 Teta!, Nke 4 2017  Ọrụ I Ji nAka Ọ Karịrị Akarị?Isiokwu Ndị Dị na Magazin AOkwu MmaliteỌtụtụ ndị taa ji ọtụtụ ọrụ naka nke na ha enweghị ohere ọ bụla maka ezinụlọ ha na ndị ọzọ.Olee otú anyị nwere ike isi na-ewepụta oge maka ezinụlọ anyị na ndị ọzọ?Otu nwoke nwere amamihe kwuru, sị: Obere ezumike dị mma karịa ịrụsi ọrụ ike gabiga ókè na ịchụso ifufe.Ekliziastis 4:6.Teta!a kwuru ihe ndị ga-enyere anyị aka iji oge anyị na-eme ihe ndị bara uru, dị ka, otú anyị ga-esi na-ahazi ihe ndị anyị na-eme nke ọma.Ọrụ I Ji nAka Ọ Karịrị Akarị?NOTU nchọpụta e mere ná mba asatọ nafọ 2015, a gbara ndị ọrụ na-eji awa asatọ arụ ọrụ kwa ụbọchị ajụjụ ọnụ. Ha kwuru na ọ na-esiri ha ike ịrụ ọrụ ha ma meekwa ihe ndị dịịrị ha nụlọ. Ha sịrị na ụfọdụ ihe kpatara ya bụ ọrụ na-akarịzi akarị ma nebe ọrụ ha ma nebe obibi ha, otú ihe si ada oké ọnụ, na ịrụ ọrụ ọtụtụ awa. NAmerịka, ọtụtụ ndị a gbara ajụjụ ọnụ sịrị na ha na-arụ ọrụ ihe dị ka awa iri anọ na asaa kwa izu. Otu onye nime mmadụ ise kwuru na ha na-arụ ọrụ awa iri isii ma ọ bụ karịa nizu.Ná nchọpụta ọzọ e mere ná mba iri atọ na isii, otu onye nime mmadụ anọ a gbara ajụjụ ọnụ sịrị na ọ na-adị ha ka oge adịghịzima oge ha na-anọghị nọrụ.Ụdị ihe a na-emekwa ụmụaka ma ọ bụrụ na ọrụ akarịa ha akarịa nahụ.Ọ bụrụ na anyị ana-agbalị mgbe niile ime ọtụtụ ihe neme ntakịrị oge, o nwere ike ịkpatara anyị mgbakasị ahụ. O nwere ike ime ka mmadụ bụrụzie onye na-eme ihe ọkụ ọkụ. Ma ajụjụ bụ, mmadụ ò nwere ike ịnọ ya aghara ịdị ya ka oge ọ na-achụ ya ọsọ? Olee otú okwukwe anyị, ihe ndị na-amasị anyị na ihe anyị na-atụ anya ha ga-esi enyere anyị aka? Ka anyị burugodị ụzọ leba anya nihe anọ mere ndị mmadụ ji achọ ime ọtụtụ ihe.1 MMADỤ ỊCHỌ IGBO MKPA EZINỤLỌ YAOtu nna aha ya bụ Gary sịrị: M na-arụ ọrụ abalị asaa nizu. Ihe mere m ji na-arụ ya otú ahụ bụ ka m nwee ike ịzụtara ụmụ m ihe ndị kacha mma. M chọrọ ka ha nweta ihe ndị mụnwa na-enwetalighị oge m bụ nwata. Ọ bụ eziokwu na ndị nne na nna bu ọdịmma ezinụlọ ha nobi na-eme ihe ndị a, ma ha kwesịrị ịchọpụta ihe ndị kacha mkpa. Nchọpụta ụfọdụ e mere gosiri na ndị dimkpa na ụmụaka na-ahụ ego na ihe onwunwe nanya na-abụkarị ndị na-anaghị enwecha obi ụtọ na ndị ike ụwa gwụrụ. Ahụ anaghị agbasikwa ha ike, ma e jiri ha tụnyere ndị ihe ha nwere juru afọ.Ụmụaka ndị a zụrụ ka ha jiri ịchụ akụnụba na ihe onwunwe kpọrọ ihe a naghị enwecha obi ụtọỤfọdụ ndị nne na nna chọrọ ịzụ ụmụ ha ka ha bụrụ aka ji akụ nọdịnihu ahazierela ma hanwa ma ụmụ ha ọtụtụ ihe ndị ha ga na-eme iji nweta ihe ndị ha chọrọ. Ọ bụ eziokwu na ha bu ọdịmma ndị ezinụlọ ha nobi na-eme ihe ndị a, ma akwụkwọ bụPutting Family First,kwuru na ihe a ha na-agbalị ime ga-akpatara ma hanwa ma ezinụlọ ha ọtụtụ nsogbu.2 MMADỤ ICHE NA INWETAKWU ỌTỤTỤ IHE KA MMANdị na-akpọsa ngwá ahịa na-agbalị ime ka anyị chee na ihe na-efunahụ anyị ma ọ bụrụ na anyị azụghị ihe ọgbara ọhụrụ. Akwụkwọ bụThe Economistkwuru, sị: Otú ngwá ahịa si jupụtazie ebe niile mere ka ọ dị ndị mmadụ ka a ga-asị na oge a dịghịzi. Nihi ya, ọ na-esiri ndị chọrọ ịzụ ngwá ahịa ndị ahụ ike ịhọrọ ihe ha ga-azụ, ma ọ bụkwanụ ịma ihe ha ga-eme eme nime oge ole na ole fọrọnụ.Nafọ 1930, otu ọkachamara nihe gbasara azụmahịa kwuru na ihe ndị sayensị na nká na ụzụ na-arụpụta nọdịnihu ga-eme ka ndị ọrụ nwekwuo oge ha ga-eji mere ihe ndị