 Ụbọchị Jehova jd-IB  Buru Ụbọchị Jehova nUche Na-ebi NdụPeeji Mbụ na nke Ndị Bipụtara Akwụkwọ A 2007Watch Tower Bible and Tract Society of PennsylvaniaNDỊ BIPỤTARA YAWatchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.Brooklyn, New York, U.S.A.Nke E Biri nỌnwa Disemba 2014Ọ gwụkwala ma e gosiri nsụgharị ọzọ, amaokwu Baịbụl ndị e dere nakwụkwọ a sitere na Baịbụl e ji asụsụ Igbo a na-ede noge a dee, ya bụ,Baịbụl NsọNsụgharị Ụwa Ọhụrụ nke Akwụkwọ NsọEbe Ndị E Si Nweta Foto: Peeji nke 48: Randy OlsonNational Geographic Image Collection Peeji nke 119: A natara British Museum ikike wee see foto aIhe Ndị Dị nIme Akwụkwọ ANkebi nke 1Chineke Pụrụ Inyere Gị Aka Ijikere Maka Oké Ụbọchị YaOnye amụma Chineke kwuru na oké ụbọchị Jehova dị nso. Zefanaya 1:14 Ụbọchị ahụ ji ọsọ na-abịaru nso. Nihi ya, ọ dị mkpa ka anyị buru nke ahụ nuche ka anyị na-ebi ndụ. Ị maara na akwụkwọ ndị ahụ a na-akpọ akwụkwọ Obere Ndị Amụma nwere ihe dị mkpa ha kwuru banyere oké ụbọchị ahụ? Isi nke Mbụ ruo nIsi nke Atọ nakwụkwọ a ga-enyere gị aka ịmatakwu ndị amụma iri na abụọ ahụ nakwa ihe ha kwuru maka ha nakwụkwọ ha. Nụzọ dị otú a, ị pụrụ irite uru nihe ha dere. Ị ga-amụtakwa ihe ndị ga-abara gị uru ná ndụ.1 Ozi Jehova Maka Oge Gara Aga Nakwa Ugbu A1, 2. Olee otú ụfọdụ ndị siworo chọọ akụ dị oké ọnụ ahịa ndị zoro ezo, ma gịnị pụrụ inyere gị aka inweta obi ụtọ ná ndụ?KEMGBE ọtụtụ afọ, ọtụtụ ndị anọwo na-enwe olileanya ịchọta akụ dị oké ọnụ ahịa ndị dị nime ala. Ị gụtụla akụkọ banyere ndị na-eme nchọpụta, na ndị na-amụ banyere ihe ndị mgbe ochie, tinyere ndị ọzọ ndị chọrọ ụdị akụ ndị ahụ? Ọ bụ ezie na e nwere ike ị gaghị aga chọwa akụ dị otú ahụ nonwe gị, ọ bụrụkwanụ na ị hụ akụ dị oké ọnụ ahịa? Obi ga-atọgbu gị atọgbu ma ọ bụrụ na akụ ahụ ga-enwe ike ime ka ndụ gị ka mma ma ọ bụ mee ka i nwekwuo obi ụtọ na afọ ojuju ná ndụ!2Ihe ka ọtụtụ ná ndị mmadụ adịghị aga chọwa akụ dị oké ọnụ ahịa, kama ha na-achọ inweta obi ụtọ site nịchụ ego, ịgbalị inwe ezi ahụ ike, na ịgbalị ime ka alụmdi na nwunye ha bụrụ nke na-enye obi ụtọ. Ihe ndị a bụ akụ dị oké ọnụ ahịa ndị a na-adịghị enweta site nigwu ala. Ọ dịghịkwa map nkịtị nke na-egosi ebe a pụrụ igwute ha. Dịkwa ka ị maara, mmadụ aghaghị itinye mgbalị iji nweta ha. Ọ bụ ya mere ọtụtụ ndị ji enwe ekele mgbe e nyere ha ezigbo ndụmọdụ banyere otú ha ga-esi ruo ihe mgbaru ọsọ ha ma nwekwuo ihe ịga nke ọma na obi ụtọ ná ndụ.3, 4. Olee ebe ị pụrụ inweta ndụmọdụ bara uru banyere otú e si ebi ndụ?3Ị pụrụ inweta ezigbo ndụmọdụ, ee, nduzi nke nyewooro ndị ọzọ aka inwekwu obi ụtọ. Dị ka ọtụtụ ndị chọpụtaworo, Baịbụl na-enye ndụmọdụ kasị mma banyere otú e si ebi ndụ. Charles Dickens, bụ onye England na-ede akwụkwọ, dere banyere Baịbụl, sị: Ọ bụ akwụkwọ kasị mma nakwụkwọ niilee bipụtatụworo ma ọ bụ nke a ga-ebipụta nụwa . . . nihi na ọ na-akụzi ihe ndị kasị mma bụ ndị pụrụ iduzi mmadụ ọ bụla.4Okwu ahụ abụghịrị ndị niile weere Baịbụl dị ka akwụkwọ sitere nike mmụọ nsọ Chineke ihe ijuanya. Ma eleghị anya, i kweere okwu ahụ na-emesi obi ike nke anyị na-agụ na2 Timoti 3:16, sị: Akwụkwọ Nsọ dum sitere nike mmụọ nsọ Chineke, ọ bara uru iji ya zie ihe, iji ya dọọ mmadụ aka ná ntị, iji ya mee ka ihe guzozie, na iji ya nye ọzụzụ nezi omume. E kwuo ya nụzọ ọzọ, Baịbụl nwere ihe ọmụma bara uru nke pụrụ ịkụziri ndị mmadụ ụzọ isi na-ebi ndụ nagbanyeghị nsogbu ndị jupụtara nụwa taa. Ndị ji Baịbụl eduzi ihe ha na-eme pụrụ inwe ezi obi ụtọ na afọ ojuju ná ndụ karị.5-7. Olee akụkụ Baịbụl ndị ị pụrụ ịga na ha iji nweta nduzi bara uru?5Otú ọ dị, olee akụkụ Baịbụl ndị na-agbata gị nuche dị ka ebe ị pụrụ inweta ụdị ndụmọdụ ahụ? Uche ụfọdụ ndị pụrụ ịga nOzizi Elu Ugwu ahụ, bụ ebe Jizọs nyere ndụmọdụ ndị dị irè banyere akụkụ dịgasị iche iche nke ndụ a na-ebi kwa ụbọchị. Uche ndị ọzọ ga-agbaga nakwụkwọ dị iche iche Pọl onyeozi dere. Onye ọ bụla pụkwara inweta ndụmọdụ bara uru nAbụ Ọma nakwa nIluakwụkwọ ndị jupụtara namamihe. Nke bụ eziokwu bụ na, dabere nọnọdụ gị ma ọ bụ nsogbu ndị i nwere, akwụkwọ ọ bụla dị nime Baịbụl bara uru, ọbụna akwụkwọ Baịbụl ndị bụ akụkọ, dị ka ihe atụ, malite nakwụkwọ Jọshụa ruo nEsta. Ihe mmụta ndị bụ ihe ịdọ aka ná ntị dị nakụkọ ndị e dere na ha maka onye ọ bụla chọrọ inweta obi ụtọ nijere Chineke ozi. 1 Ndị Kọrịnt 10:11 Nezie, akwụkwọ ndị ahụ na-enye ndụmọdụ ndị pụrụ iduzi gị nihe ndị ị na-eme nakwa nime ka ihe gaziere gị ná ndụ. Cheta okwu a nke bụ eziokwu: Ihe niile e dere noge gara aga, e dere ha iji nye anyị ntụziaka, ka anyị wee site ná ntachi obi anyị na nkasi obi sitere nAkwụkwọ Nsọ nwee olileanya.Ndị Rom 15:4;Jọshụa 1:8;1 Ihe E Mere 28:8, 9.6Otú ọ dị, e nwere otu akụkụ Baịbụl nke ọtụtụ ndị na-adịghị agụkebe, bụ ebe anyị pụrụ ịchọta akụ dị oké ọnụ ahịa. Ọ bụ akwụkwọ iri na abụọ, nke ndị ụfọdụ na-akpọ Obere NdịAmụma. Nihe ka nọtụtụ Baịbụl, a na-enweta ha ma a gafesịa akwụkwọ Baịbụl ndị ka ha buo ibu, ya bụ, Ezikiel na Daniel. A na-enweta ha tupu e ruo nOziọma Matiu. Nihe ka nọnụ ọgụgụ Baịbụl, usoro e ji depụta akwụkwọ iri na abụọ a bụ: Hosia, Joel, Emọs, Obedaya, Jona, Maịka, Nehọm, Habakọk, Zefanaya, Hagaị, Zekaraya, na Malakaị. Dị ka anyị hụworo, e dere Baịbụl site nike mmụọ nsọ Chineke, ọ bakwara uru maka iji ya na-ezi ihe na iji ya na-egosi ndị mmadụ ụzọ isi na-ebi ndụ. Nke a ọ gụnyere Akwụkwọ ndị a?7Nezie, ọ gụnyere ha! Neziokwu, akwụkwọ ndị ahụ ụfọdụ ndị na-akpọ akwụkwọ Obere Ndị Amụma nwere akụ dị oké ọnụ ahịa bụ ndị bara ezigbo uru maka igosi anyị otú e si adị ndụ taa. Iji ghọta ihe mere ụfọdụ ndị ji eleghara akwụkwọ ndị a anya, cheedị echiche ihe a na-akpọ akwụkwọ iri na abụọ ahụ nọtụtụ asụsụ: Obere Ndị Amụma. Ihe a a na-akpọ akwụkwọ ndị a ọ pụrụ imetụta otú ndị mmadụ si ele ha anya? Ọ pụrụ ịbụ na o metụtawo otú i si ele ha anya?OBERE NDỊ AMỤMA AHỤ HÀ DỊ OBERE NEZIOKWU?8. a Olee otu ụzọ dị mkpa Chineke siworo na-enye anyị nduzi? b Gịnị ka a na-akpọ akwụkwọ iri na abụọ ahụ anyị na-ekwu okwu ha, ma olee echiche aha ahụ na-enye?8Pọl onyeozi malitere akwụkwọ ozi o degaara ndị Hibru site nikwu, sị: Chineke, onye si nọtụtụ ụzọgwanna nna anyị hàokwu ọtụtụ mgbenogologo oge gara agasite nọnụ ndị amụma,agwawo anyị okwu nọgwụgwụ ụbọchị ndị a site nọnụ Ọkpara ya. Ndị Hibru 1:1, 2 Ebe Chineke si nọnụ ndị amụma bụ mmadụ na-ezi ozi ya, anyị ekwesịghị iwere onye ọ bụla nime ndị amụma ahụ dị ka onye dị obere ma ọ bụ were ihe ha dere dị ka obere ihe. Ka o sina dị, aha bụ Obere Ndị Amụma emewo ka ụfọdụ ndị were ihe e dere nime akwụkwọ ndị ahụ dị ka obere ihe nakwa ihe ndị na-adịchaghị mkpa. Ndị ọzọ ekpebiwo na ozi ndị dị nakwụkwọ ndị a adịrughị mkpa ka ndị dị nakwụkwọ ndị ọzọ dị na Baịbụl. Otúọ dị, nke bụ eziokwu bụ na ihe mere e ji akpọ akwụkwọ iri na abụọ ndị a Obere Ndị Amụmadị ka ọ dị nọtụtụ asụsụ bụ naanị nihi na ha aharughị ka ụfọdụ ndị ọzọ.9. Gịnị mere na ọ bụghị otú akwụkwọ Baịbụl hà na-egosi otú ọ baruru uru?9Ọ bụrụ na otu akwụkwọ Baịbụl dị ntakịrị, ọ bụghị ihe na-egosi otú ọ dịruru mkpa ma ọ bụ uru ọ baara gị. Akwụkwọ Rut etorughị ogologo ka akwụkwọ ndị bu ya ụzọ na ndị na-esote ya, ma, lee ihe ọmụma na-emetụ nahụ nke dị nime ya! Ntakịrị akwụkwọ ahụ na-emesi ike mkpa ọ dị ka anyị raparasie ike nezi ofufe. Ọ na-egosi na Chineke ji ụmụ nwaanyị kpọrọ ihe nke ukwuu, ọ kọkwaara anyị irighiri ihe ndị dị oké mkpa banyere usoro ọmụmụ Jizọs. Rut 4:17-22 E nwere ihe atụ ọzọ ná ngwụcha ngwụcha Baịbụl. Nebe ahụ ka ị ga-ahụ akwụkwọ Jud. Ọ dị nnọọ ntakịrị nke na nime Baịbụl ụfọdụ, o rughị otu peeji. Nagbanyeghị nke ahụ, e nwere oké ihe ọmụma na nduzi bara oké uru nime ya, ya bụ, otú Chineke si mesoo ndị mmụọ ọjọọ, ịdọ aka ná ntị banyere ndị ọjọọ ndị na-abata nọgbakọ, na agbamume o nyere ka anyị gbasie mgba ike maka okwukwe ahụ! Ị pụkwara ijide naka na ihe e dere nakwụkwọ ndị ahụ a na-akpọ akwụkwọ Obere Ndị Amụma adịghị obere, ha abụghịkwa ndị na-abachaghị uru, ọ bụ ezie na akwụkwọ ndị ahụ dị ntakịrị.OLEE OTÚ HA SI BỤRỤ AKWỤKWỌ AMỤMA?10, 11. a Gịnị ka ụfọdụ ndị pụrụ iche banyere okwu bụ ndị amụma? b Dị ka Baịbụl na-egosi, olee ndị bụ ndị amụma, gịnịkwa ka ha mere?10Ihe ọzọ a ga-atụle bụ okwu ndị bụ ndị amụma naamụma. Okwu ndị a pụrụ ichetara anyị banyere ibu amụma ihe ga-eme nọdịnihu. Ọtụtụ ndị na-eche na onye amụma bụ naanị onye na-ekwu ihe ndị ga-eme nọdịnihuma eleghị anya jiri okwu ndị dị omimi, ndị ga-achọ ka a kọwaa ha akọwa, na-ekwu ha. Nke a na-emetụta otú ụfọdụ ndị si ele akwụkwọ iri na abụọ ahụ anya.11Neziokwu, ka ị na-agụ akwụkwọ iri na abụọ a, ị ga-achọpụta ozugbo na amụma jupụtara na ha, ọtụtụ nime ha bụkwa banyere ọbịbịa nke oké ụbọchị Jehova. Nke ahụ kwekọrọ nihe bụ isi okwu ahụ bụ onye amụma pụtara. Onye amụma bụ onye ya na Chineke na-emekọrịta ihe nụzọ chiri anya, bụrụkwa onye ọ na-esikarị naka ya ekpughe ihe ga-eme nọdịnihu. Malite nInọk, ọtụtụ ndị amụma e kwuru banyere ha nime Baịbụl kwuru ihe ga-eme nọdịnihu.1 Samuel 3:1,11-14;1 Ndị Eze 17:1;Jeremaya 23:18;Ọrụ 3:18;Jud 14, 15.12. Olee otú ị pụrụ isi gosi na ịbụ onye amụma abụghị naanị ikwu ihe ga-eme nọdịnihu?12Otú ọ dị, anyị kwesịrị iburu nuche na ọrụ ndị amụma Jehova abụghị naanị ikwu ihe Chineke kwuru nke ga-eme nọdịnihu. Ọtụtụ mgbe, Chineke ji ndị amụma mere ọnụ na-ekwuchitere ya nịgwa ndị mmadụ uche ya. Dị ka ihe atụ, e nwere ike anyị agaghị eche banyere Ebreham, Aịzik, na Jekọb dị ka ndị kwuru ihe ga-eme nọdịnihu, maAbụ Ọma 105:9-15gụnyere ha ná ndị amụma. Mgbe ụfọdụ, Chineke ji ha kpughee ihe ga-eme nọdịnihu, dị ka mgbe Jekọb gọziri ụmụ ya ndị ikom. Ndị nna ochie ahụ bụkwa ndị amụma nihi na ha gwara ezinụlọ ha ihe Jehova kwuru banyere òkè ha ga-ekere nimezu nzube Chineke. Jenesis 20:7;49:1-28 Ihe ọzọ na-egosi na okwu Baịbụl ahụ bụ onye amụma nwere ọtụtụ ihe ọ pụtara bụ eziokwu ahụ bụ na Erọn jere ozi dị ka onye amụma Mozis. Erọn rụrụ ọrụ dị ka onye amụma site nịbụ onye na-ekwuchitere Mozis, ma ọ bụ ọnụ ya.Ọpụpụ 4:16;7:1, 2;Luk 1:17,76.13, 14. a Nye ihe atụ iji gosi na ọ bụghị naanị amụma ka ndị amụma buru. b Olee otú ọ ga-esi bara gị uru ịmara na ihe ndị amụma ahụ mere abụghị naanị ikwu ihe ga-eme nọdịnihu?13Cheekwa echiche banyere ndị amụma bụ Samuel na Netan. 2 Samuel 12:25;Ọrụ 3:24;13:20 Jehova si nọnụ ha abụọ kwuo ihe ga-eme nọdịnihu. O mekwara ka ha rụọ ọrụ dị ka ndị amụma nụzọ ndị ọzọ. Dị ka onye amụma, Samuel gbara ndị Izrel ume ka ha kwụsị ife arụsị ma maliteghachi ofufe dị ọcha. O kwupụtakwara ikpe Chineke mara Eze Sọl, bụ nke na-akụziri anyị na Jehova ji nrubeisi kpọrọ ihe karịa iji ihe onwunwe achụrụ ya àjà. Ee, ọrụ Samuel dị ka onye amụma gụnyere ikwupụta echiche Chineke banyere ụzọ e kwesịrị isi na-ebi ndụ. 1 Samuel 7:3, 4;15:22 Netan onye amụma buru amụma na Sọlọmọn ga-ewu ụlọ nsọ nakwa na a ga-eme ka alaeze ya guzosie ike. 2 Samuel 7:2,11-16 Ma Netan rụkwara ọrụ dị ka onye amụma mgbe o kpughere mmehie Devid na Bat-shiba mere nakwa ihe ọjọọ Devid mere Yuraya. Ọ dị onye ga-echezọ otú Netan si mee ka a mara iko Devid kwara? O nyere ihe atụ banyere otu ọgaranya nke weere naanị otu nwa atụrụ nke otu ogbenye nwere, nke ọ hụkwara nanya. Netan sokwa hazie ezi ofufe nụlọ nsọ Chineke.2 Samuel 12:1-7;2 Ihe E Mere 29:25.14Isi ihe a na-ekwu bụ na anyị ekwesịghị iwere ozi ndị e dekọrọ nakwụkwọ amụma ndị a naanị dị ka ozi amụma ndị na-ekwu ihe ga-eme nọdịnihu. Nime ha, e dekọkwara ihe dị iche iche Chineke kwuru banyere ọtụtụ ihe ndị ọzọ, gụnyere ihe ndị magburu onwe ha bụ ndị na-eme ka anyị mata otú ndị Chineke noge ahụ kwesịrị isi bie ndụ, na otú anyị onwe anyị taa kwesịrị isi na-ebi ndụ. Nezie, obi siri anyị ike na ihe ndị dị nime Baịbụl, gụnyere akwụkwọ iri na abụọ ndị a, bara ezigbo uru, bụrụkwa ihe ndị a pụrụ itinye nọrụ. Ha na-enyere ndị mmadụ aka ịhụ ụzọ kasị mma isi na-ebi ndụ. Akwụkwọ ndị a e dere site nike mmụọ nsọ na-enye anyị nduzi bara uru, ndị pụrụ inyere anyị aka ka anyị na-ebi ndụ nuche zuru okè na ezi omume na nsọpụrụ Chineke nime usoro ihe dị ugbu a.Taịtọs 2:12.ỤZỌ ISI RITE URU15, 16. a Olee ihe atụ ụfọdụ ndị dị nakwụkwọ Obere Ndị Amụma ahụ? b Olee nkọwa ndị bụ amụma ndị dị nakwụkwọ ndị ahụ?15E nwere ọtụtụ ụzọ anyị pụrụ isi rite uru nịgụ Okwu Chineke e dere site nike mmụọ nsọ. Akwụkwọ Baịbụl ụfọdụ na-akọrọ anyị ihe mere notu oge. Ụfọdụ bụ uri, nke ọ bụla bara uru nụdị nke ya. Nakwụkwọ Baịbụl ndị ọzọ, e ji ihe atụ ma ọ bụ ihe nnọchianya mee ihe nụzọ pụtara ìhè, dị ka ọ dị nakwụkwọ iri na abụọ a. Dị ka ihe atụ, Jizọs ji ihe e kwuru nakwụkwọ Jona mee ihe mgbe O kwuru, sị: Ọgbọ ọjọọ nke na-akwa iko na-achọ ihe ịrịba ama, ma ọ dịghị ihe ịrịba ama a ga-enye ya ma ọ bụghị ihe ịrịba ama nke Jona onye amụma. Nihi na dị nnọọ ka Jona nọrọ nafọ nnukwu azụ ụbọchị atọ, ehihie na abalị, otú ahụ ka Nwa nke mmadụ ga-anọ nime ala ụbọchị atọ, ehihie na abalị. Ndị ikom Ninive ga-ebili noge ikpe, ha na ọgbọ a, ha ga-amakwa ya ikpe; nihi na ha chegharịrị nihe Jona kwusara, ma, lee! e nwere onye ka Jona nebe a.Matiu 12:39-41.16O doro anya na Jizọs ewereghị akwụkwọ Jona naanị dị ka akụkọ banyere otú Chineke si meso Jona, na ọrụ onye amụma ahụ rụrụ na Ninive nakwa ihe mere mgbe Jona kwusara ozi ịdọ aka ná ntị nke Chineke. Jizọs ghọtara na ọrụ Jona onye amụma rụrụ bụ ihe atụ nke na-arụtụ aka nebe Jizọs Kraịst nọ, nọnwụ ọ ga-anwụ nakwa ná mkpọlite a ga-akpọlite ya nụbọchị nke atọ. Ọzọkwa, ihe ndị Ninive mere mere ka a hụ ihe dị icheihe dị iche nomume nke ihe ka ọtụtụ ná ndị Juu nihe banyere ozi ọma Jizọs kwusara nakwa nọrụ ndị ọ rụrụ. Matiu 16:4 Nụzọ kwesịrị ekwesị, anyị ghọtara na ihe dị nime akwụkwọ iri na abụọ ndị a bụ nkọwa ndị bụ amụma ndị kwuru banyere otú Chineke si emeso ndị ya noge a. Ịmụ ihe ndị a na-akpali mmasị, bụrụkwa ihe bara uru.17. Olee otú akwụkwọ a i ji naka si tụlee akwụkwọ iri na abụọ ahụ?17Otú ọ dị, ihe e mere nakwụkwọ a i ji naka abụghị ịkọwa ihe ihe atụ ndị dị nakwụkwọ Jona ma ọ bụ nakwụkwọ iri na otu ndị nke ọzọ pụtara. Ihe e mere abụghịkwa ịkọwa ha namaokwu namaokwu. Kama nke ahụ, e lekwasịrị anya karịsịa nihe anyị na-amụta nakwụkwọ ndị a, bụ ihe ndị anyị pụrụ iji na-ebi ndụ kwa ụbọchị. Jụọ onwe gị, sị: Olee ndụmọdụ ma ọ bụ ịdọ aka ná ntị bara uru nke Jehova na-enye m nakwụkwọ iri na abụọ ndị a? Olee otú akwụkwọ ndị a pụrụ isi nyere m aka ibi ndụ nuche zuru okè na ezi omume na nsọpụrụ Chineke nime usoro ihe dị ugbu a? Gịnị ka ha na-akụziri m banyere ibi ndụ dị ka Onye Kraịst, omume ọma, ndụ ezinụlọ, nakwa ụdị àgwà dị iche iche nụbọchị ndị a dị oké egwu, ebe ọ bụ na ụbọchị Jehova na-abịa, nihi na ọ dị nso? Taịtọs 2:12;Joel 2:1;2 Timoti 3:1 Ka ị na-enweta azịza ndị na-eju afọ, o yiri ka ị ga-ahụ amaokwu ndị ị ga-ewere dị ka akụ dị oké ọnụ ahịa, bụ amaokwu ndị ị na-ejitụbeghị mee ihe mgbe ị na-akọrọ ndị ọzọ ndụmọdụ ndị dị nime Baịbụl. Nụzọ dị otú a, akụkụ Baịbụl magburu onwe ha ndị ị maara ga-ebuwanye ibu.Luk 24:45.18. Olee otú e si hazie akwụkwọ a, oleekwa otú ị pụrụ isi rite uru na nke a?18E kewara isiokwu ndị dị nakwụkwọ a ụzọ anọ. Gbalịa ka ị mata isi ihe dị ná nkebi nke ọ bụla mgbe ị na-amalite ịgụ ya. Na nke ọ bụla nime isi iri na atọ na-esonụ, ị ga-ahụ igbe abụọ e tinyere iji nyere gị aka icheta ihe ị mụrụ. Ajụjụ ndị dị nigbe ndị ahụ ga-enyere gị aka ịtụgharị uche nihe ị gụrụ, nyekwaragị aka iche echiche nuru ọ bara, tinyere ụzọ ị pụrụ isi tinye ya nọrụ. Igbe nke mbụ dị nihe dị ka nọkara isiakwụkwọ nke ọ bụla. Ọ bụrụ na ị gụrute nebe igbe ahụ dị, tụlee ajụjụ ndị dị na ya. Ime otú ahụ ga-enyere gị aka ịkụbanye ihe ndị ị ka mụpụrụ nime obi gị. Matiu 13:8, 9,23;15:10;Luk 2:19;8:15 Igbe nke abụọ ga-enyere gị aka ịtụgharị uche nihe ị gụrụ nakụkụ ikpeazụ nke isiokwu nke ọ bụla nakwa ịhụ na ọ bamiri nuche gị. Ya mere, wepụta oge tụlee igbe ndị a. Nezie, ha pụrụ inyere gị aka ịghọta ụzọ ndị pụtara ìhè ị pụrụ isi rite uru nihe ị na-agụ.19. Gịnị bụ ihe mbụ i kwesịrị iburu nuche banyere akwụkwọ iri na abụọ ahụ?19Ka i wee jikere maka ịmụ akwụkwọ a, jụọ onwe gị ihe ị maara banyere ihe ndị dị na nke ọ bụla nime akwụkwọ iri na abụọ ndị a. Olee ndị Chineke si naka ha zie ozi ndị a, oleekwa ụdị mmadụ ha bụ? Olee oge ha dịrị ndụ, olee ihe na-eme mgbe ha jere ozi? Oge ndị ahụ e depụtara napeeji nke iri abụọ na nke iri abụọ na otuga-enyere gị aka nke ukwuu; na-ele anya na ya ugboro ugboro ka ị na-amụ malite nIsi nke Abụọ. Gịnị kpọmkwem bụ ozi ha kwusara, gịnịkwa ka ozi ha pụtara noge ahụ, oleekwa otú ịmata ihe ndị a ga-esi nyere gị aka ịghọta ihe ha na-ekwu banyere ya noge ahụ? Isi nke Abụọ ga-enyere gị aka ịza ajụjụ ndị a bụ isi.2 Ndị Amụma Ozi Ha Pụrụ Imetụta Anyị1. Nihi gịnị ka i kwesịrị iji nwee mmasị nebe ndị amụma iri na abụọ ahụ nọ, bụ ndị dere akwụkwọ ndị ikpeazụ nke Akwụkwọ Nsọ Hibru?Ị GA-ACHỌ ịmata mmadụ iri na abụọ bụ ndị ozi Chineke? Mmadụ iri na abụọ a anyị na-ekwu okwu ha dịrị ndụ tupu Jizọs abịa nụwa. Ya mere, ị pụghị ịhụ ha ihu na ihu. Ma, ị pụrụ ịmata ha, matakwa otú ha si buru oké ụbọchị Jehova nuche. Ihe ị ga-amụta dị Onye Kraịst ọ bụla nke ji amamihe na-agbalịsi ike ịnọgide na-eburu oké ụbọchị Jehova nuche oké mkpa nezie.Zefanaya 1:14;2 Pita 3:12.2, 3. Olee otú ihe anyị na-ahụ taa si yie ihe ndị amụma iri na abụọ ahụ hụrụ noge ha?2Nime Akwụkwọ Nsọ, e nwere ọtụtụ ndị ikom a kpọrọ ndị amụmaọtụtụ akwụkwọ Baịbụl na-aza aha ndị amụma. Dịkwa ka ọ dị banyere ndị amụma ndị ọzọ, ndị ikom iri na abụọ a anyị ga-atụle banyere ha bụ ezi ihe nlereanya nke ikwesị ntụkwasị obi na obi ike. Ụfọdụ nime ha nwere nnọọ obi ụtọ ịhụ ka ozi ha kwusara mere ka ndị mmadụ gbanwee obi ha na uche ha ma mee ka ha laghachikwute Chineke. Ndị ọzọ nwere nkụda mmụọ dị ukwuu ịhụ ka ndị nnupụisi nọ na-emebi ụkpụrụ Jehova ma na-eme ihe na-abụghị uche ya. Ụfọdụ nime mmadụ iri na abụọ a nwere nkụda mmụọ ịhụ ka ndị na-ekwu na ha na-efe Jehova na-eme omume ọ gbasara m ma na-eme ihe ọ bụla na-agụ ha.3Dị nnọọ ka anyị, ndị amụma iri na abụọ a dịrị ndụ noge e nwere ọgba aghara ọchịchị, nsogbu obodo, nakwa noge okpukpe dakpọrọ adakpọ. Ebe ha bụ ndị ikom nwere ụdị mmetụta anyị na-enwe, o doro anya na ha nwere ihe ndị tụrụ ha egwu, nweekwa ihe ịma aka dị iche iche. Jems 5:17Nagbanyeghị nke ahụ, ha setịpụụrụ anyị ezi ihe nlereanya, anyị kwesịkwara ịdị na-echeta ozi ha, ebe ọ bụ na e dekọrọ ha namụma ndị dị nAkwụkwọ Nsọ maka abamuru anyị, bụ ndị ọgwụgwụ nke usoro ihe ndị a bịakwasịworo.Ndị Rom 15:4;16:26;1 Ndị Kọrịnt 10:11.NDỊ AMỤMA IRI NA ABỤỌ AHỤ NA OGE HA DỊRỊ NDỤ4. Gịnị ka ị chọpụtaworo banyere oge ndị amụma iri na abụọ ahụ dịgasịrị ndụ, oleekwa ndị nke Jehova bu ụzọ họpụta ka ha dọọ ndị ya aka ná ntị ma gbaa ha ume?4Ị pụrụ iche na usoro e ji depụta akwụkwọ Hosia ruo Malakaị nime Baịbụl gị na-egosi oge ndị amụma ndị a dịgasịrị ndụ. Ọ bụghị otú ahụ. Dị ka ihe atụ, ndị amụma bụ Jona, Joel, Emọs, Hosia, na Maịka dịrị ndụ na narị afọ nke itoolu nakwa na narị afọ nke asatọ T.O.A.Noge ahụ, ọtụtụ ndị eze ndị chịrị ma nalaeze ebe ndịda nke Juda ma nalaeze ebe ugwu nke Izrel ekwesịghị ntụkwasị obi. Ndị ha chịrị gbasoro ihe nlereanya ha, nke ahụ mekwara ka Chineke weso ha iwe. Ọ bụ noge a ka ndị Asiria chọrọ ịchị ụwa. E mesịa, ndị Babịlọn achọọkwa ịchị. Ndị Izrel amaghị na Jehova ga-eji mba abụọ ndị a chịrị ụwa mezuo ihe o kpere nikpe! Otú ọ dị, ị manụ na Chineke si nọnụ ndị amụma kwesịrị ntụkwasị obi dọọ Izrel na Juda aka ná ntị ugboro ugboro.5. Olee ndị amụma kwusara ikpe Jehova mgbe Juda na Jeruselem na-eche mbibi ihu?5Ka oge Jehova ga-ama Juda na Jeruselem ikpe na-eru nso, o nyere ha ndị amụma ndị ọzọ dị ike, ndị bụ ọnụ na-ekwuru ya. Olee ndị bụ ndị amụma a? Ha bụ ndị amụma bụ Zefanaya, Nehọm, Habakọk na Obedaya. Ha niile buru amụma na narị afọ nke asaa T.O.A. Ọdachi kasị njọ nke mere noge ahụ bụ mbibi ndị Babịlọn bibiri Jeruselem nafọ 607 T.O.A.nakwa ndọrọ a dọọrọ ndị Juu nagha. O mezukwara dị nnọọ ka Chineke dọrọ ha aka ná ntị namụma ndị o buru site nọnụ ụfọdụ nime ndị ikom ndị a o zipụrụ ka ha gwa ha ihe o kwuru. Ha gbalịrị ime ka ndị ahụ mara ihe ndị bụ omume ọjọọ, dị ka ịṅụbiga mmanya ókè na ime ihe ike, ma ha achọghị ịgbanwe.Habakọk 1:2,5-7;2:15-17;Zefanaya 1:12, 13.6. Olee otú Jehova si gbaa ndị Izrel ahụ si nebe a dọọrọ ha nagha laa lọta ume?6Ndị ndú ruru eru na nkasi obi nakwa ndụmọdụ nke ga-eme ka ha nọgide na-efe Chineke dị ndị Chineke mkpa mgbe ha si nebe a dọọrọ ha nagha laa lọta. Ìgwè ndị amụma ọzọHagaị, Zekaraya, na Malakaịgboro mkpa ahụ. Ha jere ozi na narị afọ nke isii na nke ise T.O.A. Ka ị na-amatakwu ihe banyere mmadụ iri na abụọ a ndị kwadosiri oruru o ruuru Jehova ịbụ eze ike, na-amatakwukwa ọrụ ha rụrụ, ị ga-amụta ihe ndị dị mkpa ị pụrụ itinye nọrụ nozi gị noge anyị a dị ize ndụ. Ugbu a, ka anyị tụlee banyere ndị amụma ndị a, dabere noge ha jere ozi.MGBALỊ E MERE ỊNAPỤTA MBA NDỊ NA-AKPỌ EKWO NKỤ7, 8. Olee otú ihe mere Jona pụrụ isi bụụrụ anyị ihe agbamume iji merie enweghị obi ike?7Ọ dịtụla mgbe ị na-enwechaghị obi ike, ma eleghị anya na-eche na okwukwe gị esikwaghị ike? Ya bụrụ otú ahụ, ihe mereJonaga-abara gị uru nke ukwuu. Jona dịrị ndụ na narị afọ nke itoolu T.O.A. Ikekwe, ị maara na Chineke gwara Jona ka ọ gaa Ninive, bụ isi obodo Alaeze Ukwu Asiria nke ka na-ebilite ebilite. Ọrụ e nyere Jona bụ ịga gwa ndị Ninive ka ha kwụsị ajọ omume ha. Otú ọ dị, kama ịgawa ebe a gwara ya ka ọ gaaebe dị ihe dị ka narị kilomita itoolu nakụkụ ọwụwa anyanwụ, nebe ugwu JeruselemJona banyere ụgbọ mmiri nke na-aga notu ọdụ ụgbọ mmiri nke dị na Spen, ma eleghị anya. O tinyere isi nebe ọzọ, gawa ebe dị puku kilomita atọ na narị ise! Olee ihe i chere? Ọ bụ egwumere Jona ji gbaa ọsọ, ka ọ bụ na o nweghị okwukwe mgbe ahụ? Ka ọ bụ nihi na ọ na-ewe iwe na ndị Ninive nwere ike ichegharị wee bịa lụso ụmụ Izrel ọgụ mgbe e mesịrị? Baịbụl agwaghị anyị kpọmkwem ihe merenụ. Otú ọ dị, anyị ahụla ihe mere o ji dị mkpa ka anyị kpachara anya wee ghara ikwe ka echiche anyị gaa nihe na-ekwesịghị ekwesị.8Ị manụ ihe Jona mere mgbe Chineke baara ya mba. Mgbe Jona nọ nafọ otu nnukwu azụ nke loro ya, o kwuru, sị: Ọ bụ Jehova nwe nzọpụta. Jona 1:17;2:1, 2,9 Ozugbo e ji ọrụ ebube napụta Jona, ọ rụrụ ọrụ e nyere ya. Ma o wutere ya nke ukwuu mgbe Jehova na-ebibighị ndị Ninive nihi na ha ṅara ntị nozi Jona zisara wee chegharịa. Jehova ji ịhụya gbazie onye amụma ahụ ọzọ, bụ onye chere echiche banyere onwe ya naanị. Ọ bụ ezie na ụfọdụ ndị pụrụ ilekwasị anya ná mmejọ Jona, Chineke weere ya dị ka ohu ya kwesịrị ntụkwasị obi, nke na-erube isi.Luk 11:29.9. Olee uru ndị ị pụrụ irite nozi Joel ziri nke bụ amụma?9Ì nwetụwo nkụda mmụọ mgbe ndị mmadụ katọrọ ozi ị na-ezisa bụ nke si na Baịbụl, na-ekwu na ọ bụ imenye ndị mmadụ ụjọ? Ọ bụ otú ahụ ka ndị obodoJoelonye amụma, onye aha ya pụtara Jehova bụ Chineke, si were ozi ya. O yiri ka ọ nọ na Juda dee amụma ya nihe dị ka nafọ 820 T.O.A., noge Eze Ọzaya na-achị. O yiri ka Joel ọ malitere ije ozi mgbe ozi Jona na-eru ná njedebe. Joel kwuru okwu banyere ìgwè igurube na-ebibi ihe nke ga-enubata ugboro ugboro iji bibie ala ahụ. Ee, ụbọchị dị egwu nke Chineke dị nso. Otú ọ dị, ị ga-ahụ na ọ bụghị naanị ozi banyere mbibi ka Joel ziri. Ọ bụkwa ihe na-agba ume ịhụ na o kwuru na ndị kwesịrị ntụkwasị obi ga-abụ ndị gbapụrụ agbapụ. Joel 2:32 Ndị chegharịrị ga-aṅụrị ọṅụ nihi ngọzi Jehovanakwa nihi ịbụ ndị ọ gbaghaara mmehie ha. Lee ka o kwesịrị isi mesie anyị obi ike iburu nuche na nke ahụ sokwa nozi anyị na-ezisa! Joel buru amụma na a ga-awụkwasị ụdị anụ ahụ ọ bụla mmụọ nsọ Chineke, ya bụ, ike ya nọ nọrụ. Ị hụrụ otú amụma ahụ si gbasa gị? Joel mekwara ka otu ụzọ e ji naka e si enweta nzọpụta pụta ìhè: Onye ọ bụla nke ga-akpọku aha Jehova ga-alanahụ.Joel 2:28,32.10. Olee otú Jehova si jiri onye ọrụ ngo nkịtị mee ihe?10Ị pụrụ ịghọta ọnọdụEmọsma ọ bụrụ na otú ozi anyị na-ezisa dịruru mkpa na-emetụ gị nahụ mgbe ụfọdụ, ya bụ, ozi anyị na-ezisara ndị na-achọghị ịnụ ya. Emọs abụghị nwa onye amụma, o soghịkwa ná ndị amụma; ọ bụ onye ọzụzụ atụrụ, ọ na-arụkwa ọrụ ngo ma oge ruo. O buru amụma noge Eze Ọzaya nke Juda na-achị, ná ngwụsị narị afọ nke itoolu T.O.A. Nagbanyeghị na Emọs onye aha ya pụtara Ịbụ Ibu; Ibu Ibu si nezinụlọ dara ogbenye, e ziri ya ozi dị oké mkpa ọ ga-ezi Juda, Izrel, na mba ndị gbara ha gburugburu. Ọ dịghị agba gị ume ịmara na Jehova pụrụ iji onye nkịtị rụọ nnukwu ọrụ dị otú ahụ?11. Olee otú Hosia dịruru njikere ime uche Chineke?11Ị jụtụwo onwe gị, sị: Olee àjà ndị m ga-adị njikere ịchụ ka m wee mee uche Jehova? Cheedị echiche banyereHosia,onye dịrị ndụ nihe dị ka noge Aịzaya na Maịka dịrị ndụ, onye jekwara ozi dị ka onye amụma ruo ihedị ka afọ iri isii. Jehova gwara Hosia ka ọ lụọ Goma, bụ nwaanyị nke ga-akwa iko. Hosia 1:2 Nime ụmụ atọ Goma mesịrị mụọ, o yiri ka ọ bụ naanị otu bụ nwa Hosia. Gịnị mere Jehova ga-eji gwa mmadụ ka o die mmechuihu nke inwe di ma ọ bụ nwunye na-akwa iko na-eweta? Jehova ji ya akụziri anyị iguzosi ike nihe na ịgbaghara mmehie. Alaeze ebe ugwu ahụ ahapụwo Chineke, dị nnọọ ka nwaanyị na-akwaiko si ahapụ di ya. Ma, Jehova ga-egosi ndị ya ịhụya ma gbalịa inyere ha aka ka ha chegharịa. Ịmụ banyere nke ahụ na-enye anyị obi ụtọ.12. Olee otú ị pụrụ isi rite uru nịtụle ihe nlereanya Maịka na nihe amụma ndị o buru rụpụtara?12Ọ bụ na i kwetaghị na oge a nke dị oké egwu na-eme ka o siere gị ike inwe nkwuwa okwu na ịdabere kpamkpam nebe Jehova nọ? Ọ bụrụ na i nwee àgwà ndị a, ị ga-adịkaMaịka.Maịka, bụ onye ya na Hosia na Aịzaya dịkọrọ ndụ, kwupụtara ozi e ziri ya banyere ihe a ga-eme mba Juda na Izrel noge ọchịchị nke ndị eze Juda bụ Eze Jotam, Ehaz, na Hezekaya na narị afọ nke asatọ T.O.A. Omume rụrụ arụ na ikpere arụsị jọgburu onwe ya metọrọ alaeze ebe ugwu nke Izrel, e bibikwara ya mgbe Asiria meriri Sameria nafọ 740 T.O.A. Juda na-erubere Jehova isi mgbe ụfọdụ. Noge ndị ọzọ, ha adịghị ekwesị ntụkwasị obi. Nagbanyeghị ebelebe gaje igbu, Maịka nwetara nkasi obi mgbe ọ hụrụ na ozi ahụ o ziri nke si naka Chineke mere ka Juda kwụsịtụ imikpu onwe ha ná mmerụ ime mmụọ, ka ọdachi wee ghara ịdakwasị ha mgbe ahụ. Lee ka o si akasi anyị obi ịhụ na ụfọdụ ndị na-ege ntị nozi nzọpụta anyị na-ekwusa!ỊTỤ ANYA ỌDACHI NA-ABỊANỤ13, 14. a Olee otú ihe nlereanya Zefanaya pụrụ isi nyere gị aka nofufe ị na-efe Chineke? b Olee mgbanwe ọrụ Zefanaya rụrụ nyere aka mee ka e nwee nihe banyere ofufe?13Ka ikike nke mba ndị chịrị ụwa bụ Ijipt na Asiria na-ebelata, Babịlọn nọ na-adịwanye ike. Noge na-adịghị anya, mbilite ọ ga-ebilite ga-enwe mmetụta dị ukwuu ná mbaJuda. E nwere ndị amụma Chineke bụ ndị ga na-adọ ndị na-efe Jehova ofufe aka ná ntị ma na-adụ ha ọdụ. Chee echiche banyere ụfọdụ nime ndị amụma ahụ, burukwa nuche na Ndị Kraịst na-ekwusakwa ozi ịdọ aka ná ntị taa.14Ọ bụrụ na ọ dịtụla mgbe ị hapụrụ iso ezinụlọ gị mee ihe ha na-eme nihi na ị chọrọ ime uche Jehova, ị pụrụ ịghọta ihe mereZefanaya.Ọ pụrụ ịbụ na Zefanaya bụ nwa nwa nke nwa Eze Hezekaya, bụrụkwa onye ikwu Eze Josaya, wee si otú a bụrụ onye si nezinụlọ nke ndị eze Juda. Nagbanyeghị nke ahụ, Zefanaya ji nrubeisi zie ozi ikpe ọmụma megide ndị ndú Juda, bụ ndị na-eme omume rụrụ arụ. Aha ya pụtara Jehova Ezochiwo. O mesiri ya ike na a pụrụ izobe mmadụ nụbọchị iwe Jehova naanị site nebere Chineke. Zefanaya 2:3 Ọ bụ ihe na-enye obi ụtọ ịmara na ozi Zefanaya ji obi ike zisaa rụpụtara ihe. Eze Josaya bụ onye ka na-eto eto mere ka e nwee mgbanwe ụfọdụ nihe banyere ofufe. O kpochapụrụ arụsị niile, rụzie ụlọ nsọ ahụ, meekwa ka a maliteghachi ofufe dị ọcha. 2 Ndị Eze, isi nke 22-23 Ọ ghaghị ịbụ na Zefanaya na ndị amụma ibe ya Nehọm, Habakọk, na Jeremaya na-enyere ezeaka ma ọ bụ na-enye ya ndụmọdụ. Nụzọ dị mwute, nchegharị nke ihe ka ọtụtụ ná ndị Juu chegharịrị esighị ha nobi. Mgbe Josaya nwụrụ nagha, ha maliteghachiri ikpere arụsị. Afọ ole na ole mgbe e mesịrị, a dọọrọ ha nagha laa Babịlọn.15. a Gịnị mere ozi ikpe ọmụma Nehọm ziri ji kwesị Ninive? b Gịnị ka ị pụrụ ịmụta nihe mere Ninive?15Ị pụrụ iche na o nweghị uru ị bara, na ọ dịghị onye ma gị. Ndị Kraịst nwere ihe ùgwù dị ukwuu nke ịbụ ndị ha na Chineke na-arụkọ ọrụ, ma ihe ka ọtụtụ nime ha abụchaghị ndị a ma ama. 1 Ndị Kọrịnt 3:9 Notu aka ahụ, ọ dịghị ihe ọ bụla anyị maara banyere onye amụma bụNehọmma e wezụga na o si nobodo nta a na-akpọ Elkọsh, nke dị na Juda ma eleghị anya. Otú ọ dị, ozi ya dị oké mkpa. Nihi gịnị? Nehọm buru amụma ihe a ga-eme isi obodo Alaeze Ukwu Asiria, bụ Ninive. Ndị bi na ya gere ntị nihe Jona kwuru. Ma mgbe ntakịrị oge gasịrị, ha laghachiri nomume mbụ ha. Nkume a tụrụ ihe na ha, bụ ndị e si nebe Ninive oge ochie dị weta, na-egosi na ọ bụ obodo na-awụfu ọbara, dị ka Nehọm kwuru. Nehọm 3:1 Ihe ndị ahụ a tụrụ atụ na-egosi mmeso obi ọjọọ ha na-emeso ndị ha dọọrọ nagha. Nehọm buru amụma nụzọ doro anya banyere mbibi a ga-ebibi Ninive kpamkpam. Ihe o kwuru mezuru, dịkwa ka ozi anyị na-ezisa taa ga-emezu.16, 17. Ọ bụrụ na ihe anyị na-atụ anya ya banyere mgbe ọgwụgwụ emezuchabeghị, gịnị ka anyị pụrụ ịmụta nihe banyere Habakọk?16Na narị afọ ndị gafeworonụ, ụfọdụ ndị na-agụ Baịbụl enwewo atụmanya na-emezughị emezu banyere ụbọchị Jehova. Ike pụrụ ịgwụ ndị ọzọ nihi na o yiri ka ikpe Chineke ọ na-egbu oge. Gịnị ka i chere?Habakọkkwupụtara ihe na-echegbu ya, bụ nke kwere nghọta. Ọ jụrụ, sị: Jehova, ruo ole mgbe ka m ga na-eti mkpu enyemaka, ma ị dịghị anụ ya?. . . Gịnị mere e ji na-ebukọrọ ihe ndị mmadụ, na-emekwa ihe ike nihu m?Habakọk 1:2, 3.17Habakọk buru amụma noge e nwere nnukwu nsogbu na Juda, mgbe ezigbo Eze Josaya chịsịrị. O bukwara amụma tupu e bibie Jeruselem nafọ 607 T.O.A. Ikpe na-ezighị ezi na ime ihe ike jupụtara ebe niile. Habakọk dọrọ aka ná ntị na ịdụnyere Ijipt úkwù agaghị azọpụta ndị Juda naka ndị Babịlọn ndị ịwụfu ọbara na-agụ agụụ. Otú o si dee amụma ya doro anya ma na-akpali akpali. O kwukwara ihe na-enye nkasi obi nke bụ na onye ezi omume ga-esi nikwesị ntụkwasị obi ya dị ndụ. Habakọk 2:4 Anyị aghaghị iwere okwu ndị ahụ dị ka ndị dị nnọọ mkpa, ebe ọ bụ na Pọl onyeozi kwughachiri ha nakwụkwọ atọ so nAkwụkwọ Nsọ Grik nke Ndị Kraịst. Ndị Rom 1:17;Ndị Galeshia 3:11;Ndị Hibru 10:38 Ọzọkwa, site nọnụ Habakọk, Jehova gwara anyị okwu na-emesi obi ike, sị: Ọhụụ a bụ maka oge a kara aka . . . Ọ gaghị anọ ọdụ.Habakọk 2:3.18. Gịnị mere Jehova ji gwa Obedaya ka o buo amụma ihe a ga-eme Idọm?18A maObedayaonye amụma dị ka onye dere akwụkwọ kasị nta nAkwụkwọ Nsọ Hibruo nwere naanị amaokwu iri abụọ na otu. Naanị ihe anyị maara banyere ya bụ na o buru amụma ihe a ga-eme Idọm. Ndị Idọm bụ ụmụ nwanne Jekọb. Ya mere, ha bụ ụmụnne ndị Izrel. Diuterọnọmi 23:7 Ma, ndị Idọm emesoghị ndị Chineke dị ka ụmụnne ha. Nafọ 607 T.O.A., ihe dị ka notu oge ahụ Obedaya dere akwụkwọ ya, ha nọchiiri ndị Juu ụzọ ma na-enyefe ndịnke na-agbapụ agbapụ naka ndị iro ha bụ ndị Babịlọn. Jehova buru amụma na a ga-ebibi Idọm kpamkpam, amụma ahụ mezukwara. Dị nnọọ ka anyị na-amachaghị banyere Nehọm, anyị amachaghị banyere Obedaya. Ma lee ka o si bụrụ ihe na-agba ume ịmara na Chineke pụrụ iji ndị yiri ka ò nweghị ihe ha bụ mere ndị ozi Ya!1 Ndị Kọrịnt 1:26-29.HA NA-AKPALI AKPALI, NA-ENYE NKASI OBI, MA BỤRỤ IHE ỊDỌ AKA NÁ NTỊ19. Olee otú Hagaị si nye aka mee ka ndị Chineke dị ike?19Hagaịbụ onye mbụ nime ndị amụma atọ jere ozi mgbe ndị fọdụrụ, bụ ndị kwesịrị ntụkwasị obi, si nebe a dọọrọ ha nagha laa na Babịlọn, lọta nafọ 537 T.O.A. O nwere ike ịbụ na Hagaị so ná ndị mbụ lọtara. Hagaị na Gọvanọ Zerọbabel na Nnukwu Onye Nchụàjà bụ Jọshụa nakwa Zekaraya onye amụma gbalịrị ime ka ndị Juu ghara ikwe ka ndị mmegide bụ ndị mba ọzọ, tinyere àgwà achọghị ịma ha nwere nihi ịhụ ihe onwunwe nanya, merie ha. Ọ dị mkpa ka ha mezuo ihe ha ji maka ya lọta: iwughachi ụlọ nsọ Jehova. Ozi anọ Hagaị ziri nezoghị ọnụ nafọ 520 T.O.A. mesiri aha Jehova na oruru o ruuru Ya ịbụ eze ike. Ka ị na-agụ akwụkwọ ahụ, ị ga-ahụ okwu bụ, Jehova nke ụsụụ ndị agha ugboro iri na anọ. Ozi siri ike nke Hagaị ziri kpaliri ndị ahụ ịmaliteghachi ọrụ iwu ụlọ nsọ ahụ. Ọ bụ na ịmara na Jehova nwere ike a na-akparaghị ókè dị ka Eze Na-achị Isi, nweekwa ụsụụ ndị mmụọ ozi nọ nokpuru ya, adịghị eme notu aka ahụ ka ị dị ike?Aịzaya 1:24;Jeremaya 32:17, 18.20. Olee àgwà jupụtara ebe niile nke Zekaraya gbasoro mgba?20Mgbe ụfọdụ, ị pụrụ inwe nkụda obi nihi na ụfọdụ ndị na-ejere Chineke ozi enwekwaghị ịnụ ọkụ nobi. Ya bụrụ otúahụ, ị pụrụ ịghọta ọnọdụZekaraya.Dị ka Hagaị, bụ onye ya na ya dịkọrọ ndụ, Zekaraya nwere ọrụ siri ike nke bụ ịkpali ndị ya na ha fekọrọ ofufe ka ha nọgide na-arụ ọrụ ruo mgbe e wusịrị ụlọ nsọ ahụ. Zekaraya gbalịsiri ike ịgba ụmụ Izrel ume ịrụ ọrụ ahụ nke bụ nnukwute ọrụ. Nagbanyeghị na ndị gbara ya gburugburu na-eme ihe ọ bụla nke na-agụ ha, ọ gbalịsiri ike ime ka ndị mmadụ nwee okwukwe siri ike na ịrụ ọrụ kwekọrọ na ya. O nwekwara ihe ịga nke ọma. Zekaraya dekọrọ ọtụtụ amụma banyere Kraịst. Anyị onwe anyị kwa pụrụ inweta ume nozi ahụ bụ na Jehova nke ụsụụ ndị agha agaghị echefu ndị na-achọ inweta ihu ọma ya.Zekaraya 1:3.