukọ orílẹ-èdè Nàìjíríà láti ọdún 1999 tí ìjọba tiwantiwa ti padà. Asọ tí ó wáyé láìpẹ yìí láàárín Ààrẹ àná, Olúsẹgun Ọbásanjọ àti Ààrẹ tí ó wà lórí àlééfà, Ààrẹ Muhammadu Buhari  tí àwọn méjèèjì jẹ ajagun fẹyìntì afipásèjọba ológun ní ipa tí ó pọ lórí ètò ìdìbò oṣù tí ó ń bọ. Nínú ìwé àpilẹkọ kan tí a kò rí irúu rẹ rí tí ó kọ ránṣẹ sí Buhari, Ọbásanjọ fi ẹsùn kàn-án wípé ó ní ètè láti ṣe èrú ìbò. Ó kọ ọ sínú ìwé náà wípé: Ìtìjú ńlá gbáà ló jẹ fún ìjọba tiwantiwa, bí ètò ìbò tí o yẹ kí ó lọ ní ìrọwọ-ìrọsẹ láì fi ti apá kan ṣe, ṣùgbọn tí ìṣesíi wọn kò fi ìṣedéédé hàn, àìmúdọgba tí ó hàn kedere, ẹtàn àti ìjòye àwòdì máà le è gbẹdìẹ. Ọbásanjọ tẹnu mọ ọn wípé Buhari kò leè ṣe ètò ìbò tí ó kẹsẹjárí, àti wípé ìsèjọba tiwantiwa ní abẹ ìṣàkóso Buhari ni a lè fi wé tí ìjọba ológun fàmílétè-kí-n-tutọọ ti Abacha. Ní ọdún 1998, Sani Abacha, tí ó jẹ ológun apàṣẹwàá ní ìgbà náà, pè fún ìbò gbogboògbò ṣùgbọn tí ó hàn ketekete pé Abacha kò ṣetán láti gbé ìjọba sílẹ fún alágbádá. Ní àsìkò tí à ń sọrọọ rẹ yìí, àwọn ẹgbẹ òṣèlú márùn-ún ọtọọtọ ni ó fọwọ síi wípé kí Abacha ó jẹ olùdíje fún ipò Ààrẹ nínú ẹgbẹ òṣèlúu wọn. Ní báyìí ó ti ṣípò-padà, òkìkí Abacha tàn káàkiri ó sì di ìlú-mọ-ọ-ká nípa ìtẹrí ẹtọ ọmọ-ènìyàn mọlẹ àti ìjẹgùdùjẹrà. Ọbásanjọ tẹnumọọ wípé ipasẹ Abacha ní ọjọ kínní àná náà ni Buhari ń tọ báyìí láì wo ẹyìn wò. Shehu Garba, tí ó jẹ olùrànlọwọ pàtàkì fún Ààrẹ Buhari lórí gbígbé ìròyìn jáde, bu ẹnu àtẹ lu ìwé àpilẹkọ Ọbásanjọ: Ètò ìdìbò tí yóò wáyé nínú osù tí ó ń bọ yìí yóò lọ ní pẹlẹ-kùtù, gẹgẹ bí Ààrẹ Buhari ti ṣe ìlérí fún ọmọ orílẹ-èdè yìí àti àgbáyé. Ọbásanjọ, òǹkọwé àpilẹkọ? Olúṣẹgun Ọbásanjọ, tí ó jẹ Ààrẹ ìjọba ológun àná láti ọdún 1976 sí 1979, tí ó sì tún ṣe Ààrẹ ìjọba alágbádá tí ìbò gbé wọlé ní ọdún 1999 sí 2007, kúndùn láti máa bu ẹnu àtẹ lu àwọn ètò ìjọba Ààrẹ orílẹ-èdè Nàìjíríà tí ó jẹ tẹlé e. Ní èṣí, Ọbásanjọ gba Buhari ni ìmọràn láti má díje fún ipò Ààrẹ fún ìgbà kejì, ṣùgbọn kí ó da ìfẹyìntì rò nítorí ọjọ oríi rẹ. Àmọràn yìí dá yánpọnyánrin sílẹ ní orílẹ-èdè Nàìjíríà nítorí wípé Ọbásanjọ jẹ alátìlẹyìn àgbà fún Buhari gẹgẹ bí òǹdíje nínú ìbò ipò Ààrẹ ni sáà àkọkọ ní ọdún 2015. Ṣáájú àsìkò yìí, Ọbásanjọ ti bá ìjọba Goodluck Jónátánì wí nínú ìwé àpilẹkọ tí ó kọ ránṣẹ sí i ní ọdún 2013, Ọbásanjọ fi ẹsùn kan Jónátánì wípé ó ń darí orílẹ-èdè Nàìjíríà lọ sí oko ìparun pẹlú bí ó ṣe fi àyè gba ẹtàn, ìjẹgùdùjẹrà, ìbápín àìgbẹkẹlé láti fa aṣọ iyì àti ìtẹsíwájú orílè-èdè náà ya pẹrẹpẹrẹ. Ní àpárá, Ọbásanjọ ti Goodluck Jónátánì lẹyìn nínú ètò ìdìbò tí ó wáyé ní ọdún 2011. Àti wípé ni ọdún 2007, òun yìí kan náà ni ó ti Umaru Musa YarAdua tí ó jẹ kí Jónátánì ó tó jẹ lẹyìn digbídigbí. Ṣùgbọn tí ó pa ìdí ọrẹ dá sí YarAdua lẹyìn ìgbátí ó bẹrẹ àìsàn tí kò sì gbé ètò ìṣe ìjọba fún igbákèjì rẹ tii ṣe Goodluck Jónátánì. Ọgágun tí ó ti jagun fẹyìntì kì í sinmi ní orílẹ-èdè Nàìjíríà Abẹ ìgbèkùn àwọn ọgágun tí ó ti jagun fẹyìntì àti àwọn asọmogbée wọn ni orílẹ-èdè Nàìjíríà wà. Bí àpẹẹrẹ, Ọbásanjọ jẹ alẹnulọrọ tí ó mọ àludé tòun àpadé bí àwọn Ààrẹ ṣe ń gba ipò láti ọdún 2007 sí 2015. Bíótiwùkíórí, láì jọ ti àwọn alágbádá  YarAdua àti Jónátánì  tí ó gbé ní arugẹ, tí ó sì tún yẹpẹrẹ wọn, ti Buhari dá yàtọ gedegbe. Bí ó ti lẹ jé pé Ọbásanjọ ti Buhari lẹyìn láti leè yege ní ọdún 2015, a kò leè sọ pé àtìlẹyìn rẹ nìkan ni ó gbé e dé ipò Ààrẹ. Nítorí ohun tí ó jẹ kí ó ṣeé ṣe ò ju bí Buhari ṣe fi ọwọ wẹ ọwọ pẹlú ẹgbẹ òṣèlú ìgbàanì Action Congress of Nigeria ACN ti Bọlá Tinubu. Ẹgbẹ òṣèlú Congress for Progressive Change CPC ti Buhari jẹ ọmọ ẹgbẹ ní ìgbẹyìngbẹyín parapọ mọ ACN, wọn sì di ọkàn nínú oṣù Kejì ọdún 2013, èyí tí ó ṣe okùnfà ìdásílẹ ẹgbẹ òṣèlú tuntun tí orúkọ rẹ ń jẹ Àjọ Ìtẹsíwájú Gbogboògbò APC. Ní àfikún, Buhari tí ó ṣe olórí ìjọba ológun ní ọdún 1983 sí 1985 jẹ ọkan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ ọgágun tí ó ti fẹyìntì tí ó ti takú ti ètò òṣèlú orílẹ-èdè Nàìjíríà. Fún ìdí èyí, bí Ọbásanjọ ṣe tàbùkù Buhari ní gbangba tó, ó níí ṣe pẹlú agbára àti ipò ẹgbẹ tí àwọn méjèèjì wà gẹgẹ bí ọgágun tí ó ti jagun fẹyìntì. Ọbásanjọ nìkan sì kọ ni ọgágun tí ó ti jagun fẹyìntì tí ó ń tàbùkù Buhari. Theophilus Danjuma, tí òun náà jẹ ọgágun tí ó ti jagun fẹyìntì ní oṣù kẹta ọdún tí ó kọjá fi ẹsùn kan ẹgbẹ ológun orílẹ-èdè Nàìjíríà wípé ó ń gbárùkù ti ìpànìyàn nípakúpa tí ó ń lọ ní orílẹ-èdè Nàìjíríà. Danjuma, tí ó jẹ olórí àwọn ológun, tí o si tún jẹ mínísítà fún ètò abo ní ìgbà kan rí, bu ẹnu àtẹ lu ẹgbẹ ológun bí wọn ṣe ń gbé lẹyìn apá kan dá apá kan sí nínú aáwọ tí ó wáyé láàárín àwọn darandaran àti àgbẹ, pàápàá jù lọ èyí tí ó wáyé ní ilée rẹ tí í ṣe ìpínlẹ Taraba. Ìrí-bá-kan-náà, Danjuma fi ariwo ta nípa ète bí àwọn ọlọpàá àti ológun ṣe ń gbìmọpọ láti ṣe ẹrú nínú ìbò ọdún 2019. Bákannáà ẹwẹwẹ, nínú Oṣù Kejì ọdún tí ó kọjá, ajagun fẹyìntì tí ó tún jẹ olórí orílẹ-èdè Nàìjíríà láyé ológun, Ibrahim Babangida gba Ààrẹ Buhari ní ìyànjú láti máà du ìje fún ipò Ààrẹ fún ìgbà kejì, nítorí wípé ọgọrùn-ún ọdún 21 tí Nàìjíríà wà yìí jẹ àsìkò àwọn ọdọ tí ó ní ìrírí ìgbàlódé. Ó gbàgbọ wípé ìgbàkanìgbàkàn ohun tí yóò jẹ àǹfààní gbogbo ará ìlú gbọdọ bo orí àǹfààní ti ara ẹni. Pẹlú bí gbogbo nǹkan ṣe ń lọ, yóò fẹrẹẹ pẹ díẹ kí orílẹ-èdè Nàìjíríà ó tó le è ní Ààrẹ tí kò ní nǹkan ṣe pẹlú, tàbí tí kò ní àtìlẹyìn ẹgbẹ àwọn ọgágun ajagun fẹyìntì. Mọ àwọn òǹdíje sí ipò ààrẹ Nàìjíríà ọdún 2019 Nàìjíríà, orílẹ-èdè tí ó ní ènìyàn tí ó pọ jù ní Ilẹ-Adúláwọ, yóò di ìbò ipò ààrẹ ní ọjọ 16, oṣù 2019. Bí-ó-ti-lẹ-jẹ-wípé àwọn òǹdíje sí ipò ààrẹ tó 73, eré Àpáta Agbára  ibùjókòó ààrẹ orílẹ-èdè Nàìjíríà  yóò wáyé ní àárín-in ẹgbẹ olóṣèlú méjì tí ó ti ń figagbága ní ọjọ tí ó ti pẹ àti àwọn òǹdíje tí a pè ní agbára ìkẹta, ìyẹn àwọn ẹgbẹ a ṣẹṣẹ dé sínú ìṣèlú orílẹ-èdè Nàìjíríà. Ẹgbẹ méjèèjì tí ó gbajúmọ jù lọ, Ìpéjọ Ìlọsíwájú Gbogboògbò APC àti Ẹgbẹ-olóṣèlú Ìjọba-àwa-arawa PDP, láì ṣe àní-àní, yóò tari òǹdíje wọn sí gbangba wálíà: Muhammadu Buhari Ààrẹ lọwọlọwọ tí ó jẹ òǹdíje lábẹ àsíá APC, Buhari ló jáwé olúborí nínú ìbò ààrẹ ti ọdún 2011 tí ààrẹ ìgbà kan Goodluck Jónátánì sí pàdánù. Nítorí irú ènìyàn tí Buhari ń ṣe àti èrò wípé yóò gbógun ti ìjẹgúdújẹrá àti ìgbáwọlẹ ẹgbẹ afẹmíṣòfò Boko Haram ni àwọn ará ìlú fi gbé e sórí àlééfà. Síbẹ, lábẹ ìṣàkóso rẹ, ààbò ẹmí kò sí pẹlú ìkọlù láàárín darandaran àti àgbẹ bí àwọn darandaran láti àríwá ṣe ń wọ gúúsù láti wá koríko fún ẹran ọsìn-in wọn. Bákan náà, ẹtọ ọmọnìyàn ti wó lulẹ nínú ìṣàkóso ìjọba rẹ, pẹlú àìjẹyà àti ìṣowó-ìlú-mọkumọku ní ibi gíga nínú ìjọba. Atiku Abubakar Abubakar ni igbá-kejì ààrẹ ìgbà kan àti òǹdíje lábẹ àsíá PDP. Ó ti gbìyànjú sẹyìn láti di ààrẹ àmọ orí kò ṣe ní oore. Bíótiwùkíórí, ìpolongo rẹ jẹ ìgbàwọlé nítorí ìparí ìjà tí ó wà ní àárín òun àti ọgáa rẹ, Ààrẹ ìgbà kan rí Olusegun Obasanjo tí ó sọ wípé ìṣàkóso ìjọba Buhari kùnà. Gẹgẹ bí amúgbálẹgbẹẹ, Abubakar ni ó ṣe bònkárí ìsọhun-ìjọba-di-àdáni àti títa ọkẹ àìmọye ilé iṣẹ tí ó jẹ ti ìjọba tí kò pa owó sí àpò ìjọba. Àwọn mìíràn tí ó ní ìrètí sí ipò ààrẹ Nàìjíríà ni: Obiageli Ezekwesili Ezekwesili, obìrin kan ṣoṣo tí ó ń du ipò nínú eré ìbò sísá ti ọdún tí a wà yìí, ti ṣe mínísítà ọrọ líle inú-ilẹ àti ètò ẹkọ ní àsìkò ìjọba Olusegun Obasanjo ní àárín ọdún 1999 sí 2007. Ó sì ti ṣe amúgbálẹgbẹẹ ààrẹ Ilé ìfowópamọ Àgbáyé ẹka ti Ilẹ Adúláwọ ìgbà kan láti oṣù Igbe ọdún 2007 sí oṣù Igbe ọdún 2012. Ezekwesili ti ṣe bẹbẹ nínú akitiyan ìdásílẹ àwọn akẹkọọ-bìnrin 200 tí ọmọ ẹgbẹ afẹmíṣòfo Ẹlẹsìn ìmale jí gbé ní ọdún 2014. Ó jẹ ọkan lára olùdásílẹ Ìpolongo BringBackOurGirls . Bákan náà ni ó jẹ òǹdíje sí ipò ààrẹ ní abẹ ẹgbẹ olóṣèlú Allied Congress Party ti Nàìjíríà. Kingsley Moghalu Moghalu jẹ onímọ nínú ìdókòwò àgbáyé àti òfin gbogbo ènìyàn ní ilé ìwé Òfin àti Ọgbọn Fletcher ní Ifásitì Tufts ní Massachusetts, USA. Moghalu ti ṣiṣẹ rí ní United Nations láti ọdún 1992 sí 2008. Ó ti ṣe igbá-kejì gómìnà Ilé Ìfowópamọ Àgbà ti Nàìjíríà láti ọdún 2009 sí 2014, níbi tí ó ti tukọ ọ àwọn àgbà iṣẹ àtúnṣe nínú ètò ìkówóoamọ orílẹ èdè Nàìjíríà lẹyìn ìgbà tí ọrọ Ajé àgbáyé ti ṣe òjòjò tán. Òun ni òǹdíje ní abẹ àsíá Ẹgbẹ Olóṣèlú Ìtẹsíwájú Ọdọ  YPP. Omoyele Sowore Sowore ni olùdásílẹ àti atẹwéjáde SaharaReporters , ilé-iṣẹ oníròyìn aṣèwádìí orí-ayélujára. SR ni à ń pè ní Wikileaks Ilé Adúláwọ. Ajà-fún-ẹtọ-ọmọnìyàn yìí ń jáde lábẹ àsíá African Action Congress. Aré ti ń lọ fún ọjọ iwájú orílẹ èdè Nàìjíríà Buhari àti Abubakar ni afigagbága ìdíje ìbò aré yìí. Àwọn méjèèjì ti ń figagbága nínú ìbò Nàìjíríà ní ọjọ tí ó ti pẹ. Ní ọnà kejì, Ezekwesili, Moghalu, Sowore, àwọn agbára ìkẹta, jẹ ẹgbẹ tí ó ń wọ inú ètò ìṣèlú fún ìgbà àkọkọ. Iṣẹ ìṣàkóso Buhari ọdún mẹta ni yóò gbè é lẹyìn àti pé yóò bá ìfi Nàìjíríà sí ipò olú orílẹ-èdè tí ìṣẹ ti pọ jù. Ìwé ìròyìn Punch ṣe ìfojúsùn ìpèsípò gẹgẹ bí àìròtẹlẹ  àti pé ó ti pín ìlú yẹbẹyẹbẹ. Ètò ìgbógunti ìwà àjẹbánu rẹ fì sí ẹgbẹ kan. Ìgbésẹ tí ó gbé láì pẹ yìí láti ṣe ìgbẹjọ Adájọ Àgbà orílẹ èdè tí ó ti sún mọ ìbò ààrẹ ni Àjọ Adájọ orílẹ èdè Nàìjíríà Nigerian Bar Association pè ní àwòṣe ìkọlù ní lemọlemọ ní orí àwọn àgbà ẹka ìjọba méjèèjì tí-kò-gbáralé ìjọba ní abẹ ìṣàkóso Buhari. Abubakar, ní ọnà kejì, ń dúró lórí ìgbẹkẹlé àwọn ẹgbẹlẹmùkù okòwò tí ó ní èrè lóríi rẹ. Bíótiwùkíórí, ó ní láti bá agbára ìwàlóríoyè afigagbága rẹ takọngbọn. Ẹni yòówù tí ó bá gbégbá-orókè nínú ìdíje sí ipò ààrẹ ọdún 2019 ní iṣẹ ìmúgbòòrò ọrọ Ajé, ààbò ní àárín ìlú, àtúntò agbára àti ìmúkárí agbára, àti ìṣèlú elẹyàmẹyà làti ṣe. Ẹ Yé é Pa Àwọn Òbìnrin  ìpolongo tuntun tí ó ń tako ìjìyà inú ìgbéyàwó ní Angola Nígbà tí wọn bá òkú agbẹjọrò tí ó jẹ ẹni ọdún 26, Carolina Joaquim de Sousa da Silva nínú ilée rẹ ní ọjọ 3, oṣù Ọpẹ ọdún 2018, ọkọ rẹ jẹwọ ọràn náà, ó sì di èrò àhámọ ẹka tí ó ń ṣe ìwádìí ìwà ọdaràn ti Angola tí a mọ sí SIC. Láàárín ọsẹ kan náà, ìròyìn ikú obìnrin kan ni ó jáde láti ilé-iṣẹ Amóhùn-máwòrán Gbogboògbò orílẹ-èdè Angola tí ó ní wípé ọrẹkùnrin ìgbà-kan-rí obìnrin náà ni ó gún un pa. Àwọn ọràn ìwà ọdarànmọràn yìí ti mú ọpọlọpọ àwọn obìnrin ní orílẹ-èdè Angola dúró gírígírí, èyí sì fa ìpolongo tuntun kan tí ó ń tako ìjìyà abẹlé tí wọn pe àkóríi rẹ ní Ẹ Yé é Pa àwọn Obìnrin tí Ẹgbẹ Ondjango tí ó jẹ àjọ ajàfúnẹtọ obìnrin tí kì í ṣe ti ìjọba ṣe àgbékalẹẹ rẹ. Wọn ṣe àmúlò Facebook gẹgẹ bí ohun èlò ìkórajọ wọn, èròńgbà wọn ni láti jẹ kí àwọn ènìyàn mọ nípa àwọn ìjìyà obìnrin ní orílẹ-èdè Angola: Àsìkò yìí jẹ èyí tí ó le. Lóòótọ, fún àwa obìnrin ọpọlọpọ ọjọ ni ó le tí ó sì ń dùn èèyàn nítorí pé a ṣì wà ní ipò tí ó jẹ pé a máa ń yẹra fún ìjìyà lọnà kan tàbí òmíràn. Láìpẹ yìí gan-an pàápàá, ó dunni láti máa kojú àwọn ìhùwàsí tí ó ń jáde lẹyìn ọrọ ti Carolina... Lóòótọ ni ìjìyà àwọn obìnrin, ó wà lóòótọ. Kì í ṣe ohun tí ó kàn wá lórí àwọn ajàfúnẹtọ obìnrin, kì í sì í ṣe ọrọ àgbélẹrọ tàbí ọrọ òfìfo, LÓÒÓTỌ NI! Ó ṣeni láàánú pé ti Carolina kún ìṣirò tí ó ti wà nílẹ, ọpọ ọràn báyìí ti wáyé kí tirẹ ó tó ṣẹlẹ tí àwọn ènìyàn gbọ sí, bẹẹ sì ni ẹgbẹẹgbẹrún àwọn ọràn mìíràn tí àwọn èèyàn ò mọ sí, ó jẹ ìṣòro kan tí ó ti wà níbẹ lẹnu ọnà níwájú wa. Ó sì jẹ ìṣòro tí ó ń ro ti ìbáṣe láàárín tọkọtaya  ìṣòro àtilẹwá ni. Ètò ìpìlẹ kan wà tí ó ń pàṣẹ tí ó sì ń rẹ àwọn obìnrin sílẹ sí ipò ẹyìn tí èyí sì sọ wọn di olùfaragbá ìjìyà lóríṣiríṣi àti ní gbogbo ọnà. Ètò fífi akọ ṣe olórí yìí tí ó ti kọ wa lọrùn tipẹ tí ọpọlọpọ sì ń kọ pé kò rí bẹẹ  ìyẹn kò sì ṣe é rí  ohun tí ó ń ṣe rè é: ó ń sọni di aláàbọ-ara, ó ń ba ayé àwọn obìnrin jẹ, bẹẹ ló ń pani. Àwa obìnrin lọkọọkan àti àpapọọ wa, a máa tẹsíwajú láti máa pariwo kí ẹ yéé pa wá kí ẹ sì yéé ṣe wá léṣe. À ń fẹ àwọn òfin tí yóò dáàbò bò wá tí wọn yóò sì kún ojú ìwọn, a fẹ àwọn ètò àmúlò gbogboògbò tí yóò mú àpọnlé wa lọ sí àwọn ìtàkùrọsọ àti àwọn ìdásílẹ. A fẹ àwùjọ tí ẹrù àtijáde ò ti ní bà wá! A máa tẹsíwajú láti béèrè fún àwùjọ tí a óò ti ní òmìnira ti ara, òmìnira ìmọlára, òmìnira ìrìn àti òmìnira ríronú bí a ṣe fẹ. A máa tẹsíwajú láti béèrè fún àwùjọ tí a ti lè gbáyé pẹlú ààbò tó péye. Bẹẹ, ìpolongo yìí mú èsì tí ó ń takoni wá láti ọdọ àwọn ọkùnrin kan tí wọn rí ìdí fún ìdáláre fún ìrúkèrúdò fífi ìyà jẹ obìnrin. Wọn pe ìpolongo wọn ní Ẹ Yé é Dà Wá, wọn gbà pé ìwà ọdàlẹ jẹ ìdí tí ó tọ láti máa fìyà jẹ obìnrin. Bíótilẹjẹpé èrò wọn ò tí ì máa rinlẹ, Olórin Angola, Gill Slows Allen Russell náà sọrọ; Ẹ yé é da ẹlòmíràn, ẹ jọwọ a ò fẹ aláìṣòdodo aya mọ. À ń ké tantan, ẹyin obìnrin bí ẹ kò bá nífẹẹ wa mọ, ẹ béèrè fún ìtúká kí ẹ tó máa dà wa, ẹ máa lọ. Onímọ àwùjọ Mbangula Kemba sọrọ tako ojú tí wọn fi wo ọrọ yìí, ó tẹnumọọ pé wọn ò gbọdọ fi ìfìyàjẹni yanjú ìṣòro nínú ìgbéyàwó. Angola fi ìdí òfin tí ó ń de ìfìyàjẹni tí wọn mọ sí múlẹ ní ọdún 2011 tí ó ń sọ onírúurú ìfìyàjẹni abẹlé di ìwà ọdaràn ní gbangba. Síbẹsíbẹ, ìdájọ òfin yìí kò le tó, ìtìmọlé ọdún méjì sí mẹjọ. Sizaltina Cutaia, tí í ṣe ajìjàǹgbara àti ajàfẹtọọ obìnrin ní Angola; tí ó jẹ ìlúmọọká fún iṣẹẹ rẹ lórí ẹtọ obìnrin béèrè fún ìṣàmúlò òfin náà lórí àwọn gbàgede ìtàkùrọsọ lórí ẹrọ-alátagbà: Àfikún ọdún ẹwọn kò tó, arábìnrin igbá-kejì Ààrẹ MPLA Àjọ Àwọn ènìyàn tó fẹ ìdásílẹ Angola, Ó nílò kí orílẹ-èdè ṣe ìdásílẹ àwọn ìlànà àtilẹwá tí yóò kojú ìpanilára  Àwọn ohun tí wọn fara mọ ní 2007 nípa àjọsọ ìlànà Maputo ní láti di ṣíṣe. Bákan náà ni ti èyí, ó nílò kí wọn ṣe ìdásílẹ òfin arọpò tí yóò mú ẹtọ àwọn obìnrin rinlẹ. Lára èyí ni gbogbo òfin tí ó de obìnrin ní ti ìbálòpọ àti ẹtọ ọmọ bíbí wà. Kò sí ìwúlò ìsọrọ tako ìjìyà abẹlé kí ó wá di ẹyìn wá kí a máa ṣe ìgbèlẹyìn àwọn òfin tí ó fi àṣẹ fún agbófinró láti yẹyẹ obìrin ní títì ní ojúmọ, kò bá ara mu! Kò wúlò kí a máa sọrọ tako ìjìyà abẹlé kí a sì tún máa gbèlẹyìn àṣàrò ìnáwó tí kò ní ṣe ààbò ètò àwùjọ, ìṣúná àìtó tí gbogbo wa mọ pé ipa òdì ni ó ń kó nínú ayé àwọn obìnrin. Ó ṣe pàtàkì kí a fi ọgbọn kún àwọn ọrọ náà pẹlú ṣíṣe gidi. Ẹ fi owó yín sí ibi tí ẹnu yín wà. Ajàfẹtọọ obìnrin Cecelia Kitombé sọrọ sí àwọn tí ó ń ṣe àtìlẹyìn ìbáṣepọ tí ó níyà nínú: Lára wa tí à ń tẹnumọ ọn pé ó pọjù láti sọrọ síta tako ìjìyà Abẹlé náà ni ẹni tí ó ń gba