ọzọ. Mana, ọ dara ya. Otu nwaanyị aha ya bụ Elizabeth Kolbert na-arụ nụlọ ọrụ na-ebipụta akwụkwọ akụkọ bụNew Yorker,kwuru, sị: Kama ndị ọrụ ịgbasa noge, ndị mmadụ na-achọta ihe ọhụrụ ndị ga-adị ha mkpa. Ihe ndị ahụ na-efukwa ego na oge iji nweta ha.3 ỊGBALỊ IME IHE GA-ADỊ NDỊ ỌZỌ MMA NOBIỤfọdụ ndị ọrụ na-adọgbu onwe ha nọrụ ọtụtụ awa iji mee ka obi ghara ịjọ ndị were ha nọrụ njọ. Ndị ọrụ ibe gị nwekwara ike ime ka obi mawa gị ikpe ma ọ bụrụ na ị naghị eso ha arụ ọrụ ma ọrụ gbasaa. Amaghị otú ihe ga-adị echi sokwa nihe ọzọ nwekwara ike ime ka ndị mmadụ kweta ịrụ ọrụ ọtụtụ awa ma mgbe ọrụgbasachara, ma ọ bụkwanụ kweta ka a kpọọ ha mgbe ọ bụla a chọrọ ha.Ndị mụrụ ụmụ nwekwara ike ịna-achọ ka ha bido ịchụ ọtụtụ ihe ka ezinụlọ ndị ọzọ. Ma ha emelighị ya, o nwere ike iwute ha na ha enweghị ike inye ụmụ ha ihe ezinụlọ ndị ahụ na-enye ụmụ nke ha.4 ỊCHỌ ỊBỤ NDỊ A MA AMAOtu nwoke bi nAmerịka aha ya bụ Tim, sịrị: Anaghị m eji ọrụ m egwuri egwu. M na-ejikwa ike m niile arụ ya. M chọrọ ka ndị mmadụ mata na m ji ọrụ m kpọrọ ihe.Dị ka Tim, ọtụtụ ndị kwetara na o nwere ihe jikọrọ ùgwù a na-akwanyere ha na otú ha si adị uchu nọrụ ha. Olee nsogbu nke ahụ nwere ike ịkpata? Elizabeth Kọbert, onye anyị kwuburu gbasara ya ná mbido, sịrị: Otú mmadụ si adị uchu nọrụ ya ga-ekpebi otú ùgwù a ga na-akwanyere ya ga ahà. Ka ị na-agbakwu mbọ nọrụ gị ka a na-akwanyekwuru gị ùgwù.MỤTA ILE IHE ANYA OTÚ KWESỊRỊ EKWESỊBaịbụl gbara anyị ume ka anyị dị uchu ma na-arụsi ọrụ ike. Ilu 13:4 Ma, ọ gwakwara anyị ka anyị ghara imebiga ya ókè.Ekliziastis 4:6kwuru, sị: Obere ezumike dị mma karịa ịrụsi ọrụ ike gabiga ókè na ịchụso ifufe.Ibi ndụ dị mfe na-eme ka uche mmadụ na-aghọ nkọ, na-emekwa ka ahụ gbasie anyị ike. Ma, ò kwere omume na mmadụ ga-eselatatụ aka nihe ndị ọ na-eme ma ọ bụkwanụ jiri ya nwayọọ? Ee. Ka anyị leba anya nihe anọ nwere ike inyere anyị aka:1 MARA IHE NDỊ Ị CHỌRỌ NA IHE NDỊ KACHA GỊ MKPAMmadụ ịgbalị ka ọ kpata ego ga-ezuru ya adịghị njọ. Ma, ego ole ga-ezuru ya? Olee ihe ndị na-egosi na ihe na-agaziri mmadụ? À na-eji ihe mmadụ na-akpata ma ọ bụ ihe ndị o nwere a mata ya? Chetakwa na oké ntụrụndụ nwekwara ike ime ka oge a ga-eji mee ihe ndị ọzọ ghara ịdịzi.Tim, anyị kwuburu banyere ya ná mbụ, sịrị: Mụ na nwunye m chebaara ndụ anyị echiche ma kpebie na anyị kwesịrị ibi ndụ dị mfe. Anyị deturu ihe ndị anyị nwere ugbu a nakwụkwọ, deekwa otú anyị chọrọ ka ihe mechaa dịrị. Anyị kwurịtakwara gbasara uru na ọghọm ndị dị nihe ndị anyị meburu, na ihe ndị anyị ga-eme iji nweta ihe anyị chọrọ.2 AZỤLA IHE Ọ BỤLA Ị HỤRỤBaịbụl gwara anyị ka anyị kpaara ọchịchọ nke anya ókè. 1 Jọn 2:15-17 Mkpọsa ngwá ahịa nwere ike ime ka mmadụ nwee ọchịchọ ga-eme ka ọ rụwa ọrụ ogologo oge ma ọ bụ gaa nebe ntụrụndụ a na-akwụ nnukwu ụgwọ. Neziokwu, ị gaghị enweli ike izere mkpọsa azụmahịa niile e nwere. Ma, i nwere ike ileghara ụfọdụ nime ha anya, saakwa anya ná mmiri ka ị mara ihe ndị dị mkpa.Marakwa na ndị enyi gị nwekwara ike ime ka otú i si ele ihe ụfọdụ anya gbanwee. Ọ bụrụ na ha bụ ndị na-achụ akụnụba ọnwụ ọnwụ ma ọ bụ ndị kweere na ọganihu bụ mmadụ inwe ọtụtụ ihe, o nwere ike ikacha mma ka i meta ndị maara ihe ndị kacha mkpa ná ndụ enyi. Baịbụl kwuru, sị: Onye ya na ndị maara ihe na-eje ije ga-ama ihe.Ilu 13:20.3 EKWELA KA ỌRỤ GỊ WEKỌRỌ OGE GỊ NIILEGị