ỊTỤ ANYA MESAYA21. a Nihi gịnị ka ozi Malakaị ji dị oké mkpa? b Olee okwu na-emesi obi ike nke akwụkwọ Malakaị ji mechie Akwụkwọ Nsọ Hibru?21Onye ikpeazụ ná ndị amụma iri na abụọ ahụ, bụMalakaị,biri ndụ kwekọrọ naha ya, nke pụtara Onye Ozi M. Anyị amachaghị banyere onye amụma a, bụ onye dịrị ndụ netiti narị afọ nke ise T.O.A. Otú ọ dị, site namụma o buru, anyị maara na ọ bụ nwoke na-ekwu okwu natụghị egwu, onye baara ndị Chineke mba maka mmehie ha na omume ihu abụọ ha. Ọnọdụ ndị Malakaị kọwara yiri nnọọ ndị ahụ Nehemaya, bụ onye o yiri ka ya na Malakaị dịkọrọ ndụ, kwuru maka ha. Nihi gịnị ka ozi Malakaị ji dị oké mkpa? Ịnụ ọkụ nobi ahụ nkendị amụma bụ Zekaraya na Hagaị mere ka e nwee niri afọ ole na ole gara aga adịkwaghị. Ọnọdụ ime mmụọ nke ndị Juu dị nnọọ njọ. Malakaị ji obi ike katọọ ndị nchụàjà dị mpako, ndị dịkwa ihu abụọ, katọọkwa ofufe ụmụ Izrel na-ejighị obi ha dum na-efe Chineke nakwa àjà ha na-achụ. Nagbanyeghị nke ahụ, dị nnọọ ka Okwu Chineke na-emesi anyị obi ike na a ga-enwe ọdịnihu mara mma, Malakaị buru amụma banyere ọbịbịa nke onye ahụ nke ga-abịa tupu Mesaya, ya bụ, Jọn Onye Na-eme Baptizim. O bukwara amụma na mgbe ọ bịasịrị, Kraịst nonwe ya ga-abịa. Ozi Malakaị ji okwu ndị na-agba ume mechie Akwụkwọ Nsọ Hibru. O kwere anyị nkwa na anyanwụ nke ezi omume ga-awakwasị ndị na-atụ egwu aha Chineke.Malakaị 4:2,5, 6.22. Olee ihe ndị ị chọpụtara banyere ụdị mmadụ ndị amụma iri na abụọ ahụ bụ nakwa banyere ozi ha?22Ị hụlanụ na ndị ikom ndị dere akwụkwọ iri na abụọ ikpeazụ nke Akwụkwọ Nsọ Hibru nwere okwukwe na nkwenye siri ike. Ndị Hibru 11:32;12:1 Ihe nlereanya ha na ozi ha jere pụrụ ịkụziri anyị ihe ndị bara uru ka anyị na-atụsi anya ụbọchị Jehova ike. 2 Pita 3:10 Tụlezie ụzọ ozi ndị a bụ amụma pụrụ isi metụta ọdịnihu gị ruo mgbe ebighị ebi!3 Ụbọchị JehovaOkwu Dị Oké Mkpa1, 2. a Olee okwu dị oké mkpa ndị amụma iri na abụọ ahụ rụtụchara aka na ya? b Olee otú ụfọdụ nime ndị amụma iri na abụọ ahụ si kwuo okwu kpọmkwem banyere ụbọchị Jehova?OKÉ ụbọchị Jehova dị nso. Ọ dị nso, o jikwa oké ọsọ na-abịa. Zefanaya 1:14 Ndị amụma Chineke dọrọ aka ná ntị ugboro ugboro banyere ụbọchị Jehova nke na-abịanụ. Ha na-ekwukarị otú ọbịbịa ya kwesịrị isi metụta ụzọ ndị mmadụ si ebi ndụ kwa ụbọchị, omume ha nakwa àgwà ha. Ozi ha na-achọkarị ka e mee ihe ngwa ngwa. A sị na ị nọ mgbe e ziri ozi ndị a, olee ihe ị gaara eme?2Ka ị na-agụ akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere, ị ga-ahụ na ha niile kwuru okwu banyere ụbọchị Jehova. Ụfọdụ nime ha kwuru banyere ya kpọmkwem, ebe ndị ọzọ kwuru okwu rụtụrụ aka na ya.Ya mere, tupu ị tụlewe malite nIsi nke Anọ ihe bara uru ndị amụma ahụ kwuru, chebara okwu ahụ pụtara ọtụtụ ugboro echiche: ụbọchị Jehova. Mmadụ isii nime ndị amụma ahụ kwuru okwu ahụ kpọmkwem ma ọ bụ kwuo okwu ndị ọzọ yiri ya. Joel ji okwu ndị doro anya kọwaa oké ụbọchị ahụ dị egwu nke Jehova. Joel 1:15;2:1, 2,30-32 Emọs gwara ndị Izrel ka ha jikere izute Chineke ha, nihi na ụbọchị Jehova ga-abụ ụbọchị ọchịchịrị. Emọs 4:12;5:18 Ka e mesịrị, Zefanaya kwuru ihe ndị ahụ e kwuru na paragraf nke mbụ. Ntakịrịoge tupu e bibie Jeruselem, Obedaya dọrọ aka ná ntị, sị: Ụbọchị Jehova nke ga-abịakwasị mba niile dị nso.Obedaya 15.Dị ka mmiri ruru eru, oké ụbọchị Jehova dị nso3. Gịnị mere anyị pụrụ iji kwuo na ndị amụma ahụ jere ozi mgbe ndị Juu si ebe a dọọrọ ha nagha laa lọta kwuru banyere ụbọchị Jehova?3Ị ga-ahụkwa na ndị amụma abụọ e ziri ka ha gakwuru ndị Juu mgbe ha si ebe a dọrọ ha nagha laa lọta kwukwara okwu yiri ya. Zekaraya kwuru banyere ụbọchị a ga-ebibi mba niile ndị na-ebuso Jeruselem agha. Nụzọ doro anya, ọ kọwara ihe ga-eme notu ụbọchị nke a maara dị ka ụbọchị Jehova. Zekaraya 12:9;14:7,12-15 Malakaị gwara ndị Chineke banyere ọbịbịa nke oké ụbọchị ahụ dị egwu nke Jehova.Malakaị 4:1-5.4. Olee otú ụfọdụ nime ndị amụma iri na abụọ ahụ si rụtụ aka nụbọchị Jehova?4Ọ bụ ezie na mmadụ isii nime ndị amụma iri na abụọ ahụ ekwughị ụbọchị Jehova kpọmkwem, ha rụtụrụ aka na ya. Hosia kwuru na Jehova ga-eme ka Izrel zaa ajụjụ. Mgbe nke ahụ gasịkwara, ọ ga-eme ka Juda zaa ajụjụ.Hosia 8:13, 14;9:9;12:2 Ọtụtụ mgbe, ozi ndị a bụ banyere ihe Jehova mere noge ahụ. Dị ka ihe atụ, Jona kwusara ikpe Chineke mara Ninive. Maịka kọwakwara ihe ga-eme mgbe Chineke ga-eme ndị nnupụisi ihe. Jona 3:4;Maịka 1:2-5 Nehọm kwere nkwa na Jehova ga-abọ ọbọ nahụ ndị iro Ya. Nehọm 1:2, 3 Habakọk kpọrọ òkù ka e nwee ikpe ziri ezi. Ọ kọwakwara otú ụbọchị ahụhụ ga-adị. Habakọk 1:1-4,7;3:16 Ozi ụfọdụ dị nakwụkwọ ndị a rụtụrụ aka kpọmkwem nihe ụfọdụ ga-eme, bụ ndị ga-emetụta ezi Ndị Kraịst. Dị ka ihe atụ, Hagaị, bụ otu nime ndị amụma ahụ jere ozi mgbe ndị Juu si nebe a dọọrọ ha nagha laa lọta, buru amụma na a ga-eme ka mba niile maa jijiji. Hagaị 2:6, 7 Pọl onyeozi kwughachiri ihe ahụ e kwuru naHagaị 2:6iji gbaa Ndị Kraịst ume ka ha nọrọ nọnọdụ kwesịrị ekwesị mgbe Chineke ga-ewepụ eluigwe ọjọọ nke bụ ihe atụ.Ndị Hibru 12:25-29;Mkpughe 21:1.ỤBỌCHỊ JEHOVAGỊNỊ KA Ọ BỤ?5, 6. Dị ka ndị amụma ahụ kwuru, olee otú ụbọchị Jehova ga-adị?5E nwere ezi ihe mere ị ga-eji chewe echiche otú ụbọchị Jehova ga-adị. Ị pụrụ ịjụ, sị, Ọ dị ihe gbasara ụbọchị Jehova na otú m si ebi ndụ ugbu a nakwa ọdịnihu m? Dị ka ndị amụma ahụ kwuru, ụbọchị Jehova bụ oge Jehova ga-emezu ihe o kpere nikpe nahụ ndị iro ya. Ọ bụ ụbọchị agha. O yiri ka ihe ndị dị egwu hà ga-eme neluigwe nụbọchị ahụ nke dị egwu. Anyanwụ na ọnwa ga-agba ọchịchịrị, kpakpando ga-akwụsị inye ìhè ha. Joel 2:2,11,30, 31;3:15;Emọs 5:18;8:9 Gịnị ga-eme nụwa a, bụ ebe anyị bi? Maịka kwuru, sị: Ugwu niile ga-agbaze nokpuru ụkwụ Jehova, ndagwurugwu niile ga-agbawasị, dị ka mgbá aṅụ nke ọkụ gbazere, dị ka mmiri a wụpụrụ nebe kpọdara akpọda. Maịka 1:4 O nwere ike ịbụ na nkọwa a e nyere bụ ihe atụ. Ma ọ pụrụ ime ka anyị kwubie na ihe Chinekega-eme ga-ewetara ụwa na ndị bi nime ya ọdachi. Otú ọ dị, ọ bụghị mmadụ niile ka ọ ga-ewetara ọdachi. Ndị amụma ahụ rụtụrụ aka ná ngọzi dị ukwuu nke ndị na-achọ ezi ihe ga-enweta wee si otú ahụ dị ndụ.Emọs 5:14;Joel 3:17, 18;Maịka 4:3, 4.6Ndị nke ọzọ nime ndị amụma iri na abụọ ahụ kọwara otú ụbọchị Jehova ga-adị nụzọ doro anya karị. Habakọk kọwara nnọọ otú Jehova ga-esi tidaa ugwu ukwu niile na-adịru mgbe ebighị ebi, kụtuokwa ugwu nta niile na-adịru mgbe ebighị ebi, nke bụ ihe atụ dabara adaba nke òtù dị iche iche nke ụmụ mmadụ, ndị pụrụ iyi ka hà na-adịru mgbe ebighị ebi. Habakọk 3:6-12 Ee, ụbọchị Jehova bụ ụbọchị oké iwe, ụbọchị ahụhụ na nke nhụjuanya, ụbọchị oké ifufe na nke ịtọgbọrọ nefu, ụbọchị ọchịchịrị na nke itiri, ụbọchị ígwé ojii na nke oké ọchịchịrị.Zefanaya 1:14-17.7. Gịnị bụ ihe otiti e buru namụma, oleekwa otú ọ pụrụ isi mezuo?7Cheedị echiche ụdị ahụhụ ga-adakwasị ndị na-alụso Chineke ọgụ! Anụ ahụ mmadụ ga na-erekapụsị ka onye ahụ guzo ọtọ; anya mmadụ ga na-erekasị noghere ya, ire ya ga na-erekasịkwa nime ọnụ ya. Zekaraya 14:12 Ma ọhụụ a ọ ga-emezu otú ahụ e si kwuo ya ma ọ bụ nụzọ ihe atụ, ị ga-ahụ na ọ ga-ewetara ọtụtụ ndị ọdachi. Ma ọ dịghị ihe ọzọ, ire nke ndị iro Chineke ga-erekasị nechiche bụ na a ga-emechi ha ọnụ ka ha kwụsị ikwu okwu ọjọọ ha na-ekwu. Anya ha ga-erekasịkwa nechiche bụ na a ga-eme ka echiche ọ bụla ha chepụtara ijikọ aka megide ndị Chineke kụọ afọ nala.IHE MERE CHINEKE NWERE ỊHỤNANYA GA-EJI MEE IHE8, 9. a Iji ghọta ihe mere Jehova ga-eji mee ndị ajọ omume ihe, olee ihe i kwesịrị ichebara echiche? b Olee ihe jikọrọ iguzosi ike nihe ná ndụ ị na-ebi kwa ụbọchị na Jehova ime ihe?8Ma eleghị anya, ị nụla ka ndị mmadụ na-ajụ, sị: Oleeotú Chineke nke nwere ịhụya ga-esi mee ka ọdachi dị otú ahụ bịakwasị ndị iro ya? Ọ dị mkpa ka Chineke weta mbibi nụwa? Ọ bụ na Jizọs agbaghị anyị ume ka anyị na-ahụ ọbụna ndị iro anyị nanya wee si otú ahụ gosi na anyị bụ ụmụ nke Nna anyị nọ neluigwe? Matiu 5:44, 45 Iji zaa ajụjụ ndị a, cheghachi echiche azụ noge nsogbu ụmụ mmadụ malitere. Chineke kere di na nwunye mbụ bụ mmadụ nonyinyo ya nakwa noyiyi yaha zuru okè. Nagbanyeghị nke ahụ, ha webatara mmehie na ọnwụ netiti ụmụ mmadụ. Mmehie na ọnwụ wee si otú ahụ bata ná ndụ anyị. Ha kwadoro Setan bụ Ekwensu nokwu banyere onye o ruuru karịsịa ịchị ụmụ mmadụ. Jenesis 1:26;3:1-19 Kemgbe ọtụtụ narị afọ, Setan agbalịwo igosi na ọ bụrụ na e nye ụmụ mmadụ ihe pụrụ ime ka ha hapụ Jehova na ha agaghị ejere Jehova ozi. Ị manụ na Setan akụwo afọ nala. Jizọs Kraịst na ọtụtụ ndị ọzọ na-ejere Jehova ozi ekwesịwo ntụkwasị obi nebe Chineke nọ. Ha egosiwokwa na ha na-ejere ya ozi nihi ịhụya. Ndị Hibru 12:1-3 Ị pụrụ icheta aha ọtụtụ ndị bụ ndị ji ikwesị ntụkwasị obi na-ejere Chineke ozi.9Ọzọkwa, ihe iseokwu a, nke ga-akwụsị mgbe Jehova ga-eme ka mmebi iwu kwụsị, gbasara gị. Dị ka ihe atụ, ka ị na-agụ akwụkwọ iri na abụọ a, ị ga-ahụ na ụfọdụ nime ndị amụma ahụ rụtụrụ aka ná ndụ okomoko nke ndị leghaara ofufe Jehova anya biri. Ndị amụma ahụ dụrụ ndị Chineke ọdụ ka ha chebara ụzọ ha echiche ma gbanwee ụzọ ha si ebi ndụ. Hagaị 1:2-5;2:15,18;Emọs 3:14, 15;5:4-6 Ee, ndị amụma ahụ na-egosi ndị mmadụ otú e si ebi ndụ. Ndị nabatara ndụmọdụ ahụ gosiri na ọ bụ Jehova bụ Eze ha wee si otú a gosi na Setan bụ onye ụgha. Jehova ga-eji iguzosi ike nihe meso ndị dị otú ahụ ihe mgbe ọ ga-ebibi ndị iro ya.2 Samuel 22:26.10. Olee otú ihe Maịka hụrụ si gosikwuo ihe mere Jehova ga-eji mee ndị ọjọọ ihe?10E nwere ihe ọzọ mere Chineke ga-eji mee ihe. Cheghachi echiche azụ na narị afọ nke asatọ T.O.A. mgbe Maịka buru amụma na Juda. Maịka kwuru okwu banyere onwe ya dị ka à ga-asị na ọ bụ ya bụ mba ahụ wee jiri ọnọdụ ya tụnyere ubi vaịn ma ọ bụ ubi mkpụrụ osisi nke a na-ewefọghị mkpụrụ vaịn ma ọ bụ mkpụrụ fig na ya mgbe e wesịrị ihe ubi. Ọ bụ otú ahụ ka ọnọdụ dị netiti ndị Juda, bụ ebe o siri ike ịhụ ndị ziri ezi. Ndị Izrel nọ na-achụ nta ndị Izrel ibe ha, na-echebiri ha ka ha gbuo ha. Ndị ndú ha na ndị ikpe ha na-achọ naanị uru nke ha. Maịka 7:1-4 A sị na i biri nebe e nwere ụdị ọnọdụ ahụ, olee otú ọ gaara adị gị? Ma eleghị anya, ị ga-emetere ndị ahụ na-adịghị ihe ha mere, bụ ndị a na-emegbu emegbu, ebere. Lezienụ otú Jehova si na-emetere ndị a na-emegbu emegbu ebere karị! Taa, Jehova na-enyocha ụmụ mmadụ. Gịnị ka i chere na ọ na-ahụ? Ndị mmegbu ji obi ịta mmiri na-emegbu ndị ọzọ maka uru nke ha, jirikwa ike na-awakpo ndị agbata obi ha. Ma, ndị na-eguzosi ike nihe dị ole na ole ma e jiriha tụnyere ndị bi nụwa. Ma anyị ekwesịghị inwe obi nkoropụ. Jehova ga-ekpe ikpe ziri ezi nihi ịhụya o nwere nebe ndị a na-emegbu emegbu nọ.Ezikiel 9:4-7.11. a Olee ihe ụbọchị Jehova ga-ewetara ndị na-atụ egwu ya? b Mmetụta dị aṅaa ka ozi ịdọ aka ná ntị nke Jona zisara nwere nahụ ndị Ninive?11O doro anya na ụbọchị Jehova ga-ewetara ndị iro ya mbibi ma wetara ndị na-atụ egwu ya ma na-ejere ya ozi nzọpụta.Maịka buru amụma na ọtụtụ mba ga-enuba nugwu nke ụlọ Jehova, nke ga-emekwa ka e nwee udo na ịdị notu nụwa dum. Maịka 4:1-4 Noge Maịka, eziokwu ahụ bụ na ndị amụma nọ na-ekwusa banyere ụbọchị Jehova ò mere ka ndị mmadụ gbanwee otú ha si ebi ndụ? O mere ka ndị ụfọdụ gbanwee. Cheta na mgbe Jona kwusara ikpe Jehova mara Ninive, ndị bi nobodo ahụ, bụ ndị ajọ omume nakwa ndị na-eme ihe ike, malitere inwe okwukwe nebe Chineke nọ wee hapụ ụzọ ọjọọ ha. Nihi ya, Jehova ebibighị ha mgbe ahụ. Jona 3:5,10Ozi banyere ikpe Jehova nke na-abịanụ mere ka ndị Ninive gbanwee otú ha si ebi ndụ!Nihi gịnị ka ihe ndị Ninive mere mgbe ha nụrụ ozi Jona pụrụ iji nye anyị agbamume?OLEE OTÚ ỤBỌCHỊ AHỤ SI EMETỤTA GỊ?12, 13. a Ole ndị ka ndị amụma iri na abụọ ahụ buru amụma banyere ha? b Gịnị mere anyị pụrụ iji kwuo na ihe ndị amụma iri na abụọ ahụ buru namụma rụtụrụ aka ná mmezu ha ga-enwe nọdịnihu?12Mmadụ pụrụ ịsị, Ma, ndị amụma ahụ dịrị ndụ ọtụtụ narị afọ gara aga. Oleekwanụ ihe gbasara m nihe ha kwuru banyere ụbọchị Jehova? Ọ bụ eziokwu na ndị amụma ahụ dịrị ndụ ọtụtụ afọ ọbụna tupu a mụọ Jizọs, ma, anyị kwesịrị ịtụle otú ihe ha kwuru banyere ụbọchị Jehova si dị mkpa na narị afọ nke iri abụọ na otu. Olee uru anyị pụrụ irite nihe ha kwuru banyere ụbọchị Jehova? Ọ dị otu ihe dị mkpa nke ga-enyere anyị aka ịhụ otú ozi ha si dị mkpa, nyekwara anyị aka irite uru na ya. Ọ bụ anyị ịghọta na ndị amụma ahụ dọrọ aka ná ntị banyere ụbọchị Jehova nke ga-abịakwasị Izrel, Juda, mba ndị gbara ha gburugburu nakwa ụfọdụ mba ndị chịrị ụwa noge ahụ.Ihe dị mkpa bụ na amụma ndị ahụ mezuru! Ndị Asiria busoro Sameria agha. E bibiri Juda nafọ 607 T.O.A. Noge na-adịghịkwa anya, a lara mba ndị gbara ya gburugburu, bụ ndị na-ebuso ya iro, niyi. Nikpeazụ, mba ndị chịrị ụwa bụ Asiria na Babịlọn dara iji mezuo amụma ndị e buru kpọmkwem banyere ha.Na Pentikọst 33 O.A., Pita kwuru na amụma Joel mezuru. Ọ na-emezukwa noge anyị13Ugbu a, chee echiche nihe mere nụbọchị Pentikọst 33 O.A., ogologo oge mgbe amụma ndị ahụ mezuchaworo na nke mbụ ha. Nụbọchị ahụ, Pita onyeozi kọwara na mwụpụ ahụ a wụpụrụ mmụọ nsọ Chineke bụ mmezu nke amụma Joel. Pita kwuziri ihe e dere nakwụkwọ Joel, sị: A ga-eme ka anyanwụ ghọọ ọchịchịrị, meekwa ka ọnwa ghọọ ọbara tupu oké ụbọchị dị ebubenke Jehova abịa. Ọrụ 2:20 Nke a gosiri na amụma ndị e buru banyere ụbọchị Jehova ka ga-emezu nọdịnihu. Ma amụma Joel mezuru nke ugboro abụọ ya nafọ 70 O.A. mgbe ndị agha Rom bibiri Jeruselem. Nezie, nke ahụ bụ oge ọchịchịrị na ọbara.14, 15. a Gịnị mere anyị pụrụ iji kwuo na amụma ndị e buru banyere ụbọchị Jehova gbasara anyị taa? b Olee mgbe anyị ga-atụ anya na ụbọchị Jehova ga-amalite?14Otú ọ dị, amụma Joel na amụma ndị ọzọ ndị kwuru banyere ụbọchị Jehova ka ga-enwe mmezu ikpeazụ ha nke ga-emetụta anyị bụ ndị dị ndụ na narị afọ nke iri abụọ na otu. Nihi gịnị? Pita dụrụ Ndị Kraịst ọdụ ka ha na-eburu ọbịbịa nke ụbọchị Jehova nuche. Onyeozi ahụ gara nihu ikwu, sị: E nwere eluigwe ọhụrụ na ụwa ọhụrụ anyị na-echere dị ka nkwa ya si dị, ezi omume ga-ebikwa nime ha. 2 Pita 3:12, 13 E nweghị eluigwe ọhụrụ ọchịchị ọhụrụ nke Chineke na-achị na ụwa ọhụrụ ndị ezi omume ndị ọchịchị ahụ ga na-achị ozugbo e bibisịrị Jeruselem nafọ 70 O.A. Ya mere, ihe ndị ahụ e buru namụma banyere ụbọchị Jehova aghaghị inwe mmezu ọzọ. Ee, amụma ndị a metụtara anyị taa, bụ ndị dị ndụ noge a dị oké egwu!2 Timoti 3:1.15Ụzọ niile ahụ e si kọwaa ụbọchị Jehova nakwụkwọ iri na abụọ a ndị dị nime Baịbụl na-eme ka anyị chebara ihe a Jizọs Kraịst kwuru echiche: A ga-enwe oké mkpagbu nke a na-enwetụbeghị ụdị ya kemgbe ụwa malitere ruo ugbu a, ee e, a gaghị enwekwa ya ọzọ. O kwuru na ozugbo oké mkpagbu ahụ malitesịrị, anyanwụ ga-agba ọchịchịrị, ọnwa agaghịkwa enye ìhè ya, kpakpando ga-esikwa neluigwe daa, a ga-emekwa ka ike nke eluigwe maa jijiji. Matiu 24:21,29 Nke a na-enyere anyị aka ịmata mgbe ụbọchị Jehova ga-amalite. Ọ dị nnọọ nso. Akwụkwọ Nsọ na-egosi na oké mkpagbu ahụ ga-ebibi Babịlọn Ukwu ahụ, bụ alaeze ụwa nke okpukpe ụgha. Mgbe ahụ, oké mkpagbu ahụga-abịa ná njedebe mgbe ụbọchị Jehova kpochapụrụ ndị iro Chineke niile nụwa.Mkpughe 17:5,12-18;19:11-21.16. Olee ụzọ bụ isi amụma ndị e buru banyere ụbọchị Jehova ga-esi mezuo?16Ndịàmà Jehova amatawo otú amụma ndị e buru banyere ụbọchị Jehova ga-esi mezuo. Ọtụtụ mgbe, nụzọ dịgasịkwa iche iche, obodo Jeruselem nke si nezi ofufe dapụ, obodo Sameria nke na-ekwesịghị ntụkwasị obi, ndị Idọm ahụ nwere obi ọjọọ, ndị Asiria na-eme ihe ike, na ndị Babịlọn, na-anọchi anya akụkụ dị iche iche nke okpukpe ụgha. A ga-ebibi okpukpe ahụ dum ná mmalite nke oké mkpagbu ahụ. Ka oké ụbọchị ahụ dị egwu nke Jehova na-aga nihu, a ga-ebibi ndị eze ụwa na ndị ahịa ha na ya na-akwa iko.Joel 2:31.DỊRỊNỤ NJIKERE17, 18. a Nihi gịnị ka Emọs ji kwuo na ahụhụ ga-adịrị ndị agụụ ụbọchị Jehova na-agụsi ike? b Gịnị ga-eme ndị na-adịghị njikere maka ụbọchị Jehova?17Ụfọdụ Ndị Kraịst pụrụ iche na mmezu nke amụma ndị a agaghị emetụta ha nihi na ọ bụ okpukpe ụgha karịsịa ka ozi banyere ikpe Chineke metụtara. Otú ọ dị, ihe Emọs gwara ndị Izrel baara mmadụ niile uru: Ahụhụ ga-adịrị ndị agụụ ụbọchị Jehova na-agụsi ike! Noge Emọs, ụfọdụ ndị Izrel chere na ọ bụ naanị ngọzi ka ụbọchị Jehova ga-ewetara ha. Obi ha bụ na ọ bụ ụbọchị Chineke ga-eme ihe nihi ndị ya. Ụbọchị ahụ gụsiri ha agụụ ike! Ma, nebe ndị na-achọ naanị ọdịmma onwe ha nọ, Emọs gara nihu ikwu na ụbọchị Jehova ga-abụ ọchịchịrị, ọ bụghị ìhè. Ee, ndị Izrel ahụ ga-enweta iwe Jehova!Emọs 5:18.18Mgbe ahụ, Emọs kọwara ihe ga-eme ndị ụbọchị Jehova na-agụsi ike. Chegodị echiche banyere nwoke nke na-agba ọsọ nihi ọdụm wee zute anụ ọhịa bea. Ka ọ nọkwa na-agba ọsọ nihi anụ ọhịa bea, ọ gbabara nụlọ. Ka ọ na-eku ume ọkụ, ọ kpọchiri ụzọ ma dabere ná mgbidi,agwọ wee taa ya. Nụzọ ụfọdụ, nke ahụ bụ ihe ga-eme ndị na-adịghị njikere nezie maka ụbọchị Jehova.Emọs 5:19.Dị ka Maịka, na-echere Chineke nke nzọpụta19. Olee ụzọ pụtara ìhè anyị kwesịrị isi jikere maka ụbọchị Jehova?19Ò nwere otú akụkọ a pụrụ isi baara gị uru? Cheta na ọ bụ ndị raara onwe ha nye Chineke ka Emọs na-agwa okwu. Nagbanyeghị nke ahụ, ọ dị mkpa ka ha gbanwee omume ha na àgwà ha. Ọ bụ na ọ dịghị mkpa ka i nyochaa otú i si ebi ndụ iji mara ma ị dịkwa njikere maka ụbọchị ahụ dị oké mkpa, ka ọ ga-adị mkpa ka i mee mgbanwe ụfọdụ? Olee otú ị pụrụ isi gosi na ị dị njikere nezie? O doro anya na ọ bụghị site nịrụ ebe mgbaba, ịkwakọba ihe oriri, na ịmụ otú e si eme ka mmiri dị ọcha ma ọ bụ site nịkwakọba ọlaedo, dị ka ụfọdụ ndị meworo nebe ụfọdụ. Zefanaya kwuru, sị: Ma ọlaọcha ha ma ọlaedo ha agaghị enwe ike ịnapụta ha nụbọchị oké iwe Jehova. Ya mere, ịdị njikere abụghịịkwakọba ihe onwunwe. Zefanaya 1:18;Ilu 11:4;Ezikiel 7:19 Kama nke ahụ, anyị aghaghị ịmụrụ anya nụzọ ime mmụọ ma na-ebi ndụ kwa ụbọchị dị ka ndị dị njikere. Ọ dị mkpa ka anyị nwee àgwà ziri ezi nakwa omume kwekọrọ na ya. Maịka kwuru, sị: Ma mụ onwe m, m ga na-ele anya Jehova. M ga-echere Chineke nke nzọpụta m.Maịka 7:7.20. Olee ihe ndị na-agaghị eme ka anyị kwụsị ichere?20Ọ bụrụ na ị na-echere, ị ga-egosipụta na ị dị njikere, na ị na-atụ anya ụbọchị Jehova. Ị gaghị na-echegbu onwe gị banyere mgbe ụbọchị ahụ ga-abịa ma ọ bụ afọ ole i cheworo ya. Amụma niile e buru banyere ụbọchị ahụ ga-emezu noge nke Jehova, ha agaghị anọ ọdụ. Jehova gwara Habakọk, sị: Nihi na ọhụụ a bụ maka oge a kara aka, o jikwa ọsọ na-eru ọgwụgwụ ya, ọ gaghị agha ụgha. Ọ bụrụgodị na o gbuo oge otú ụmụ mmadụ si ele ihe anya, na-atụ anya ya; nihi na ọ ga-emezurịrị. Ọ gaghị anọ ọdụ otú Jehova si ele ihe anya.Habakọk 2:3.21. Olee otú ị pụrụ isi rite uru nihe ndị anyị ga-amụ nakwụkwọ a?21Nakwụkwọ a, ị ga-amụta otú ị pụrụ isi na-echere Chineke nke nzọpụta. Olee uru ndị ị pụrụ irite nịgụ akwụkwọ a? Akwụkwọ a ga-atụle otu akụkụ Baịbụl nke ọ pụrụ ịbụ na ị machaghị nke ọmaakwụkwọ iri na abụọ ahụ a na-akpọ akwụkwọ Obere Ndị Amụma. Ị ga-amụta ihe ndị na-akpali iche echiche. Dị ka ihe atụ, ná Nkebi nke Abụọ, ị ga-atụle ụzọ ị ga-esi chọọ Jehova wee dịrị ndụ. Emọs 5:4,6 Dabere nihe akwụkwọ iri na abụọ a kwuru, ị pụrụ ịhụ ụzọ ị ga-esi matakwuo Jehova nke ọma ma ghọtakwuo mkpa ọ dị ijere ya ozi, ọbụna nụzọ ka ukwuu. Ihe ịrụ ụka adịghị ya na ị ga-aghọtakwu ụdị onye Jehova bụ sitenenyemaka nke ndị amụma a. Ná Nkebi nke Atọ nakwụkwọ a, ị ga-aghọtakwu nke ọma ihe Jehova na-atụ anya ka i mee notú gị na ndị ezinụlọ gị nakwa ndị ọzọ si emekọrịta ihe. Nke ahụ ga-enyere gị aka ịdị njikere maka oké ụbọchị ya. Nikpeazụ, ná Nkebi nke Anọ, ị ga-eleba anya na ndụmọdụ ndị amụma ahụ nyere banyere otú i kwesịrị isi na-akpa àgwà ka ụbọchị Jehova na-abịarukwu nso. Ị ga-amụtakwa otú ọ pụrụ isi metụta ozi Ndị Kraịst ị na-eje. Ihe ịrụ ụka adịghị ya na obi ga-adị gị ụtọ ka ị na-atụle ihe ndị amụma a kwuru banyere ihe ọdịnihu gị nwere ike ịbụ.22. Olee ihe ị ga-achọ ime banyere ndụmọdụ dị nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere?22Ì chetara ihe ndị ahụ dị oké mkpa Zefanaya kwuru, bụ nke e kwughachiri ná mmalite Isi nke Atọ a? Zefanaya 1:14 Ozi ya bụ banyere ndụ Eze Josaya bụ onye ka na-eto eto. Mgbe ọ ka dị naanị afọ iri na isii, ọ malitere ịchọ Jehova. Mgbe ọ gbara afọ iri abụọ, ọ malitere ịlụso ikpere arụsị ọgụ dị nnọọ ka Zefanaya gbara ndị Juda nakwa ndị Jeruselem ume ka ha mee. 2 Ihe E Mere 34:1-8;Zefanaya 1:3-6 Ịdọ aka ná ntị ahụ e nyere banyere ụbọchị Jehova ò nwewo mmetụta notú i si ebi ndụ kwa ụbọchị dị nnọọ ka o si metụta Josaya? Ka anyị lee otú ndị amụma iri na abụọ ahụ pụrụ isi nyere onye ọ bụla nime anyị aka.Nkebi nke 2Mata Onye Jehova Bụ ma Jeere Ya OziGịnị dị nakwụkwọ iri na abụọ ahụ ndị amụma dere nke ga-eme ka anyị chọọ ịmata Jehova nke ọma karị? Nihi gịnị ka ozi Jehova bụ nke ndị amụma ahụ ziri ji baa nnukwu uru noge a? Ka ị na-atụle Isi nke Anọ ruo nIsi nke Asaa nakwụkwọ a, ị ga-ahụ ihe ndị e kwuru banyere otú i kwesịrị isi na-efe Chineke ma na-etinye ụkpụrụ ya nọrụ. Dị ka ihe atụ, olee otú ọ na-atụ anya ka i si na-egosi ikpe ziri ezi ná mmekọrịta gị na ndị ọzọ? Nezie, ị ga-achọpụta na akwụkwọ amụma iri na abụọ a pụrụ ime ka ndụ gị ka mma taa.4 JehovaChineke nke Na-ekwu Ihe Ga-eme nỌdịnihu ma Mezuo Ya1, 2. a Gịnị mere ụfọdụ ndị pụrụ iji chee na ọ dịghị onye na-achịkwa ihe na-emenụ? b Olee otú ndị amụma iri na abụọ ahụ si kọwaa ụdị onye Jehova bụ?ỌTỤTỤ ndị na-eche na ha amaghị ebe ndụ ha chere ihu. Nihi ihe ndị ha na-agụta nakwụkwọ akụkọ, ha na-ekwubi na ụmụ mmadụ enweghị olileanya. Mgbalị a na-eme ịgwọ nsogbu ndị dị nụwa yiri ka ọ na-eme naanị ka ọnọdụ ahụ a na-enweghị olileanya na ọ ga-aka mma ka njọ. Ọ bụ ihe kwesịrị ịrịba ama na ụfọdụ nime ndị amụma iri na abụọ ahụ anyị na-atụle ihe banyere ha nwere ụdị nchegbu ahụ. Ha zikwara ozi na-enye olileanya, bụ ndị anyị onwe anyị pụrụ irite uru na ha, ndị anyị pụkwara iji kasie ndị ọzọ obi.Maịka 3:1-3;Habakọk 1:1-4.2Isi ihe dị mkpa ị ga-ahụ nakwụkwọ amụma ndị a bụ na ihe niile ụmụ mmadụ na-eme dị Jehova, bụ Ọkaakaa eluigwe na ụwa, naka. O nwekwara mmasị dị ukwuu nọdịmma anyị. Nezie, onye ọ bụla nime anyị pụrụ ikwu, sị, O nwere mmasị nọdịmmam.Ndị amụma iri na abụọ a kọwara Jehova nke ụsụụ ndị agha nụzọ magburu onwe ya. Chineke pụrụ ịkpa ala aka, ya agbazee. Nagbanyeghị nke ahụ, ọ na-emesi ndị ya obi ike, sị: Onye na-emetụ unu aka na-emetụ mkpụrụ anya m aka. Zekaraya 2:8;Emọs 4:13;9:5 Ọ bụ na ọ dịghị enye gị obi ụtọ mgbe ị na-agụ akụkụ Baịbụl ndị na-egosi otú ịhụya si achịkwa ihe niile Chineke na-eme nakwa otú o si eme ebere ma na-agbaghara mmehie? Hosia 6:1-3;Joel2:12-14 Nezie, akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ a dere atụleghị ihe niile banyere ụdị onye Chineke bụ; ọ dị mkpa ka anyị gụọ akwụkwọ iri isii na isii dị na Baịbụl iji mata ya. Ma, akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ a dere ga-eme ka anyị ghọta nụzọ magburu onwe ya ụdị onye Chineke bụ na otú o si eme ihe.3. Olee otú ndị amụma iri na abụọ ahụ si mee ka o doo anya na Jehova bụ Chineke nwere nzube?3Akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere pụrụ ime ka anyị nwekwuo obi ike na a pụrụ ịtụkwasị Jehova obi dị ka Onye na-ekwu ihe ga-eme nọdịnihu nakwa Onye na-emezu nzube ya. Ha na-emekwu ka o doo anya na nikpeazụ, Chineke ga-eme ka e nwee ụwa nke ga-abụ paradaịs, nke ọ ga na-achị. Maịka 4:1-4 Ụfọdụ nime ndị amụma ahụ kọwara otú Jehova si dozie ụzọ maka ọbịbịa nke Mesaya nakwa maka ihe mgbapụta ahụ nke ga-agbapụta ụmụ mmadụ naka mmehie na ọnwụ. Malakaị 3:1;4:5 Gịnị mere o ji dị oké mkpa ka anyị mata ihe a niile?ỌKAAKAA NWERE ỊHỤNANYA, ONYE IHE NIILE DỊ NAKA4, 5. a Olee eziokwu bụ isi banyere Chineke nke ndị amụma iri na abụọ ahụ kwusiri okwu ike banyere ya? b Olee otú ịdị ukwuu Jehova si emetụta gị?4Cheta ebubo ahụ e boro Chineke banyere oruru o ruuru ya ịchị, dị ka a tụlere nIsi nke Atọ. Imegide ịchịisi Jehovana inyo ebumnobi ya enyomere ka ụfọdụ ndị nọ neluigwe nupụrụ Chineke isi ma kpata ọgba aghara nụwa. Ya mere, o doro anya na ikweta na ọ bụ Jehova ka o ruuru ịchị nakwa ido onwe anyị nokpuru ya dị nnọọ mkpa ka ihe wee na-aga nusoro nụzọ zuru ezu ma neluigwe ma nụwa, nakwa ka udo wee dị netiti ụmụ mmadụ. Nihi ya, Jehova ekpebiela nụzọ kwesịrị ekwesị igosi na o ruuru ya ịbụ ọkaakaa. Ka anyị tụlee otú akwụkwọ amụma iri na abụọ ahụ pụrụ isi nyere anyị aka ịghọta nke a nke ọma karị.5Dị ka ndị ozi Jehova, ndị amụma ahụ kwusiri okwu ike banyere ịdị elu ya. Dị ka ihe atụ, iji gosi otú ọ dịruru mkpa ito ahanke Onye Pụrụ Ime Ihe Niile nakwa ọbụbụ ọ bụ eze, Emọs kwuru okwu bụ Ọkaakaa Onyenwe anyị ugboro iri abụọ na otu. Nke a na-egosi na ezi Chineke dị nnọọ ukwuu nakwa na ọ dịghị ihe karịrị ya. Emọs 9:2-5; lee igbe bụ Jehova, Onye Pụrụ Ime Ihe Niile. Ọ bụ naanị Jehova ka o ruuru ịbụ Ọkaakaa eluigwe na ụwa. A pụghị iji arụsị na-adịghị ndụ tụnyere ya. Maịka 1:7;Habakọk 2:18-20;Zefanaya 2:11 Nihi na ọ bụ Jehova bụ Onye kere ihe niile, o ruuru ya ịbụ ọkaakaa nke ihe niile. Emọs 4:13;5:8, 9;9:6 Nihi gịnị ka o ji dị gị mkpa?6. Olee otú mmezu nke nzube Chineke si gbasa mmadụ niile?6Ọ bụrụ na ọ dịtụwo mgbe a kpapụrụ gị iche, kpee gị ikpe na-ezighị ezi, ma ọ bụ kpọọ gị asị nihi ọnọdụ gị, nwee nkasi obi na ihe banyeremmadụ niilena-emetụ Ọkaakaa nke nwere ịhụya nobi. Jehova na otu mba oge ochie nwere mmekọrịta pụrụ iche. Nagbanyeghị nke ahụ, o kwupụtara mkpebi o kpebisiri ike ime ihe ga-abara ndị si ná mba niile na ndị na-asụ asụsụ niile uru. Ọ bụ ya bụ Onyenwe ụwa dum. Maịka 4:13 Chineke kwere nkwa na aha ya ga-adị ukwuu netiti mba niile. Malakaị 1:11 Ebe ọ bụ na Nna anyị nkeeluigwe adịghị ahọ ndị ọ ga-eme ka ha mara ya ahọ, ndị si nasụsụ niile nke mba dị iche iche ji ịnụ ọkụ nobi na-aza òkù ọ na-akpọ ka ha fee ya.Zekaraya 8:23.7. Nihi gịnị ka ihe aha Jehova pụtara ji dị oké mkpa?7Ịmata ụdị onye Chineke bụ na ihe ọ ga-eme na ịghọta ihe aha ya pụtara na-agakọ ụkwụ na ụkwụ. Abụ Ọma 9:10 Noge Maịka, e metọrọ aha Jehova nihi na ọtụtụ ndị a kpọkwasịrị aha Ya nọ na-enupụ nnọọ isi. A kpaliri onye amụma ahụ ikwusi okwu ike banyere ịdị ukwuu nke aha Jehova nakwa ikwu na onye nwere ezi amamihe ga-atụkwa egwu aha Chineke. Maịka 5:4;6:9 Nihi gịnị? Olileanya ọ bụla ị na-enwe maka inweta ọdịnihu na-adịte aka dabeere nihe dị mkpa aha ahụ pụtara, nke bụ Ọ Na-eme Ka Ọ Ghọọ. GụọJoel 2:26ma chee echiche ụdị obi ụtọ ị ga-enwe ịbụ onye a kpọkwasịrị aha ahụ na ịgwa ndị ọzọ banyere Chineke ahụ nke pụrụ ịghọ ihe ọ bụla ọ chọrọ ịghọ maka abamuru nke ihe niile o kere eke. Chineke egosiwo na ya nwere ikike a na-akparaghị ókè ime ihe ọ bụla. Ị ga-ahụ ihe àmà na-egosi ya nọtụtụ amụma ndị mezuworo bụ ndị ndị amụma iri na abụọ ahụ buru.JEHOVA, ONYE PỤRỤ IME IHE NIILEOtu nime utu aha Chineke nwere nasụsụ Hibru bụShaddaiʹ,ma ọ bụ Onye Pụrụ Ime Ihe Niile. Okwu a pụtara otu ugboro nakwụkwọ amụma iri na abụọ ahụ, naJoel 1:15. E kwuwo na ihe bụ isi ọ pụtara bụ dị ike ma ọ bụ mesie ihe ike. Okwu yiri ya, bụ Jehova nke ụsụụ ndị agha, pụtara ugboro otu narị na asaa nakwụkwọ iri na abụọ ahụ. Okwu ahụ bụ pụrụ ime ihe niile na-egosi ike e nwere iji mezuo ihe e zubere ime. Ọ pụtakwara imeri ihe mgbochi ma ọ bụ mmegide. Jehova ịbụ onye pụrụ ime ihe niile gụnyere ike a na-apụghị imeri emeri o nwere iji mezuo nzube ya, iji mezuo ihe o kwuru.8. Mmetụta dịgasị aṅaa ka aha Jehova nweworo nebe ị nọ?8Ịmata na Jehova pụrụ ime ka ihe ọ bụla ọ chọrọ mezuo enwewo mmetụta dị mma nahụ ọtụtụ nde mmadụ. Joel mere ka nke ahụ pụta ìhè nokwu ahụ a ma ama nke Ndị Kraịst so dee Baịbụl kwughachiri: Onye ọ bụla nke ga-akpọku aha Jehova ga-alanahụ. Joel 2:32;Ọrụ 2:21;Ndị Rom 10:13 Ànyị so Maịka kwuo ihe a o kwuru na anyị onwe anyị ga na-ejegharị naha Jehova bụ Chineke anyị ruo mgbe ebighị ebi? Maịka 4:5 Ee, noge mkpagbu ma ọ bụ noge anyị nwere nsogbu, anyị kwesịrị iji obi ike gbaba naha Jehova.Zefanaya 3:9,12;Nehọm 1:7.9. Ruo nókè há aṅaa ka Chineke nwere ike nebe ndị ọchịchị bụ mmadụ nọ?9Ka ị na-agụ akwụkwọ amụma ndị a, ị pụrụ ime ka obi ike i nwere nebe Jehova nọ sikwuo ike na o nwere ike zuruezu ọbụna nebe ndị ọchịchị bụ mmadụ na ndị ọnụ na-eru nokwu nọ. O nwere ike ịkpali ha ime ihe kwekọrọ nuche ya. Ilu 21:1 Tụlee ihe banyere Darayọs Onye Ukwu nke Peshia. Ndị na-emegide ezi ofufe chọrọ ka o nyere ha aka kwụsị ọrụ iwughachi ụlọ nsọ Jehova nke dị na Jeruselem. Kama nke ahụ, ihe dị iche mere! Nihe dị ka nafọ 520 T.O.A., Darayọs mere ka iwu Saịrọs tiri dịghachi irè, ọ kwadokwara ọrụ iwu ihe nke ndị Juu na-arụ. Mgbe ha nwere ihe mgbochi ndị ọzọ, Chineke gwara Gọvanọ Zerọbabel nke na-achị ndị Juu, sị: Ọ bụghị site nụsụụ ndị agha, ọ bụghịkwa site nike, kama ọ bụ site na mmụọ m, ka Jehova nke ụsụụ ndị agha kwuru. Ònye ka ị bụ, gị oké ugwu? Ị ga-aghọ ala dị larịị nihu Zerọbabel. Zekaraya 4:6, 7 Ọ dịghị ihe ga-egbochi Jehova ibibi ajọ usoro ihe a. Ọ dịghịkwa ihe ga-egbochi ya iwetara ndị na-efe ya ofufe paradaịs.Aịzaya 65:21-23.10. Ruo nókè há aṅaa ka Chineke nwere ikike, nihi gịnịkwa ka nke ahụ ji bụrụ ihe e kwesịrị ichebara echiche?10Chetakwa na Jehova nwere ike nebe ihe ndị dị ike dị ka oké ifufe, na mmiri ozuzo dị, bụ ndị ọ pụrụ iji bibie ndị iro ya ma ọ chọọ. Nehọm 1:3-6 Zekaraya ji okwu ihe atụ gosi otú Jehova pụrụ isi chebe ndị ya: Jehova ga-eme ka a mara na ya nọnyeere ha, ọ ga-agbapụkwa ụta ya dị ka àmụmà. Ọkaakaa Onyenwe anyị Jehova ga-afụ opi, ọ ga-esoro ifufe nke ebe ndịda gaa. Zekaraya 9:14 Ya bụrụ otú ahụ, ọ ga-esiri Chineke ike igosi na ya karịrị mba ndị na-adịghị asọpụrụ ya noge anyị a? Ọ dịghị ma ọlị!Emọs 1:3-5;2:1-3.ONYE A PỤRỤ ỊTỤKWASỊ OBI NKE NA-EMEZU NKWA YA11, 12. a Nihi gịnị ka e ji were Ninive dị ka obodo a na-apụghị imeri emeri? b Oleezi ihe mere Ninive nikwekọ nihe Chineke buru namụma?11Ka e were ya na ị dịrị ndụ na narị afọ nke itoolu T.O.A. nebe a maara ugbu a dị ka ala Izrel na mba ndị gbara ya gburugburu. Olee obodo ukwu ị gaara anụ maka ya ma eleghị anya? Ọ bụ Ninive. Ọ bụ obodo ukwu nke dị nAsiria, nakụkụ ebe ọwụwa anyanwụ nke ụsọ Osimiri Taịgris. Ọ dị ihe dị ka narị kilomita itoolu site na Jeruselem ma a gawa nebe ugwu, nakụkụ ọwụwa anyanwụ. Ma eleghị anya, ị nụla banyere otú ọ hàihe dị ka otu narị kilomita gbaa gburugburu! Ndị gatụworo Ninive kwuru na ọ fọrọ nke nta ka ya na Babịlọn hara nịma mma. O nwegasịrị obí eze, ụlọ nsọ, okporo ámá ndị sara mbara, ebe ọhaneze na-anọ atụrụ ndụ, nakwa otu nnukwu ọbá akwụkwọ. Ndị ọkà nịlụ agha kwukwara banyere nnukwu mgbidi ndị o nwere ma nime ma ná mpụta, bụ ndị a na-apụghị ịgafe agafe.12A pụghị imeri ya emeri! O nwere ike ịbụ na ọtụtụ ndị esiwo otú a kọwaa Ninive. Ma ụfọdụ ndị amụma ndị si nobere obodo ahụ bụ Juda kwusiri ike na Jehova ekwuwo na a ga-ebibi obodo ahụ na-awụfu ọbara. Ebe ọ bụ na ndị obodo ahụ gere ntị nozi Jona, a hapụrụ imezu ikpe Chineke mara obodo ahụ ruo oge ụfọdụ. Otú ọ dị, ndị Ninive mesịrị laghachi nomume ọjọọ ha. Nehọm buru amụma, sị: Ninive . . . , mma agha ga-ebipụ gị . . . Oké ọdachi nke dakwasịrị gị enweghị ngwọta. Nehọm 3:1,7,15,19;Jona 3:5-10 Ihe dị ka noge ahụ, Chineke si nọnụ Zefanaya kwuo na Ninive ga-aghọ ebe tọgbọrọ nefu. Zefanaya 2:13 À ga-emeri mba a a na-apụghị imeri emeri nke na-achị ụwa noge ahụ iji mezuo ihe Jehova kwuru? A zara ajụjụ a nihe dị ka nafọ 632 T.O.A. mgbe ndị Babịlọn, ndị Sitia, na ndị Midia nọchibidoro Ninive. Na mberede, idei mmiri kwaturu mgbidi ya, ndị ahụ na-ebuso obodo ahụ agha banyekwara nime ya. Nehọm 2:6-8 Negbughị oge, obodo ahụ siburu ike ghọrọ mkpọmkpọ ebe. Ninive bụ ebe tọgbọrọ nefu ruo taa.Obodo ahụ na-enwe aṅụrị apụghị ime ka okwu Chineke ghara imezu!Zefanaya 2:15.13. Olee amụma ndị e buru mezurunụ bụ ndị ị pụrụ ịhụ nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere?13Ihe mere Ninive bụ naanị otu ihe atụ nke na-egosi amụma ndị mezuru emezu. Legodị anya na map e nwere noge a nke na-egosi ala Izrel na mba ndị gbara ya gburugburu. Ị hụrụ Amọn, Asiria, Babịlọn, Idọm, ma ọ bụ Moab? Ọ dịghị ma ọlị!Nagbanyeghị na ọ dị mgbe a ma mba ndị ahụ ama, ndị amụma iri na abụọ ahụ buru amụma na a ga-ebibi ha. Emọs 2:1-3;Obedaya 1,8;Nehọm 3:18;Zefanaya 2:8-11;Zekaraya 2:7-9 Notu notu, mba ndị ahụ kwụsịrị ịdị. Jehova kwuru na mba ndị a agaghị adịkwa, ha kwụsịkwara ịdị! Ihe ndị amụma ndị a buru namụma banyere ndị Juu fọdụrụ isi na Babịlọn bụ ebe a dọọrọ ha nagha laa lọta mezuruha lọtara!14. Nihi gịnị ka ị pụrụ iji jiri obi ike mee ka ndụ gị hiwe isi ná nkwa Jehova?14Olee otú ihe àmà nke na-egosi ikike Jehova nwere ikwu ihe ga-eme nọdịnihu si emetụta obi ike gị? Ị pụrụ ijide naka na Jehova ga-emezu nkwa ya; ọ bụ Chineke, onye na-apụghị ịgha ụgha. Taịtọs 1:2 Sitekwa nOkwu ya, Chineke na-eme ka anyị mara ihe ndị anyị kwesịrị ịmara. Ị pụrụ ịdị na-ebi ndụ gị nụzọ na-egosi na ndụ gị hiwere isi nime uche Jehova nakwa na i kwere na okwu amụma ya bụ ihe e ji naka na ọ ga-emezu. Amụma ndị dị nakwụkwọ iri na abụọ ahụ abụghị naanị ihe atụ nke na-egosi amụma ndị mezuru noge gara aga. Ọtụtụ nime amụma ndị ahụ na-emezu ugbu a, ma ọ bụkwanụ, ha ga-emezu noge na-adịghị anya. Ya mere, ihe e dere nakwụkwọ iri na abụọ a pụrụ ime ka i nwekwuo obi ike na amụma ndị e buru banyere oge anyị nakwa ndị e buru banyere ọdịnihu ga-emezu. Jiri amụma ndị a kpọrọ ihe.Ninive yiri ebe a na-apụghị imeri emeri. Nagbanyeghị nke ahụ, olee otú amụma Jehova si mezuo?NNA NKE NWERE ỊHỤNANYA15. Mgbe ị na-enwe nsogbu ụfọdụ, olee otú ahụmahụ Maịka pụrụ isi nyere gị aka?15A pụrụ ịtụkwasị Jehova obi,ọ bụghị naanị nihi ihe ga-eme mba dị iche iche ma ọ bụ ihe ga-eme nụwa dum. Jehova na-ekwu ihe ga-eme nọdịnihu ma na-emezu ha nụzọ pụrụ imetụta gị. Nụzọ dị aṅaa? Mgbe ụfọdụ, ọ pụrụ isiri gị ike imeri nsogbu ụfọdụ i nwere. Ị na-achọpụta na okwu agwụghị ninwe onye ga-aghọta nsogbu gịọ dị gị mkpa inwe onye ị pụrụ ịtụkwasị obi nke ga-enyere gị aka. Na narị afọ nke asatọ T.O.A., ọ ghaghị ịbụ na Maịka chere na ọ bụ naanị ya fọrọmgbe ọ na-ezi ndị Juda dị mpako ozi. Ọ pụrụ iyi ka ọ bụ ya bụ onye ikpeazụ kwesịrị ntụkwasị obi nọ nụwa, na ọ pụghị ịtụkwasị ọbụna ndị ezinụlọ ya obi. Ebe ọ bụla o lere anya, ihe ọ na-ahụ bụ ndị ịwụfu ọbara na-agụ agụụ, ndị aghụghọ, na ndị omume ha retọrọ eretọ. Ka o sina dị, nkwa Chineke kwere ilekọta ndị Ya kwesịrị ntụkwasị obi, nagbanyeghị ihe ndị ọzọ nwere ike ime, mere ka obi sighachi Maịka ike. Nke ahụ pụkwara ịkasi gị obi, karịsịa, mgbe ọ bụ naanị gị bụ onye na-efe Jehova ofufe netiti ndị na-adịghị asọpụrụ Chineke, ma ọ bụkwanụ, mgbe unu na-adịghị ọtụtụ.Maịka 7:2-9.16. Gịnị mere ị ga-eji jide naka na Chineke na-ahụ nrụrụaka na mmegbu niile nakwa na ọ ga-anapụta ndị ezi omume?16Dịkwa ka ọ na-eme ọtụtụ mgbe taa, ndị bara ọgaranya na ndị ọnụ na-eru nokwu na Juda nakwa nIzrel ghọrọ ndị anyaukwu na ndị na-adịghị ekpe ikpe ziri ezi. Ịna ndị mmadụ ụtụ isi dị ukwuu nakwa ịnapụ ha ala ha mere ka e nwee ndị na-agba ohu nụzọ iwu na-akwadoghị. Ọ dịghị onye ihe banyere ndị ogbenye na-emetụ nahụ, e jikwa obi ọjọọ na-emeso ha ihe. Emọs 2:6;5:11, 12;Maịka 2:1, 2;3:9-12;Habakọk 1:4 Site nọnụ ndị ozi ya, Chineke mere ka o doo anya na ya adịghị anabata nrụrụaka na mmegbu, nakwa na ya ga-ata ndị nọgidere na-eme ihe ọjọọ ahụhụ. Habakọk 2:3,6-16 O kwuru na ya ga-edoziri mba dị iche iche dị ike okwu ha, nakwa na onye ọ bụla nime ndị ohu ya ihe ya masịrị ya ga-anọdụ nokpuru osisi vaịn ya nakwa nokpuru osisi fig ya, ọ dịghịkwa onye ga-eme ka ha maa jijiji. Maịka 4:3, 4 Lee ahụ iru ala nke ahụ ga-eweta! Chineke ekwuwo ọtụtụ ihe ndị ọzọ, mezuokwa ha. Ọ bụ na i kwesịghị ijide naka na nkwa a ga-emezukwa?17, 18. a Gịnị mere Chineke ji eme ka ndị ya nwee olileanya? b Olee otú anyị kwesịrị isi na-ele ịdọ aka ná ntị Jehova anya?17Jehova adịghị emezu nkwa ya naanị iji gosi na o nwere ikike ikwu ihe ga-eme nọdịnihu, dị ka à ga-asị na ọ chọrọ ime ka ndị mmadụ tụwa ya egwu. Ọ bụ ịhụya nke ụkpụrụ na-achịkwa na-akpali ya ime ihe, nihi na Chineke bụ ịhụya. 1 Jọn 4:8 Cheta ihe banyere Hosia, bụ onye dịrị ndụ na narịafọ nke asatọ T.O.A. Dị ka nwunye Hosia, bụ Goma, hapụrụ di ya ma gakwuru nwoke ọzọ, otú ahụ ka ụmụ Izrel hapụrụ Jehova ma fee chi ọzọ. Ikpere arụsị ha yiri ịkwa iko; ha jikọtara ife Bel na ife Jehova ezi ofufe. Ha na ndị Asiria nakwa ndị Ijipt kwara iko nụzọ ihe atụ. Olee ihe Jehova ga-eme? Hosia ga-agbalịsi ike gaa chọọ nwunye ya na-akwa iko wee kpọlata ya. Jehova ji ịhụya chọọ ndị ya. M ji ụdọ ụmụ mmadụ na-adọ ha, bụ ụdọ ịhụya, . . . m jikwa nwayọọ wetara onye nke ọ bụla ihe oriri. Hosia 2:5;11:4 Ọ bụrụ na ha echegharịa nezie, Chineke nwere ike ịgbaghara ha, bụ nke ga-eme ka ha na ya nwee ike ịdịghachi ná mma. Hosia 1:3, 4;2:16,23;6:1-3;14:4 Ọ bụ na ọ dịghị emetụ gị nobi mgbe ị na-ahụ ịhụya Jehova? Jụọ onwe gị, sị, Ọ bụrụ na Jehova gosiri ịhụya dị otú ahụ noge gara aga, ọ bụ na obi agaghị esi m ike na ọ ga-egosi m ezi ịhụya, nke na-adịghị ada ada, nke na-adịghị agbanwe agbanwe, nke na-adịghịkwa anwụ anwụ?Hosia 11:8.18Akwụkwọ amụma iri na abụọ ahụ pụkwara inyere gị aka ịhụ na ịhụya Chineke na-agụnyekwa inye mgbazi. Jehova mesiri ndị ya na-enupụ isi obi ike na ya agaghị ekpochapụ ha kpamkpam. Emọs 9:8 Mgbe ọ dị mkpa inye ntaramahụhụ, Chineke na-eme otú ahụ. Ma lee nnọọ ka o si eme ka obi ruo anyị ala ịmara na ntaramahụhụ ọ ga-enye agaghị adịte aka!Malakaị 1:6ji Jehova tụnyere nna nwere ịhụya. Ị ma nanna pụrụ inye ụmụ ya ọ hụrụ nanya ahụhụ iji gbazie ha. Nehọm 1:3;Ndị Hibru 12:6 Ma, ịhụya Nna anyị nke eluigwe nwere na-eme ka ọ ghara ịdị na-ewe iwe ọsọ ọsọ.Malakaị 3:10,16na-egosikwa na ọ ga-akwụ ndị ohu ya ụgwọ ọrụ nụba.19. Olee ụfọdụ ajụjụ mmadụ kwesịrị ịjụ onwe ya?19Malakaị ji okwu a na-emesi obi ike malite akwụkwọ ya: M hụrụ unu nanya, ka Jehova kwuru. Malakaị 1:2 Ka ị na-atụgharị uche nokwu ahụ na-emesi obi ike Chineke gwara ụmụ Izrel, jụọ onwe gị, sị: Ọ dị ihe ọ bụla m na-eme nke pụrụ ime ka Chineke ghara ịhụ m nanya? Gịnị ka m chọrọ ịmatakwu banyere ịhụya Chineke? Site nịghọtakwu ịhụya Chineke, ị ga-enwekwu obi ike na ọ ga-ahụ gị nanya ruo mgbe ebighị ebi.MGBAGHARA NA-EME KA E NWEE IKE INWETA NZỌPỤTA20. Olee otú mgbaghara Chineke si mee ka e nwee ike inweta nzọpụta?20Ka ị na-agụ akwụkwọ amụma ndị a, ị ga-achọpụta na mgbe ụfọdụ, Jehova na-ekwu na a ga-enwe ọdachi. Nihi gịnị? Ọtụtụ mgbe, ọ bụ iji mee ka ndị ya chegharịa. Iji mezuo nke ahụ, o kwere ka ndị mba ọzọ bibie Sameria nafọ 740 T.O.A., bibiekwa Jeruselem nafọ 607 T.O.A. Ihe Chineke kwuru mezuru. Ma ka oge na-aga, o kwere ka ndị chegharịrị laghachi nala ha. Nezie, akwụkwọ ndị a mesiri ya ike na Chineke na-eji obiọma agbaghara mmehie ma na-anabata ndị kwụsịrị ime mmehie ma bịakwute ya. Habakọk 3:13;Zefanaya 2:2, 3 A kpaliri Maịka ikwu, sị: Olee Chi dị ka gị, onye na-agbaghara njehie, nke na-agbaghakwara mmebi iwu nke ndị fọdụrụ nihe nketa ya? Ọ gaghị na-ewe iwe ruo mgbe ebighị ebi, nihi na obiọma na-atọ ya ụtọ. Maịka 7:18;Joel 2:13;Zekaraya 1:4 Mmezu amụma na-egosi na nke ahụ bụ eziokwu.21. a Gịnị ka ndị amụma iri na abụọ ahụ kwuru banyere Mesaya? b Olee amụma ndị kwuru banyere Mesaya bụ ndị i nwere mmasị na ha?21Nihe banyere inwe ihe mgbakwasị ụkwụ nke iwu kwadoro maka ịgbaghara mmehie kpamkpam, Jehova kwuru naMesaya ga-abịa, bụ onye ga-achụ ndụ ya dị ka mmadụ nàjà ka o wee bụrụ ihe mgbapụta kwekọrọ ekwekọ maka ụmụ mmadụ na-eme mmehie. 1 Timoti 2:6 Emọs kwuru na Mesaya, bụ nwa Devid, ga-edozi ihe niile ka ha dị otú ha dị na mbụ. Emọs 9:11, 12;Ọrụ 15:15-19 Maịka kwuru ọbụna ebe a ga-amụ Jizọs, bụ onye ga-abịa ma wetara ndị niile ga-enwe okwukwe nàjà Ọ chụrụ uru nke ga-eme ka ha nwee ndụ. Maịka 5:2 Zekaraya kwukwara banyere Ome, bụ Jizọs, onye ga-anọdụ nocheeze ya wee na-achị. Zekaraya 3:8;6:12, 13;Luk 1:32, 33 Ihe ịrụ ụka adịghị ya na ilebakwu anya nụdị amụma ndị ahụ ga-eme ka okwukwe gị siwanye ike.Lee igbe bụ Amụma Ndị Bụ Isi Ndị E Buru Banyere Mesaya.22. Olee otú ihe ndị amụma iri na abụọ ahụ kwuru banyere Jehova si eme ka i nwekwuo obi ike nebe ọ nọ?22Ka ị na-agụ ozi dị nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere, ị ga-enwekwu obi ike na Chineke ga-enwe mmeri nikpeazụ. Jehova na-alụrụ anyị agha, ọ ga-emekwa ka e nwee ikpe ziri ezi. Okwu Chineke na-adịgide adịgide. Ọ na-echeta ihe ya na ndị ya kwekọrịtara. Ọ na-elekọta ndị na-ejere ya ozi, na-anapụtakwa ha naka ndị mmegbu niile. Maịka 7:8-10;Zefanaya 2:6, 7 Jehova agbanwebeghị. Malakaị 3:6 Lee ka o si emesi obi ike ịmara na Chineke adịghị enwe iheisi ike. Ọ dịghịkwa ihe na-egbochi ya imezu nzube ya! Mgbe o kwuru na ụbọchị ikpe ya ga-abịa, ọ ga-abịa. Nihi ya, nọrọ na nche maka ụbọchị Jehova! Jehova ga-abụkwa eze na-achị ụwa dum. Nụbọchị ahụ, Jehova ga-abụ otu, otu aha ka ọ ga-enwekwa. Zekaraya 14:9 Ọ bụ ya kwuru nke ahụ; ọ ga-emezukwa ya.AMỤMA NDỊ BỤ ISI NDỊ E BURU BANYERE MESAYAAmụmaEbe ọ dịEbe o mezuruA mụrụ ya na BetlehemMaịka 5:2Luk 2:4-11;Jọn 7:42E si ebe ọ gbagara nIjipt kpọlata yaHosia 11:1Matiu 2:14, 15Ọ gbaara ịnyịnya ibu banye JeruselemZekaraya 9:9Matiu 21:1-9;Jọn 12:12-15A raara ya nye nọnụ ego ọlaọcha iri atọZekaraya 11:12Matiu 26:15;27:3-10E tiri onye ọzụzụ atụrụ ihe, ìgwè atụrụ ya agbasaaZekaraya 13:7Matiu 26:31,56A mara ya ube mgbe ọ nọ nelu osisiZekaraya 12:10Matiu 27:49;Jọn 19:34,37Ọ nọrọ nili ihe dị ka ụbọchị atọ, e wee kpọlite yaJona 1:17;2:10Matiu 12:39, 40;16:21;1 Ndị Kọrịnt 15:3-85 Chọọnụ Jehova Site nIfe Ya nỤzọ Dị Ya Mma1. Ngọzi dịgasị aṅaa ka i nwere dị ka otu nime ndị Chineke?LEE ihe ùgwù i nwere ịmara Chineke nke na-emezu amụma! Ị pụrụ ịnọ nọnọdụ ahụ Hosia onye amụma dere banyere ya, sị: M ga-ekwe nkwa ịlụ gị nikwesị ntụkwasị obi; ị ga-amarakwa Jehova. Hosia na-akọwa ọnọdụ inwe ahụ iru ala, nke yiri ọnọdụ dị na paradaịs, bụ nke ndị Chineke gaje ịnọ na ya mgbe ha si Babịlọn lọta, bụ ebe a dọọrọ ha nagha laa. Notu aka ahụ, ndị Chineke noge a na-enwe ọganihu ime mmụọ nakwa ahụ iru ala; ọnọdụ ha yiri ka hà nọ na paradaịs. Hosia 2:18-20 Ugbu a, a kpọkwasịwo gị aha Chineke dị ka otu nime ndị ohu ya raara onwe ha nyeotu nime Ndịàmà Jehovaọ ga-adịkwa gị mma ka a nọgide na-akpọ gị aha ahụ.Aịzaya 43:10,12;Ọrụ 15:14.Emọs2, 3. a Gịnị mere Jehova ji mesịa kpọọ ụzọ ndị ya noge ochie si na-efe ya ofufe asị? b Nihi gịnị ka anyị kwesịrị iji chebara ozi ndị amụma iri na abụọ ahụ ziri echiche?2Izrel oge ochie bụ mba raara onwe ha nye Jehova, bụ onye nyere ha ụkpụrụ nke ọ na-enweghị mba ọ bụla ọzọ nwere ya. Diuterọnọmi 4:33-35 Otú ọ dị, ná ngwụcha narị afọ nke itoolu T.O.A., ọnọdụ ụmụ Izrel gbanwere nke ukwuu nke na Chineke gwara Emọs onye amụma ka ọ gwa ha, sị: Akpọwo m ememme niile unu asị, ajụwo m ha . . . Ọ bụrụ na unu achụọrọ m àjà a na-esurecha nọkụ, ọbụna nye m onyinye maka inweta ihu ọma, ha agaghị atọ m ụtọ. Emọs 5:21, 22 Ọ bụ ezie na Chineke adịghị agwa ọgbakọ ya zuru ụwa ọnụ taa ụdị ihe a, chegodị echiche otú ọ ga-adị gị ma ị nụ ka e si otú ahụ kọwaaofufe gị? Ọ dị ihe onye ọ bụla nime anyị ga-amụta na nke a?3Noge ochie ahụ, ndị Chineke kwuru na ha na-efe Jehova nụzọ dị ya mma. Otú ọ dị, ọtụtụ nime ha nọ na-efe arụsị, dị ka Bel nke ndị Ke na oyiyi nwa ehi, ma ọ bụkwanụ na-achụ àjà nebe ndị dị elu. Ha nọ na-akpọrọ ìgwè ihe ndị dị neluigwe isiala ma jiri aha Jehova na-aṅụ iyi notu mgbe ahụ. Nihi ya, ezi Chineke zipụrụ ndị amụma ya ka ha gbaa ha ume ka ha laghachikwute ya ma fee ya ofufe dị ọcha. 2 Ndị Eze 17:7-17;21:3;Emọs 5:26 Nihi ya, o doro anya na ọbụna ndị ohu Chineke raara onwe ha nye pụrụ inwe ebe ndị chọrọ ka ha lebara anyaomume ma ọ bụ àgwà ndị e kwesịrị inyocha iji hụ na ha kwekọrọ nofufe dị Jehova mma.IHE ỌMỤMA BANYERE CHINEKE4. Olee ọnọdụ dị noge Eze Jeroboam nke Abụọ na-achị?4Chee echiche banyere oge onye mbụ nime ndị amụma iri na abụọ ahụ kwuchiteere Chineke ọnụ ya. A na-ebu amụma na ụbọchị Jehova ga-abịakwasị alaeze ebo iri nke Izrel. Otú ọ dị, nelu elu, o yiri ka ihe ọ na-agaziri mba ahụ. Dị nnọọ ka Jona buru namụma, Eze Jeroboam nke Abụọ mere ka Izrel nwetaghachi ókè ala ya malite nebe ugwu, nakụkụ Damaskọs, ruo nOké Osimiri Nwụrụ Anwụ. 2 Ndị Eze 14:24-27 Ọ bụ ezie na Jeroboam mere ihe ọjọọ, Jehova nwere ogologo ntachi obi. Ọ chọghị ikpochapụ Izrel. Chineke nyere ụmụ Izrel oge ka hachegharịa, ka ha chọọ Jehova, wee dịrị ndụ.Emọs 5:6.5. Olee ihe ụmụ Izrel na-enweghị nke mere ka Jehova jụ ha?5Ụmụ Izrel ahụ ihe na-agaziri kwesịrị iji oge ahụ laghachikwuru Jehova site nịmatakwu ya nke ọma na ịgbalịsi ike ime ihe dị ya mma. Kama nke ahụ, ha nwere obi ike. Ha nọkwa na-eche na ọdachi ahụ agaghị abịaru ha nso ma ọ bụ rute nebe ha nọ. Emọs 9:10 Ị pụrụ ịsị na ha chefuru Jehova nihi na ha rijuru afọ, obi ha wee fụlie ha elu. Hosia 13:6 Anyị ekwesịghị iwere nke a dị ka ihe mere noge ochie, nke na-agbasaghị anyị. Rịba ama ihe mere Jehova ji nwee okwu ikpe megide ụmụ Izrel: Ebe ọ bụ na ị jụwo ihe ọmụma, mụ onwe m ga-ajụ gị ka ị ghara ịbụkwa onye nchụàjà m. Ha bụ ndị raara onwe ha nye Jehova, ọ bụkwa ndị ezinụlọ ha bụ ndị raara onwe ha nye gbara ha gburugburu. Nagbanyeghị nke ahụ, notu notu, ha enweghị ezi ihe ọmụma banyere Chineke.Hosia 4:1,6.6. Nechiche dị aṅaa ka ụmụ Izrel na-enweghị ihe ọmụma banyere Chineke?6Ọ bụghị na ha anụtụbeghi okwu Chineke, bụ nke ndị nne na nna bụ ndị Izrel kwesịrị ịdị na-akụziri ụmụ ha. Ọ pụrụ ịbụ na ihe ka nọnụ ọgụgụ nime ha anụwo akụkọ ụfọdụ dị na Baịbụl nọnụ ndị nne na nna ha, mgbe ha na ndị ọzọ na-akparịta ụka, ma ọ bụ ná mgbakọ ọha. Ọpụpụ 20:4, 5;Diuterọnọmi 6:6-9;31:11-13 Dị ka ihe atụ, ha nụrụ ihe mere mgbe Erọn mere nwa ehi ọlaedo noge Mozis nọ nUgwu Saịnaị ka ọ na-anata Iwu Iri ahụ. Ọpụpụ 31:1832:9 Nihi ya, ndị Izrel ndị nọ noge ndị amụma ahụ dịrị ndụ maara banyere Iwu ahụ. Ha anụwokwa akụkọ banyere ihe ndị mere. Otú ọ dị, ihe ndị ha maara enweghị isi nihi na ha ekweghị ka ọ kpalie ha ife Chineke nụzọọchọrọ.Olee otú mmadụ pụrụ isi malite ichefu Jehova?7. a Olee otú ndị Izrel si ghọọ ndị nnupụisi nụzọ dị mfe? b Olee otú Onye Kraịst pụrụ isi malite ichefu Onye kere ya?7Ị pụrụ ịdị na-eche, sị, Olee nnọọ otú o si dị mfe ịrafu ụmụ Izrel, ha wee nupụ isi? Hosia kọwara otú nke ahụ si mee, sị: Izrel wee chefuo Onye kere ya. Hosia 8:14 Ụdị ngwaa e ji mee ihe nasụsụ Hibru e ji dee ya na-enye echiche bụ malitere ichefu. Ndị Izrel anọkataghị nnọọ chefuo Jehova notu ntabi anya. Kama nke ahụ, ha ji nke nta nke nta chefuo mkpa ọ dị ife ya ofufe nụzọ dị ya mma. Ì chere na Onye Kraịst pụrụ ịdaba nụdị ọnyà ahụ? Were dị ka ihe atụ, nwoke nke na-ejighị igbo mkpa ezinụlọ ya egwuri egwu. 1 Timoti 5:8 Iji gboo mkpa ahụ, ọ ghaghị iwere ọrụ ya dị ka ihe dị mkpa. Ikekwe, ọ dị ihe dapụtara, o wee chee na ya aghaghị ịhapụ ịga nzukọ Ndị Kraịst ka ya wee rụọ ọrụ. Ka oge na-aga, ọ ga-adịrị ya mfe karị ịhapụ ịga nzukọ, ọ ga na-ahapụkwa ịga nzukọ ọtụtụ ugboro karị. Nke nta nke nta, mmekọrịta ya na Chineke esichakwaghị ikeọ malitewo ichefu Onye kere ya. Ụdị ihe ahụ pụrụ ime Onye Kraịst nke ndị mụrụ ya ma ọ bụ ndị ikwu ya ndị ọzọ bụ ndị na-ekweghị ekwe. E nwere mkpebi ndịna-eche ya ihu: Oge há aṅaa ka ọ ga na-ewepụta iji soro ha nọrọ, olee mgbekwa? Ọpụpụ 20:12;Matiu 10:37 Gịnịkwanụ banyere ikpebi otú ọ ga-etinyeru oge na uche ya nime njem ma ọ bụ ná ntụrụndụ?8. Noge Emọs, gịnị ka inwe ezé na-acha ọcha pụtara?8Anyị amụwo Okwu Chineke ma tinye ihe ndị anyị mụtara nọrụ. Nagbanyeghị nke ahụ, onye ọ bụla nime anyị pụrụ ichebara ihe ahụ e kwuru nakwụkwọ Emọs echiche: ezé na-acha ọcha. Chineke si nọnụ Emọs dọọ ndị Ya aka ná ntị, sị: Mụ onwe m kwa mere ka ezé unu na-acha ọcha nobodo unu niile, meekwa ka ụkọ ihe oriri dị nobodo niile unu bi. Emọs 4:6 Ezé ha na-acha ọcha, ọ bụghị nihi na ha sara ezé ha. Ọ bụ nihi na ha enweghị ihe ha ga-eri, ha nọ nụnwụ. Ọzọkwa, ọ bụ ịdọ aka ná ntị maka ụnwụ, ọ bụghị ụnwụ nri, na akpịrị ịkpọ nkụ, ọ bụghị nke mmiri, kama ọ bụ nke ịnụ okwu Jehova.Emọs 8:11.Onye Kraịst ọ pụrụ ịnọ nụkọ nri nagbanyeghị na ọ nọ nebe nri ime mmụọ jupụtara?9, 10. a Olee otú Onye Kraịst pụrụ isi nọrọ agụụ nụzọ ime mmụọ? b Nihi gịnị ka o ji dị mkpa ka anyị mụrụ anya iji zere ịnọ agụụ nụzọ ime mmụọ?9Ihe Emọs kọwara emezuwo nọnọdụ ime mmụọ jọgburu onwe ya nke Krisendọm nọ na ya. Nụzọ dị iche, e megheworo ndị Chineke nụwa niile ọnụ ụzọ mmiri nke eluigwe. E jiwo nri ime mmụọ gọzie ha nụba. Malakaị 3:10;Aịzaya 65:13, 14 Otú ọ dị, Onye Kraịst pụrụ ịjụ onwe ya, sị, Ruo ókè há aṅaa ka m na-eri nri ime mmụọ ahụ? Ọ dị mma ịmara na ndị ụfọdụ na-eme nnyocha achọpụtawo na ụmụ anụmanụ ndị e ji mee nnyocha, ndị akụkụ ụbụrụ ha nke na-eme ka agụụ na-agụ ha mebiworo, adịghịzi enwe agụụ iri nri ruo nókè nke na ha pụrụ ịnọ nebe nri jupụtara nwụọ nihi agụụ! À pụrụ imebi agụụ Onye Kraịst na-enwe maka ihe ime mmụọ ruo nókè nke na ọ ga-amalite ịnọ agụụ nagbanyeghị na nri ime mmụọ gbara ya gburugburu?10Ka i bu otú ị na-eme nuche, cheedị echiche: Jehova nyere ụmụ Izrel nri ime mmụọ nụba. Ha nwere Iwu ahụ, bụ nke pụrụ ime ka mmekọrịta ha na ya sikwuo ike; ha nwere usoro izi ihe ha ga-eji na-akụbanye ihe ọmụma banyere Chineke nobi ụmụ ha; ha nwekwara ndịamụma maka inyere ha aka ịghọta ihe bụ uche Chineke. Nagbanyeghị nke ahụ, ha malitere ichefu Jehova. Baịbụl na-ekwu na noge Hosia, Ha rijuru afọ nihe onwunwe, obi ha wee fụlie ha elu. Hosia 13:6;Diuterọnọmi 8:11;31:20 Ọ bụrụ na anyị achọghị ka ihe onwunwe anyị dị anyị mkpa karịa mmekọrịta anyị na Chineke, anyị kwesịrị iburu nuche kwa ụbọchị na nke ahụ pụrụ ime.Zefanaya 2:3.BURU IHE NDỊ KA MKPA NUCHE11, 12. a Noge Eze Ọzaya na-achị, gịnị mere o ji dị mkpa ka ndị amụma gbaa ndị Juda na Izrel ume ka ha laghachikwuru Jehova? b Olee mkpa Joel mere ka ọ pụta ìhè?11Mgbe Jeroboam nke Abụọ na-achị nIzrel, Ọzaya onye a na-akpọkwa Azaraya na-achị na Juda. Ọzaya mere ka ókèala ya sakwuo mbara ma wusakwuo Jeruselem. Ọzaya kpara ike dị nnọọ ukwuu nihi na ezi Chineke na-enyere ya aka. O wee na-eme ihe ziri ezi nanya Jehova, na-achọ Chineke. Otú ọ dị, ọtụtụ ndị nọ na Juda nọgidere na-achụ àjà nsure ọkụ nebe ndị dị elu.2 Ihe E Mere 26:4-9.12Site na nke a, ị pụrụ ịghọta na ọ bụ ezie na a kpọkwasịrị ndị Juda na Izrel aha Chineke, ọtụtụ mgbe, ofufe ha gụnyere ihe ndị na-adịghị ya mma. Ndị amụma ahụ gbalịrị inyere ha aka ịhụ ihe dị iche nezi ofufe na ofufe na-ezighị ezi. Chineke si nọnụ Joel na-arịọ ha, sị: Jirinụ obi unu dum, na ibu ọnụ na ịkwa ákwá na iti mkpu arịrị lọghachikwute m. Joel 2:12 Rịba ama na Chineke chọrọ ka ndị ya jiri obi ha dum bịakwute ya. Ee, ebe nsogbu dị bụ nobi ha. Diuterọnọmi 6:5 A pụrụ ikwu na ha nọ na-efe Jehova naanị iji mezuo iwu, ma obi ha adịghị nebe ọ nọ nụzọ zuru ezu. Ọtụtụ mgbe, o si nọnụ ndị amụma kwusie okwu ike banyere mkpa obiọma, ikpe ziri ezi, na ịdị umeala nobi dị, ya bụ, àgwà ndị na-esite nobi.Matiu 23:23.13. Gịnị ka ndị Juu si nebe a dọọrọ ha nagha laa na Babịlọn lọta kwesịrị ichebara echiche?13Tụlezie ihe mere mgbe ndị Juulọtasịrịnala ha. Ọ bụ ezie na ha maliteghachiri ife ezi ofufe dị ka Iwu ahụ kwuru, ihe adịchabeghị mma. Ndị Juu buru ọnụ nụbọchị ndị a na-echeta ihe ndị mere mgbe e bibiri Jeruselem. Jehova jụrụ ha, sị: Ọ bụ m nezie ka unu buuru ya? E bibiri obodo ahụ nihi ikpe ziri ezi nke Chineke kpere ha, nke a na-ekwesịghị inwe mwute nihi ya. Kama ileghachi anya azụ ma na-ebu ọnụ nihi iru uju, ndị Juu ahụ kwesịrị ịdị na-enwe obi ụtọ, na-aṅụrị ọṅụ noge ememme dị iche iche nihi ngọzi ndị ha na-enweta maka ife ezi ofufe. Zekaraya 7:3-7;8:16,19 Ọ dịkwa mkpa ka ha chebara ihe ndị ọzọ echiche. Ihe dị ka gịnị? Na-ekpenụ ikpe ziri ezi; jirikwanụ obiọma na ọmịiko na-emeso ibe unu ihe . . . , unu akpakwala nkata nobi unu ime ibe unu ihe ọjọọ. Zekaraya 7:9, 10 Anyị niile pụrụ irite uru nihe ndị amụma ahụ kụziiri ndị Chineke banyere iji obi ha dum na-efe Chineke.14. a Gịnị ka ọ dị mkpa ka ndị ahụ si nebe a dọọrọ ha nagha laa lọta tụkwasị nofufe ha? b Olee otú ndị amụma ahụ si mesie akụkụ ndị ka mkpa nofufe ike?14Gịnị ka iji obi dum na-efe ofufe gụnyere? Gịnị ka a chọrọ ka ndị Chineke na-eme tupu a dọrọ ha nagha nakwa mgbe ha si nebe a dọọrọ ha nagha laa lọta? Ị ma na ha aghaghị ịnọgide na-agbaso ụkpụrụ Chineke nihe banyere omume. E nwekwara ihe ndị Iwu ahụ kwuru kpọmkwem ka a na-eme, gụnyere izukọta iji nụrụ ma mụta ihe bụ uche Chineke. Tụkwasị na nke ahụ, Chineke mere ka ndị amụma ya mesie ike mkpa ọ dị ịmụta na igosipụta obiọma, ikpe ziri ezi, ịdị nwayọọ nobi, ebere, nakwa ịdị obi umeala. Lee otú Jehova si mesie ihe ndị a ike: Ihe na-atọ m ụtọ bụ obi ebere, ọ bụghị àjà; ịmara Chineke na-atọkwa m ụtọ, ọ bụghị àjà a na-esurecha nọkụ. Ghaaranụ onwe unu mkpụrụ nezi omume; jirinụ obi ebere ghọọ mkpụrụ. Hosia 6:6;10:12;12:6 Maịka kwuru, sị:Gịnị ka Jehova na-achọ naka gị ma ọ bụghị ime ihe nikpe ziri ezi na ịhụ obiọma nanya nakwa iji obi umeala soro Chineke gị na-eje ije? Maịka 6:6-8 Zefanaya onye amụma gbakwara ndị Chineke ume, sị: Chọọnụ Jehova, unu niile ndị dị umeala nobi bi nụwa . . . Chọọnụ ezi omume, chọọnụ ịdị umeala nobi. Zefanaya 2:3 Àgwà ndị ahụ dị oké mkpa nofufe nke dị Chineke mma.Ị na-agbalị ime ka ụdị mmadụ dị iche iche nụ ozi ọma ahụ?15. Dị ka ndụmọdụ ndị amụma ahụ nyere si dị, gịnị ka Ndị Kraịst kwesịrị ime nofufe ha?15Olee otú àgwà ndị a si dị mkpa nofufe anyị? Ị manụ na ikwusa ozi ọma nke Alaeze ahụ dị oké mkpa. Matiu 24:14;Ọrụ 1:8 Ma, ị pụrụ ịjụ onwe gị, sị: M na-ele ije ozi ọma nebe m bi anya dị ka ọrụ siri ike na ibu arọ? Ka m na-ele ya anya dị ka ohere m ga-eji nyere ndị kwesịrị ịnụ ozi Baịbụl nke na-azọ ndụ aka? M na-emere ha ebere? Ee, ebere na obiọma kwesịrị ime ka anyị dọọ ndị ọzọ aka ná ntị banyere ụbọchị Jehova. Ikpe ziri ezi na ezi omume na-akpalikwa anyị izi ụdị mmadụ dị iche iche ozi ahụ.1 Timoti 2:4.16, 17. Nihi gịnị ka ịdị nwayọọ nobi na ịdị obi umeala ji dị oké mkpa nofufe anyị?16Tụlee ihe atụ ọzọ: Chee echiche banyere ibu ọrụ anyị nke bụ ịga nzukọ Ndị Kraịst, nke ị maara na ọ dị mkpa. Ndị Hibru 10:24, 25 Ì chetụwo echiche otú nke ahụsi achọ ịdị nwayọọ nobi nakwa mmadụ ịdị obi umeala? Ndị dị nwayọọ nobi na-adị umeala nobi iji nabata ntụziaka ma tinye ihe ha na-amụta nọrụ wee si otú ahụ na-emezu mkpebi ikpe Jehova. Onye dị obi umeala, nke maara ebe ike ya ruru, ga-amata na agbamume na ihe ọmụma a na-enweta ná nzukọ dị ya mkpa.17Site nihe atụ ndị a, ị pụrụ ịhụ otú anyị ga-esi rite uru nihe ndị amụma ahụ kụziri. Ọ bụrụkwanụ na ị chọpụta otu ebe ma ọ bụ karịa nime ebe ndị a kpọtụrụ aha nelu bụ ebe i kwesịrị ime mgbanwe? Ma ọ bụ, ọ bụrụkwanụ na i mewo mmehie ndị na-enye gị nsogbu nuche ma i cheta ha? Ndị amụma iri na abụọ ahụ kwuru ihe ga-akasi gị obi ma nyere gị aka.LAGHACHIKWURU JEHOVA18. a Olee ndị ka ozi ndị amụma iri na abụọ ahụ ga-akasi obi karịsịa? b Olee ihe i chere banyere Jehova, bụ onye na-arịọ ndị mmadụ ka ha laghachikwute ya?18Dị ka anyị hụworo, ihe ndị amụma a anyị na-atụle banyere ha mere abụghị naanị ịma ikpe na ime nkatọ. Ha kwuru na Jehova na-agba ndị ya ume ka ha laghachikwute ya. Tụgharịa uche notú obi dị Hosia mgbe ọ na-agba ume, sị: Bịanụ, ka anyị laghachikwuru Jehova, nihi na ya onwe ya adọrisịwo anyị, ma ọ ga-agwọ anyị. Ọ nọ na-eti anyị ihe, ma ọ ga-ekechi ọnyá anyị. . . . Anyị ga-amara Jehova, anyị ga-aga nihu ịmara ya. Hosia 6:1-3 Neziokwu, dị ka ikpe ya ziri ezi si dị, Jehova Chineke mezuru ihe o kpebiri ime Izrel, na ihe o kpebiri ime Juda mgbe e mesịrị. Nagbanyeghị nke ahụ, ndị ya gaara ele ihe otiti ndị ahụ anya dị ka ihe ndị e mere iji mee ka ha gbakee nụzọ ime mmụọ. Ndị Hibru 12:7-13 Ọ bụrụ na ndị Jehova bụ ndị na-enupụ isi alaghachikwuru ya, ọ ga-agwọ ha ma kechie ọnyá ha. Cheedị echiche banyere nwoke gbusara ikpere nala na-ekechi ọnyá onye ọzọ. Ugbu a, chezie echiche ka Jehova na-eme otú ahụ. Lee ka Jehova Chineke si dị ebere, bụonye na-ekechi ọnyá nke ndị dị njikere ịlaghachikwute ya! Ọ bụ na nke ahụ adịghị akpali anyị ịchọ ịlaghachikwuru ya ma anyị mehie ya?Joel 2:13.19. Olee otú e si amara Jehova?19Olee otú e si alaghachikwuru Chineke? Hosia na-echetara anyị na ọ dị mkpa ọ bụghị naanị ka anyị mara Chineke, kamakwa ka anyị gaa nihu ịmara ya. Otu akwụkwọ e ji eme nnyocha noge a kwuru banyereHosia 6:3, sị: E nwere nnukwu ọdịiche dị nịma banyere Chineke naịmara Chineke. A pụrụ iji ya tụnyere ọdịiche dị nịgụ ihe banyere ịhụya na ịhụ mmadụ nanya. Ọ dị mkpa ka anyị maara Jehova nke ọma. Anyị aghaghị iwere ya dị ka onye dị adị nezie, Enyi anyị nke anyị tụkwasịrị obi, onye anyị pụrụ ịgakwuru mgbe ọ bụla. Jeremaya 3:4 Ọ bụrụ na gị na ya enwee ụdị mmekọrịta ahụ, ị pụrụ ịghọta otú ọ na-adị ya ma i mee ihe ụfọdụ. Nke ahụ ga-enyekwara gị aka nke ukwuu nife ya ofufe otú dị ya mma.20, 21. Olee ihe Eze Josaya mere nke gosiri na o ji ihe ọmụma banyere Chineke kpọrọ ihe nezie?20Eze Josaya bụ ezi ihe nlereanya nife ezi ofufe. Tụlekwuo ihe banyere ya. Tupu Josaya aghọọ eze, e jiriwo ikpere arụsị, ime ihe ike, na aghụghọ nke zuru ebe niile noge Manase na Emọn na-achị, metọọ mba ahụ. 2 Ndị Eze 21:1-6,19-21 Ndụmọdụ Zefanaya nyere ka a chọọ Jehova aghaghị ịgbaworị Josaya ume ime ihe dị mma, nihi na ọ malitere ịchọ Chineke Devid. Josaya malitere ikpochapụ ikpere arụsị na Juda. O mere nke ahụ ọbụna nógbè ndị dịbu nókèala nke alaeze ebe ugwu.Zefanaya 1:1,14-18;2:1-3;3:1-4;2 Ihe E Mere 34:3-7.Josaya achọwaghị ihe ọ ga-eji gọrọ onwe ya mgbe ọ dị mkpa ka e mee ka ebe niile dị ọcha21Mgbe ọrụ mkpocha a gasịrị, Josaya nọgidere na-achọ Jehova. O nyere iwu kaa rụzie ụlọ nsọ ahụ. Mgbe a nọ na-arụzi ya, a chọtara akwụkwọ iwu Jehova, nke o nyere site naka Mozis. O yikarịrị ka ọ bụ akwụkwọ Iwu ahụ kpọmkwem bụ nke e bu ụzọ dee. Olee ihe Josaya mere mgbe a gụpụtara ihe e dere nakwụkwọ ahụ? Ngwa ngwa eze nụrụ ihe e kwuru niwu ahụ, ọ dọwara uwe yaozugbo.Ọ dọwakwara obi ya ma mee ihe ndị ahụ a gụpụtara ozugbo. Ọ chọwaghị ihe ọ ga-eji gọrọ onwe ya ma kwuo na ya agbalịala. Ì chetara ihe si ná mgbanwe ndị a o mere pụta? Nụbọchị ya niile, ụmụ Izrel akwụsịghị iso Jehova bụ Chineke ndị nna nna ha.2 Ihe E Mere 34:8,14,19,21,30-33;Joel 2:13.Ị ga-eme mgbanwe ndị dị mkpa iji gbasoo ụkpụrụ Baịbụl?22. Olee otú anyị pụrụ isi rite uru nihe nlereanya Josaya?22Ị pụrụ ịjụ, sị: Olee ihe m gaara eme? Dị nnọọ ka Josaya, ị gaara ege ntị nihe ndị amụma ahụ kwuru ma mee mgbanwe ndị dị mkpa nomume gị ma ọ bụ notú i si eche echiche? Ọ bụ ezie na anyị ebighị noge Zefanaya na Josaya dịrị ndụ, anyị pụrụ ịhụ mkpa ọ dị ịṅa ntị taa nozi Chineke nakwa na ndụmọdụ ọ na-enye. Ya mere, ọ bụrụna obi Onye Kraịst agwa ya na ọ dị mkpa ka o mee mgbanwe nụzọ o si ebi ndụ ma ọ bụ nụzọ o si efe ofufe, iche echiche banyere ndị amụma iri na abụọ a ga-akpali ya ime ihe.Ndị Hibru 2:1.23. Ọ bụrụ na i chee na ọ dị mkpa imeziwanye ihe nebe ụfọdụ, gịnị ka ị pụrụ ime?23Mgbe ụfọdụ, ị pụrụ inwe ụdị mmetụta Jona nwere mgbe ọ nọ nafọ azụ ukwu ahụ: A chụpụwo m nihu gị! Olee otú m ga-esi ahụ ụlọ nsọ gị ọzọ? Jona 2:4 Ma, lee nnọọ otú okwu Jehova pụrụ isi mesie anyị obi ike, anyị bụ mmadụ na-ezughị okè, ndị na-eme mmehie! Lọghachikwutenụ m, m ga-alọghachikwutekwa unu. Malakaị 3:7 Ọ bụrụ na ị hụ na ọ dị mkpa ka i mee ka mmekọrịta gị na Jehova sikwuo ike, ndị okenye ọgbakọ gị ga-enwe obi ụtọ inyere gị aka. Dị ka onye chọrọ ịnyara ugbọala gawa, ị ga-ebu ụzọ jiri nwayọọ nwayọọ malite. Ọ bụrụ na ị malite, ọ ga-adịziri gị mfe karị ịgbasiwe ike. Jide naka na Jehova ga-anabata gị ma nyere gị aka, nihi na ọ na-eme amara, na-emekwa ebere, ọ dịghị ewe iwe ọsọ ọsọ, obiọma ya dịkwa ukwuu. Joel 2:12-14 Nezie, ozi ndị amụma ahụ ziri na-agba ndị niile na-efe ofufe nụzọ dị Chineke mma ume.6 Ikpe Ikpe Ziri EziIhe Dị Mkpa nỊmara Chineke1. Gịnị mere i ji enwe mmasị nikpe ziri ezi?KEMGBE ụwa, e nwere ndị a ma ama nihi ịkwalite ikpe ziri ezi. Ma chebara eziokwu a echiche: Ndị mmadụ na-enwe mmasị nikpe ziri ezi nihi na e kere mmadụ nonyinyo Chineke. I nwere mmasị nikpe ziri ezi ma na-achọ ka ndị ọzọ na-emeso gị ihe nụzọ ziri ezi nihi na e kere gị nonyinyo Jehova, bụ onye ikpe ziri ezi na-atọ ụtọ.Jeremaya 9:24;Jenesis 1:27;Aịzaya 40:14.2, 3. Gịnị mere anyị ga-eji tụlee akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere iji mụta ihe banyere ikpe ziri ezi nke Jehova?2Ka ị na-agụ akwụkwọ dị iche iche dị na Baịbụl, ị ga-aghọtakwu ikpe ziri ezi nke Chineke. Ma ị ga-erite uru karịsịa nịtụle akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere. Nakwụkwọ ndị a, e kwusiri okwu ike banyere ikpe ziri ezi nke na a kpọrọ otu akwụkwọ nke e dere banyere amụma Hosia, Emọs, na Maịka,Justice Now!Ikpe Ziri Ezi Ugbu A!. Ọ bụ otu òtù nke na-ahụ maka ibipụta Baịbụl bipụtara akwụkwọ a. Dị ka ihe atụ, cheedị echiche narịrịọ a Emọs rịọrọ: Meenụ ka ikpe ziri ezi na-eru dị ka mmiri, ka ezi omume na-asọkwa mgbe niile dị ka iyi. Rịbakwa ama ihe mbụ Maịka kwuru na ọ bụ ọrụ dịịrị gị: Gịnị ka Jehova na-achọ naka gị ma ọ bụghị ime ihe nikpe ziri ezi na ịhụ obiọma nanya nakwa iji obi umeala soro Chineke gị na-eje ije?Emọs 5:24;Maịka 6:8.3Ya mere, iji matakwuo Jehova nke ọma wee nwee ike iṅomi ya, ọ dị anyị mkpa ịghọta ikpe ziri ezi ya. Ikpe ziri ezi nke Jehova bụ otu akụkụ nke ụdị onye ọ bụ. Nihi ya, anyị apụghị ikwu na anyị maara ya, ọ gwụla ma ànyị ghọtara ikpe ziriezi ya. Ọbụna ndị ohu ya noge ochie maara na Jehova hụrụ ikpe ziri ezi nanya.Abụ Ọma 33:5;37:28.Habakọk4. Nye ihe atụ iji gosi ihe mere akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere pụrụ iji mee ka obi ike i nwere banyere ikpe ziri ezi nke Chineke sikwuo ike.4Obere oge tupu Jehova emezuo ihe o kpere nikpe nisi Jeruselem, Habakọk onye amụma jụrụ, sị: Jehova, ruo ole mgbe ka m ga na-eti mkpu enyemaka? . . . Iwu adịkwaghị irè, a dịghị ekpe ikpe ziri ezi. Ọ bụ nihi na ndị ajọ omume gbara ndị ezi omume gburugburu, ọ bụ ya mere e ji na-agbagọ ikpe ziri ezi. Habakọk 1:2,4 Habakọk, bụ onye kwesịrị ntụkwasị obi, maara Jehova site nAkwụkwọ Nsọ ndị aka ya pụrụ iru nakwa site nahụmahụ ndị o nwere. Nihi ya, o nwere obi ike na Chineke na-akwado ma na-agba ume ka a na-ekpe ikpe ziri ezi. Otú ọ dị, ihe na-echegbu onye amụma ahụ bụ ihe mere Jehova ji kwe ka ajọ omume dịrị. Chineke mesiri Habakọk obi ike na Ya ga-emeso ndị kwesịrị ntụkwasị obi ihe nụzọ ziri ezi. Habakọk 2:4 Ọ bụrụ na Habakọk na ndị ọzọ nwere ụdị obi ike ahụ, e nwere ihe gbara ọkpụrụkpụ karị mere ị ga-eji nwee obi ike. Nihi gịnị? Baịbụl zuru ezu ugbu a. Ya mere, ị pụrụ ịgụ nụzọ buru ibu karị ihe ndị e dere banyere otú Jehova si meso ndị dị iche iche ihe nakwa otú o si gosipụta ụdị onye ọ bụ, tinyere ikpe ziri ezi ya. Nihi nke ahụ, ị pụrụ ịmata Jehova nke ọma karị ma kwenyesie ike nikpe ziri ezi ya nke zuru okè.5. Olee ihe anyị ga-atụle ugbu a banyere ime ihe nikpe ziri ezi?5Mgbe Jehova na-eziga ndị ozi nIzrel, o kwusiri okwu ike banyere ikpe ikpe ziri ezi. Aịzaya 1:17;10:1, 2;Jeremaya 7:5-7;Ezikiel 45:9 O mere nnọọ ka nke a pụta ìhè site nọnụ ndịamụma iri na abụọ ahụ. Emọs 5:7,12;Maịka 3:9;Zekaraya 8:16, 17 Onye ọ bụla nke gụrụ akwụkwọ ha dere pụrụ ịhụ na ha na-ekwu ka mmadụ na-eme ihe nikpe ziri ezi nihe ọ bụla ọ na-eme kwa ụbọchị. E nwere ọtụtụ ụzọ anyị pụrụ isi tinye ihe ndị anyị mụtara nakwụkwọ iri na abụọ a nọrụ. Ma ka anyị tụlee akụkụ abụọ ndị amụma ahụ kwusiri okwu ike banyere ikpe ziri ezi ma lee otú anyị pụrụ isi tinye ihe anyị na-amụta nọrụ.IME IHE NIKPE IKPE ZIRI EZI NACHỤMNTA EGO NAKWA NOKWU EGO6, 7. Gịnị mere anyị niile kwesịrị iji nwee mmasị nihe banyere ime ihe nikpe ziri ezi nachụmnta ego nakwa nokwu ego?6Jizọs kwuru, sị: Ọ bụghị naanị achịcha ga-eme ka mmadụ dị ndụ. Luk 4:4;Diuterọnọmi 8:3 Ọ sịghị na achịcha adịghị anyị mkpaanyị ga-eri nri. Nke ahụ pụtara na ihe ka nọnụ ọgụgụ mmadụ ga na-arụ ọrụ ma ọ bụ na otu onye nezinụlọ ha ga na-arụ ọrụ iji na-akpata ihe ha ga na-eri. Otú ahụkwa ka ọ dị ndị ohu Chineke noge ochie. Ụfọdụ nime ha na-arụrụ onwe ha ọrụha na-akọ ugbo ma ọ bụ na-akpa ákwà, na-arụ oche, ma ọ bụ ihe ndị e ji esi nri. Ndị ọzọ na-ewe ndị mmadụ nọrụha na-ewe ndị mmadụ nọrụ ka ha na-ewere ha ihe ubi, ma ọ bụ na-egwepụta ntụ ọka, na-azọchapụta mmanụ oliv, ma ọ bụ mmanya. Ndị ọzọ na-azụ ahịaha na-azụ ma na-ere ngwá ahịa. Ụfọdụ nwere ike inwe ihe ha na-arụrụ ndị mmadụikekwe, ịrụzi elu ụlọ ma ọ bụ ịkụ egwú.Ọpụpụ 35:35;Diuterọnọmi 24:14, 15;2 Ndị Eze 3:15;22:6;Matiu 20:1-8;Luk 15:25.7Ọ bụ otú ahụ ka ọ dị gị ma ọ bụ ndị enyi gị na ndị ikwu gị? Ọ bụ eziokwu na otú e si arụ ọrụ taa pụrụ ịdị iche notú e si arụ ya noge ahụ, ma, í kweghị na otú Chineke si ele ime ihe nikpe ziri ezi anya nokwu ndị dị otú ahụ noge ahụ ka bụ otú o si ele ya anya? Nozi Jehova si nọnụ ndị amụma iri na abụọ ahụ zie, o gosiri na ya na-atụ anya ka ndị ya na-eme ihe nikpe ziri ezi nihe ndị dị otú ahụ. Ka anyị na-atụle iheatụ ndị na-egosi nke ahụ, chee echiche banyere otú a chọrọ ka i si na-egosi ikpe ziri ezi nke Chineke.Abụ Ọma 25:4, 5.8, 9. a Gịnị mere na okwu nkatọ ahụ e kwuru naMalakaị 3:5abụghị obere okwu? b Olee echiche kwesịrị ekwesị Akwụkwọ Nsọ na-agba ume ka e nwee banyere iwe mmadụ nọrụ na ịrụ ọrụ?8Chineke si nọnụ Malakaị kwuo, sị: M ga-abịaru unu nso ikpe unu ikpe, m ga-agba akaebe ọsọ ọsọ megide ndị dibịa afa, megidekwa di ma ọ bụ nwunye nke na-akwa iko, megidekwa ndị na-aṅụ iyi ụgha, megidekwa ndị na-aghọ aghụghọ nụgwọ e kwesịrị ịkwụ onye ọrụ, . . . ha adịghị atụ egwu m. Malakaị 3:5 Ee, Jehova katọrọ ndị na-emeso ndị na-arụrụ ha ọrụ, ma ọ bụ ndị ha goro ọrụ, ihe nụzọ na-ezighị ezi. Olee otú nke ahụ dịruru njọ? Ebe Chineke gụnyere ime mgbaasị, ịkwa iko, na ịgha ụgha, ka ọ gụnyere imegbu ndị ọrụ. Ndị Kraịst maara na Chineke ga-ekpe ndị na-akwa iko na ndị na-eme mgbaasị na ndị ụgha niile ikpe.Mkpughe 21:8.9Ihe nọ na-eme nebe ọrụ abụghị naanị okwu banyere mmadụ ime ihe ziri ezi; o metụtara ikpe ziri ezi nke Jehova. O kwuru na nihi aghụghọ nke ndị na-aghọ aghụghọ nụgwọ e kwesịrị ịkwụ onye ọrụ na-aghọ, na ya ga-abịaru ha nso ikpe ha ikpe. Neziokwu, Chineke ekwughị na onye were mmadụ nọrụ kwesịrị ime ihe ọ bụla onye na-arụrụ ya ọrụ ma ọ bụ ndị na-arụrụ ya ọrụ chọrọ. Site nihe atụ Jizọs nyere banyere ndị e goro ịrụ ọrụ nubi vaịn, ị ga-ahụ na onye were ndị mmadụ nọrụ nwere ikike ikwu ego ole ọ ga-akwụ ha nakwa otú ha ga-esi rụọ ọrụ. Matiu 20:1-7,13-15 Ọ dị mma ịmara na nihe atụ ahụ Jizọs nyere, a kwụrụ onye ọrụ ọ bụla otu dinariọs, nke bụ ụgwọ ọrụ ụbọchị ha na onye nwe ọrụ kwekọrịtara, ma hà rụrụ ọrụ ụbọchị dum ma ọ bụ na ha arụghị. Anyị ga-ahụkwa na onye ahụ were ha nọrụ aghọgbughị ndị ahụ o goro ọrụ iji nwetakwuo uru.Jeremaya 22:13.10. Gịnị mere anyị kwesịrị iji chebara otú anyị si emeso ndị anyị were nọrụ echiche?10Ọ bụrụ na i nwere ihe i ji achụ nta ego, nweekwa ndị na-arụrụ gị ọrụma ọ bụkwanụ naanị na i goro mmadụ kaọ rụọrọ gị ọrụego ole ị na-akwụ ha, ihe ndị ị na-achọ ka ha mee, na otú i si emeso ha nihe metụtara ego, ò kwekọrọ nechiche Jehova nke e kwupụtara naMalakaị 3:5? Ọ dị mma ichebara nke a echiche nihi na Akwụkwọ Nsọ Grik nke Ndị Kraịst kwukwara okwu banyere emesoghị ndị mmadụ goro ọrụ ihe nụzọ ziri ezi. Jems onyeozi jụrụ banyere ndị na-emeso ndị ọrụ ha ihe nụzọ na-ezighị ezi, sị: Jehova ọ dịghị emegide unu? Jems 5:1,4,6 Anyị pụrụ ikwubi nụzọ ziri ezi, sị: Ndị na-adịghị eme ihe ziri ezi nụgwọ e kwesịrị ịkwụ onye ọrụ amaghị Jehova nezie, nihi na ha adịghị eṅomi ikpe ziri ezi ya.11, 12. a Olee omume ọjọọHosia 5:10mere ka ọ pụta ìhè? b Olee otú ị pụrụ isi tinye ụkpụrụ dị naHosia 5:10nọrụ?11Ugbu a, gụọ ihe mere Jehova ji megide ụfọdụ ndị a ma ama noge Hosia: Ndị isi Juda adịwo ka ndị na-ewela ihe e ji kpaa ókè ala azụ. M ga-awụsa ha oké iwe m dị ka mmiri. Hosia 5:10 Olee omume ọjọọ Hosia katọrọ? Onye Juda bụ onye ọrụ ugbo na-enweta ihe o ji adị ndụ site nala ya, a na-ejikwa okwute na osisi kpaa ókè ala ahụ. Iwela ihe e ji kpaa ókè alaazụ ga-eme ka ala onye ọrụ ugbo dị obere wee na-anapụ ya ụfọdụ nime ihe ọ na-akpata o ji adị ndụ, si otú ahụ na-ezu ya ohi. Hosia ji ndị isi Juda, bụ ndị kwesịrị ịhụ na e nwere ikpe ziri ezi, tụnyere ndị na-ewela ihe e ji kpaa ókè ala azụ.Diuterọnọmi 19:14;27:17;Job 24:2;Ilu 22:28.