àwọn ọmọbìnrin, arábìnrin àti ìbátan lóbìnrin níyànjú láti máa fi ara da ìbáṣepọ tí ó ń pani lára pẹlú ọrọ-ẹtàn pé ọrọ tọkọtaya ò ṣe é dá sí, àwọn mìíràn á ní kí o tẹsíwajú bẹẹ, bí ọrọ lọkọláya ṣe rí nìyẹn... Àwọn kan tilẹ rò pé obìnrin lè ṣe gbogbo nǹkan, ṣùgbọn wọn ò gbọdọ gbàgbé ojúṣe wọn. Ẹ yéé pa wá!!! Ìjàmbá Àwọn Ológun Mauritania 28 tí wọn pa ní ọjọ Òmìnira tí a kò sọ Ní ọjọ kejìdínlọgbọn oṣù Belu ọdún 1990, àwọn ẹgbẹ ológun yẹgi fún ọkùnrin méjìdínlọgbọn tí a fi ìfarabalẹ ṣà lọkọọkan láti pa nínú ẹwọn láàárín òru, ní Inal ní orílẹ-èdè Mauritania lẹyìn tí a fi ẹsùn ìpète-lati-gba-ìjọba kàn wọn. Ọjọ yìí, tún jẹ àyájọ ọjọ tí orílẹ-èdè Mauritania gba òmìnira lọwọ France ní ọdún 1960, lé góńgó sọkàn àwọn ọmọ orílẹ-èdè Mauritania kan tí wọn ń wá ìdájọ òdodo fún ìpakúpa tí wọn pa àwọn ọkùnrin 28 yìí, tí gbogbo wọn sì jẹ aláwọ dúdú. Orílẹ-èdè Mauritania ti Ìwọ-oòrùn Ilẹ-Adúláwọ jẹ ìdàpọ àwọn Lárúbáwá àti àwọn aláwọ dúdú, àwọn ẹgbẹ ajàfẹtọọ ọmọnìyàn sọ pé àwọn aláwọ dúdú ti ń dojúkọ ìyàsọtọ àti ìlòkulò fún ìgbà pípẹ. Ààrẹ Ìgbìmọ àwọn Inal-France, Youba Dianka, ṣàlàyé: Mo fẹ fi hàn wípé àpẹẹrẹ ni Inal jẹ; ọpọ ọmọ Inal ni ó ti wà ní Mauritania. Àwọn ìṣẹlẹ abanilẹrù ti wáyé ní Azlatt, Sony Malé, Wothie, Walata, Jreida àti nínú àfonífojì. Nínú ọgbà àwọn ológun ní Inal àti àgbègbè rẹ, wọn pín àwọn ológun yẹlẹyẹlẹ, wọn rì wọn mọlẹ ní òòyẹ, wọn yìnbọn lù wọn, wọn sì yẹgi fún wọn ní ìrántí òmìnira orílẹ-èdè náà lọdún 1990. Ní àyájọ ọjọ òmìnira ti ọdún yìí, àwọn ọmọ orílẹ-èdè Mauritania fi ọkàn sí yíyàn tí a yan ẹgbẹ agbábọọlù orílẹ-èdè wọn sí àṣekágbá ìdíje Ife-ẹyẹ ti àwọn orílẹ-èdè Ilẹ-Adúláwọ CAF ju bí wọn ṣe ṣe sí àwọn ẹni ìgbàgbé, àwọn ológun tí wọn wà nínú kòtò àìmọ... tí wọn ṣì ń dúró de ìsìnkú tí ó yẹni, Kaaw Elimane Bilbassi Toure tí í ṣe olóòtú ibùdó ìròyìn orí ayélujára Le Flambeau ti Mauritania kọ. Kiné-Fatim Diop, adarí ìpolongo Amnesty International ní Ìwọ-oòrùn Ilẹ-Adúláwọ, sọrọ ní ọdún yìí nípa ìtakora tí ó wà ní àárín ohun tí ó yẹ kí ó jẹ ọjọ ìṣèrántí-dunnú àti ohun tí ọpọlọpọ ẹbí àwọn olùfarapa ń rò: Lọdọọdún, bí àwọn tí wọn dipò mú ṣe ń ṣe ìrántí ìgùnkè wọn sí ipò gíga pẹlú ìdùnnú, ẹbí àwọn olùfarapa máa ń sunkún, tí wọn sì máa ń fi ẹhónú hàn pẹlú ìbànújẹ fún àtúnṣe àti ìdájọ òdodo. Àwọn tí ó wà nípò àṣẹ kàn ń gbìyànjú láti ri apá òmìnira tí kò farahàn yìí mọlẹ, gẹgẹ bí wọn ṣe dìbò yan òfin ìdáríjì ìjọba ní ìkọkọ lọdún 1993 tí wọn sì fìdí ìgbàgbé ìjọba múlẹ nípa ìpakúpa àwọn ológun náà lọgbọn ọdún sẹyìn. Àjọ tí ó ń tako àìjìyà ẹlẹṣẹ àti àìṣòdodo ní orílẹ-èdè Mauritania Forum Against Impunity and Injustice fi ìbànújẹ hàn lórí ìjàmbá àwọn tẹgbọn-tàbúrò kan tí a yẹgi fún lálẹ ọjọ burúkú Èṣù gbomi mu yìí. Láìsí àní-àní, èpè ja àwọn ológun 28 yẹn lóru ọjọ náà. Bí i ti àwọn tẹgbọn-tàbúrò, Diallo Oumar Demba àti àbúròo rẹ Diallo Ibrahima tí a yẹgi fún pẹlú àkọsílẹ nọḿbà tí ó tẹlé ara wọn tí a fi gègé kọ sí wọn lára. Ohun tí ó mú èyí bani nínú jẹ jù ni fún ẹni láti rí ikú tí ó pa ẹgbọn ẹni. Àwọn apani ṣe iṣẹ wọn pé, wọn kò sì dáwọ dúró lẹyìn tí wọn yẹgi fún wọn, wọn tún wọ òkúu wọn nílẹ bẹẹ náà ni wọn sì ń jókòó lé wọn lórí. Àwọn Ẹni-orí-kó-yọ sọrọ síta Ẹrí túbọ ń tẹnu àwọn ẹni-orí-kó-yọ jáde lẹyìn ọgbọn ọdún. Mamadou Sy jẹ apàṣẹ ẹgbẹ-ológun nínú ẹgbẹ ológun Mauritania, ó ti jẹ igbákejì apàṣẹ, kí ó tó wá di apàṣẹ ẹgbẹ ológun ẹka kan kí wọn tó mú un ní alẹ ọjọ yẹn. Nínú ìwée rẹ, Ọrun-àpáàdì ní Inal, tí a tẹ jáde ní ọdún 2000, ó ṣàpèjúwe ìjìyà-oró tí ó jẹ, nígbà tí àwọn apàṣẹ ológun dì í lójú, so ó mọlẹ, tí wọn sì jù ú sínú omi ìdọtí rírùn. Ológun mìíràn tí orí kó yọ lálẹ ọjọ burúkú yìí tiraka gba France lọ fún ìtọjú lẹyìn tí ó kúrò ní ọgbà ẹwọn pẹlú ìrànwọ àwọn Àjọ Onígbàgbọ tí ó ń tako Ìfìyàjẹni ACAT lédè Faransé. Ní ipò àìlórúkọ, ó jẹrìí sí ìyàsọtọ ẹyà tí ó rí láàárín ọdún mẹrìnlélógún tí ó fi ṣiṣẹ ológun: Gẹgẹ bí mo ṣe rántí, nígbà tí ó bẹrẹ sí í yé mi, mo ti máa ń ṣàkíyèsí pé àwọn aláwọ dúdú kì í ní ẹtọ kankan, ṣùgbọn àwọn aláwọ funfun ará Mauritania máa ń ní àǹfààní tí ó pọ. Níbí, nínú ogún àwọn adarí ipò ìjọba, ìdá mẹrin péré ni wọn jẹ aláwọ dúdú. Nínú ẹgbẹ ológun, aláwọ dúdú kan ṣoṣo ni ó máa ń wà láàárín ológun mẹwàá. Nígbà ìkọṣẹ, bí ọmọ Mauritania aláwọ funfun kan kò bá ṣe dáadáa, wọn á ṣì borí aláwọ dúdú mìíràn. A ò sì gbọdọ fi ẹhónú hàn... Ó ṣe àpèjúwe àwọn ìfìyàorójẹni tí òun pẹlú àwọn ológun mìíràn rí: Fún àpẹẹrẹ, wọn gbẹ kòtò sínú iyẹpẹ, wọn sì rì wá mọlẹ dé ibi ọrùn, orí wa ò ṣe é yí, ojú wa sì wà ní ìhà oòrùn. Tí a bá sì gbìyànjú láti pa ojú dé, àwọn ẹṣọ á da iyẹpẹ sí wa. Wọn á sì wọ ìbòjú padà. Maimouna Alpha Sy, akọwé gbogboògbò fún Ẹgbẹ Ọràn Opó àti Aṣàánù ọmọ-ènìyàn, ti fi ìgbà kan rí jẹ aya Ba Baïdy Alassane, tí ó jẹ adarí àwọn ẹṣọ ibodè tẹlẹ. Alpha Sy sọ pé ọkọ rẹ tí ó ti di olóògbé wà lára àwọn tí wọn pa lọdún 1990. Oṣù mẹta àti ọjọ mẹwàá ni a fi wá ọkọ mi, ṣùgbọn pàbó ni ó já sí... Àwọn ẹṣọ-ibodè sọ fún wa pé àìsàn ọkàn ló pa á, tí èyí kò sì jẹ òtítọ. Wọn mú àwọn tó jẹrìí pẹlú rẹ, wọn so wọn, wọn sì fi ìyà oró jẹ wọn pẹlú rẹ. Ní iwájú wọn ni wọn ti pa á. Kò tún gbọdọ ṣẹlẹ mọ Lọdún yìí ni ọjọ kejìdínlọgbọn, àwọn ọmọ Mauritania tí wọn jẹ aṣíkiri fi ẹhónú hàn níwájú Ẹmbásì Mauritania ní ìlú Paris, ní orílẹ-èdè France, lórí àìfiyèsí ìjọba nípa ìṣẹlẹ oró yìí. Kardiata Malick Diallo, tí ó jẹ igbákejì, sọ ọrọ àròjinlẹ ní ilé Ìgbìmọ aṣòfin Mauritania láti máà jẹ kí àwọn ènìyàn gbàgbé, tí ó sì fi ẹsùn kàn ààrẹ tí ó wà lórí oyè pé ó ń dáàbò bo àwọn oníṣẹ-ibi náà, tí wọn ṣì ń dipò gíga mú nínú ìjọba nígbà tí wọn kò tí ì wá nǹkan ṣe sí ẹtọ àwọn olùfarapa: Bí ó tilẹ jẹ pé ìwọ kọ ni o ṣe iṣẹ-ibi tí ó kó àbààwọn ba gbogbo ọjọ 28 oṣù Belu jẹ, ìwọ ni ó yẹ kí o wá ojútùú sí ẹtọ àwọn olùfarapa sí òtítọ àti òdodo... Àwọn orílẹ-èdè olókìkí àti àwọn èèyàn ńlá kì í gbìyànjú láti pa ìṣẹlẹ aburú inú ìtàn-an wọn rẹ, dípò èyí wọn máa ń fi han ayé kí gbogbo ènìyàn lè rántí kí wọn sì sọ pé KÒ TÚN GBỌDỌ ṢẸLẸ MỌ. Ọgbẹni ààrẹ, àkósoò rẹ ti ṣe àmúlò òfin ìyàsọtọ àti ìyọkúrò ẹyà. Ní oṣù Ọwàrà ọdún 2018, nínú àwọn adarí ipò ìjọba 24, márùn-ún péré ni àwọn tí ó jẹ aláwọ dúdú àti elẹyà-méjì, tí wọn ń ṣojú ìdá 70 àwọn mẹkúnù. Ọpọ àwọn mẹkúnù ni wọn kò ní aṣojú láàárín àwọn aṣojú tí wọn dìbò yàn, láàárín àwọn ẹgbẹ àbò àti àwọn adarí ipò ìjọba ìbílẹ. Mauritania ni orílẹ-èdè tí ó gbẹyìn láti pa òwò-ẹrú rẹ ní àgbáyé ní ọdún 1981, ṣùgbọn wọn kò fi ìdíi rẹ múlẹ títí di ọdún 2007, ìdá 20 àwọn ènìyàn ni wọn ṣì ń gbáyé ìṣẹrúsìn tí púpọ nínú wọn sì jẹ aláwọ dúdú tàbí elẹyà-méjì. Nítorí ìyàsọtọ ẹyà yìí ṣì ń ṣẹlẹ ní orílẹ-èdè Mauritania, ìdájọ òdodo kò sí ní àrọwọtó fún àwọn ẹni orí-kó-yọ àti àwọn ìdílé wọn. Kí ló dé tí ìjọba Ilẹ-Adúláwọ ń fòfin de ọrọ sísọ orí-ayélujára? Nítorí wọn bẹrù agbára rẹ. Ọrọ sísọ lórí ayélujára ti ń rí ìfúnpa láti ọwọ ìjọba díẹ díẹ. Nínú ìlànà òfin àti ọrọ Ajé, iye òmìnira ọrọ ń dìde kárí Ilẹ-Adúláwọ. Nígbà tí àwọn ìjọba kan mọ rírì ètò ìjọba àwa-arawa nípasẹ ṣíṣe ìbò pẹlú ọlọpọ-ẹgbẹ òṣèlú àti sọ nígbangba nípa àjọṣe, nínú ìṣe, ọpọ máa ń lo àṣẹ tí ò ṣe é yí padà wọn sì ń lo agbára àṣẹ yìí lórí ẹrọ-ayárabíàṣá bí ọjọ ṣe ń gun orí ọjọ. Cameroon, Tanzania, Uganda, Ethiopia, Nigeria, àti Benin ti ní Ìtìpa Ẹrọ-ayélujára, ìjọba ti fi owó-orí lé lílo búlọọgù àti ẹrọ-alátagbà, wọn sì ti fi ọwọ ṣìgún òfin mú oníròyìn. Òṣìṣẹ ìròyìn àti àwọn ọmọ-ìlú ti di èrò àtìmọlé lórí ẹsùn àtẹjáde ìròyìn irọ títí kan ìkóròyìn ìkòkọ ìlú sí etí ìgbọ ẹgbẹ afẹmíṣòfò. Ní ibi Àpérò Òmìnira Ẹrọ-ayélujára ní Ilẹ-Adúláwọ FIFA tí ó wáyé ní Accra, Ghana, ikọ akópa láti àwọn ìlú ilẹ Adúláwọ pátá sọ wípé kò ní ṣe ẹnu rere bí ìjọba bá fi òfin de ọmọ-ìlú tí ó ń lo ẹrọ-ayárabíaṣá. Ọpọ orílẹ-èdè ló ní àwọn òfin àti àbádòfin tí ó fún ọmọ ènìyàn ní ẹtọ sí òmìnira ọrọ sísọ. Ní Nàìjíríà, fún àpẹẹrẹ, Àbádòfin Òmìnira Ọrọ fún ọmọ ìlú ní òmìnira láti béèrè fún ìwífun lọwọ àjọ ìjọba. Abala 22 ìwé òfin ọdún 1999 pèsè fún ẹtọ òmìnira ìròyìn àti Abala 39 fi lélẹ wípé gbogbo ènìyàn ni ó ní ẹtọ sí òmìnira ọrọ sísọ, títí kan òmìnira láti gbá ìròyìn mú àti gba ọgbọn àti ìwífun láì sí ìdíwọ... Síbẹ, Nàìjíríà tí tẹ àwọn òfin kan tí ó tẹ orí àwọn ẹtọ òkè yìí bọlẹ. Abala 24 Òfin Ẹṣẹ orí-ayélujára fi ẹsùn kan ẹnikẹni tí ó bá tan iṣẹ-ìjẹ tí kò ní òótọ kan nínú, tí ó lè fa ìbínú, ìnira, ewu, ìdíwọ, àfojúdi, ìdáyàfò ọdaràn, ọtá, ìkórìíra, tàbí ìbínú láì ní ìdí sí ẹlòmíràn ká tàbí fa kí a fi irúfẹ iṣẹ-ìjẹ bẹẹ ránṣẹ. Ìṣòfin àìdájú àti àwọn gbólóhùn bíi ìnira tàbí ìwọsí jẹ nǹkan tí a ní láti mójútó. Ìjọba àti àwọn àjọ rẹ máa ń sábà fi èyí ṣe bójúbójú fún ìtẹríbọlẹ òmìnira ọrọ sísọ. Ta ni ẹni tí ó ń sọ bóyá ọrọ kan jẹ àfojúdi? Ǹjẹ ó yẹ kí òṣìṣẹ ìjọba ó ṣe ìmúdàgbà àwọ-ara tí ó ní ipọn? Ní àgbáyé, ọmọ-ìlú ní ẹtọ láti wá àìṣedéédé aláṣẹ ìjọba. Kí ló dé tí Ilẹ-Adúláwọ kò ní ẹtọ láti ṣẹ gẹgẹ bí ẹka tí ó ṣe pàtàkì nínú òmìnira ọrọ sísọ? Ní ọdún 2017 àti 2016, oníròyìn orí-ayélujára ọmọ bíbí ìlú Nàìjíríà àti akọbúlọọgù Abubakar Sidiq Usman àti Kẹmi Olúnlọyọọ tí ta ẹsẹ àgẹrẹ sí òfin nípasẹ ṣíṣe iṣẹ ìkóròyìnjọ lóríi Òfin Ẹṣẹ orí-ayélujára. Máà jìyà nínú ìdákẹrọrọ máa wí lọ Ìwà tí ó jẹ gbòògì àwọn ìpèníjà wọnyí gẹgẹ bíi ti òfin ń sọ fún ọmọ-ìlú pé ohùn-un wọn ṣe kókó. Kí a mú un láti Ìdádúró Tanzania tí ó dá lóríi ìtànká ìròyìn irọ, ìtànjẹ, tàbí ìròyìn tí ò pé ojú òṣùwọn lórí ayélujára títí kan owó-orí Uganda fún ìlò ẹrọ-alátagbà fún ìgbógunti àhesọ, ariwo orí ẹrọ-ayárabíaṣá ń já àwọn ìjọba aninilára láyà. Ní ìgbà mìíràn, ó máa mú wọn pa àwọn ìwàa wọn tì. Ìrírí akọbúlọọgù Zone9 ìlú Ethiopia jẹ àpẹẹrẹ. Ní ọdún 2014, àwọn òǹkọwé ọmọ bíbí Ethiopia mẹsàn-án lọ sí ẹwọn àti jìyà oró látàrí iṣẹ àjọṣepọ tí wọn jọ kọ nípa ìtẹsẹ àgẹrẹ sí ẹtọ ọmọ-ènìyàn ìjọba àná ìlú Ethiopia, kí òótọ ó di mímọ. Ìjọba pe ẹgbẹ yìí ni afẹmíṣòfò nítorí àtẹjáde orí ẹrọ-ayélujára wọn a sì ti wọn mọlé fún oṣù 18. Àwọn mẹfà lára àwọn ẹgbẹ náà tí ó ti gba òmìnira báyìí ṣe ìtàkùrọsọ àgbáyé àkọkọ ní ìlú Ghana ní àsìkò àpérò FIFA: Atnaf Berhane, Befeqadu Hailu Techane, Zelalem Kibret, Natnael Feleke Aberra, àti Abel Wabella náà wá sí àpérò. Jomanex Kasaye, ẹni tí ó ti bá ẹgbẹ náà ṣiṣẹ kí àtìmọlé ó tó ṣẹlẹ àmọ tí a kò fi àṣẹ mú náà kò gbẹyìn níbi àpérò. Ọpọlọpọ nínú ẹgbẹ yìí ti bá Ohùn Àgbáyé ṣe pọ láti kọ àti ṣe ìtúmọ ìròyìn sí èdè Amharic. Gẹgẹ bí ọmọ ẹgbẹ Ohùn Àgbáyé ṣe ìpolongo àti ìpanupọ ajàfúnẹtọ ọmọnìyàn àgbáyé gẹgẹ bi agbẹnusọ láti ọjọ tí wọn dé akoto ọba. Lẹyìn ọpọlọpọ oṣù tí a tẹ ọkanòjọkan ìròyìn jáde àti ìgbélárugẹ ìtàkùrọsọ ọràn wọn lórí Twitter, ìdálébi ìfàṣẹmú àti àtìmọlé gba ojúlé ìjọba àti àwọn alẹnulọrọ ajàfúnẹtọ ọmọnìyàn ní àgbáyé kọjá, láì gbàgbé àwọn ọgọọgọrún àti ẹgbẹẹgbẹrún alátìlẹyìn orí ẹrọ-ayélujára. Láti orígun mẹrẹẹrin àgbáyé, igbe ńlá ni ó gba àwọn akọbúlọọgù Zone9 sílẹ lọwọ ìjọba ilẹ Ethiopia. Nínú ọrọ wọn ní FIFA, àwọn akọbúlọọgù náà sọ wípé ìkẹgbẹẹ wọn nínú Ohùn Àgbáyé ṣe gudugudu méje yàyà mẹfà ní àsìkò tí àwọn ń fi aṣọ pénpé ro oko ọba. Ní ètò ìtàkùrọsọ wọn, wọn gbé orí yìn fún ìpolongo Ohùn Àgbáyé tí ó ṣe iṣẹ ribiribi tí ó mú àwọn wà láyé. Berhan Taye, atọkùn ìtàkùrọsọ, bi ẹgbẹ yìí ní ìbéèrè ìrírí wọn ní inú túbú. Bí wọn ti ṣe sọ, iná amọroro ìtàgé wálẹ díẹ. Ohùn-un wọn mú kí iyàrá ètò pa lọlọ. Abel Wabella, alákòóso Ohùn Àgbáyé ní  Èdè Amharic , kò fi etí ẹgbẹẹ rẹ kan gbọràn já geere mọn láti ara ìjìyà oró tí ó jẹ nítorí pé ó kọ láti ti ọwọ bọ ìwé ìjẹwọ. Atnaf Berhane rántí wípé òún jẹ ìyà oró di aago méjì òru tí òún padà sí lẹyìn oorun díẹ. Ọkan lára àwọn agbófinró tí ó mú Zelalem Kibret ti fi ìgbà kan rí jẹ akẹkọọ Kibret ní Ifásitì tí ó ti ń ṣe iṣẹ olùkọ. Jomanex Kasaye náà ṣe ìrántí ìwàyáìjà ọpọlọ tí ó ní í ṣe pẹlú ìrònú ìfìlú Ethiopia sílẹ kí wọn ó tó fi ọwọ òfin mú àwọn ọrẹẹ rẹ ìrora àìlágbára ìlàkàkà ọkàn àti àìfẹdọlórí òróòró àti ìbẹrù wípé àwọn ọrẹ òhun ò ní jáde láàyè. Pẹlú ìrẹlẹ, àwọn akọbúlọọgù Zone9 sọ wípé: A kò kí ń ṣe ẹni tí ó ní okun tàbí ìgboyà.. inúu wa dùn nítorí wípé a fún àwọn ènìyàn mìíràn ní ìmísí ni. Síbẹ, akọbúlọọgù Zone9 ṣe àtúnlò ìfẹ-ìlú-ẹni nínú ọrọ àti ìṣe. Ó gba ìgboyà láti fẹràn ìlú ẹni pàápàá lẹyìn ìjìyà nítorí wípé a sọrọ síta. Oníròyìn ọmọ Uganda Charles Onyango-Obbo, tí òun náà wà ní FIFA, mẹnu ba òwe Igbo tí gbajúgbajà òǹkọwée nì Chinua Achebe mú di mímọ tí ó sọ wípé: Níwọn ìgbà tí òde ti já ọgbọn àtamátàsè, ẹyẹ Eneke náà ti kọ fífò láì bà. Ní àkótán, ohun tí ó fẹ sọ ní wípé láti mú ayélujára wà ní ipò ọfẹ àti ààbò, àwọn tí ó ń jà fún èyí nílò láti wá ọgbọn mìíràn dá. Àwọn ajàfúnẹtọ tí ó ń lé iwájú nínú òmìnira ọrọ sísọ ní ìlú-Gúúsù-Aṣálẹ-Sàhárà àti káríayé kò gbọdọ ṣe aláì máà wá wọrọkọ fi ṣàdá lórí ọràn yìí. Pẹlú agbára àti àjọṣe wa, ẹrọ-ayélujára yóò di ibi òmìnira fún ìtẹsíwájú ìjọba àwa-arawa. Òṣìṣẹ inú ọkọ òfuurufú olóbìrin nìkan wọ ìwé ìtàn ní Mozambique Ọjọ ìtàn ni ọjọ yìí: ojú yìí ni ogunlọgọ ọmọ-ìlú Mozambique fi wo ìṣẹlẹ ọjọ 14, oṣù Ọpẹ ọdún 2018 nígbà tí, fún ìgbà àkókọ nínú ìtàn ìgbésí ayé ètò ọkọ òfuurufú ìlú náà, tí obìnrin jẹ atukọ. Ikọ bàlúù TM1123, tí ó rin ìrìn àjò láti olú ìlú, Maputo, àti Manica tí jíjìn sí ara wọn tó máìlì 442 ni a tí rí atukọ Admira António, atukọ kejì Elsa Balate, olóyè ọkọ Maria da Luz Aurélio, àti òṣìṣẹ inú ọkọ Débora Madeleine. Àwọn obìrin wọnyí wà nínú ẹgbẹ MEX, ilé-iṣẹ tí a dá sílẹ gẹgẹ bíi Ẹka Iṣẹ Àkànṣe LAM Linhas Aéreas de Moçambique. Ní 1995, ó bẹrẹ iṣẹ bíi ilé-iṣẹ ọkọ òfuurufú aládàáni , Mozambique Express. Àtẹjáde ìkíni orí Facebook láti ọwọ ajàfúnẹtọ obìrin Eliana Nzualo, ti ní ìsọsí tí ó tó 450, tí a ti pín tó ìgbà 460, àti pé ọpọ èsì tí ó tó 2,000 ni ó gbà: ỌJỌ ÌTÀN  Ikọ ọkọ òfuurufú TM MEX kú oríire! Ikọ ẹ kú oríire! Mozambique, kú oríire! Fún ọpọlọpọ obìrin nínú iṣẹ gbogbo. Àjàfúnẹtọ ìkẹgbẹ Mauro Brito sọ ní tirẹ wípé obìrin gbọdọ ní ìgbéraga nígbàtí wọn bá jẹ aṣojú nínú iṣẹ gbogbo: Obìrin kò pọ nínú iṣẹ ọkọ òfuurufú, bẹẹ ni ó sì ṣe rí káríayé. Mo rò ó wípé àwọn obìrin tí ó ronú láti ṣe iṣẹ tí ọkùnrin máa ń ṣe, gbọdọ gbéraga. Mozambique nìkan kọ. Ní oṣù Ògún ọdún 2018, nínú ọkọ òfuurufú ìlú apá Gúúsù Ilẹ-Adúláwọ SAA, ìrìnàjò ìlú dé ìlú pẹlú ikọ olóbìrin fò ní ojú sánmà wọn sì kó èrò láti Johannesburg sí Sao Paulo, Brazil. Oṣù méjìlá sẹyìn, ní oṣù Ọpẹ ọdún 2017, Ilé-iṣẹ Ọkọ òfuurufú Ethiopia fún ìgbà àkókọ gbé ikọ òṣìṣẹbìrin fò. Awọn atukọ títí kan òṣìṣẹ gbogbo, ọkọ òfuurufú láti Addis Ababa ní Ethiopia sí Èkó ní Nàìjíríà jẹ obìrin pátápátá porongodo. Oníròyìn Orí ẹrọ-alátagbà Luis Carlos Diaz di àwátì ní Venezuela Ní ìrọlẹ ọjọ 11, oṣù Ẹrẹnà olùfèsì sí ọrọ ìṣèlú Naky Soto tí ó tún jẹ aya akọròyìn àti ajììjàǹgbara iṣẹ ìròyìn tí ó jẹ ọmọ orílẹ Venezuela, Luis Carlos Díaz túwíìtì pé òun ti ń wá ọkọ òun fún wákàtí márùn-ún. Ìròyìn tí ó tẹ wá lọwọ Àjọ àwọn Òṣìṣẹ Ìròyìn SNTP lédè Spanish jábọ pé àwọn Agbófinró Ọtẹlẹmúyẹ Bolivaria SEBIN ti fi Luis Carlos sí àtìmọlé. PÀJÁWÌRÌ Àjọ Sebin kan fìdíi rẹ múlẹ pé akọròyìn Luis Carlos Diaz ti wà ní àhámọ àwọn ọlọpàá yẹn. Wọn yọ àwọn ohun ìjà ti akọròyìn Marco Ruiz, Luz Mely Rehes àti Federico Black pẹlú àwọn ọmọ ẹgbẹ òṣìṣẹ ìròyìn. Wákàtí díẹ sẹyìn, Soto túwíìtì pé àwọn ti ń wá Luis Carlos Díaz fún wákàtí márùn-ún: Ẹyin èèyàn àtàtà: Mi ò rí LuisCarlos bá sọrọ láti aago 5:30 lọsàn-án yìí, ó sì sọ fún mi pé òun ń bọ nílé láti sinmi nítorí pé òun ní ìkéde pàtàkì kan láti se lórí Unionradionet láti aago 10:00 alẹ sí 5:00 ìdájí DóndeEstáLuisCarlos LuisCarlos wà ní orí kẹkẹẹ rẹ, ṣùgbọn láti aago 5:30 ni mi kò ti gbúròó rẹ mọ, bẹẹ: Kò sí ní ilé iṣẹ ìgbóhùnsáfẹfẹ náà Kò sí nílé Kò tíì túwíìtì Kò gbé ìpèe rẹ Kò fèsì sí àtẹjíṣẹ tàbí iṣẹ-ìjẹ oríi WhatsApp Ìròyìn tó tẹwá lọwọ Luz Mely Reyes tí ìṣẹlẹ náà ṣe ojúu rẹ, fi tó wa létí nípa bí àwọn Agbófinró SEBIN ṣe yẹ ilée Díaz pẹlú ilée Soto náà wò. Ìsọkan àwọn Oníròyìn náà fẹ ọrọ náà lójú: NÍ KÍÁKÍÁ Ní dédé àsìkò yìí, ní dédé agogo 3:00 òwúrọ kùtùkùtù, ìgbìmọ láti àjọ Amúninípá dé ilé oníròyìn àti ajà-fún- ẹtọọ ọmọ ènìyàn Luis Carlos Díaz, tí ó ti di ẹni àwátì láti agogo 5:30 ìrọlẹ . Àwọn ajàfúnẹtọ ọmọnìyàn àti àjọ òmìnira ọrọ sísọ náà darapọ mọ ìpolongo yìí pẹlú DondeEstaLuisCarlos Níbo ni Luis Carlos wà?, tí ó jẹ pé, ní báyìí, ni àkọlé tí ó gbajúmọ ní orí ìkànnì ayélujára Twitter ti Orílẹ Èdè Venezuela. Díaz jẹ ajábọ ìròyìn àti a-jà-fún-ẹtọ-ọmọ ènìyàn tí ó jẹ ògbólógbòó ajàfúnẹtọ òmìnira ọrọ sísọ tí wọn sì mọ ìṣe rẹ fún un lórílẹ èdè Venezuela àti òkè òkun fún ìdásọrọ àti ìtakò ìjọba Nicholas Maduro. Ó ti tó ìgbà díẹ kan tí ó ti ń ṣiṣẹ pẹlú ìyàwó rẹ àti olùdásọrọ òṣèlú tí ó gbajúmọ n nì, Naky Soto, tí wọn sì ń ṣe ìgbéjáde àwọn fídíò àti ètò Ìgbóhùnsáfẹfẹ lórí ayélujára èyí tí ó dá lórí ìṣèlú àti ẹtọ ọmọ ènìyàn ní Venezuela. Ó ti ṣiṣẹ gẹgẹ bí akọni àti olùgbé-lárúgẹ ìdásílẹ àyè ọtọ fún àwọn ará ìlú àti àwọn àkànṣe eto ìgbóhùn sáfẹfẹ tí kò lọwọ ìjọba nínú. Díaz tún jẹ olùkópa nínú ẹgbẹ Ohùn Àgbáyé fún ọdún mẹwàá. Lọdọ tèmi, Luis Carlos jẹ onílàákàyè ẹdá kan, ó gbọnjú nínú ìròyìn gbígbà àti ìkànsì-ara-ẹni nínú Venezuela ti wa yìí tí kò fara rọ. Ó ti ṣe àwárí ìjápọ nínú ìlú láti ìtakò sí ibi ìṣẹṣe . Láàrin ọjọ péréte tó ṣíwájú ìpòóráa rẹ, ètò ìkàn-sára- ẹni ti ìjọba Con el Mazo Dando ṣàfihàn fídíò tí Díaz sọrọ nínúu rẹ. Atọkùn ètò ọhún, olóṣèlú Diosdado Cabello, rò kàn pé Díaz lọwọ sí ìfẹhónú hàn àìsí ináa mọnàmọnà tí ò lọ jákèjádò orílẹ èdè èyí tí ó mú kí àwọn ọmọ Venezuela máa gbé nínú òkùnkùn fún ó lé ní wákàtí mẹrin lé lógún lọjọ 7 àti 8 Oṣù Ẹrẹnà Kò sí ẹrí tí ó fi ẹsẹ rinlẹ. Bí ọjọ ṣe ń lọ láì rí ẹrí tí ó yanrantí dì mú, SNTP darapọ tí ó bẹrẹ àbẹwò sí olú ilé iṣẹẹ Ọtẹlẹmúyẹ : Wákàtí méje ti ré kọjá lọ tí Luis Carlos Díaz ti di àwátì. Díaz jẹ oníròyìn fún ilé iṣẹ ìgbóhùnsáfẹfẹ Unión Radio Noticias , ó sì tún jẹ ajàfúnẹtọ ọmọnìyàn. Àwa ní olú ilé iṣẹẹ SEBIN headquarters àti pé wọn ní àwọn kò ní í ní àhámọ àwọn . Ìròyìn tí ó tẹ wá lọwọ: wọn pàpà jẹwọ wípé Diaz wà ní akolóo wọn Akọròyìn Vladimir Villegas sọ wípé kò rí bẹẹ mọ wípé ìjọba ni ó fi ọwọ agbára mú u: Olóbó ti ta wá wípé oníròyìn fún Unionradionet Luis Carlos Díaz, ti wà nínú àtìmọlé agbófinró Ìlú. A bá a kẹdùn ipò tí ó wà. A béèrè fún ìtọsọnà nípa mímọ ibi tí ó wà, àti ìbọwọ fún ẹtọ ọmọnìyàn-an rẹ. Ẹgbẹ Ohùn Àgbáyé dúró ṣinṣin pẹlú Luis Carlos, ẹbíi rẹ, àti oníròyìn aládàáṣiṣẹ gbogbo àwọn tí ó ń mú ìjọba ṣe bí ó ti yẹ ní Venezuela. À ń retíi rẹ kí ó dé kíákíá ní àlàáfíà ara àti ẹmí, a ó máa gbé àwọn ìròyìn síta nípa ìròyìn yìí bí ó ba ṣe ń tẹ wá lọwọ. Ohùn-un Jamaica fún Àyípadà Ojú-ọjọ fi orin jíṣẹẹ wọn Bí orin reggae àti dancehall ṣe ń lọ ni àwọn ìpolongo tí ó ń sọ nípa ohun gbogbo láti ọṣẹ ìfọṣọ àbùfọ sí oúnjẹ àsèsílẹ, orin ni ènìyán lè gbà dé ọkàn ọmọ Jamaica èyí ló mú Panos Caribbean, ẹni tí ó ní ilé iṣẹ ìròyìn tí kì í ṣe ti ìjọba, láti fi orin kéde nípa ọrọ àyíká. Iléeṣẹ náà ti yege nínúu ìtànká àwọn ìkéde tí ó ṣe kókó nípasẹẹ iṣẹ Ohùn fún Àyípadà Ojú-ọjọ. Kedere ni ohùn ń jáde láti inú ilé àpérò ìlú-mọńká United Nations Conference ní Paris COP21 lọdún-un 2015. Níbẹ, ọkọrin ọmọ Jamaica Aaron Silk darapọ mọ àwọn olórin mìíràn pẹlú eléré Belizean Adrian Martinez láti ṣe alágbàáwí ìdínkù fún ìgbóná àgbáyé sí ìwọn-ọn ojúàmì 1.5. Ìfiránṣẹ olórin náà, tí ó ṣe àtìlẹyìn, ipòo ti ìdásílẹ Ìpínlẹ Erékùṣù Kéékèèké Tí-ó-ń-gòkè, jẹ ohun àfiyèsí, tí ó ń ní ipa nínúu ìwé-ìpamọ ìkẹyìn-in ti COP21. Ọdún gorí ọdún, iṣẹ 1.5 túbọ ń rinlẹ sí i ní ìlà-oòrùn Caribbean, níbi tí àwọn ọkọrin ti ṣe àlọpọ ọrọ akéwì St. Lucian Kendel Hippolytes pẹlú orin-in ti wọn láti ṣe àrídájú wípé iṣẹ náà dé ibi tí ó yẹ kí ó dé. Wàhálà àyípadà ojú-ọjọ ní ọdún-un 2019 jẹ ohun tí ó nílò àbójútó kíákíá ju ti ìdúnrin lọ, àti ní Jamaica, àwọn ará ìgbèríko tí ó jẹ àgbẹ, àwọn apẹja ń gbọ ìpè itanijí yìí. Akọrin, ọmọ ilé ìwé àti àwọn aládùúgbò péjọ ní Kingston, Lionel Town, Ridge Red Bank àti White River fún ìdánilẹkọọ ọlọjọ mẹrin nínúu oṣù Ẹrẹnà àti Igbe. Níbẹ, wọn fi ẹkọ kún ẹkọ ìmọ ìtàkùrọsọ àti kọ nípa ipa àyípadà ojú-ọjọ. Ọrọ orin tí ó lágbára gbérí, ọgbọn ń tayọ àti ìrìnàjò ìṣíjú ojú ẹsẹ: Ìyá Ilẹ-ayé ń ké tantan Nínú igbó kìjikìji níbi tí àwọn igi ń wó sí Wo òkúta ìsàlẹ òkun, wo ẹja bí ó ṣe kéré Fún wọn ní àsìkò, jẹ kí wọn dàgbà àti ga Àwọn akọrin láti Kingston, Clarendon àti Spanish Town ń ṣiṣẹ pọ lóríi ọrọ orin níbi ìdánilẹkọọ Ìfiṣẹránṣẹ Àyípadà Ojú-ọjọ. Àwòrán-an Emma Lewis, a lò ó pẹlú àṣẹ. Pẹlú ìfilọlẹẹ Panos fún àkòrí orin tuntun fún Caribbean fún Àyájọ Ilẹ-ayé, ẹgbẹẹ Jamaica náà ti ṣe tán láti ṣe eré ní iléèwé àti ní àdúgbò, láì yọ Kàwé Jákèjádò Jamaica sílẹ àti iṣẹ igi gbíngbìn. Àwọn orin báwọnyí, tí a kọ sí orí ìlú reggae àtijọ tí a fi àlùjó kún, ṣe kẹrẹkẹrẹ mi ìgboro: Ìyá Ìṣẹdá ń kérora fún ìwàláàyè Bí àwọn iléeṣẹ ṣe ń ṣiṣẹ, ìyá ń ké. Ìgbà wo ni a óò kọ ẹkọ, tí a ó fi gbọn? Bí omi-dídì ilé ayé ṣe ń yọ, òkun ń kún. Ta ni yóò jáwé olúborí nínú Ayẹyẹ ijó ìta-gbangba orílẹ-èdè Trinidad àti Tobago ọdún-un 2019? Àwọn alárìíyá máa ń gba títì kan ní ọdọọdún fún Ijó ìta-gbangba Ijó ìta-gbangba Trinidad àti Tobago, tí wọn ń ṣe pẹlú orin. Àwọn àṣàyàn orin tí wọn máa ń jó sí máa ń jẹ àkójọpọ orin soca tí ó mi ìgboro títì nínú ọdún yẹn, àmọ Ìwọde Ojúnà orin náà tí máa ń jẹ jíjó jù lọ ní àwọn ibi kọọkan ní ojú ọnà ìyíde jẹ oyè tí ó mú ẹbùn àti iyì ìgbélárugẹ àjogúnbá ohun àtijọ. Fún àwọn òṣèré soca, kí ni kan ní í máa mú ni jáwé olúborí nínú Ìwọde Ojúnà, kò ju, dídáńgájíá ní oríi òpópónà. Ní ọdún mẹwàá sẹyìn tàbí nnkan bẹẹ ni wọn sọ pé ìdíje náà ní màgòmágó nínú pẹlu ìlọwọsí àwọn alẹnulọrọ tí ó ni ilé iṣẹ ìgbóhùnsáfẹfẹ, afiorin-tí-a-ti-ká-sílẹ dá àwọn ènìyàn lára dá àti àwọn aláṣẹ ilé iṣẹ orin kíkọ tí a mọ sí jàndùkú soca kò ì yọ ìgbàgbọ wípé Ìwọde Ojúnà jẹ ohun àwọn ènìyàn. Ìràwọ òṣèrée soca Machel Montano, ẹni tí ó ṣe ojúkòkòrò jáwé olúborí nínú Ìwọde Ojúnà ní ẹrìnmẹsàn-án, ṣe àpèjúwe rẹ gẹgẹ bí orin tí ó máa ń mú àwọn ènìyàn ní ìdùnnú àti tí máa ń mú àwọn ènìyàn jáde nínú ara wọn akọrin wo ni kò ní fẹ gba irú oyè bẹẹ? Àmọ kí ẹnikẹni máà rò wípé iṣẹ ọpọlọ nìkan ni ìrìnàjò sí Ìwọde Ojúnà. Orin Ìwọde Ojúnà gbọdọ ní àwọn èròjà tí ó ṣe kókó nínú kí ó tó lè kópa: Ó gbọdọ ṣe é jó sí, síbẹ ó ní láti dùn ún ní etí àwọn ènìyàn tí yóò mú wọn gbàgbé ara ní orí ìtàgé, pẹlú ọrọ orin tí yóò mú ayọ jáde, èyí tí a mọ Ijó ìta-gbangba mọ. Ègbè tí àwọn òǹwòran lè kọ tẹlé orin, ní ìdásí àti ìdáhùn tí í ṣe àṣà calinda, tí calypso àti àdàlù ìgbàlódé, soca ti wáyé. Orin tí a gbé jáde ní ìgbà tí ó yẹ. Bí orín bá tètè jáde, tí kò sí dúró pẹ títí ní ìgboro, orin mìíràn tí ó ń bá a figagbága lè rọ ọ sí ẹgbẹ. Ní ọnà mìíràn, bí orin tí ó dára gan-an bá pẹ jù kí ó tó jáde, àwọn ayírapadà lè máà ní àyè tí ó tó fún wọn láti mọ ọrọ orin náà ní ìgbáradì kí ọjọ Ijó ìta-gbangba ó tó dé. Ní ìgbà mìíràn ẹwẹwẹ, ìdíje Ìwọde Ojúnà máa ń ní orin àyànfẹ tí kò ní afigagbága rárá; kò sí rí bẹẹ nígbà mìíràn, ìfigagbága náà máa ń le dé ibi wípé ó máa ń ṣòro láti yan olúborí. Láì wípé ọkan ju ọkan lọ, àwọn wọnyí ni orin tí a rò wípé yóò figagbága nínú Ijó ìta-gbangba Ìwọde Ojúnà Trinidad àti Tobago ọdún-un 2019... Pápáa Queens Park Savannah, ibi tí ó ní ewéko bíi kàá-sí-nǹkan ní àárín gbùngbùn olú ìlú Trinidad, ni ibi tí ayẹyẹ Ijó ìta-gbangba àti ilé ìtàgé àjọdún náà. Orin yìí dá lóríi agbègbè ayẹyẹ náà, àti ìrántí tí ó ti mú bá àwọn ayírapadà tí ó ti ń kópa láti ọdúnmọdún. Orin náà ń fi ọwọ wọ agbègbè náà: bí ẹni wípé Agbègbè Papa náà ni oòrùn ní àárín àgbá-ńlá Ijó ìta-gbangba àti ohun tí ó kù ń yí i ká. Savannah Grass jẹ ìpè sí ìrírí idán ayée àjọdún yìí. Bẹẹ kọ, àmọ bẹẹ náà ni, ìlù orin náà ba orin náà mú gẹgẹ bí àwọn olólùfẹẹ Ijó ìta-gbangba tí ó máa ń gbádùn un Ijó ìta-gbangba ṣe máa ń fẹ ẹ. Orin náà dún dáadáa ní etí àti pé ó mú èèyàn gbàgbé ara rẹ, ní ọnà tí ó ń mú kí àwọn ayírapadà ó máa gbé ẹsẹ ní ọkọọkan bí wọn ṣe ń rìnjó ní ojú ọnà. Orin náà ṣe àmúlò àti àfikún àwòrán ìlànà Ijó ìta-gbangba bí a ti ṣe mọ ọ ni ìgbà-dé-ìgbà, fídíò orin náà túbọ ṣe àfihàn ìdàgbàsókè orin soca láti ìpilẹṣẹ tí í ṣe orin calypso. Bí kò bá ti ẹ jáwé olúborí nínú ìdíje Ìwọde Ojúnà bí ó ti lẹ jé pé ó ní àyè tí ó pọ!, Savannah Grass yóò wà nínú àkópamọ orin soca gẹgẹ bí orin ìgbà-dé-ìgbà tí ó mú inú àwọn olólùfẹẹ Ijó ìta-gbangba ní ibi gbogbo dùn. Ìwà tí ó dùn mọni ti playing mas àti jíjó sí orin ni wípé ní bákan, àwọn èèyàn máa ń ju ọwọ sí òkè, pẹlú ohunkóhun tí wọn bá mú ní ọwọ, títì kan ohun-mímu àti aṣọ inujú. Aṣọ inujú yìí ni wọn máa ń pè ní àkísà, èyí tí wọn máa fi ń nu àágùn bí wọn bá ń fò sókè. Ìlànà Ijó ìta-gbangba náà kò sọnù ní ara Super Blue, ẹni tí ó kọ Get Something and Wave, orin tí ó jáwé olúborí nínú Ìwọde Ojúnà ọdún-un 1991. Ó fọnrere àtinúdá náà ní ọdún tí ó tẹlé oyè tí ó gbà pẹlú Bacchanal Time, tí ó pa àṣẹ fún àwọn ayírapadà láti máa fi ọwọ bí àwọn afọnfèrè brass ṣe ń kọrin F-jam tí gbogbo ènìyàn mọ tàbí tantana tí ó ń dún ní abẹlẹ. Super Blue tí ṣe àgbékalẹ ìlànà fún irúfẹ orin kan tí ó dára fún ojú ọnà: ó tún jáwé olúborí ní èèkàn sí i ní ọdún-un 1995 pẹlú orin-in rẹ ewì sí agbábọọlù kríkẹẹtì Brian Lara, tí ó pa á ní àṣẹ fún àwọn olùwòran láti na pátákóo wọn sí òkè kí wọn ó ṣe àríyá. Ìjì Àkísà ní àwọn ohun tí ó mú soca yàtọ bíi irúfẹ lavway ìpè-àti-ìfèsì, pẹlú àyè tí ó fẹ fún àwọn ènìyàn láti fi àkísà. Orin tí ó dára lórí ìtàgé fún àwọn ayírapadà láti tú ara sílẹ àti ṣeré tìkára wọn, lè fi hàn kedere wípé kò kì í ń ṣe wàsá láti fi ọwọ rọ sí ẹgbẹ nínú ìdíje Ìwọde Ojúnà ti ọdún nìí. Bí ó bá ní orin kan tí ń fi gbogbo ọnà wá oyè Ìwọde Ojúnà ti ọdún yìí, ni orin yìí tí ó ní àyè láti jáwé olúborí: ìlù soca tí ó tani jí, ọrọ orin tí ó sọ nípa ìṣọkan tí àjọdún náà máa ń mú wá, àti ègbé ọlọpọlọ tí ó kó gbogbo ẹyà tí ó ń kópa nínú Ijó ìta-gbangba náà pọ tí ó ń bá òṣìṣẹ akọrin kiri, tàbí bí àwọn ọmọ ìbílẹ Trinbago ṣe máa ń sọ, famalay rẹ kí a máà ṣèṣì fi wé ẹbí : Ṣé ẹ rí i , ẹ jẹ kí n sọ fún un yín ní ẹrìnkan sí i, famalay ni famalay ń jẹ àti pé ó yàtọ sí ẹbí tí ènìyàn ti wá Àwọn kan ní ẹjẹ ni àmọ wọn kò fẹ rí oòrùn Famalay kì í bẹrù láyé láti tì ọ lẹyìn ní ìgbà gbogbo... Láì pa àṣẹ yàtọ sí abala kan tí Skinny kọ fi ọwọọ rẹ hàn mí àti wá tẹlé mi, orin náà dàbí orin ológun. Ègbé soca tí ó dùn ní etí, pẹlú ọrọ orin dancehall díẹdíẹ, ti ń da orí àwọn ènìyàn rú ní ìtaja Ijó ìta-gbangba. Bí ó ti lẹ jé pé ó ní àríyànjiyàn bóyá Famalay yóò kópa nínú Ìwọde Ojúnà tàbí kò ní í kópa, nítorí Skinny wá láti St. Vincent àti Grenadines, òfin sọ wípé bí ọpọ àwọn akọrin tí ó ń lé orin yẹ kí ó jẹ ṣíṣe láti ọwọọ ọmọ bíbíi Trinidad àti Tobago, orin náà lè jẹ afigagbága  eléyìí sì jẹ ọkan. Èyí kì í ṣe wípé orin mẹta péré ni ó ń du oyè. Ó ku bí ọsẹ mẹta kí Ijó ìta-gbangba ó wáyé, àwọn orin wọn mìíràn tí ó ní akọrin obìrin Destra Garcia àti Patrice Roberts tí yóò mú ìdíje le fún àwọn ọkùnrin, àti bí àwọn akọrin soca ṣì ń gbé àwo orin tuntun jáde, ìfigagbága Ìwọde Ojúnà ọdún-un 2019 ṣì ń lọ lọwọ. Akẹkọọbìrin kan tí ó jẹ ọmọ Tibet-Canada rí ìkọlu lórí ayélujára lẹyìn tí ó já ewé olú borí nínú ìdìbò àjọ-ìgbìmọ akẹkọọ. Ó rò pé, Beijing ló yẹ á bá wí. Leung Hoi Ching ni ó kọkọ kọ ìròyìn yìí tí a sì tẹjáde ní èdèe Chinese lórí ilé ìgbéròyìn jáde ará ìlú Hong Kong, Stand News ní ọjọ karùn-ún-dínlógún, Oṣù Èrèlé, ọdún-un 2019. Zhao Yunlin ni ó tú ìmọọ rẹ sí èdèe Gẹẹsì. Ní ọjọ kẹsàn-án Oṣù Èrélé, àwọn akẹkọọ ti Ifáfitì Toronto, ọgbà Scarborough dìbò yan ọmọ ọdún méjìlélógún kan tí ìlú abínibíi rẹ jẹ Tibet, gẹgẹ bí ààrẹ ìgbìmọ àwọn akẹkọọ. Lẹyìn ọjọ mélòó kan tí a kéde èsì ìdìbò ọhún, ogunlọgọ àwọn ọmọ China tí wọn ń kẹkọọ lókè òkun fi òǹtẹ lu àpilẹkọ ìfi-èhónú kan ní orí ẹrọ-ayélujára, tí wọn sì ń tọka àbùkù sí Lhamo pé ó ń lẹdíàpòpọ pẹlú àwọn àjọ tó ń jà fún òmìnira Tibet. Wọn rọ àwọn aláṣẹ ilé-ìwé ọhún láti yọ ọ kúrò lórí òye náà. Kòbákùngbé ìfèsì ọrọ láti ẹnu àwọn akẹkọọ tí ó ń gbé ní òkè òkun gbùngbùn òkè-odò China. Ìṣàmúlò ẹrọ-alátagbàa ti Lhamo kún fún àwọn kòbákùngbé ìjábọ-ọrọ àti èyí tí ó ń pè fún ìwàa jàgídíjàgan, èyí tí kò ṣẹyìn àwọn akẹkọọ òkè-òkun tí ó ń gbé gbùngbùn China. Bí àwọn ilé ìgbéròyìn sáfẹfẹ àgbàńlá-ayé gbogbo ṣe tán ìròyìn-in rẹ ká, àwọn akẹkọọ tí ó wà láti Hong Kong àti Taiwan gbìnnàyá láti gbéjàa Lhamo. Nínú