na onye were gị nọrụ kwuo gbasara ọrụ gị na ihe ndị ịchọrọ ime maka ya. Ekwekwala ka obi jọọ gị njọ maka na ị chọrọ iji oge ụfọdụ iji arụ ọrụ mee ihendị ọzọ. Akwụkwọ aha ya bụWork to Livekwuru, sị: Ndị na-egbubilata oge ha ji arụ ọrụ iji nwetakwuo ohere maka ezumike na ihe ndị ọzọ na-emecha chọpụta otu ihe dị ezigbo mkpa bụ na o nweghị oké ihe ga-emebi ma ọ bụrụ na ha emee otú ahụ.Gary anyị kwuburu gbasara ya ná mmalite bụ aka ji akụ, kpebiri na ya ga-egbubilata oge o ji arụ ọrụ. Ọ sịrị: M gwara ndị ezinụlọ m ka anyị selata aka nihe ụfọdụ iji mee ka ndụ anyị dịkwuo mfe. Ha kwetara, anyị jizi nwayọọ nwayọọ hazie otú anyị ga-esi eme ya. M gakwuuru onye m na-arụrụ ọrụ gwa ya na m chọrọ igbubilata ụbọchị ole m ji arụrụ ya ọrụ nizu, ya ekweta.4 JIRINỤ OGE EZINỤLỌ UNU JI ANỌRỊ KPỌRỌ MKPANdị dị na nwunye kwesịrị inwe oge ha ga-eji na-anọrị. Ha kwesịkwara iwepụta oge ha na ụmụ ha ga-eji na-anọrị. Nihi ya, achọla ka ezinụlọ gị dị ka ezinụlọ ndị ahụ na-anaghị enwekarị ohere. Gary kwuru, sị: Gbalịa wepụta oge unu ga-eji na-anọrị, emekwala ihe ga-eme ka ọ dị ka a ga-asị na ọ dịchaghị mkpa.Ekwela ka tiivi, ekwentị, ma ọ bụ ihe ọ bụla ọzọ mee ka ị nọrọ iche noge ahụ. Hụ na unu na-erikọ nri ọnụ, ọ bụrụgodị otu ugbo nụbọchị. Jirikwanụ oge ahụ na-akparịta ụka. Ọ bụrụ na ndị nne na nna a na-eme ihe ndị a, ọ ga-eme ka ahụ ruo ụmụ ha ala, ha enwee obi ụtọ, na-emekwa nke ọma nụlọ akwụkwọ.Jiri oge unu ji eri nri na-enwe nkwurịta okwu nezinụlọ unuNikpeazụ, jụọ onwe gị, sị: Gịnị ka m na-atụ anya ya ná ndụ? Olee otú m chọrọ ka ezinụlọ m dịrị? Ọ bụrụ na ị chọrọ inweta obi ụtọ na afọ ojuju ná ndụ, kwee ka ndụmọdụ ndị dị na Baịbụl na-enyere gị aka ná mkpebi ndị ịna-eme.Njem Dị Ịtụya Nnụnụ Arctic Tern Na-emeỌ DỊLA anya ndị mmadụ chere na ogologo njem nnụnụarctic ternna-eme iji si notu ngwụcha ụwa fere gaa ná ngwụcha ụwa nke ọzọ ma laghachi, bụ ihe dị ka puku kilomita iri atọ na ise na narị kilomita abụọ. Ma, nchọpụta ndị e mere na nso nso a gosiri na nnụnụ a na-eme njem dị ogologo karịa otú ahụ.Njem nnụnụArctic Ternna-ahịgọ ahịgọ. Dị ka e gosiri nihe osise aMgbe ndị na-eme nchọpụta tinyere otu obere ngwá elektrọniks na-enye aka eme ka a mata ebe ihe nọ nahụ ụfọdụ nime nnụnụ ndị a, ha chọpụtara na nnụnụ a nwedịrị ike ife ihe dị ka puku kilomita iri itoolu, ma uje ma ụlọ. O nwedịrị otu nime nnụnụ ndị a fere ihe dị ka iri puku kilomita itoolu na isii. O nweghị anụmanụ ọ bụla ọzọ na-eme ogologo njem ha otú a. Gịnị mere ihe a chọpụtara ugbu a ji dị iche?Nagbanyeghị ebe ha si bido njem ha, njem ha na-ahịgọ ahịgọ. Dị ka e gosiri nihe osise dị nelu ebe aka nri nke peeji a, njem ha na-eme gafere nOké Osimiri Atlantik na-ahịgọkarị ahịgọ, na-achọ ịdị ka S. Gịnị kpatara ya? Ọ bụ nihi na ha na-efeba nebe ikuku dị ka o buru ha na-aga.Nnụnụ a nwere ike ịnọ ndụ ruo ihe dị ka afọ iri atọ. Nime afọ iri atọ ahụ, nnụnụ a nwere ife ihe dị ka nde kilomita abụọ na ọkara. Ọ ha ka isi ebe a gaa nọnwa laghachi ugboro atọ ma ọ bụ anọ. Otu nwoke na-eme nchọpụta, sịrị: Ọ bụ ihe dị ezigbo ịtụya na obere nnụnụ hà otú a nwere ike ịna-eme ogologo njem ha otú a. Njem nnụnụ ndị a mere ka ha na-anọ noge ọkọchị nke ebe ngwụcha ụwa abụọ a ha na-efega, akwụkwọ bụLife on Earth: A Natural Historykwuru na ha na-ahụ ìhè anyanwụ karịa ihe ọ bụla dị ndụ.Ezi Aha Dị Mma