Ị na-eme ihe nikpe ziri ezi nebe ọrụ gị nakwa nachụmnta ego gị?12Ọ pụrụ ịdị ụfọdụ ndị taa, bụ ndị ọrụ ha bụ ire ala na ụlọ, ka ọ bụ ha welaa ókè ala azụ iji ghọgbuo ndị ahịa ha. Ma, ihe a e kwuru metụtakwara ndị na-azụ ahịa, ndị were mmadụ nọrụ, ndị e were nọrụ, ma ọ bụ ndị nwere ihe a na-emere haonye ọ bụla ya na ndị ọzọ na-enwe nkwekọrịta achụmnta ego. Ị manụ na ụfọdụ ndị na-achụ nta ego adịghị achọ ka e dee ihe ndị ha kwekọrịtara ede nihi na ha na-eche na mgbe oge na-aga, ọ ga-adịrị ha mfe karị ịhapụ imezu ihe niile e kwekọrịtara ma ọ bụkwanụ na ọ ga-adịrị ha mfe karị ikwu ihe ọhụrụ ndị ha ga-achọ ka e mee. Ndị ọzọ na-achọ ka e dee ihe ndị e kwekọrịtara ede, ma ha na-edenye ihe ndị na-edochaghị anya ka ha wee nwee ike ịgbanwe ihe ha pụtara otú ọ ga-adabara ha, ọ bụrụgodị na ọ ga-emetụta onye nke ọzọ nụzọ na-ezighị ezi. Ì chere na onye na-eme otú ahụma ọ na-ere ere ma ọ na-azụ azụ, ma ọ bụ onye were mmadụ nọrụ ma ọ bụ onye e were nọrụmaara Chineke nke na-ekpe ikpe ziri ezi nezie? Jehova kwuru nime Okwu ya, sị: Ewelala ókè ala nke ụmụ na-enweghị nna azụ. Nihi na Onye Mgbapụta ha dị ike;ya onwe ya ga-ekpechite ọnụ ha nokwu gị na ha.Ilu 23:10, 11;Habakọk 2:9.13. Dị kaMaịka 6:10-12kwuru, olee ụdị ikpe na-ezighị ezi ndị dị netiti ndị Chineke noge ochie?13Maịka 6:10-12kọkwuuru anyị banyere ikpe ziri ezi, sị: À ka nwere akụ ajọ omume nụlọ onye ajọ omume, ma ọ bụ ntakịrị ihe ọtụtụ efa na-adịghị mma? M pụrụ ịdị ọcha ma m nwee ihe ọtụtụ na-adịghị mma na akpa nkume e ji atụ ihe bụ nke aghụghọ? Nihi na . . . ndị bi na ya ekwuwokwa okwu ụgha, ire dị ha nọnụ na-aghọkwa aghụghọ. Taa, anyị na-atụ ihe na lita na lita, ọ bụghị nefa. Ma ọ bụkwanụ, anyị na-atụ ihe na kilo na kilo ma ọ bụ na paụnd na paụndkama iji nkume na-atụ ihe. Nagbanyeghị nke ahụ, ihe Maịka kwuru doro anya. Ndị na-azụ ahịa ma ọ bụ ndị oji ego achụ ego nọ noge ya na-aghọ aghụghọ; ha na-emeso ndị mmadụ ihe nụzọ na-ezighị ezi site niji ihe ọtụtụ na-erughị eru atụ ihe. Chineke kpọrọ ndị ji ire dị ha nọnụ na-aghọ aghụghọ nachụmnta ego ha ndị ajọ omume.Diuterọnọmi 25:13-16;Ilu 20:10;Emọs 8:5.14. Ndụmọdụ Maịka pụrụ inyere anyị aka izere ụdị ikpe na-ezighị ezi dị aṅaa nke oge a?14Ihe Maịka kwuru banyere ihe ọtụtụ aghụghọ ò metụtara otú i si achụ nta ego ma ọ bụ ihe ị na-eme dị ka onye e were nọrụ? E kwesịrị ichebara ya echiche, ebe ọ bụ na e nwere ọtụtụ ụzọ e si aghọgbu ndị ahịa na ndị nwere ihe a na-emere ha. Dị ka ihe atụ, ụfọdụ ndị ọrụ ngo na-adịghị akwụwa aka ọtọ na-awụnyebiga ájá ókè na simenti ha ji arụ ọrụ. Ma ọ bụkwanụ, onye ọrụ aka nwere ike iji ihe ndị na-adịchaghị mma, ndị dị ọnụ ala karịa ndị nke a kwụrụ ya ụgwọka ọ zụta, rụọ ebe ndị ọ maara na a dịghị ahụ anya. Ụfọdụ ndị na-azụ ahịa na-ere ihe meworo ochie nọnụ ahịa nke ọhụrụ. Ma eleghị anya, ị nụwokwa banyere aghụghọ ndị ọzọ a na-aghọ nachụmnta ego iji nwetakwuo uru. Ọ na-adị gị ka ọ bụ gị mee ihe ndị ahụ? Otu akwụkwọ e bipụtara na nso nso a banyere mmadụ igbochi ndị ọzọ iji ihe ya eme ihe na-anataghị ikike kwuru na Ndịàmà Jehova kwere na Onye kere ha na-ele ha, ihe ka nọnụ ọgụgụ nime ha ga-ekwetakwa ịnwụ kama izu ohi. O kwukwara, sị: A na-achọ ha achọ nụlọ ọrụ dị iche iche ebe ego buru ibu na-abata. Nihi gịnị? Nihi na ezi Ndị Kraịst maara na Jehova chọrọ ka ha na-ekpe ikpe ziri ezi, ma nachụmnta ego ha ma nokwu ego.Maịka 6:8.NDỊ ISI GA-ACHỊ KA E WEE NWEE IKPE ZIRI EZI15, 16. Olee otú ndị ndú si na-emeso ndị mmadụ noge Maịka?15Site nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere, ị pụrụ ịhụ na ọ dị mgbe ụfọdụ a na-enweghị ikpe ziri ezi. Ndị ike dị naka, bụ ndị kwesịrị ịbụ ezi ihe nlereanya ma a bịa nikpe ikpe ziri ezi, abụghị. Ọpụpụ 18:21;23:6-8;Diuterọnọmi 1:17;16:18 Maịka rịọrọ ha, sị: Biko, nụrụnụ, unu ndị isi Jekọb na unu ndị ọchịagha nke ụlọ Izrel. Ọ bụghị unu ka ọ dịịrịịmara ihe bụ ikpe ziri ezi? Unu ndị kpọrọ ihe ọma asị ma hụ ihe ọjọọ nanya, na-agba ndị mmadụ akpụkpọ, na-adọpụsịkwa uru ahụ nọkpụkpụ ha.Maịka 3:1-3;Aịzaya 1:17.16Okwu ndị ahụ kwesịrị ịwụ ndị bi nime obodo akpata oyi nahụ. Mgbe ụfọdụ, onye na-azụ atụrụ na-akpacha atụrụ ọ na-elekọta ma na-echebe ajị. Jenesis 38:12, 13;1 Samuel 25:4 Ma ndị ọchịagha nke ụlọ Izrel, bụ ndị kwesịrị ịmara ihe bụ ikpe ziri ezi, rigburu ndị Chineke na-azụ nebe ịta nri ya, dị ka à ga-asị na ha na-agba atụrụ akpụkpọ, na-adọpụsịkwa uru ahụ ha ma na-agbaji ọkpụkpụ ha. Abụ Ọma 95:7 Maịka jizi ihe atụ ọzọ metụtara ndụ ime obodo mee ihe. O kwuru na ndị isi, bụ ndị na-ekpe ikpe iji nata ụgwọ ọrụ, yiri ahịhịa ogwu e ji gbaa ogige. Maịka 7:3, 4 Chegodị echiche isi ebe ahịhịa ogwu jupụtara gafere. Ikekwe, ihe ga-akawasị gị ahụ, ọ ga-adọkakwa uwe gị. Nke ahụ na-egosi mmetụta ndị ndú nwere nahụ ndị Chineke. Kama imeso ụmụnna ha ihe nikpe ziri ezi, ha dị aghụghọ, ha rụkwara arụ.Maịka 3:9,11.17. Dị kaZefanaya 3:3kwuru, olee àgwà ndị ndú ahụ nwere?17Zefanaya kwuru ihe yiri ya, sị: Ndị isi nọ nime ya bụ ọdụm na-ebigbọ ebigbọ. Ndị na-ekpe ikpe na ya bụ anụ ọhịa wolf mgbede ndị na-adịghị atafọ ọkpụkpụ ọ bụla ruo ụtụtụ. Zefanaya 3:3 Cheedị echiche banyere ndị ndú nke ndị Chineke, bụ ndị leghaara ezi omume anya dị ka ọdụm nke na-adọgbu anụ. Ma ọ bụkwanụ, chee banyere ndị ikpe, bụ ndị tariri ihe niile dị ka anụ ọhịa wolf afọ na-adịghị eju eju nke na ọ bụ naanị ọkpụkpụ ka a hụrụ mgbe chi bọrọ. Olee otú a ga-esi nwee ikpe ziri ezi nụdị ebe ahụ? Ndị ndú, bụ ndị ripịara ndị mmadụ kama ilekọta ha, mere ka ikpe ziri ezi laa niyi.Ndị isi e nwere noge Maịka na Zefanaya amaghị Jehova18. Olee otú ndị ikpe nIzrel kwesịrị isi mesoo ndị Chineke?18O doro anya na ndị ndú ahụ ndị nọ ná mba raara onwe ha nye Chineke amaghị onye ọ bụ. A sị na ha maara ya, ha gaara erube isi niheZekaraya 8:16kwuru, sị: Ihe ndị a ka unu ga na-eme: Na-agwanụ ibe unu eziokwu. Na-ekpenụ ikpe neziokwu, na-ekpekwanụ ikpe udo nọnụ ụzọ ámáunu. Ndị okenye e nwere nIzrel na-ezukọta nọnụ ụzọ ámá obodo. Ha kwesịrị ileba anya nokwu ikpe dị iche iche nụzọ kwekọrọ nechiche Chineke, ọ bụghị dabere nihe mbụ ha hụrụ ma ọ bụ nechiche nke ha. Diuterọnọmi 22:15 Jehova dọkwara ha aka ná ntị ka ha ghara ile mmadụ anya nihu, dị ka ile ndị ọgaranya ma ọ bụ ndị a ma ama anya nihu. Levitikọs 19:15;Diuterọnọmi 1:16, 17 Ndị ikpe ga-agbalị idoziri ndị na-ese okwu okwu ha, na-ekpe ikpe udo.19, 20. a Gịnị mere ndị okenye bụ Ndị Kraịst pụrụ iji mụta ihe dị ukwuu site naka ndị amụma iri na abụọ ahụ? b Olee otú ndị okenye pụrụ isi gosi na ha maara Jehova nakwa ikpe ziri ezi ya?19Pọl onyeozi kwughachiri ụfọdụ nime ihe e kwuru naZekaraya 8:16mgbe ọ na-edegara Ndị Kraịst akwụkwọ ozi. Ndị Efesọs 4:15,25 Ya mere, anyị pụrụ ijide naka na ịdọ aka ná ntị na ndụmọdụ ndị amụma iri na abụọ ahụ nyere banyere ikpe ziri ezi dị mkpa nọgbakọ taa. Ndị okenye, ma ọ bụ ndị nlekọta, kwesịrị ịbụ ezi ihe nlereanya nịmara Jehova nakwa niṅomi ya nikpe ikpe ziri ezi.Aịzaya 32:1kọwara nụzọ na-adọrọ mmasị na ha bụ ndị isi ka e wee nwee ikpe ziri ezi. Olee ihe ndị bara uru anyị pụrụ ịmụta banyere ndị okenye dịotú ahụ site na ndụmọdụ na ịdọ aka ná ntị ndị dị nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere?20Ndị okenye bụ Ndị Kraịst kwesịrị iburu eziokwu sitere nAkwụkwọ Nsọ nakwa ihe ndị e kwuru banyere otú Chineke si ele ihe anya nuche. Ha aghaghị ịhụ na mkpebi ha dabeere nihe ndị ahụ kama ịdabere nechiche nke ha ma ọ bụ nihe obi ha gwara ha. Baịbụl na-egosi na a pụrụ inwe okwu ndị tara akpụ, ndị ga-achọ ka e tinyekwuoro ha oge iji mee nkwadebe site ninyocha Baịbụl nakwa akwụkwọ ndị ndụmọdụ amamihe dị na ha, ndị ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi, onye nwekwara uche, bipụtara. Ọpụpụ 18:26;Matiu 24:45 Mgbe ndị okenye tinyere mgbalị dị otú ahụ, o yikarịrị ka hà ga-akpọ ihe ọjọọ asị ma hụ ezi ihe nanya dị ka Chineke si ele ihe anya. Nke a ga-enyere ha aka ime ka e nwee ikpe ziri ezi nọnụ ụzọ ámá, ka ha wee na-ekpe ikpe ziri ezi.Emọs 5:15;Zekaraya 7:9.21. Nihi gịnị ka ndị okenye ga-eji zere ile mmadụ anya nihu, ma gịnị pụrụ ime ka ha lee mmadụ anya nihu?21Ọ bụrụgodị na onye na-ekpe ikpe maara Baịbụl nke ọma, ọ pụrụ ile mmadụ anya nihu mgbe ụfọdụ. O wutere Malakaị na ndị nchụàjà, bụ ndị e kwesịrị ịdị na-amụta ihe naka ha, nọ na-ele mmadụ anya nihu nihe metụtara iwu. Malakaị 2:7-9 Olee otú nke a si mee? Maịka kwuru na ụfọdụ ndị isi anaghị ekpe ikpe ma ọ bụrụ na e nyeghị ha ngarị, ndị nchụàjà anaghị ezi ihe ma ọ bụrụ na a kwụghị ha ụgwọ. Maịka 3:11 Olee otú onye okenye pụrụ isi nwee ụdị echiche ahụ? Ọ bụrụkwanụ na onye ọ na-eleba anya nokwu ya na-emesapụrụ ya aka tupu mgbe ahụ, ma ọ bụkwanụ na okenye ahụ achọpụta na ya pụrụ irite ihe nọdịnihu? Ọ bụrụkwanụ na okwu ahụ metụtara onye ikwu ya ma ọ bụ onye ikwu nwunye ya? Ọ bụ mmekọrịta ezinụlọ ga-ekpebi ihe ọ ga-eme ka ọ bụ ụkpụrụ Akwụkwọ Nsọ? Onye okenye pụrụ ile mmadụ anya nihu mgbe ọ na-eleba anya nokwu metụtara onye mere ihe ọjọọ ma ọ bụ mgbe ọ na-atụle ma onye ọzọ ò ruru eru dị ka Akwụkwọ Nsọ kwuru inwetakwu ihe ùgwù ije ozi nọgbakọ.1 Samuel 2:22-25,33;Ọrụ 8:18-20;1 Pita 5:2.Ndị okenye kwesịrị ime ka e nwee ikpe ziri ezi nọnụ ụzọ ámá nihe ọ bụla ha na-eme22. a Olee ọrụ ndị okenye nwere nihe banyere ikpe ikpe ziri ezi? b Olee àgwà ndị ọzọ a kọwara nOkwu Chineke ndị ndị okenye kwesịrị igosipụta mgbe ha na-eleba anya nokwu metụtara ndị mere ihe ọjọọ?22Mgbe mmadụ mere mmehie dị oké njọ, ndị ọzụzụ atụrụ ime mmụọ nọ nọgbakọ na-eme ihe iji chebe ọgbakọ ka omume dị ize ndụ ghara imerụ ya. Ọrụ 20:28-30;Taịtọs 3:10, 11 Otú ọ dị, ọ bụrụ na onye ahụ mere ihe ọjọọ enwee nchegharị nezie, ndị okenye kwesịrị iji mmụọ dị nwayọọ gbazie onye ahụ. Ndị Galeshia 6:1 Kama ịkpọ obi nkụ, ha na-agbaso ntụziaka bụ: Na-ekpenụ ikpe ziri ezi; jirikwanụ obiọma na ọmịiko na-emeso ibe unu ihe. Zekaraya 7:9 Iwu dị iche iche Jehova nyere banyere ikpe ikpe nIzrel oge ochie na-egosi ikpe ziri ezi na obi ebere ya. Ndị ikpe a họpụtara nweere onwe ha ikpebi ihe ha ga-eme nọtụtụ mkpebi ndị ha na-eme; ha pụrụ imere mmadụ ebere, dabere nọnọdụ e nwere nakwa notú onye ahụ mere ihe ọjọọ si mee omume.Notu aka ahụ, Ndị Kraịst bụ ndị nlekọta aghaghị ịgbalị ikpe ikpe ziri ezi na igosi obiọma na ọmịiko, si otú ahụ na-egosi na ha amarawo Jehova.23, 24. a Olee otú ndị okenye pụrụ isi na-ekpe ikpe udo? b Olee ihe ndị amụma iri na abụọ ahụ nyeere gị aka ịghọta nihe banyere ikpe ziri ezi?23Cheta ihe e kwuru naZekaraya 8:16: Na-ekpenụ ikpe neziokwu, na-ekpekwanụ ikpe udo nọnụ ụzọ ámá unu. Nihi gịnị? Iji kpee ikpe udo. Ọbụna mgbe ndịozi dị ndụ, ụfọdụ Ndị Kraịst na ibe ha nwere nghọtahie ma ọ bụ esemokwu. Dị ka Pọl nyeere Yuodia na Sintiki aka, ọ pụrụ ịdị mkpa ka ndị okenye nye aka taa. Ndị Filipaị 4:2, 3 Ndị okenye kwesịrị ịgbalịsi ike ikpe ikpe udo, ịgbalị ịhụ na e doziiri ndị na-ese okwu okwu ha. Ndụmọdụ si nAkwụkwọ Nsọ ha na-enye na omume ha na-eme mgbe ha na-enye ya kwesịrị ime ka ndị nọ nọgbakọ na ibe ha nakwa ha na Chineke dị nudo. Nụzọ dị otú a, ọ ga-edo anya na ha maara Jehova nezie, marakwa ikpe ziri ezi ya.24Akụkụ abụọ a e kwuru nelu na-egosi na ọ dị oké mkpa ka anyị na-etinye ndụmọdụ ndị amụma iri na abụọ ahụ nyere banyere ikpe ikpe ziri ezi nọrụ ná ndụ anyị na-ebi kwa ụbọchị. Lee ihe ngọzi ọ bụ mgbe anyị na ndị gbara anyị gburugburu na-eme ka ikpe ziri ezi na-eru dị ka mmiri!7 Fee Jehova nỤzọ Kwekọrọ nỤkpụrụ Ya Dị Elu1. Olee ihe ndị bi na Jeruselem noge Zefanaya chere banyere ụkpụrụ Jehova?JEHOVA agaghị eme ihe ọma, ọ gaghịkwa eme ihe ọjọọ. Nke a bụ ihe ndị bi na Jeruselem chere noge Zefanaya. Ha chere na Jehova atụghị anya naka ha na ha ga-ebi ndụ kwekọrọ nụkpụrụ ọ bụla. Zefanaya kwuru na ha dị ka ikè mmanya. Ihe ọ na-ekwu bụ na ụmụ Izrel chọrọ ịnọgide na-ebi ndụ ntụsara ahụ nechegbughị onwe ha banyere ozi ọ bụla nke na-ekwu na Chineke ga-eme ihe banyere ihe ha na-eme. Ma, Chineke gwara ndị Juu ahụ na ya ga-eji oriọna nyochaa Jeruselem nke ọma ma lebara ndị leghaara ụkpụrụ ya anya anya. Ee, Jehova nwere ụkpụrụ, ọ chọkwara ịma otú ndị ya si ele ụkpụrụ ndị ahụ anya.Zefanaya 1:12.2. Nebe i bi, olee otú ndị mmadụ si ele inwe ụkpụrụ anya?2Taakwa, ọtụtụ ndị enweghị mmasị ibi ndụ kwekọrọ nụkpụrụ. Ị pụrụ ịnụ ka ha na-asị, Mewe ihe masịrị gị! Ụfọdụ na-eche, sị, Ọ bụrụ na enweghị m ego ga-ezuru m ma ọ bụ na enweghị m ike ime ihe na-agụ m, o nweghị ihe ọjọọ dị na ya ma m mee ihe ọ bụla m nwere ike ime iji gbanwee ọnọdụ ahụ. Ha adịghị achọ ịma ihe bụ echiche Chineke ma ọ bụ ihe ọ chọrọ ha naka. Oleekwanụ banyere gị? Obi ọ dị gị ụtọ na Onye Okike setịpụụrụ anyị ụkpụrụ?3, 4. Nihi gịnị ka i ji enwe mmasị na e nwere ụkpụrụ ndị ị ga na-agbaso?3Ọtụtụ ndị, bụ ndị na-achọghị ibi ndụ kwekọrọ nụkpụrụ Chineke, na-anabata ụkpụrụ ụmụ mmadụ setịpụrụ nọtụtụ ihe a na-eme ná ndụ ngwa ngwa. Dị ka ihe atụ, cheedị echiche banyere ụkpụrụ e setịpụrụ nihe banyeremmiri. Ọtụtụ ọchịchị na-esetịpụ ụkpụrụ maka ụdị mmiri ha chọrọ ka ndị mmadụ na-aṅụ. Ọ bụrụkwanụ na ụkpụrụ ahụ dị nnọọ ala? Ọ pụrụ ịkpata otoro na ọrịa ndị ọzọ a na-aṅụta na mmiri. Ọ na-emetụtakwa ụmụaka karịsịa. Otú ọ dị, o yikarịrị ka ụkpụrụ ahụ dị elu e setịpụrụ maka mmiri ọṅụṅụ ọ na-abara gị uru. Òtù Na-ahụ Maka Isetịpụ Ụkpụrụ ná Mba Dị Iche Iche kwuru, sị, Ọ bụrụ na e nweghị ụkpụrụ, onye ọ bụla ga-achọpụta noge na-adịghị anya. Ọtụtụ mgbe, anyị adịghị ama otú ụkpụrụ ndị e setịpụrụ si eme ka e nwee ngwá ahịa ndị ka mma, ndị na-adịghị ize ndụ, ndị a pụrụ ịtụkwasị obi, ndị a rụpụtara nụzọ ka mma nakwa ndị a pụrụ iji dochie ibe hagụnyere inweta ha nọnụ ala.4Ọ bụrụ na i kwere na ọ bara uru inwe ụkpụrụ nihe dị iche iche a na-eme ná ndụ, ọ bụghị ihe ezi uche dị na ya ịtụ anya na Chineke ga-enwe ụkpụrụ dị elu ọ chọrọ ka ndị a kpọkwasịrị aha ya na-agbaso?Ọrụ 15:14.ỤKPỤRỤ CHINEKE SETỊPỤRỤ HÀ DỊ ELU GABIGA ÓKÈ?5. Olee otú Jehova si gosi site nọnụ Emọs na ọ dị mkpa ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Ya?5Ọ bụrụ na ị na-arụ ụlọ, ọ dị mkpa na ị ga-enwe ụkpụrụ ị ga-agbaso. Ọ bụrụ na otu nime mgbidi ya akwụghị ọtọ, ụlọ ahụ dum nwere ike ihuru ehuru. Ma ọ bụ, ọ bụrụ na e nwee ebe ahụ ụlọ ahụ na ibe ya na-ejikọtaghị ejikọta, ọ pụrụ ime ka ụlọ ahụ ghara ịdị mma obibi. Nke ahụ bụ isi ihe dị nọhụụ nke Emọs, bụ onye buru amụma na narị afọ nke itoolu T.O.A., hụrụ banyere ọnọdụ ebo iri nke mba Izrel nọ na ya. Ọ hụrụ ka Jehova ji eriri e ji atụ ihe kwụ ọtọ guzoro ná mgbidi. Chineke kwuru, sị: Lee, ana m etinye eriri a netiti ndị m, bụ Izrel. M gakwaghị ahapụ ha. Emọs 7:7, 8 E ji eriri e ji atụ ihe kwụ ọtọ wuo mgbidi ihe atụ ahụ Emọs hụrụ nke Jehova guzo na ya. Mgbidi ahụ kwụ ọtọ. Otú ọ dị, noge Emọs, ụmụ Izrel akwụghịzi ọtọnụzọ ime mmụọha yiri mgbidi huuru ehuru nke e kwesịrị ịkwatu tupu ya adaa.6. a Gịnị bụ isi ihe dị nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere? b Olee ihe mere ị ga-eji kwuo na a pụrụ ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Chineke?6Ka ị na-amụ akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere, ị ga-ahụ isi ihe a nke pụtara ọtụtụ ugboro: Ọ dị oké mkpa ime ihe nụzọ kwekọrọ nụkpụrụ Chineke. Ọ bụghị naanị ozi banyere nkatọ a katọrọ ndị na-adịghị eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ dị elu nke Chineke dị nakwụkwọ ndị ahụ. Mgbe ụfọdụ Jehova nyochara ndị ya, ọ chọpụtara na ha na-eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ ya. Na ha nwere ike ime otú ahụ gosiri na a pụrụ ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ ya; ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ ya ga-ekwe ụmụ mmadụ na-ezughị okè dị ka anyị omume. Tụlee otu ihe atụ.7. Olee otú Zekaraya si enyere anyị aka ịhụ na ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Jehova ga-ekwe ụmụ mmadụ na-ezughị okè omume?7Mgbe ndị Juu ahụ si Babịlọn lọta tọsịrị ntọala ụlọ nsọ ahụ, ọrụ iwughachi ihe nke ha na-arụ kwụsịrị. Ya mere, Chineke zipụrụ ndị amụma ya bụ Hagaị na Zekaraya ka ha gaa gbaa ha ume ịmaliteghachi ọrụ ahụ. Notu ọhụụ Jehova mere ka Zekaraya hụ, Ọ kọwara na Zerọbabel, bụ gọvanọ Juda, ji eriri e ji atụ ihe kwụ ọtọ naka mgbe o doro nkume bụ isi nke wetara ọrụ iwu ụlọ nsọ ahụ ná njedebe. E wuru ụlọ nsọ ahụ nụzọ kwekọrọ nụkpụrụ Chineke. Zekaraya 4:10 Ma tụlee ihe a na-adọrọ mmasị e kwuru banyere ụlọ nsọ ahụ e wuchaworo: Anya asaa ndị a bụ anya Jehova. Ha na-awagharị nụwa dum. Chineke hụrụ mgbe Zerọbabel doro nkume ahụ bụ isi. Ebe o nwekwara anya na-ahụ ihe niile, Ọ hụrụ na ụlọ ahụ e wughachiri ewughachi ruru ihe Ọ chọrọ, na o kwekọrọ nụkpụrụ Ya! Ihe anyị na-ekwu bụ na ọ bụ ezie na Jehova nwere ụkpụrụ dị elu, ụmụ mmadụ pụrụ ime ihe kwekọrọ na ya. Nihi agbamume Hagaị na Zekaraya nyere, Zerọbabel na ndị ya mere ya. Dị ka Zerọbabel mere, gị onwe gị kwa pụrụ ime iheChineke na-atụ anya ka i mee. Ịmara nke ahụ na-eme ka obi sie anyị ike nke ukwuu!GỊNỊ MERE A GA-EJI NABATA ỤKPỤRỤ JEHOVA?8, 9. a Gịnị mere o ji kwesị ekwesị na Jehova ga na-esetịpụrụ ụmụ mmadụ ụkpụrụ? b Nihi gịnị ka o ji bụrụ ihe kwesịrị ekwesị na Chineke chọrọ ka ụmụ Izrel na-edebe iwu ya?8Ebe Chineke bụ Onye Okike, o nwere ikike isetịpụrụ ụmụ mmadụ ụkpụrụ nakwa ịtụ anya ka anyị na-eme ihe kwekọrọ na ha. Mkpughe 4:11 Ọ dịghị mkpa ka Jehova kọchaara anyị ihe niile, nihi na o nyere ụmụ mmadụ akọ na uche dị ka ihe bara uru ga na-eduzi ha. Ndị Rom 2:14, 15 Chineke gwara mmadụ abụọ mbụ ka ha ghara iri mkpụrụ si nosisi ịma ihe ọma na ihe ọjọọ, bụ nke na-egosi na Chineke nwere ikike isetịpụ ụkpụrụ ihe bụ ezi ihe na ihe ọjọọ. Ị manụ ihe mere. Jenesis 2:17;3:1-19 Ka Hosia na-arụtụ aka ná mkpebi na-ezighị ezi Adam mere, o dere, sị: Ụmụ Izrel, dị ka mmadụ bụ Adam, emebiwo ọgbụgba ndụ m. Hosia 6:7 Hosia si otú a gosi na ụmụ Izrel leziri anya mehie.9Olee mmehie ha mere? Ha emebiela ọgbụgba ndụ Iwu ahụ. Baịbụl Nsọ Nhazi Katọlik Chineke ghọrọ onye nwe ndị ya site nịnapụta ha nIjipt. O dokwara anya na o nwere ikike isetịpụrụ ha ụkpụrụ. Ụmụ Izrel nabatara ọgbụgba ndụ ha na Jehova wee si otú ahụ kweta ibi ndụ kwekọrọ nụkpụrụ ya. Ọpụpụ 24:3;Aịzaya 54:5 Nagbanyeghị nke ahụ, ọtụtụ nime ha erubeghị isi nIwu ahụ. Ha ghọrọ ndị ikpe ịwụfu ọbara, igbu ọchụ, na ịkwa iko, mara.Hosia 6:8-10.10. Olee otú Chineke si gbalịa inyere ndị na-adịghị eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ ya aka?10Jehova zipụrụ ndị amụma dị ka Hosia ka ha nyere ndị Ya raara onwe ha nye ya aka. Mgbe Hosia na-emechi akwụkwọ amụma ya, o kwuru, sị: Ònye maara ihe, ka o wee ghọta ihe ndị a? Ònye nwere uche, ka o wee mara ha? Nihina ụzọ Jehova ziri ezi, ọ bụ ndị ezi omume ga na-eje ije na ya; ma ndị na-emebi iwu ga-asụ ngọngọ na ya. Hosia 14:9 Ná mmalite isi nke iri na anọ nakwụkwọ Hosia, anyị hụrụ na onye amụma ahụ kwusiri okwu ike banyere mkpa ọ dị ịlaghachikwuru Jehova. Ndị maara ihe ga-aghọta na Jehova kwupụtara ụzọ ziri ezi ndị ya kwesịrị ije ije na ha. Dị ka ohu Chineke raara onwe ya nye, o doro anya na ị chọrọ nezie ịnọgide na-eje ije na ha, na-eje ije nụzọ Jehova.Nihi gịnị ka i ji na-agbaso ụkpụrụ onye rụrụ ya setịpụrụ ma kwuo ka a na-agbaso?11. Gịnị mere i kwesịrị iji debe iwu Chineke?11Hosia 14:9gwakwara anyị uru ndị dị nime ihe ziri ezi. Anyị na-enweta ọtụtụ ngọzi na uru site nime ihe Chineke na-achọ. Ebe ọ bụ Onye Okike, ọ maara otú e si kee anyị. Ihe ọ na-atụ anya ka anyị mee bụ maka ọdịmma anyị. Anyị pụrụ iji ụgbọala na onye rụrụ ya mee ihe atụ mmekọrịta anyị na Chineke nwere. Onye rụrụ ụgbọala ma otú o si rụọ ya ma jikọta akụkụ ya dị iche iche. Ọ maara na ọ dị mkpa ka a na-agbanwe mmanụ injin ụgbọala ahụ site noge ruo noge. Gịnị ga-eme ma ọ bụrụ na i leghara ụkpụrụ ahụ onye rụrụ ya setịpụrụ anya, ikekwe, na-eche na ụgbọala ahụ na-arụ ọrụ nke ọma? Noge na-adịghị anya, injin ahụ ga-emebi, ọ ga-akwụsịkwa ịrụ ọrụ. Otú ahụ ka ọ dị ụmụ mmadụ. Onye kere anyị enyewo anyị iwu. Idebe ha ga-abara anyị uru. Aịzaya 48:17, 18 Ịghọta na anyị na-erite uru site nịgbaso ụkpụrụya bụ ihe ọzọ mere anyị kwesịrị iji na-eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ ya, na-edebe iwu ya.Abụ Ọma 112:1.12. Olee otú ije ije naha Chineke pụrụ isi mee ka mmekọrịta anyị na ya chikwuo anya?12Uru kasịnụ anyị na-erite nidebe iwu Chineke bụ na anyị na Chineke ga-enwe mmekọrịta chiri anya karị. Ọ bụrụ na anyị na-eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ ya ma hụ otú ha si baa uru ma bụrụ ihe ezi uche dị na ha, ịhụya anyị nwere nebe Onye setịpụrụ ụkpụrụ ndị ahụ nọ ga-esiwanye ike. Maịka onye amụma kọwara mmekọrịta ahụ chiri anya karị nụzọ mara mma, sị: Ndị niile dị iche iche ga na-ejegharị, onye ọ bụla naha chi ya; ma anyị onwe anyị ga na-ejegharị naha Jehova bụ Chineke anyị ruo mgbe ebighị ebi, ọbụna ruo mgbe niile ebighị ebi. Maịka 4:5 Lee ihe ùgwù anyị nwere ije ije naha Jehova, ịkwado aha ọma ya nakwa ịnabata ikike o nwere iduzi ndụ anyị! Dị ka o kwesịrị ịdị, anyị ga-achọ iṅomi àgwà ya. Ka anyị niile notu notu gbalịa mee ka mmekọrịta anyị na Chineke chikwuo anya.Abụ Ọma 9:10.13. Nihi gịnị ka ịtụ egwu aha Chineke na-ejighị bụrụ egwu na-adịghị mma?13Ndị na-eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ Chineke, ma na-eje ije naha ya, na-atụ egwu aha Chineke. Ọ bụghị egwu na-adịghị mma. Jehova na-emesi ndị dị otú ahụ obi ike, sị: Anyanwụ nke ezi omume, bụ nke nku ya na-eweta ọgwụgwọ, ga-awakwasị unu ndị na-atụ egwu aha m; unu ga-apụkwa na-awụgharị dị ka ehi mara abụba. Malakaị 4:2 Mgbe amụma a mezuru, anyanwụ nke ezi omume bụ Jizọs Kraịst. Mkpughe 1:16 Ọ na-acha ugbu a wee na-eweta ọgwụgwọ ime mmụọ. Mgbe oge na-agakwa, ọ ga-achakwa wee wetara ụmụ mmadụ ọgwụgwọ nkịtị. E ji ọṅụ nke ndị a gwọrọ na-enwe tụnyere ọṅụ ehi mara abụba ndị na-apụ na-awụgharị na-enwe. Ha nwere obi ụtọ na ọṅụ ịbụ ndị nweere onwe ha. Ọ bụ na i nwerebeghị onwe gị nụzọ dị ukwuu?Jọn 8:32.14, 15. Nụzọ dịgasị aṅaa ka i si erite uru nime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Jehova?14Ụzọ ọzọ ị ga-esi rite uru nime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Chineke bụ na ọ ga-eme ka gị na mmadụ ibe gị dịkwuo ná mma. Habakọk kwupụtara ahụhụ isendị ga-abịakwasị ndị anyaukwu, ndị chọrọ uru aghụghọ, ndị wụfuru ọbara, ndị kpara nkata ịkwa iko, nakwa ndị fere arụsị. Habakọk 2:6-19 Nkwupụta Jehova kwupụtara ahụhụ ndị a na-egosi nụzọ doro anya na o setịpụwo ụkpụrụ banyere otú anyị ga-esi na-ebi ndụ. Ma buru nobi na anọ nime ihe ọjọọ ndị ahụ a kpọtụrụ aha metụtara otú anyị si emeso mmadụ ibe anyị. Ọ bụrụ na anyị amụta ile ihe anya otú Chineke si ele ihe anya, anyị agaghị eme ndị agbata obi anyị ihe ọjọọ. Nụzọ dị otú a, mmekọrịta anyị na ihe ka ọtụtụ nime ha ga-aka mma.15Ụzọ nke atọ anyị si erite uru bụ nihe gbasara inwe obi ụtọ nezinụlọ. Taa, ndị mmadụ na-ewerekarị ịgba alụkwaghịm dị ka ụzọ kasị mma isi dozie nsogbu alụmdi na nwunye ha. Ma, Jehova si nọnụ Malakaị onye amụma kwuo, sị: Akpọrọ m ịgba alụkwaghịm asị. Malakaị 2:16 E mesịa, anyị ga-atụleMalakaị 2:16nụzọ sara mbara karị. Ma ugbu a, buru nobi na ihe e kwuru naMalakaị 2:16na-egosi na Chineke ejiriwo amamihe setịpụ ụkpụrụ ndị nọ nezinụlọ kwesịrị ịgbaso; ọ bụrụhaala na ha na-agbaso ha,udo ga-adị. Ndị Efesọs 5:28,33;6:1-4 Neziokwu, anyị niile ezughị okè, a ga na-enwe nsogbu. Nagbanyeghị nke ahụ, nakwụkwọ Hosia, Onye ahụ ezinụlọ ọ bụla neluigwe na nụwa sitere nebe ọ nọ nweta aha ya nyere anyị ihe atụ nke na-egosi ụzọ isi dozie ọbụna ụfọdụ nsogbu ndị kasị taa akpụ nalụmdi na nwunye. Anyị ga-atụlekwa nke ahụ nisiokwu anyị ka ga-ahụ nakwụkwọ a. Ndị Efesọs 3:15 Ka anyị tụlezie ihe ọzọ ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Chineke pụtara.KPỌỌNỤ IHE ỌJỌỌ ASỊ, HỤKWANỤ EZI IHE NANYA16. Olee iheEmọs 5:15kwuru nke gbasara ụkpụrụ Chineke?16Nwoke mbụ, bụ Adam, mere mkpebi amamihe na-adịghị na ya nihe banyere onye ụkpụrụ ya kasị mma nihe metụtara ezi ihe na ihe ọjọọ. Ànyị ga-eji amamihe mee mkpebi ka mma? Emọs dụrụ anyị ọdụ ka ime nke a gụsie anyị agụụ ike. Ọ gbara ume, sị: Kpọọnụ ihe ọjọọ asị, hụkwanụ ezi ihe nanya. Emọs 5:15 William Rainey Harper,nke nwụworonụ, onye bụbu prọfesọ nasụsụ nakwa nedemede ndị Juu na Mahadum Chicago, kwuru banyere amaokwu a, sị: Ụkpụrụ nke ihe bụ ezi ihe na ihe ọjọọ, nke Emọs bu nuche, kwekọrọ nuche Yahweh. Nke a bụ isi ihe anyị pụrụ ịmụta nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere. Ànyị dị njikere ịnabata ụkpụrụ Jehova setịpụrụ nihe banyere ihe bụ ezi ihe na ihe ọjọọ? A na-eme ka anyị mara ụkpụrụ ndị ahụ dị elu nime Baịbụl. Ndị Kraịst tozuru okè, ndị maara ihe, ndị mejupụtara ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi, onye nwekwara uche, na-akọwakwara anyị ha.Matiu 24:45-47.Olee otú ịgbaso ndụmọdụ ndị amụma iri na abụọ ahụ nyere pụrụ isi nyere mmadụ aka izere ihe ndị na-akpali agụụ mmekọahụ?17, 18. a Gịnị mere o ji dị mkpa ịkpọ ihe ọjọọ asị? b Nye ihe atụ iji gosi otú anyị pụrụ isi mụta ịkpọ ihe ọjọọ asị nụzọ siri ike.17Ịkpọ ihe ọjọọ asị na-enyere anyị aka izere ihe ndị na-adịghị Chineke mma. Dị ka ihe atụ, mmadụ pụrụ ịma ihe ize ndụ dị nihe ndị dị nIntanet bụ ndị na-akpali agụụ mmekọahụ ma na-agbalị izere ha. Ma, olee ihe mmadụ ahụ ọ bụ nime na-eche banyere ebe ndị a na-egosi ihe ndị na-akpali agụụ mmekọahụ nIntanet? Ndị Efesọs 3:16 Site nitinye agbamume ahụ Chineke nyere nke dịnEmọs 5:15nọrụ, ọ ga-adịrị ya mfe karị ịmụta ịkpọ ihe ọjọọ asị. Ọ pụrụ isi otú a nwee mmeri na mgba ime mmụọ ọ na-agba.18Tụlee ihe atụ ọzọ. Ị pụrụ iche echiche na ị ga-akpọrọ arụsị ndị e ji inwe mmekọahụ na-efe ofufe isiala? Ichetụdị ya nechiche na-asọ oyi, ọ bụ na ọ dịghị asọ? Nagbanyeghị nke ahụ, Hosia kwuru okwu banyere ndị nna nna ụmụ Izrel ime omume rụrụ arụ nihu Bel nke Piọ. Ọnụ Ọgụgụ 25:1-3;Hosia 9:10 O doro anya na Hosia kwuru banyere ihe a merenụ nihi na ife Bel bụ mmehie bụ isi alaeze ebo iri nke Izrel mere. 2 Ndị Eze 17:16-18;Hosia 2:8,13 Chegodị echiche banyere ọnọdụ a jọgburu onwe ya: Ụmụ Izrel nọ na-akpọrọ arụsị isiala ka ha nọ na-enwe mmekọahụ aghara aghara. Ịmara na Chineke katọrọ ya kpamkpam pụrụ inyere onye ọ bụla nime anyị aka izere ọnyà ndị Setan na-esinIntanet. Taa, ọtụtụ ndị na-enwe mmasị gafere ókè nebe ụmụ nwaanyị na ụmụ nwoke mara mma nọ, bụ ndị na-eme ihe ntụrụndụ ndị na-ewu ewu. Otú ọ dị, lee otú anyị si dị iche, anyị bụ ndị mụtaworo ihe nịdọ aka ná ntị ndị amụma ahụ nyere banyere ife arụsị!BURU OKWU CHINEKE NUCHE19. Gịnị ka ị pụrụ ịmụta nihe Jona mere mgbe ọ nọ nafọ nnukwu azụ?19Ka ị na-agbalịsi ike ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Chineke ndị dị elu nagbanyeghị ọnwụnwa na ihe isi ike, mgbe ụfọdụ, ọ pụrụ ịdị gị ka ị gaghị emeli ya, ma ọ bụ, e nwere ike ị gaghị ama ihe ị ga-eme. Ọ bụrụ na i nwere ịda mbà nobi, olee otú ị ga-esi merie ọnọdụ tara akpụ? Ilu 24:10 Ọ dị ihe anyị ga-amụta nihe Jona mere, bụ onye anyị maara na ọ bụ mmadụ na-ezughị okè, nke mere mmehie. Cheta ihe o mere mgbe ọ nọ nafọ nnukwu azụ. O kpekuru Jehova ekpere. Rịba ama ihe o kpere nekpere.20. Olee otú ị pụrụ isi kwadebe iji mee ihe Jona mere?20Mgbe Jona nọ nafọ Shiol kpekuo Chineke ekpere, okwu ndị o kwuru bụ okwu ndị ọ maara nke ọma, okwu ndị e kwuru nabụ ọma. Jona 2:2 Ọ nọ noké ahụhụ ma rịọ Jehova ka o meere ya ebere. Nagbanyeghị nke ahụ, okwu Devid kwuru batara Jona nọnụ. Dị ka ihe atụ, jiri ihe e kwuru naJona 2:3,5tụnyere ihe dịnAbụ Ọma 69:1, 2.Ọ bụ na o doghị anya na Jona maara abụ ọma Devid, ndị nke ruru onye amụma ahụ aka noge ahụ, nke ọma? Ihe ndị e kwuru nabụ ọma ndị ahụ e dere nike mmụọ nsọ gbatara ya nuche. Okwu Chineke nke e dere site nike mmụọ nsọ dị nime obi ya. Abụ Ọma 40:8 Ọ bụrụ na ọ dị nsogbu na-akpatara gị obi erughị ala, ị pụrụ icheta ihe ụfọdụ Chineke kwuru, bụ ndị dabara adaba nọnọdụ ahụ? ỊmatakwuOkwu Chineke ugbu a pụrụ inyere gị aka nọdịnihu mgbe ọ ga-adị mkpa ka i mee mkpebi ma mee ihe banyere nsogbu ụfọdụ nụzọ kwekọrọ nụkpụrụ Chineke setịpụrụ.NA-ATỤ CHINEKE EGWU DỊ MMA21. Gịnị ka ọ dị mkpa ka ị mụta ime iji nọgide na-eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ Chineke?21Nezie, naanị ịmara Okwu Chineke ezughị iji mee ka ị na-eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ Jehova. Maịka onye amụma mere ka anyị ghọtakwuo ihe dị anyị mkpa iji tinye Okwu Chineke nọrụ: Onye nwere ezi amamihe ga-atụkwa egwu aha gị. Maịka 6:9 Ka mmadụ wee bụrụ onye nwere ezi amamihe, onye pụrụ itinye ihe ndị ọ maara nọrụ ná ndụ ya, ọ ghaghị ịmụta ịtụ egwu aha Chineke.22, 23. a Nihi gịnị ka Jehova ji zigara ndị Juu ahụ si mba ọzọ lọta Hagaị? b Olee ihe mere i ji nwee obi ike na ị ga-enwe ike ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Chineke?22Olee otú ị pụrụ isi mụta ịtụ egwu aha Chineke? Jụọ Hagaị, bụ onye amụma nke dịrị ndụ noge ụmụ Izrel si nebe a dọọrọ ha nagha laa lọta. Ọ kpọrọ aha ahụ bụ Jehova ugboro iri atọ na ise nakwụkwọ ya nke na-etoghị ogologo, nke nwere naanị amaokwu iri atọ na asatọ! Mgbe Jehova nyere Hagaị ọrụ dị ka onye amụma, nafọ 520 T.O.A., afọ iri na isii agafeela nenweghị oké ihe ha rụrụ nọrụ iwughachi ụlọ nsọ ahụ dị na Jeruselem. Ndị Chineke enweela ịda mbà nobi nihi mmegide nke ndị iro ha na-emegide ha. Ezra 4:4, 5 Ụmụ Izrel chere na oge a ga-ewughachi ụlọ nsọ ahụ erubeghị. Jehova dọrọ ha aka ná ntị, sị: Chebaranụ ụzọ unu echiche. . . . Wuokwanụ ụlọ a, ka o wee mee m obi ụtọ, ka e wee nye m otuto.Hagaị 1:2-8.23Zerọbabel bụ gọvanọ na Jọshụa bụ nnukwu onye nchụàjà na ndị niile fọdụrụ nime ndị Izrel, wee malite ige ntị nolu Jehova bụ Chineke ha, . . . ha wee malite ịtụ egwu nihi Jehova. Chineke wee sị: Anọnyeere m unu. Lee ka o si na-emesi obi ike! Site nenyemaka nke mmụọ nsọ Chineke,ha na-abata, na-arụ ọrụ dị nụlọ Jehova. Hagaị 1:12-14 Egwu dị mma ha na-atụ ka ha ghara imejọ Chineke kpaliri ndị obi na-esibughị ike ime ihe nagbanyeghị mmegide.24, 25. Jiri ihe atụ ụfọdụ kpọmkwem gosi otú ị pụrụ isi tinye ụkpụrụ ndị a tụlere nisiakwụkwọ a nọrụ.24Olee maka gị? Ọ bụrụ na ị ghọta ihe bụ ụkpụrụ Chineke banyere ọnọdụ ọ bụla ị nọ na ya, ị ga-enwe obi ike a chọrọ ma tụọ egwu Jehova kama ịtụ egwu mmadụ? Ikekwe, ị bụ nwa agbọghọ. Nebe ị na-arụ ọrụ, e nwekwara otu nwoke nke na-adịghị ele ụkpụrụ Chineke anya otú i si ele ha anya. Ma, ọ dị obiọma ma nwee mmasị nebe ị nọ. Ị ga-echeta otu akụkụ Akwụkwọ Nsọ nke ga-echetara gị ụkpụrụ Jehova na ihe ize ndụ ndị dị nileghara ha anya? Gịnị banyereHosia 4:11? Ịkwa iko na mmanya ochie na mmanya ọhụrụ na-anapụ ezi uche. Nke a, tinyere egwu ị na-atụ Chineke, ọ ga-eme ka ị nọgide na-eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ ya ma jụ ma ọ bụrụ na nwoke ahụ akpọọ gị ka i soro ya gaa nnọkọ ntụrụndụ? Ọ bụrụ na ọ malite ịkpa gị nso, egwu imejọ Chineke gị nke nwere ịhụya pụrụ inyere gị aka ịgba ọsọ.Jenesis 39:12;Jeremaya 17:9.Olee otú ịtụ egwu Chineke si enye aka nụdị ọnọdụ a?25Ugbu a, ka anyị laghachi nihe atụ ahụ e nyere banyere nwoke nke na-agbalị izere ihe ndị na-akpali agụụ mmekọahụ ndị dị nIntanet. Ọ ga-echeta ihe e kwurunAbụ Ọma 119:37, nke dị nụdị ekpere? Mee ka anya m ghara ịhụ ihe na-abaghị uru. Ọ ga-atụgharị uche nihe Jizọs kwuru nOzizi Elu Ugwu ahụ? Onye ọ bụla nke na-ele nwaanyịanya, o wee gụọ ya agụụ ka ya na ya nwee mmekọahụ, ọ kwasowo ya iko nobi ya. Matiu 5:28 Ịtụ egwu Jehova na ịchọ ibi ndụ kwekọrọ nụkpụrụ ya kwesịrị ịkpali Onye Kraịst izere ihe ọ bụla pụrụ imerụ mmadụ. Mgbe ọ bụla ọ dị gị ka i chee echiche megidere ụkpụrụ Chineke ma ọ bụ, dị gị ka i mebie ya, gbalịa nwekwuo egwu Chineke. Burukwa nuche ihe Jehova na-agwa gị site nọnụ Hagaị, sị: Anọnyeere m gị.26. Olee ihe anyị ka ga-atụle?26Nezie, ị pụrụ ijere Jehova ozi nụzọ kwekọrọ nụkpụrụ ya ndị dị elu ma rite uru nime otú ahụ. Ka ị na-enyochakwu akwụkwọ amụma iri na abụọ ahụ, ị ga-amatakwu ụkpụrụ Chineke, ma ọ bụ ihe ọ chọrọ naka onye ọ bụla nime anyị. Nkebi nke Atọ nakwụkwọ a ga-atụle akụkụ atọ dị mkpa Jehova setịpụrụ ụkpụrụ ndị magburu onwe ha: omume anyị, otú anyị si emeso ndị ọzọ, na ndụ ezinụlọ anyị.Nkebi nke 3Na-eme Ihe Na-amasị Chineke Site nÀgwà Gị na Omume GịOlee otú ị ga-esi zaa ajụjụ bụ Gịnị ka Jehova na-achọnaka gị?Maịka 6:8 Akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere na-enyere anyị aka ịghọta nke a. Dị ka ị ga-ahụ nIsi nke Asatọ ruo nIsi nke Iri nakwụkwọ a, akwụkwọ ndị ahụ ha dere pụrụ inyere gị aka imeri ihe ịma aka ndị dị ka otú ị ga-esi na-ekwu eziokwu nihe niile ị na-ekwu nakwa otú ị ga-esi zere ime ihe ike. Ị ga-ahụkwa ndụmọdụ bara uru ha nyere banyere ndụ ezinụlọ, bụ ndụmọdụ ị pụrụ iji mee ihe ma eleghị anya.8 Gịnị Ka Jehova Na-achọ nAka Gị?1, 2. Gịnị mere o ji bụrụ ihe na-agba ume ịhụ ihe Jehova mere banyere omume rụrụ arụ nke ndị ya noge ochie?CHEGODỊ echiche banyere nke a: Ụjọ jidere otu nwatakịrị nwaanyị mgbe ọ nụrụ ka a na-esu aka nụzọ. Ụjọ ji ya na ọ ga-abụ otu oji ego achụ ego bụ onye arụrụala nke bịara ịgba ezinụlọ ya ụgwọ. Nwoke ahụ ejiriwo ihe na-adịghị mma e ji atụ ihe nara ọtụtụ ndị ihe ha, na-anakwa ha ọmụrụ nwa iwu na-akwadoghị. Iji hụ na ọ dịghị ihe ọ bụla a ga-eme ya, ọ na-enye ndị ndú obodo aka azụ, bụ ndị na-eleghara mkpesa niile ndị ọ na-anara ihe ha na-eme, anya. Ọ dịghị onye ga-enyere nwa agbọghọ ahụ aka; nna ya agbahapụwo nne ya na ezinụlọ ya gaa lụrụ nwa agbọghọ. A pụrụ ire ma ya ma nne ya ka ha ghọọ ndị ohu.2Ihe ahụ a kọrọ nelu bụ njikọta nke ụfọdụ nime ihe ndị mmadụ na-eme, bụ ihe ndị amụma iri na abụọ ahụ katọrọ. Emọs 5:12;8:4-6;Maịka 6:10-12;Zefanaya 3:3;Malakaị 2:13-16;3:5 A sị na ị dị ndụ noge ahụ, gịnị ka ị gaara eme? Ọ bụ ezie na ọnọdụ ahụ dị njọ, ụzọ dị mma Jehova si meso ndị ya noge ndị amụma ahụ pụrụ imesi gị obi ike. Nezie, ị ga-ahụ nakwụkwọ iri na abụọ ahụ na Chineke kwusiri okwu ike banyere àgwà na omume ndị dị mma. Agbamume o nyere pụrụ ime ka ị na-emekwu omume ọma, ka ị na-eme ihe ndị dị mma ma kpalie gị ito ya. Ebe ọ bụ na ụbọchị Jehova ji ọsọ na-abịa, ichebara ozi na-agba ume nke dị nakwụkwọ ndị ahụ echiche pụrụ ime ka ị ghọta ihe Chineke na-achọ naka gị. Malite ime nke a site nịtụle ihe mere noge Maịka na narị afọ nke asatọ T.O.A.Jehova na-ahụ nrụrụaka na ikpe na-ezighị eziGỊNỊ KA JEHOVA NA-ACHỌ NAKA GỊ?3, 4. a Olee arịrịọ na-akpali mmasị nke so nihe e dere nakwụkwọ Maịka? b Olee otú ajụjụ ahụ dị naMaịka 6:8si gbasa gị?3Ọ bụrụ na ị gụọ akwụkwọ Maịka, ọ pụrụ ịdị gị ná mmalite ka ihe jupụtara na ya ọ bụ ndepụta nke ihe ọjọọ ụmụ Izrel na-enupụ isi mere. Neziokwu, Jehova hụrụ omume rụrụ arụ nke ndị ya raara onwe ha nye ya mere, tinyere nke ndị ọ kọwara dị ka ndị kpọrọ ihe ọma asị ma hụ ihe ọjọọ nanya. Maịka 3:2;6:12 Otú ọ dị, tụkwasị nokwu nkatọ ahụ, ihe e kwuru nebe ahụ bụ otu nime ndụmọdụ kasị akpali akpali ndị dị na Baịbụl. Maịka lekwasịrị anya nebe Onye na-esetịpụ ụkpụrụ ndị ziri ezi nọ wee jụọ ajụjụ a na-akpali iche echiche, sị: Gịnị ka Jehova na-achọ naka gị ma ọ bụghị ime ihe nikpe ziri ezi na ịhụ obiọma nanya nakwa iji obi umeala soro Chineke gị na-eje ije?Maịka 6:8.4Ị chọpụtara arịrịọ Onye Okike anyị na-arịọ nebe a? O ji ịhụya chetara anyị àgwà ọma ndị anyị pụrụ ịmụta kama ikwe ka ajọ omume ndị jupụtara ebe niile duhie anyị. Jehova maara na anyị, dị ka ụmụ mmadụ na-eguzosi ike nihe, chọrọ ịmụta àgwà ndị yiri nke ya, o nwekwara obi ike na anyị ga-eme ya. Olee ihe ị ga-aza ma a jụọ gị, sị: Gịnị ka Jehova na-achọ nakagị?