ìfọrọwáni-lẹnuwo orí ẹrọ ìbánisọrọ pẹlú Stand News, Chemi Lhamo sọ pé òun nígbàgbọ pé ohun tí ó ṣẹlẹ kò sẹyìn àwọn àjọ tí wọn ń bá Ìjọba China ṣe, ẹsùn èyí tí àwọn òṣìṣẹ àgbà àjọ ọba China ti sẹ lé lórí. Kí a tó dìbò yìí, a ti yàn mí gẹgẹ bí igbá-kejì ààrẹ ìgbìmọ akẹkọọ fún oṣù mẹjọ gbáko, kò sì sí ohun kan tí ó ṣẹlẹ. Ní ìdakèjì, lẹyìn gbogbo ìṣẹlẹẹ pàjáwìrì wọnyìí, kò sí àní-àní pé àjọ kan ń gbìyànjú láti tìka bọ ìṣẹlẹ wọnwọnyí ní bírípó. Ó pani lẹrìn-ín pé láti ìgbà yìí wá tí mo ti ń ṣiṣẹ gẹgẹ bí igbá-kejì ààrẹ, bí mo ti ṣe ń ṣe ètò oríṣiríṣi tí n ò sì yé fi àwọn àṣàyàn ìhùwàsí mi léde, ṣùgbọn kò sí ẹni tí ó ti wádìí nípa àwọn ọnà òṣèlú tí mo yàn ní ààyò. Ó tẹ síwájú sí i pé ìwà àwọn akẹkọọ akẹgbẹ òun láti gbùngbùn China tí ń yí padà. Ọkàn nínú àwọn akẹgbẹẹ rẹ tí ó wá láti gbùngbùn China fi ìwàǹwara pè é níjà láti fi èrò rẹ sóde lórí gbígba òmìnira Tibet. Ó tún gba àwọn ìpè kan, èyí tí ó ń kọ orin pupa orin ọtẹ tí ó ń yín Ẹgbẹ Òṣèlú Chinese Communist Party. Àwọn orin wọnyìí kò yé Lhamo, bó ṣe jẹ pé kò mọ èdèe Mandarin Ilẹ China sọ. Bí àkànlù àtakò àti ìjàbọ ṣe ń lọ lọwọ lórí ayélujára, àpapọ àwọn akẹkọọ kan tí gbógun lọ sí ọfíìsì ìgbìmọ akẹkọọ láti lọ pè fún gbígbé èsì ìdìbò ọhún yẹwò. Ìgbìmọ akẹkọọ sì ti ti ìyàrá ìpàdée wọn pa fún ìgbà díẹ, nítorí ọrọ àbò. Chemi Lhamo ti jẹ ajàjàǹgbara akẹkọọ fún ọdún mélòó kan. Ó jẹ ọmọ ẹgbẹ tó ní áápọn ní ìlú àjọgbé àwọn Tibet tí ó wà ní Toronto àti pé ó ti kópa nínú ìjàfẹtọọ kan tí ó wáyé níta Akànkọ Ilé Ẹkọ Confucius tí fáfitì ọhún, ẹka ìbílẹ àjọ ìsọdọkan àṣà Ilẹ China tí ìjọba China ń ṣe agbátẹrù fún lọnà tí ó fi ń mú kí China lágbára sí i ní ilẹ òkèèrè. Ní ìgbà yìí wá, ó ti fi èrò ọkàn-an rẹ hàn pẹlú àwọn ajàfẹtọọ ìlú láti Hong Kong àti Taiwan lórí kókó ọrọ tó jẹ mọ, òmìnira ọrọ sísọ, ìdá-gbé nǹkan ṣe, ìjọba àwarawa àti àwọn kókó tó jọ mọ ọ ní ìpàdé ìta gbangba. Lhamo ò fi ìgbà kan bẹrù láti sọ èrò ọkàn-an rẹ jáde rí tàbí fi ara rẹ hàn gẹgẹ bí ọmọ Tibet- ó má ń wọ Chuba, aṣọ ìbílẹ àwọn ọmọ Tibet, ní gbogbo ọjọ Ọjọrú. Títí di ìgbà ìdìbò, kò gbó-òórùn inúnibíni kán rí láti ọdọ àwọn akẹgbẹẹ rẹ tí wọn jẹ ọmọ China. Èyí ni ó mú u fura pé ìkoni síta bíi ọmọ ọjọ mẹjọ yìí kò sẹyìn àwọn aláṣẹ China. Láti èèyàn ogúnléndé aláìníbùgbé sí olórí ìgbìmọ akẹkọọ Kí ó tó rin ìrìnàjò lọ sí Canada ní ọmọ ọdún mọkànlá , Chemi Lhamo jẹ ẹni ogúnléndé tí kò rí ibùgbé kan gbé ní India. Àwọn òbíi rẹ àgbà sá kúrò ní ilẹẹ wọn pẹlú Dalai Lama ní ọdún-un 1959. Nínú hàhámọ ìnira tí wọn wà yìí, kò sí ibi tí òun àti mọlẹbí rẹ lọ, tí wọn kà wọn kún. Nígbàkúùgbà tí wọn bá bí mí léèrè pé : Ibo lo ti wá? Ara mi máa ń kótì láti dáhùn  Ìgbà mìíràn mà á pé India ni mo ti wá, ṣùgbọn wọn kò fún mi ní ìwé ìgbèlùú; nígbà mìíràn ẹwẹ mà á dáhùn pé Tibet ni mo ti wá, ṣùgbọn tí wọn bá béèrè pé báwo ni Tibet ṣe rí, n ò mọ bí n ó ṣe dáhùn-un rẹ, ìdí ni pé China ò fún mi ní ìwé ìgbèlùú lọ sí Tibet. Ṣùgbọn ìrírí mi bí wọn ṣe ń rí mi bíi atọhúnrìnwá ti jẹ kí n ní ìmọ nípa àṣà àwọn èèyàn mi: àṣà Tibet. Llamo sọrọ nípa ìrìnàjòo rẹ lọ sí Canada, ọmọ kékeré akẹkọọ tuntun kan tí ó wá láti Tibet tí ó bá wá sí ìyàrá ìkẹẹkọọ. Ara rẹ yá gágá, inú rẹ dùn láti ṣe alábàpàdé àwọn ọrẹ tí ó wá láti ilẹẹ rẹ, bẹẹ ló mọ pé ó lé sọ èdè Tibet. Síbẹsíbẹ, nínú ìfún-ojúpọ, ó sọ fún un pé: Tí a kò bá sọ èdè Tibet ńkọ? Mo lè sọ Gẹẹsì. N ò mọ bóyá ojú ń tì í ni tàbí ẹrí ọkàn ń jẹ ẹ. N ò mọ. Ṣùgbọn ìgbà náà ni mo tó mọ pé àwọn ọdọ Tibet kan ò fẹ sọ èdè wọn bí ẹni pé wọn kàn-án nípa fún wọn láti sọ èdè elédè. Ní ìgbà yẹn, Lhamo jẹ ọmọ ọdún 12. Ẹmíi rẹ ò lé lẹ nípa ìdánimọọ rẹ, ó yìí ọkàn àwọn òbí rẹ padà láti kó lọ sí àdúgbò tí àwọn ọmọ Tibet ń gbé. Láti ìgbà náà wá, ó kọ nípa èdè, àṣà àti ìṣẹṣe Buddha ti Tibet, ó sì di àjà-fún-ẹtọ ọmọ ènìyàn. Àwọn àdáyanrí ìwà Tibet bíi ìní elẹgbẹ ẹni lọkàn, ìbọwọ fún àgbà, àìmọkan ní ìpilẹ ìbàjẹ, ti fún mi ní ìgboyà. Bí ìmọ mi ṣe ń lé kún sí i nínú àṣà ìbílẹẹ mi, ní ìgboyà mi ṣe ń pọ sí i. Agbára àti ìgboyà yìí, bí ó ṣe sọ, tí mú u láti lè sọrọ akin gẹgẹ bí atọhùn-rìnwá àti ọmọ Tibet: Ó le láti jẹ atọhùn-rìnwá, ṣùgbọn ìjàjàǹgbara yìí ní ó sọ mí di bí mo ṣe wà. Lónìí, mò ń sọrọ ní ohùn ìrara nípa àwọn ará Tibet ní kíkankíkan àti ìwúrí ọlọpẹ tí ìdánimọọ mi gẹgẹ bí ọmọ Tibet fún mi. Nígbà tí à ń dìbò ìgbìmọ akẹkọọ, mo máa ń tẹnu mọ ọn pé ó yẹ kí àwọn tí wọn ayàsọtọ ní aṣojú nígbà ìdìbò. À ń fẹ aṣojú tí yóò rí i wípé à ń rí ẹtọ wa gbà lóòrèkóòrè. Ìjìyà yóò wá sópin Fún Lhamo, ayé tí ó pé pérépéré ni èyí tí kò sí ìdálọwọkọ tàbí ìyàsọtọ Òmìnira Tibet àti ìdádúróo rẹ kọ ni ohun tí ó hún jẹ wá lẹsẹ. Ìmísí ọjọ ọla mi sí Tibet kan náà ni mo ní sì gbogbo àgbá-ńlá-ayé: Mo fẹ jẹ kí ẹtọ tí àwọn ará Tibet ń jẹ gbádùn máà yàtọ sí ti àwọn Canada, àwọn ni òmìnira láti lè sọ èrò ọkàn ẹni, òmìnira láti ní ìgbàgbọ, òmìnira láti máà fi òṣèlú pá ẹniẹlẹni lẹkún. N ò ṣe ojúṣàájú fún àwọn ará Tibet láti ní àwọn ẹtọ wọn yìí nìkan, ó wù mí kí àwọn tí wọn wá láti Hong Kong àti Taiwan, ìwọ-oòrùn Turkey, àwọn ẹgbẹẹgbẹrún lọnà ẹgbẹrún ní ìlọpo méjì 60 ẹni ogúnléndé tí ó wà ní kárí ayé àti fún gbogbo àwọn ènìyàn láti jàǹfààní ẹtọ wọnyí. Ọpọ àwọn èèyàn láti Hong Kong ní ìgbàgbọ pé China tí ń lo agbára tìkúùkú, wọn sì ń lo ètò ìlú láti ṣẹ àwọn ọtá àti àwọn ẹyà tí kò pọ lẹyìn. Kódà ni Hong Kong, àyè láti sọ ọrọ ẹnu ẹni jáde àti láti bá èèyàn ṣe pọ ti jákulẹ. Àwọn ìpèníjà òṣèlú tí ó ń kojú wọn ní Hong Kong lẹyìn Àkójọpọ Ẹgbẹ Alábùradà; 2014 Umbrella Movement kò ṣe àjòjì sí Chemi Lhamo, ṣùgbọn ó bá àwọn ará Hong Kong kẹdùn, ó pẹtù sí wọn lọkàn pé kò kí wọn máà ṣe juwọ sílẹ: Mo kọ ẹkọ kan nínú àṣà àwọn Tibet nípa àìwàfúnìgbàpípẹ: gbogbo nǹkan ni òpin yóò dé bá. Mo ní ìgbàgbọ pé ìjìyà gbogbo ń bọ wá dópin...Mo ní ìrètí pé ọjọ kan ń bọ tí mo máa wọ aṣọ Chuba mi lọ sí Tibet. Ìpolongo ìtakò Kérésìmesì ìlú China mú yíyan àjọyọ le fún ọmọ-ìlú Kérésìmesì ń sún mọ dẹdẹ ṣùgbọn kàkà kí inú àwọn tí ó ń gbé ní orí-ilẹ ìlú China ò dùn, ọpọ ti fi ẹhónú-u wọn hàn lórí ìpolongo tí ó tako ayẹyẹ Kérésìmesì tí ó kà á sí àjọdún Òyìnbó. Ní ọdún 2017, ìgbìmọ àgbà àti àjọ ìpínlẹ lábẹ ẹgbẹ olóṣèlú Communist ìlú China kọ ìwé àṣẹ kan tí a pe àkọlée rẹ ní Ìmọràn lórí imúdiṣíṣẹ iṣẹ ìgbélárugẹ àti ìdàgbà àṣà ìbílẹ China dé ibi gíga . Wọn la àwọn àkànṣe iṣẹ ìsọjí àṣà bíi Ọdún Òṣùpá Tuntun àti Àjọdún Àtùpà sílẹ, láì pa ìyìókù tì, gẹgẹ bí ìpàgọ tí ó jẹ mọ ti àṣà tí ó lákaakì. Kí òfin yìí lè di àmúṣẹ, ìjọba China ti ṣe ìfilọlẹ àwọn ètò ìpolongo kéékèèké mélòó kan fún ìkọyìn sí àwọn ayẹyẹ tí kì í ṣe ti ìbílẹ China. Ọdún nìín, ọjọ díẹ sí Kérésìmesì, ìjọba ní àwọn ìlú ńlá bíi Langfang, ní agbègbèe Hebei, ti pa á ní àṣẹ fún ìsọ gbogbo láti yọ ẹṣọ ọdún Kérésìmesì kúrò lójú títí àti fèrèsé. Ọrọ àlùfànṣá tí ó dá lórí ìtako àjọdún Òyìnbó ti gba ẹrọ-alátagbà ìlú China kan, èyí mú kí yíyan ayẹyẹ Kérésìmesì láàyò le koko fún àwọn tí ó rò wípé ní ìkọkọ ni ayọ àwọn gbọdọ wà. Ònlo Weibo Long Zhigao ya àwòrán ìròyìn orí WeChat ti rẹ ní orí Weibo ní ìfihàn àríyànjiyàn. Kókó ìròyìn àkọkọ 1. Àjọdún Òyìnbó ń bọ lọnà dẹdẹ. Kí a ṣe àjọyọ àbí kí á máà ṣe é, ìbéèrè ni ìyẹn. 2. Ọmọ China ni mí n kò sì kí ń ṣe àjọyọ Òyìnbó. 3. Sọ pé rárá fún ìṣàjọyọ àjọdún Òyìnbó nínú ọgbà ilé-ìwé. 4. Ẹgbẹ òṣèlú-ìpínlẹ ti kọ ẹyìn sí àjọdún Òyìnbó. Àjọyọ àjọdún ti wa di ọrọ ìṣèlú. Láfikún-un Kérésìmesì, àkàsílẹ àwọn àjọdún Òyìnbó kò yọ Àyájọ Ọjọ Olólùfẹ, Àjíǹde àti Halowíìnì, àti bẹẹ bẹẹ lọ sí ẹyìn. Ọpọlọpọ ènìyàn ni ó ka àjọdún sí ìgbógunti àṣà tàbí ìrẹsílẹ ìlú. Fún àpẹẹrẹ, ọkan tí ó ràn ká bí ìgbà tí iná bá ń jó pápá inú ọyẹ sọ wípé: Bí àwọn ènìyàn ìlú kan bá mú àjọyọ àjọdún ìlú mìíràn ní òkúnkúndùn ju bí ó ṣe yẹ, èyí fi hàn wípé orílẹ-èdè náà ń jẹ ìyà ìgbógunti àṣà. Bí ẹlẹgbẹ olóṣèlú kò bá mọ èyí, a jẹ wípé wọn kò ní ìkọbiarasí ìṣèlú wọn sì ti pàdánù ìlọsíwájúu wọn. Awuyewuye náà tọka sí ìṣẹlẹ-àtẹyìnwá Eight-Nation Alliance, ẹgbẹ ìṣọkan tí a dá ní ìdáhùnsí Tẹmbẹlẹkun Akànṣẹ ní China láàárín-in ọdún 1899 àti 1901 nígbàtí àwọn àgbẹ rokoroko fi ẹhónú hàn sí ìjọba amúnisìn, ètò ìṣèlú ní ìlànà Krìstẹnì àti àṣà. Síwájú sí i, ó ní wípé ọjọ ìbíi Mao Zedong, bàbá ìsàlẹ Ìlú-tí-kò-fi-ọba-jẹ ti Èèyàn-an China, ni ó yẹ kí a kà sí Kérésìmesì ìlú China: Alága àkọkọ Ìlú-tí-kò-fi-ọba-jẹ ti China Mao Zedong ti yọ àwọn ènìyàn nínú ìṣòro. A gbọdọ sọ ọjọ ìbíi rẹ di Kérésìmesì China. Gbé ìgbésẹ kí o kọ àjọdún Òyìnbó. Àmọ àwọn ènìyàn kan lórí Weibo kò rí ọrọ ọlọgbọn kankan nínú àríyànjiyàn wọnyí. Ẹnìkan sọ pé: Bí àwọn Òyìnbó bá ń ṣe àjọyọ Ọdún Òṣùpá Tuntun, àwọn aráa China á gbéraga wọn á sì rí èyí gẹgẹ bí ìdàgbà ìsọjí àṣà ìbílẹ China ... Bí àwọn aráa China bá ṣe àjọyọ àjọdún Òyìnbó, kí ni ìdí tí a fi kà wọn sí ìgbógunti àṣà? Àwọn ọdọ máa ń ṣe àjọyọ àjọdún Òyìnbó nítorí àríyá àti fún ayọ. Àwọn àjọdún wọnyí lè mú ìkóúnjẹjẹ gbòòrò, kí ni ó burú nínú ìyẹn? Àwọn kan gbèrò wọn fẹ gbé àjọyọ Kérésìmesì fi ẹgbẹ kan ẹgbẹ pẹlú ìrẹsílẹ ìlú tí ó wáyé ní 160 ọdún sẹyìn. Fún kí ni? Ẹgbẹkíkó, ìkóraẹni-níjàánu Àgbàrá òdì ọrọ sí Kérésìmesì ti ṣàn gba orí ẹrọ-alátagbà ó sì ti mú kí àwọn òǹlò kan ó kó ara wọn ní ìjánu. Ònlo Weibo kan fi ẹhónú hàn: Kérésìmesì ń bọ lọnà dẹdẹ. Ní agbo ọrẹẹ wa, àgọ alòdìsí àjọdún Òyìnbó àti alòdìsí alòdìsí àjọdún Òyìnbó ń ṣe àríyànjiyàn. Kò kan ẹnikéni bóyá èèyàn féràn àjọyọ tàbí kò fẹ, kí ni ó dé tí àwọn ènìyàn ṣe fẹràn láti máa fi túláàsì mú ẹlòmíràn gba èròńgbà ti wọn? Ojú kan tí gbogbo ènìyàn dúró sí ti kún. Fún àwa tí a wà láàárín, kí a ba mú un dọgba, a ní láti dúró sí ẹgbẹ kejì. Awuyewuye ti kọjáa ti gbàgede orí ẹrọ-alátagbà, ó kàn dé ilé-ìwé àti àjọ ìlú. Àwọn òǹlo Weibo kan ti pín ìkìlọ ilé-ìwé ti a fún akẹkọọ. Ọkan nínú ìkìlọ náà ọtún ń tọka sí òfin Ìmọràn ó sì rọ olùkọ àti akẹkọọ láti kọ àyájọ tí ó fi ara jọ ti Òyìnbó sílẹ. Bákan náà ni ìkìlọ rọ akẹkọọ láti fọn iṣẹ-ìjẹ òdì-ọrọ ìgbógunti àṣà Òyìnbó ká sí ọrẹ àti ojúlùmọ lórí WeChat àti lórí àwọn irinṣẹ iṣẹ-ìjẹ ẹrọ-alátagbà mìíràn. Ìyàlẹnu ni ó jẹ fún ìyá kan nígbàtí ọmọọ rẹ kọ ẹbùn Kérésìmesì. Ìyá kọ sórí Weibo: Ìyá: Ọmọ mi, ẹbùn wo lo fẹ fún Kérésìmesì? Ọmọ: Èmi ò ní ṣe àjọyọ àjọdún Òyìnbó kì í ṣe àjọdún ìlúu China. Ó dáa, dájúdájú onígbọràn ọmọ ẹgbẹ òṣèlú àti àwọn ará ìlú ni ọ. Síbẹ, àwọn akẹkọọ ilé-ẹkọ gíga ṣe àròjinlẹ. Akẹkọọ kan ní ìbéèrè lórí òfin ilé-ìwé lórí Weibo: Ilé-ìwé ti gbé ẹsẹ lé ìṣẹṣọọ Kérésìmesì nínú ọgbà ó sì ti sọ pàṣìpàrọ ẹbùn di èèwọ ní ìpolongo ìtako àjọdún Òyìnbó. Ǹjẹ fún ìdàgbàsókè àṣà ilẹ China ni gbogbo ọnà yìí tàbí àmì ìpàdánù ìgbẹkẹlé àṣà ìbílẹ ẹni? Àwọn kan ti yan ìṣàjọyọ àjọdún náà ní ìkọkọ. Òǹlo Weibo kan sọ: Ilé-iṣẹ ti sọ ayẹyẹ àjọyọ àjọdún Òyìnbó di èèwọ. Ṣùgbọn akọwé láti ẹka ètò-òṣìṣẹ ti fi òró Kérésìmesì ẹbùn Kérésìmesì tí ó wọpọ fún àwọn òṣìṣẹ ní ìkọkọ. Ẹ jẹ kí a fẹ àlàáfíà. Òǹlo Weibo mìíràn fi èròńgbàa rẹ hàn pẹlú ohun tí ó fẹ fún Kérésìmesì: Ẹ kú ọdún Kérésìmesì! Mo nífẹẹ-ẹ rẹ olúwa! Bàba Kérésìmesì, jọwọ fún mi ní ìbọsẹ nílá gbàngbà pẹlú òmìnira nínúu rẹ. Ìwọde afẹ àwọn abódiakọ-akọdiabo àkọkọ lè tú èrò nípa wọn ní Pakístánì ká Jannat Ali Pẹlú àwọn alágbèékalẹ láti ilé-iṣẹ Sathi àti Track-T. Àwòrán láti ọwọọ Syed Noman. A lò ó pẹlú àṣẹ. Fún ìfẹsẹmúlẹ ẹtọ àti imúdiṣíṣẹ ìbéèrè wọn lábẹ òfin, ìwọde Afẹ Abódiakọ-akọdiabo wáyé ní Lahore, Pakistan, lọjọ 29 oṣù Ọpẹ ọdún 2018. Fún ìgbà àkọkọ nínú ìtàn ìlúu nì, àwọn Abódiakọ-akọdiabo kò bẹrù láti jáde síta nínú ibi ìkòkọ wọn àti fún ìjọba láti mú òfin Ààbò Ẹtọ Abódiakọ-akọdiabo Ènìyàn ọjọ 24, oṣù Èbìbì 2018. Ìwé òfin ìlú Pakistan sọ wípé A kò gbọdọ fi ẹtọ ìgbé ayé tàbí òmìnira du ẹnikẹni ní ìbámu òfin, tí ó wà lábẹ Àwọn Ẹtọ ọmọ ìlú. Síbẹ, Abódiakọ-akọdiabo ènìyàn ní ìtàn mìíràn láti sọ bí ó bá kan ti ẹtọ àti ìgbé ayé; wọn ti jìyà oró, ìfipábánilòpọ, dáná sun wọn ní ààyè, bẹ wọn lórí àti yin ìbọn pa wọn, ìjọba kò fi torí gbogbo èyí ràn wọn lọwọ pẹlú pé Ìjọba ti tari òfin Ààbò Ẹtọ Abódiakọ-akọdiabo Ènìyàn wọlé nínú oṣù Ẹrẹnà ọdún 2018. Jannat Ali, tí orúkọ ìnagijẹ rẹ ń jẹ Lahores Trans Diva, ni olùdásílẹ Abódiakọ-akọdiabo Track Transgender àti Olùdarí Ètò fún Ilé-iṣẹ Sathi tí ó ṣe àgbékalẹ Ìwọde Afẹ náà. Àwọn Abódiakọ-akọdiabo mìíràn àti àwọn tí kì í ṣe Abódiakọ-akọdiabo àmọ tí ó jẹ alátìlẹyìn náà kó ipa nínú ìyíde náà àti àṣeyọríi rẹ. Ilé-iṣẹ ìpìlẹ Sathi jẹ ilé-iṣẹ fún àlàáfíà àti ìmójútó ààbò ẹgbẹ abódiakọ-akọdiabo ní Pakistan. Ènìyàn Abódiakọ-akọdiabo tí ó tó bí 250 láti agbègbè jákèjádò ìlú Pakistan. Gbajúmọ nínú wọn ni Kami Sid, Bebo láti Sindh, Nadra láti KPK, Anmol láti Agbègbè Sahiwal, Nayab láti Okara, Sunaina Khan Oníjó ìbílẹ, Naghma àti Lucky Akọrin Coke Studio, Laila Naz àti Neeli Rana. Ìpàdé oníròyìn ni a fi bẹrẹ ètò ní Ilé Ẹgbẹ Akọròyìn ní Lahore níbi tí wọn ti fi ẹdùn ọkàn-an wọn hàn; lẹyìn náà ni wọn yide kiri dé Ilé Àṣà Al Hamra níbi tí wọn ti jó, kọrin lọnà, kí wọn ó tó fọnká lẹyìn tí wọn jẹun tán. Pẹlú pé ìpàdé fún oníròyìn wáyé ní Ilé Ẹgbẹ Akọròyìn Lahore, Ìyíde Ìgbéraga náà ó jáde nínú ìròyìn. Bíótilẹjépé àwọn alágbèékalẹ fi ìwé pe aláṣẹ ìlú, bí i Punjab MNA Saadia Sohail láti Pakistan Tehreek e Insaf, àwọn aláṣẹ kò yọjú. Ìyíde ọhún fa awuyewuye lórí ẹrọ-alátagbà níbi tí àwọn ènìyàn gbé oríyìn fún ìyíde kiri náà nígbà tí àwọn ènìyàn kan fẹ mọ ìdí tí ilé iṣẹ oníròyìn kò ṣe rò nípa rẹ. Ni ọrọọ rẹ alágbèékáa Jannat Ali ní: Ìyíde náà tún tẹnu mọ ìlọsíwájú àti ìbáṣepọ rere láàárín ẹgbẹ abódiakọ-akọdiabo; bákan náà ni ó tẹnu mọ ìyàsọtọ àti rògbòdìyàn. Nítorí wípé kò sí iṣẹ fún wọn, àwọn abódiakọ-akọdiabo ènìyàn kò ní ṣíṣe ju kí wọn ó ṣe òwò nọbì láti rí oúnjẹ òòjọ. Látàrí ìbálòpọ tí kò ní ààbò, ọpọ ló ti kó àrùn kògbéwékògbègbó HIV àti AIDS. Ìdánilẹkọọ ṣe kókó fún àjọ ọlọpàá àti oníṣègùn nítorí àwọn ni kì í mú ayé rọrùn fún Abódiakọ-akọdiabo ènìyàn tí ó bá ra ọwọ ẹbẹ tàbí nílò ìrànlọwọ ètò ìlera. A ti fi ẹtọ àwọn abódiakọ-akọdiabo yí iyẹpẹ. Láti ọdún 2015, abódiakọ-akọdiabo tí ó tó 500 ni a ti rán lọ sí ọrun alakákeji ní Pakistan , Jannat Ali sì tún sọ wípé Abódiakọ-akọdiabo 60 ni a dá ẹmí wọn ní ẹgbodò ní ọdún tí ó kọjá. Asad Zaidi túwíìtì nípa ojú tí àwọn ènìyàn Pakistan fi wo ẹgbẹ Abódiakọ-akọdiabo: Nínú ọrọọ rẹ ní TEDxLahore ní ọdún 2017, Jannat Ali ṣe àlàyé ìrìnàjòo rẹ gẹgẹ bí abódiakọ-akọdiabo ní Pakistan lẹyìn ìgbà tí ó fi irú ènìyàn tí òun ń jẹ han ẹbí àti àwọn ènìyàn. Òfin Ẹtọ Ààbò Abódiakọ-akọdiabo Ènìyàn ọdún 2018 tí a bu ọwọ lù nínú ilé ìgbìmọ aṣòfin fi àṣẹ fún ọmọ ẹgbẹ náà láti gba ìwé àṣẹ ọkọ wíwà, ìwé ìrìnnà, ní ẹtọ láti pààrọ ìṣẹdá ẹni nínú àkọsílẹ ìlú àti Àjọ Ìforúkọsílẹ NADRA, ìfòpinsí ìjìyà, àyè láti kàwé, iṣẹ nínú káràkátà àti ètò ìlera láì sí ìyàsọtọ. Òfin náà ní ìjọba yóò pèsè àyè ilé ààbò fún Abódiakọ-akọdiabo ènìyàn, ètò ìlera àti ohun èlò ẹkọ àti ilanilọyẹ. Wọn máa lè jẹ ogún àti ẹtọ láti di ìbò. Pakistan ti ń sún kẹrẹ ní ti ìgbé ayé Abódiakọ-akọdiabo. Díẹ lára àwọn abódiakọ-akọdiabo ènìyàn du ipò ìjọba nínú Ìbò ọdún 2018 fún ìgbà àkọkọ. Ilé iṣẹ amóhùnmáwòrán ìbílẹ kan gba Abódiakọ-akọdiabo àkọkọ sí iṣẹ gẹgẹ bí atọkùn; Coke Studio, ètò orin, àwọn Abódiakọ-akọdiabo méjì ni ó ti kópa ní orí ètò náà. slowly starting to make strides when it comes to transgender visibility. Bí nǹkan ṣe ń ṣe ẹnu ire fún àwọn ọmọ ẹgbẹ Abódiakọ-akọdiabo a sì ń gbà wọn gẹgẹ bí ènìyàn, ìrìnàjò náà kò yàrá. Síbẹ, ọgọrọ ènìyàn ni ó ní ìgbàgbọ wípé àyípadà ọtún ń bọ fún àwọn ènìyàn wọnyí láti gbé ìgbé ayé ìfọkànbalẹ nígbà tí ẹtọ ọmọnìyàn gbogbo ní ìlú á wà ní ọgbọọgba ní ojú àwọn ènìyàn àti ní abẹ òfin. Àdàwólulẹ ilé ayé-àtijọ ọlọdún-un 150 fi àìkáràmáìsìkí ìjọba sí àwọn ibi àjogúnbáa Bangladesh hàn Ní Dhaka, ilé àjogúnbá ọlọgọrùn-ún ọdún kan di àdàwólulẹ pátá ní alẹ ọjọ Ìtunu Àwẹ 5, oṣù Òkúdù 2019. Ní nǹkan bíi ọdún-un 1870 ni a kọ ilé náà tí ó fẹẹ dà bíi ọkọ ojú-omi, tí àwọn ọmọ ìbílẹ ń pè ní Jahaj Bari, òun sì ni ilé àyágbé àkọkọ ni olú-ìlúu Bangladesh. Àdàwólulẹ tí a da ilé yìí ti mú kí àwọn ọpọ ènìyàn ó sọ ẹdùn ọkàn-an wọn síta lórí àìbìkítà fún àwọn ilé tí ó jẹ ohun ìṣúra Dhaka. Ìròyìn fi yé wípé àwọn ọmọ ẹgbẹ òṣèlú tí ó wà lórí ipò ìyẹn Awami League gbé ẹrọ tatapùpù wá sí ibẹ, wọn sì da ilé náà wó. Àwọn tí ó wá ṣiṣẹ náà sọ wípé olóríi àwọn, ọmọ ìgbìmọ ìbílẹ Dhaka-7 Haji Md. Salim, ti ra ilẹ náà láti fi kọ ilé alájà tó pọ sí ibùdó náà. Bákan náà àwọn alátìlẹyìn AL sọ wípé ilé àtijọ náà kò sí lóríi àwọn ibi àjogúnbá tí ó wà nínú àkọsílẹ. Ní ọjọ 13, oṣù Ògún ọdún-un 2018, Ilé-ẹjọ Gíga Dhaka pàṣẹ fún àjọ ìjọba tí ó ń rí sí ètò ìdàgbàsókè ìlú ní ìlànà tìgbàlódé ní Dhaka láti máà wó tàbí tún àwọn ilé àjogúnbá tí ó wà ní olú-ìlú náà tó bíi 2,200 kọ. Jahaj Bari wà nínú àwọn ilé àkọpọ Waqf mortmain tí kò ṣe é tà. Gẹgẹ bí alákòóso Bangladesh Waqf Administratioń ṣe sọ, gbígba àṣẹ pọn dandan láti gbé iṣẹ sílẹ, tà tàbí ṣe àtúnṣe sí ohunkóhun tí ó bá jẹ ti Waqf. Èyí kò rí bí ajàfẹtọọ AL náà ti ṣe wí, kò sí ohun tó jọ ọ, kò sí àṣẹ tí ó ní kí wọn tà tàbí wó ilé tí à ń sọrọọ rẹ yìí. Nínú oṣùu Ẹrẹnà ọdún-un 2019, a gbé ìgbésẹ kan láti da ilé náà wó lulẹ. Urban Study Group, ẹgbẹ aṣiṣẹ ọfẹ-tí-kò-ní-èrè tí ó máa ń fi ààbò fún àwọn ohun àjogúnbá Dhaka Àtijọ fi ìwé ẹdùn ìdáwọdúróo àdàwólulẹ náà ránṣẹ sí àwọn tí ọrán kàn, tí ó sì mẹnu ba àṣẹ Ilé-ẹjọ Gíga. Síbẹ, bí ìwé ìròyìn ṣe jábọ, díẹ lára àwọn ọmọ ìbílẹ ń yọ fún àdàwólulẹ ilé náà. Wọn ò mọ pé ilé náà ti di ẹgẹrẹmìtì, ó sì lè wò lulẹ kí ó wó lù wọntí í ṣe àpẹẹrẹ àìmọkanmọkàn àwọn ènìyàn sí ìpamọ ohun àjogúnbá àti àtìlẹyìn fún àtúnṣe sí ilé àtijọ tí ó wà ní Bangladesh. Àjogúnbá Ìṣẹlẹ Àtẹyìnwá ọrọ tí ò jẹ mọ nǹkan Ọpọ ènìyàn ló fi ẹdùn ọkàn-an wọn hàn nígbà tí wọn gbọ nípa àmúdipẹtẹlẹ ilé náà. Shuvra Kar kọ sí oríi Facebook: Àjogúnbá , ìtàn-ìṣẹlẹ-àtẹyìnwá, àṣá jẹ ọrọ tí kò já mọ nǹkan ní orílẹ-èdè yìí! Òǹkọwé Tania Kamrun Nahar tan ìmọlẹ sí ìdí tí kò fi yẹ kí ilé yìí di àdàwólulẹ: Ilé alájà-mẹta náà Jahaj Bari ní àwọn iṣẹ ọnà tí ó yàrà ọtọ lára ní ara irin àgbọwọlé gun àkàsọ. Iṣẹ ọnà aláràbarà ti orí òrùlé ibi ìbojúwòta gígùn. Ọkanòjọkan ọnà ni ó wà ní ara ilé náà àwọn àràbarà ọnà abẹ àjà àti bẹẹ bẹẹ lọ. Àwọn òpó ní àwòṣe ọnà ilée ionic àti Corinthian. Ọnà ara ilé náà kọjá àfẹnusọ tí a kò le è rí lára àwọn ilé mìíràn ní àwọn agbègbè àtijọọ Dhaka. Fún ìdí èyí, kò yẹ kí ilé náà di àdàwólulẹ. Ọdún-un 1610 ni Dhaka di olú-ìlúu Bengal, ìyẹn ogójì ọdún sẹyìn. Ní sáàa Mughal àti ìjọba amúnisìn British, ọpọlọpọ ilé tí a kọ ni ó ní ìtàn-ìṣẹlẹ-àtẹyìnwá àti àjogúnbá ìlú náà kan tí ó rọ mọ ọn. Àmọ púpọ nínú àwọn ilé wọnyí ni ó ti wó láti ọjọ pípẹ. Àwọn tí ó ṣì ń dúró ti di ẹgẹrẹmìtì, èyí á mú kí àwọn kan ó máa lọ ṣe ayédèrú ìwé láti gbẹsẹ lé ilé wọnyí. Àpẹẹrẹ kan ni Bara Katra, àrágbáramúramù ilé tí ó ní ìtàn-ìṣẹlẹ-àtẹyìnwá tí Mir Abul Qasim, Diwan alága ètò ìṣúná ti ó jẹ ọmọba Shah Shuja Mughul kọ ní nǹkan bíi 1644 àti 1646. Ó jẹ nǹkan ìbànújẹ wípé ilé náà ti ṣe tán, ó lè wó nígbàkigbà látorí àìṣàtúnṣe, àìkáràmáìsìkí ohun àjogúnbá, àti ìbàjẹ tí àwọn tí ó gbé ilé láì gba àṣẹ ń fà. Muntasir Mamun ti kọ àìmọye ìwé lóríi ìtàn-ìṣẹlẹ-àtẹyìnwá àti àjogúnbá ìlúu Dhaka. Ó kọ sínú ìwé ìròyìn ìbílẹẹ Bhorer Kagoj: Mo ti rawọ ẹbẹ sí àwọn aláṣẹ fún ogójì ọdún tí ó kọjá láti gba àwọn ilé àjogúnbá bíi Bara Katra àti Choto Katra sílẹ lọwọ àwọn tí ó fẹ pa ìtàn àtẹyìnwá rẹ. Ṣùgbọn kò sí ẹni tí ó dá mi lóhùn. Kí ni ká sọ? Nígbà tí ẹka tí ó ń ṣe àkópamọ sítámpù ti wo ògiri àtijọ àmọkáyée Lalbagh Fort láti fi ṣe àyè ìgbọkọsí, báwo ni a ó ṣe dojú ìjà kọ ìwà òmùgọ? Ilé oníròyìn orí-ayélujára kan ti ṣe àtẹjáde àbájáde ìwádìí tí ó jinlẹ nípa àìkáràmáìsìkí ìjọba lóríi àwọn ilé àjogúnbá àti àwọn alẹnulọrọ tí ó ń gbìyànjú láti da àwọn ilé tí ó kù wó: Ilé tí ó wà ní ipò.14 ní orí ìwé àkọsílẹ àjogúnbá ti di wíwó. Apá kan lára àwọn ilé àwòṣífìlà tí ó wà ní Sutrapur kò ṣe é rí mọn. Iṣẹ àtúnṣe sí àwọn àjogúnbá ìgbàa Mughal ní mọṣálááṣí Bangshal Mukim Bazar Jam-e àti mọṣálááṣí Siddique Bazar Jam-e ti di ohun ìgbàgbé nítorí ojú àpá ò le è jọ ojú ara, ó ti yàtọ. .. Àmọ ṣá, ó ní àṣẹ ìjọba tí ó fi ààbò bo àwọn ilé àjogúnbá, àwọn agbèfúnjọba ti agbègbèe Rajdhani Unnayan Kartripakkha àti Àjọ Ìlúu Dhaka kò ṣe ohun tí ó yẹ kí wọn ó ṣe. Àìṣojúṣe wọn ni ó fà á tí àwọn olóṣèlú olójúkòkòrò ṣe ń gba àwọn ilé àtijọ tí wọn sì ń dà wọn wó lulẹ. Ẹgbẹ Urban Study ti ṣe àgbékalẹ ìwọde àti àkójọ àwọn ènìyàn tí yóò fi ẹhónú àdàwólulẹ wọnyí hàn. Bẹẹ náà ni wọn gbèrò láti ṣe ìkéde nípa ìdààbò bo àwọn ilé àjogúnbá tí ọrán kàn. Àwòrán ìsàlẹ yìí ni àwọn ilé àjogúnbáa Bangladeshi tí àdàwólulẹ ń bá: Àwọn ọmọ Bangladeshi lo ẹrọ-alátagbà fi gbógun ti àjàkálẹ àìsàn ibà-ẹfọn Ní àárín ọdún, mélòó kan tí ó kọjá, pàápàá ní àsìkò ìjì ọdọọdún monsoon, iye àwọn tí àìsàn-an ibàa ẹfọn ti kọlù ní Bangladeshì ti lékún síi. Ní ọdún yìí, àwọn tí àìsàn-an ibàá kọlù tó bíi 7,179, àwọn - 2800 ní sáà kínní osùu Agẹmọ nìkan. Bí ètò ìjọba ò ṣe dántọ tó láti borí àjàkálẹ àìsàn ibà tí ó gbòde yìí, àwọn ènìyàn ń gbẹkẹle ẹrọ-alátagbà láti fi sọ ẹdùn-un ọkàn-an wọn, pín àlàyé nípa ìtànkálẹ kòkòrò náà, àti ṣe ìkéde nípa bí àwọn ènìyán ṣe le dá ààbò bo ara wọn. Ibà-ẹfọn ní Bangladesh: ó tó bíi ẹni 2800 tí àìsàn-an nì tẹ wò nínúu àwọn ọjọ mẹrìndínlógún àkọkọ osùu Agẹmọ Àkọsílẹ Àìsàn Pọ Sí i Ní Osù Agẹmọ Ilé ìwòsàn gba àwọn aláìsàn ibà ẹfọn 403 tí ó pọ jù lọ ní ọjọ 22 osù Agẹmọ. Gẹgẹ bí àwọn onímọ kan ṣe rò, ipa ìyípadà ojú-ọjọ, òjò àìdágbá kan, ojú-ọjọ tó ń ṣe ségesège, àti àìṣèmọtótó ni ọdádá tí ó ń dá àtànkálẹ ibà sílẹ. Àwọn mìíràn sọ wípé ibà ẹfọn ti ọdún nìí ń ṣekú paon ju ti ẹyìn wá lọ. Ní ti òǹlò Twitter Ibà-ẹfọn àti àmìi rẹ ní ọdún yìí ti yàtọ nítorí ìdí èyí ni o fi ní láti tọ oníṣègùn rẹ lọ ní kété tí o bá ti ní ibà náà  gẹgẹ bí ògbólògbó onímọ ìlera ti Ilé-ìwòsàn Bangabandhu ti sọ. Àwọn ẹyà ara àwọn aláìsàn tí amodi tẹ ti ń daṣẹ sílẹ  a kò gbọ èyí rí. Nínú ìfọrọwánilẹnuwò pẹlú ìwé ìròyìn Bangla Tribune, Dókítà Gulzar sọ wípé kò sí bí a ṣe lè wo ibà ẹfọn yìí nígbà àkọkọ tó, kí ó máà tún ṣeni lẹẹẹkejì. Ibà-ẹfọn ti ọdún yìí jẹ tuntun, ó sì yára pa ènìyàn. Ó sì ń fa àmì ìfòyà. Ohun tí ó lè fà á lè pọ  ọpọ ni ó kó àìsàn ní ọdún tí ó kọjá, tí wọn kò fura. Bí ó bá tún tẹ wọn ní ẹrìn kejì, sààárè ń sún mọ nìyẹn. Ìròyìn nípa àjàkálẹ àìsàn yìí ń gba gbogbo orí ẹrọ-alátagbà kan tí ó sì ń mú àìbalẹara àti ọkàn bá ọpọlọpọ àwọn òǹlo ẹrọ-alátagbà. Shofiq Ahmed pín Túwíìtì kan nípa ìròyìn àìsàn tuntun: Alákòóso Olùgbé Àjọ Ìṣọkan Àgbáyé náà papàá ti ní àìsàn ibà-ẹfọn. . Òǹlo Twitter Shorbo Bosonto wípé: Àwọn dókítà méjì kan náà kú látàrí ibà-ẹfọn, èyí sì ti ń mú kí àwọn ènìyàn ó máa bẹrù. Ilé-ẹjọ Gíga Dhaka ti fi àṣẹ pe Ọgá Àgbà Ètò Ìlera ti ìjọba. Àwọn tí ó ń kú nh pọ ọ sí i. Ǹjẹ ìjọbá ń ṣe tó? Ojú-ìwé Facebook ti BBC Bangla rọ àwọn òǹkàwée rẹ láti jábọ àwọn ìgbésẹ akin tí àwọn òníṣẹ ìlú Dhaka ń gbé láti gbógun ti ẹfọn. Òǹlò Mohammad Mynuddin jábọ ìfàsẹyìn láti ọwọ àwọn òṣìṣẹ ìjọba láti kápá àjàkálẹ náà: A ò tíì rí nǹkan. Òṣìṣẹ Àjọ Ìlú kan ti sọ wípé yóò tó ọsẹ mélòó kan kí egbògi ìdáààbòbò tí yó sì dín ẹfọn kù. Ó yà mí lẹnu Àwọn kan lérò wípé ìjọba ò mú kiní ibà-ẹfọn ọhún ní kanpá, àwọn ọmọìlú ń lo ẹrọ-alátagbà mú kí àwọn ènìyàn ó mọ nípa kòkòrò náà. Health Barta gbé fídíò kan sí oríi YouTube tí ó ń ṣe àlàyé lẹkùnúnrẹrẹ ohun tí ó pọn dandan láti ṣe bí èèyán bá ní ibà-ẹfọn: Ọgọrọ ló ń dorí kọ ẹrọ-alátagbà lọ láti gba ẹjẹ fún àwọn aláìsàn. Òǹlo Sajid Islam Khan túwíìtì pé òún nílò ẹjẹ fún àbúrò òun tí ibà-ẹfọn ń bá fínra. Han Gazi náà se àgbéjáde tirẹ: Chittagong ṣe àgbéjáde túwíìtì: Àmì ibà-ẹfọn àti àtiṣe.. Ní àárín-in àjàkálẹ náà, Alákòóso-ìlú Àríwá Dhaka ti fagilé ìsinmi ránpẹ àwọn ikọ tí ó ń rí sí pàntí kíkó àti ìgbégidínà àpọsi ẹfọn. Síbẹsíbẹ, fún ìdáààbò àwọn ènìyàn, ṣíṣe ṣì kú. Ìṣọdẹ-àjẹ ṣì ń gba ẹmí àwọn ènìyàn ní ìgbèríko India Ìletò kan ní ẹbáa Jamshedpur ní Jharkhand. Àwòrán láti ọwọọ Anumeha Verma Ní ọjọ 20 oṣù Agẹmọ, àgbájọ àwọn ènìyànkéènìà gba ẹmí àwọn àgbàlagbà mẹrin kan láì dá wọn lẹjọ ní agbègbèe Gumla ní Jharkhand, India lẹyìn tí a fi ẹsùn-un àjẹ kàn wọn. Gẹgẹ bí ìjábọ ìròyìn, àwọn àgbàlagbà wọnyí ṣe ikú pa ọkùnrin kan, ni ìgbìmọ abúlée Panchayat ṣe dá wọn lẹbi. Wọn wọ àwọn àgbàlagbà mẹrin wọnyí jáde síta ilée wọn, àwọn ọkùnrin tí ó bòjú sì fi igi lù wọn títí tí ẹmí fi bọ lára wọn. Mẹjọ nínú àwọn ènìyànkéènìà wọnyí ti wà ní akóló ọlọpàá. Gẹgẹ bí àkọsílẹ ọlọpàá tí Times of India tẹjáde, ìṣọdẹ-àjẹ ní Jharkhand ti rán àwọn ènìyàn 123 sọrun àpàpàǹdodo ní àárín-in oṣù Èbìbí ọdún-un 2016 sí oṣù Èbìbí ọdún-un 2019. Jákèjádò, ènìyàn 134 di ẹni ẹbọra-ń-bá-jẹun látàrí èsùn-un lílo ògùngùn ní ọdún-un 2016, ìyẹn gẹgẹ bí Àjọ Aṣàkọsílẹ Ẹṣẹ Orílẹ-èdè náà ṣe kọ ọ sílẹ. Àrùn Tó Ń Peléke Sí i Ìṣọdẹ-àjẹ kò jẹ tuntun ní Jharkhand, Prem Chand, Olúdásílẹ àti Alága Free Legal Aid Committee ní Jharkhand, sọ nínúu ìfọrọwánilẹnuwò orí ẹro-ìbánisọrọ kan. FLAC ti ń ṣe àtọnàa ìṣòfin tí ó tako ìṣọdẹ-àjẹ ní Jharkhand. Iléeṣẹ náà bẹrẹ iṣẹ ní agbègbè yìí ní ọdún-un 1991 nígbà tí àwọn aládùúgbò fi ẹsùn kan obìnrin kan pé ó lọwọ nínú ikú ọmọdékùnrin kan. Àgbájọ àwọn ènìyànkéènìà kan dìgbò lù ú, wọn sì pa ọkọ àti ọmọ rẹ ọkùnrin. Òún fi ara pa. Nígbàtí Prem Chand àti àwọn ẹlẹgbẹẹ rẹ ṣe ìbẹwò sí àwọn ẹlẹṣẹ wọnyí nínúu túbú, wọn bá ìpèníjà: Wọn sọ fún wọn wípé àwọn dúró lé oríi ẹsùn tí wọn fi kan àwọn. Wọn sì tún gbàgbọ wípé bí ẹjẹẹ ẹni tí a pè ní àjẹ bá kan ilẹ ọgẹrẹ, yóò pàdánù agbára ẹlẹyẹ rẹ. Prem Chand sọ wípé ó kan apá kan nínú àwọn ọmọ ìlú: Nígbàgbogbo, àwọn obìnrin tí kò lárá tí ó tálákà ní í máa ń fi ara kááṣá. Àwọn tí ó fara kááṣá wọnyìí ni àwọn Adivasis, Harijans àti Dalits. Ìfojú iyì àwọn obìnrin àti ìtasẹ àgẹrẹ sí òfin ẹtọ sí ayé iyì fún gbogbo ọmọ ènìyàn. Òtítọ Àwùjọ àti Ìṣèlú Àwọn ajìjàngbara sọ wípé ìgbàgbọ-asán tí ó rinlẹ ní ìgbèríko ni ó ń fa ìwà pálapalà náà. Àìgbẹkọ, ètò ìlera tí ò pójú òṣùwọn àti kòlàkòṣagbe tí ó ń gbàgbègbè tí ìwà pálapalà wọnyí ti gbalẹ bí i ìtàkùn ni ó fi wọpọ. Ọràn wọnyí ti fi hàn wípé àhesọ ni ó máa fi ń bẹrẹ. Pẹlú òfin àwọn ìpínlẹ India tí ó ka ìṣọdẹ-àjẹ sí ohun tí ó lòdì sófin, àwọn akópa ọràn wọnyí rí i gẹgẹ bí ọnà ìdáààbò-ara-ẹni. Bákan náà ni wọn ń wí àwáwí fún gbígba ohun ìní àwọn obìnrin, fi agbára gbẹsan tàbí fi ipá bá obìnrin lò pọ. Gẹgẹ bí Prem Chand ṣe ti sọ: Àtètèròtẹlẹ ni wípé ní kété tí o bá ti pe obìnrin ní àjẹ, o lè tẹríi rẹ ba fún ìlòkulò. Síbẹsíbẹ, ó ṣe kókó láti mọ wípé wọn máa ń lo ìwà pálapàla yìí fi gba tara àwọn obìnrin, kò sì kìí ṣe ìdí tí ó ń fà á pàtó. Ní ti ẹfẹ, láì wí tó, panchayat náà sábà máa ń lọwọ sí ìpènìyàn ní àjẹ pàápàá bí kò bá pàṣẹ ìjìyà tó tọ. Ní àfikùn sí panchayat tí ìbó yàn, àwọn kan ńbẹ tí wọn pe ara wọn ní panchayat ipò-ìsàlẹ láì ní àṣẹ kankan tí ó fún wọn lágbara níbikíbi ní orílẹ-èdè. Àwọn ẹgbẹ yìí máa ń dájọ àti fi ìyà jẹ ènìyàn tí kò sì sí ẹni tí ó ká wọn lápá kò. Ìṣẹlẹ kan ní agbègbèe Ajmer ní Rajasthan lọdún-un 2017 jábọ ìlọwọsí panchayat ipò-ìsàlẹ tí ó ṣokùnfa ikú obìnrin ogójì ọdún kan. Gẹgẹ bí òfin, ilé ẹjọ lé gbé ìgbésẹ tí ó tako irúu ìdájọ báwọnyí yálà láti ọdọ àwọn panchayat tí ìbó yàn àti panchayat ipò-ìsàlẹ. Síbẹsíbẹ, àwọn tí ó fara kááṣá ò tilẹ ní àǹfààní sí ilé-ẹjọ òfin kí àgbájọ-àwọn-ènìyànkéènìà ó tó kojúu wọn. Àwọn Ẹni-tó-fara-kááṣá àti Ẹni-tórí-kó-yọ Àwọn ènìyàn ń fẹsùn kan àwọn ẹlẹyẹ fún iṣẹ-ibi ọwọọ wọn: ikú ènìyàn tàbí ẹranko, ọdá òjò, àìso jìngbìnnì irúgbìn, àti bẹèbẹè lọ. Ìkọlù tí ó kọ lu àwọn obìnrin wọnyí àti àwọn ọkùnrin kan rorò bí ẹranko ẹhànnà. Nígbà mìíràn, àwọn èsùn náà àti ìjìyà ẹṣé máa wá láti ọdọ mọlébíi wọn. Àwọn kan ń gbé tí wọn sì ń sọ ìtàn-an wọn tí wọn sì ń jà fún ẹtọọ wọn. Chutni Mahato ti Saraikela ní Jharkhand jẹ ọkan lára wọn. Àwọn ènìyàn láti agbègbè náà máa ń pè é ní tigress. Wọn fi ẹsùn-un àjẹ kàn-án ní ọdún-un 1995. Láti ìgbà náà, ó ti yírapadà di ajìjàǹgbara olùtako ìfìyàjẹ àwọn obìnrin pẹlú àtìléyìn Ilé-iṣẹ-tí-kìí-ṣe-tìjọba. Chutni sọ bí àìsí àtìlẹyìn tó késejárí ṣe mú u nira láti jà tako ìwà pálapàla yìí. Ìbájẹpé àtìlẹyìn tó tó wá láti ọwọ àwọn oníṣẹọba àti ìjọba fún iṣẹ tí à ń ṣe níbí. Síbẹsíbẹ, mo ti jìyà nítorí ìwà pálapàla yìí. Bí ènìyàn bá tọ mí wá fún ìrànlọwọ, mo máa dúró tì wọn gbágbágbá, ó sọ nínúu ìfọrọwánilẹnuwò orí ẹro-ìbánisọrọ kan. Dídá Ohùn Gbogboògbò Sí i Àwọn