Karịa Akụ Dị UkwuuNDỊ mmadụ anaghị eji aha ọma ha egwuri egwu. Ọ bụ ya mere mba ụfọdụ ji mee iwu megidere mmadụ imebi aha mmadụ ibe ya. Iwu ndị dị otú ahụ megidere mmadụ ikwu, ide, ma ọ bụ ịgbasa ozi ndị na-emebi aha mmadụ ibe ha. Ihe a na-echetara anyị ihe Baịbụl kwuru kemgbe gboo. Baịbụl sịrị: Ọ dị mma ịhọrọ ezi aha karịa ịhọrọ akụ dị ukwuu; amara dị mma karịa ọbụna ọlaọcha na ọlaedo. Ilu 22:1 Ma, olee ihe anyị ga-eme iji nweta aha ọma, ndị mmadụ a na-akwanyekwara anyị ùgwù? E nwere ọtụtụ ọmarịcha ihe Baịbụl kwuru ga-enyere anyị aka.Dị ka ihe atụ, ka anyị leba anya nihe Baịbụl kwurunAbụ Ọma isi nke 15. Mgbe a jụrụ ọ bụ abụ ahu, sị: Ònye ga-abụ ọbịa nụlọikwuu Chineke? ọ zara, sị: Ọ bụ onye . . . na-eme ezi omume, onye na-ekwukwa eziokwu nobi ya. Ọ dịghị . . . ekwutọ mmadụ. Ọ dịghị eme mmadụ ibe ya ihe ọjọọ, ọ dịghịkwa akọcha onye ya na ya na-akpachi anya. Nanya ya, onye ọ bụla nke na-abaghị nihe bụ onye a jụrụ ajụ . . . Ọ bụrụ na ọ ṅụọ iyi nke pụrụ iwetara ya nsogbu, ọ dịghị agbanwe ya. . . . Ọ dịghịkwa eri ngarị. Abụ Ọma 15:1-5 Ị gaghị akwanyere onye na-akpa àgwà ọma ndị dị otú ahụ ùgwù?Ihe ọzọ na-emekwa ka a na-akwanyere mmadụ ùgwù bụ ịdị umeala nobi.Ilu 15:33kwuru, sị: Ịdị umeala nobi na-ebute otuto ụzọ. Chetụgodị echiche: Ndị dị umeala nobi hụ ebe ha anaghị emetacha, ha na-agbalịsi ike hụ na ha meziri ya. ha na-adịkwa njikere ịrịọ onye ha mejọrọ mgbaghara. Jems 3:2 Ma, ndị dị mpako anaghị eme otú ahụ, kama obere ihe ọ bụla, e mejọọla ha.Ilu 16:18kwuru, sị: Nganga na-abịa tupu nkụpịa, mmụọ mpako na-abịakwa tupu ịsụ ngọngọ.Ọ bụrụkwanụ na mmadụ emebie aha gị? Gịnị ka ị ga-eme? Ị ga-eji iwe megwara onye ahụ ozugbo? Jụgodị onwe gị, sị: Ọ bụrụ na mụ agbalịwa ka m zọọ isi m, ọ ga-eme ka ụgha ahụ e ji mebie aha m na-agbasakwu? Ọ bụ eziokwu na mgbe ụfọdụ o nwere ike ịkacha mma iwega okwu ahụ nụlọ ikpe, ma Baịbụl gbara anyị ume, sị: Ejila ọkụ ọkụ akpọ mmadụ ikpe. Kama, gị na mmadụ ibe gị kpezie okwu. Ilu 25:8, 9Ime ihe a Baịbụl kwuru nwere ike ime ka anyị ghara ịga mefusiwe ego nụlọ ikpe.Baịbụl abụghị akwụkwọ na-ekwu naanị gbasara okpukpe. Ọ bụ akwụkwọ e kwesịrị ịtụkwasị obi na-agwa anyị otú anyị ga-esi na-ebi ndụ. Ndị niile na-eji okwu amamihe ya ebi ndụ na-akpa àgwà ndị ga na-ewetara ha aha ọma, na-emekwa ka a na-akwanyere ha ùgwù.Mgbe Ụmụaka Gara Biri nke HaIHE MERE O JI ESI IKEIhe ndị di na nwunye na-agabiga na-akarị akarị ma ụmụ ha too ma si nụlọ pụọ. Otú ụlọ ha sizi gbaa chakoo mere ka ha abụọ dịzie ka ndị ọbịa. Otu ọkachamara nihe gbasara ezinụlọ aha ya bụ M. Gary Neuman kwuru, sị: M na-enye ọtụtụ ndị di na nwunye ndụmọdụ gbasara otú ha ga-esi bidoghachi imekọ ihe ọnụ. Ọ bụrụ na ụmụ ha apụọ nụlọ, ọ na-esiri ha ike ịma ihe ha ga na-ekwurịta.Ihe a ò yiri ihe na-eme nalụmdi na nwunye unu? Ya bụrụ otú ahụ,unu nwere ikeimezi ihe ka ọ dị mma. Ma, ka anyị buru ụzọ lebagodị anya nihe ụfọdụ o nwere ike ịbụ ya kpatara onye ọ bụla ji na-anọrọ onwe ya.IHE NA-AKPATA YAKemgbe ọtụtụ afọ, ihe kacha unu mkpa bụ ịzụ ụmụ unu.Ka ha nwee ike ilekọta ụmụ ha nke ọma, ọtụtụ ndị nne na nna na-eji ilekọta ụmụ ha kpọrọ ihe karịa ilekọta di ha ma ọ bụ nwunye ha. Nke a emeela ka ọtụtụ nime ha na-arụ ọrụ ha dị ka nne na nna ma kwụsịzie ịna-emekọ ihe ọnụ dị ka di na nwunye. Ihe a na-akacha apụta ihe ma o nweghịzi nwa ha fọrọ nụlọ. Otu nwaanyị dị afọ iri ise na itoolu kwuru, sị: Mgbe ụmụ anyị ka nọ nụlọ, mụ na di m na-emekọ ihe ọnụ, ma ugbu a ha pụchara nụlọ, onye ọ bụla na-emere nke ya. Ọ gwara di ya, sị: O nwedịrị mgbe anyị na-eme ihe na-anaghị adị ibe anyị mma nobi.