Ị pụrụ ikwu kpọmkwem ebe ụfọdụ ná ndụ gị bụ ebe ụkpụrụ Chineke setịpụrụ nihe banyere omume na-enwe mmetụta ma ọ bụ kwesịrị ịdị na-enwe mmetụta notú i si akpa àgwà? Ka ị na-eme ihe kwekọrọ nụkpụrụ ndị ahụ, mmekọrịta gị na Chineke ga-echi anya karị, ị ga na-ebikwa ndụ nụzọ ka mma. Ebe ọ bụ na ụwa niile ga-aghọ paradaịs noge na-adịghị anya, ka ndụmọdụ a gbaa gị ume: Ghaaranụ onwe unu mkpụrụ nezi omume; jirinụ obiọma ghọọ mkpụrụ. Kọọnụ ala ubi unu, mgbe oge ka dị ịchọ Jehova ruo mgbe ọ ga-abịa nye unu ntụziaka nezi omume. Hosia 10:12 Ugbu a, ka anyị tụlee isi ihe ụfọdụ dị na ndụmọdụ ahụ magburu onwe ya nke dị naMaịka 6:8.DỊRỊ OBI UMEALA5. Gịnị mere o ji dị mkpa ka anyị jiri obi umeala soro Chineke na-eje ije?5Nụzọ dị ịrịba ama, Maịka na-ekwu na Jehova na-agwa anyị ka anyị jiri obi umeala soro Ya na-eje ije. Ịdị obi umeala ga-abara anyị nnọọ uru nihi na ndị dị obi umeala nwere amamihe. Ilu 11:2 Ịdị obi umeala na-agụnye ịmata ihe ndị anyị na-agaghị emeli nihi mmehie anyị ketara naka Adam. Ikweta na a mụrụ anyị nime mmehie bụ ihe mbụ dị oké mkpa ná mgbalị siri ike anyị na-eme iji zere ịkpachara anya na-eme mmehie.Ndị Rom 7:24, 25.6. Olee uru anyị ga-erite ma ọ bụrụ na anyị ejiri ịdị obi umeala mara ihe mmehie na-arụpụta?6Nihi gịnị ka ịdị obi umeala na ịdị umeala nobi ji dị oké mkpa nizere ịkpachara anya na-eme mmehie? Onye dị obi umeala maara ụdị ike mmehie nwere. Abụ Ọma 51:3Hosia na-enyere anyị aka ịghọta na mmehie na-adọrọ adọrọ nakwa na ọ na-arụpụtakarị ihe ndị na-adịghị mma. Dị ka ihe atụ, Jehova kwere nkwa na ya ga-eme ka ndị ya noge ochie zaa ajụjụ maka nnupụisi ha. Nke ahụ ọ dara ka à ga-asị na ndị mmehie ahụ na-adịghị obi umeala agaghị ata ahụhụ mmehie ha? Ma eleghị anya, ha chere otú ahụ, ebe ọ bụ na mmehie na-ekpuchikarị onye ahụ na-eme mmehie anya ma na-eri ya ahụ. Nke ka njọ bụ na mmehie na-ekewapụ ndị mmehie nebe Chineke nọ, ikekwe, mee ka ha ruo nókè a jọgburu onwe ya: Omume ha ekweghị ka ha lọghachikwute Chineke ha. Ịkpachara anya na-eme mmehie ga-eme ka onye ahụ na-eme mmehie ghara inwekwa ike izere ime ihe ọjọọ wee mee ka ọ ghọọ onye na-eme ihe ọjọọ. Ọzọkwa, mmehie na-eme ka ndụ onye mmehie ghara ịba uru. Neziokwu, ruo oge ụfọdụ, ọ pụrụ iyi ka ihe ọ na-agaziri ya, ma onye mmehie nke na-enweghị nchegharị apụghị ịtụ anya na ihe ya ga-adị Chineke mma.Hosia 1:4;4:11-13;5:4;6:8.7. Olee ihe bụ omume nke ndị dị obi umeala nebe nduzi Jehova dị?7Ndị dị obi umeala na-ekweta na nduzi Chineke dị hamkpa iji zere ihe ọjọọ mmehie na-arụpụta. Maịka hụrụ oge anyị tupu ya eruomgbe ìgwè mmadụ ga-achọsi ike ka a kụziere ha ụzọ Jehova, nakwa ka ha jee ije nụzọ ya. Ndị dị otú ahụ dị nwayọọ nobi na-achọ iwu na okwu Jehova. Ikekwe, obi dị gị ụtọ iso ná ndị ọ na-agụ agụụ ijegharị naha Jehova site nime ihe ndị ọ chọrọ. Nagbanyeghị nke ahụ, dị ka Maịka, ị ga-enwe mmasị ịmatakwu ụzọ ndị ọzọ ị ga-esi nọgide na-adị ọcha. Maịka 4:1-5;6:11 Iji ịdị obi umeala na-achọ ime ihe Jehova na-achọ naka gị ga-enyere gị aka nke ukwuu.ỊDỊ OBI UMEALA NA IKWU EZIOKWU NKE KWESỊRỊ NṄOMIJona kwuru eziokwu ma gosipụta ụdị ịdị obi umeala a na-adịghị ahụkarị netiti ndị dere akwụkwọ ndị ọzọ na-abụghị Baịbụl. O kwuru okwu nezoghị ọnụ banyere nnupụisi ya nakwa banyere oge ndị ọ na-atụkwasịghị Jehova obi. Ọ gbalịghị izochi ihe na-ekwesịghị ekwesị o mere banyere ọrụ e nyere ya ma ọ bụkwanụ banyere ebere Chineke meere ndị Ninive. Lee ihe nlereanya ọma nke ịdị obi umeala nke a bụụrụ anyị!MỤTA ÀGWÀ ỌMA8. Olee ihe ị chọpụtaworo banyere omume a na-eme nụwa taa?8Ka ihe wee dịrị anyị mma nụzọ ime mmụọ na nanụ ahụ, Jehova na-agwa anyị ka anyị dị ọcha nomume nagbanyeghị na omume ndị mmadụ na-adịwanye njọ nụwa niile. Malakaị 2:15 Anyị na-enweta ọtụtụ ozi ndị na-ekwu banyere mmekọahụ. Ọtụtụ ndị na-eche na ikiri foto na ihe nkiri ndị na-akpali agụụ mmekọahụ, ịgụ akwụkwọ ndị na-akọ banyere mmekọahụ rụrụ arụ, na ige egwú ndị na-ekwu banyere mmekọahụ enweghị oké ihe ha bụ. Ọzọkwa, e nwere ndị na-adịghị akwanyere ụmụ nwaanyị ùgwù, ndị na-ewere ụmụ nwaanyị naanị dị ka ihe e ji emejụ agụụ mmekọahụ. Ma ọ bụkwanụ, ndị ntorobịa nọ nụlọ akwụkwọ pụrụ ịdị na-ewebata njakịrị ndị rụrụ arụ na okwu ndị metụtara mmekọahụ ná mkparịta ụka ha. Olee otú ị pụrụ isi zere ihe ndị ahụ na-emebi omume ọma?9. Olee otú ọtụtụ ndị si ghara ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ Jehova noge ndị amụma iri na abụọ ahụ?9Ndị amụma iri na abụọ ahụ anyị na-atụle banyere ha nyere ndụmọdụ ndị bụ ịgba. Ha dịrị ndụ tupu a malite imepụta ihe nkiri nakwa tupu a malite inwe ebe ndị a na-agbazite ihe nkiri vidio. Ma noge ha, e nwere ihe oyiyi nke ihe e ji bụrụ nwoke, na ihe a na-akpọ ịgba akwụna dị nsọ, nakwa inwe mmekọahụ aghara aghara nemeghị ihere. 1 Ndị Eze 14:24;Aịzaya 57:3, 4;Habakọk 2:15 Ị ga-ahụ ihe na-egosi nke ahụ nihe ndị amụma ahụ dere: Ndị ikom na-akpọrọ ndị akwụna nọpụ iche, ọ bụkwa ha na ndị inyom bụ akwụna ụlọ arụsị na-achụ àjà. Nwoke na nna ya agakwuruwo otu nwa agbọghọ, iji metọọ aha nsọ m. Ụfọdụ ndị na-akwụ ụgwọ maka ndị akwụna site noge ruo noge noge ha na-eme ememme ọmụmụ.Ịkwa iko nke ndị lụrụ di ma ọ bụ nwunye juru ebe niile, ndị di ma ọ bụ nwunye na-akwa iko na-agakwuru ndị ha na ha na-eme enyi.Hosia 2:13;4:2,13, 14;Emọs 2:7;Maịka 1:7,Contemporary English Version.10. a Olee isi ihe na-akpata omume rụrụ arụ? b Olee otú ndị Chineke noge ochie si ghọọ ndị na-akwa iko nụzọ ime mmụọ?10Ma eleghị anya, ị ma na mmekọahụ rụrụ arụ na-egosi àgwà na ebumnobi mmadụ. Mak 7:20-22 Jehova kwuru banyere ndị ya na-eme omume rụrụ arụ na mmụọ ịkwa iko inwe agụụ maka mmekọahụ,CEV emewo ka ha kpafuo nakwa na naanị ihe ha na-eme bụ omume rụrụ arụ. Hosia 4:12;6:9Zekaraya kwuru okwu banyere mmụọ nke ịrụ arụ. Zekaraya 13:2,Bible Nsọ nke Union Version Ụzọ ha si na-ebi ndụ gosiri omume asọghị anya, nlelị ma ọ bụ ọbụna ileghara ụkpụrụ Jehova nakwa ikike Ya anya. Ya mere, iji gbazie ebumnobi ya, ọ ga-adị mkpa ka mmadụ gbanwee kpamkpam otú o si eche echiche nakwa otú obi ya dị. Ịghọta nke a kwesịrị ime ka Ndị Kraịst nwekwuo ekele maka enyemaka ha na-enweta iji zere omume rụrụ arụ na ihe ọjọọ ndị ọ na-arụpụta.NA-EME OMUME DỊ ỌCHA11. Olee ụfọdụ nime ihe mmekọahụ rụrụ arụ na-arụpụta?11Ikekwe, ị hụla na ime omume rụrụ arụ na-etisakarị ezinụlọ, na-eme ka ụmụaka ghara inweta nduzi nke ndị mụrụ ha, na-akpata ọrịa ndị na-asọ oyi, na-edugakwa nisikwopụ afọ ime nke na-ala ndụ niyi. Ndị na-eleghara Onye Okike anya nihe banyere mmekọahụ na-enwekarị nsogbu ime mmụọ, obi adịghịkwa eru ha ala. Maịka dere, sị: Ebe ọ bụ na ọ ghọwo onye na-adịghị ọcha, a ga-ebibi ya; mbibi ahụ na-egbukwa mgbu. Maịka 2:10 Ịmara nke a na-eme ka ndị na-atụ egwu Chineke nọgidesikwuo ike ná mkpebi ha. Ha adịghị eji echiche ndị na-adịghị ọcha emetọ obi ha na uche ha.Matiu 12:34;15:18.12. Olee uru anyị na-erite site nile mmekọahụ anya otú Jehova si ele ya anya?12Ndị Kraịst na-ezere omume rụrụ arụ ọ bụghị naanị iji zere ọrịa ma ọ bụ nihi ụjọ ịtụrụ ime ọkwa. Ha na-ahụ uru dị nịhụ iwu Chineke nanya nakwa nile mmekọahụ anya otú o si ele ya anya. Jehova kenyere mmadụ agụụ kwesịrị ekwesị maka mmekọahụ dị ka ụzọ isi gosipụta ịhụya nalụmdi na nwunye. Nke ahụ so ná nzube Chineke mgbe o kere mmadụ. Mgbe e mere ya otú o kwesịrịnalụmdi na nwunyemmekọahụ na-arụpụta ihe dị mma, ọ na-ejikọta di na nwunye. Mgbe ụfọdụkwa, ọ na-eme ka a mụta nwa. Ka o sina dị, mgbendị na-abụghị di na nwunye nwere mmekọahụ, ọ na-ebibi nnọọ ihe, dị ka ndị amụma iri na abụọ ahụ gosiri. Ọ bụ mmekọahụ rụrụ arụ mere ka Chineke jụ ndị Izrel. Ọ rụpụtaara ha oké ihe ọjọọ noge ahụ. Ọ ga-arụpụtakwara onye ọ bụla na-eme otú ahụ oké ihe ọjọọ taa.13. Olee otú anyị pụrụ isi wepụ ịkwa iko ma zere ọnwụnwa?13Hosia rịọrọ ndị ha na ya dịkọrọ ndụ ka ha wepụ ịkwa iko nihu ha, nke pụtara na ha kwesịrị ime ihe doro anya iji nọgide na-eme omume dị mma. Hosia 2:2 Ọ bụkwa ihe amamihe dị na ya ka anyị zere ọnọdụ ọ bụla nke ga-eme ka anyị daba nọnwụnwa. Dị ka ihe atụ, ị pụrụ ịdị na-enweta ọnwụnwa ugboro ugboro nụlọ akwụkwọ ma ọ bụ na gburugburu ebe i bi. E nwere ike ị gaghị enwe ike ịgbanwe ụlọ akwụkwọ ebe ị na-aga akwụkwọ ma ọ bụ kwaga ebe ọzọ, ma a pụrụ inwe ụzọ ndị ọzọ ị pụrụ isi zere ọnọdụ ahụ nke pụrụ ime ka ị daba nọnwụnwa wee si otú ahụ wepụ ịkwa iko nihu gị. Mee ka ndị ọzọ mara na ị bụ ezi Onye Kraịst, otu nime Ndịàmà Jehova. Jiri nkwanye ùgwù kọwaara ha nụzọ doro anya ụdị omume ndị ị na-enweghị mmasị na ha nakwa ihe ndị i kweere. Jide naka na ndị ọzọ maara na i kpebisiri ike ime ihe kwekọrọ nụkpụrụ ndị dị elu nke Jehova. Emọs 5:15 Ụzọ ọzọị ga-esi wepụ ịkwa iko bụ izere ihe ndị na-akpali agụụ mmekọahụ nakwa ntụrụndụ ndị na-adịchaghị mma. Ọ pụrụ ịpụta na ị ga-atụfu magazin i nwere ma ọ bụ imete ndị enyi ọhụrụndị hụrụ Jehova nanya, ndị kwekwara na i kwesịrị ime ihe ọ gwara gị ka i mee. Maịka 7:5 Ee, site nenyemaka Jehova, ị pụrụ izere ịbụ onye omume rụrụ arụ nke ụwa a metọrọ!Ime ka a mara ihe ndị i kweere dị ka Onye Kraịst ga-abụ ihe nchebeHỤ OBIỌMA NANYA14, 15. a Gịnị ka ịhụ obiọma nanya pụtara? b Olee otú ịhụ obiọma nanya si enyere anyị aka izere ihe ọ bụla a ga-eji taa anyị ụta?14Maịka mesiri ya ike na Jehova chọrọ ka anyị hụ obiọma nanya. Inwe obiọma pụtara ime ihe ọma kama ime ihe ọ bụla na-adịghị mma. A na-ejikọtakarị obiọma na ịdị mma nakwa omume ọma. Nke ahụ na-achọ ka anyị na-akwụwa aka ọtọ ma na-eme ihe ziri ezi nihe ndị anyị na-eme nakwa notu anyị si emeso ndị ọzọ.NIsi nke Isiinakwụkwọ a, anyị tụlere akụkụ ndị dị mkpa ná ndụ, dị ka nachụmnta ego nakwa nokwu ego, bụ ebe ikpe ziri ezi na ịkwụwa aka ọtọ dị ezigbo mkpa. Ma ọ bụghị naanị nakụkụ ndị a ná ndụ ka anyị kwesịrị ịdị na-eme ihe ziri ezi, na-akwụwa aka ọtọ ma dị obiọma.15Ndị hụrụ obiọma nanya, ndị na-achọkwa imere ndị ọzọ ihe ọma, na-agbalịsi ike izere ihe ọ bụla a ga-eji taa ha ụta. Jehova gwara ndị Izrel na-adịghị eme ihe ha kwesịrị ime nihe banyere iji ihe onwunwe ha na-enye onyinye, sị: Unu na-ezu m ohi. Malakaị 3:8 Ị chọpụtara ụzọ dị iche iche mmadụ pụrụ isi na-ezu Chineke ohi taa? Ọ bụrụkwanụ na Onye Kraịst na-ahụ maka ego e nyere nonyinye nọgbakọ ya ma ọ bụ nebe ọzọ maka ihe ndị metụtara Alaeze ahụ? Ònye nwe ego ahụ? Ọ bụ Jehova nwe ego ahụ, ebe ọ bụ na e nyere ya maka iji kwado ofufe ya. 2 Ndị Kọrịnt 9:7 Mmadụ ò kwesịrị iche na ya pụrụ ịgbaziri ego ahụ iji gboo mkpa dapụtaara ya na mberede ma ọ bụ jiri ego e nyere nonyinye mee ihe nanataghị ikike? Ee e. Ọ ga-abụ izu Chineke ohi! Ọ gaghịkwa abụ obiọma ma ọ bụ imeso ndị nyere ego ahụ maka ọrụ Chineke nụzọ ziri ezi.Ilu 6:30, 31;Zekaraya 5:3.16, 17. a Olee otú ụfọdụ ndị si gosi anyaukwu noge Emọs na Maịka? b Olee otú Chineke si ele anyaukwu anya?16Obiọma na ịdị mma na-akpalikwa Ndị Kraịst izere anyaukwu. Noge Emọs, ọtụtụ ndị nwebigara anyaukwu ókè. Ndị ihe na-adịghị eju afọ dị njikere ire onye ezi omumendị ha na ha na-efekọ ofufenaanị nihi ọlaọcha! Emọs 2:6 Ọ dịkwa otú ahụ noge Maịka, bụ mgbe ndị ọgaranya nọ na Juda na-eweghara ihe onwunwe nke ndị na-apụghị ịzọta ihe ha, ha na-ewere ya nike ma ọ dị mkpa. Maịka 2:2;3:10 Site niweghara ala mmadụ ibe ha, ndị ahụ dị anyaukwu na-emebi Iwu Jehova: tinyere nke ikpeazụ nime Iwu Iri ahụ nakwa iwu ndị megidere mmadụ ire ala o ketara eketa nenweghị mgbe a ga-agbara ya.Ọpụpụ 20:13,15,17;Levitikọs 25:23-28.17E nwere ike a dịghị erekarị mmadụ ma ọ bụ agba ohu taa dị ka e mere noge ndị amụma ahụ. Ma, olee banyere iji aghụghọ na-anara ndị ọzọ ego ha ma ọ bụ na-aghọgbu ha? Onye Kraịst nke hụrụ obiọma nanya agaghị aghọgbu ndị ha na ya na-efekọ ofufe. Dị ka ihe atụ, ọ ga-aghọta na o kwesịghị ekwesị, ọ bụghịkwa obiọma iburu ndị kwere ekwe ibe anyị nobi malite achụmnta ego ma ọ bụ ịkpọsa otu atụmatụ ọnyàego. Mmadụ ime atụmatụ ịkpata ego ngwa ngwa site nịghọgbu Ndị Kraịst ibe ya ga-egosi anyaukwu, bụ nke a dọrọ Ndị Kraịst aka ná ntị ka ha zere. Ndị Efesọs 5:3;Ndị Kọlọsi 3:5;Jems 4:1-5 Mmadụ pụrụ igosi na ya dị anyaukwu site nịhụ ego nanya, inwe ọchịchọ inweta ike ma ọ bụ uru, ọbụna inwe agụụ gabigara ókè maka ihe oriri na ihe ọṅụṅụ, mmekọahụ, ma ọ bụ ihe ndị ọzọ. Maịka gosiri na afọ agaghị eju ndị anyaukwu, ndị na-achọ ọdịmma onwe ha naanị. Otú ahụkwa ka ọ dị taa.Maịka 6:14.Ọtụtụ Ndị Kraịst na-eji ịhụya egbo mkpa ime mmụọ nke ndị si ala ọzọ18, 19. a Gịnị ka ụfọdụ nime ndị amụma iri na abụọ ahụ kwuru banyere otú Jehova si elekọta onye mbịarambịa? b Olee otú iji ịhụya na-egosi mmasị nebe ndị ọzọ nọ pụrụ isi mee ka mmekọrịta gị na ndị mmadụ ka mma nebe i bi?18Jehova nyere ndị ya ntụziaka ka ha ghara irigbu onye mbịarambịa. Chineke kwukwara site nọnụ Malakaị, sị: M ga-abịaru unu nso ikpe unu ikpe, megide ndị na-emegbu onye mbịarambịa. Zekaraya 7:10;Malakaị 3:5 Ihe ọ na-agbanwe nebe unu bi nihi ọtụtụ ndị na-akwabata nógbè unu, bụ ndị si ala ọzọ, mba ọzọ, agbụrụ ọzọ, ma ọ bụ ndị a zụlitere nụzọ dị iche? Ma eleghị anya, ha kwagara nebe ahụ nihi na ha na-achọ ọrụ ma ọ bụ ebe ọnọdụ dị mma karị ma ọ bụ ebe a na-enweghị ihe ize ndụ. Olee otú i si ele ndị asụsụ ha na ụzọ ha si ebi ndụ dị iche na nke gị anya? Ị na-achọpụta na ọ dị ka ọ dị ndị ị kpọrọ asị, bụ nke na-abụghị igosi obiọma?19Chegodị echiche otú obi ga-adị ndị ọzọ ma ọ bụrụ na i gosi na ndị si mba ọzọ ma ọ bụ ndị a zụlitere nụzọ dị iche kwesịkwara ịnụ eziokwu Baịbụl. Obiọma ga-emekwa ka ị ghara iche na ndị ahụ bịara ọhụrụ na-enye unu nsogbu niji Ụlọ Nzukọ Alaeze ma ọ bụ ihe ndị ọzọ eme ihe. Pọl onyeozi chetaara ụfọdụ ndị Juu bụ Ndị Kraịst na narị afọ mbụ, bụ ndị kpọrọ ndị na-abụghị ndị Juu asị ruo nókè ụfọdụ, na ọ dịghị onye ruru eru nezie inweta nzọpụta; ọ bụ naanị obiọma Chineke nke na-erughịrị mmadụ mere ka o kwe omume na a ga-azọpụta mmadụ ọ bụla. Ndị Rom 3:9-12,23, 24 Inwe obiọma nebe ndị ọzọ nọ ga-eme ka anyị na-aṅụrị ọṅụ naọtụtụ ndị bụ ndị na-agaraghị enwe ohere ịnụ ozi ọma ahụ na-enweta ịhụya Chineke ugbu a. 1 Timoti 2:4 Ọtụtụ mgbe, ọnọdụ nke ndị si ala ọzọ na-eme ka ihe siere ha ike. Ya mere, ihe banyere ha kwesịrị ịdị na-emetụ anyị nobi. Anyị kwesịrị ịdị na-egosi ha obiọma, na-anabata ha nebe anyị nọ ma were onye nke ọ bụla nọ netiti anyị dị ka nwa afọ.Levitikọs 19:34.SOROEZICHINEKE NA-EJE IJE20. Ole ndị ka ụmụ Izrel gakwuuru maka nduzi?20Maịka kwusikwara okwu ike banyere iso Chineke na-eje ije, na-adabere nebe ọ nọ dị ka ezi Chineke ma na-achọ nduzi ya. Ilu 3:5, 6;Hosia 7:10 Mgbe ndị Juu si nebe a dọọrọ ha nagha laa lọta, ụfọdụ nime ha tụgharịrị gakwuru ndị na-agba afa ma fee chi ụgha dị iche iche, ma eleghị anya, ka ha nyere ha aka noge ụkọ mmiri ozuzo. Nezie, ha kpọkuru ndị mmụọ ọjọọ ka ha nyere ha aka, nagbanyeghị na Jehova katọrọ ụdị omume ahụ niile nezoghị ọnụ. Diuterọnọmi 18:9-14;Maịka 3:6,11;5:12;Hagaị 1:10, 11;Zekaraya 10:1, 2 Ndị Juu ahụ na ndị mmụọ ọjọọ, bụ ndị na-emegide ezi Chineke, na-emekọrịta ihe!21, 22. a Olee ụdị mgbaasị ndị a na-emekarị nógbè unu? b Gịnị mere ezi ndị ohu Jehova na-ejighị etinye aka nanwansi?21Taa, ụfọdụ ndị na-eche na ndị mmụọ ọjọọ e kwuru okwu ha nAkwụkwọ Nsọ bụ naanị ihe atụ e ji akọwa ihe ọjọọ. Otú ọ dị, Baịbụl na-egosi na ndị mmụọ ọjọọ dị adị nezie na ọ bụkwa ha na-akpata ịgụ kpakpando, ịta amoosu, na ụdị anwansi ụfọdụ. Ọrụ 16:16-18;2 Pita 2:4;Jud 6 E nwekwara nezie ihe ize ndụ ndị dị nitinye aka ná mgbaasị. Nọtụtụ ebe, ndị mmadụ na-agakwuru ndị dibịa afa, ndị na-ekwu na ha nwere ike karịrị ike mmadụ, na-agakwurukwa ndị dibịa anwansi. Ndị ọzọ na-achọ inweta nduzi site nịkọwa akara eluigwe, ma ọ bụ, ha na-eji kaadị e ji amata ọdịnihu, mkpara e ji achọpụta ihe dị nime ala, bọọdụ e ji agba afa, ma ọ bụ obere nkume pụrụ iche ndị na-eweta chiọma, na-eme ihe. Ọtụtụ ndị mmadụ na-eme mgbalị ka ha na ndị nwụrụ anwụ kwurịta okwu. A na-ekwu na ụfọdụ ndị ọchịchị na-agakwuru ndị na-agụ kpakpando na ndị na-ajụ ndị mmụọ ase ka ha nyere ha aka nime mkpebi. Ihe ndị a niile megidere nnọọ ndụmọdụ Maịka nyere nke bụ ka anyị soro ezi Chineke na-eje ije, na-agbaso nduzi ya.22Nezie, gị onwe gị, bụ ezigbo ohu Jehova, aghaghị izere ụdị omume ndị ahụ. Jide naka na Chineke adịghị ekpughe uche ya ma ọ bụ egosipụta ike ya site nanwansi. Kama nke ahụ, dị kaEmọs 3:7na-emesi anyị obi ike, Jehova na-ekpughere ndị ohu ya, bụ ndị amụma, ihe nzuzo ya. Ọzọkwa, itinye aka nanwansi pụrụ ime ka mmadụ bụrụ onye onyeisi ndị mmụọ ọjọọ, bụ Setan, na-eduzi ma na-achịkwa. Ọ bụ onye ụgha, atụmatụ ya bụkwa ịghọgbu ndị mmadụ. Ya na ndị nọ nokpuru ya kpebisiri ike imerụ ndị mmadụ ahụ nihi na o nweghị mgbe ha na-adịghị obi ọjọọ, ọbụna na-egbu ndị mmadụ. Job 1:7-19;2:7;Mak 5:5 O kwere nghọta ihe mere Maịka ji katọọ ịgba afa na ime anwansi mgbe ọ gbara anyị ume iso ezi Chineke na-eje ije.Ndị ohu Chineke aghaghị izere anwansi23. Olee onye ọ bụ naanị ya pụrụ imere anyị ihe ndị dị mma anyị na-arịọ?23Ọ bụ naanị nebe Jehova nọ nakwa site nofufe ya dị ọcha ka a pụrụ inweta ezi nduzi. Jọn 4:24 Zekaraya onye amụma dere, sị: Rịọnụ Jehova. Zekaraya 10:1 Ọ bụrụgodị na ndị mmụọ ọjọọ na-enye gị nsogbu ma ọ bụ na-ewetara gị ọnwụnwa, cheta na onye ọ bụla nke ga-akpọku aha Jehova ga-alanahụ. Joel 2:32 Okwu a nke na-emesi obi ike dị mkpa ka anyị na-eburu oké ụbọchị ya nuche.24. Olee ihe ị mụtara naMaịka 6:8?24Nụzọ doro anya, ihe ndị e kwuru naMaịka 6:8bụ ihe ndị anyị kwesịrị ichebara echiche. Ka anyị wee nọgidesie ike na-eme omume ọma, ọ dị mkpa ka anyị nwee ezigbo ebumnobi nakwa àgwà ndị yiri nke Chineke. Hosia gbara anyị, bụ ndị bi noge ikpeazụ a, ume. O kwuru na noge anyị, ndị na-atụ egwu Chineke ga-achọ ịdị mma Jehova. Hosia 3:5 Emọs kwupụtaghachiri òkù Chineke na-akpọ anyị ka anyị mee nke ahụ kpọmkwem, sị: Chọọnụ ezi ihe, . . . ka unu wee dịrị ndụ. A gbakwara anyị ume, sị: Hụkwanụ ezi ihe nanya. Emọs 5:14, 15 Ọ bụrụ na anyị emee otú ahụ, anyị ga-enweta ume site nime ihe Jehova gwara anyị ka anyị mee.9 Imeso Ndị Ọzọ Otú Chineke Chọrọ1-3. a Olee ihe ọtụtụ Ndị Kraịst pụrụ iche banyere Taya oge ochie? b Kọwaa ụfọdụ ihe Eze Haịram na Izrel mekọrọ. ch Olee ihe anyị ga-atụle banyere Taya?GỊNỊ na-agbata gị nuche ma e kwute okwu obodo Taya oge ochie? Uche ọtụtụ Ndị Kraịst ga-agbaga notú amụma e buru si mezuo mgbe Alegzanda Onye Ukwu kpokọọrọ mkpọmkpọ ihe ndị si ná mpaghara obodo Taya ahụ e bibiri ebibi, nke dị nelu ala, ma jiri ya rụọ ụzọ wee gafere ná mpaghara ọhụrụ nke obodo Taya, bụ agwaetiti ma bibie ya. Ezikiel 26:4,12;Zekaraya 9:3, 4 Otú ọ dị, ikwute okwu Taya ọ ga-eme ka i chewe echiche banyere otú i kwesịrị isi na-emeso ụmụnna gị ndị gị na ha na-efekọ ofufe ma ọ bụ ndị ọzọ, na otú ị na-ekwesịghị isi na-emeso ha?2Gịnị mere e ji bibie Taya? Nihi nnupụisi atọ nke Taya nupụrụ, . . . nihi na ọ kpọọrọ ìgwè ndị a dọọrọ nagha kpọnye Idọm nakwa nihi naha echetaghị ọgbụgba ndụ nwanne na nwanne.M ga-emekwa ka ọkụ gbaa mgbidi Taya. Emọs 1:9, 10 Tupu mgbe ahụ, Eze Haịram nke Taya gosiri Devid obiọma, ma bunye ya ihe e ji wuo ụlọ nsọ Sọlọmọn. Sọlọmọn na Haịram gbara ndụ, Sọlọmọn nyekwara ya obodo ụfọdụ na Galili. Haịram kpọrọ Sọlọmọn nwanne m. 1 Ndị Eze 5:1-18;9:10-13,26-28;2 Samuel 5:11 Mgbe Taya na-echetaghị ọgbụgba ndụ nwanne na nwanne ma ree ụfọdụ nime ndị Chineke ka ha bụrụ ohu, Jehova hụrụ ihe Taya mere.3Gịnị ka anyị pụrụ ịmụta nikpe Chineke kpere ndị Ke bi na Taya maka iji obi ọjọọ mesoo ndị ya ihe? Otuihe mmụta nke gbara ọkpụrụkpụ bụ nihe banyere otú anyị si emeso ụmụnna anyị ndị anyị na ha na-efekọ ofufe. Nisiokwu ndị bu ụzọ nakwụkwọ a, anyị si nọnụ ndị amụma iri na abụọ ahụ nweta ndụmọdụ ụfọdụ banyere imeso ndị ọzọ ihe, dị ka ihe atụ, ime ihe ziri ezi nachụmnta ego anyị nakwa ịbụ ndị omume ha dị ọcha. Otú ọ dị, akwụkwọ iri na abụọ a nwere ọtụtụ ihe ndị ọzọ na-egosi otú Chineke chọrọ ka anyị si na-emeso ndị ọzọ ihe.AṄỤRỊLA ỌṄỤ MGBE ONYE ỌZỌ NỌ NÁ NSOGBU4. Olee otú ndị Idọm si bụrụ ụmụnne Izrel, ma olee otú ha si mesoo ụmụnne ha?4Ị pụrụ ịmụta ihe ná nkatọ Chineke katọrọ Idọm, bụ mba dị nso nIzrel: I kwesịghị ịnọ na-ekiri ihe mere nụbọchị nwanne gị, ya bụ, nụbọchị ihe ọjọọ dakwasịrị ya; i kwesịghịkwa ịṅụrị ọṅụ nihe mere ụmụ Juda nụbọchị a lara ha niyi. Obedaya 12 Ọ pụrụ ịbụ na ndị Taya bụ ụmụnne Izrel nihi na ha na-azụkọrịta ahịa.Ma ndị Idọm bụ ụmụnne Izrel nezie nihi na ha bụ ụmụ Ịsọ, bụ ejima Jekọb. Ọbụna Jehova kpọrọ ndị Idọm ụmụnne ndị Izrel. Diuterọnọmi 2:1-4 Nihi ya, ọṅụ ndị Idọm ṅụrịrị mgbe ndị Babịlọn wetaara ndị Juu ọdachi gosiri na ha kpọrọ ha asị nezie.Ezikiel 25:12-14.5. Nọnọdụ dịgasị aṅaa ka anyị pụrụ igosi ụdị mmụọ ndị Idọm gosiri?5O doro anya na Chineke akwadoghị otú ahụ ndị Idọm si mesoo ụmụnne ha, bụ ndị Juu. Otú ọ dị, anyị pụrụ ịjụ, sị, Olee otú Chineke ga-esi ele otú m si emeso ụmụnna m anya? Otu ebe anyị kwesịrị ichebara echiche bụ otú anyị si ele nwanna anya ma ọ bụ na-emeso ya mgbe ihe na-agazighịrị ya. Dị ka ihe atụ, ka e were ya na nwanna mejọrọ gị ma ọ bụ na ya na otu onye nime ndị ikwu gị nwere nghọtahie. Ọ bụrụ na i nwere ihe mere ị ga-eji mee mkpesa, ị ga-eburu iwe nobi, jụ ichefu okwu ahụ ma ọ bụ ghara ime mgbalị idozi okwu ahụ? Ndị Kọlọsi 3:13;Jọshụa 22:9-30;Matiu 5:23, 24 Ime otú ahụ pụrụ imetụta otú i si emeso nwanna ahụ; e nwere ike ị gaghịzi na-emesapụrụ ya ihu, i nwere ike na-ezere ya ma ọ bụkwanụ na-ekwu okwu ọjọọ banyere ya. Ka anyị nye ihe atụ ọzọ. Ka e were ya na nwanna ahụ mesịrị mehie, ma eleghị anya ruo nókè nke na ndị okenye ọgbakọ dụrụ ya ọdụ ma ọ bụ dọọ ya aka ná ntị. Ndị Galeshia 6:1 Ị ga-enwe ụdị mmụọ ndị Idọm nwere ma ṅụrịa ọṅụ nihi nsogbu ahụ nwanna ahụ nọ na ya? Olee ihe Chineke ga-achọ ka i mee?6. Nụzọ dị iche nihe e kwuru naZekaraya 7:10, gịnị kaMaịka 7:18, na-atụ aro ka anyị na-eme?6Jehova mere ka Zekaraya kwupụta ihe Ọ chọrọ nke bụ ka anyị ghara ịkpa nkata nobi anyị ime ibe anyị ihe ọjọọ. Zekaraya 7:9, 10;8:17 Ndụmọdụ a dị mkpa karịsịa mgbe anyị chere na nwanna akpasuwo anyị iwe ma ọ bụ mejọọ onye ezinụlọ anyị. Nọnọdụ ndị dị otú ahụ, ọ dị mfe ịkpa nkata nime obi anyị ime ihe ọjọọ ma mepụta ya nomume. Naka nke ọzọ, Chineke chọrọ ka anyị ṅomie ihenlereanya dị mma o setịpụụrụ anyị. Cheta na Maịka dere na Jehova na-agbaghara njehie, na-agbaghakwara mmebi iwu.Maịka 7:18 Olee otú anyị pụrụ isi tinye nke ahụ nọrụ nụzọ dị irè?7. Nihi gịnị ka anyị pụrụ iji kpebie ichefu ihe ọjọọ e mere anyị?7Ihe e mere anyị ma ọ bụ onye ezinụlọ anyị pụrụ iwute anyị. Ma nezie, olee otú ọ dịruru njọ? Baịbụl kwuru ihe ndị a ga-eme iji dozie esemokwu, ọbụna mgbe e mejọrọ nwanna. Nagbanyeghị nke ahụ, ọtụtụ mgbe, ọ na-akasị mma ileghara mmehie ma ọ bụ mmejọ ahụ anya, ịgbaghara mmebi iwu ahụ. Jụọ onwe gị, sị: Nke a ọ pụrụ ịbụ otu nime ugboro iri asaa na asaa ahụ m kwesịrị ịgbaghara ya? Ọ gaghị aka mma ma m chefuo ya? Matiu 18:15-17,21, 22 Ọ bụrụgodị na ihe ahụ o mere gị yiri nnukwu ihe ugbu a, ọ ka ga-adị otú ahụ otu puku afọ site ugbu a? Mụta otu ihe dị mkpa nihe e kwurunEklisiastis 5:20banyere otú ihe oriri na ihe ọṅụṅụ nke onye ọrụ si atọ ya ụtọ: Ọ gaghị echeta ụbọchị ndụ ya mgbe niile, nihi na ezi Chineke na-eme ka obi ya jupụta naṅụrị. Ka onye ahụ ji obi ụtọ tinye uche ya ná ndụ ọ na-ekpori mgbe ahụ, ọ na-echefu nsogbu ndị ọ na-enwe ná ndụ kwa ụbọchị. Ànyị pụrụ iṅomi àgwà ahụ? Ọ bụrụ na anyị elekwasị anya nọṅụ ndị anyị na-enweta nòtù ụmụnna anyị bụ Ndị Kraịst, ọ pụrụ ime ka anyị chefuo okwu ndị na-adịghị oké mkpa, okwu ndị anyị na-agaghị echeta nime ụwa ọhụrụ. Nke ahụ dị nnọọ iche nịṅụrị ọṅụ mgbe onye ọzọ nọ ná nsogbu ma ọ bụ ịnọ na-echeta ihe ọjọọ e mere anyị.Ọ bụrụ na mmadụ emejọọ gị, gịnị ka ị ga-ezere?NA-AGWA NDỊ ỌZỌ EZIOKWU8. Olee ihe ịma aka anyị na-enwe nihe banyere ikwu eziokwu?8Akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere mekwara ka ọ pụta ìhè otú Chineke chọruru ka anyị na-ekwu eziokwu nihe niile anyị na-eme. Nezie, anyị na-agbalịsi ike ịgwa ndị ọzọ eziokwu nke ozi ọma ahụ. Ndị Kọlọsi 1:5;2 Ndị Kọrịnt 4:2;1 Timoti 2:4,7 Otú ọ dị, ebe ọ pụrụ isiri anyị ike karị ikwu eziokwu bụ mgbe anyị na ndị ezinụlọ anyị na ụmụnna anyị, ndị anyị na ha na-efekọ ofufe, na-enwe mkparịta ụka kwa ụbọchị banyere ihe dịgasị iche iche. Nihi gịnị?9. Olee mgbe ọ pụrụ ịdị anyị ka ọ bụ anyị kwuo ihe na-abụchaghị eziokwu, ma gịnị ka anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị?9Olee onye nime anyị na-ekwutụbeghị ihe na-adịghị mma ma ọ bụ mee ihe na-adịghị mma, e wee mesịa gwa ya ihe ahụ? Ma eleghị anya, o mere anyị ihere ma ọ bụkwanụ, obi anyị matụrụ anyị ikpe. Nke ahụ pụrụ ime ka mmadụ gọwa agọ ma ọ bụ nyewe nkọwa nke ga-agbagọ eziokwu iji gosi na ihe o mere adịchaghị njọ ma ọ bụ mee ka ihe o mere yie ihe ziri ezi. Ma ọ bụkwanụ, mgbe anyị nwetara onwe anyị nọnọdụ na-emenye ihere, anyị pụrụ ịma ụma hapụ ikwu ụfọdụ ihe, kwuo ya otú ọ ga-agbanwetụ ihe mere. Ya mere, ihe anyị kwuru nwere ike ịbụ eziokwu ma e lee ya anya nelu elu, ma ọ na-eme ka a hụ okwu ahụ otú dị nnọọ iche notú o si mee. Ọ bụ ezie na nke a nwere ike ọ bụghị ịgha ụgha doro anya dị ka ọtụtụ ndị nụwa na-agha taa, ọ bụ ịgwa onye agbata obi gị, ma ọ bụ nwanna gị eziokwu? Ndị Efesọs 4:15,25;1 Timoti 4:1, 2 Olee otú i chere na ọ ga-adị Chineke mgbe Onye Kraịst si otú ahụ kwuo ihe ọ maara nime obi ya na ọ ga-eduhie ụmụnna ikweta ihe na-abụchaghị eziokwu, ihe na-ezighị ezi?10. Olee otú ndị amụma ahụ si kọwaa ihe ọtụtụ ndị na-eme nIzrel na Juda oge ochie?10Ndị amụma ahụ maara na ọbụna ndị nwoke na ndị nwaanyị raara onwe ha nye Jehova na-eleghara ihe Ọ chọrọ ka ha mee anya mgbe ụfọdụ. Hosia kwuru ihe bụ echicheChineke banyere ụfọdụ ndị noge ya, sị: A ga-ebukọrọ ihe niile ha nwere, nihi na ha emehiewo m! Abụ m onye mgbapụta ha, ma ha onwe ha aghagidewo m ụgha. E wezụga ịghagide Jehova ụgha doro anya, ụfọdụ malitere ịbụ ọnụ na ịghọ aghụghọ, ma eleghị anya, gbanwee ihe bụ eziokwu iji duhie ndị ọzọ. Hosia 4:1, 2;7:1-3,13;10:4;12:1 Hosia nọ nalaeze ebe ugwu ahụ, bụ Sameria, dee ihe ndị ahụ. Ihe ọ ka mma na Juda? Maịka na-agwa anyị, sị: Ndị ọgaranya ya ejupụtawo nime ihe ike, ndị bi na ya ekwuwokwa okwu ụgha, ire dị ha nọnụ na-aghọkwa aghụghọ. Maịka 6:12 Anyị kwesịrị ịghọta otú ndị amụma ahụ si katọọ ịghọ aghụghọ na ndị ire dị ha nọnụ na-aghọkwa aghụghọ. Ya mere, ọbụna Ndị Kraịst, bụ ndị na-agaghị ama ụma ghaa ụgha, pụrụ ịjụ onwe ha, sị: M pụrụ ịghọ aghụghọ ma ọ bụ nwee ire na-aghọ aghụghọ mgbe ụfọdụ? Olee ihe Chineke chọrọ ka m mee na nke a?11. Gịnị ka ndị amụma ahụ kwuru na Chineke chọrọ ka anyị na-eme ma a bịa nokwu ọnụ anyị?11Ọ dị mma ịmara na Chineke sikwa nọnụ ndị amụma ahụ mee ka anyị mara nụzọ doro anya àgwà ọma ndị ọ chọrọ ka anyị nwee.Zekaraya 8:16na-ekwu, sị: Ihe ndị a ka unu ga na-eme: Na-agwanụ ibe unu eziokwu. Na-ekpenụ ikpe neziokwu, na-ekpekwanụ ikpe udo nọnụ ụzọ ámá unu. Noge Zekaraya, ọnụ ụzọ ámá bụ ebe ọhaneze na-anọ na ebe ndị okenye na-anọ ekpe ikpe. Rut 4:1;Nehemaya 8:1 Ma, Zekaraya ekwughị na ọ bụ naanị nụdị oge a ka mmadụ kwesịrị ịdị na-ekwu eziokwu. Anyị kwesịrị ịdị na-ekwu eziokwu mgbe anyị nọ nihu ọha, ma a gbakwara anyị ume, sị: Na-agwanụ ibe unu eziokwu. Nke ahụ gụnyere mgbe anyị na di anyị ma ọ bụ nwunye anyị ma ọ bụ ndị ezinụlọ anyị nọ nụlọ anyị na-akparịta ụka naanị anyị. Otú ahụ ka ọ dịkwa ná mkparịta ụka anyị na ụmụnna anyị na-enwe kwa ụbọchị, ma ọ bụ ihu nihu, ma ọ bụ na telifon, ma ọ bụkwanụ nụzọ ọ bụla ọzọ. Ha nwere ezi ihe mere ha ga-eji tụọ anya na ihe anyị na-agwa ha bụ eziokwu.Ndị Kraịst kwesịrị ịgwasi ụmụ ha ike na ọ dị mkpa izere okwu ụgha. Nụzọ dị otú ahụ, ka ndị na-eto eto na-etolite, ha ga-amara na Chineke chọrọ ka ha zere inwe ire na-aghọ aghụghọ nakwa ka ha na-ekwu eziokwu nezie.Zefanaya 3:13.12. Olee ihe ndị dị mkpa anyị pụrụ ịmụta nakwụkwọ ndị amụma ahụ?12Onye na-eto eto ma ọ bụ okenye nke na-ekwu eziokwu mgbe niile na-eme ihe kwekọrọ nagbamume Zekaraya nyere, nke bụ: Hụnụ eziokwu na udo nanya. Zekaraya 8:19 Rịbakwa ama otú Malakaị si kọwaa ihe Jehova hụrụ nebe Ọkpara ya nọ: Iwu nke eziokwu dị nọnụ ya, ọ dịghịkwa ajọ omume a hụrụ negbugbere ọnụ ya. O so m na-eje ije nudo nakwa nịkwụwa aka ọtọ. Malakaị 2:6 Ọ bụghị otu ihe ahụ ka Jehova chọrọ naka anyị? Cheta na anyị nwere Okwu ya dum, tinyere ihe ndị amụma iri na abụọ ahụ dere nakwa ihe niile anyị pụrụ ịmụta na ha.ZERE IME IHE IKE NIHE NIILE Ị NA-EME13. Olee nsogbu ọzọ dịnụ nkeMaịka 6:12mere ka anyị mara?13Maịka 6:12na-agwa anyị na otu ụzọ ndị Chineke noge ochie si megbuo ndị ọzọ bụ na ha kwuru okwu ụgha,nakwa na ire dị ha nọnụ na-aghọ aghụghọ. Ka o sina dị, amaokwu ahụ kwuru ihe ọzọ dị njọ ha na-eme. O kwuru na ndị ọgaranya ahụ jupụtara nime ihe ike. Nụzọ dị aṅaa, gịnịkwa ka anyị pụrụ ịmụta na ya?14, 15. Olee ihe a maara banyere mba ndị gbara ndị Chineke gburugburu nihe banyere ime ike?14Tụlee ihe e ji mara ụfọdụ nime mba ndị nọ ndị Chineke nso. Ọ bụ nebe ugwu, nakụkụ ọwụwa anyanwụ, ka Asiria na Ninive bụ isi obodo ya dị, nke Nehọm dere banyere ya, sị: Ahụhụ ga-adịrị obodo na-awụfu ọbara. O jupụtara nnọọ naghụghọ na ịpụnara mmadụ ihe. Anụ oriri ya adịghị agwụ agwụ! Nehọm 3:1 A ma ndị Asiria ama na ha na-eji obi ọjọọ alụ agha ma na-emekpọ ndị ha dọọrọ nagha ọnụha na-akpọ ụfọdụ nime ha ọkụ ma ọ bụ gbaa ha akpụkpọ ná ndụ ma na-arụkpọ ndị ọzọ anya ma ọ bụ bepụ ha imi, ntị, ma ọ bụ mkpịsị aka. Akwụkwọ bụGods, Graves, and Scholars,na-ekwu, sị: Ihe ụmụ mmadụ ji echeta Ninive bụ igbu mmadụ, ịkwakọrọ ihe ndị mmadụ, mmegbu, na imekpọ ndị na-adịghị ike ọnụ; site nagha ma ọ bụ site nụdị ime ihe ike niile. Anyị nwere onye ji anya ya hụ ihe ike ahụ nakwa ma eleghị anya, onye so mee ya. Mgbe eze na-achị Ninive nụrụ ozi Jona, o kwuru banyere ndị ya, sị: Ka ha yiri ákwà iru uju, ma mmadụ ma anụ ụlọ; ka ha kpọkusie Chineke ike, ka onye ọ bụla hapụkwa ụzọ ọjọọ ya na ihe ike ọ na-eme.Jona 3:6-8.15Ọ bụghị naanị Asiria na-eme ihe ike jọgburu onwe ya. Idọm, nke dị na ndịda site na Juda, nakụkụ ọwụwa anyanwụ,aghaghịkwa ịnata ntaramahụhụ. Nihi gịnị? Idọm ga-aghọkwa ala ịkpa nke tọgbọrọ nefu, nihi ihe ike ha mesoro ụmụ Juda, bụ ndị ha nọ nala ha wụfuo ọbara na-emeghị ihe ọjọọ. Joel 3:19 Ndị Idọm hà gere ntị na ndụmọdụ ahụ ma kwụsị ime ihe ike? Mgbe ihe dị ka narị afọ abụọ gasịrị, Obedaya dere, sị: Ụjọ ga-ejidekwa ndị dike gị, gị Timan bụ obodo ndị Idọm, . . . Nihi imeso nwanne gị bụ Jekọb ihe ike, . . . a ga-ebipụkwa gị ruo mgbe ebighị ebi. Obedaya 9, 10 Olee banyere ndị Chineke?16. Olee nsogbu dị noge Emọs na Habakọk nke ha mere ka anyị mara banyere ya?16Emọs kọwara otú ọnọdụ dị na Sameria, bụ isi obodo alaeze ebe ugwu Izrel, sị: Hụkwanụ ọgba aghara jupụtara nime ya na nrigbu a na-erigbu ndị mmadụ nime ya. Ha amaghị otú e si eme ihe ziri ezi, ka Jehova kwuru, bụ ndị na-eme ka ụlọ elu ha jupụta nime ihe ike na ibukọrọ ihe ndị mmadụ. Emọs 3:9, 10 I nwere ike iche na ọ gaghị adị otú ahụ na Juda, bụ ebe ụlọ nsọ Jehova dị. Ma Habakọk, bụ onye biri na Juda, jụrụ Chineke, sị: Ruo ole mgbe ka m ga na-akpọku gị ka i nyere m aka napụta m nihe ike,ma ị dịghị azọpụta m? Gịnị mere i ji mee ka m na-ahụ ihe ọjọọ, gịnịkwa mere i ji na-ele nsogbu nanya nanya? Gịnị mere e ji na-ebukọrọ ihe ndị mmadụ, na-emekwa ihe ike nihu m?Habakọk 1:2, 3;2:12.17. Gịnị pụrụ ịbụ ihe kpatara ndị Chineke ji mewe ihe ike?17Ọ ga-abụ na ihe mere ime ihe ike ji jupụta netiti ndị Chineke bụ na ha kwere ka otú ndị Asiria, ndị Idọm, ma ọ bụ mba ndị ọzọ si ele ime ihe ike anya gbanwee otú ha si ele ya anya? Sọlọmọn dọrọ aka ná ntị na ụdị ihe ahụ nwere ike ime, sị: Enwerela onye na-eme ihe ike anyaụfụ, ahọrọkwala ụzọ ya ọ bụla. Ilu 3:31;24:1 Ka oge na-aga, Jeremaya kpọrọ okwu aha, sị: Nke a bụ ihe Jehova kwuru: Unu amụtala ụzọ mba dị iche iche ma ọlị.Jeremaya 10:2;Diuterọnọmi 18:9.Ọtụtụ ihe nkiri na egwuregwu vidio na-eme ka ndị na-eto eto na-eche na o nweghị ihe ọjọọ dị nime ihe ike18, 19. a A sị na Habakọk dị ndụ taa, olee otú ihe ike ndị a na-eme taa gaara adị ya? b Olee ihe i chere banyere ihe ike a na-eme noge anyị a?18A sị na Habakọk dị ndụ taa, ọ bụ na ụdị ihe ike a na-eme noge anyị a agaghị awụ ya akpata oyi nahụ? Ọtụtụ ndị na-amalite mgbe ha bụ nwata mewe ihe ike. A na-egosi ime ihe ike nihe nkiri ndị na-amasị ụmụakaebe otu onye na-agbalị ịkụgbu onye ọzọ, ịtụ ya bọmbụ, ma ọ bụkwanụ igbu ya. Noge na-adịghị anya, ọtụtụ ndị na-eto eto na-amalitezi ime egwuregwu vidio ndị ha na-emeri na ha site nịgbagbu ndị iro ha, ịtụ ha bọmbụ, ma ọ bụ igbukpọ ha. Ụfọdụ ndị pụrụ ikwu, sị: Ọ bụ egwuregwu nkịtị. Ma, egwuregwu ndị a na-eme ihe ike na ha, bụ ndị e ji kọmputa eme nụlọ ma ọ bụ nebe ndị a na-akwụ ụgwọ, na-eme ka uche ndị na-eme ha dịrị nime ihe ike wee si otú ahụ na-agbanwe echiche ha banyere ime ihe ike. Lee ka ndụmọdụ a e ji ike mmụọ nsọ dee si bụrụ eziokwu: Onye na-eme ihe ike ga-arata mmadụ ibe ya, meekwa ya ka o soro ụzọ na-adịghị mma!Ilu 16:29.19Ọ bụ ezie na a manyere Habakọk ịnọ na-ele nsogbu nakwa ihe ike a na-eme nihu ya nanya nanya, o wutere ya.