ẹni-tórí-kó-yọ àti ajàfẹtọọ-ènìyàn rò wípé àwọn ènìyàn gbogbo kò ti ìfòpin sí ìṣọdẹ-àjẹ lẹyìn. Àwọn ajàfẹtọọ-ènìyàn tí a fọrọ wá lẹnu wò lórí ìṣẹlẹ yìí jẹ kí á mọ wípé àbùkù ìrànwọ ìjọba àti àwọn onímọ ni kò mú ìwà àìbójúmu náà ṣíra kásẹ ńlẹ. Ohun tí ó dára jù lọ ni wípé àwọn tí ó ń tako ìwà burúkú yìí gbàgbọ wípé àyípadà lè dé. Ní ọrọọ Prem Chand: Akitiyan láti fòpin sí ìṣọdẹ-àjẹ lè tẹlé ìlànà tí ìjọba fi polongo ètò mímọọ-kọ-àti-mímọọ-kà. Bákan náà, àwọn onímọ ní láti fọwọ sí i káwọn ènìyàn ó ba fohùn sí i. Ìṣọdẹ-àjẹ jákèjádò India Jharkhand ti ṣe àkọsílẹ iye ẹṣẹ àwọn ènìyán ṣẹ tí ó pọ jù lọ tí ó tan mọ ìṣọdẹ-àjẹ àmọ kì í ṣe ìpínlẹ náà nìkan. Ọràn-an ìṣọdẹ-àjẹ ti wà lákọsílẹ ní Chattisgarh, Odisha, Gujarat, West Bengal Assam, Bihar, Maharashtra àti Rajasthan pẹlú. Nígbà ìṣẹlẹ kan ní 2014, Debjani Bora, ẹlẹsẹ ehoro ọmọ bíbíi orílẹ-èdèe India ti fi ara kááṣá rí. Gẹgẹ bí ọrọọ Debjani, a fẹsùn-un ìgbẹmí ènìyàn púpọ kàn án ní abúlée Cherekali tí ó wà ní kìlómità 180 láti Guwahati, olú-ìlúu India ti apáa ìlà-oòrùn. Olóríi gbọgán àdúrà abúlé ló dárúkọ rẹ tí àwọn ará abúlé sí fi ìyà jẹ ẹ. Ìṣẹlẹ 2017 ní ipínlẹ Rajasthan. Lára èyí ni, ọmọbìnrin ogójì ọdún kan Kanya Devi rí ìkọlù tí a sì lù ú pa lẹyìn tí mọlẹbíi rẹ fi ẹsùn kàn án ní agbègbèe Ajmer. Bí àpamọ àlọ àti ìtàn àtọwọdọwọ ṣe mú ọrọ àyíká di mímọ ní Mekong Ní ọdún 2014, ogunlọgọ ìbílẹ ní Mekong bẹrẹ sí ní í ṣe àkọsílẹ àwọn àlọ àti ìtàn àtọwọdọwọọ wọn pẹlú ìrànlọwọ ẹgbẹ aṣèwádìí kan tí ó ń ṣe àyẹwò fínnífínní sí bí ìtàn wọnyí ṣe lè ṣe ìrànwọ tí yóò tú àṣìírí ìmúdìbàjẹ àyíká tí àwọn iṣẹ ńláǹlà ń fà ní agbègbè náà. Mekong jẹ ọkan nínú àwọn odò ńlá Ásíà tí ó ṣàn gba orílẹ-èdè mẹfà: China, Myanmar, Thailand, Laos, Cambodia, àti Vietnam. Ó ní ọpọlọpọ ọrọ ìṣẹdá abẹmí àti ewéko tí ó jẹ ohun ìsayéró fún ẹgbẹẹgbẹrún àgbẹ àti apẹja. Ní ọdún díẹ sẹyìn, ọpọlọpọ iṣẹ ńláǹlà bíi kòtò ìdarí-omi ṣíṣàn fún Ìpèsè Iná Mànàmáná ti lé àwọn olùgbé jìnà ó sì ń ṣe àkóbá fún nnkan ìṣẹdá odò náà. Ọkanòjọkan ìfẹhànnúhàn kò ṣe nǹkan kan, àwọn iṣẹ ìdarí-omi ṣíṣàn ṣì ń lọ, pàápàá jù lọ ní Laos àti Thailand. Pẹlú àjọṣepọ Mekong Watch, ẹgbẹ kan ní Jápáànì ń jà fún ìdàgbàsókè ní agbègbè náà, ọpọlọpọ àwọn àgbà ní Mekong ti bẹrẹ sí ní ṣe àkọsílẹ àlọ, ìṣẹlẹ àti ìtàn àtọwọdọwọọ wọn tí ó ní íṣe pẹlú ìṣẹdá. Mekong Watch gbàgbọ wípé àwọn ìtàn wọnyí ti kó ipa ribiribi ní ti ìdáàbò ìṣẹdá nípa dídẹkun ìwà àìbìkítà fún ọrọ ìṣẹdá. Mekong Watch sọ wípé ohun ìṣẹdá nìkan kọ ni a ní láti dáàbò bò àmọ àti àwọn nǹkan àjogúnbá tí-a-kò-le-è-rí-dìmú tí a lè pín àti rí lò. Toshiyuki Doi, olùdámọràn àgbà fún Mekong Watch, ní èyí láti sọ: Ó pọn dandan fún wa láti ka ìtàn àwọn ènìyàn Mekong kún, kí a dá wọn mọ, àti bọwọ fún wọn, papàá jù lọ ní òde òní tí wọn ti ń pàdánù àyè wọn ní ìrọpò ilé iṣẹ oníròyìn ìgbàlódé, tí wọn kò sì fi àjogúnbá lé ìran tí ó ń bọ lọwọ. Ẹgbẹ náà ṣe gudugudu méje yàyà mẹfà kí ó tó kó oríṣiríṣi ìtàn 102 jọ ní Cambodia, Laos, àti Thailand. A ṣe àkọsílẹ àwọn ìtàn wọnyí, dà á kọ sílẹ sínú ìwé, àti ìtúmọ ìtàn sí àwọn èdè orílẹ Thailand, Laos, àti Cambodia kí ó tó kan ẹda ti èdè Gẹẹsì. Mekong Watch tẹ àwọn ìtàn wọnyí jáde sórí ìwé ìròyìn pélébé àti sórí ẹrọ ayárabíàṣá, wọn sì tún lò ó ní ìdánilẹkọọ nípa àyíká ní àwọn ìlú náà. Àwọn agbègbè ní Mekong níbi tí àwọn oníṣẹ-ìwádìí ti ṣe iṣẹ. Kmhmu ní àríwá àti àárín gbùngbùn Laos;; Siphandon ní gúúsù Laos; Akha ní àríwá Thailand; Thai So atí Isan ní àríwá-ìwọ-oòrùn Thailand; Bunong ní àríwá-ìwọ-oòrùn Cambodia. A lò ó pẹlú àṣẹ. Láti ìparí ọdún 2016, a ti fi ìtàn àwọn ènìyàn ṣe ìdánilẹkọọ àyíká fún àwọn èwe ní ìgbèríko Laos àti Thailand. A ti ṣe àgbékalẹ ìdánilẹkọọ ní ilé-ìwé àti ní ìlú ìbílẹ láti tọ àwọn èwe sọnà, àti àwọn àgbà nígbà mìíràn, láti ṣe àkọsílẹ ìtàn ẹnu àwọn àgbàlagbà, fi ìtàn náà kọgbọn, àti láti sọ wọn di kíkà. Àpẹẹrẹ ìdánilẹkọọ kan ni ìtúnsọ àlọ Òwìwí àti Àgbọnrín àwọn aráa Kmhmu ní àárín gbùngbùn àti àríwá Laos. Àlọ náà dá lóríi òwìwí tí kò ríran ní ọsán nítorí ó yan àgbọnrín jẹ. Níbi ìdánilẹkọọ kan, a bi àwọn èwe tí ó kópa: Irúfẹ ẹranko wo ni a bá nínú àlọ náà?, Ǹjẹ a lè rí àwọn ẹranko wọnyí ní abúlée yín bí?, àtibóyá àwọn ẹranko wọnyí ti dínkù sí ti ìgbà kan, kí ni ìwọ rò wípé ó ti ṣẹlẹ? Lẹyìn èyí, a gba àwọn akópa ní ìyànjú láti so àlọ náà mọ ìdìbàjẹ àyíká ní ìlúu wọn. Ní agbègbè Champasak, gúúsù Laos, ìtàn àtọwọdọwọọ ẹranko omi tí ó ti ń dínkù Irrawaddy dolphin àti ẹyẹ Sida ni a ń lò fi ṣe àpèjúwe bí iṣẹ ìdarí-omi-ṣíṣàn ṣe ń ṣe àkóbá fún ẹja inú odò Mekong. Àlọ mìíràn láti gúúsù Laos ní àwọn ìlànà tí ó kọni nípa ìmọrírìi ìbójútó ọrọ ìṣẹdá: Ní ìgbà kan, ológun kan wọ inú igbó iwin kan. Ó ṣe alábàápàdé ọpọlọpọ ewé kátabá níbẹ ó sì ṣẹ wọn. Àmọ ṣá, bí ó ti fẹẹ jáde nínú igbó náà, ọnà dí mọn ọn ní ojú, kò sì mọ ọnà mọ. Nítorí wípé ó ṣẹ ewé kátabá tí ó pọ ju èyí tí ó lè lò lọ ni kò fi mọ ọnà mọn. Ó wá ọnà títí kò rí. Ẹrí-ọkàn bẹrẹ sí ní jẹ ẹ fún ohun tí ó ṣe, ó pinnu láti dá àwọn ewé kátabá náà padà sí ibi tí ó ti gbé ṣẹ ẹ. Wéré tí ó sọ ọ sílẹ, logan ni ó rí ọnà ní iwájúu rẹ. A ṣe àkọsílẹ àlọ Orí Erinmi ní ọjọ 16, oṣù Belu, ọdún 2014, ní etídò Songkran ní àríwá-ìwọ-oòrùn Thailand. Mun Kimprasert, ẹni ọdún 68. ni asọtàn. Mekong Watch ló ni àwòrán, a lò ó pẹlú àṣẹ. Ní àríwá Thailand, àlọ àwọn aráa Akha kan nípa ìpilẹṣẹ swing tí ó sọ iṣẹ takuntakun ìfaraẹnisílẹ tẹgbọntàbúrò tí ó mú ayé rọrùn. Ní àríwá ìwọ-oòrùn Thailand, àlọ kan tí ó dá lórí Ta Sorn tí Tongsin Tanakanya sọ ṣe ìgbélárugẹ ìṣọkan láàárín aládùúgbò ní ìlú iṣẹ àgbẹ. Ìtàn mìíràn ṣe ìrántí bí pípa àgbànrere kan ṣe fa iyọ títà ní apá orílẹ-èdè yìí. Ní Bunong, tí ó wà ní àríwá ìwọ-oòrùn Cambodia, àwọn àlọ tí ó sọ nípa ètùtù fún àtúnṣe sí ìgbéyàwó tí kò ní adùn àti ètùtù ìfọnrúgbìn àti ìkórè tí Khoeuk Keosineam jẹ asọtàn. Bákan náà ni ìtàn àtọwọdọwọọ erin tí Chhot Pich sọ ṣe àfihàn bí àwọn òrìṣà ṣe sọ àwọn ará abúlé tí ó fi májèlé sí inú odò di erin. Ó sọ ìdí tí ó fi rọrùn fún erin láti máa gbé pẹlú àwọn ènìyàn àmọ, lẹyìn ọpọlọpọ ìran, wọn gbàgbé ìpìlẹ wọn, wọn lọ ń gbé nínú igbó. Fún Mekong Watch àti àwọn agbègbè ní ìlú náà tí àkóbá ti bá, ìpamọ àwọn ìtàn wọnyí ṣe kókó nínú ìpolongo ìkọjú-ìjà sí àwọn iṣẹ tí yóò lé ẹgbẹẹgbẹrún olùgbé Mekong kúrò ní ilée wọn: Ìtàn wọnyí lè di ìdánimọọ wọn gẹgẹ bí ọmọ ìlú àti ìbáṣepọ tó dán mánrán pẹlú àyíká. Nípasẹẹ ìtàn, ìlú yóò wá ọnà ìgbàmọra àtitàbí ìkọjú-ìjà sí ìyípadà tí ó ń ṣẹlẹ ní odò Mekong. China fi ọwọọ ṣìnkún òfin mú ayàwòrán eré orí ìtàgé nítorí pé ó tún àwòrán ìgò ọtí-líle kan tí ó ń tọka sí Ìpanìyànnípakúpa Tiamen pín Jennifer Creery ni ẹni tí ó kọ ìròyìn yìí, tí Ilé Iṣẹ Atẹwé Olómìnira Hong Kong sì tẹ ẹ jáde ní ọjọ 24 oṣù Èbìbí ọdún-un 2019. Ohùn Àgbáyé ṣe ẹdàa ìròyìn náà ní abẹ ìtọwọbọwé àjọṣe pọ ìkóròyìnjọ. Àwọn aláṣẹ ìjọba China ti fi ayàwòrán eré aṣakọsílẹ-ìṣẹlẹ Deng Chuanbin sí àtìmọlé lẹyìn tí ó ṣe túwíìtì àwòrán ìgò ọtí-líle kan tí a sààmìi 64 sí lára  tí ó ń tọka sí ọjọ burúkú Èṣù gbomi mu Ìpaninípakúpa tí ó wáyé ní Tiamen Square ní ọjọ 4, oṣù Òkúdù ọdún-un 1989. Ìgò ọtí-líle 64 Ọdún-un 2016 ni a ṣe ìgòo ọtí-líle náà, ìyẹn ní ìrántí ọdún kẹtàdínlọgbọn tí ìṣẹlẹ láabi ọjọ 4 oṣù Òkúdù wáyé. Orúkọ tí a pe ọtí-líle náà ni 8 wine 64. Bí a ti ṣe ń pe wine ní èdèe Putonghua náà ni à ń pe 9. Ààmì ara ìgò náà ní àwòrán Ọkùnrin ọkọ-ogun tí a kọ Máà ṣe gbàgbé, máà ṣe sọrètí nù. Ó sì tún fi han gbangbagbàngbà pé Beijing ni a ti ṣe ọtíi wáìnì náà tí ó ní ìdá 64 iye ọtí-líle nínú tí ó sì ti wà nílé ìtajà fún ọdún mẹtadínlọgbọn. A fi ọwọọ ṣìnkún òfin mú àwọn ọmọkùnrin orílẹ èdèe China mẹrin, Fu Hailu, Zhang Jinyong, Luo Fuyu àti Chen Bing, ní ọdún-un 2016 fún ìṣẹlẹ ìgò ọtí-líle tí a sì fi ẹsùn-un rírú ìṣẹpo agbáraiìlú sókè. Ìgbẹjọ Fu, Zhang àti Luos wáyé ní ibìkan ní Ilé-ẹjọ Àwọn Ènìyàn Agbedeméjì Chengdu nínú oṣù Igbe. Ọkọọkan wọn gba ìdájọ ìgbà ọdún mẹta ní ẹwọn pẹlú ìdádúró ọdún mẹrin sí márùn-ún. Nítorí pé Chen kò gbà wípé òun dá ẹṣẹ, ó sì wà lábẹẹ ṣìgún òfin. Pẹlú ìdádúró ìrànlẹwọn, àwọn mẹtẹẹta ṣì wà lábẹ ìṣọ: Ìfọwọọ ṣìnkún òfin múni nítorí àtúnpín túwíìtì Ní ìpalẹmọ ìsààmì ọgbọn ọdún tí ìṣẹlẹ ọjọ 4, ayàwòrán eré orí ìtàgé Deng Chuabin ti di ẹni tí ọrọ ìgò ọtí-líle 64 ń dá sẹríà fún lọwọlọwọ. Ọlọpàáa Sichuan fi ọwọọ ṣìgún òfin mú Deng ní ilée rẹ ní Yibin ní ọjọ Ẹtì tí ó kọjá, lẹyìn wákàtí díẹ tí ó ṣe àtúnpín àwòrán-an Twitter kan tí ó jẹ ti ìgò ọtí-líle 64, gẹgẹ bí Iléeṣẹ-tí-kìí-ṣe-tìjọba, Adáààbòbo Ẹtọ Ọmọ ènìyàn ti China CHRD. Ayàwòrán náà gba ìpè àwọn ọlọpàá lẹyìn-in ọgbọn ìṣẹjú lẹyìn tí ó túwíìtì àwòrán náà pẹlú wípé lẹsẹkẹsẹ ni ó mú un wálẹ, bẹẹ ni CHRD ṣe ti sọ. Àwọn ọlọpàá fi agbára gba ẹrọ ìbánisọrọ alágbèéká mẹta, ẹrọ ayárabíàṣá kọmpútà kan, ẹrọ ayárabíàṣá àgbélétan kan, iPad, ike pélébé ìrántí àti ẹrọ ayàwòrán kékeré kan nígbà tí wọn wá sí ilée rẹ. Deng ti wà ní Àtìmọlé Agbègbè Nanxi nítorí wípé ó ń bá ìjà bọ  ẹsùn tí wọn sábà máa ń kà mọ àwọn ènìyàn tí ó ń takò ìjọba lẹsẹ. CHRD sọ wípé fún wákàtí kan gbáko, àwọn ọlọpàá padà láti yẹ ilée Deng wò, wọn sì kó àwọn ẹrọ lóríṣiríṣi: Ọrọ tí ó ń lọ nípa Deng Chuabin: Ní ọjọ 20 oṣù Èbìbì ọdún-un 2019: Àwọn ọlọpàá àgọọ Peizhi ránṣẹ sí bàbáa Deng. Àwọn kan tẹlée padà sílé, wọn sì ya àwòrán nínú ilée wọn. Wọn tú yàráa Deng Chuabin wò fún bíi wákàtí kan, wọn sì gbé ẹrọ 20 àti agbaná sí ara ẹrọ. Wọn tún ṣe bẹẹ, wọn mú okùn ìkòkò ìse-ìrẹsì. Ní ọjọ 21, àwọn ọlọpàá sọ fún àwọn òbíi Deng láti máà gba agbẹjọrò fún un. Deng, tí a tún mọ sí Huang Huang, tí ó jẹ ayàwòrán aládàádúró tí ó ti bá òǹyàwòrán Beijing, Ai Weiwei ṣiṣẹ papọ. Ó sọ wípé òun ti ní ìdojúkọ ìjọba, pẹlú àtìmọlé ní ọdún-un 2015 láti dénà dè é kí ó máà lọ sí ìdánilẹkọọ ẹtọ ọmọnìyàn ní Geneva. Oṣù tí ó ń bọ ni ó sààmì ọgbọn ọdún tí ìpaninípakúpa Tiamen Square wáyé. Lọdọọdún, àwọn aláṣẹ China fi ọwọ agbára mú ìrántí ìṣẹlẹ náà, tí wọn sì fi àwọn agbọrọdùn sí àtìmọlé. Pẹlú ìdásílẹ àwọn akọròyìn-in Reuters, ẹṣẹ ní òmìnira ọrọ sísọ ṣì jẹ ní Myanmar Akọròyìn Reuters méjì Wa Lone àti Kyaw Soe Oo rìnrìn òmìnira lẹyìn tí a dá wọn sílẹ ní ẹwọn Insein ní Yangon. Àwòrán àti ọrọ abẹ-àwòrán láti ọwọọ Myo Min Soe  Irrawaddy náà ń bá Ohùn Àgbáyé ṣiṣẹ ìròyìn. Àwọn ẹgbẹ iléeṣẹ oníròyìn àti ajà-fún-ẹtọ ọmọnìyàn ń ṣe àjọyọọ ti ìdásílẹ lẹwọn-ọn akọròyìn Reuters Wa Lone àti Kyaw Soe Oo tí ó lò ju ọjọ 500 ní àtìmọlé fún ipa tí wọn kó nínú ìwádìí òfíntótó ìṣẹlẹ ìpanípakúpa àwọn olùgbée Rohingya kan ní gúúsù Myanmar. Àmọ pẹlú ìdásílẹ tí wọn dá wọn sílẹ, ipò yẹpẹrẹ ni òmìnira ọrọ sísọ ní ìlú náà nítorí wípé ìtìmọlé àti ìfìyàjẹ àwọn akọrin, akọròyìn, àti ajìjàǹgbara ṣì wà síbẹ sẹpẹ. Ka àwọn ọràn ìsàlẹ yìí síwájú: Ìfẹsùn Ìbanilórúkọjẹ kan Irrawaddy Náà Ẹka ológun Agbègbè Yangon kọ ìwé ẹsùn-un ìbanilórúkọjẹ sí olóòtú èdèe-Burmese U Ye Ni wípé ibùdó-ìtakùn-àgbáyé akọròyìn náà gbè lẹyìn ẹnìkan nínú ìròyìn ìkọlù láàárín-in ọmọ-ogun ìjọba àti àwọn adárúgúdù sílẹ Ọmọ ogun Arakan ní Ìpínlẹ Rakhine tí ó tẹ jáde. Irrawaddy Náà sọ wípé òun kò ṣe àṣemáṣe ju jíjábọọ ìwọyáàjà tí ó bẹ sílẹ ní sàkání náà láti ìbẹrẹ ọdún-un 2019. Èsì tí U Ye Ni fún àwọn ọmọ ajagun rè é : Ó ká mi lára nípé iṣẹẹ wa kò yé ikọ ajagun yékéyéké. Nínú ìmọ ìjìnlẹ iṣẹ ìkọròyìn ni ó ti fi lélẹ wípé a gbọdọ tànmọlẹ sí ìjìyà àwọn ènìyàn ní ibi tí rògbòdìyàn bá wà. Èròńgbà wa tí a fi tẹlé ìròyìn náà ó ju láti fa àkíyèsí àwọn tí yóò tán ìṣòro sí ìjìyà àwọn ènìyàn. Àjọṣepọ tí ó dán mọnrán ń bẹ ní àárín-in Ohùn Àgbáyé àti Irrawaddy. Àjùsẹwọn fún yẹyẹ Ìyẹn bẹẹ, àwọn ọmọ ẹgbẹẹ ajótà Ìran Ọkín Thangya márùn-ún di èrò ẹwọn tí ó wà ní Insein títí di ìgbà tí wọn yóò lọ sí ilé ẹjọ fún ẹfẹ tí wọn fi ológun ṣe. Eré ìtàgé tí ó ní àkójọpọ orin abínibí, ijó àti ewì ni a mọ Thangyat mọ. Ẹgbẹ alájòótà yìí ti tasẹ àgẹrẹ sí òfin abala 505a tí ó ní wípé ọdaràn ni ẹni tí ó bá polongo ọrọ, àyesọ, tàbí jábọ irúu rẹ pẹlú èrò láti mú kí ikọ ajagun ó máà ka ojúṣe rẹ kún tàbí kùnà láti ṣe ojúṣee rẹ. Ọkan lára ẹni tí a fi ẹsùn kàn, Zeyar Lwin, sọ pé: Gbogbo ẹsùn tí wọn fi kàn wá jẹ ti òṣèlú torí ìdí èyí ó yẹ kí wọn ṣe àtúnṣe gẹgẹ bíi ọrọ òṣèlú. Bákan náà, mo máa sọ wípé gbogbo wa ní láti darapọ mọ iṣẹ àtúnṣe sí ìwé òfin ọdún-un 2008 tí ó ń lọ lọwọ nínú ìgbìmọ ìjọba. Ní tèmi, gbogbo ọràn yìí pátá yóò jẹ yíyẹ lulẹ bí a bá le è ṣe iṣẹ àkọbẹrẹ ti àtúnṣe sí ìwé òfin. Zeyar Lwin ń tọka sí ìwé òfin ọdún-un 2008 tí ọpọlọpọ àwọn atúnǹkanká gbàgbọ wípé a ṣe é to láti fi agbára fún ìṣèjọba ikọ ajagun pàápàá lẹyìn tí alágbáda gba ìjọba. Aya-eré-ìtàgé aláàárẹ nínú àtìmọlé Ọràn aya-eré-ìtàgé Min Htin Ko Ko Gyi tún fi ìrísí ìhámọ tí a há àwọn akọrin pàtàkì mọ. Ìwé ẹsùn tí ọfísà jagunjagun kọ nípa àwọn àtẹjáde ìbanilórúkọjẹ tí aya-eré-ìtàgé gbé sí orí Facebook tí ó fà á tí a fi fi òfin mú un. Min Htin Ko Ko Gyi ni olùdásílẹ iléeṣẹ Àjọdún Eré Ajàfẹtọọ Iyì Ọmọnìyàn àti ìlúmọnánká alátakò ìlọwọsí ikọ ajagun nínú òṣèlú. Àwọn alátìlẹyìn-in rẹ ń pè fún ìtúsílẹẹ rẹ lóríi ẹtọ ọmọnìyàn, látàrí wípé a ti yọ àbọ ẹdọ rẹ nítorí àrùn jẹjẹrẹ àti àrùn ọkàn àti ìṣòro kíndìnrín. Àjọṣe Eré Ẹtọ Ọmọnìyàn, tí ó jẹ àjọṣepọ àjọdún eré ajàfẹtọọ ọmọnìyàn 40 kárí ayé, fi lẹtà ṣọwọ sí ìjọba: Gẹgẹ bí ẹgbẹ ajìjàǹgbara àgbáyé tí ọrán kàn, a tọrọ ìdánilójú ìjọba Myanmar láti ríi dájú wípé Abala 66 d, tí ó yẹ kí ó sún ìtẹsíwájú ẹrọ ayárabíàṣá síwájú, tí kò ní jẹ lílò fún ìpalẹmọ ọmọ ìlúu Myanmar tí ó fẹ sọ èròo ọkàn-an wọn àti lọwọ sí ètò ìṣèlú ìjọba àwa-arawa ní Myanmar. Lẹtà náà tọka sí ti àríyànjiyàn Abala 66d tí ó sọ nípa òfin ìbánilórúkọjẹ tí àwọn aláṣẹ ń lò láti to fi ẹsùn ìtakò, ìjìjàgbara, àti akọròyìn. Ilé ẹjọ ìbílẹ kọ ìwé ẹdùn tí Min Htin Ko Ko Gyi kọ fún béèlì. Ìgbẹjọọ rẹ tún di ọjọ 9, oṣù Èbìbì ọdún-un 2019. Kò yẹ kí wọn di èrò ẹwọn ní ìbẹrẹ. A rán Wa Lone àti Kyaw Soe Oo sí ẹwọn ọdún méje fún rírú òfin Ìkọkọ sáà-akónilẹrú. Ilé Ẹjọ Àgbà di ìdálẹjọ tí wọn ṣe ní oṣù Igbe tí ó kọjá àmọ a dá wọn sílẹ lẹyìn ìdáríjì ààrẹ ní àsìkò Ọdún Tuntun ìbílẹ orílẹ èdè náà. Àwọn ẹgbẹ bíi Southeast Asian Press Alliance kí Wa Lone àti Kyaw Soe Oo káàbọ lẹyìn-in tí a dá wọn sílẹ àmọ wọn sọ ìyànjẹ tí ó kojú àwọn akọròyìn