Ụfọdụ ndị di na nwunye adịghị njikere ịnabata ọnọdụ ọhụrụ a.Akwụkwọ aha ya bụEmpty Nestingkwuru, sị: O nwedịrị ọtụtụ ndị di na nwunye ọ na-adị ka hà lụrụ ọhụrụ.Ha na-eche na ebe ọ bụ na o nwechaghịzi ihe jikọrọ ha, ka onye nke ọ bụla na-achụrụ aka ya, ya emezie ka ha dịzie ka mmadụ abụọ bi notu ụlọ, kama ịbụ di na nwunye.Ma, ihe na-eme obi ụtọ bụ na ununwere ikeizere ịdaba nọnọdụ a, ma mee ka oge a ụmụ unu na-anọzighị nụlọ bụrụ oge kacha ụtọ ná ndụ unu. Baịbụl nwere ike inyere unu aka ime ya. Ka anyị lee otú ọ ga-esi eme ya.IHE I NWERE IKE IMENabata ọnọdụ ọhụrụ a.Baịbụl kwuru gbasara ụmụaka ndị torola eto, sị: Nwoke ga-ahapụ nna ya na nne ya. Jenesis 2:24 Dị ka ndị nne na nna, mkpa unu ga-abụ ịzụ ụmụ unu ka ha mụta ihe ndị ga-enyere ha aka mgbe ha ga-abụ dimkpa. Ọ bụrụ na unu aghọta ya otú ahụ, obi ga-adị unu ụtọ na ụmụ unu hapụrụ ụlọ pụọ gaa biri nke ha.Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka:Mak 10:7.Neziokwu, o nweghị mgbe ị ga-akwụsị ịbụrụ ụmụ gị nne ma ọ bụ nna. ka ọ dịgodị, ị na-arụrụ ha ọrụ ka onye ndụmọdụ, ọ bụghị onye na-agwa ha ihe niile ha ga-eme. Ọrụ ọhụrụ a ị na-arụrụ ụmụ gị ga-akacha mee ka gị na ha dịrịkwuo ná mma, gị enwekwa ohere ị ga-eji rụọ ọrụ gịbụ isi,ya bụ, ilekọta di gị ma ọ bụ nwunye gị otú o kwesịrị.Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka:Matiu 19:6.Na-ekwurịtanụ mkpa unu.Gwa di gị ma nwunye gị otú obi dị gị gbasara ọnọdụ ọhụrụ a unu nọ na ya, dịkwa njikere ige ntị ihe yanwa chere gbasara ya. Nwee ndidi, chebakwara ọnọdụ onye nke ọzọ echiche. O nwere ike iwetụ oge tupu mbọ ị na-agba ka gị na di gị ma ọ bụ nwunye gị dịkwuo ná mma rụpụta ihe, ma mara na mbọ gị ahụ abụghị igbu oge.Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka:1 Ndị Kọrịnt 13:4.Chọta ihe ọhụrụ unu ga-emekọ ọnụ.Gwa di gị ma ọ bụ nwunye gị ihe ndị ị ga-achọ ka unu abụọ mekọọ ọnụ. Dị ka ihe atụ, unu amụtala ọtụtụ ihe nịzụ ụmụ, ùnu nwere iji amamihe unu nwetara nyere ndị ọzọ aka?Amaokwu Baịbụl ga-enyere gị aka:Job 12:12.Chebaranụ ihe mere unu ji lụọ echiche.Chetaghachiri onwe gị ihe ndị ahụ dọtara masịrị gị nebe di gị ma ọ bụ nwunye gị nọ mere unu ji lụọ. Chetanụ otú unu si mekọọ ihe ọnụ na otú unu si jikọọ aka gboo nsogbu ndị bịarala unu kemgbe unu lụrụ. Ọ ga-enyere unu aka ịna-enwe obi ụtọ ugbu a ụmụ unu na-anọghịzi ya. Neziokwu, ọ bụrụ na unu ana-emekọ ihe ọnụ unu ga-enwe ike ime ka alụmdi na nwunye unu tọkwuo ụtọ, meekwa ka ụdị ịhụya ahụ mere unu ji lụọ ibe unu lọghachi.Onye Gụrụ Gbasara Ụbụrụ Mmadu Kwuru Ihe Mere O Ji Kwere na ChinekeBiko, kọtụrụ anyị gbasara okpukpe ndị mụrụ gị.Papa m na mama m bụ ndị India. Mana, a mụrụ mama m na Uganda. Ha na-ekpe okpukpe Hindu. Ọ bụ mụnwa bụ nwa nke abụọ nime ụmụ nwoke atọ ha mụrụ. Ezinụlọ anyị biri na Nairobi, Kenya. Ọtụtụ ndị agbata obi anyị nebe ahụ bụ ndị na-ekpe okpukpe Hindu.Olee ihe mere i ji nwee mmasị na sayensị?Ihe gbasara ụmụ anụmanụ na-amasịkarị m. Ọ na-atọkwa m ụtọ iso ndị enyi m gaa ịrị ugwu na ịga nọrọ nime ọhịa mgbe ụfọdụ iji nwee ike ịhụ ụmụ anụmanụ. Ná mbụ, m chọburu ịbụ dọkịta ụmụ anụmanụ. Ma, mgbe m gachara kọleji na Nairobi, m gara gụọ gbasara ọrịa dị iche iche na Mahadum Lọndọn, dị nỊngland. Mgbe e mechara, m ghọrọ ọkachamara nime nchọnchọ banyere ụbụrụ mmadụ.Ihe ndị ahụ ị mụrụ ò mere ka ị gbanwee okwukwe gị?Ee. Ka m na-amụkwu sayensị ka ọ na-esikwuru m ike ikweta nihe ndị m kweburu na Hindu, dị ka ife ụmụ anụmanụ na iji ihe oyiyi efe ofufe.Gịnị mere i ji kwere ná nkụzi evolushọn?Mgbe m dị obere, ọtụtụ ndị nọ nebe m toro kweere na ọ bụ nAfrịka ka ihe ndị na-akụzi evolushọn kwuru gbasara mmadụ bidoro. Na mahadum, ndị nkụzi anyị mere ka anyị niile bụ ụmụ akwụkwọ kweta na ndị sayensị niile a ma ama kweere nevolushọn.Gịnị mere i ji mechaa gbanwee obi gị nihe gbasara otú ndụ si malite?Anọọla m ọtụtụ afọ na-amụ gbasara bayọlọji na otú ahụ ụmụ mmadụ, ụmụ anụmanụ na osisi dị, tupu otu nwa akwụkwọ ibe m abịa kọọrọ m ihe ndị Ndịàmà Jehova kụziiri ya na Baịbụl. Ihe ọ kọọrọ m mere ka m chọọ ịmatakwu gbasara ha. Nihi ya, mgbe Ndịàmà Jehova nwere mgbakọ nụlọ ezumeezu dị na kọleji anyị dị na Nairobi, m gara. Ka oge na-aga, Ndịàmà Jehova abụọ ọrụ ha bụ ikwusa ozi ọma ná mba dị iche iche ji Baịbụl kọwaara m ụfọdụ ihe. M chọpụtara na ha kweere na e nwere Onye kere ihe niile, ga-agwọtali nsogbu ihe a kpọrọ mmadụ. Ihe a ha kwuru abụghị akụkọ ifo. Ọ masịrị m.Ihe ndị ị mụtara gbasara ahụ ike ò mere ka ị ghara ikweta na e kere ihe niile eke?Mba. Kama nke ahụ, ka m na-amụkwu gbasara ha ka m na-amata na e leziri anya mee ha. Ikwu na ihe ndị dị ndụ dị ịtụya otú ahụ nọkatara dịrị, bụ nuche m, okwu nenweghị isi na ọdụ.Ị nwere ike inyetụ anyị ihe atụ?Kemgbe afọ 1971 ka m nọ na-amụ gbasara ụbụrụ mmadụ. Otú o si arụ ọrụ ka na-atụ m nanya ruo taa. Ụbụrụ na-enyere anyị aka iche echiche na icheta ihe. Ọ na-achịkwa ihe niile na-eme nahụ anyị. Ọ bụkwa ụbụrụ na-akọwara anyị ihe niile na-eme anyị nime ahụ na ihe na-eme gburugburu ahụ anyị.Ihe mere ụbụrụ ji na-arụ ọrụ ndị dị ịtụya bụ nihi ọtụtụ kemikal na ọtụtụ irighiri akwara juru nime ya na-enyere ya aka izirịta ozi. Ụbụrụ mmadụ nwere ọtụtụ ijeri akwara ndị dị otú ahụ. Akwara ndị ahụ na-esi nụdị ụmụ irighiri akwara ndị ọzọ a kpọrọ azọn na-ezirịta ozi netiti ibe ha. Otu irighiri akwara nwere ike iji eriri ndị si ya nahụ pụta jikọta onwe ya na akwara ọzọ ihe dị ka ọtụtụ puku ugboro. Ihe a meziri ka ụdị njikọ ndị a dị nụbụrụ bụrụ agụta agụta. Ma, ihe dị ịtụya bụ na nagbanyeghị otú njikọ ndị a si jupụta ebe niile ma na-agbagwoju anya, a haziri ha nke ọma, ha ana-arụkwa ọrụ ọfụma.Biko, mee ka o dokwuo anya.Ebe ị ga-akacha ahụ ụdị nhazi ụmụ irighiri akwara ndị a nwere bụ nahụ nwa nọ nafọ nakwa nahụ nwa a mụrụ ọhụrụ. Ụmụ irighiri akwara ndị a na-eme ka eriri si nahụ ha pụta gaa jikọta ha na irighiri akwara ndị ọzọ. Ha nwekwara ike iji eriri ahụ kegide nakụkụ irighiri akwara ha na ya chọrọ ijikọta.