Ị pụziri ịjụ, sị: Ahụ ọ ga-eru Habakọk ala iso m nọrọ na-ekiri ihe ndị m na-ekiri na telivishọn? Jụọkwa, sị, Ọ ga-ewepụta oge na-ekiri ihe ha sị na ọ bụ egwuregwu ndị a na-eme ihe ike na ha, nke ndị so na-eme ha ọbụna na-eyi ihe nchebe dị nnọọ ka ndị ji mma agha na-alụ ọgụ námá egwuregwu noge ochie? Ihe na-atọgbu ụfọdụ ndị atọgbu negwuregwu ụfọdụ bụ ọgụ ndị na-eme egwuregwu ahụ na-alụ nime ebe ahụ a na-eme egwuregwu ma ọ bụ nke ndị na-akwado ha na-alụ. Nebe ụfọdụ, ọtụtụ ndị na-ele ihe nkiri na vidio ndị a na-eme ihe ike na ha, bụ ndị na-egosi ebe a na-alụ agha ma ọ bụ na-agba karat. A pụrụ iwere nke a dị ka akụkọ ihe mere eme ma ọ bụ igosi omenala mba noge ochie. Ma nke ahụ ò mere ka ime ihe ike zie ezi?Ilu 4:17.20. Ụdị ime ihe ike dị aṅaa ka Malakaị kọwara otú Jehova si ele ya anya?20Malakaị welitere okwu ọzọ yiri ya mgbe ọ na-akọwa otú Jehova si ele aghụghọ ndị Juu ụfọdụ na-aghọ nwunyeha anya. Ọ kpọrọ ịgba alụkwaghịm asị, ka Jehova bụ Chineke Izrel kwuru; kpọọkwa onye ji ime ihe ike kpuchie uwe ya. Malakaị 2:16 A ghọtawo okwu Hibru ahụ a sụgharịrị ịbụ ji ime ihe ike kpuchie uwe ya nụzọ dịgasị iche iche. Ụfọdụ ndị ọkà mmụta weere ya na ọ pụtara ọbara ite mmadụ nuwe mgbe ọ na-emeso onye ọzọ ihe ike. Nke ọ bụla ọ bụ, o doro anya na Malakaị na-akatọ mmadụ iti nwunye ya ma ọ bụ di ya ihe. Ee, Malakaị welitere okwu banyere ime ihe ike nime ezinụlọ ma gosi na Chineke kpọrọ ya asị.21. Nebe dịgasị aṅaa ka Ndị Kraịst na-aghaghị izere ime ihe ike?21A gaghị anabata ime ihe ike nebe obibi Onye Kraịst, ma ọ bụ site niti ihe ma ọ bụ nokwu ọnụ, dịkwa ka a na-agaghị anabata ime ya nihu ọha; Chineke na-ahụcha ha niile. Eklisiastis 5:8 Ọ bụ ezie na ihe Malakaị kwuru okwu ya bụ mmadụ imeso nwunye ya ihe ike, ọ dịghị ihe e kwuru nime Baịbụl nke na-egosi na mmadụ imeso ya ụmụaka ma ọ bụ nne na nna mere agadi adịchaghị njọ. A gaghịkwa anabata ya ma nwunye meso ya di ya, ụmụ ya, ma ọ bụ ndị mụrụ ya. Nezie, nezinụlọ nke ụmụ mmadụ na-ezughị okè, e nwere mgbe udo na-agaghị adịcha, nke a ga na-akpatakwa ahụ mgbakasị na iwe mgbe ụfọdụ. Nagbanyeghị nke ahụ, Baịbụl na-adụ anyị ọdụ, sị: Weenụ iwe, ma unu emehiela;unu anọkwala na-ewe iwe ruo mgbe anyanwụ dara.Ndị Efesọs 4:26;6:4;Abụ Ọma 4:4;Ndị Kọlọsi 3:19.22. Olee otú anyị si mara na a pụrụ izere ime ihe ike, ọ bụrụgodị na ọtụtụ nime ndị gbara anyị gburugburu na-eme ihe ike?22Ụfọdụ ndị pụrụ ịchọwa ụzọ ha ga-esi gosi na ihe ike ha na-eme adịchaghị njọ, site nikwu, sị, Ihe mere m ji na-eme ihe ike bụ nihi na m toro nezinụlọ a na-eme ihe ike na ya, ma ọ bụkwanụ, Ndị si obodo anyị na-ewekarị iwe ọkụ ma na-alụkarị ọgụ. Otú ọ dị, mgbe Maịka katọrọ ndị ọgaranya jupụtara nime ihe ike, ọ sịghị na ha apụghị ime ihe ọ bụla iji kwụsị ya nihi na ha toro netiti ndị na-eme ihe ike. Maịka 6:12 Noa dịrị ndụ mgbe ụwa jupụtara nime ihe ike, ime ihe ike gbakwara ụmụ ya gburugburu mgbe ha na-etolite. Hà mụtara ime ihe ike? Ọ dịghị ma ọlị! Ihe Noa masịrị Jehova. Ụmụ ya ṅomikwara ya, e wee chebe ha ndụ mgbe Iju Mmiri ahụ bịara.Jenesis 6:8,11-13;Abụ Ọma 11:5.23, 24. a Gịnị na-enyere anyị aka izere ịbụ ndị a maara dị ka ndị na-eme ihe ike? b Olee echiche Jehova banyere ndị na-emeso ndị ọzọ ihe otú ọ chọrọ?23Nụwa niile, a ma Ndịàmà Jehova ama na ha bụ ndị udo, ọ bụghị ndị na-eme ihe ike. Ha na-asọpụrụ iwu ndị ọchịchị nyere banyere ime ihe ike, na-edebekwa ya. Ndị Rom 13:1-4 Ha agbalịsiwo ike ịkpụgharị mma agha ha ka ha bụrụ mma ogè, ha na-agbalịkwa ịchụso udo. Aịzaya 2:4 Ha na-agbalị iyiri mmadụ ọhụrụ ahụ, bụ ihe na-enye aka izere ime ihe ike. Ndị Efesọs 4:22-26 Ha na-agbasokwa ezi ihe nlereanya nke ndị okenye bụ Ndị Kraịst, bụ ndị na-adịghị eti mmadụ ihe ma nokwu ọnụ ma naka.1 Timoti 3:3;Taịtọs 1:7.24Nezie, anyị pụrụanyị aghaghịkwaimeso ndị ọzọ otú Chineke chọrọ. Hosia kwuru, sị: Ònye maara ihe, ka o wee ghọta ihe ndị a? Ònye nwere uche, ka o wee mara ha? Nihi na ụzọ Jehova ziri ezi, ọ bụ ndị ezi omume ga na-eje ije na ya; ma ndị na-emebi iwu ga-asụ ngọngọ na ya.Hosia 14:9.10 Kere Òkè nIme Ka E Nwee Ndụ Ezinụlọ nke Na-amasị Chineke1. Olee ihe mere Ndịàmà Jehova ji enwekarị ezinụlọ na-enye obi ụtọ?A MA Ndịàmà Jehova ama na ha na-enweta obi ụtọ nezinụlọ ha. Prọfesọ Bryan Wilson nke Mahadum Oxford dere, sị: Ndịàmà na-enye ndụmọdụ ndị bara uru nọtụtụ ihe . . . ná mmekọrịta di na nwunye, nokwu banyere omume ọma, nịzụ ụmụ, nakwa nihe ndị ọzọ a na-eme eme. Ha pụrụ inye ndụmọdụ dị ukwuu bara uru ndị dabeere nAkwụkwọ Nsọ, ndị a pụkwara iji mere ụkpụrụ nduzi ndị e ji ebi ndụ. O doro anya na ị mụtala ọtụtụ ihe nOkwu Chineke banyere otú ị pụrụ isi nwee ezinụlọ dị mma.2. a Gịnị ka ị chọpụtaworo banyere ezinụlọ dị iche iche dị nụwa taa? b Nakwụkwọ Baịbụl ndị dị aṅaa ka anyị ga-achọ nduzi banyere ndụ ezinụlọ?2Ka ụbọchị Jehova na-eru nso, Setan na-alụso ezinụlọ ọgụ karịsịa. Nihi ya, ọtụtụ ndị atụkwasịghịzi ndị ezinụlọ ha obi, dịkwa ka ọ dị noge Maịka. O dere, sị: Unu enwela okwukwe nebe enyi unu nọ. . . . Kpachara anya nihe i ji ọnụ gị na-ekwu ná ntị nwaanyị nke dina gị nobi. Nihi na nwata nwoke na-eleda nna ya anya; nwata nwaanyị na-ebili imegide nne ya; nwunye nwa na-ebilikwa imegide nne di ya; ndị ezinụlọ mmadụ bụ ndị iro ya. Maịka 7:5, 6 I bi nụwa ebe ndụ ezinụlọ dakpọworo adakpọ. Nagbanyeghị nke ahụ, ị gbalịsiwo ike ịhụ na nke ahụ emetụtaghị gị. Nụzọ dị otú a, i mewo ka ndụ ezinụlọ gị bụrụ nke na-enye obi ụtọ karị, nke na-amasịkwa Chineke karị. Ikekwe, i meela ihe e kwuru namaokwu Baịbụl ndị dị kaDiuterọnọmi 6:5-9;Ndị Efesọs 5:226:4; naNdị Kọlọsi 3:18-21. Ma, ọ dịtụlamgbe i lere akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere anya dị ka ebe ị pụrụ isi nweta ndụmọdụ notú e si enwe ndụ ezinụlọ na-enye obi ụtọ? NIsi nke Iri a, anyị ga-atụle ihe atụ ole na ole ndị na-egosi ndụmọdụ dị otú ahụ bụ ndị dị nakwụkwọ ndị a. Ma, ya abụla naanị ndụmọdụ ndị ahụ a kpọtụrụ aha ka ị ga-atụle. Gbalịa ka i si nihe atụ ndị a ghọta ụzọ ị pụrụ isi mụta ihe ndị ọzọ nakwụkwọ ndị a. Ná ngwụcha isiokwu a, e dere akụkụ Akwụkwọ Nsọ ụfọdụ ndị ga-enyere gị aka ime nke a, ya bụ, ịmụta ihe nakwụkwọ iri na abụọ ahụ.Ọ KPỌRỌ ỊGBA ALỤKWAGHỊM ASỊ3, 4. a Olee otú ọtụtụ ndị taa si agbalị idozi nsogbu alụmdi na nwunye ha? b Olee echiche jọgburu onwe ya e nwere banyere alụmdi na nwunye noge Malakaị?3Ebe mbụ ezi uche dị na ya anyị chọrọ ilebara anya bụ mmekọrịta dị netiti di na nwunye. Noge mbụ, ihe ka nọnụ ọgụgụ ndị mmadụ adịghị ewere ịgba alụkwaghịm dị ka ụzọ dị mfe isi mee ka nsogbu alụmdi na nwunye kwụsị. Ịgba alụkwaghịm na-esikarị ike; na narị afọ nke iri na itoolu, a na-achọ nkwado nke ndị ome iwu iji nweta ikike ịgba alụkwaghịm nEngland. Echiche dị otú a mere ka ọtụtụ ezinụlọ ghara itisa. Ma ugbu a, ihe agbanweela. Akwụkwọ bụEncyclopædia Britannicakwuru, sị: Kemgbe a lụsịrị Agha Ụwa nke Abụọ, ọnụ ọgụgụ ndị na-agba alụkwaghịm amụbawo nọtụtụ mba . . . Otú ndị mmadụ si ele ịgba alụkwaghịm anya agbanwewo kpamkpam . . . o yiri ka ọtụtụ ndị adịghịzi ele ya anya dị ka ihe ọjọọ. Ịgba alụkwaghịm aghọọla ihe a na-ahụ ebe niile ọbụna ná mba ndị dị ka Korea, bụ ebe a na-elebu ịgba alụkwaghịm anya ọjọọ ruo ihe dị ka afọ iri gara aga. Taa, nọtụtụ mba, ndị mmadụ na-eche na di na nwunye ndị na-enwe nsogbu nalụmdi na nwunye ha nwere ike ịgba alụkwaghịm.4Noge Malakaị, na narị afọ nke ise T.O.A., ọtụtụ ndị Juu na-agba alụkwaghịm. Malakaị sịrị ha: Jehova agbawoakaebe netiti gị na nwunye ị lụrụ nokorobịa, bụ onye ị ghọworo aghụghọ. Nihi aghụghọ ndị di na-aghọ, ịkwa ákwá na ịsụ ude nke ụmụ nwaanyị di ha gbahapụrụ kpuchiri ebe ịchụàjà Jehova. Ndị nchụàjà dị njọ nọkwa na-agbachi omume obi ọjọọ a nkịtị!Malakaị 2:13, 14.5. a Olee otú Jehova si ele ịgba alụkwaghịm anya? b Gịnị mere mmadụ ịghọ di ya ma ọ bụ nwunye ya aghụghọ na-ejighị bụrụ obere okwu?5Olee otú Jehova si lee echiche jọgburu onwe ya ndị mmadụ nwere banyere alụmdi na nwunye noge Malakaị anya? Malakaị dere, sị: Ọ kpọrọ ịgba alụkwaghịm asị, ka Jehova bụ Chineke Izrel kwuru. O kwusikwara ike na Jehova adịghị agbanwe agbanwe. Malakaị 2:16;3:6 Ị ghọtara ihe ọ pụtara? Tupu mgbe ahụ, Chineke gosiri na ya kpọrọ ịgba alụkwaghịm asị. Jenesis 2:18,24 O mekwara otú ahụ noge Malakaị. Ọ ka kpọkwara ya asị taa. Ụfọdụ ndị pụrụ ikpebi ịhapụ di ha ma ọ bụ nwunye ha naanị nihi na ha enweghịzi mmasị nebe ha nọ. Ọ bụ ezie na obi ha dị aghụghọ, Jehova na-enyocha obi. Jeremaya 17:9, 10 Ọ maara aghụghọ ọ bụla a ghọrọ ma ọ bụ nkata a kpara iji gbaa alụkwaghịm, nagbanyeghị ihe ọ bụla mmadụ pụrụ ikwu iji gọrọ onwe ya. Nezie, ihe niile gba ọtọ, gherekwa oghe nanya onye ahụ anyị ga-aza ajụjụ.Ndị Hibru 4:13.6. a Olee otú ile ịgba alụkwaghịm anya otú Jehova si ele ya anya pụrụ isi nyere gị aka? b Gịnị bụ isi ihe dị na ndụmọdụ Jizọs nyere banyere ịgba alụkwaghịm?6E nwere ike nsogbu ị na-enwe nalụmdi na nwunye gị erubeghị ịgba alụkwaghịm, ma ọ dị mma ka i buru echiche Jehova nuche. Ọ dịghị onye zuru okè. Nihi ya, anyị pụrụ ịtụ anya na a ga-enwe ihe isi ike na nghọtahie nalụmdi na nwunye. Otú ọ dị, ị ga-echewe echiche ịgba alụkwaghịm dị ka ụzọ dị mfe isi mee ka nsogbu ahụ bie? Mgbe unu na-ese okwu, ị ga-ekwute okwu ịgba alụkwaghịm? Ọtụtụ ndị emewo otú ahụ. Ma otú Chineke si ele njikọ alụmdi na nwunye anya na-egosi na ndị mmadụ kwesịrị imekwu ezigbo mgbalịka alụmdi na nwunye ha ghara itisa. Ee, Jizọs Kraịst kwuru na e nwere naanị otu ihe Akwụkwọ Nsọ kwadoro nke a pụrụ iji maka ya gbaa alụkwaghịmịkwa iko, ya bụ, di ma ọ bụ nwunye na onye ọzọ inwe mmekọahụ. Otú ọ dị, gịnị bụ isi ihe dị na ndụmọdụ Jizọs? Ọ sịrị ndị na-ege ya ntị: Ihe Chineke kekọtara, mmadụ ọ bụla atọsala ya. Nezie, Jizọs kwadoro ụkpụrụ ahụ na-adịghị agbanwe agbanwe nke Jehova nyere, nke Malakaị kwuru banyere ya ihe dị ka narị afọ anọ na afọ iri ise tupu mgbe ahụ.Matiu 19:3-9.Ị ga-echewe echiche ịgba alụkwaghịm ma ọ bụrụ na i nwee nsogbu nalụmdi na nwunye gị?7. Nikwekọ na ndụmọdụ ahụ dị nakwụkwọ Malakaị, olee otú ị pụrụ isi nwee alụmdi na nwunye siri ike?7Oleezi otú Ndị Kraịst bụ di na nwunye pụrụ isi mee ka njikọ ha sie ike? Malakaị kwuru isi ihe nke ga-enye aka, sị: Lezienụ mmụọ unu anya, unu aghọkwala aghụghọ. Malakaị 2:16 Nke ahụ pụtara ịnọ na nche banyere ọchịchọ anyị nwere. Ọ bụrụ na anyị na-elezi mmụọ anyị anya, anyị ga-ezere ọnwụnwa nke inwe mmasị na-ekwesịghị ekwesị nebe onye ọ bụla na-abụghị di anyị ma ọ bụ nwunye anyị nọ. Matiu 5:28 Dị ka ihe atụ, ọ bụrụkwanụ na ọ na-atọ anyị ụtọ nime obi anyị ma onye na-abụghị di anyị ma ọ bụ nwunye anyị nwee mmasị nebe anyị nọ ma ọ bụkwanụ na-aja anyị mma? Nke a ga-apụta na anyị adịkwaghị elezimmụọ anyị anya. Nihi ya, otu ihe dị mkpa anyị mụtara naka ndị amụma iri na abụọ ahụ, nke ga-enyere anyị aka ime ka anyị nwee alụmdi na nwunye siri ike, bụ ilezi mmụọ anyị anya.Gịnị ka Hosia ịkpọrọghachi Goma na-akụziri anyị banyere Jehova?8, 9. Gịnị mere e ji denye ihe mere netiti Hosia na Goma nime Baịbụl?8O doro anya na i kpebisiri ike ịhụ na alụmdi na nwunye gị etisaghị. Nagbanyeghị nke ahụ, gị onwe gị pụrụ inwe nsogbu nalụmdi na nwunye gị. Olee ụzọ ka mma ị pụrụ isi dozie nsogbu ọ bụla bilitere, karịsịa ma ọ bụrụ na i chere na ọ bụ di gị ma ọ bụ nwunye gị ka ụta dịịrị? Cheta ihe e kwuru mbụ nakwụkwọ a banyere Hosia, nIsi nke Abụọ na nke Anọ. Nwunye ya, bụ Goma, ghọrọ nwaanyị na-akwa iko, mesịakwa gaa chụwa ndị ya na ha na-eme enyi. Mgbe oge na-aga, ha gbahapụrụ ya, o wee nọrọ nụkọ ma bụrụ ohu. Hosia kwụrụ ụgwọ wee kpọrọghachi Goma. A gbakwara ya ume ka ọ hụ ya nanya. Nihi gịnị? Ọ bụ iji kọwaa nụzọ doro anya ihe na-eme netiti Jehova na ụmụ Izrel. Jehova bụ di nwe ha, ndị ya bụ nwunye ya.Hosia 1:2-9;2:5-7;3:1-5;Jeremaya 3:14;Aịzaya 62:4, 5.9Malite noge ochie, ndị Izrel na-eme ihe na-ewute Jehova site nịgakwuru chi ọzọ. Ọpụpụ 32:7-10;Ndị Ikpe 8:33;10:6;Abụ Ọma 78:40, 41;Aịzaya 63:10 Alaeze ebo iri nke dị nebe ugwu kwesịrị ịnata ikpe ọmụma karịsịa nihi ofufe chi nwa ehi. 1 Ndị Eze 12:28-30 Ọzọkwa, ụmụ Izrel adabereghị nebe Jehova bụ Di Nwe ha nọ. Kama nke ahụ, ha lekwasịrị anya nebe mba ndị ha na ha na-akwa iko nọ. Notu oge, ha gbasooro ndị Asiria dị ka nne ịnyịnya ọhịa nke na-achọ oké ga-agba ya. Hosia 8:9 Olee otú ọ ga-adị gị ma ọ bụrụ na di gị ma ọ bụ nwunye gị emee otú ahụ?10, 11. Olee otú ị pụrụ isi ṅomie Jehova ma ọ bụrụ na ị na-enwe nsogbu nalụmdi na nwunye gị, ya eyiekwa ka ọ bụ di gị ma ọ bụ nwunye gị ka ụta dịịrị?10Noge Hosia, ọ karịwo narị afọ asaa ndị Izrel na Jehova gbara ndụ. Ka o sina dị, Chineke dị njikere ịgbaghara ha ma ọ bụrụhaala na ha alaghachikwute ya. A na-eche na Hosia malitere ibu amụma tupu afọ 803 T.O.A. Nke a pụtara na Jehova nọgidere na-atachiri Izrel obi ruo ihe dị ka afọ iri isii ọzọ. Ọ tachikwaara Juda obi ruo ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ narị afọ abụọ! Jehova ji ọnọdụ ahụ dị nezinụlọ Hosia mee ihe atụ na ya ka na-akpọ ndị ya na ha gbara ndụ òkù ka ha chegharịa. O nwere ezi ihe mere ọ ga-eji tisaa alụmdi na nwunye ya na Izrel. Nagbanyeghị nke ahụ, ọ nọgidere na-ezipụ ndị amụma ka ha nyere nwunye ihe atụ ya aka ka ọ lọghachite, nagbanyeghị na ọ ga-efu ya ihe.Hosia 14:1, 2;Emọs 2:11.11Ọ bụrụ na i nwee nsogbu nalụmdi na nwunye gị, ya eyiekwa ka ọ bụ di gị ma ọ bụ nwunye gị ka ụta dịịrị, ị ga-eme otú a Jehova mere? Ị ga-ebu ụzọ mee ihe iji mee ka alụmdi na nwunye gị dịghachi otú ọ dịbu? Ndị Kọlọsi 3:12, 13 Ime nke a chọrọ ịdị umeala nobi. Lee ihe nlereanya magburu onwe ya Jehova setịpụrụ notú o si mesoo ndị Izrel! Abụ Ọma 18:35;113:5-8 Chineke gwara ndị Izrel okwu ga-eru ha nobi, ọbụna rịọ ha arịrịọ. Ebe anyị bụ ụmụ mmadụ na-ezughị okè, ọ bụ na anyị enweghị ihe ka ukwuu mere anyị ga-eji gwa di anyị ma ọ bụ nwunye anyị okwu ga-eru ya nobi, gbalịa idozi nsogbu ahụ ma leghara ebe ndị o mejọrọ anya? Ọ bụ ihe kwesịrị ịrịba ama na iheJehova mere rụpụtara ihe bara uru. Ndị fọdụrụ ná mba ahụ chegharịrị nọzara noge ha na-aga Babịlọn bụ ebe a dọọrọ ha nagha laa. Ha mesịkwara lọta nala nna ha ma kpọọ Jehova Di m.Hosia 2:14-16.Ṅomie Jehova site nibu ụzọ malite mkparịta ụka iji dozie nsogbu ọ bụla unu nwere12. Olee otú ịtụgharị uche notú Jehova si mesoo nwunye ihe atụ ya pụrụ isi baara gị uru nalụmdi na nwunye gị?12Ọ bụrụ na e nwee ezigbo nsogbu, mgbalị i ji ezi obi na-eme iji dozie nsogbu nke dị netiti gị na di gị ma ọ bụ nwunye gị nwere ike ịrụpụta ezigbo ihe. Chineke dị njikere ịgbaghara ọbụna mmehie dị oké njọ nwunye ihe atụ ya mere, nke bụ ịkwa iko nụzọ ime mmụọ. Ihe ka ọtụtụ ná nsogbu a na-enwe nalụmdi na nwunye ezi Ndị Kraịst erubeghị otú ahụ. Ọ bụ okwu ọjọọ ma ọ bụ okwu na-agbawa obi na-akpata ọtụtụ nsogbu. Ya mere, ọ bụrụ na okwu ọjọọ di gị ma ọ bụ nwunye gị kwuru gbawara gị obi, chegodị echiche ihe Hosia na Jehova diri. Ilu 12:18 Nke ahụ ọ gaghị enyere gị aka ịgbaghara?13. Gịnị ka anyị pụrụ ịmụta neziokwu ahụ bụ na Jehova chọrọ ka ndị ya mere mmehie chegharịa?13O nwere ihe ọzọ e kwesịrị ilebara anya nakụkọ a. Chineke ọ dị njikere ime ka ya na ndị ya dịghachi ná mma mgbe ahụ ha ka nọ na-akwa iko? Chineke gwara Hosia banyere mba ahụ na-akwa iko, sị: O kwesịrị iwepụ ịkwa iko ya nihu ya, wepụkwa ịkwa iko ya nagbata ara ya abụọ. Hosia 2:2 Ọ dị mkpa ka ha chegharịa ma mịa mkpụrụ kwesịrị nchegharị. Matiu 3:8 A bịa na nke a, lekwasị anya nebe gị onwe gị na-emejọ kama ilekwasị anya nebe di gị ma ọ bụ nwunye gị na-emejọ. Ọ bụrụ na i mejọọ di gị ma ọ bụ nwunye gị, ọ gaghị adị mma ma ị gbalịa idozi nsogbu ahụ site nịrịọ ya mgbaghara nakwa ịgbanwe omume gị? Ọ pụrụ ịgbaghara gị.ỤDỌ ỊHỤNANYA EBE MGBAKWASỊ ỤKWỤ MAKA INYE MGBAZI14, 15. a Nihi ihe e kwuru naMalakaị 4:1, gịnị mere ị ga-eji jiri ọrụ ịkụziri ụmụ gị ihe kpọrọ ihe nke ukwuu? b Olee otú ị pụrụ isi nyere ụmụ gị aka ịmata Jehova?14Anyị pụrụ ịmụtakwu ọtụtụ ihe banyere ndụ ezinụlọ site notú Jehova si mesoo ụmụ Izrel dị ka e kwuru nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere. Nakwụkwọ ndị ahụ,e kwuru ụzọ ị ga-esi nyere ụmụ gị aka. O doro anya na ịzụ ụmụaka taa adịghị mfe. Ndị nne na nna aghaghị iji ọrụ ha kpọrọ ihe. Anyị na-agụ, sị: Ụbọchị ahụ nke na-abịa ga-erepịakwa ndị mmadụ, ka Jehova nke ụsụụ ndị agha kwuru, nke na ọ gaghị erefọ mgbọrọgwụ ha ma ọ bụ alaka ha. Malakaị 4:1 Nụbọchị a ga-aza ajụjụ, a ga-emeso ụmụaka ihe ya bụ, alaka dabere notú Jehova si ele ndị nne na nna ha anya ya bụ, mgbọrọgwụ, bụ ndị ọ bụ ọrụ ha ilekọta obere ụmụaka. Aịzaya 37:31 Otú ndị nne na nna si ebi ndụ nwere ike ikpebi ihe ga-eme ụmụ ha nọdịnihu, ma ọ ga-abụ ihe ọma ma ọ bụ ihe ọjọọ. Hosia 13:16 Ọ bụrụ na gị onwe gị bụ mgbọrọgwụ adịghị eme ihe Jehova chọrọ, gịnị nwere ike ime ụmụ gị bụ alaka nụbọchị oké iwe ya? Zefanaya 1:14-18;Ndị Efesọs 6:4;Ndị Filipaị 2:12 Naka nke ọzọ, mgbalị i ji ikwesị ntụkwasị obi na-eme iji hụ na i nwetara ihu ọma Chineke pụrụ ịbara ụmụ gị uru.1 Ndị Kọrịnt 7:14.15Mgbe Pọl onyeozi kwusịrị ihe e kwuru namụma Joel banyere mkpa ọ dị ịkpọku aha Jehova, o dere, sị: Olee otú ha ga-esi kpọkuo onye ha na-enwebeghị okwukwe nebe ọ nọ? Oleekwa otú ha ga-esi nwee okwukwe nebe onye ha na-anụbeghị banyere ya nọ? Ndị Rom 10:14-17;Joel 2:32 Pọl na-ekwu banyere izi ọhaneze ozi ọma. Ma ị pụrụ iji ụkpụrụ ahụ mee ihe nihe banyere izi ụmụ gị ihe. Olee otú ha pụrụ isi nwee okwukwe nebe Jehova nọ ma ọ bụrụ na ha anụghị banyere ya? Ị na-ewepụta oge zuru ezu kwa ụbọchị wee na-akụziri ụmụ gị otú Jehova si dị mma, na-enyekwara ha aka ịhụ Jehova nakwa nduzi ya nanya nụzọ miri emi? O yikarịrị ka ndị na-eto eto hà ga-eme nke ọma ma ọ bụrụ na ha na-anụ ka a na-ekwu banyere Jehova mgbe mgbe nezinụlọ ha.Diuterọnọmi 6:7-9.16. Nikwekọ nihe e kwuru naMaịka 6:3-5, olee otú ị pụrụ isi ṅomie Jehova mgbe ị na-adọ ụmụ gị aka ná ntị?16Mgbe ụmụaka ka dị obere, o nwere ike ịdị mfe karị ịkpọha na-abịa nzukọ Ndị Kraịst. Otú ọ dị, ka ha na-etolitekwu, ha na-amalite ichere onwe ha echiche. Olee ihe ị pụrụ ime ma ọ bụrụ na ụmụ gị enupụ isi mgbe ụfọdụ? Ị pụrụ ịmụta ihe naka ndị amụma iri na abụọ ahụ, na-eburu nuche otú Jehova si mesoo Izrel na Juda. Zekaraya 7:11, 12 Dị ka ihe atụ, ka ị na-agụMaịka 6:3-5, buru nobi olu e ji kwuo ihe e kwuru nebe ahụ. Ndị Izrel mejọrọ Chineke; nagbanyeghị nke ahụ, Chineke kpọrọ ha ndị m. Ọ rịọrọ ha, sị: Bikonụ, ndị m, chetanụ. Kama iji olu ike taa ha ụta, ọ gbalịrị ịgwa ha okwu ga-eru ha nobi. Ị pụrụ iṅomi Jehova ọbụna mgbe ị na-adọ ụmụ gị aka ná ntị? Nagbanyeghị otú ihe ha mere jọruru njọ, meso ha dị ka ndị ezinụlọ gị, ọ bụghị ịgwa ha okwu nke ga-eweda ha nala. Kama ịkatọ ha, jiri nwayọọ rịọ ha arịrịọ. Jụọ ha ajụjụ ga-eme ka ha kwuo ihe dị ha nobi. Gbalịa iru ha nobi ka ha wee nwee ike ịgwa gị ihe dị ha nobi.Ilu 20:5.17, 18. a Gịnị ga-akpali gị ịdọ ụmụ gị aka ná ntị? b Olee otú ị pụrụ isi hụ na ụdọ ịhụya nọgidere na-adị netiti gị na ụmụ gị?17Gịnị mere i ji adọ ụmụ gị aka ná ntị? Ụfọdụ ndị nne na nna na-adọ ụmụ ha aka ná ntị nihi na ha achọghị ka e mebie aha ọma nke ezinụlọ ha. Jehova gosiri ihe mere o ji na-adọ aka ná ntị, site nikwu, sị: Ọ bụ m kuziiri Ifrem otú e si eje ije, ọ bụkwa m na-eku ha naka . . . M ji ụdọ ụmụ mmadụ na-adọ ha, bụ ụdọ ịhụya. Hosia 11:3, 4 Nebe a, Hosia ji mmekọrịta dị netiti Jehova na Izrel tụnyere nke dị netiti nna na nwa. Chegodị echiche banyere nne ma ọ bụ nna nke hụrụ nwa ya nanya, ka o ji otu isi ụdọ aka weena-akụziri nwa ya ụkwụ na-esichaghị ike nala otú e si aga ije. Nwa ahụ na-ejide ụdọ ahụ aka ma ọ dawa. Ọ bụ ihe na-eduzi ya ma ọ zọhie ụkwụ.Jeremaya 31:1-3.Dị ka nne ma ọ bụ nna, ị na-eṅomi Jehova site nigosi ụmụ gị ịhụya?18Ị ga-eṅomi ụdị ịhụya Chineke nwere nebe ụmụ Izrel nọ? Ha hapụrụ ya ugboro ugboro, ma ọ hapụghị ụdọ ịhụya ahụ aka ngwa ngwa. Mgbe ụfọdụ, ụmụaka pụrụ iyi ka hà na-achọ ịkpafu, na-emehiekwa ụmụ obere ihe, ma gbalịa hụ na unu nọgidere na-ahụrịta onwe unu nanya. Buru nuche na Jehova elegharaghị ihe ọjọọ ndị ya mere anya nihi na ọ hụrụ ha nanya. O mere ihe doro anya banyere ọnọdụ ahụ. O ji ịhụya dọọ ha aka ná ntị. O wepụtakwara oge nyere ha aka dị ha mkpa. Ọ bụrụ na ị chọpụta na nwa gị nwoke ma ọ bụ nwa gị nwaanyị yiri ka ọ na-adapụ neziokwu, elegharala ya anya. Gbalịa duzie ya ka ọ lọta, dị ka à ga-asị na i ji ụdọ e ji eduzi mmadụ. Jiri ịhụya na-enyere ya aka noge a ọ na-enwe nsogbu. Wepụta oge ka gị na ụmụ gị ndị na-enwe nsogbu na-anọrị. Wepụta oge ka gị na ha na-anọrịọ dịghị ugboro ole e kwuru ya karịrị akarị!19. Nihi gịnị ka ike na-agaghị eji gwụ gị inyere ụmụ gị aka?19Hosia buru amụma na ndị Izrel fọdụrụnụ ga-anabata ịdọ aka ná ntị, sị: Ụmụ Izrel ga-alọghachi chọọ Jehova bụ Chineke ha, chọọkwa Devid bụ eze ha; ha ga-amara jijiji bịakwute Jehova na ịdị mma ya noge ikpeazụ. Hosia 3:5 Ee, ịdọ aka ná ntị Chineke rụpụtara ihe nebe ndị ya fọdụrụ nọ. Nwee nchekwube na ọ ga-arụpụtakwa ihe nebe ụmụ gị nọ. Gbalịa ịhụ ebe ndị ha na-eme nke ọma. Jiri obiọma na-agwa ha okwu ma na-agbasosi ụkpụrụ Baịbụl ike. Ọ bụrụgodị na nwa na-enupụ isi anabataghị ịdọ aka ná ntị ugbu a, o nwere ike mesịa gbanwee.KPACHARA ANYA MAKA MKPAKỌRỊTA ỌJỌỌ!20. Olee ajụjụ metụtara mkpakọrịta nke ndị na-eto eto pụrụ ịhụ azịza ya nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere?20Gịnị ka unu bụ ndị na-eto eto pụrụ ịmụta naka ndịamụma iri na abụọ ahụ? Otu akụkụ Akwụkwọ Nsọ e nwere ike ịdị na-agụkarị ma gị na ndị mụrụ gị na-akparịta ụka bụ1 Ndị Kọrịnt 15:33, nke na-ekwu banyere izere mkpakọrịta ọjọọ. Ụfọdụ nime unu pụrụ ịdị na-eche, sị: Mmadụ imete ndị na-adịghị efe Jehova enyi ọ dị njọ nke otú ahụ? Ị ga-ahụ azịza nke ajụjụ a nakwụkwọ iri na abụọ ndị a.21-23. a Olee ihe ndị na-eto eto pụrụ ịmụta nihe ndị Idọm mere? b Ole ndị bụ ndị enyi gị nezie?21Ọ bụ ezie na ọ bụ ndị Chineke ka e bu nobi dee akwụkwọ ndị ahụ ndị amụma iri na abụọ dere, ọ bụ ndị Idọm, bụ ndị a kpọrọ ụmụnne ndị Izrel, ka akwụkwọ Obedaya gwara okwu.Diuterọnọmi 2:4 Nadịghị ka ihe ka ọtụtụ ná ndị nke ọzọ nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere, Obedaya ji nnọchiaha bụ gị mee ihe mgbe ọ na-ekwu banyere ndị Idọm. Ugbu a, chee echiche banyere ndị Idọm. Ọ bụ nihe dị ka nafọ 607 T.O.A. mgbe ndị agha nọchibidoro Jeruselem. Ọ bụ ezie na ndị Idọm bụ ụmụnne Jekọb, ha dụnyeere ndị Babịlọn úkwù! Ndị Idọm ji obi ụtọ na-ekwu, sị, Kwatuo ya! Kwaturuo ya ala! Abụ Ọma 137:7;Obedaya 10,12 Ha na-eme atụmatụ iweghara ala Juda. Ha na ndị Babịlọn na-erikọ nri, bụ nke na-egosi nala Izrel na mba ndị gbara ya gburugburu na ha abụọ gbara ndụ.22Rịba ama ihe Obedaya buru namụma banyere ndị Idọm, sị: Ndị niile ya bụ, ndị Babịlọn gị na ha gbara ndụ aghọgbuwo gị. Ndị gị na ha dị nudo emeriwo gị. Ndị gị na ha na-erikọ nri ga-eji ụgbụ siere gị ọnyà dị ka onye na-enweghị nghọta. Obedaya 7 Gịnị nezie mere ndị Idọm, bụ ndị gbahapụrụ nwanne ha bụ Jekọb, ma họrọ ka ndị Babịlọn bụrụ ndị enyi ha? Nikpeazụ, noge Nabonaịdọs na-achị ndị Babịlọn, ha bibiri ndị Idọm. Noge Malakaị, Chineke mere ka ugwu Idọm bụrụ ebe tọgbọrọ nefu, meekwa ka ihe nketa Idọm bụrụ maka nkịta ọhịa.Malakaị 1:3.23Ugbu a, chee echiche banyere ndị enyi gị bụ ndị na-adịghị efe Jehova. Ọ bụ na ị chọpụtabeghị na ụmụ nwoke ma ọ bụ ụmụ nwaanyị ndị gbara ndụ, ma ọ bụ ndị bụ enyi, na-aghọkarị ibe ha aghụghọ ma jiri ụgbụ siere ndị ha kpọrọ ndị enyi ha ọnyà? Mgbe a chọpụtara aghụghọ ha, gịnị ka ha na-ekwu? Ha pụrụ iwere enyi ha ahụ ha ghọgburu dị ka onye ime ọhịa, onye iberiibe. Lee ka o si yie ihe ndị Babịlọn mere ndị enyi ha, bụ ndị Idọm! Ì chere na ụdị ndị enyi ahụ ga-echegbuwe onwe ha banyere gị mgbe i nwere nsogbu? Obedaya 13-16 Naka nke ọzọ, chegodị echiche banyere Jehova Chineke na ndị ya taa. Jehova dị njikere mgbe niile inyere gị aka. Ọ ga-enyere gị aka noge ihe isi ike. Ndị ya bụkwa ezi ndị enyi nwere ịhụya mgbe niile, dị ka ndị kwesịrị ntụkwasị obi, bụ ndị a mụrụ maka oge nsogbu.Ilu 17:17.Ndị na-ekwu na ha bụ ndị enyi gị hà na-eji ụgbụ esiri gị ọnyà?JIRI MMEKỌRỊTA KACHASỊ MKPA KPỌRỌ IHE24, 25. Gịnị kwesịrị ịbụ ihe kasị mkpa ná ndụ anyị?24Neziokwu, mmekọrịta ezinụlọ dị mkpa, o kwesịkwaraka e mee ka o sikwuo ike. Anyị pụrụ ịmụta ọtụtụ ihe banyere ya site naka ndị amụma iri na abụọ ahụ. Ọ bụrụkwanụ na ị gụọ akwụkwọ ndị ahụ ma jiri ụzọ a anyị si tụlee ha nebe a tụlee ha? Nke a ga-enyere gị aka ọbụna ịmụtakwu ụzọ isi mee ka ndụ ezinụlọ gị ka mma. Nagbanyeghị nke ahụ, ọ bụ inwe ezinụlọ na-eweta obi ụtọ bụ ihe kasị ndị na-efe Chineke mkpa taa?25Ọ dị mma ịmara na Joel buru amụma banyere ọbịbịa nke ụbọchị Jehova, sị: Kpọkọtanụ mmadụ niile. Doonụ ọgbakọ ahụ nsọ. . . . Ka nwoke na-alụ nwaanyị ọhụrụ si nọnụ ụlọ ya nke dị nime pụta, ka nwaanyị a na-alụ ọhụrụ sikwa nụlọ ndina ya pụta. Joel 2:15, 16 A ga-akpọkọta onye ọ bụla nọ nezinụlọ maka ofufe Jehova. A gụpụghị ọbụna ndị ka lụrụ di na nwunye ọhụrụ, bụ ndị uche ha na-adịkarị nihe ndị ọzọ! Anyị ekwesịghị ikwe ka ihe ọ bụla ọzọ bute izukọta iji fee Chineke ụzọ. Ebe ọ bụ na ụbọchị Jehova ji ọsọ na-abịa, anyị na ya ịdị ná mma kwesịrị ịbụ ihe kasị mkpa ná ndụ anyị. Ná nkebi ikpeazụ nakwụkwọ a, anyị ga-atụle ihe anyị kwesịrị iji ọṅụ na-eme taa.Nkebi nke 4Jiri Ọṅụ Na-echere Ụbọchị JehovaJehova ji ndị amụma ya dọọ ndị mmadụ aka ná ntị banyere ihe ga-eme nọdịnihumgbe ọ ga-awụpụ iwe ya. Ma anyị ekwesịghị iwere Chineke dị ka onye iwe. Ọ na-enwe obi ụtọ na aṅụrị nebe ndị ya nọ. Ka anyị na-atụ anya oké ụbọchị ya, anyị nwere ezigbo ihe mere anyị ga-eji jiri obi anyị dum ṅụrịa ọṅụ ma nwee obi ụtọ. Zefanaya 3:14,17 Olee otú ị pụrụ isi gosi nke a nomume gị nakwa notú i si eche echiche? Nihi gịnịkwa ka ị pụrụ iji nwee ekele maka ihe ị na-atụle nakwụkwọ amụma iri na abụọ ahụ?11 Jehova Chọrọ Ka Ndị Mmadụ Nweta NdụỊ Chọrọ?1, 2. a Gịnị ka anyị pụrụ ịmụta nihe Jona mere banyere mkpebi Jehova mere banyere Ninive? b Nihi gịnị ka anyị kwesịrị iji tụlee ihe banyere ebere Chineke na otú o si ele ndụ anya?OBI dị Jehova ụtọ. Otú ọ dị, obi adịghị onye amụma ahụ mma. Chineke ji obi ebere ghara ibibi ọtụtụ puku mmadụ. Jona chọrọ ka e bibie ha! Jehova kpebiri ịgbaghara ndị ahụ mmehie ha na idebe ndị ahụ bụ ndị iro nke ndị ya ndụ.Mgbe ụfọdụ, ọ pụrụ isiri ọbụna ndị ohu Chineke ike ịghọtacha obi ebere Chineke2Dị ka anyị pụrụ ịhụ nihe banyere Jona, mgbe ụfọdụ, ọ pụrụ isiri ụmụ mmadụ ike ịghọta otú Chineke na-enweru ndidi, ọ pụkwara isiri ha ike inwe ụdị ọchịchọ O nwere nke bụ ka ndị mmadụ nweta ndụ. Mkpebi Jehova mere na ya agaghị ebibi ndị Ninive wutere Jona nke ukwuu, iwe ya wee dị ọkụ. Ọ ga-abụ na ihe Jona na-eche nobi ya dị ya mkpa karịa ime ebere na ịzọpụta ndụ? Ọ pụrụ ịbụ na o chere na ọ bụrụ na a hapụ ibibi ndị Ninive, na ya agaghịzi enwe ùgwù nanya ha. Jona 4:1,10, 11 Gịnị banyere oge anyị, ka ụbọchị ikpe Jehova na-abịa nso? Ị pụrụ ịjụ, sị: Olee otú m pụrụ isi ghọtakwuo ma nwekwuo ekele maka otú Chineke si agbaghara mmehie, oleekwa otú m pụrụ isi nyere ndị mere ihe ọjọọ ma chegharịa aka iritekwu uru nịhụya ya? Nezie, olee otú m pụrụ isi nwee ụdị ọchịchọ Chineke nwere nke bụ ka ndị mmadụ nweta ndụ?IKPE ZIRI EZI NA EBERE IJI ZỌPỤTA NDỤ3. Ikpe ziri ezi nke Chineke na ebere ya hà na-emegide onwe ha? Kọwaa.3Ụfọdụ ndị na-eche na ọtụtụ nime akwụkwọ amụma irina abụọ a na-ekwu banyere iwe Chineke na inye ndị mmadụ ntaramahụhụ nakwa mmezu o mezuru ihe o kpere nikpe. Ha pụrụ ịjụ, sị, Oleekwanụ banyere ebere Jehova? Ò nwere mmasị nịzọpụta ndụ? Nke bụ eziokwu bụ na ikpe ziri ezi nke Chineke na ebere ya adịghị emegiderịta onwe ha, kama ha na-agakọ ma na-eme ka a zọpụta ndụ. Ikpe ziri ezi na ebere bụ akụkụ abụọ nke ụdị onye ọ bụ nke zuru okè. Abụ Ọma 103:6;112:4;116:5 Site nimezi ihe ọjọọ niile ndị ajọ omume mere, Chineke na-emere ndị obi ha ziri ezi ebere. Nke ahụ bụ ihe na-egosiikpe ziri eziya nke zuru okè. Naka nke ọzọ, ebe Jehova bụ onye ziri ezi nụzọ niile, o jiobi eberena-agbaghara amaghị eme nke ụmụ mmadụ na-ezughị okè. Ị pụrụ ikwu ya otú a: ọ na-enye ntaramahụhụ mgbe ọ dị mkpa, na-eme ebere nebe ọ bụla o kwere omume. Nihe ndị amụma ahụ dere, ị pụrụ ịhụ ọtụtụ okwu ndị na-egosi nkwekọrịta a zuru okè, nke na-egosi na Chineke chọrọ ka ndị mmadụ nweta ndụ. Ka anyị tụlee ya, sikwa otú ahụ mụta ihe ndị anyị pụrụ itinye nọrụ taa.4. Olee ihe àmà na-egosi na Chineke chọrọ ka ndị mmadụ nweta ndụ?4Joel onye amụma zisara ozi amamikpe. Nagbanyeghịkwa nke ahụ, o kwuru na Chineke na-eme amara, na-emekwa ebere, ọ dịghị ewe iwe ọsọ ọsọ, obiọma ya dịkwa ukwuu. Joel 2:13 Mgbe ihe dị ka otu narị afọ gasịrị, na narị afọ nke asatọ T.O.A, Maịka kwusiri okwu ike banyere otú mgbaghara Jehova dịruru anyị mkpa. Mgbe Maịka jụsịrị, Olee Chi dị ka gị? ọ kọwara Jehova, sị: Ọ gaghị na-ewe iwe ruo mgbe ebighị ebi, nihi na obiọma na-atọ ya ụtọ. Ọ ga-emere anyị ebere ọzọ. Maịka 7:18, 19 Dị ka anyị pụrụ ịhụ nihe Jona kọrọ banyere ndị Ninive, Chineke dị njikere ịgbanwe mkpebi o mere inye ndị ọ na-eweso iwe ntaramahụhụ ma ọ bụrụ na ha arụọ ọrụ na-egosi nchegharị.5. Akụkụ dịgasị aṅaa nke ebere Chineke na mmasị o nwere ịzọpụta ndụ na-eme gị obi ụtọ karịsịa? Leekwa Ha Wepụtara Onwe Ha.5Anyị ebighị noge ndị amụma iri na abụọ ahụ dịrị ndụ. Ma, ọ bụ na ihe ndị ahụ e kwuru banyere ebere Jehova nammasị o nwere ịzọpụta ndụ adịghị emetụ anyị nahụ? Inwe ụdị mmetụta ahụ pụrụ ime ka ị raparasikwuo ike nebe Chineke nọ ma mee ka i nwekwuo mmasị inyere ndị ọzọ aka inweta ndụ. Ọ bụ ezie na ihe ka nọnụ ọgụgụ ndị mmadụ taa na-ebi ndụ ọjọọ, a na-emesi anyị obi ike na Chineke achọghị ka e bibie onye ọ bụla, kama ọ chọrọ ka mmadụ niile chegharịa. 2 Pita 3:9 E gosipụtara ọchịchọ ahụ Jehova nwere nihe Hosia ji ịhụya kwuo mgbe ọ kpọọrọ nwunye ya nke na-akwa iko. Jehova gwara ndị ya okwu ga-eru ha nobi. Iwu ejighị Chineke ịgbaghara ha. Ma ọ dị njikere ime otú ahụ site nobi ya. Hosia 1:2;2:13, 14;3:1-5;14:4 Ị ma ihe mere otú Chineke si ele mgbaghara mmehie anya na ihe ọ na-eme banyere ya ji dị mkpa? Ọ bụ nihi na o metụtara ndụ. Ị ga-ahụkwu ihe na-egosi ebere Chineke nakwa ọchịchọ ọ chọrọ ka ndị mmadụ nweta ndụ ma i lee anya nọgbakọ Ndị Kraịst, nke na-eme otu ihe i so na-eme.HA WEPỤTARA ONWE HANdị amụma iri na abụọ ahụ bụ ihe nlereanya na-enweghị atụ nke ndị na-echegbu onwe ha banyere ndụ ndị mmadụ. Ha ji iguzosi ike nihe zie ozi ha maka abamuru nke ndị Chineke na ndị ọzọ, nagbanyeghị ihe o were ha, ihe ize ndụ ha zutere, na egwu e yiri ha. Nọgbakọ Ndị Kraịst nke na-ebuwanye ibu, a na-enwe mkpa maka ndị ikom tozuru okè, ndị dị njikere ịbụ ndị okenye na ndị ohu na-eje ozi nọgbakọ dị iche iche nụwa niile. Ọ dịkwa oké mkpa ka e nwekwuo ndị ozi oge niile. Ị pụrụ iṅomi ihe nlereanya nke ndị amụma ahụ site niwepụta onwe gị, iji nkà na ikike gị na-arụ ọrụ Chineke ma nime ọgbakọ ma nebe ndị ọzọ? Nke ahụ bụ otu nime ụzọ kasị mma ị ga-esi ṅomie Jehova ka ndị ọzọ wee nweta ndụ.INYERE NDỊ MMADỤ AKA INWETA NDỤ6. Olee ụzọ dị mkpa Chineke si egosi na ọ chọrọ ka ndị mmadụ nweta ndụ?6Gịnị mere i ji na-ekwusara ọhaneze ozi ọma? Otu isi ihe mere i ji eme otú ahụ bụ ka i nyere ndị ọzọ aka ịmata ezi Chineke. Otu ihe dị mkpa i kwesịrị ịma banyere Jehova bụ: Ọ na-enye ịdọ aka ná ntị doro anya tupu ya enye ntaramahụhụ. Nke a na-egosi na ọ na-emere ndị mmadụ ebere, ebere ka ha ghara ịnwụ, kama, ka ha nweta ndụ. Ndị amụma iri na abụọ ahụ mere ka ndị na-eme ihe ọjọọ mara na Chineke na-enye ha ohere ịgbanwe omume ha na ịgbanahụ iwe ya nke ziri ezi. Anyị na-arụ ọrụ yiri ya taa. Dị ka Onye Kraịst, i nwere ihe ùgwù nke ikwusa ozi ịdọ aka ná ntị banyere ụbọchị ịbọ ọbọ Chineke nke na-abịa. Ka ị na-eme ya, zere inwe mmụọ ịbọ ọbọ, ịchọ ka ndị na-adịghị ege ntị nweta ihe na-abịakwasị ha. Cheta na ruo nókè dị ukwuu, ihe mere iji na-ekwusa ozi ọma bụ ka ụfọdụ ndị bata nụzọ na-eduga ná ndụ.Joel 3:9-12;Zefanaya 2:3;Matiu 7:13, 14.7. a Nihi gịnị ka ikere òkè nọrụ ịgba àmà ji dị mkpa? b Mgbe ndị mmadụ na-enweghị mmasị nozi anyị, olee otú ịtụgharị uche nụzọ Jehova si ele ihe anya pụrụ isi nyere anyị aka?7Mgbe ọ bụla ị na-akụziri mmadụ eziokwu Baịbụl site nụlọ ruo nụlọ, nụlọ akwụkwọ, nebe ị na-arụ ọrụ, ma ọ bụ nebe ọ bụla ọzọ, ị na-enyere onye ebere Chineke na mgbaghara ya dị oké mkpa aka. Hosia 11:3, 4 Neziokwu, ndị mmadụ nwere ike ha agaghị enwe mmasị nozi gị, ha pụkwara ime ka ọ gbasaghị ha. Ma, site nịnọgidesi ike na-ekwusa ozi ọma nagbanyeghị nke ahụ, ị na-eṅomi Chineke anyị nwere obi ebere, onye si nọnụ Zekaraya gwa ndị Ya na-enupụ isi, sị: Biko, sinụ nụzọ ọjọọ unu nakwa nomume ọjọọ unu lọghachi. Zekaraya 1:4 Ònye ma mmadụ ole ga-aṅa ntị mgbe ị na-agwa ha banyere ebere Chineke ma na-egosi ha ụzọ na-eduga ná ndụ? Burukwa nuche na ị na-ekwusa ozi ọma nihi na Jehova chọrọ ka ndị mmadụ nweta ndụ, gị onwe gị chọkwara.8. Gịnị mere o jiri bụrụ ihe na-agba ume icheta ihe ụfọdụ ndị meworo nihi ebere Chineke?8Ọ pụrụ ịbụrụ gị ihe na-agba ume icheta na: Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mgbe niile, a na-enwe ndị na-anabata ozi Chineke. Ya mere, Hosia nwere ike ikwu okwu banyere ndị ghọtara na ụzọ Jehova ziri ezi. Onye amụma ahụ kwukwara, sị: Ọ bụ ndị ezi omume ga na-eje ije na ya. Hosia 14:9 Kemgbe ọtụtụ narị afọ, a kpaliwo ọtụtụ ndị ịza òkù ahụ Chineke kpọrọ, nke bụ: Jirinụ obi unu dum lọghachikwute m. Joel 2:12 Ọ bụ ndị maara Jehova ka a gwara okwu ahụ, ma ọ na-egosikwa mmasị Chineke nwere nebe ndị ka na-amụ banyere ya nọ. Ee, Chineke ka nwere obi ike nikike ụmụ mmadụ nwere inwe mwute maka ihe ọjọọ ndị ha mere noge gara aga nakwa nikike ha nwere ichegharị ma mewe ihe ziri ezi. Nke a ga-eme ka ha nwee ike ịbụ ndị a zọpụtara.1 Timoti 4:16.9. Ihe ndị Ninive mere gosiri na gịnị dị mkpa?9Ọ dị ihe ọzọ banyere mgbaghara Jehova gbaghaara ndị Ninive. Anyị na-agụ na ndị Ninive ji ozi banyere ikpe Chineke nke dị nso kpọrọ ihe, ha wee malite inwe okwukwe nebe Chineke nọ. Jona 3:5 Okwukwe, nke na-abụghị naanị ịtụ egwu maka amamikpe, dị mkpa iji dịrị ndụ. Ebe ọ bụ na Jehova chọsiri ike ka ndị mmadụ chegharịa ma mee ihe nihi okwukwe ha nwere, o kwere ka anyị bụrụ ndị na-ezisa ozi ọma wee na-enyere ndị mmadụ aka ime mkpebi. Gịnị ka nke ahụ rụpụtaworo? Banyere ndị Ninive, anyị na-agụ, sị: Ezi Chineke wee hụ ọrụ ha, na ha ahapụwo ụzọ ọjọọ ha; ezi Chineke wee gbanwee obi ya banyere ọdachi o kwuru na ya ga-ewetara ha; o wetaghịzi ya. Jona 3:10 A pụghị iji okwu ọnụ ma ọ bụ omume mmezu iwu megharịa Jehova anya. Ọ ghaghịịbụ na nchegharị nke ndị Ninive gosipụtara site nọrụ ha si ha nobi. Chineke hụrụ na ha agbanweela nezie; ha gosipụtara ezi nchegharị na okwukwe.10. Nọnọdụ ndị dị aṅaa ka Jehova zọpụtara ndị mmadụ?10Anyị ekwesịghị ikwubi mgbe ọ bụla na ọ bụ naanị ndị Ninive ka mmasị Jehova nwere ịzọpụta ndụ baara uru. Mgbe e bibiri Jeruselem na 607 T.O.A.mgbe Obedaya, Nehọm, na Habakọk jesịrị oziJehova meere Jeremaya, bụ onye na-erube isi, tinyere ndị enyi ya kwesịrị ntụkwasị obi, ụzọ mgbapụ. Jeremaya 39:16-18 Ndị amụma Chineke bukwara amụma na ndị fọdụrụ, bụ ndị nwere nchegharị, ga-esi Babịlọn lọta ma maliteghachi ofufe dị ọcha. Maịka 7:8-10;Zefanaya 3:10-20 Amụma ndị ahụ emezuwo nụzọ dị ebube noge a. Mgbe Agha Ụwa nke Mbụ gasịrị, Ndị Kraịst e tere mmanụ, ndị ọtụtụ nime ha laworo azụ nezi ofufe, maliteghachiri iji ịnụ ọkụ nobi na-eje ozi ma nweta ihu ọma Jehova wee nwee olileanya inweta ndụ. Taakwa, ndị si nọtụtụ mba na-esoro Jehova. Zekaraya 2:11 Ndị a nwere olileanya nke ịdị ndụ gafee ọgwụgwụ usoro ihe a nke na-abịanụ. Ya mere, ozi ị na-ejere ọha abụghị naanị nrubeisi efu ị na-erube nihi na e nyere Ndị Kraịst iwu ka ha mee otú ahụ. Ọ bụghịkwa ihe a na-eme naanị iji mezuo amụma. Matiu 24:14;28:19, 20 Isi ihe ị chọrọ ịrụzu nozi ị na-ejere ọha bụ inyere ndị mmadụ aka ịmụta banyere Jehova, inwe okwukwe, nakwa inweta ndụ.NDỊ NA-ALAGHACHIKWUTE JEHOVA GA-ENWETA NDỤ11, 12. Olee otú ndị na-efebu Chineke ofufe pụrụ isi rite uru nebere ya?11Jehova nwere mmasị nebe ndị ọhụrụ nọ, ọ chọkwara ka ha nweta ndụ, ma ọ dịghị echefu ndị nọ na-ejere ya ozi kemgbe. Anyị kwesịkwara inwe mmasị nebe ndị dị otú ahụ nọ. Anyị chọkwara ka ha nọgide nụzọ nke ndụ. Nụzọ ndị pụtara ìhè, olee otú anyị pụrụ isi gosi mmasị anyị nwere nebe ha nọ?12Ikekwe, ị maara ụfọdụ ndị mụtara onye Jehova bụ, nwee okwukwe nebe ọ nọ, na-anụkwa ọkụ nobi nezi ofufe, ma ugbu a, ha adịghịzi ejere ya ozi. Ozi Jehova ziri site nọnụ ndị amụma iri na abụọ ahụ na-egosi na ọ dị njikere imere ndị sobu ná ndị ya ebere, bụ ndị hapụrụ ezi ofufe. Otú ahụ ka ọ dịkwa taa, ma hà akpafuwo, ma à rafuwo ha, ma ọ bụ na ha adabawo nomume ọjọọ, ya adịkwa mkpa ka ha chegharịa. Ndị Hibru 2:1;3:12 Ọ bụ ezie na e nwere ike obi adịghị ha mma mgbe ahụ niile ha hapụrụ Jehova, ma ọ pụrụ isiri ha ike ịlọghachi. Chineke na-arịọ ha, site nihe onye amụma ya kwuru, sị: Nke a bụ ihe Jehova nke ụsụụ ndị agha kwuru: Lọghachikwutenụ m, ka Jehova nke ụsụụ ndị agha kwuru, m ga-alọghachikwuru unu. Zekaraya 1:3 Lee ka okwu Hosia si emesi obi ike! O kwuru, sị: Izrel, lọghachikwute Jehova bụ Chineke gị, nihi na njehie emewo ka ị sụọ ngọngọ. Jirinụ okwu na-egosi nchegharị lọghachikwute Jehova. Unu niile, sịnụ ya, Gbaghara njehie anyị; nara ihe dị mma. Ee, ọbụna ndị mere mmehie dị oké njọ ma chegharịa nezie ma lọghachikwute Chineke pụrụ ịbụ ndị a gbaghaara mmehie ha nke ga-emekwa ka ha gbakechaa. Hosia 6:1;14:1, 2;Abụ Ọma 103:8-10 Nke a bụ ihe mere noge ndị amụma, otú ahụ ka ọ dịkwa noge anyị.Olee otú ị pụrụ isi nyere Ndị Kraịst na-anụbu ọkụ nobi aka ịlọghachikwute Jehova?13. Olee ihe mere anyị ga-eji nwee obi ebere nebe ndị Chineke gbaghawooro mmehie ha nọ?13Otú ọ dị, olee ihe nke ahụ pụtaara Ndị Kraịst nọgidesiri ike nụzọ nke ndụ? Olee otú anyị pụrụ isi gosi na anyị na-ele ndị ọzọ anya otú Jehova si ele ha anya? Jehova na-atụ anya ka anyị na-emere ndị ọhụrụ na ndị dara mbà nofufe Jehova ebere. Chineke si nọnụ Hosia kwuo ihe ndị Ọ chọrọ naka anyị, sị: Ihe na-atọ m ụtọ bụ obiọma, ọ bụghị àjà. Nikwekọ nihe ahụ e kwuru, Jizọs Kraịst kwuru, sị: Gaanụ mata ihe nke a pụtara, Achọrọ m ebere, ọ bụghị àjà. Hosia 6:6;Matiu 9:13 Ọ dị oké mkpa igosipụta ụdị ebere ahụ ka anyị na Chineke wee na-enwe mmekọrịta dị mma. Lee otú Pọl onyeozi si jikọta mmadụ ịdị na-agbaghara ndị ọzọ na ịbụ onye na-eṅomi Chineke: Nweenụ obiọma nebe ibe unu nọ, na-enwekwanụ obi ọmịiko, na-agbaghara ibe unu kpamkpam dị nnọọ ka Chineke sikwa naka Kraịst gbaghara unu kpamkpam.Ya mere,ghọọnụ ndị na-eṅomi Chineke, dị ka ụmụ a hụrụ nanya, na-ejekwanụ ije nịhụya. Ndị Efesọs 4:325:2 Olee otú ị na-eme ma a bịa niṅomi Chineke na nke a?14, 15. Nụdị ọnọdụ dịgasị aṅaa ka a pụrụ ile echiche anyị banyere otú Jehova si agbaghara mmehie ule?14Ọ bụrụkwanụ na nwanna nke mere mmehie dị oké njọ echegharịghị, e wee chụọ ya nọgbakọ? Ụdị ihe ahụ mere na narị afọ mbụ; a chụpụrụ Ndị Kraịst mere mmehie ma jụ ichegharị. Ọ bụrụ na ụdị ihe ahụ mere mgbe ndịozi Jizọs ka dị ndụ, ọ bụghị ihe ijuanya na ọ na-eme mgbe ụfọdụ taa. Mgbe ọ dị otú ahụ, ndị nọ nọgbakọ, bụ ndị na-eguzosi ike nihe, na-anabata ntụziaka ahụ Baịbụl nyere nke bụ ka ha na onye a chụpụrụ achụpụ ghara ịkpakọrịta. Iguzosi ike nihe ha nebe Jehova nọ pụrụ inyere onye ahụ mere ihe ọjọọ aka ịhụ otú ihe o mere dịruru njọ, a pụkwara ịkpali ya ichegharị. Anyị na-agụ nime Baịbụl na otu nwoke nọ na Kọrịnt, bụ onye a chụpụrụ nọgbakọ, mesịrị chegharịa ma gbanwee, a nabatakwara ya. 1 Ndị Kọrịnt 5:11-13;2 Ndị Kọrịnt 2:5-8 Mgbe ihe dị otú ahụ mere taa, olee otú ọ na-adị gị, oleekwa otú ị pụrụ isi gosi na i nwere mmasị ka ndị ọzọ nweta ndụ?15Ihere pụrụ ịdị na-eme onye mere ihe ọjọọ nke chegharịrị, ọ pụkwara ịdị na-eche na olileanya adịkwaghị. Ọ dịkwa mkpa ka e mesie ya obi ike na Chineke nakwa ụmụnna ya hụrụ ya nanya ma chọọ ka o nweta ndụ. Lee ka Chineke si jiri obiọma mesie ndị ya noge ochie obi ike, bụ ndị dị njikere ichegharị, sị: M ga-ekwe nkwa ịlụ gị nikwesị ntụkwasị obi; ị ga-amarakwa Jehova. Hosia 2:20 Ebe ọ bụ na nke a bụ echiche Chineke, anyị kwesịrị igosi na anyị nwere ụdị echiche ahụ onye ahụ Zekaraya kọwara dị ka Chineke nkena-emeebere nwere.Zekaraya 10:6.16. Olee ihe anyị kwesịrị ime mgbe a nabatara mmadụ nọgbakọ?16Chineke chọrọ ka ndị mmadụ nweta ndụ. Ya mere, obi na-adị ya ụtọ mgbe onye mmehie chegharịrị ma ọ bụ mgbe ohu ya nke kwụsịrị ijere ya ozi maliteghachiri iji ịnụ ọkụ nobi na-eje ozi.Luk 5:32 Banyere onye Kọrịnt ahụa nabatara nọgbakọ, bụ onye e kwuru okwu ya nelu, Pọl gbara ọgbakọ ume ka ha gbaghara ya ma gbaa ya ume, mee ka ọ mara na ha hụrụ ya nanya nezie: Mba a ọtụtụ ndị baara onye dị otú ahụ ezuwo, kama, . . . jirinụ obiọma gbaghara ya ma kasie ya obi, ka onye dị otú ahụ wee ghara ịda mbà nụzọ ọ bụla nihi inwebiga mwute ókè. Ya mere, ana m agba unu ume ka unu gosi ya na unu hụrụ ya nanya. 