méjèèjì: Kò yẹ kí wọn di èrò ẹwọn ní ìbẹrẹ, nítorí wọn kò jẹbi ẹsùn tí wọn fi kàn wọn. Nígbàtí a gba ìdàgbàsókè yìí wọlé, ẹjọọ Wa Lone àti Kyaw Soe Oo jẹ ẹrí wípé ẹmí àwọn akọròyìn tí ó ń ṣe àyẹwò sí ìṣèlú wà nínú ewu ìgbẹsan òṣèlú. Olórí orílẹ-èdè Azerbaijan tàkùrọsọ àkọkọ ní orí amóhùnmáwòrán lẹyìn ọdún 15 ní orí àlééfà. Ó lè lo ọnà mìíràn. Ìfọrọwọrọ Ààrẹ Ilham Aliyev àti amóhùnmáwòran REAL TV ní Oṣù Èrèlé 12. Àpá àwòrán wá láti REAL TV ẹrọ-alátagbà Ẹrìn mélòó ló yẹ kí ààrẹ orílẹ èdè ní ìtakùrọsọ pẹlú ilé ìgbéròyìn jáde tí ìlúu rẹ? Ẹẹkan lọsẹ? Ẹẹkan lóṣù? Àwọn olórí orílẹ èdè afipá ṣe ìjọba máa ń ṣe ìtakùrọsọ pẹlú àwọn ilé ìgbéròyìn jáde ní èèkàn lọdún tàbí kí ó kéré jù bẹẹ lọ. Ìdáhùn sí ìbéèrè yìí kọyọyọ ní Azerbaijan. Ní ìbẹrẹ oṣù yìí, Ààrẹ Ilham Aliyev, tí ó di olórí ilẹ Azerbaijan ní Oṣù Ọwàrà ọdún 2003, ṣe ìtakùrọsọ alákọọkọọ rẹ pẹlú ilé ìṣẹ amóhùn-máwòrán ti ìlúu rẹ. Ìfọrọ-wáni-lẹnuwò oníwákàtí kan ọhún tí ó wáyé lọjọ 12 oṣù yìí, pẹlú oníròyìn ìjọba Mirshahin Aghayev tí a ti mọ tẹlẹ rí fún ìdúróṣinṣin aìfi òlò pohùn di gbígbésáfẹfẹ ní ilé ìṣẹ amóhùn-máwòrán aládàáni agbè fún ìjọba REAL TV. Ó gbọn òǹgbẹ ni Azerbaijan, ilẹ tí àwọn ará ìlú ti máa ń gbọ kí Aliyev sọrọ lórí afẹfẹ, àmọ tí wọn kò sì rí i rí kó tàkùrọsọ pẹlú oníbèèrè. Kódà ìṣàmúlò Twitter Aliyev dà gẹgẹ bí wèrè aládàásọrọ ju ìgbìyànjú ìbá ará ìlú sọrọ lọ. Ní ìgbẹyìn-gbẹyín, ìfọrọ-wáni-lẹnuwò ọhún jẹ àkọṣe tí ó kọyọyọ. Púpọ àwọn tí ó wà lórí ẹrọ ayélujára gbogbo sọrọ lórí aìkọbì-ara sí bí ààrẹ ṣe gbé ara rẹ, bí ó ṣe múra àti àwọn kókó tí ilé ìṣe ìgbóhùn sáfẹfẹ ìjọba sọrọ lé lórí. Gẹgẹ bí a ti mọ pé kò pọn dandan kí Aliyev ṣàfihàn ara rẹ bí ó ṣe tó Azerbaijan kòì tí ì dìbò tí kò sí kọmí-n-kọhọ lẹyìn ọdún 37 tí ó ti gba òmìnira kíni ó mú u ṣe èyí? Àwọn kókó ìtakùrọsọ ọhún dá lórí ìjàkú akátá pẹlú Armenia lóríi Nargono- Karabakh, iṣẹ ìlú, àtúnṣe sí ètò ọrọ Ajé, àti ìbáṣepọ pẹlú Ẹgbẹ Aláṣẹpọ Eurasian àti Ẹgbẹ Aláṣẹpọ Europe. A kò rí ohun tuntun kan gbámu. Lẹyìn ìgbà tí fídíò ọhún gba kòbákùngbé ìjábọ bíi Kọwé fipò sílẹ àti A kò fẹ àlọ atanijẹ mọ pẹlú ọpọlọpọ àìní ìfẹràn ní ọjọ àkọkọ tí a gbé e sórí ayélujára, ìkànnì REAL TV ní oríi YouTube ti ìsọsí pa. Olóṣèlú alátakò Azer Gasimli sọ pé ìfọrọ-wáni-lẹnuwò ọhún fi hàn pé ìfoyà ti dé bá ìjọba láàárín bí àwọn ará ìlú ò ṣe gba ti wọn àti ọrọ ajé ìlú tí ó ń ṣòjòjò. Mo wo ìtàkùrọsọ àkọkọ tí Ilham Aliyev ṣe pẹlú oníròyìn ilẹ yìí kan. Mo rò pé kò mọgbọn dání láti sọ tàbí kọ nǹkan kan l ésì si ohun tí Ààrẹ sọ. Nítorí pé a ti ń fún un lésì fún ọdún pípẹ. Kò sí hóró òótọ kán nínú ìtàkùrọsọ ọhún. Ààrẹ àti oníròyìn ọhún rán mi létí nípa ọkọ tó léfòó lórí irọ. Ní àkótán: ara ò rọ ìjọba! Habib Muntazir, aládàádúró oníròyìn kan fi ẹdùn ọkàn-an rẹ hàn pé ìtàkùrọsọ ọhún kò gbóòkàn: Nǹkan kan ṣo tí mo gbọ ni Ìyá àgbà Saray. Ó dá mi lójú pé  Ìyá àgbà yìí yóò ṣòro tí ó wúni lórí ju Ilham Aliyev lọ. Ìfakùn ọrọ Ìyá àgbà Saray tí Muntazir mẹnubà dá lórí àbẹwò ìbánidárọ tí Aliyev bá lọ sí Agbègbè Shamakhi tí Azerbaijan, níbi tí ìporùrù ayé tí bá ọpọlọpọ ilé ìgbé jẹ ní ìbẹrẹ oṣù yìí, tí ọkan nínú rẹ jẹ ti obìrin ọlọmọdún 92 tí orúkọ rẹ ń jẹ Saray. Ajábọ iṣẹ ìjọba ti fúnpá lórí ìpàdé tí Aliyev ní pẹlú Saray, ẹni tí ó ti gba oríyìn gẹgẹ bí àwòkọṣe rere fún ìfaradà àti ìgbàgbọ tí ó ní sí ọjọ iwájú orílẹ-èdè Azerbaijan lẹyìn-in ìṣẹlẹ náà. Bí a ṣe lè ri lára ìtú ìmọ ìfọrọwọrọ agbóhùnsáfẹfẹ REAL TV lórèfé, Aliyev sọ àsọdùn ọrọ nínú ìgbóríyìn fún arúgbó ọhún, bí ò tí ṣe perí rẹ ní sísẹntẹlé: Irú ìyá àgbà àti àwọn ìyá, gẹgẹ bíi Ìyá àgbà Saray ti ń ṣakitiyan ìpamọ àwọn ìṣe orílẹ wa àti ẹmí-àìrí fún àìní ye ọgọrùn-ún ọdún. Gbogbo obìnrin Azerbaijan ni ó fẹ fi ìwà jọ ìyá àgbà Saray. Wò ó, obìrin ọmọ ọdún 92 èyí tí ilé rẹ ti di ìlẹẹlẹ, ìrètí gidi wo ló tún wà fún un mọ! Ìyá àgbà Saray ní ìfọkàntẹ pé ìjọba yóò dúró tì òun. Kámáparọ, nínú ìrìnàjò kékeré lọ sí Shamakhi, n kò rò ó tì tẹlẹ pé n ó ṣe àlábàpáàdé Ìyá àgbà Saray. Mo yẹ àwọn ilé tí ìporùrù ilẹ ọhún bà wò fínnífínní, mo sì rí àrító ohun tí ó ṣẹlẹ níbẹ. Gẹgẹ tí mo rí Ìyá àgbà Saray, àrídájú mi lórí bí àwọn ọmọ Azerbaijan ṣe ṣèèyàn sí lékún sí i. Àwọn ọmọ ilẹ wa á máa mú ìwúrí báni. Ó wà nínú ìṣòro; ilée rẹ ti wó. Ó jọ pé kò mọ pé ẹnìkan yóò wá ṣe ìrànwọ fún òun. Kò mọ bóyá ilé òun yóò dí àtúnkọ tàbí wọn yóò dà á wó pátápátá kọ òmíràn. Àwọn ìyá àgbà bíi Saray ní ẹmí ìforítì òun ìlọra tí ó mú àwọn ọmọ Orílẹ Azerbaijan yàtọ. Oníròyìn aládàádúró mìíràn, Sevinc Osmangizi, fi ṣe àgbékalẹ ìpè kan ní oríi YouTube tí ó ń pè fún ìda-ọrọ-wo lórí ìfọrọwáni-lẹnuwo ọhún lẹyìn tí Ìgbóhùnsáfẹfẹ parí. Àwọn tí wọn wò ó sọ àwọn nǹkan tí kò tẹ wọn lọrun, wón sì tún pè fún àyípadà. Ọkan ní: N kò le è wo ìfọrọwọrọ náà ju ibi mo wò ó dé lọ, mo sì pa ẹrọ amóhùn-máwòrán. Nítorí pé, òfé lásán ni olùbéèrè Mirshahin Aghayev àti ìbéèrè rẹ. Àdéhùn wọn kò wúlò fún wa mọ. Èké àti irọ wọn ti sú àwọn èèyàn. Àwọn ará ìlú ń fẹ ohun tuntun àti àtúntò tòótọ. Jẹ kí àwọn òkú ó sọ ìtàn nípa Hong Kong Ìkìlọ: ìròyìn yìí ní àwọn àwòrán tí ó ń ṣe àfihàn ikú àti ipá. Medium ti ṣe àtẹjáde ẹdàa ìròyìn yìí ṣáájú èyí. Bí o bá ti rìnrìn àjò lọ sí Hong Kong, o ṣe é ṣe kí o dé Yau Ma Tei, agbègbè ọjà alẹ tí ó jẹ ìlúmọnánká níbi tí àwọn ènìyàn ti máa ń lọ ra ọjà àti oúnjẹ ẹgbẹẹ títì. Yau Ma Tei jẹ ọkan lára àwọn agbègbè tí èró pọ sí jù lọ ní Hong Kong. Láti ọdún-un 2016, ẹka- ìlú náà ti di ibùdó fún 20,000 ọnà láti gbà kú ní Yau Ma Tei, ìtọnà ìrìnàjò afẹ ìpànìyàn tí Melody Chan àti èmitìkarami ṣe olùdásílẹ, tí ó ti ń gbé àdúgbò náà fún ọdún púpọ. Nípasẹ ìrìnàjò afẹ náà, a fẹ mọ bí ayé àti ìgbé ayé ṣe rí ní Hong Kong. Ìrìnàjò afẹ ojúnà oní kìlómítà 1.5 náà lọ láti arẹwà àti gúúsù Yau Ma Tei, àti ìrìnàjò dé ibi tí a ti pa ènìyàn 12 ní àárín-in wákàtí méjì. A bẹrẹ ẹ rẹ gẹgẹ bíi ètò Halowíìnì láti kó owó jọ fún ilé-iṣẹ ìbílẹ kan. Èsì tí a gbà dára tó bẹẹ ni ó mú wa tẹsíwájú nínú ìrìnàjò alẹ nínú oṣù tí yìnyín bá ń bọ tí ojú ọjọ bá tútù. Oníṣẹ ìlú ni àwọn amọnà, olùkọ, oníṣègùn àti àwọn onímọ mìíràn. Bí a bá kà á ní ẹníméjì, ó ti tó ènìyàn 500 tí ó ti ṣe ìrìnàjò náà. Àwọn ọràn ìpànìyàn tí a yàn wáyé ní àárín-in ọdún-un 2012 to 2016. Nínú ìwé ìròyìn ni a ti ṣa àwọn ìròyìn àti àkọsílẹ láti ọwọọ ilé ẹjọ Oníwàádìí-ẹni-tí-ó-kú. Ní ìsàlẹ ni àwòrán-eré ránpẹ ìrìnàjò afẹ ọdún-un 2017 ní oríi YouTube Ó súnmọ, síbẹ ó jìnà Iye ènìyàn tí ó ń gbé ní ilẹ-tí-omí-fẹrẹẹ-yíká Kowloon tó bíi èèyàn 40,000 ní orí ìwọn kìlómítà kọọkan, àti bí i ènìyàn 20,000 ni ó ń gbé Yau Ma Tei. Ọpọlọpọ ńláǹlà ni a pín sí kéékèèké. Àwọn ènìyàn ń gbé súnmọ ara wọn, àmọ síbẹ, wọn jìnà sí ara wọn. Àìmọye àwọn ènìyàn tí ó wà nínú ìrìnàjò afẹ náà jẹ àgbàlagbà. Bàbá arúgbó kan pa ara rẹ nígbà tí ó bẹ láti ojúu fèrèsé ilé alájà-mẹrin pẹlú okùn tí ó so mọ ọrùn. Òkúu rẹ ń fì ní ìta ògiri ilé náà ní títì ní àárín alẹ, àmọ kò sí ẹni tí ó se àkíyèsí àfi ní ìgbà tí ó di fẹẹrẹ nígbà tí àwọn alùgbé ilé òdì kejì ṣí fèrèsée wọn. Òmíràn ní í ṣe pẹlú àwọn àgbàlagbà méjì tí a bá òkúu wọn nínú ilé, ọkan kú ikú ebi. Àsẹyìnwá ni ó tó yé wípé ọkọ náà ni ó ṣe olùtọjú aya, ẹni tí ó arán ń ṣe. Ọkọ náà kọsẹ nínú yàrá ìgbàlejò, ó sì kú, ebí sì ṣe wẹrẹ pa ìyàwó sí orí ibùsùn. Ó jẹ ohun ìbànújẹ wípé kò sí ẹni tí ó fura sí irú ìgbé ayé ìjìyà àwọn àgbàlagbà méjì. Gẹgẹ bí ètò ìkànìyàn ọdún-un 2016, mílíọnù èèyàn 1.16 million ni ọmọ ọdún 65 àti jù bẹẹ lọ ní Hong Kong ìyẹn 15.9 ìdá gbogbo ènìyàn. Ẹgbẹrún 150 àwọn ènìyàn wọnyí ni ó ń dá gbé. HK5,780 US720 ni owó oṣù àwọn àgbàlagbà tí í ṣe òṣìṣẹ-fẹyìntì ní ọdún-un 2016 àti owó ìrànwọ ìjọba lápapọ. Lọwọlọwọ báyìí, owó oṣù tí ó kéré jù lọ nínú tó HK16,800 US2,200 dollars. Àmọ gbígbé pẹlú ẹbí tàbí ọrẹ kò kan ti ìtìlẹyìn. Ìjàmbá oríṣi ni ó máa ń ṣẹlẹ nínú ẹbí ní ìlú, pàápàá jù lọ ní àárín àwọn tí ó ń ṣiṣẹ. Ìṣẹlẹ kan wáyé, ọmọdébìnrin ọmọ ọdún 15 ni olóògbé tí ó máa ń múra bí ẹdá-inú ìtàn tí a mọ sí cosplay. Ó fakọyọ nínú ẹkọọ rẹ àmọ ó bá ẹbíi rẹ ní gbólóhùn asọ nítorí olólùfẹẹ rẹ. Àbálọ àbábọ, ó kúrò ní ilé-ìwé, ó sì di ẹni-àpẹẹrẹ àwòrán láti so ẹmí àti ara ró. Ẹni tí ó ṣiṣẹ fún tí ó san owó ọyà HK500 dollars US65 fún un ni ó pa a. Òmíràn jẹ òkú ọmọ-ọwọ kan tí ìwọọ rẹ ṣì wà ní a ara rẹ, tí obìrin kan tí ó ń ṣe ìmọtótó ìbùdókọ abẹ-ilẹ ní Yau Ma Tei bá nínú àpò kan. Lẹyìn ìwádìí, àwọn ọlọpàá ṣe àrídájú wípé ọmọ-ọdọ kan láti ilẹ òkèèrè tí ó ń bẹrù wípé ọgá òun yóò lé òun ni ẹnu iṣẹ bí ó bá mọ wípé òun ní oyún ni ìyáa rẹ. Obìrin náà jẹ èrè iṣẹ ọwọọ rẹ ní ẹwọn. Ní abala ìrìnàjò afẹ yìí, amọnà ṣe ìbéèrè: ṣé àwọn ọgá obìnrin náà kò jẹbi bí? Kò sí bí ó ṣe lè ṣẹlẹ kí wọn ó máà mọ wípé ẹni tí ó ń ṣiṣẹ fún wọn ní ojúmọ ní oyún ní inú. Ọmọ-ọdọ tí ó wà ní Hong Kong ju 370,000 lọ, òfin ṣì fi àyè gbà wọn kí ó máa gbé nínú ilé ọgáa wọn. Èyí ni àyè fi sílẹ láti lè rí wọn bá sùn bí wọn bá ń ṣiṣẹ fún wákàtí púpọ, láì jẹun tí ó ṣe ara ní oore, àti bẹẹ bẹẹ lọ. Lẹyìn ọdún kan tí ìṣẹlẹ yẹn wáyé, ọmọ-ọdọ ilẹ-òkèèrè mìíràn gba ìdádúró ní ẹnu iṣẹ fún oyún tí ó ní. Ó gba obìnrin náà ní ọdún méjì gbáko nílé ẹjọ láti jà fún ìdádúró láì bá òfin mu ní ẹnu iṣẹ. Ìpànìyàn ní àárín àwọn ènìyàn Ọgọrọ ìpànìyàn ní Yau Ma Tei jẹ ẹsẹ tí ó ti ọwọ àwọn ènìyàn fún ra wọn wá, tí ó jẹ ẹsẹ tí wọn kò gbèrò tàbí pa ète rẹ tẹlẹ, tí àwọn tí ó dá ẹṣẹ sì ṣe àṣìṣe. Ó ní ìṣẹlẹ tí ọkùnrin kan pa ẹgbọn-ọn rẹ ọkùnrin ní ìta gbangba ní ojúu títì pẹlú ọbẹ ìwọn ínṣì mẹsàn-án tí ó wọ inú ẹdọ fóró ẹgbọn-ọn rẹ lọ. Ẹbùn ni ó yẹ kí ọbẹ náà jẹ fún ẹgbọn náà. Apànìyàn kan takú sí ibi ìpànìyàn lẹyìn tí ó pa ènìyàn tán; òmíràn fi ìwé pẹlẹbẹ ìdánimọọ rẹ gba iyàrá tí ó tọjú òkú ẹni tí ó pa sí. Ìpànìyàn mìíràn wáyé ní ilé ìtaja-ohun-èlò-inú-ilé. Ẹrọ-ayàwòrán amóhùnmáwòrán ká ìṣẹlẹ náà sílẹ. Onírìn àjò ìgbafẹ tí ó ń lo ìwé-ìrìnnà Orílẹ-èdè Canada ni apànìyàn náà, ẹni tí ó gún òǹtajà ìsọ náà nígbà tí òǹtajà bíi léèrè ìdí tí ó fi kó ọjà láì san owó. Àlábàápàdé àwọn ẹmí àti òjìjíi wọn Ọpọ àwọn arìnrìn-àjò afẹ jẹ akẹkọọ ilé-ẹkọ gíga. Àwọn kan kópa nítorí wọn fẹ rí àrídájú; àwọn mìíràn rí i bí ọnà láti fi ìmọ kún ìmọ. Oníṣègùn kan tí í ṣe ikọ òṣìṣẹ ìlera tí ó ṣe ìrìnàjò náà sọ wípé: Ẹni ọràn yìí dà bíi àwọn aláàárẹ tí a máa ń bá pàdé nínú ìyára ìtọjú àwọn tí ó ní ìjàmbá àti ìtọjúu pàjàwìrì  àwọn tí egbògi olóró tí sọ di ìdàkudà, àwọn tí ó ń sun títì, àwọn ogún-lé-mi-dé. Iṣẹẹ gbogbo wa ni láti dóòlà ẹmíi wọn ní yàráa pàjàwìrì. Àmọ wọn máa ń kanra nígbà mìíràn. Kì í rọrùn bí a bá ń ṣe ìtọjúu wọn, nítorí náà a máa sọ sùúrù nù. Ìrìnàjò afẹ yìí rán wa létí wípé a nílòo sùúrù bí a bá ń dá àwọn aláàárẹ lóhùn. Àti pé ayé ìrora ni wọn ń gbé, wọn sì ń tiraka láti gbé. Onírúurú ikú ni yóò pa gbogbo àwọn olùgbée 20,000 Yau Ma Tei. Ìgbàgbọọ wa ni wípé bí ikú bá kanlẹkùn, ẹmíi wọn yóò máa ráre kiri ní àárín-in àdúgbò àti ní òpópónà, láti máa rán àwọn ènìyàn létí nípa ìtúmọ ìwà láyé. Ìrìnàjò yìí ń lépa láti pèsè àyè fún àwọn òjìjí láti sọ ìtàn ara wọn. Ohun tí ó ń fa ikú ni ìbàjẹ ọkàn tí a ò wò sàn. Ìbàjẹ ọkàn ní ìwòsàn, a sì lè dènà ìpànìyàn. Ó lè rí ìrànwọ fún àwọn tí ó ń bá ìparaẹni fà á àti àwọn tí ó wà nínú ìbàjẹ ọkàn. Lọ sí Befrienders fún ojú òpó ìbánisọrọ ìdènà ìparaẹni ní orílẹ-èdèe rẹ. Spiny Babbler, ẹyẹ orílẹ-èdè Nepal, fa àwọn onímọ-nípa-ẹyẹ àti olólùfẹ ẹyẹ mọra Spiny Babbler, ẹyẹ tí a kò le è rí níbòmìrán àyàfi ní Nepal. Àwòrán láti ọwọọ Sagar Giri. A lò ó pẹlú àṣẹ. Bí-ó-ti-lẹ-jẹ-pé ẹyà ẹyẹ orílẹ èdè Nepal ju 800 lọ, ẹyẹ Spiny Babbler Turdoides nipalensis jẹ ẹdá tí kò sí ní ibòmíràn àyàfi orílẹ èdè náà. Ẹyẹ aláwọ eérú-àti-pupa-rẹsúrẹsú náà, tí à ń pè ní Kaande Bhyakur ní èdè ìbílẹ Nepali, ń fi igbó ṣe ìtẹ a sì lè fi ojú bà á bí ó bá ń fò lókè lálá láti ìwọn mítà 500 sí mítà 2135. Bí ó ti lẹ jẹ pé Spiny Babbler náà ti fa àwọn onímọ-nípa-ẹyẹ àgbáyé mọra fún ọdún pípẹ, ìbàjẹ àyíká ti ń ṣe ìdẹrùbà àkàndá, ẹyẹ tí àwọn ènìyàn fẹràn yìí. Nepal ní ọwọ ẹyẹ oríṣi 876, tí ọkan ṣoṣo nínúu wọn sì jẹ irú èyí tí kò sí ní ibòmíràn lórí ilẹ ayé Spiny Babbler. Ẹyẹ náà tí kò fi bẹẹ tóbi jẹ alárédè nínú ìṣẹdáa rẹ kò sì rọrùn láti rí, bíkòṣe ní ìbẹrẹ pẹpẹ àkókò ìtọjú ọmọ bíbí tí àwọn akọ máa ń kọrin kiri agbègbè. Orin ẹyẹ Spiny babbler Turdoides nipalensis, ẹyẹ tí a kò le è rí níbòmìrán àyàfi ní Nepal tí a ti mọ lọjọ tí ó pẹ Ó máa ń wá kòkòrò nínú koríko ilẹ, ẹkànànkan ni a sì máa ń rí i. Spiny Babbler máa ń bà lé ẹka koríko àti igi kéékèèké láti kọrin, àgógó ẹnu ẹyẹ yóò wà ní òkè irú ní ìsàlẹ. Ó dára ní wíwò, iké oríṣiríṣi. Orin rẹ ni a fi ń mọ ibi tí ó wà, àárín oṣù Ọwẹwẹ àti Ọwàrà. Ẹdá ẹyẹ yìí máa ń fò sókè lálá nínú àwọn àkókò kan nínú ọdún. Ẹyẹ Spiny Babbler, tí a lè rí ní Nepal nìkan, ti fa àwọn onímọ-nípa-ẹyẹ àti olólùfẹ ẹyẹ káríayé mọra. Don Messerschmidt kọ nípa àkọsílẹ tí onímọ-nípa-ẹyẹ S. Dillon Ripley ṣe nípa ẹyẹ náà nínú ìwée rẹ Ìṣàwárí ẹyẹ Spiny Babbler Ó jẹ ọwọ ẹyẹ tí kò ka àwọn onímọ ìjìnlẹ sáyẹǹsì sí fún ọdún gbọgbọrọ, láti ọdún 1843 tàbí 1844. Ní ìgbà yẹn àwọn aṣiṣẹ fún Brian Hodgson tí ó jẹ aṣèwádìí Nepali tí ṣe àkójọ onírúurú àpẹẹrẹ, ó kọ. Ẹyẹ Spiny Babbler ti jẹ ẹranko tí ó ju ìmọ ènìyàn lọ ní ọjọ tí ó ti pẹ, ọkan nínú ọwọ ẹyẹ márùn-ún ní India, pẹlú Àparò Òkè gíga, kò sí lórílẹ ayé mọn. Ṣùgbọn bí èrò mi bá jẹ òtítọ, ó ń fò kiri níbi ní gẹrẹgẹrẹ òkè Rekcha. Bẹẹ gẹgẹ, ikọ-ọba orílẹ-èdè America tẹlẹ sí ìlú Nepal Scott DeLisi fi ọpọ ọdún wá ẹyẹ yìí àti láti ya àwòrán-an rẹ. Birder David Walsh túwíìtì Ẹgbẹ Onímọ-nípa-ẹyẹ ṣe ìrìnàjò láti Kathmandu sí Chitwan ní àná. Pabambarì ni ìfojúrí ẹyẹ tí kò sí ní ibòmíràn lórí ilẹ ayé, Spiny Babbler. Ẹyẹ náà ti ń dínkù látàrí ìgbẹ pípa fún iṣẹ ọgbìn àti ìtẹlọ ìgbèríko di ìgboro. Bí a bá yọ ti agbègbè ààbò kúrò, nígbà mìíràn pípa ẹyẹ yìí fún oúnjẹ, ní òkè kékeré tí ó yí àfonífojì Kathmandu ká ti mú kí ẹyẹ Spiny Babbler dínkù ni iye. Síbẹ, ohun tí ó ń fa àdánù ní agbègbè kan náà lè mú wọn pọ ní agbègbè mìíràn. Bí igbó ṣe ń dínkù látàrí ìgbẹ pípa àti igi gẹdú gígé jákèjádò orílẹ èdè náà, igbó tí wọn fi ṣe ilé ti di ti nǹkan mìíràn. Àmọ ṣá ìgbà àti àkókò ni yóò sọ ohun tí yóò ṣẹlẹ sí àwọn ẹyẹ ìlú Nepal tí kò sí ní ibòmíràn. Fún ìyọsọtọ tí wọn yọ òun nìkan láti yẹ ara rẹ wò ní ilé ìtajà ìgbàlódé kan ní Serbia, gbajúgbajà ìràwọ òṣèré orí-ìtàgé Roma fi ẹsùn ìwà elẹyàmẹyà kan ilé ìtajà náà Ìràwọ òṣèré orí-ìtàgé ìlú Serbia Nataša Tasić Knežević, àwòrán láti ọwọọ Dzenet Koko, a lò ó pẹlú àṣẹ. Àwọn gbàgede ìtàkùrọsọ ẹrọ-alátagbà ìlú Serbia gbaná lẹyìn tí olórin àti òṣèré ìbílẹ Nataša Tasić Knežević, tí ó jẹ ọmọ bíbí ilẹ Roma fi ẹsùn kan ilé ìtajà-ìgbàlóde kan tí ó wà ní ìgboro Novi Sad fún ìwà ìyàsọtọ ẹyà nínú ìgbóhùnsáfẹfẹ ojú-ẹsẹ kan lórí Facebook. Nínú fídíò náà, tí ó gbé-sórí-áfẹfẹ ní ọjọ 29, oṣù Ọpẹ lẹyìn tí ìṣẹlẹ náà ṣẹ, arábìnrin Tasić Knežević ṣàlàyé pé bí òun ṣe ń jáde síta nínú ilé ìtajà ńlá náà pẹlú ọpọ àwọn òǹrajà mìíràn ni ẹrọ adènà àfọwọrá dún. Bí àwọn ènìyàn yòókù ṣe ń jáde síta, àwọn ẹṣọ-aláàbò ilé ìtajà náà ní kí ó dúró tí wọn sì tẹsíwajú láti yẹ ara rẹ wò ní gbangba tí àwọn òǹwòran bẹrẹ sí í fi ṣe yẹyẹ. Ìwé orin, ìwé àti àpò-àpawómọ-ìléwọ ni wọn rí nínú àpò-àgbékọyìn-in rẹ. Ní ìbẹrẹ oṣù Ṣẹẹrẹ ọdún 2019, fídíò náà dédé pòórá pẹlú àlàyé ránpẹ nípa arábìnrin Knežević. Bíótilẹjẹpé kòì tíì wá sí gbangba kí ó ṣàlàyé ohun tí ó ṣẹlẹ, àwọn ẹlòmíràn ń sọ pé fúnra rẹ ni ó yọ ọ kí ọràn tó wà nílẹ lè tán bọrọ. Láàárín ọjọ díẹ, àwọn ènìyàn tí ó tó bíi ẹgbẹrún 60 ti wo fídíò rẹ, tí wọn sì pín in lọnà 350, tí ó sì gba èsì tí ó tó 700. Ilé iṣẹ Ìkóròyìnjọ Orí-ayélujára Olómìnira Bulka ni ó kọkọ ro ìyìn ìṣẹlẹ náà ṣáájú àwọn ilé-iṣẹ ìròyìn Bulka mìíràn. Akọrin-olóhùn-òkè ni arábìnrin Tasić Knežević ní Gbọngan Eré-ìtàgé ti orílẹ-èdè Serbia tí ó wà ní Novi Sad, ìlú kejì tí ó tóbi jù lọ ní orílẹ-èdè náà. Tẹlẹ rí, ó ṣiṣẹ ní Belgrade Atelje 212. Ó tún jẹ akọrin-ṣeré àti àdánìkànkọrin tí ó gbajúmọ, ó sì máa ń kọ orin àdánìkànkọ nípa àṣà Roma tí ó jẹ orírun rẹ. Nínú fídíò náà, arábìnrin Knežević sọ pé alábòójútó ilé ìtajà náà bẹbẹ lẹyìn tí òun ṣe àròyé nípa ìwọsí náà, ṣùgbọn pé inú òun kò dùn sí bí àwọn èrò tí ó pé jọ lé òun lórí ṣe yẹyẹ òun. Ó ní ọkùnrin àgbàlagbà kan pariwo pé kí wọn kó pàǹtí yẹn jáde, ìyẹn túmọ sí wípé kí àwọn òṣìṣẹ ó ju òun jáde síta nínú ilé ìtajà náà nítorí pé òun jẹ ọmọ ìbílẹ Rome. Ta ni ó ń kọrin níbẹ yẹn jẹ eré Yugoslavia ayé ìgbà 1980 tí ó sì di ipò ẹgbẹ-ìmùlẹ láàárín àwọn Balkan. Nínú ìtàn náà, wọn ṣèṣì fẹsùn olè kan àwọn olórin Roma méjì, orí ni ó kó wọn yọ lọwọ ìjìyà láìsí ìdájọ. Ilé-iṣẹ tí ó ni ilé ìtajà-ìgbàlóde Maxi, Delez Srbija, ṣe àgbéjáde àkọsílẹ ìtúúbá lọjọ kan náà, ó sọ pé àwọn gbàgbọ pé èyí á wà bí ìṣẹlẹ ìyàsọtọ tí ó mú ìfura ẹni tí kò yẹ dání pé irú ìṣẹlẹ bẹẹ ò ní wáyé mọ lọjọ iwájú. Ilé-iṣẹ náà fi kún un pé àwọn á ṣe ìdánilẹkọọ fún àwọn òṣìṣẹ wọn lórí bí a ṣe ń hùwà bí wọn bá fura sí olè jíjà. Ní ọjọ kejì, Miloš Nikolić tí ó jẹ adarí ọfíìsì tí ó ń ṣe àfikún Novi Sad mọ Roma sọrọ tako ìṣẹlẹ náà. Ó ní; gbogbo ìwádìí tí wọn ṣe fi hàn pé àwọn ará Roma lọkùnrin lóbìnrin ni ẹyà tí a yà sọtọ jù lọ ní orílẹ-èdèe wa. A ní láti ṣiṣẹ pọ láti yí i padà! Ní 31 oṣù Ọpẹ, Igbá-kejì Alákòóso Ìgbìmọ Ìjọba àti Ààrẹ Àjọ-tí-ó-ń-fètò-sí Ìmúdọgba Akọ-àtabo ní àwùjọ, Zorana Mihajlović náà sọrọ tako àwọn òṣìṣẹ ilé ìtajà Maxi pé ìwà ìbanilórúkọjẹ ni wọn hù àti pé wọn jẹbi. Kò sọrọ nípa àwọn ohun tí ó yẹ kí wọn ṣe sí ìyàsọtọ àwọn ọmọ Roma ní Serbia... Bíótilẹjẹpé ó dàbí ẹni pé arábìnrin Knežević ti yọ ara rẹ kúrò lórí Facebook, bóyá láti lè jẹ kí ọràn náà ó silẹ, ó fi àlàyé-nípa-ara rẹ orí Twitter sílẹ. Ní alẹ ọjọ tí ó ṣíwájú Ọdún Tuntun, ó fi àtẹjáde ṣókí sọ nípa ìṣẹlẹ náà. Ẹyin ọrẹẹ mi ọwọn, ìṣẹlẹ tí kò dùn mọni nínú kan ṣẹlẹ ní ọjọ mélòó kan sẹyìn, ṣùgbọn mo nírètí pé irú ìṣẹlẹ náà á pín pẹlú ọdun 2018 àti pé irú ìṣẹlẹ bẹẹ ò ní wáyé mọ. Ẹ jẹ kí a jẹ ènìyàn ẹlẹran ara, ohun tí ó dára jù ní ayé yìí nìyẹn. Ilé-iṣẹ Agbóhùnsáfẹfẹ Ìbílẹ Fagilé Ìfọrọwọrọ pẹlú àwọn ajìjàǹgbara LGBT lẹyìn ìhalẹmọ sí olóòtú Ilé-iṣẹ Echo ti Moscow ní Yaroslavl tí ó jẹ ẹka ilé-iṣẹ Agbóhùnsáfẹfẹ Echo ti Moscow ìsopọ tí ó ti dá dúró fún ìgbà pípẹ ní Russia fagi lé ìfọrọwọrọ pẹlú àwọn ajìjàǹgbara LGBT lẹyìn tí wọn gba ìhalẹ láti ọdọ àwọn tí ó kórìíra-ìbálòpọ-láàárín-akọ-àti-akọ, olóòtú ilé-iṣẹ náà Lyudmila Shabuyeva sọrọ nínú àkọsílẹ Facebook kan: Ní àná, a gba ìhàlẹ kan tí ó ń lérí mọ àwa àti àwọn àlejòo wa tí a bá tẹsíwajú pẹlú ètò ìfọrọwọrọọ wa nípa LGBT. Mò ń fagi lé ètò náà. Gẹgẹ bí ìwé ìròyìn tí ò sí ní abẹ ìṣàkóso ìjọba Novaya Gazeta ti ṣe sọ, ó yẹ kí ètò náà tí yóò ṣe àfihàn àwọn ajìjàǹgbara LGBT ní Yaroslavl wáyé ní òwúrọ Ọjọrú 23, ní oṣù Ṣẹẹrẹ. Àwọn ajìjàǹgbara yìí kan náà ṣẹṣẹ fi ẹhónú hàn ní gbàgede ìlú láti tako ìfìyàjẹ àwọn aṣe-ìbálòpọ-akọ-àti-akọ ní Russia, pàápàá jùlọ ní orílẹ Chechnya. Ilé-iṣẹ agbóhùnsáfẹfẹ náà pè wọn láti fi ọrọ wá wọn lẹnu wò nípa ìfẹhónúhàn àti ìrírí wọn fún jíjáde sí gbangba gẹgẹ bíi aṣe-ìbálòpọ-akọ-àti-akọ ní ẹka-ìlúu Russia. Ìkéde Shebuyeva àkọkọ nípa ètò náà fa ẹgbẹlẹmùkù èébú ìkórìíra-ìbálòpọ-láàárín-akọ-àti-akọ nínú àwọn èsì, tí èsì sì wá láti ọdọ àwọn òṣìṣẹ ọba kan bákan náà, ṣùgbọn ìyẹn ò mú ọkàn-an rẹ kúrò, ó sọ fún Novaya Gazeta. Ṣùgbọn ní alẹ ọjọ tí ètò náà ku ọla, Shabuyeva sọrọ pé òun gba ìpè àjèjì láti orí òpó ẹrọ-ìbánisọrọ kan tí kò ṣe é dámọ, ẹni náà sì sọ fún òun pé bí òun bá tẹsíwajú pẹlú ètò náà bí ó ṣe ti pinnu, wọn máa fi igi ìgbábọọlù-afọwọjù pàdé àwọn àlejò rẹ ní ìta ilé-iṣẹ náà. Òun náà sì lè kojúu wàhálà, onípè àjèjì náà léríléka. Nítorí ìbẹrù fún ààbò àwọn àlejòo rẹ, Shabuyeva fagilé ìfọrọwánilẹnuwò náà tí ó sì fi ètò mìíràn rọpòo rẹ. Ìfẹhónúhàn tí ó wáyé ní gbàgede ìlú wà lára ìkéde gbogboògbò saveLGBTinRussia tí wọn fi ń polongo ìyà tí ó rorò tí wọn fi ń jẹ àwọn ènìyàn aṣe-ìbálòpọ-akọ-àti-akọ ní orílẹ Chechnya. Àwọn ìwọde àti ìfẹhónúhàn irú èyí wáyé ní àwọn ìlú mìíràn ní Russia. Ìlú ń ké pe àwọn ọmọ rẹ àwọn ọmọ ìlú láti dojú ìjà kọ ìwà elẹyàmẹyà àti ìtẹmọlẹ ní Russia òde-òní. Jẹ kí ìpèe rẹ ta ọ jí! àmì náà ń sọ pé: ẸKA ÌṢÈDÁJỌ TI ORÍLẸ-ÈDÈE RUSSIA Ò RÍ ÀWỌN AṢE-ÌBÁLÒPỌ-AKỌ-ÀTI-AKỌ NÍ CHECHYA. WỌN WÀ NÍBẸ: NÍNÚ ÀWỌN ỌGBÀ ẸWỌN ÀTI IBOJÌ-ÒKÚ. ẸTANÚ ÌBÁLÒPỌ-LÁÀÁRÍN-AKỌ-ÀTI-AKỌ  ÌJỌBA AFIPÁMÚNI Nínú oṣù Igbe 2017, Novaya Gazeta jábọ pé àwọn aláṣẹ ní Chechnya, ti ìlú oníjọba Ìmọlẹ tí ó ń rí ìdààmú jù ní gúúsù Russia tí ajagun fẹyìntì Ramzan Kadyrov, ń ṣe olóríi rẹ, ń ṣe ìpolongo tí ó rorò tí ó ń tako ìtẹmọlẹ àwọn ènìyàn tí í ṣe LGBT tí ó ń gbé nínúu rẹ. Ìròyìn tí ó jáde ní àìpẹ sọ pé ìfọmọ náà le gidi gan-an ni, pẹlú ikú èèyàn méjì ó kéré tán àti ogunlọgọ àwọn tí ó wà ní àtìmọlé tí ó lòdì sí òfin. Wọn fagi lé ìfìwépè Adarí iléeṣẹ tó ń ṣètò Ìṣàjò-papọ-wa-ọkọ-kí-n-wa-ọkọ sí iléeṣẹ tẹlifíṣàn Russia lẹyìn tí olóòtú ètò rí i pé obìnrin ni Àgékúrò àwòrán adarí iléeṣẹ náà, Irina Reyder ní ọfíìsì iléeṣẹ BlaBlaCar ti Russia. Àwòrán láti orí Ojú ewé. Irina Reyder tí ó jẹ adarí iléeṣẹ BlaBlaCar ní Russia ní wọn fagi lé ìfìwépè òun sí ìfọrọwọrọ kan pẹlú iléeṣẹ amóhùnmáwòrán-an ti ìjọba, Channel One lẹyìn tí olóòtú náà rí i pé obìnrin ni òun. Reyder kọ nípa ìṣẹlẹ náà sójú ìwé Facebook rẹ. Ó ní òun gbọ ọrọ inú ìpè olóòtú ètò náà pẹlú aṣojú ilé iṣẹ BlaBlaCar fún ìbánisọrọ pẹlú àwùjọ tí òun sì gba ohùn-un wọn sílẹ: Olóòtú ètò Ojúmọ Ire: Báyìí ni a ṣe gbèrò láti ṣe é; akọròyìn-in wa á máa wa ọkọ bí yóò ṣe máa fi ọrọ wá ọrọ lẹnu alámọdájúu yín. Aṣojú iléeṣẹ BlaBlaCar fún ìbánisọrọ pẹlú àwùjọ: Bẹẹ ni, Ìyẹn dára Ta ni yóò wá jẹ alámọdájú náà? Adarí iléeṣẹ wa ni, Irina Reyder Ẹn... Ẹ ti fìgbà kan ní ọkùnrin tó dára ní ipò náà, àbí bẹẹ kọ? Bẹẹ ni, a ti ní Alexey Lazorenko gẹgẹ bí Adarí, Irina Reyder ni nísẹyín. Bẹẹ ni, mo mọ nípa àyípadà tí ó wáyé nínú ìdarí iléeṣẹ yín lọdún tó kọjá. Ṣùgbọn Irina kò ní le è wúlò gẹgẹ bí alámọdájú, ó nírú ẹni tí àwọn olùgbọọ wa máa ń nífẹẹ sí. Fún àpẹẹrẹ, tí a bá ní agbẹjọrò gidi kan. Ó ń láti jẹ ọkùnrin. Tàbí ẹni tí ó mọ nípa ọkọ lọpọlọpọ  ọkùnrin ni, kó má jẹ ẹ obìnrin. Bóyá kí ìwọ Sergey ó ṣe ìfọrọwọrọ náà? Lẹyìn tí aṣojú iléeṣẹ náà fún ìbánisọrọ pẹlú àwùjọ, Sergey sọ fún olóòtú ètò náà pé kò sí alámọdájú ọkùnrin kankan ní iléeṣẹ naa, ó ní olóòtú ètò náà ṣe ìlérí láti padà wá lẹyìn tí ó bá ti bá olóòtú àgbà ètòo wọn sọ ọ. Nínú ìpè kan lẹyìn ìgbà náà, wọn sọ fún aṣojú iléeṣẹ BlaBlaCar pé ètò náà ti yí padà, pé àwọn á máa ṣe ìfọrọwọrọ pẹlú àwọn oníbàáràa wọn dípò wọn. Kí lẹ rò? Ṣé àwọn alámọdájú tuntun yìí á mọ dájú dánu? Reyder ń béèrè ìbéèrè ìkẹgàn náà lọwọ àwọn èèyàn-an rẹ. Nínú èsì kan sí TJournal, tí ó jẹ iléeṣẹ onímọ-ẹrọ àti ìròyìn ẹrọ alátagbà àti orí ayélujára. Ẹka ìròyìn Channel One ò fi òtítọ ìtàkùrọsọ yìí pamọ, ṣùgbọn wọn tẹnu mọ ọn pé ọrọ náà kò ṣègbè lẹyìn akọ. Bí ó tilẹ jẹ pé àlàyé wọn kò fìdí èyí múlẹ tó: Akọròyìn méjì, ọkùnrin àti obìnrin kan ń gbèrò láti ṣàfihàn ìyàtọ tí ó wà nínúu bí ọkùnrin àti obìnrin ṣe ń hùwà sí ìfowópamọ. Akọròyìn lóbìnrin á ní láti fọrọwọrọ pẹlú alámọdájú ọkùnrin kan nígbà tí Akọròyìn lọkùnrin á ní ìfọrọwọrọ pẹlú àwọn obìnrin. Nítorí pé èròńgbà Akọròyìn obìnrin yẹn ni láti wo bí wọn ṣe ń tọjú owó bí wọn bá gbé ọkọ, a nílò láti bá aṣojú iléeṣẹ tó ń ṣètò ìrìnnà-papọ-wa-ọkọ-kí-n-wa-ọkọ kan sọrọ bẹẹ ni, nítorí àlàkalẹ ètò náà ni, kì í ṣe nítorí àìfẹdọọgba akọ àtabo, ó ní láti jẹ ọkùnrin. Channel One ò sọ bí ìyàtọ ṣe wà láàárín bí ọkùnrin àti obìnrin ṣe ń ronú sí ìfowópamọ. Ṣùgbọn ọrọ náà kò yí àwọn èèyàn lọkàn padà, wọn sì ń sọrọ tako ìhùwàsí iléeṣẹ tẹlifíṣàn yìí. Adarí iléeṣẹ BlaBlaCar, Irina Reyder sọ pé wọn fagi lé ìfìwépè òun wá sórí ètò Ojúmọ Ire lórí Channel One lẹyìn tí olóòtú rí i pé obìnrin ni òún jẹ. Ó yani lẹnu pé àwọn ohun kan ṣì wà nínú ìyírí àwọn Channel One tí a kò mọ. Pẹlú ọrọ burúkú tí Channel One gbọ lórí ayélujára, Russia sì ní iṣẹ ńlá láti ṣe lórí ọrọ ìbádọgbà akọ àti abo. Russia wà ní ipò 75 nínú àwọn orílẹ-èdè 149 tí Àjọ tó-ń-ṣètò-ọrọ-Ajé Lágbàáyé ṣàyẹwò fún lọdún 2018 nínú Ìjábọ Àlàfo tó wà láàárín Akọ àti Abo Lágbàáyé, ó ń ṣe dáadáa ní ti ìbádọgbà nínú rírí ètò ìlera àti ètò ẹkọ lò fún àwọn obìnrin, ṣùgbọn wọn ń fà sẹyìn nínú ètò ìṣòfin láti jà fún ẹtọọ wọn. Àwọn ajàfẹtọọ abo ní Russia máa ń sábàá lo gbàgede ẹrọ alátagbà àti ẹfẹ láti tan ìmọlẹ sí ìhùwàsí àti ìṣe àwọn tí ó ń ṣègbè lẹyìn ẹyà ènìyàn kan. 100 ọjọ fún Alaa: Ẹbí ajàfúnẹtọ ọmọ Íjípìtì ń ka ọjọ fún ìdásílẹẹ rẹ nínú ẹwọn Lẹyìn tí ó ti lo ọdún 5 nínú ẹwọn, akọbúlọọgù ọmọ Íjípìtì àti ajàfúnẹtọ Alaa Abd El Fattah yóò gba ìdásílẹ nínú ẹwọn ní ọjọ 7, oṣù Ẹrẹnà, ọdún 2019. Ní ọjọ 8 oṣù Ọpẹ, ẹbíi rẹ ti ṣe àgbékalẹ ìpolongo 100 ọjọ fún Alaa kí àtìmọlée rẹ ó ba wá sópin ní mọnawáà. Ìdásílẹẹ rẹ nínú oṣù Ẹrẹnà kì í ṣe ìsààmì òpin ìgbà Alaa ní ẹwọn, ṣùgbọn ìṣíkúrò sí ipò tí ó jẹ àṣekágbá àtìmọlée rẹ. Lẹyìn ìdásílẹẹ rẹ, Alaa yóò máa wá sun oorun alẹ ní àgọ ọlọpàá ìbílẹẹ rẹ fún àfikún ọdún márùn-ún gbáko. Abẹ ìṣọ ọlọpàá ni yóò wà fún àkókò yìí. A fi ọwọọ ṣìgún òfin mú Alaa a sì mú u kúrò ní ilé ẹbíi rẹ nínú oṣù Belu ọdún 2013. Ọdún kan kọjá, nínú oṣù Èrèlé ọdún 2015, a gbé e re ilé ẹjọ a sì rán an ní ẹwọn ọdún márùn-ún fún àgbékalẹ ìyíde kiri ìfẹhànnúhàn lábẹ òfin ìyíde kiri ìfẹhànnúhàn ọdún 2013 tí kò fi àyè gba ìyíde láìgbàṣẹ. Ní tòótọ ni ó kópa nínú ìyíde kiri tí ó ń tako ẹjọ tí àwọn ológun dá mẹkúnnú ní ọjọ 26 oṣù Belu ọdún 2013, Alaa kò kó ipa nínú àgbékalẹẹ rẹ. Ilé ẹjọ Cassation ti Íjípìtì fi ẹsẹ ẹwọn-ọn rẹ múlẹ nínú oṣù Belu ọdún 2017. Omar Robert Hamilton, olùkùu Alaa, to àwọn ète ìpolongo náà lẹsẹẹsẹ lóríi Twitter: Láti mú kí àwọn ọmọ ìbílẹ àti ọmọ àgbáyé ó fi ọkàn sí ìdájọ àti fún ìdásílẹẹ Alaa ní ọjọ 17 oṣù Ẹrẹnà. Láti gbé ìrò ìṣọnikiri tàbí ìdásílẹ-lẹwọn-kọjọ-ìdásílẹ-tó-pé sínú làákàyè àwọn ènìyàn gbogbo. Lẹyìn ìdásílẹ, Alaa ṣì tún ní láti sun ọrùn alẹ nínú àgọ ọlọpàá ìbílẹẹ rẹ fún ọdún márùn-ún. A ní láti ṣe iṣẹ ìpìlẹ fún ìtako èyí. Gbogbo olórí orílẹ-èdè Íjípìtì ni ó ti ṣe ìwádìí tàbí rán Alaa ní ẹwọn ní ojú ayée rẹ. Ní ọdún 2006, a fi ọwọọ ṣìgún òfin mú u fún ipa tí ó kó nínú ìyíde kiri ìfẹhànnúhàn tí kò fa ìdíwọ fún ẹnikẹni. Ní ọdún 2011, ó lo oṣù méjì ní ẹwọn, àkókò yìí ni ìyàwóo rẹ bí àkọbíi rẹ, Khaled. Ní ọdún 2013, a mú u a sì fi sínú àhámọ fún ọjọ 115 láì ṣe ìgbẹjọ. Ó ti pẹ tí Alaa ti ń ṣiṣẹ lóríi ìjìnlẹ ìmọ-ẹrọ àti òṣèlú pẹlú ìyàwóo rẹ, Manal Hassan. Ìdílé gbajúgbajà ajàfúnẹtọ ọmọnìyàn ni ó ti wà, adájọ ajàfúnẹtọ ọmọnìyàn Ahmed Seif El Islam, ni bàbáa Alaa, ẹni tí a ti rán lọ ní ẹwọn láì mọye ìgbà ní abẹ àṣẹ Hosni Mubarak. Ẹgbọn-bìrin méjèèjì Abd El Fattah, Mona àti Sanaa Seif, jẹ agbèjà ẹtọ ọmọnìyàn bákan náà tí wọn sì ti ṣe ìpolongo alátakò ìjìyà mẹkúnnú lọwọọ àwọn ológun ní ìlú náà. Ní ọdún 2016, Sanaa lo oṣù mẹfà ní ẹwọn nítorí wípé ó sọrọ àfojúdi sí alaṣẹ ìjọba. Àdánwòo Alaa jọ ti ọpọlọpọ ọmọ orílẹ-èdè Íjípìtì tí ó wà ní ẹyin gádà nítorí akitiyan wọn nípa ẹtọ ọmọnìyàn. Ẹgbẹ ajàfúnẹtọ ọmọnìyàn sọ wípé, àwọn tí ìjọba rán ní ẹwọn ní Íjípìtì á tó 60,000. Gbogbo ẹni tí ìjọba bá fi ọwọọ ṣìgún òfin mú ní Íjípìtì ní í jẹ ìyà oró, ìfarasin, àtìmọlé ọjọ pípẹ àti àdánìkangbé inúu túbú. Dídarapọ mọn ìpolongo Ní inú ìwé tí a kọ sí àwọn àlejò tí ó wá sí RightsCon, àpérò tó dá lórí ẹtọ irinṣẹ ẹrọ-ayárabíaṣá tí ó wáyé ní Toronto nínú oṣù Èbìbì ọdún 2018, Alaa rọ àwọn alátìlẹyìn láti ṣe àtúnṣe sí ìjọba àwa-arawa ti wọn. Èyí ti fi ìgbà pípẹ jẹ ìdáhùn mi sí ìbéèrè náà báwo ni a ṣe lè ṣe ìrànwọ? Mo ṣì ní ìgbàgbọ wípé àtúnṣe ìjọba àwa-arawa ni ìdáhùn kan ṣoṣo. Kì í ṣe ibi tí ò ń gbé nìkan, ṣiṣẹ, san owó orí àti ṣe àkóso ibi tí ó ti ní ipa, àmọ ìfàsẹyìn fún ẹtọ ọmọnìyàn nínú ibi tí ìjọba àwa-arawa ti fi ẹsẹ rinlẹ lè di lílò fún ìrúfin ẹtọ ní àwọn agbègbè tí ẹtọ ọmọnìyàn kò fi bẹẹ fi ẹsẹ múlẹ. Mo mọ wípé àwọn ìṣẹlẹ tí ó ń ṣẹlẹ ní òde òní jẹ ẹrí wípé àtúnṣe pọ láti ṣe. Mo ń retí ìmísí ọnà tí ẹ ó gbà tún un ṣe. Kí ẹni tí ó bá fẹ darapọ mọ ìpolongo 100 ọjọ fún Alaa ó fi àròkọ, àwòrán tàbí ìṣe ìlọwọsí ìpolongo ṣọwọ tí a lè tún tẹ jáde sórí ibùdó-ìtàkùn-àgbáyé ìpolongo náà: Ìpolongo orísun-ọfẹ  a óò máa tẹ àwọn ọgbọn àtinúdá tuntun síta, àmọ a nílò láti gba èrò tuntun àti agbára tuntun wọlé bákan náà. Torí ìdí èyí máa bá wa ronú! Bí ìgbà gbogbo, àmì ìpolongo ni FreeAlaa  jọwọ darapọ mọ wa fún ìpalẹmọ ìdásílẹẹ Alaa. 