Ọ bụrụ na eriri ahụ esi notu irighiri akwara pụta gawa nirighiri akwara ọzọ, o nwere kemikal ụfọdụ na-enyere ya aka ịmata ebe ọ na-aga. Kemikal ndị ahụ na-enwe ike ime ka eriri ahụ kwụsị, gawa, ma ọ bụ tụgharịa nebe ọ dị mkpa ka ha mee otú ahụ, ruo mgbe ha ruru ebe ha na-aga. E wezụga kemikal ndị ahụ, eriri ndị ahụ agaghị amata ebe ha na-aga. Otú ihe niile si na-aga nanya ya nanya ya gosiri nhazi pụrụ iche ndị e mere ebe ahụ.Nagbanyeghị ihe ndị a niile a chọpụtarala gbasara otú ụbụrụ anyị si arụ ọrụ, otú o si enyere anyị aka iche echiche na icheta ihe, ihe anyị ma gbasara ụbụrụ anyị ka dịkwa ezigbo ntakịrị. Ihe niile gbasara otú ụbụrụ anyị siarụ ọrụmere ka m kwetasie ike na ọ ga-enwerịrị onye haziri ihe ndị a.O nwekwanụghịotú a ga-esi jiri amamihe onye ahụ tụnyere amamihe anyị.Olee ihe mere i ji ghọọ Onyeàmà Jehova?Ndịàmà Jehova gosiri m ihe ndị mere ka m kweta na Baịbụl bụ Okwu Chineke. Dị ka ihe atụ, Baịbụl abụghị akwụkwọ sayensị, ma nebe ọ bụla o kwuru ihe gbasara sayensị, ihe o kwuru na-abụ eziokwu. Amụma ndị o buru na-emezukwa otú ahụ o si buo ya. Ndị na-eme ihe Baịbụl kwuru na-ebi ndụ dị mma. Ọ gbanwere ndụ nke mụnwa. Kemgbe afọ 1973 m ghọrọ Onyeàmà Jehova, ọ bụ Baịbụl na-eduzi m nihe niile m na-eme. Ọ bụ ya mere m ji na-enwe obi ụtọ, ma na-ebikwa ndụ nwere isi.ỌnwụnwaGịnị bụ ọnwụnwa?A na-anwa gị ọnwụnwa ma ọ bụrụ na i nwere mmasị nihe, karịchaa ma ọ bụrụ na ihe ahụ bụ ihe ọjọọ. Dị ka ihe atụ, ka e were ya na ka ị nọ nime ahịa na-azụrụ ihe, otu ihe adọrọ masịrị gị. Ozugbo ahụ, obi gị agwa gị na i nwere ike izuru ihe ahụ nenweghị onye ga-ahụ gị. Ma, akọnuche gị asị gị mba. Gị ewepụ uche gị nihe ahụ, gawa ebe ị na-aga. Ozugbo ahụ i wepụrụ uche gị nihe ahụ, ka ọnwụnwa ahụ bịaara gị kwụsịrị. I meriela ya.IHE BAỊBỤL KWURUNa a nwara mmadụ ọnwụnwa apụtaghị na onye ahụ bụ ajọ mmadụ. Baịbụl kwuru na ọnwụnwa na-abịara mmadụ niile. 1 Ndị Kọrịnt 10:13 Ihe kacha mkpa bụ otú anyị si kpaa àgwà mgbe ọ bịara. Ụfọdụ ndị na-anọgide na-eche gbasara ihe ọjọọ nobi ha ruo mgbe ha mehiere, ebe ndị ọzọ na-ewepụ ihe ọjọọ ahụ nobi ha ozugbo.A na-anwa onye ọ bụla mgbe ọchịchọ nke aka ya rapụtara ya wee rafuo ya.Jems 1:14.Gịnị mere o ji dị mma ịlụso ọnwụnwa ọgụ ozugbo?Baịbụl gwara anyị ihe atọ na-eduba mmadụ nime ihe ọjọọ.Jems 1:15kwuru, sị: Mgbe ọchịchọ na-ezighị ezi ahụ tụụrụ ime, ọ na-amụpụta mmehie. Ka anyị na-atụgharị ihe na-adịghị mma nobi anyị, oge ga-eru mgbe ịlụso ya ọgụ ga-esiri anyị ezigbo ike, dị ka otú ahụ nwaanyị dị ime na-aghaghị ịmụ nwa. Ma, anyị nwere ike igbochi onwe anyị ịbụ ohu nke ọchịchọ ọjọọ. Anyị nwere ike imeri ọchịchọ ime ihe ọjọọ.IHE BAỊBỤL KWURU GA-ENYERE GỊ AKAOtú ahụ obi anyị nwere ike isi na-eme ka ọchịchọ ime ihe ọjọọ na-eto, ka o nwekwara ike isi wepụ ya. Olee otú ọ ga-esi eme ya? Ma, ọ bụrụ na anyị etinye uche nihe ọzọ, dị ka ịga chọrọ otu ihe mewe, anyị na enyi ịkparịta ụka ma ọ bụkwanụ ichebara ihe ndị bara uru echiche. Ndị Filipaị 4:8 Ihe ọzọ ga-enyekwa aka bụ iburu ụzọ chee banyere nsogbu anyị ga-abanye na ya ma ọ bụrụ na anyị ekwere ka a nwata anyị. Nsogbu ndị a nwere ike ibutere anyị mkpaghasị uche, mmerụ ahụ ma ọ bụ mee ka anyị na Chineke ghara ịdị ná mma. Diuterọnọmi 32:29 Ihe ọzọ ga-enyekwara anyị aka bụ ikpe ekpere. Jizọs, sịrị: Na-ekpe ekpere mgbe niile, ka unu wee ghara ịbanye nọnwụnwa.Matiu 26:41.Unu ekwela ka e duhie unu: Chineke abụghị onye a ga-akwa emo. Nihi na mkpụrụ ọ bụla mmadụ na-agha, ọ bụ ya ka ọ ga-aghọrọkwa.Ndị Galeshia 6:7.Olee otú ị ga-esi jikere onwe gị maka ọnwụnwa?NKE BỤ EZIOKWUGhọta na ọnwụnwa dị ka ihe ụrà nwere ike ịrata onye na-amaghị ihe, ma ọ bụ onye nzuzu ka ọ ma nọnyà. Jems 1:14 Ọ dị ka ọnwụnwa ndị ahụ na-eme ka mmadụ kwaa iko, ha nwere ike iduba onye ahụ ná nsogbu ndị nwere ike ịta isi ya.Ilu 7:22, 