2 Ndị Kọrịnt 2:6-8 Cheta na Hosia kwuru ihe Jehova kwuru banyere ndị meburu mmehie, sị: M ga-agwọ ekwesịghị ntụkwasị obi ha. M ga-eji obi m hụ ha nanya. Hosia 14:4 Ànyị ga-eṅomi Jehova, nwee obi ụtọ na anyị so mee ka onye ahụ gbakee, nweekwa obi ụtọ na nke ahụ pụrụ ime ka o nweta ndụ ebighị ebi?17, 18. Olee otú anyị pụrụ isi jiri ịhụya nyere ndị lọghachikwutere Jehova ma ọ bụ ndị ezinụlọ nke onye a chụpụrụ nọgbakọ aka?17Jehova na-eme ka o doo anya na ya na-eji nkwanye ùgwù emeso ndị lọghachikwutere ya ihe, ọ na-anabata ha ma na-egosi ha ịhụya ya nụzọ zuru ezu, dị nnọọ ka Hosia nabatara nwunye ya nke na-ekwesịbughị ntụkwasị obi. Jehova na-akọ otú o si mesoo ndị ohu ya, sị: M wee dịrị ha ka ndị na-ekopụ yok nagba ha, m jikwa nwayọọ wetara onye nke ọ bụla ihe oriri. Hosia 11:4 Lee nnọọ otú ịhụya Jehova ji na-akpọ ndị dị otú ahụ na-alọghachikwute ya si emetụ nobi! Anyị pụrụ iṅomi ya site nịghara ịkpọchi obi anyị nebe onye gosiri mwute dị ka Chineke chọrọ ma nwee ezi nchegharị nọ ma ọ bụ ịhapụ igosi ya ịhụya. Mgbe a nabatara ya nọgbakọ, kama iwewe iwe ma ọ bụ iburu iwe nobi nihi ihe ndị o mere noge gara aga, anyị kwesịrị ịdị na-agwa ya okwu na-agụgụ obi mgbe ọ bụla ọ dị mkpa.1 Ndị Tesalonaịka 5:14.18Ì nwere ike icheta ụzọ ndị ọzọ ị pụrụ isi ṅomie Jehova nihe banyere onye a chụpụrụ nọgbakọ? Ọ bụrụ na a chụpụ mmadụ nọgbakọ, ànyị nwere ike inyere ndị ezinụlọ ya ndị na-eguzosi ike nihe aka, ikekwe, nwunye ya ma ọ bụ di ya nakwa ụmụ ya, bụ ndị kwesịrị ntụkwasịobi? Ọ pụrụ isiri ha ike ịdị na-agachi ọmụmụ ihe na ozi ọma anya. Ànyị ga-enye ha nkwado kwesịrị ekwesị, bụ nke pụrụ ịdị ha mkpa? Ụzọ ọzọ anyị pụrụ isi gosi obi ebere bụ ikwu okwu ndị dị mma, ndị na-enye nkasi obi, iso ndị dị otú ahụ kwesịrị ntụkwasị na-enwe mkparịta ụka na-agba ume. Zekaraya 1:13 E nwere ọtụtụ ohere a pụrụ iji mee nke ahụ tupu nzukọ amalite nakwa mgbe a gbasara, mgbe gị na ha nọ nozi ubi, ma ọ bụ noge ndị ọzọ. Ha bụ ndị ọrụ ibe anyị, ndị anyị hụrụ nanya anyị na ha nọ nọgbakọ, ndị na-ekwesịghị ichewe na anyị na-agbara ha ọsọ ma ọ bụ na-akpapụ ha iche. Mgbe ụfọdụ, ọ na-abụ naanị ụmụ onye a chụpụrụ nọgbakọ na-agbalị ijere Jehova ozi. Anyị chọrọ nezie ka ha nweta ndụ. Olee otú anyị pụrụ isi gosi na anyị chọrọ?E MEERE NWA NA-ENWEGHỊ NNA EBERE19. Nụzọ ime mmụọ, olee aka Zefanaya nyeere onye a pụrụ iwere dị ka nwa na-enweghị nna?19Ị pụrụ ịhụ ihe nlereanya nke na-egosi inyere mmadụ aka nozi Zefanaya jere, bụ onye jere ozi netiti narị afọ nke asaa T.O.A. Ọ pụrụ ịbụ na o si nezinụlọ ndị eze Juda. Ikekwe, ọ bụ onye ikwu Eze Josaya. E gburu nna eze egbu, nke mere ka Josaya dị afọ asatọ ghọọ eze. Ọrụ siri ike chere ya ihu: Mba ahụ emikpuwo nikpere arụsị na omume rụrụ arụ. Zefanaya 3:1-7 Ezi nduzi na ndụmọdụ a pụrụ ịtụkwasị obi dị Josaya bụ obere nwa nke na-enweghị nna mkpa iji na-achị mba ahụ na-enupụ isi. Jehova si nọnụ Zefanaya na ndị amụma ndị ọzọ nye nduzi amamihe dị na ya, dị ka e kwuru nisiokwu ndị bu ụzọ nakwụkwọ a. Ọ dị mma ịmara na ọ bụ ezie na Jehova si nọnụ onye amụma ya katọọ ndị isi nke Juda, Ọ katọghị eze. Zefanaya 1:8;3:3 Nke a pụrụ igosi na Eze Josaya ahụ na-eto eto egosipụtaworị na obi ya dị nofufe dị ọcha. O doro anya na ndụmọdụ onye amụma ahụ nyere Josaya nyeere ya aka ikpebisikwu ike ikpochapụ ofufe na-adịghị ọcha na Juda.20. Olee otú inye ndị na-enweghị nna nọ nọgbakọ nduzi nihe ime mmụọ pụrụ isi nyere ha aka?20Mmasị Zefanaya nwere nebe Josaya nọ bụ ihe atụ nke na-egosi mmasị Jehova nwere nebe ndị nọ ná mkpa nọ, nebe ụmụaka na-enweghị onye na-agbachitere ha nọ, dị ka ụmụaka a chụpụrụ nne ha ma ọ bụ nna ha nọgbakọ. Hosia kwuru, sị: Ọ bụ Chineke na-eme ka e meere nwa na-enweghị nna ebere. Hosia 14:3 Ọ dị ụmụaka ndị ọzọ na-enweghị nna ị ma, bụ ndị enyemaka ime mmụọ na nduzi bara uru dị mkpa? Ha pụrụ ịbụ ndị na-enweghị nne na nna nụzọ ime mmụọ, ụmụaka ndị nwere naanị nne ma ọ bụ nna, ma ọ bụ ndị na-eto eto ndị ọ bụ naanị ha na-efe Jehova nezinụlọ ha. Ọtụtụ mgbe, ihe na-ekpebi otú ha ga na-akpachi ọgbakọ anya ma tozuo okè nụzọ ime mmụọ bụ ma è nwere onye ga na-enye ha nduzi nihe ime mmụọ ma ọ bụ na e nweghị. Ọtụtụ ụmụaka na-enweghị nna etoola ghọọ ndị dimkpa nwere ezi uche, ndị ji ihe ime mmụọ kpọrọ ihe, mgbe Ndị Kraịst tozuru okè nọ nọgbakọ jiworo ịhụya lebara ha anya.Abụ Ọma 82:3.Ị pụrụ ịbụrụ ndị na-eto eto na-enweghị nna onye nduzi nwere ịhụya nke ga na-eduzi ha nihe ime mmụọ?21. Olee ụdị aka Ndị Kraịst tozuru okè pụrụ inyere ndị na-eto eto?21Dị ka ihe atụ, a pụrụ inyere nne naanị ya na-azụ ụmụaka ma ọ bụrụ na Ndị Kraịst tozuru okè enwee mmasị nebe ụmụ ya nọ. Jems 1:27 Ka ndị nlekọta na ndị ọzọ na-akwanyere ụkpụrụ ịbụisi ùgwù ma buru mkpa ọ dị ime ihe kwesịrị ekwesị nuche, ha pụrụ inyere ndị nọ nezinụlọ ndị chọrọ enyemaka aka nụzọ ime mmụọ. Ikekwe, gị na nwunye gị ma ọ bụ ezinụlọ gị pụrụ isoro nwa na-enweghị nna nọkọọ. Ị pụrụ imeso ndị na-eto eto owu nwere ike ịdị na-ama ihe nụzọ na-egosi na ị na-eche banyere ha? Ọ pụrụ ịdị ha mkpa ka e gosi ha ọmịiko nakwa ka ha kwupụta ihe dị ha nobi, ị pụkwara ige ntị nụrụ ihe ahụ dị ha nobi mgbe gị na ha nọ nozi ubi. O doro anya na i nwere ọtụtụ ihe ị na-eme. Ya mere, ịdị na-enyere onye na-eto eto ụdị aka ahụ mgbe niile pụrụ ịbụ ụzọ ị ga-esi chọpụta ma ịhụya gị ọ bụ nke ezigbo ya. 2 Ndị Kọrịnt 8:8 Mgbalị ị na-eme ga-egosi na i nwere mmasị ka ndị ọzọ nweta ndụ.22. Olee ihe i chere banyere mmasị Jehova nwere ka ndị ọzọ nweta ndụ?22Lee otú ịtụgharị uche ná mmasị Chineke nwere nebe ndị mmadụ nọ nakwa nọchịchọ ọ chọrọ ka ha nweta ndụ ebighị ebi si emesi obi ike! Ọ na-enwe mmasị igosi ndị ezi omume, bụ ndị hụrụ ya nanya, ịhụya ma nye ha ndụ karịa iweso ndị jụrụ ịgbanwe iwe, bụ ndị na-erughị eru inweta ndụ ebighị ebi. Ka anyị na-echeresi ụbọchị Jehova ike, ka anyị ṅomie ya site ninyere ndị ọzọ aka ịbata nụzọ ahụ nke na-eduga ná ndụ.12 Na-atụ Anya Ya1, 2. a Olee ajụjụ ndị ị pụrụ ịjụ onwe gị? b Olee ọnọdụ dị mgbe ụfọdụ nime ndị amụma iri na abụọ ahụ dịrị ndụ, oleekwa otú Maịka si lee ihe anya?AFỌ ole ka ị nọworo na-eche ka ụbọchị Jehova bịa ma wepụ ihe ọjọọ niile dị nụwa a? Afọ ole ka ị dị njikere ichere ya? Ka ọ dịgodị, gịnị kwesịrị ịbụ àgwà gị, oleekwa otú nke a kwesịrị isi metụta otú i si ebi ndụ? O doro anya na ihe ị ga-aza ga-adị iche nihe ndị na-aga chọọchị ga-aza, bụ ndị na-ebi ndụ otú masịrị ha, na-atụ anya ịga eluigwe.2Ka ị na-echere oké ụbọchị ahụ, akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere pụrụ inyere gị aka nke ukwuu. Ọtụtụ nime ndị amụma ahụ dịrị ndụ mgbe Chineke na-achọ imezu ihe o kpere nikpe. Dị ka ihe atụ, Maịka jere ozi mgbe oge ndị Asiria ga-enye Sameria ntaramahụhụ nafọ 740 T.O.A. na-eru nso. Lee igbe dị na peeji nke20 na nke 21, bụ ebe e depụtara oge dị iche iche. Ka oge na-aga, ụbọchị Jehova bịakwasịrị Juda, ọ dịghị ihe gbochiri ya. Ebe ọ bụ na Maịka amaghị mgbe Chineke ga-eme nke a kpọmkwem, ò kpebiri ịnọrọ na-ele naanị nanya, na-atụ anya na Chineke ga-eme ihe noge na-adịghị anya? Maịka kwuru, sị: Ma mụ onwe m, m ga na-ele anya Jehova. M ga-echere Chineke nke nzọpụta m. Chineke m ga-anụ olu m. Maịka 7:7 Ebe obi siri Maịka ike banyere ihe na-abịanụ, ọ nọ dị ka onye nche mụ anya nke nọ nụlọ elu.2 Samuel 18:24-27;Maịka 1:3, 4.Zefanaya3. Mgbe mbibi Jeruselem dị nso, olee otú Habakọk na Zefanaya si lee ihe anya?3Ugbu a, chọta ebe aha Zefanaya na Habakọk dịnebe ahụ e depụtara oge dị iche iche. Buru nobi na mmadụ abụọ a jere ozi mgbe mbibi Jeruselem nafọ 607 T.O.A. dị nso. Ka o sina dị, ha amaghị kpọmkwem ma mgbe Chineke ga-emezu ihe o kpere nikpe ọ dịwo nso ka ọ ka fọrọ ọtụtụ iri afọ. Habakọk 1:2;Zefanaya 1:7,14-18 Zefanaya dere, sị: Cherenụ m, ka Jehova kwuru, ruo ụbọchị m ga-ebili ịkwakọrọ ihe, nihi na mkpebi m bụ . . . ịwụkwasị ha ọnụma m, bụ oké iwe m niile. Zefanaya 3:8 Olee banyere Habakọk, bụ onye dịrị ndụ obere oge ka Zefanaya nwụsịrị? Habakọk dere, sị: Ọhụụ a bụ maka oge a kara aka, o jikwa ọsọ na-eru ọgwụgwụ ya, ọ gaghị agha ụgha. Ọ bụrụgodị na o gbuo oge, na-atụ anya ya; nihi na ọ ga-emezurịrị. Ọ gaghị anọ ọdụ.Habakọk 2:3.4. Olee ihe ndị na-eme noge Zefanaya na Habakọk buru amụma, oleekwa otú ha si lee ihe anya?4Ọnọdụ e nwere noge e kwuru ihe ahụ e dere naZefanaya 3:8naHabakọk 2:3na-ekpughere anyị ihe dị ukwuu. Noge ndị Juu ụfọdụ nọ na-asị, Jehova agaghị eme ihe ọma, ọ gaghịkwa eme ihe ọjọọ, Zefanaya kwusara banyere ụbọchị iwe Jehova. Nụbọchị ahụ, Chineke ga-eweso ma mba ndị bụ ndị iro ma ndị Juu na-enupụ isi iwe. Zefanaya 1:4,12;2:2,4,13;3:3, 4 Ì chere na Zefanaya tụrụ ikpe ọmụma na iwe Chineke egwu? Kama ịtụ egwu, o kwesịrị ịdị na-atụ anya ya. Ị pụrụ ịjụ, sị, Habakọk kwanụ? Ya onwe ya kwa kwesịrị ịdị na-atụ anya ya. Ihe i kwuru ziri ezi ma ọ bụrụ na i kwubie na Zefanaya na Habakọk ewereghị ihe ahụ na-abịa dị ka obere ihe. Ha ebighịkwa ndụ dị ka à ga-asị na ihe niile ga-adịgide otú ha dị. Habakọk 3:16;2 Pita3:4 Dị ka e kwuru, otu isi ihe ndị amụma abụọ a na-aghaghị ime bụ na ha abụọ ga na-atụ anya ya. Ị makwaara na ihe ndị amụma abụọ a tụrụ anya ya mezuru nafọ 607 T.O.A. Ya mere, otú ha si tụọ anya ụbọchị Jehova ghọrọ ihe amamihe dị na ya.Cherenụ m, ka Jehova kwuru.Zefanaya 3:85, 6. Olee àgwà anyị kwesịrị inwe ebe anyị maara oge anyị nọ na ya ugbu a nihe banyere mmezu nke nzube Chineke?5Ị pụkwara ijide naka na ụbọchị iwe Jehova, bụ mgbe ọ ga-eweso usoro ihe dị ugbu a iwe, ga-abịa; ọ ga-emezu, ọ ga-abịarịrị ma bụrụ nke a pụrụ ịtụkwasị obi. O doro anya na ọ dịghị eme gị obi abụọ. Dịkwa ka Zefanaya na Habakọk, ị maghị mgbe ụbọchị ahụ ga-abịa kpọmkwem. Mak 13:32 Ma ọ ga-abịarịrị. Mmezu nke amụma dị iche iche nke Baịbụl noge anyị a bụ ihe àmà siri ike na ọ ga-abịa noge na-adịghị anya. Ya mere, ihe Jehova gwasiri ndị amụma ahụ ike metụtara gịNa-atụ anya ya. Chetakwa eziokwu a na-enweghị mgbagha: Ọ bụ naanị Chineke anyị bụ Chineke na-emere onye na-atụ anya ya ihe.Aịzaya 64:4.6Ị pụrụ inwe àgwà kwesịrị ekwesị mgbe ị na-atụ anya ihe, ya bụ, igosi site nihe ị na-eme na i nwere obi ike na ụbọchị iwe Jehova ga-abịa kpọmkwem noge ya. Ikwenyesi ike na ọ ga-abịa na ime ihe kwesịrị ekwesị ndị kwekọrọ na nkwenye ahụ siri ike i nwere kwekọrọ nnọọ nihe Jizọs kwuru. Ọ gbara ndịozi na Ndị Kraịst niile e tere mmanụ ume, sị: Keenụ ájị núkwù, ka oriọna unu na-enwukwa enwu, unu onwe unu, dịrịnụ ka ndị na-echere nna ha ukwu . . . Obi ụtọ na-adịrị ndị ohu ahụ bụ ndị nna ha ukwu lọtara wee hụna ha na-eche nche! Nezie, ana m asị unu, Ọ ga-eke onwe ya ihe okike ma mee ka ha nọdụ ala iri ihe na tebụl, ọ ga-abịarukwa nso wee jeere ha ozi. Luk 12:35-37 Ee, mmadụ inwe àgwà kwesịrị ekwesị wee na-echere na-egosi na o nwere obi ike na oké ụbọchị Jehova agaghị eji otu ntabi anya gafee oge o zubere na ọ ga-abịa.NDỊ NA-ATỤ ANYA YA MA DỊRỊ NJIKERE7, 8. a Gịnị ka ndidi Chineke rụpụtaworo? b Olee àgwà Pita na-agba anyị ume ka anyị nwee?7Ndị ohu Chineke noge a nọ na-atụ anya tupu e guzobe Alaeze Chineke neluigwe nafọ 1914, ha anọwokwa na-atụ anya kemgbe ahụ. Ha anọghị nkịtị ka ha nọ na-atụ anya. Kama nke ahụ, ha na-arụsi ọrụ ịgba àmà Chineke nyere ha ike. Ọrụ 1:8 Cheedị echiche: A sị na oké ụbọchị Jehova bịara nafọ 1914, gịnị gaara abụ ọnọdụ gị? A sịgodị na ọ bịara afọ iri anọ gara aga, ị bụ onye nwere àgwà dị nsọ na omume ịsọpụrụ Chineke mgbe ahụ? 2 Pita 3:11 Oleekwanụ maka ndị ezinụlọ gị bụ Ndịàmà ma ọ bụkwanụ ndị bụ ezigbo ndị enyi gị nọgbakọ? O doro anya na oge a anyị nọ na-atụ anya ụbọchị Jehova emegheworo gị na ọtụtụ ndị ọzọ dị ka gị ụzọ nzọpụta, dị ka2 Pita 3:9gosiri. Eziokwu ahụ bụ na Jehova ebibighị ajọ usoro ihe a niile ozugbo e guzobere Alaeze ahụ enyewo ọtụtụ ndị ohere ichegharị, dịkwa nnọọ ka ndị Ninive chegharịrị, e wee hapụ ibibi ha. Anyị niile nwere ezi ihe mere anyị ga-eji kwuo ihe ahụ Pita onyeozi kwuru: Na-agụkwanụ ndidi Onyenwe anyị dị ka nzọpụta. 2 Pita 3:15 Oge a anyị nọ na ya ugbu a ka na-enyekwa ndị mmadụ ohere ichegharị ma ọ bụ ịgbanwe otú ha si ebi ndụ nakwa otú ha si eche echiche.8Nezie, Onye Kraịst pụrụ icheta ọnọdụ dị nogeMaịka, Zefanaya, na Habakọk ma were ya na ọ gbasaghị ya. Ọ pụrụ ikwu, sị, A sị ka e kwuwe, ọ dịla anya ihe ndị a mere! Ma olee ihe ndị anyị pụrụ ịmụta na ha? Anyị ekwuola ndụmọdụ Pita nyere banyere mkpa ọ dị ka Ndị Kraịst bụrụ ndị nwere àgwà dị nsọ na omume ịsọpụrụ Chineke. Ozugbo Pita kwusịrị ihe ndị ahụ, o kwusiri okwu ike banyere ihe ọzọ dị mkpa, ya bụ, mkpa ọ dị ka anyị na-echere ma na-eburu ọbịbịa nke ụbọchị Jehova nuche. 2 Pita 3:11, 12 Nihi ya, anyị kwesịrị iburu ụbọchị ahụ nuche ma na-atụ anya ya.9. Gịnị mere o ji kwesị ekwesị ka anyị na-ele anya Jehova?9Ma ànyị ejeworo Jehova ozi naanị afọ ole na ole ma ọ bụ ruo ọtụtụ iri afọ, ànyị ka na-ele anya Jehova ma na-echere dị ka Maịka mere? Ndị Rom 13:11 Nezie, dị ka mmadụ, ọ pụrụ ịdị na-agụ anyị agụụ ịma oge ọgwụgwụ ga-abịa nakwa oge fọdụrụ tupu ya abịa. Ma, ọ dịghị otú anyị ga-esi ama. Cheta ihe Jizọs kwuru: A sị na onyeisi ezinụlọ maara oge nche nke onye ohi ji abịa, ọ gaara amụrụ anya ma ghara ikwe ka a waba nụlọ ya. Nihi nke a, unu onwe unu kwa, dịrịnụ njikere, nihi na ọ bụ noge awa unu na-echeghị na ọ ga-abụ ka Nwa nke mmadụ ga-abịa.Matiu 24:43, 44.10. Olee ihe ị mụtara notú Jọn onyeozi si bie ndụ nakwa notú o si lee ihe anya?10Ihe Jizọs kwuru yiri ihe Maịka, Zefanaya, na Habakọk dere. Ma, ihe Jizọs kwuru abụghị maka ndị oge ochie, kama ọ bụ maka ndị na-eso ụzọ ya, maka anyị. Ọtụtụ Ndị Kraịst dị uchu etinyewo ndụmọdụ ahụ Jizọs nyere nọrụ nezie; ha egosiwo na ha dị njikere, ha na-atụ anya. Jọn onyeozi setịpụụrụ anyị ezi ihe nlereanya. Ọ bụ otu nime mmadụ anọ nọ nelu Ugwu Oliv bụ ndị jụrụ Jizọs banyere ọgwụgwụ usoro ihe dị mgbe ahụ. Matiu 24:3;Mak 13:3, 4 Nke ahụ mere nafọ33 O.A., ma e nweghị ihe ọ bụla Jọn pụrụ ile anya wee mata kpọmkwem oge ihe niile ga-eme. Ugbu a, weregodị ya na ihe dị ka afọ iri isii agafeela. Jọn emeela agadi, ma ike agwụbeghị ya. Ọ kwụsịbeghịkwa ịtụ anya. Kama nke ahụ, mgbe Jọn nụrụ ka Jizọs kwuru, sị: Ee; ana m abịa ọsọ ọsọ, ọ zara, sị: Amen! Bịa, Onyenwe anyị Jizọs. Jọn akwaghị arịrị maka otú o si bie ndụ. O kwenyesiri ike na mgbe Jehova ga-emezu ihe o kpere nikpe na Ọ ga-akwụ onye ọ bụla ụgwọ dị ka ọrụ ya si dị. Mkpughe 22:12,20 Mgbe ọ bụla ọ sọkwara ikpe ahụ bịa, Jọn chọrọ ịdị njikere, dị ka Onyenwe anyị Jizọs dụrụ nọdụ. Gị onwe gị kwa ị chọrọ ịdị njikere otú ahụ?Ị NA-ATỤ ANYA YA KA AFỌ Ò JURU GỊ?11. Olee otú ndị dịrị ndụ noge Maịka na Hosia si dị iche ná ndị ikom abụọ a?11Tụlee ihe ọzọ anyị mụtara naka ndị amụma ahụ dịrị ndụ noge Jehova na-aga imezu ihe o kpere nikpe nisi Izrel nakwa nisi Juda mgbe e mesịrị. Ọ bụ ezie na Maịka na-ele anya Jehova, ma na-echere ya, ọtụtụ ndị gbara ya gburugburu adịghị eme otú ahụ. Ha ghọrọ ndị kpọrọ ihe ọma asị ma hụ ihe ọjọọ nanya. Maịka dọrọ ha aka ná ntị na ọ bụrụ na ha agbanweghị,ha pụrụ ịkpọku Jehova maka enyemaka, ma ọ gaghị aza ha. Maịka 3:2,4;7:7 Hosia, bụ onye ya na Maịka dịkọrọ ndụ, ji okwu ndị metụtara ịkọ ugbo gbaa alaeze ebe ugwu Izrel ume, sị: Ghaaranụ onwe unu mkpụrụ nezi omume; jirinụ obiọma ghọọ mkpụrụ. Kọọnụ ala ubi unu, mgbe oge ka dị ịchọ Jehova. Nagbanyeghị nke ahụ, ihe ka nọnụ ọgụgụ egeghị ntị. Ha kọrọ ihe ọjọọ dị ka ubi. Ya mere, ọ bụ ajọ omume ka ha ghọọrọ. Hosia 10:12, 13 Ha gbachiri nkịtị nomume rụrụ arụ ma ọ bụ soro na-eme ya. Ha tụkwasịrị ụzọ ha obi kama ịtụkwasị obi nụzọ Jehova. Ụfọdụ ndị taa pụrụ ịdị na-eche, sị, Olee otú ndị na-efe ezi ofufe bi kpọmkwem nAla Nkwa ahụ ga-esi mee otú a? Hosia gosiri na isi ihe kpatara nsogbu ha nwere bụ otu àgwà nke yiri àgwà ọ dị mkpa ka anyị zere ma ọ bụrụ na anyị ga na-atụ anya oké ụbọchị Jehova. Ya bụ, ịtụsara ahụ notú anyị si ebi ndụ na ịbụ ndị afọ juru.12. a Olee omume na-ekwesịghị ekwesị ụmụ Izrel mere nke Hosia kwuru banyere ya tupu afọ 740 T.O.A? b Olee ụzọ ndị mmadụ si gosi na ha bụ ndị afọ juru?12Mgbe ndị Chineke banyesịrị nAla Nkwa ahụ, bụ ala nke mmiri ara ehi na mmanụ aṅụ na-eru na ya, ihe gaziiri ha nnọọ agazi. Olee ihe ha mere? Hosia kwuru ihe Jehova kwuru: Mgbe ha tara nri nebe ịta nri ha, afọ juru ha. Ha rijuru afọ, obi ha wee fụlie ha elu. Ọ bụ ya mere ha ji chefuo m. Hosia 13:6 Ọtụtụ narị afọ tupu mgbe ahụ, Chineke dọrọ ndị ya aka ná ntị na ihe dị otú ahụ ga-eme. Diuterọnọmi 8:11-14;32:15 Nagbanyeghị nke ahụ, noge Hosia na Emọs, ndị Izrel mere omume ọjọọ ahụha rijuru afọ. Emọs kọwara kpọmkwem ihe mere. O kwuru na ọtụtụ nime ha ji ihe ndị dara oké ọnụ chọọ ụlọ ha mma. Ezinụlọ ụfọdụ nwere ọbụna ụlọ abụọ. Ha na-eri nri kasị mma, jiri iko pụrụ iche na-aṅụ mmanya dị mma, na-etekwa mmanụ kasịmma, ikekwe ude na-esi ísì ụtọ. Emọs 3:12,15;6:4-6 Ma eleghị anya, ị maara na ọ dịghị nke ọ bụla nime ihe ndị ahụ a na-eme ná ndụ nke dị njọ nonwe ha. Ma o doro anya na iji ha kpọrọ ihe gabiga ókè ezighị ezi.13. Olee otu omume ọjọọ ụmụ Izrel na-eme, ma ndị bara ọgaranya ma ndị na-abaghị?13Nezie, ọ bụghị ndị niile nọ nalaeze ebe ugwu ghọrọ ndị ihe na-agaziri na ndị afọ juru. Ụfọdụ dara ogbenye ma na-adọgbu onwe ha nọrụ iji kpata ihe e ji ebi ndụ na ihe ha ga-eji zụọ ezinụlọ ha. Emọs 2:6;4:1;8:4-6 Otú ahụ ka ọ dị taa nọtụtụ ebe nụwa. Ndụmọdụ ahụ Chineke nyere, nke dị naHosia 13:6, ò metụtara ọbụna ndị ogbenye nọ nIzrel oge ochie, ò metụtakwara ndị dị ndụ taa? Ee! Jehova na-egosi na ma onye na-efe ya ezi ofufe ọ bara ọgaranya ma ọ bụ na ọ baghị, ọ dị mkpa ka ọ nọrọ na nche ka uche ya niile ghara ịdị nihe onwunwe nke ndụ nke na ọ ga-echefu Chineke.Luk 12:22-30.14. Gịnị mere o ji kwesị ekwesị ka anyị chebara otú anyị si atụ anya ụbọchị Jehova echiche?14Ọ bụrụ na anyị eleghachi anya azụ, ebe ọtụtụ nime amụma e buru na Baịbụl mezuwokwara, anyị nwekwuru ihe ndị mere anyị ga-eji nọrọ na nche, dịrị njikere, ma na-atụ anya. Ọ bụrụkwanụ na anyị anọwo na-atụ anya ruo oge ụfọdụ, ikekwe ruo ọtụtụ iri afọ? Noge gara aga, anyị tinyere mgbalị nozi ma mee mkpebi ndị gosiri na anyị kwenyesiri ike na ụbọchị Jehova dị nso. Ma, ọ bịabeghị. Ànyị ka nọ na-atụ anya ya? Ị pụrụ ịjụ onwe gị, sị: M ka na-atụsi anya ya ike, ka m jụọla nnọọ oyi?Mkpughe 2:4.15. Olee ihe na-egosi na anyị anaghịzi atụsi anya ike?15E nwere ọtụtụ ụzọ anyị pụrụ isi chọpụta otú anyị si atụ anya ya. Ma, ka anyị chọpụta site nịtụle ihe Emọs kwuru mgbe ọ na-akọwa ndị dịrị ndụ noge ya, bụ ndị rijuru afọ. Ka anyị na-enyocha nke ahụ, anyịpụrụ ịtụle ma ọ dị otú anyị si eme ka ndị rijuru afọ. Onye Kraịst nke na-egosibu site nomume ya nakwa notú o si eche echiche na ọ na-atụ anya ụbọchị Jehova pụrụ ịgbalịwa ka o nwee ụlọ ma ọ bụ ụgbọala ndị oké ozu, ụdị uwe kasị ọhụrụ, ihe ntecha na ọla dara oké ọnụ, ma ọ bụ mmanya na ihe oriri bụ ịgba. Ọ dịghị ebe ọ bụla Baịbụl kwuru ka anyị na-anapụ onwe anyị ihe ndị na-enye obi ụtọ. Onye na-arụsi ọrụ ike kwesịrị ịdị na-eri ihe, na-aṅụ ihe ọṅụṅụ, na-ahụkwa ihe ọma nihi ịrụsi ọrụ ike ya niile. Eklisiastis 3:13 Otú ọ dị, Onye Kraịst nwere ike ịdaba nihe ize ndụ nke itinyekwu uche ná nri, ihe ọṅụṅụ, nakwa notú ọ dị. 1 Pita 3:3 Jizọs kwuru na ụfọdụ ndị e tere mmanụ nEshiaMaịnọ wepụrụ uche ha nebe ọ dịbu. Nke ahụ gosiri na ọ pụrụ ime Ndị Kraịst. Mkpughe 3:14-17 Ụdị ihe ahụ ò meela anyị? Ànyị aghọọla ndị afọ juru, ikekwe, na-etinyebiga uche ókè nihe onwunwe? Ànyị akwụsịwo ịtụ anya ya?Ndị Rom 8:5-8.16. Gịnị mere na ọ gaghị abara ụmụ anyị uru ịgba ha ume ka ha gbalịa ibi ndụ dị ka ndị afọ juru?16Anyị pụrụ igosi na anyị anaghịzi atụ anya oké ụbọchị Jehova site nụdị ndụmọdụ anyị na-enye ụmụ anyị na ndị ọzọ. Onye Kraịst pụrụ ịdị na-eche, sị: Ekpebiri m ịhapụ ịgụ akwụkwọ ma ọ bụ ịrụ ọrụ ụfọdụ nihi na m chere na ọgwụgwụ dị nso. Ugbu a, achọrọ m ịhụ na ụmụ m nwetara ọzụzụ ga-enyere ha aka ibi ndụ dị mma. Ikekwe, ụfọdụ ndị nwere ụdị echiche ahụ noge Hosia. Ọ bụrụ otú ahụ, inye ụmụ ha ndụmọdụ nke lekwasịrị anya nibi ndụ dị ka ndị afọ juru ọ ga-abara ụmụ ha uru? A sị na ụmụaka ndị dịrị ndụ noge ahụ gbawara mbọ ka ha bie ndụ ntụsara ahụ ma ọ bụ nke ndị afọ juru, gịnị gaara eme ha nafọ 740 T.O.A., mgbe ndị Asiria bibiri Sameria?Hosia 13:16;Zefanaya 1:12, 13.Olee ụdị ndụ ị na-agba ụmụ gị ume ka ha chụsoo?NWEE ATỤMANYA NWERE EZI IHE NDABERE KA Ị NA-EBI NDỤ17. Nụzọ dị aṅaa ka anyị kwesịrị isi ṅomie Maịka?17Dị ka ndị fere Jehova ezi ofufe noge ochie, anyị kwesịrị inwe obi ike na Chineke ga-emezu nkwa o kwere noge ya. Jọshụa 23:14 Maịka onye amụma gosipụtara amamihe site nichere Chineke nke nzọpụta ya. Ebe anyị pụrụ ileghachi anya azụ nihe mere eme, anyị pụrụ ile anya noge Maịka dịrị ndụ ma hụ otú oge ọ dịrị ndụ si dị nso noge e bibiri Sameria. Olee banyere anyị na oge anyị bi na ya? Mgbe anyị leghachiri anya azụ ná ndụ anyị, ọ ga-edo anya na anyị mere mkpebi ndị amamihe dị na ha, dị ka nihe banyereọrụ ego anyị, ụzọ anyị si ebi ndụ nakwa ozi oge niile? Neziokwu, anyị amaghị ụbọchị ahụ na oge awa ahụ. Matiu 24:36-42 Otú ọ dị, o doro anya na anyị na-eme ihe amamihe dị na ya ma ọ bụrụ na anyị enwee ụdị echiche ahụ Maịka nwere ma na-eme ihe kwekọrọ na ya. Mgbe a ga-eji ndụ nime paradaịs elu ala e weghachiri eweghachi kwụọ Maịka ụgwọ, lee obi ụtọ ọ ga-enwe ịmata na ozi amụma ya na ihe nlereanya nke ikwesị ntụkwasị obi o setịpụrụ baara anyị uru! Mgbe ahụ, anyị ga-aghọ ihe àmà nke na-egosi nezie na Jehova bụ Chineke nke nzọpụta!18, 19. a Olee ọdachi na-abịa nke Obedaya kwuru maka ya? b Olee otú Obedaya si mee ka Izrel nwee olileanya?18E nwere ezi ihe mere obi ji sie anyị ike. Dị ka ihe atụ, chegodị echiche banyere akwụkwọ amụma ahụ dị mkpirikpi bụ Obedaya. O lekwasịrị anya nebe Idọm oge ochie nọ. O kwuru ihe Jehova kpere nikpe nke ọ ga-eme ndị ahụ megburu nwanne ha, bụ Izrel. Obedaya 12 Mbibi ahụ e buru namụma mezuru, dị ka anyị tụlerenIsi nke Irinakwụkwọ a. Noge Nabonaịdọs, ndị Babịlọn meriri Idọm netiti narị afọ nke isii T.O.A., mba Idọm kwụsịkwara ịdị. Otú ọ dị, e nwere ihe ọzọ dị mkpa nozi Obedaya, bụ nke dị anyị mkpa ka anyị na-atụ anya oké ụbọchị Jehova.19Ị ma na mba ahụ bụ ndị iro ya bụ, Babịlọn, bụ ndị bibiri Idọm, mezukwara ntaramahụhụ Chineke nahụ ndị ya na-ekwesịghị ntụkwasị obi. Nafọ 607 T.O.A., ndị Babịlọn bibiri Jeruselem ma dọrọ ndị Juu nagha. Ala ahụ wee tọgbọrọ nefu. Ọ bụ ebe ahụ ka okwu biri? Ee e. Site nọnụ Obedaya, Jehova kwuru na ndị Izrel ga-alaghachi biri nala ha. Ị pụrụ ịgụ nkwa a na-agba ume nObedaya 17: NUgwu Zayọn ka ndị gbapụrụ agbapụ ga-anọ, ọ ga-aghọkwa ihe dị nsọ; ụlọ Jekọb ga-enwetakwa ihe dịịrị ha inweta.20, 21. Nihi gịnị kaObedaya 17ga-eji kasie anyị obi?20Ihe mere eme na-egosi na ihe Jehova kwuru site nọnụ Obedaya mezuru. Chineke kwuru na ọ ga-eme, o mekwara. Ọtụtụ puku ndị e si na Juda na Izrel dọrọ nagha lọghachitere nafọ 537 T.O.A. Nihi ngọzi Jehova, ndị a si ala ọzọ lọta mere ka ala ahụ nke tọgbọrọ nefu gbanwee wee ghọọ paradaịs mara nnọọ mma. Ị gụwo amụma e buru banyere mgbanwe a dị ebubenAịzaya 11:6-9nakwa 35:1-7. Ihe kasị mkpa bụ na a maliteghachiri ezi ofufe, nke nwere isi ọnọdụ ya nụlọ nsọ Jehova ahụ e wughachiri ewughachi. Ya mere,Obedaya 17pụrụ ịbụrụ anyị ihe àmà ọzọ na-egosi na a pụrụ ịtụkwasị nkwa Jehova obi. Ha na-emezu mgbe niile.21Obedaya ji okwu a na-egosi obi ike o nwere mechie amụma ya: Ọbụbụeze ga-abụkwa nke Jehova. Obedaya 21 Ebe ị tụkwasịrị nke a obi, ị na-atụ anya oge ahụ dị ebube mgbe Jehova ga na-achị eluigwe na ụwa site naka Jizọs Kraịst, nenweghị onye ga-ama yaaka. Ma ị nọwo na-atụ anya oké ụbọchị Jehova na ngọzi niile ọ ga-eweta ruo naanị nwa oge ma ọ bụ ruo ọtụtụ iri afọ, ị pụrụ ijide naka na atụmanya dị otú ahụ nke dabeere na Baịbụl ga-emezurịrị.Anyị ji ọṅụ na-ejere Jehova ozi ma na-eburu mgbe ebighị ebi nuche22. Olee ihe mere i ji chọọ ịdị na-ele ihe anya dị ka ihe e dere naHabakọk 2:3naMaịka 4:5si dị?22Ya mere, ọ bụ ihe kwesịrị ekwesị ikwughachi okwu ahụ na-emesi obi ike nke Habakọk kwuru, bụ nke metụtara oge anyị a: Ọhụụ a bụ maka oge a kara aka, o jikwa ọsọ na-eru ọgwụgwụ ya, ọ gaghị agha ụgha. Ọ bụrụgodị na o gbuo oge, na-atụ anya ya; nihi na ọ ga-emezurịrị. Ọ gaghị anọ ọdụ. Habakọk 2:3 Ụbọchị Jehova ga-abịarịrị noge ya, ọ bụrụgodị na o yie ka oké ụbọchị Jehova ọ na-egbu oge dị ka mmadụ si ele ihe anya. Jehova kwere anyị nkwa nke ahụ. Nụzọ dị otú a, ndị jewooro Chineke ozi ruo ọtụtụ afọ nakwa ndị ka malitere ife ya ofufe noge na-adịbeghị anya pụrụ iji ụdị obi ike ahụ e kwupụtara naMaịka 4:5na-aga nihu: Anyị onwe anyị ga na-ejegharị naha Jehova bụ Chineke anyị ruo mgbe ebighị ebi, ọbụna ruo mgbe niile ebighị ebi.13 Kpọsaanụ nEtiti Mba Dị Iche Iche1. Nihi gịnị ka a pụrụ iji jiri Jehova ịgwa onye amụma ya okwu tụnyere mbigbọ ọdụm?Ị NỤTỤLA ebe ọdụm na-ebigbọ? Mbigbọ ọdụm na-emenye ụjọ. A pụrụ ịnọ ebe dị ihe karịrị kilomita asatọ nụ ya. Gịnị ka ị ga-eme ma ọ bụrụ na ị nụ ka ọdụm nọ ebe dị nso na-ebigbọ nime abalị? Ma eleghị anya, ị ga-eme ihe ozugbo. Emọs, bụ otu nime ndị amụma iri na abụọ ahụ anyị na-atụle ihe ha dere, ji ihe atụ a mee ihe: Ọdụm ebigbọwo! Olee onye na-agaghị atụ egwu? Ọkaakaa Onyenwe anyị Jehova ekwuwo okwu! Olee onye na-agaghị ebu amụma? Emọs 3:3-8 Ọ bụrụ na ị nụ ka Jehova nonwe ya na-ekwu okwu, ọ bụ na ị gaghị eme ihe dị ka Emọs mere? O mere ihe ozugbo ma buo amụma ihe a ga-eme ebo iri nke mba Izrel.2. a Olee otú ị pụrụ isi ṅomie Emọs nịrụzu ọrụ ibu amụma ahụ? b Gịnị ka anyị ga-atụle nisiokwu a?2Ị pụrụ ikwu, sị, Abụghịnụ m onye amụma! Ọ pụrụ ịdị gị ka i rughị eru ịbụ onye amụma nihi na e nyeghị gị ọzụzụ ịbụ ya. Ma, cheta Emọs. Mgbe Amazaya, bụ onye nchụàjà nke na-efe chi nwa ehi, gakwuuru Emọs, Emọs sịrị ya: Abụghị m onye amụma, abụghịkwa m nwa onye amụma; kama abụ m onye na-azụ ìgwè anụ nakwaonye na-arụpusị mkpụrụ fig nke osisi sịkamọ. Emọs 7:14 Ọ bụ ezie na Emọs si nezinụlọ na-abaghị ọgaranya, ọ dị njikere ịrụ ọrụ e nyere ya dị ka onye amụma Jehova. Olee banyere gị? Ị ma na ọ dị ọrụ e kenyere gị nke nwere otú o si yie ọrụ e nyere ndị amụma iri na abụọ ahụ? I ketawo ọrụ ikwusa ozi nke Chineke chọrọ ka e kwusaa taa nakwa izi ihe na ime ndị na-eso ụzọ. Olee otú i si ele ọrụ ahụ dị oké mkpa anya? Olee ozi a chọrọ ka i kwusaara mba dị iche iche? Ruo ókè há aṅaa ka ị na-atọ anya nala na-arụ ọrụ ahụ? Gịnị na-ekpebi ma ị ga-enwe ihe ịga nke ọma nọrụ gị? Ka anyị tụlee azịza ha.ỤMỤ EHI BỤ MKPỤRỤ EGBUGBERE ỌNỤ GỊ3. Olee otú ị pụrụ isi soro rụọ ọrụ yiri nke ndị amụma ahụ bụ ndị anyị na-amụ ihe ha dere?3Ị na-arụ ọrụ yiri ọrụ ndị amụma ahụ nezie? Ma eleghị anya, ị nụbeghị mbigbọ ọdụm ahụ, ebe ọ bụ na Jehova esibeghị nike mmụọ nsọ gwa gị okwu kpọmkwem. Otú ọ dị, i siwo nOkwu ya, bụ Baịbụl, nụ ozi ahụ e kwesịrị izisa ngwa ngwa banyere ụbọchị Jehova nke na-abịa. Dị ka anyị hụrụnIsi Mbụnakwụkwọ a, okwu bụ onye amụma na amụma nwere ihe dịgasị iche iche ha pụtara. Ọ bụ ezie na e nwere ike ị bụghị onye amụma otú Emọs ma ọ bụ ndị amụma ndị ọzọ e nwere noge ochie bụ, ị ka pụrụ ikwu banyere ọdịnihu. Nụzọ dị aṅaa? Ị pụrụ ikwusa ozi amụmandị ị mụrụ banyere ha nAkwụkwọ Nsọ, tinyere ozi ndị amụma iri na abụọ ahụ ziri. Ugbu a bụ oge ime nke ahụ.Bido ná mmalite narị afọ nke iri abụọ ruo noge anyị a, ndị Chineke anọwo na-ebu amụma4. Olee otú amụma ahụ e dekọrọ naJoel 2:28-32si na-emezu taa?4Si nakụkụ ọzọ lee okwu ahụ anya. Jehova Chineke gwara Joel onye amụma banyere mgbe ndị niile dị iche iche ga-ebu amụma, dị ka a pụrụ isi kwuo ya, sị: Ọ ga-erukwa na mgbe e mesịrị, m ga-awụkwasị mmụọ m nahụ ụdị anụ ahụ ọ bụla, ụmụ unu ndị ikom na ụmụ unu ndị inyom ga-ebukwa amụma. Ndị agadi unu ga-arọ nrọ. Ụmụ okorobịa unu ga-ahụkwa ọhụụ. Joel 2:28-32 Nụbọchị Pentikọst nke afọ 33 O.A., Pita onyeozi kwuru na akụkụ Akwụkwọ Nsọ a mezuru mgbe a wụsara ndị zukọrọ nọnụ ụlọ nke dị notu ụlọ elu dị na Jeruselem mmụọ nsọ, ha wee malite ikwusa ozi ọma banyere ihe ndị dị ebube nke Chineke. Ọrụ 1:12-14;2:1-4,11,14-21 Tụlezie banyere oge anyị a. Amụma Joel anọworị na-emezu nụzọ bụ isi kemgbe mmalite narị afọ nke iri abụọ. Ndị Kraịst e tere mmanụndị ikom na ndị inyom, ndị kataworo ahụ na ndị na-akatabeghị ahụmalitere ibu amụma, ya bụ, ikwusa ihe ndị dị ebube nke Chineke, tinyere ozi ọma banyere Alaeze ahụ nke e guzobeworo neluigwe ugbu a.5. a Olee ihe ùgwù anyị niile nwere? b Gịnị ka iji ụmụ ehi bụ mkpụrụ egbugbere ọnụ gị chụọ àjà pụtara, gịnịkwa ka ọ bụụrụ gị?5Ọ bụ ezie na e jighị mmụọ nsọ mụọ oké ìgwè mmadụ nke atụrụ ọzọ ahụ ịbụ ụmụ Chineke, ha na-agwa ndịahụ e tere mmanụ na-eso ụzọ Jizọs Kraịst, sị: Anyị ga-eso unu, nihi na anyị anụwo na Chineke nọnyeere unu. Mkpughe 7:9;Jọn 10:16;Zekaraya 8:23 Ma ì nwere olileanya ị dị ndụ ebighị ebi neluigwe ma ọ bụ nụwa, i nwere ihe ùgwù nke ịchụ ụmụ ehi bụ mkpụrụ egbugbere ọnụ gị dị ka àjà. Hosia 14:2 Gịnị ka ihe ahụ e kwuru namụma Hosia pụtara? Ọkà mmụta Baịbụl, bụ C. F. Keil, kwuru, sị: Nwa oké ehi . . . bụ anụ kasị mma e ji achụ àjà ekele. Pọl onyeozi rụtụrụ aka naHosia 14:2mgbe o dere, sị: Ka anyị . . . na-achụrụ Chineke àjà otuto mgbe niile, ya bụ, mkpụrụ egbugbere ọnụ bụ nke na-ekwupụta aha ya nihu ọha. Ndị Hibru 13:15 Ee, okwu bụ ụmụ ehi bụ mkpụrụ egbugbere ọnụ anyị na-arụtụ aka nihe kasị mma na-esi nọnụ anyị apụta, nke bụ ihe ndị anyị na-ekwu iji too Jehova.6. Gịnị mere anyị kwesịrị iji nyochaa otú àjà otuto anyị na-achụ dị?6Ị na-achụrụ Jehova àjà otuto mgbe i si nala ala obi gị na-ekpeku ya ekpere, mgbe i ji obi ekele na-ekwu okwu banyere ya ná nzukọ Ndị Kraịst, jirikwa ịnụ ọkụ nobi na-agwa ndị ọzọ okwu mgbe ị na-aga ozi ọma. Otú ọ dị, onye ọ bụla nime anyị pụrụ ịjụ, sị, Mgbe m na-ekere òkè nihe ndị ahụ, olee otú àjà otuto m na-achụ dị? Site nihe ị mụworo, o doro anya na ị na-asọ ndị nchụàjà nke oge Malakaị oyi, bụ ndị na-eweta anụ ndị nwere nkwarụ nebe ịchụàjà Chineke nasọghị anya. Jehova si nọnụ Malakaị gwasie ha ike na anụ ndị ha ji na-achụ àjà adịghị mma, ebe ọ bụ na ha echeghị na ha na-elelị tebụl Jehova. Malakaị 1:8 Notu aka ahụ, anyị kwesịrị inyocha àjà anyị na-achụ iji jide naka na ọ bụ nke kasị mma nakwa na o nweghị nkwarụ ọ bụla.OZI A GA-AKPỌSA7. Mgbe anyị na-ezisa ozi anyị nke nwere akụkụ abụọ, olee akụkụ nke chọrọ obi ike?7Ịchụ ụmụ ehi bụ mkpụrụ egbugbere ọnụ anyịnàjà mgbe anyị nọ nozi chọrọ obi ike, ka ọ bụ na ọ chọghị? Ọ bụ nihi na ozi anyị na-ezisara ndị mmadụ nwere akụkụ abụọ, otu nime ha kwa adịghị atọ ndị mmadụ ụtọ. Joel onye amụma gwara ndị Chineke, sị: Kpọsaanụ netiti mba dị iche iche, sị, Jikerenụ agha! Kpalienụ ndị dị ike! Ka ha bịa nso! Ka ha gbagote, ya bụ, ndị ikom niile na-aga agha! Joel 3:9 A bịa notu o si metụta oge anyị, lee otú o si na-ama mba niile aka! Jehova na-ekwu na ya ga-ebuso ndị na-enupụrụ ya isi agha nezi omume. Ọ bụ ezie na Jehova na-agwa ndị ya ka ha kpụgharịa mma agha ha ka ha bụrụ mma ogè, kpụgharịakwa ube ha ka ha bụrụ mma ịkwa osisi, ọ gwara mba ndị na-emegide ha ka ha kpụgharịa mma ogè ha ka ha bụrụ mma agha, kpụgharịakwa mma ha ji akwa osisi ka ha bụrụ ube. Maịka 4:3;Joel 3:10 Ee, ndị iro Chineke kwesịrị ijikere ka ha na Onye kere eluigwe na ụwa lụọ agha. Nke ahụ abụghị ozi na-atọ ndị mmadụ ụtọ nke anyị ga-ezisa.8. Nihi gịnị ka e ji were ndị fọdụrụ nụlọ Jekọb tụnyere ọdụm?8Nozi ahụ Maịka onye amụma ziri, e ji ndị na-achụ ụmụ ehi bụ mkpụrụ egbugbere ọnụ ha nàjà tụnyere ọdụm. O dere, sị: Ndị fọdụrụ nụlọ Jekọb ga-adị netiti mba dị iche iche . . . dị ka ọdụm nke nọ netiti anụ ọhịa, ha ga-adịkwa ka nwa ọdụm tojuru etoju nke nọ netiti ìgwè atụrụ, nke ọ na-abụ ọ na-agafe, ya ana-azọpịa ma na-adọri anụ; e nweghịkwa onye nnapụta ọ bụla. Maịka 5:8 Nihi gịnị ka ihe atụ a ji daba adaba? Noge anyị, ndị Chineke aghaghị igosi obi ike yiri nke ọdụm mgbe ha na-ezi mba niile ozi ịdọ aka ná ntị ahụ. Ndị fọdụrụ ná ndị e tere mmanụ na-ebutekwa ụzọ.Ị na-ekwusa banyere ụbọchị Jehova natụghị egwu?9. a Olee mgbe ọ ga-adị mkpa ka i nwee obi ike yiri nke ọdụm? b Olee otú ị pụrụ isi nweta obi ike mgbe a na-emegide gị ma ọ bụ mgbe ndị mmadụ na-egosighị mmasị nozi gị?9Ị na-enwe obi ike yiri nke ọdụm mgbe ị na-ekwusa ịdọ aka ná ntị nke dị nozi ahụ? Ị pụrụ ịchọ ụdị obi ike ahụ, ọ bụghị naanị mgbe ị nọ nihu ndị isi, kamakwa mgbe ị na-agwa ụmụ akwụkwọ ibe gị okwu nụlọ akwụkwọ ma ọ bụ ndị ọrụ ibe gị ma ọ bụ mgbe ị na-agwa ndị ikwu gị na-ekweghị ekwe okwu. Maịka 7:5-7;Matiu 10:17-21 Olee otú ị pụrụ isi nweta obi ike mgbe a na-emegide gị ma ọ bụ mgbe ndị mmadụ na-egosighị mmasị nozi gị? Gee ntị notú Maịka si nwee ike ịrụzu nnukwu ọrụ nke bụ ịdọ ndị mmadụ aka ná ntị banyere mbibi nke Sameria na Jeruselem: Mmụọ Jehova emewo ka m jupụta nike, jupụtakwa nikpe ziri ezi na ịdị ike, ka m wee gwa Jekọb nnupụisi ya, gwakwa Izrel mmehie ya. Maịka 1:1,6;3:8 Gị onwe gị kwa pụrụ ijupụta nike nihi na gị onwe gị pụrụ inweta nụzọ dịukwuu mmụọ Chineke nke na-enye ike. Zekaraya 4:6 Site niji ekpere dabere nebe Chineke nọ, ị ga-enwe ike ikwusa okwu ahụ nke pụrụ ime ka ntị zụọ wuruwuru.2 Ndị Eze 21:10-15.10. Olee otú anyị pụrụ isi ṅomie Zefanaya nikwusa ozi banyere ụbọchị Jehova?10I kwesịrị inwe obi ike, ma i kwesịkwara ịdị akọ mgbe ị na-ezi ndị mmadụ ozi ịdọ aka ná ntị ahụ. Anyị kwesịrị ịdị na-emeso mmadụ niile nụzọ dị nwayọọ ọbụna mgbe ozi ahụ bụ maka ụbọchị Jehova nke na-abịanụ. 2 Timoti 2:24;Joel 2:1,11;Zefanaya 1:14 Ọzọkwa, anyị pụrụ ịmụta ihe naka ndị amụma iri na abụọ ahụ. Ha kwusara ozi amamikpe si naka Jehova natụghị egwu. Nagbanyeghị nke ahụ, ha chebaara ndị na-ege ha ntị echiche. Dị ka ihe atụ, Zefanaya onye amụma ezoghị ọnụ mgbe ọ na-agwa ndị isi ma ọ bụ ndị a ma ama nke oge ya, bụ ndị kpọrọ ekwo nkụ, okwu. Ma Eze Josaya nke kwesịrị ntụkwasị obi esoghị ná ndị ọ katọrọ. Zefanaya 1:8 Mgbe anyị na-ekwusa ozi ịdọ aka ná ntị ahụ, ànyị pụrụ inyere ndị mmadụ aka site nile ha anya dị ka ndị pụrụ ịbụ atụrụ, ọ bụghị ile ha anya nụzọ na-adịghị mma?Matiu 25:32-34.11. a Gịnị bụ akụkụ nke abụọ nke ozi nwere akụkụ abụọ nke anyị na-ekwusa? b Olee otú ị pụrụ isi ṅomie ndị amụma iri na abụọ ahụ mgbe ị na-ekwusa banyere ụbọchị Jehova?11Gịnị bụ akụkụ nke ọzọ nke ozi ahụ nwere akụkụ abụọ nke anyị na-ekwusa? E mere ka akụkụ ahụ pụta ìhè naMaịka isi ise. Ndị fọdụrụ nụlọ Jekọb ga-adị ka igirigi nke si nebe Jehova nọ netiti ọtụtụ ndị, dị ka mmiri na-ezosi ike nelu ahịhịa, bụ nke na-adịghị adabere nebe mmadụ nọ, nke na-adịghịkwa echere ụmụ mmadụ. Maịka 4:1;5:7 Nihi ozi ọma ahụ ha na-ezi ọtụtụ ndị taa, ndị fọdụrụ nụlọ Jekọb, ma ọ bụ Izrel, ime mmụọ, na ndị ibe ha dị ka igirigi nke si nebe Jehova nọ nke na-enye ume. Ha dịkwa ka mmiri na-ezosi ike nelu ahịhịa. Ebe ọ bụ na ihe ndị amụma ahụ kwusara abụghị naanị banyere mbibi, kamakwa, banyere ime ka ihe niile dị otú ha dị na mbụ, anyị kwesịrị ịmụta ọtụtụ ihe nakwụkwọ iri na abụọ ikpeazụ nke Akwụkwọ Nsọ Hibru banyere akụkụ nke abụọ nke ozi anyị na-ekwusa. Nozi gị, ị na-eme ka akụkụ na-agba ume nke ozi banyere ụbọchị Jehova pụta ìhè?OLEE OTÚ I SI EKWUSA OZI A?12, 13. a Gịnị ka ojiji e ji ndị Chineke tụnyere ụmụ ahụhụ pụtara? b Olee otú obi dị gị banyere ihe ị gụtara naJoel 2:7, 8?12Oleezi otú i si ekwusa ozi a nwere akụkụ abụọ? Joel onye amụma ji ọrụ ndị nke Chineke na-arụ tụnyere ihe otiti dị iche iche nke e ji ụmụ ahụhụ tie, tinyere igurube. Joel 1:4 Ma, olee ihe mere anyị ji lechaa ihe anyị ga-eji tụnyerendị Jehova, ya abụrụ ìgwè ụmụ ahụhụ? Ọ bụ nihi na, dị ka e kwuru naJoel 2:11, Chineke kpọrọ ụmụ ahụhụ ndị a ụsụụ ndị aghaya.E jikwa ndị Chineke tụnyere igurube nakwụkwọ Mkpughe. LeeMkpughe 9:3, 4. Joel kọwara ọrụ ụmụ ahụhụ a na-arụ dị ka ọkụ na-erepịa ihe, ha mekwara ka ala yiri ogige Iden nke ha gafere ghọọ ala ịkpa nke tọgbọrọ nefu. Joel 2:2, 3 Olee otú ị pụrụ isi gosi na ị ma ihe amụma Joel pụtara?13Cheedị echiche otú ụmụ obere ahụhụ ndị a si arụzu ọrụ ha nke ọma. Joel kọwara ya, sị: Ha na-agba ọsọ dị ka ndị dị ike. Ha na-arịgo mgbidi dị ka ndị agha. Ha na-agakwa, onye ọ bụla nụzọ nke ya, ha adịghị ahapụ ụzọ ha. Ha adịghịkwa enupụ ibe ha. Ha na-aga dị ka dimkpa nke na-aga ebe ọ na-aga neleghị anya nazụ; ọ bụrụgodị na akụ ụta atụta ụfọdụ, ndị nke ọzọ adịghị akwụsị ịga ebe ha na-aga. Joel 2:7, 8 Ọ dịghị mmegide yiri mgbidi nke pụrụ igbochi ha na mbibi ha na-akpata. Ọ bụrụgodị na akụ ụta atụta ụfọdụ, dị ka ọ tụtara ụfọdụ Ndị Kraịst na-eguzosi ike nihe, bụ ndị ndị iro na-emegide ha gburu, ndị ọzọ na-aga nihu nọrụ ahụ, na-arụzu ọrụ Jehova nyere ha. Ì kpebisiwo ike ịnọgide na-arụ ọrụ ikwusa banyere ụbọchị Jehova ruo mgbe Chineke kpebiri na a rụzuwo ya? Ị pụrụ ọbụna ịdị na-arụ ọrụ ahụ nọnọdụNdị Kraịst ụfọdụ kwesịrị ntụkwasị obi, ndị nwụworo anwụ, nọrọ.Ị pụrụ inwe ihe ịga nke ọma nozi gị nagbanyeghị ihe ndị mmadụ na-eme14. Olee ụzọ ị pụrụ isi kere òkè nịrụzu ọrụ nkwusa ahụ nke ọma?14Isi ihe a na-ekwu bụ ịrụzu ya nke ọma. Olee otú ị pụrụ isi kere òkè nịrụzu ọrụ nkwusa ahụ nke ọma dị ka a kọwara namụma Joel? Ọ bụ site nikere òkè nozi ụlọ nụlọ nakwa ịgaghachi kụziere ndị gosiri mmasị ihe. Ụzọ ọzọkwa bụ ịgaghachi kpọtụrụ ndị na-anọbughị nụlọ. Nụzọ dị otú a, ị na-egosi na ị ghọtara ihe onye amụma a kọwara. Mgbe ị na-agbara ndị mmadụ àmà nokporo ámá, ị pụrụ izute ndị ị na-agaraghị enweta nụlọ. Ụzọ ọzọ bụ: Ị pụrụ inyere ndị si mba ndị ọzọ kwabata nógbè gị aka.Ị dị ngwa ịchọpụta ohere ndị dị otú ahụ wee na-ekere òkè nịrụzu ọrụ nkwusa ahụ nke ọma taa?GỊNỊ GA-EME KA I NWEE IHE ỊGA NKE ỌMA?15. Olee ihe pụrụ iche banyere ihe ndị mmadụ mere nihi ozi ndị amụma iri na abụọ ahụ kwusara?15Olee ihe ndị mmadụ na-eme mgbe e ziri ha ozi banyere ụbọchị dị oké egwu nke Jehova? O kwesịghị iju gị anya ma ọ bụrụ na ndị mmadụ emegide gị ma ọ bụ ghara igosi mmasị. Otú ahụ ka e mere ọtụtụ nime ndị amụma Chineke, bụ ndị ọtụtụ nime ha nwere ozi ịdọ aka ná ntị siri ike ha ga-ezi. Jeremaya 1:17-19;7:27;29:19 Nagbanyeghị nke ahụ, ọtụtụ nime ndị amụma ahụ rụpụtara ihe ndị dị mma! Ọ dịkarịa ala mmadụ ise nime haJona, Maịka, Zefanaya, Hagaị, na Zekarayakpaliri ụfọdụ ndị ichegharị ná mmehie ndị ha mere noge gara aga ma gbanwee omume ha.16. Gịnị si ná mgbalị Maịka tinyere dị ka onye amụma pụta?16O yiri ka ọ bụ ọrụ Zefanaya rụrụ dị ka onye amụmakpaliri Eze Josaya ime ihe iji hụ na a maliteghachiri ofufe dị ọcha. Maịka kwusaara ndị isi Juda ozi amamikpe natụghị egwu. Eze Hezekaya mekwara ihe Maịka kwuru. Maịka 3:1-3 Ọ dị mma ịmara na ụfọdụ ndị okenye ndị nọ noge Jeremaya kwuru na ihe Hezekaya mere bụ ezi ihe nlereanya, mgbe ha kwuru na eze ahụ tụrụ egwu Jehova wee mee ka obi Jehova jụrụ. Jeremaya 26:18, 19;2 Ndị Eze 18:1-4 Noge Hezekaya na-achị, ndị Juda na ndị si nalaeze ebe ugwu, bụ ndị dị njikere isonye, mere Ememme Ngabiga na Ememme Achịcha Na-ekoghị Eko. Ha gbatịrị ememme ahụ ọbụna ruo otu izu ọzọ. Gịnị ka nlaghachi ha laghachiri nezi ofufe rụpụtara? E wee ṅụrịa oké ọṅụ na Jeruselem. 2 Ihe E Mere 30:23-26 Maịka malitere izi mba ahụ si nezi ofufe dapụ, nke Eze Ehaz na-achị, ozi mbibi nke Chineke ziri ya. Ma, onye amụma ahụ hụrụ ihe ọma si ná mgbalị o tinyere pụta mgbe nwa Ehaz, bụ Hezekaya, ṅara ntị.17. Gịnị ka Hagaị na Zekaraya rụrụ?17Cheekwa echiche banyere ndị amụma bụ Hagaị na Zekaraya. Ha jere ozi dị ka ndị amụma maka ndị Juu ahụ si mba ọzọ lọta, bụ ndị nwere omume ọ gbasara m, ndị na-echekwa naanị banyere onwe ha. Hagaị 1:1, 2;Zekaraya 1:1-3 Mgbe ndị amụma abụọ ahụ malitere ije ozi ha, afọ iri na isii agafeela kemgbe a tọsịrị ntọala ụlọ nsọ ahụ. Ndị mmadụ nọ na-agbagharị, onye ọ bụla nihi ụlọ nke ya, ma ụlọ Jehova bụ mkpọmkpọ ebe. Hagaị gwara ndị Juu, sị: Dịkwanụ ike, unu niile bụ ndị bi nala a, ka Jehova kwuru, rụọkwanụ ọrụ. Gịnị meziri? Jehova wee kpalie mmụọ Gọvanọ Zerọbabel, Jọshụa bụ nnukwu onye nchụàjà, na ndị niile fọdụrụ nime ndị Izrel. Nihi ya, ha rụchara ọrụ ha na-arụ nụlọ nsọ ahụ.Hagaị 1:9,12,14;2:4.18, 19. a Olee otú ndị nọ nala ụfọdụ si anabata nkwusa a na-ekwusa banyere ụbọchị Jehova? b Olee ihe ị ga-eme banyere mkpa e nwere maka ikwusara mmadụ niile ozi ịdọ aka ná ntị ahụ?18Ihe ka ọtụtụ ná ndị amụma iri na abụọ ahụ ziri mba ahụ raara onwe ya nye Jehova na mbụ ozi. Ọ pụrụ ịbụ na ndị anyị na-ekwusara ozi ọma bụ ndị ọ na-adịghị mgbe ha maara onye bụ ezi Chineke. Nagbanyeghị nke ahụ, anyị pụrụ ịmụta ihe nihe si nọrụ ndị amụma ahụ rụrụ pụta. Taakwa, nọtụtụ ókèala, ndị mmadụ na-aṅa ntị nozi ahụ dị oké mkpa anyị na-ezisa banyere ụbọchị Jehova. Anyị na-ahụ ihe ndị ọ na-arụpụta, bụ ndị kwekọrọ nihe Zekaraya buru namụma, sị: Ọtụtụ mba ga-esoro Jehova nụbọchị ahụ, ha ga-aghọkwa ndị m; m ga-ebikwa nime gị. Zekaraya 2:11 Ugbu a, ọtụtụ mba, nụzọ nkịtị, na-aṅa ntị nozi ndị Chineke na-ezisa. Mkpughe 7:9 Zekaraya buru amụma, sị: Ọtụtụ ndị nakwa mba ndị dị ike ga-abịa chọọ Jehova nke ụsụụ ndị agha nime Jeruselem, meekwa ka obi Jehova jụrụ. A kọwara ha dị ka ndị ikom iri ndị si nasụsụ niile nke mba dị iche iche, bụ ndị ga-ejide uwe mwụda nke onye Izrel ime mmụọ, sị: Anyị ga-eso unu, nihi na anyị anụwo na Chineke nọnyeere unu.Zekaraya 8:20-23.19Buru nobi na e kwuru okwu banyere asụsụ niile nke mba dị iche iche. A na-asụgharị Baịbụl na akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl nọtụtụ asụsụ. Ndịàmà Jehova na-enyekwa ndị ozi ọzụzụ ka ha gaa na-ezi ndị si nasụsụ niile nke mba dị iche iche ihe. Matiu 28:19, 20;Ọrụ 1:8 Ma eleghị anya, ị mụtawo asụsụ ọzọ iji nyere ndị bi nógbè unu aka, bụ ndị na-asụ asụsụ ahụ. Ọtụtụ ndị dịkwa njikere ịmụ otu asụsụ ọhụrụ ma ọ bụ abụọ nakwa ịkwaga ná mba ebe ọtụtụ ndị na-anabata ozi ọma ahụ ngwa ngwa. Ị ga-enwe ike ịkwaga nebe ndị dị otú ahụ a na-arụpụta ihe ma si otú ahụ na-akpọsa ya netiti mba dị iche iche? Kpee ekpere ma chebara nke ahụ echiche. Ọ bụrụ na i nwere ụmụ na-etoliteetolite, gị na ezinụlọ gị kwurịta ya ugboro ugboro ma ùnu ga-enwe ike ịkwaga ebe ọzọ, setịpụrụ ya ụmụ gị na-etolite etolite dị ka ihe mgbaru ọsọ.20. Olee àgwà Jehova mere ka ọ pụta ìhè nihe banyere ndị Ninive?20Jona bụ onye amụma ọzọ nke ndị mmadụ gere ntị, ndị ọ na-eyighị ka hà ga-ege ya ntị. Ndị Ninive, ọbụnadị eze ha, gere ntị nozi Jona ziri ma nwee okwukwe nebe Jehova nọ. Chineke jụrụ, sị: Ọ bụ na mụ onwe m ekwesịghị imere Ninive bụ obodo ukwu ebere, bụ ebe e nwere ihe karịrị narị puku mmadụ na puku iri abụọ, bụ ndị na-amaghị ma ọlị ihe dị iche naka nri ha na aka ekpe ha? Jona 4:11 Chebara okwu a echiche iji mata ihe na-akpali gị ịkpọsara ndị ọzọ banyere ụbọchị dị egwu nke Jehova. Ị na-ekele Jehova ekele maka ịzọpụta gị site nihe mgbapụta ahụ? Ọ na-adị gị ka ì nwere ọrụ dịịrị gị dị ka ohu Jehova nke raara onwe ya nye? 1 Ndị Kọrịnt 9:16, 17 Ihe ndị a bụ ezi ihe mere anyị ga-eji na-ekwusa banyere ụbọchị Jehova. Tụkwasị na nke ahụ, ị na-emere ndị ị na-ekwusara banyere ụbọchị Jehova ebere? Lee ụdị obi ụtọ ị ga-enwe mgbe ebere nke yiri ebere Chineke kpaliri gị ịgwa ndị mmadụ okwu banyere ụbọchị ahụ!21. Gịnị ka ị pụrụ ịmụta notú Emọs si merie egwu Amazaya gbalịrị iyi ya?21Anyị amachaghị otú e si gee Joel, Obedaya, Nehọm, Habakọk, na Malakaị ntị. Ma ọ dịghị ihe ọzọ, anyị maara otu ihe e mere mgbe Emọs ziri ozi ya. Amazaya megidere Emọs ajọ mmegide ma bo onye amụma ahụ ebubo na ọ gbaara eze izu. Ọ nwakwara igbochi Emọs ikwusa ozi ọma na Betel. Emọs 7:10-13 Emọs ji obi ike merie mmegide ahụ. Taakwa, ndị okpukpe pụrụ ịgbalị ka ha kpalie ụfọdụ ndị ọchịchị ka ha kpagbuo ndị Jehova ma ọ bụ ọbụna machibido ọrụ nkwusa ha iwu. Ị ga-eṅomi Emọs site nikwusa ozi ọma ahụ natụghị egwu nagbanyeghị mmegide?22. Nihi gịnị ka ị pụrụ iji kwuo na ozi ahụ na-enwe ihe ịga nke ọma nókèala gị?22Ọ bụ ezie na ihe ndị mmadụ mere mgbe ha nụrụ ozi ndị amụma iri na abụọ ahụ ziri dịgasị iche iche, ndị amụma ahụ niile rụzuru ọrụ ha. Ihe dị mkpa abụghị ka ndị mmadụ gee ntị nozi ahụ nwere akụkụ abụọ nke anyị na-ezisa, kama ka anyị chụọrọ Jehova ụmụ ehi bụ mkpụrụ egbugbere ọnụ anyị nàjà, bụ àjà otuto kasị mma anyị pụrụ ịchụ. Hosia 14:2;Ndị Hibru 13:15 Mgbe ahụ, anyị ga-ahapụrụ Chineke ihe ga-esi na ya pụta. Ọ ga-adọta ndị bụ atụrụ nezie. Jọn 6:44 Ọzọkwa, ị pụrụ inwe ihe ịga nke ọma nịkpọsa ozi ahụ sitere naka Chineke nagbanyeghị ihe ndị mmadụ na-eme. Ị pụrụ inwe obi ike na ụkwụ onye na-eweta ozi ọma, bụ onye na-ekwusa udo, mara mma nanya ndị ji obi ekele nabata ozi ọma. Ma nke kasị mkpa bụ na ha mara mma nanya Jehova. Nehọm 1:15;Aịzaya 52:7 Ebe ụbọchị Jehova dị nnọọ nso, kpebisie ike ịnọgide na-eme ihe Joel buru namụma maka oge anyị, nke bụ: Kpọsaanụ netiti mba dị iche iche, sị, Jikerenụ agha! Kpalienụ ndị dị ike! Nke ahụ pụtara agha Chineke ga-ebuso mba niile.Joel 3:9.14 Ngọzi Ruo Mgbe Ọ Na-adịghị Ihe Ga-akọ Gị1, 2. a Olee mkpebi ndị bara uru onye ọ bụla nime anyị pụrụ ime? b Mmezu nke amụma dị aṅaa na-emetụta ngọzi ndị anyị pụrụ inweta?OGE anyị bi ugbu a bụ oge ịma ikpe na oge ngọzi. Ọ bụ oge okpukpe na-adakpọ nakwa oge e weghachiri ezi ofufe. O doro anya na ị chọrọ inweta ngọzi na mmetụta dị mma ezi ofufe ahụ e weghachiri na-eme ka e nwee ugbu a nakwa nke ọ ga-eme ka e nwee nọdịnihu! Ma, olee ihe ị ga-eme iji hụ na i nwetara ihe ndị a? Azịza ya metụtara otu amụma nke nwere mmezu bụ isi ngwa ngwa oge ikpeazụ malitere nafọ 1914. 2 Timoti 3:1 Malakaị buru amụma, sị: Ezi Onyenwe unu Jehova, bụ onye unu na-achọ, ga-abịa nụlọ nsọ Ya, ya na onye ozi nke ọgbụgba ndụ ahụ, onye unu nwere mmasị na ya. Lee! Ọ ga-abịa, ka Jehova nke ụsụụ ndị agha kwuru.Malakaị 3:1.2Amụma a nke dị oké mkpa ná ndụ gị dị nakwụkwọ nke ikpeazụ nime akwụkwọ amụma iri na abụọ ndị ahụ. Ka anyị na-atụle nke ikpeazụ nime ha, ihe Malakaị dere dị nnọọ ezigbo mkpa. Akwụkwọ ya nwere ndụmọdụ dị oké mkpa nke ga-eme ka gị na ndị ọzọ na-efe Jehova nweta ngọzi ruo mgbe ọ na-adịghị ihe ga-akọ unu. Malakaị 3:10 Ka anyị lerukwuo anyanisi nke atọnakwụkwọ Malakaị.OGE IME KA A DỊ ỌCHA NỤZỌ IME MMỤỌ3. Olee ihe mere netiti ndị Chineke noge ochie nke mere ka a họrọ Izrel nke Chineke?3Ihe dị ka narị afọ ise mgbe Malakaị dịsịrị ndụ, Jehova,bụ onye Kraịst bụ onye ozi Chineke nke ọgbụgba ndụ Ebreham nọchitere anya ya, bịara nụlọ nsọ ahụ dị na Jeruselem ka o kpee ndị ha na Ya gbara ndụ ikpe. Mba ahụ dum gosiri na o rughị eru ịnọgide na-enweta ihu ọma Jehova. Nihi ya, Jehova jụrụ ya. Matiu 23:37, 38 Ị pụrụ ịhụ ihe na-egosi nke ahụ nihe mere nafọ 70 O.A. O dokwara anya na Chineke họọrọ mba ime mmụọ o ji dochie anya ya, ya bụ, Izrel nke Chineke, nke dị otu narị puku na puku iri anọ na puku anọ, ndị e si ná mba dị iche iche nweta. Ndị Galeshia 6:16;Ndị Rom 3:25, 26 Ma nke ahụ abụghị mmezu ikpeazụ amụma Malakaị ga-emezu. Ọ na-ekwukwa banyere oge anyị a ma na-emetụta kpọmkwem olileanya i nwere nọdịnihu inweta ngọzi ruo mgbe ọ na-adịghị ihe ga-akọ gị.4. Olee ajụjụ ọ dị mkpa ka a zaa mgbe e chisịrị Jizọs Eze nafọ 1914?4Mmezu nke amụma Baịbụl na-egosi na nafọ 1914, e mere ka Jizọs ghọọ Eze nke Alaeze eluigwe Jehova. Oge ruziri ka Jizọs mee ka a mata ìgwè Ndị Kraịst ruru eru inweta ihu ọma Chineke. Olee ndị ọ hụrụ na ha dị ọcha nụzọ ime mmụọ? Ị ga-ahụ azịza ya nihe Malakaị kwuru: Ònye pụrụ idi ụbọchị ọ ga-abịa, ònye pụkwara iguzo mgbe ọ ga-apụta? Nihi na ọ ga-adị ka ọkụ nke onye na-anụcha ihe. Malakaị 3:2 Olee mgbe, ọ bụkwa nụzọ dị aṅaa, ka Jehova bịara nụlọ nsọ ya maka ikpe ikpe?5, 6. a Mgbe Jehova bịara ileta ụlọ nsọ ime mmụọ ya, gịnị ka ọ hụrụ netiti ihe ka nọnụ ọgụgụ ndị sịrị na ha na-efe ya? b Gịnị dị ndị Chineke e ji mmụọ nsọ tee mmanụ mkpa?5O doro anya na Chineke abịaghị nụlọ nsọ e ji nkumena ụrọ wuo. E bibiri ụlọ nsọ ikpeazụ dị otú ahụ e wuru maka ezi ofufe nafọ 70 O.A. Kama nke ahụ, Jehova bịara nụlọ nsọ ime mmụọ, bụ ndokwa e mere nke ụmụ mmadụ pụrụ isi na ya bịakwute ya ma fee ya ofufe nihi àjà mgbapụta Jizọs Kraịst. Ndị Hibru 9:2-10,23-28 Nezie, ọ bụghị chọọchị dị iche iche nke Krisendọm bụ ụlọ nsọ ime mmụọ ahụ, nihi na ha so nusoro okpukpe nke ikpe ịwụfu ọbara na ịgba akwụna nụzọ ime mmụọ mara, usoro okpukpe nke na-akwado ozizi ụgha kama ịkwado ezi ofufe. Jehova gbara akaebe ọsọ ọsọ megide ya, ị makwaara na ikpe Jehova mara ya ziri ezi. Malakaị 3:5 Otú ọ dị, mgbe e guzobesịrị Alaeze Chineke, e nwere otu ìgwè ezi Ndị Kraịst na-eje ozi nogige ụlọ nsọ ime mmụọ nke Chineke, bụ ndị gosipụtara site nọnwụnwa ndị tara akpụ ha gabigara na ha na-eguzosi ike nebe Chineke nọ. Ka o sina dị, ọ dị mkpa ka a nụchaa ọbụna ndị e tere mmanụ. Ihe ndị amụma iri na abụọ ahụ dere rụtụrụ aka na nke ahụ, nihi na nkwa ndị na-enye obi ụtọ e kwere banyere ịkpọlata ndị ohu Chineke ma nụzọ ime mmụọ ma nụzọ anụ ahụ dị nime ha. Malakaị buru amụma na a ga-enwe ndị Jehova ga-anụcha . . . dị ka ọlaedo, nụchaakwa ha dị ka ọlaọcha. Ha ga-aghọkwara Jehova ndị na-eweta onyinye inweta ihu ọma nezi omume.Malakaị 3:3.6Dị ka nnukwu ihe àmà e nwere na-egosi, malite nafọ 1918 gaa nihu, Jehova mere ka Ndị Kraịst e tere mmanụ dị ọcha bụ nke dị ha mkpa, meekwa ka ofufe ha, omume ha, na ozizi ha dị ọcha.Ha na oké ìgwè mmadụ ahụ bụ ndị mesịrị sonyere ha eritewo uru dị ukwuu. Mkpughe 7:9 Dị ka ìgwè dị notu, ha nọgidere na-ewetara Jehova onyinye inweta ihu ọma nezi omume, bụ nke na-atọ Jehova ụtọ.Malakaị 3:3, 4.Jehova anọwo na-anụcha ndị ya dị ka otu ìgwè. Ọ dị mkpa ka a nụchaa anyị notu notu nebe ụfọdụ?7. Olee ihe anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị banyere otú Chineke si ele anyị anya?7Otú ahụ ka ndị Chineke niile na-eme, ma olee banyere anyị notu notu? Ị pụrụ ịjụ, sị, È nwere ihe ụfọdụ ọ ka dị mkpa ka m mezie nàgwà m na nomume m? Ọ dị mkpa ka m mezie àgwà m, dị nnọọ ka Jehova nụchara ndị ya e tere mmanụ? Anyị ebuwo ụzọ hụ na ndị amụma iri na abụọ ahụ mere ka echiche na àgwà ndị na-ezighị ezi pụta ìhè, meekwa ka àgwà na omume ndị dị mma pụta ìhè. Otú ha si mee ka ihe ndị ahụ pụta ìhè emewo ka i nwee ike ịmata ihe Jehova na-achọ naka gị. Maịka 6:8 Buru nobi na a sịrị naka gị. Nke ahụ na-egosi ihe mere onye ọ bụla nime anyị kwesịrị iji nyochaa ma ọ dị ebe o kwesịrị ịnụchakwu ma ọ bụ mekwuo ka ọ dị ọcha.BIKO, NWALEENỤ M NIHE A8. Olee òkù Jehova na-akpọ ndị ya?8Tụlee ihe Jehova gara nihu ikwu site nọnụ Malakaịnisi atọ, amaokwu nke iri. Nebe ahụ, ị ga-ahụ òkù a Jehova ji ịhụya na-akpọ: Webatanụ otu ụzọ nụzọ iri niile nụlọ nkwakọba ihe m, ka nri wee dịrị nụlọ m; biko, nwaleenụ m nihe a, ka Jehova nke ụsụụ ndị agha kwuru, ma ḿ gaghị emeghe ọnụ ụzọ mmiri nke eluigwe wee wụsa unu ngọzi ruo mgbe ọ na-adịghị ihe ga-akọ unu. Ọ bụ ndị Chineke niile ka a na-akpọ òkù ahụ. Ị na-ewere nke a dị ka òkù a kpọrọ gị?9. Olee ụdị àjà ị pụrụ ịchụrụ Jehova, na otu ụzọ nụzọ iri ị pụrụ inye ya?9Olee otú ị pụrụ isi nye Jehova otu ụzọ nụzọ iri? Nezie, iwu ejighị gị inye onyinye nakwa otu ụzọ nụzọ iri nkịtị, dị ka Iwu Mozis kwuru. Ihe Chineke na-atụ anya ya ugbu a bụ onyinye ime mmụọ. Dị ka anyị tụlere nIsi nke Iri na Atọ, Pọl kọwara na ọrụ ịgba àmà ị na-arụ bụ ịchụ àjà. Hosia 14:2 Onyeozi ahụ kwuziri banyere ụdị àjà ọzọ. O dere, sị: Unu echefukwala ime ihe ọma na ịdị na-enyendị ọzọ ihe ihe onwunwe, nihi na àjà ndị dị otú ahụ na-adị Chineke ezi mma. Ndị Hibru 13:15, 16 Ya mere, o doro anya na otu ụzọ nụzọ iri ahụ e kwuru okwu ya naMalakaị 3:10bụ onyinye ime mmụọ nakwa onyinye nkịtị. Dị ka Onye Kraịst e mere baptizim, ị raara onwe gị dum nye Jehova. Ma otu ụzọ nụzọ iri gị na-anọchite anya ụfọdụ nime ihe i nwere bụ ndị i nwere ike iwetara Jehova ma ọ bụ jiri jeere ya ozi. Ihe ndị ahụ bụ ma oge gị ma ike gị ma ihe onwunwe gị i ji na-ejere Jehova ozi.10. Olee otú ị pụrụ isi nwalee Jehova nụzọ ziri ezi?10Lee ka o si kwesị ekwesị na i ji iguzosi ike nihe na ịhụya na-enye Jehova otu ụzọ nụzọ iri ndị ahụ bụ ihe atụ! Nke a chọkwara ka ị ghọta na oge agwụwala! Ị ma na oké ụbọchị Jehova ji ọsọ na-abịa, na ọ dịkwa oké egwu. Joel 2:1, 2,11 Ndụ ndị mmadụ nọ nihe ize ndụ. Chineke na-akpọ òkù nke ị pụrụ ịza. Jehova na-agwa gị ka ị nwalee ya. Nezie, ọ dịghị mmadụ nkịtị kwesịrị ịnwa anwa nwalee Jehova dị ka à ga-asị na a pụghị ịtụkwasị Chineke obi. Ndị Hibru 3:8-10 Ma, ị pụrụ iji obi umeala nwalee ya nụzọ kwesịrị ekwesị. Nụzọ dị aṅaa? O kwere nkwa ngọzi. Mgbe ị na-erubere Chineke isi, ị na-anwale ya, dị ka à ga-asị na ị na-ajụ, sị, Ọ ga-agọzi m? Nihi ya, ọ na-eme ka ọ bụrụ iwu na ọ ghaghị ime otú ahụ, imezu nkwa ahụ o kwere. Ya mere, nkwere Chineke kwere ka ị nwalee ya na-eme ka i kwenyesikwuo ike na ọ ga-agọzi gị nke ukwuu.11, 12. Olee ngọzi Jehova na-enye ndị ya bụ ndị gị onwe gị hụworo?11Ị pụrụ ịhụ na ndị Jehova ejiriwo mmesapụ aka jiri ihe onwunwe ha nye onyinye ma chụọ àjà nụzọ ime mmụọ. Jehova awụsawokwa ha ngọzi ruo mgbe ọ na-adịghị ihe kọrọ ha. Ma eleghị anya, ị hụwo ka a na-awụsa ndị Chineke ngọzi ahụ, dị ka mmụba dị ukwuu nke Ndịàmà Jehova na-amụba nọnụ ọgụgụ malite ná mbido narị afọ nke iri abụọ ruo taa na-egosi. Ị hụwokwa ọganihu dị ukwuu e nwere nịghọta ihe ndị miri emi nke Chineke. 1 NdịKọrịnt 2:10;Ilu 4:18 Otú ọ dị, legodị nke a anya nụzọ ọzọ: Olee mmetụta nke a nweworo nebe ị nọ?12Ma eleghị anya, ọ dị mgbe ị nọ notu chọọchị, ma ọ bụkwanụ, mgbe ị ka malitere ịga ọmụmụ ihe Ndịàmà Jehova amalite. Noge ahụ, ole nime eziokwu bụ isi ndị dị na Baịbụl ka ị ghọtara? Ugbu a, jiri nke ahụ tụnyere ihe ị mụtaworo kemgbe ahụ nakwa ihe ndị ị pụrụ iji Akwụkwọ Nsọ kwado. Ma ọ bụkwanụ, chee echiche banyere ihe ndị miri emi karị ị ghọtaworo, tinyere amụma ndị na-emezu ugbu a. Tụleekwa ọganihu ndị i nweworo niji ihe e kwuru namaokwu dị iche iche nke Baịbụl na-ebi ndụ. Lee ọganihu dị ukwuu i nweworo! Gị onwe gị kwa pụrụ ikwu dị ka Pita onyeozi, sị: E mewo ka okwu amụma ahụ bụrụ ihe anyị ji naka karị. 2 Pita 1:19 Isi ihe anyị na-ekwu bụ: Jehova akụziworo gị ihe, ị bụkwa otu onye nime ezi Ndị Kraịst, bụ ndị chọrọ ijere Jehova ozi ruo mgbe ebighị ebi. Aịzaya 54:13 Ka ọ dị ugbu a, ị pụrụ ikwu nụzọ ziri ezi na ọ gọziwo gị nke ukwuu.AHA GỊ DỊ NAKWỤKWỌ NKE NDỤ13. Olee otú a pụrụ isi deba aha mmadụ nakwụkwọ ncheta nke Chineke?13Ị ga-ahụkwu ngọzi ndị ọzọ Jehova na-enye, bụ ndị a kpọtụrụ aha naMalakaị 3:16, sị: Noge ahụ, ndị na-atụ egwu Jehova nọ na-akparịta ụka, otu onye na ibe ya, Jehova nọkwa na-ege ntị ma na-anụ ihe ha na-ekwu. E wee malite ide akwụkwọ ncheta nihu ya maka ndị na-atụ egwu Jehova nakwa maka ndị na-echebara aha ya echiche. Ma ndị e tere mmanụ ma oké ìgwè mmadụ ahụ na-eji nsọpụrụ atụ egwu Jehova. Ọ bụ na i cheghị na ịbụ otu nime Ndịàmà Jehova bụ ihe ùgwù, ịbụ otu nime ndị na-enwe obi ụtọ, ndị na-echebara aha Jehova echiche ma na-ebuli ya elu nụwa niile? Lee ka ị pụrụ isi nwee afọ ojuju ma nwee obi ike na Jehova na-echeta ikwesị ntụkwasị obi gị!Ndị Hibru 6:10.14. Olee otú ndị amụma iri na abụọ ahụ siworo nyere gị aka ịhụ omume na àgwà ndị Jehova kpọrọ asị?14Ma, olee otú gị onwe gị pụrụ isi ruo eru ka e denye aha gị nakwụkwọ ncheta ahụ, bụ nke a na-ede ọbụna ugbu a nihu Jehova? Cheta ụfọdụ nime ndụmọdụ amamihe dị na ha bụ ndị anyị hụrụ nakwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere. Anyị ghọtara omume, àgwà, na ụzọ ndụ ndị na-adịghị amasị Jehova. Dị ka ihe atụ, ndị amụma ahụ mere ka anyị mara omume ndị Chineke sịrị na ha ekwekọghị nụkpụrụ ya ziri ezi, ndị pụkwara ime ka ndụ anyị laa niyi; dị ka omume rụrụ arụ na mmụọ ịkwa iko. Hosia 4:12;6:9 Chineke kpọrọ ndị na-aghọgbu di ha ma ọ bụ nwunye ha asị, tinyere ndị na-aghọgbu ndị ezinụlọ ha ndị ọzọ. Malakaị 2:15, 16 Jehova kpaliri ndị amụma ya ka ha kwusie okwu ike na ụdị ime ihe ike ọ bụla adịghị amasị ya. Emọs 3:10 O mekwara ka ha kọwaa na ọ dị mkpa izere ikpe ikpe na-ezighị ezi ma ọ bụ emeghị ihe neziokwu nachụmnta ego nakwa nokwu ego. Emọs 5:24;Malakaị 3:5 Akwụkwọ iri na abụọ ahụ kwusiri okwu ike na ọ dị mkpa ka ndị e nyere ikike ghara ikwe ka ile mmadụ anya nihu ma ọ bụ ịchọ ọdịmma onwe ha naanị kpuchie ha anya.Maịka 7:3, 4.15. Olee ụfọdụ nime uru ndị mara mma ị na-erite nịgbaso agbamume ndị amụma iri na abụọ ahụ?15Ma, ihe ndị amụma ahụ mere abụghị naanị ime kaanyị mara ihe ndị anyị kwesịrị izere. Ha mere ka uru ndị anyị pụrụ irite nibi ndụ kwekọrọ nụkpụrụ Chineke pụta ìhè. Anyị na Chineke ga-enwe mmekọrịta chiri anya karị. Maịka 4:5 Mgbe e nwere ezi omume, ọgbakọ anyị ga-akwụrụ chịm ma na-arụsikwu ọrụ ike. Alụmdi na nwunye anyị ga-esi ike karị, ezinụlọ anyị ga-adị notu karị ma lekwasị anya nihe ime mmụọ. Hosia 2:19;11:4 Site nime ihe ziri ezi nakwa site nime ihe neziokwu, ndị ọzọ ga na-asọpụrụ anyị. Ọ bụrụ na anyị eṅomie obi ebere Jehova, anyị ga na-egosi ụmụnna anyị ndị nwoke na ndị nwaanyị ọmịiko na obiọma. Ha onwe ha ga na-egosikwa anyị ọmịiko na obi ebere. Maịka 7:18, 19 Ee, ndị ji ihe ime mmụọ kpọrọ ihe ga-agba anyị gburugburu, ya bụ, ụmụnna nwoke na ụmụnna nwaanyị ndị hụrụ eziokwu na udo nanya. Karịsịakwa, Jehova ga-abụ enyi anyị. Zekaraya 8:16,19 Ọ bụ na i kweghị na ihe ndị a bụ ngọzi ndị ị maliteworo inweta ugbu a?16. Olee ọdịiche pụtara ìhè taa, gịnịkwa ka nke a ga-apụta nụbọchị Jehova ga-eme ka a zaa ajụjụ?16Nihi ihe ndị anyị ka tụlesịrị, ọ bụ nnọọ eziokwu na ihe dị iche netiti onye ezi omume na onye ajọ omumenetiti ezi Ndị Kraịst na Ndị Kraịst ụghaedokwuola nnọọ anya ugbu a karịa mgbe ọ bụla ọzọ. Malakaị 3:18 Anyị na-agbalịsi ike ibi ndụ kwekọrọ nụkpụrụ Jehova, ebe ụwa na-emikpukwu onwe ha nomume asọpụrụghị Chineke. Ị makwaara na ọdịiche a ga-adị oké mkpa mgbe oké ụbọchị Jehova ga-abịa.Zefanaya 1:14;Matiu 25:46.17. Olee otú ị pụrụ isi jiri ihe e kwuru nakwụkwọ a mee ihe nọdịnihu?17O doro anya na ndụmọdụ ndị amụma iri na abụọ ahụ nyere bara uru noge ọ bụla. Mgbe ọ bụla ị na-eche otu nsogbu ihu ma ọ bụ chọọ ime mkpebi, i kwesịrị ịtụle ihe bara uru e kwuru nakwụkwọ a. Ị pụrụ isi otú a gosi na ọ bụ ọchịchọ gị mgbe niile ka a na-ezi gị ụzọ Jehova nakwa kaị na-eje ije nụzọ ya. Maịka 4:2 Otú ọ dị, ije ije nụzọ ya abụghị naanị noge a. Ihe ị chọsiri ike bụ ka e dee aha gị nụzọ a na-agaghị ehichapụ ya ehichapụ nakwụkwọ ncheta Jehova, ọ bụghị ya? Akwụkwọ ndị amụma iri na abụọ ahụ dere ga-enyere gị aka ime nke ahụ.OKWUKWE NA-EDUGA NÁ NZỌPỤTA18. Olee ihe dị mkpa a chọrọ nke e kwuru naJoel 2:32, oleekwa ihe Pọl onyeozi gbakwụnyere nihe ahụ a chọrọ?18Ka Joel na-egosi otu ihe bụ isi nke pụrụ ime ka ị nọgide na-enwe ihu ọma Chineke, o kwuru, sị: Onye ọ bụla nke ga-akpọku aha Jehova ga-alanahụ. Joel 2:32 Ndịozi abụọ, bụ Pita na Pọl, kwughachiri ihe a dị oké mkpa a chọrọ. Ọrụ 2:21;Ndị Rom 10:13 Pọl gbakwụnyere ihe ọzọ nagbamume ahụ mgbe ọ jụrụ, sị: Olee otú ha ga-esi kpọkuo onye hana-enwebeghị okwukwenebe ọ nọ? Ndị Rom 10:14 Ma gị onwe gị kwesịrị nezie ịkpọku aha Jehova ma nwee okwukwe nebe ọ nọ ugbu a, ruokwa mgbe ebighị ebi!Joel19. Gịnị ka ịkpọku aha Jehova pụtara?19Ịkpọku aha Jehova abụghị naanị ịmara ezigbo aha Chineke na ịkpọ ya. Aịzaya 1:15 Ihe e kwuru naJoel 2:32na-emesi ike mkpa ọ dị inwe ezi nchegharị na inwe obi ike na Jehova na-agbaghara mmehie. Joel 2:12, 13 Ịkpọku aha Chineke pụtara ịmara onye ọ bụ nezie, ịtụkwasị ya obi, irubere ya isi, na ibute ya ụzọ ná ndụ anyị. Ee, ijere Jehova ozi na-aghọ ihe kasị mkpa ná ndụ anyị. Nke ahụ na-emezi ka anyị dịtee ndụ aka ma na-eweta afọ ojuju, nke bụ ngọzi si naka Chineke.Matiu 6:33.20. Ka ị na-enwe okwukwe, olee ụgwọ ọrụ magburu onwe ya ị pụrụ inweta?20Jehova kwuru site nọnụ Habakọk, sị: Onye ezi omume ga-esi nikwesị ntụkwasị obi ya dị ndụ. Habakọk 2:4Buru nke ahụ nobi. Ọ bụ otu nime eziokwu bụ isi ndị dị na Baịbụl. Pọl rụtụrụ aka ugboro atọ namaokwu ahụ nihe ndị o dere site nike mmụọ nsọ.Ndị Rom 1:16, 17;Ndị Galeshia 3:11,14;Ndị Hibru 10:38 Ihe eziokwu nke a chọrọ bụ ka i nwee okwukwe nàjà ahụ Jizọs Kraịst chụrụ maka mmehie anyị. Jizọs kọwara, sị: Chineke hụrụ ụwa nanya nke ukwuu nke na o nyere Ọkpara ọ mụrụ naanị ya, ka . . . onye ọ bụla nke nwere okwukwe na ya . . . nwee ndụ ebighị ebi. Anyị na-agụkwa, sị: Onye nwere okwukwe nỌkpara ahụ nwere ndụ ebighị ebi. Jọn 3:16,36 Àjà ahụ na-eme ka e nweta ọgwụgwọ nke ọ bụ naanị Onye mgbapụta anyị pụrụ inye. Mgbe Malakaị desịrị ihe Jehova kwuru na oké ụbọchị Ya ga-eme ụwa Setan, ọ gara nihu ikwu, sị: Anyanwụ nke ezi omume, bụ nke nku ya na-eweta ọgwụgwọ, ga-awakwasị unu ndị na-atụ egwu aha m; unu ga-apụkwa na-awụgharị dị ka ehi mara abụba. Ee, Jizọs ga-awa dị ka anyanwụ ma weta ọgwụgwọ. Nke ahụ gụnyere ọgwụgwọ ime mmụọ anyị na-enweta ugbu a. Ma, lee ka o si bụrụ ihe na-enye obi ụtọ iche echiche na ọ ga-agụnye ọgwụgwọ anụ ahụ zuru ezu nime ụwa ọhụrụ!Malakaị 4:2.21. Nihi gịnị ka ị pụrụ iji nwee okwukwe na Jehova nwere ikike imezu nzube ya?21Ọ dịkwa oké mkpa inwe okwukwe na Chineke nwere ikike imezu uche ya. Noge Maịka, o siri ike mmadụ ịtụkwasị mmadụ ibe ya obi. Onye amụma ahụ kwuru, sị: Unu enwela okwukwe nebe enyi unu nọ. Unu atụkwasịla enyi ọma unu obi. Ma, o sighịrị Maịka ike ịtụkwasị Jehova obi, o kwesịghịkwa isiri gị ike. Maịka kwuru, sị: Mụ onwe m, m ga na-ele anya Jehova. Maịka 7:5,7 Nadịghị ka ụmụ mmadụ a na-ejighị naka, Jehova chọrọ ma nwee ikike imezu nzube ya maka igosi na o ruuru ya ịbụ eze nakwa maka ọdịmma na-adịte aka nke ụmụ mmadụ.22. Gịnị ka ndị ji okwukwe na-akpọku aha Jehova ga-enweta?22Ị pụrụ iji obi ike kwuo ihe Habakọk kwuru: Mụ onwe m ga-aṅụrị ọṅụ nime Jehova; m ga-enwe aṅụrị nime Chineke nke nzọpụta m. Habakọk 3:18 Joel onye amụma mere ka o doo anya ihe mere ndị ji okwukwe na-akpọku aha Jehova ga-eji nwee ọṅụ: Ha ga-alanahụ ma ọ bụ, dị ka Pọl si kwuo ya, a ga-azọpụta ha. Joel 2:32;Ndị Rom 10:13 Olee otú o si bụrụ na ha ga-alanahụ, ma ọ bụ na a ga-azọpụta ha?Okwukwe i nwere anapụtaworị gị naghụghọ Setan nakwa nọtụtụ ihe ọjọọ ndị mmehie na-aghaghị iche ihu. 1 Pita 1:18 Tụkwasị na nke ahụ, ị pụrụ iji obi ike na-atụ anya ịbụ onye a zọpụtara nọgwụgwụ nke ajọ usoro ihe a nke ga-eweta ọdachi. Nke ahụ ga-emeghere gị ụzọ inweta ọtụtụ ngọzi ndị amụma iri na abụọ ahụ buru namụma.IHE A KỌWARA BANYERE PARADAỊS23, 24. a Olee ihe ụfọdụ ndị amụma iri na abụọ ahụ kọwara banyere Paradaịs? b Olee otú ihe ndị amụma iri na abụọ ahụ dere siworo metụta otú i si ele ọdịnihu anya?23E nwere ngọzi ndị na-adịte aka nke ndị na-atụ egwu Jehova ga-enweta. Malakaị 3:16 Ụfọdụ nime ndị amụma iri na abụọ ahụ kọwara ihe ụfọdụ banyere Paradaịs elu ala ahụ,nke dị nnọọ nso,nụzọ doro anya.Ihe ahụ a kọwara pụrụ ime ka ị ṅụrịa ọṅụ nke ukwuu, meekwa ka ị na-atụ anya Paradaịs. Dị ka ihe atụ, Maịka dere, sị: Onye ọ bụla nime ha ga-anọdụ nokpuru osisi vaịn ya nakwa nokpuru osisi fig ya, ọ dịghịkwa onye ga-eme ka ha maa jijiji. Maịka 4:4 Nezie, mgbe Alaeze Chineke ga-amalite ịchị, ahụ ga-eru gị ala, ị ga-erikwa ihe ị rụpụtara!24Ịtụ anya mgbe ọrịa, iru uju, na ọbụna ọnwụ ga-akwụsịabụghị ịmụ anya arọ nrọ. Chegodị echiche banyere ụdị ọṅụ ndị a kpọlitere nọnwụ ga-enwe, bụ ndị ga-enwe olileanya ịbụ ndị zuru okè! Nụzọ zuru ezu, ha ga-anọ nụwa nweta ihe ahụHosia 13:14kwuru okwu ya, sị: M ga-agbapụta ha naka Shiol; m ga-agbapụta ha naka ọnwụ. Ọnwụ, olee ebe ihe i ji agba mmadụ dị? Shiol, olee ebe mbibi ị na-eweta dị? Pọl ji amaokwu ahụ kọwaa mbilite nọnwụ nke ndị ga-aga eluigwe1 Ndị Kọrịnt 15:55-57.25. Olee otú obi ga-adị gị nime ụwa ọhụrụ?25O kwesịghị ịbụ ihe sibigara ike ókè ikweta na a ga-enwe mbilite nọnwụ nke ndị ga-ebi nụwa. Zekaraya 8:6 Mgbe Emọs na Maịka buru amụma na ndị Chineke ga-esi nebe a dọọrọ ha nagha laa lọta, nke ahụ nwere ike isiworị ike nkweta. Ma, ị ma na o mere. Emọs 9:14, 15;Maịka 2:12;4:1-7 Ndị ahụ si esi lọta zara, sị: Ọ dị anyị ka ọ bụ ná nrọ. Ọchị juru anyị ọnụ noge ahụ, mkpu ọṅụ jupụtakwara nire anyị. . . . Jehova emewo oké ihe nihe o meere anyị. Anyị na-aṅụrị ọṅụ. Abụ Ọma 126:1-3 Ọ bụ otú ahụ ka ọ ga-adị gị nụwa ọhụrụ ahụ mgbe ị ga na-enweta ngọzi ruo mgbe ọ na-adịghị ihe ga-akọ gị.Ndị hụrụ eziokwu na ikpe ziri ezi nanya gbara ndị ohu Jehova gburugburu26. Gịnị na-echere ndị bu ụbọchị Jehova nuche na-ebi ndụ?26Mgbe ụbọchị Jehova kpochapụsịrị ajọ omume nụwa, ọbụbụeze ga-abụkwa nke Jehova nechiche zuru ezu karị. Obedaya 15,21 Nke ahụ ọ gaghị abụrụ ndị niile nọ nụwa, bụ ndị ọ na-achị, ngọzi magburu onwe ya? I nwekwara ike iso ná ndị e kwuru banyere ha naMalakaị isi 3, sị: Ha ga-aghọkwa nke m, ka Jehova nke ụsụụ ndị agha kwuru, . . . M ga-enwekwara ha ọmịiko, dị nnọọ ka mmadụ na-enwere nwa ya nke na-ejere ya ozi ọmịiko. Malakaị 3:17 Nụzọ doro anya, ikwesị ntụkwasị obi gị, bụ nke mere ugbu a ka ị bụrụ onye a ga-azọpụta, ga-eme ka i nwee ngọzi ruo mgbe ọ na-adịghị ihe ga-akọ gị. Lee atụmanya magburu onwe ya nke a bụ!Azụ AkwụkwọỤBỌCHỊ JEHOVA . . . bụ isiokwu pụtara ugboro ugboro nakwụkwọ iri na abụọ ikpeazụ nke Akwụkwọ Nsọ Hibru. Ọtụtụ mmadụ amachaghị banyere akwụkwọ amụma ndị ahụ, ma ị ga-ahụ nime ha ihe ndị ị pụrụ itinye nọrụ ná ndụ ị na-adị kwa ụbọchị. Ị ma otú ị ga-esi mee nke ahụ? Olee otú akwụkwọ ndị a ga-esi nyere gị aka ịkwadebe maka oké ụbọchị Jehova? 