23.IHE BAỊBỤL KWURU GA-ENYERE GỊ AKAJizọs kwuru, sị: Ọ bụrụkwa na anya aka nri gị na-eme ka ị sụọ ngọngọ, ghụpụ ya tụfuo. Matiu 5:29 Nebe a, Jizọs anaghị ekwu gbasara anya nkịtị. Kama, ihe ọ na-ekwu bụ na iji mee ihe ga-adị Chineke mma, anyị ga-eme ka akụkụ ahụ anyị ụfọdụ nwụọ nebe ihe ọjọọ dị. Ndị Kọlọsi 3:5 Ọ pụtara na anyị ga-ekpebisi ike ịgbakụta ihe ọ bụla ga-eme ka anyị daba nọnwụnwa azụ. Otu nwoke nwere okwukwe na Chineke kwuru, sị: Mee ka anya m ghara ịhụ ihe na-abaghị uru.Abụ Ọma 119:37.Ma, nke bụ eziokwu bụ na o nwere ike isitụrụ mmadụ ike ijide onwe ya. A sịdị kwuwe, anụ ahụ adịghị ike. Matiu 26:41 Nihi ya, anyị ga na-emehie ihe. Ma, ọ bụrụ na ihe anyị mejọrọ e wute anyị, anyị a na-agbalịsikwa ike ka àgwà ọjọọ ghara ịmara anyị ahụ, Jehova Chineke anyị, ga-enyere anyị aka nihi na ọ dị ebere, na-emekwa amara. Abụ Ọma 103:8 Ihe a bụ ihe na-emesi obi ike.A sị na ọ bụ njehie ka ị na-ele, Jaa, Jehova, ònye pụrụ iguzo?Abụ Ọma 130:3.Ihe Mere Mkpụrụ Osisi Pollia Berry Ji Acha Anụnụ AnụnụPOLLIA BERRYbụ mkpụrụ osisi na-acha anụnụ anụnụ dị nAfrịka. Anụnụ anụnụ ya rọrọ arọ karịa nke mkpụrụ osisi ọ bụla ọzọ. Ma, o nweghị ihe dị na mkpụrụ osisi a mere o ji na-acha otú a. Gịnịzi mere o ji maa mma dị egwu otú ahụ?Ihe Ị Ga-echebara Echiche:Mkpo mkpụrụ osisi a nwere ọtụtụ ụmụ irighiri eriri dị ogologo ogologo. A haziri ha ka ha dịrị mbadamba. Otú ukwu nke ọ bụla na ukwu nke nọ ya nokpuru si nọrọ dịtụ iche, nke mere ka ha dịrị gburugburu nile anya. Eriri ndị a nonwe ha, a naghị acha anụnụ anụnụ, kama, ọ bụ otú ahụ nke ọ bụla si nọrọ otú dịtụ iche nibe ya mere ka ha na-acha anụnụ anụnụ. Ọ bụ otú eriri ndị ahụ si nọrọ ná mkpo mkpụrụ osisi a mere ka ha nwee ụcha ndị mara mma, na-agbanwe agbanwe. Otú i si nọrọ na-ele ha na-ekpebi ụdị ụcha ị ga-ahụ. Ụfọdụ nime ha ga na-acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ, pink pink, ma ọ bụ odo odo. Ọ bụkwara na i leruo ha anya nke ọma, ị ga-achọpụta na ụcha ha a rọchaghị arọ otú i chere.Ebe ọ bụ na ihe mere mkpụrụ osisi a ji na-acha anụnụ anụnụ esighị nime ya, ụcha ya na-adịgide ruo ogologo oge. O nweedịla ndị nke e wetara kemgbe ọtụtụ narị afọ ụcha ha ka dị ka nke mịpụtara ọhụrụ. Mkpụrụ osisi a bụ sọ mkpụrụ mkpụrụ, o nweghị ihe a ga-erite na ya. Ma, ndị na-eme nchọpụta sịrị na ọ na-adọta ụmụ nnụnụ ndị nọ ya gburugburu, ha a na-abịa nebe ọ nọ.Ndị sayensị kweere na ihe mere mkpụrụ osisiPollia Berryji na-acha anụnụ anụnụ nwere ike inyere ha aka imepụta ink e ji esiji ihe na-agaghị na-achanwụ achanwụ nakwa akwụkwọ ndị na-agaghị ekwe ka ebipụta adịgboroja ha.Gịnị Ka I Chere?Otú a mkpụrụ osisi a si na-acha anụnụ anụnụ na-egbuke egbuke, ò nọkatara dịrị ka è nwere onye kere ya otú ahụ?Ihe Ndị A Dị nỊntanetAJỤJỤ NDỊ BAỊBỤL ZARAEZINỤLỌBaịbụl Ọ Ga-enyeliri Mụ na Ezinụlọ M Aka Ịna-ebi nUdo?Ndụmọdụ ndị dị na Baịbụl e nyerela ọtụtụ nde ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị aka ịna-enwe obi ụtọ nezinụlọ ha.Gaa nebe e dere IHE BAỊBỤL NA-AKỤZI, pịa AJỤJỤ NDỊ BAỊBỤL ZARAVIDIOIHE NDỊ MMADỤ KWURU MERE HA JI KWERE NA CHINEKE DỊMonica Richardson: Onye Dọkịta Ekwuo Ihe Mere O Ji Kwere na ChinekeIhe nwaanyị a mụtara gbasara nwa nọ nafọ mere ka ọ gbanwee ihe o kwere banyere otú ndụ si malite.Gaa nebe e dere IHE NDỊ ANYỊ NWERE, pịa VIDIO, pizie igbe e dere Ajụjụ Ọnụ 