 Mụta Akụkọ Baịbụl lfb-IB  Ihe Ị Ga-amụta nAkụkọ BaịbụlMalite noge ị bụ nwa ọhụrụ ka ị maara ihe odide ndị ahụ dị nsọ, bụ ndị nwere ike ime ka ị mara ihe iji nweta nzọpụta.2 TIMOTI 3:15Peeji Mbụ na nke Ndị Bipụtara Akwụkwọ AA naghị ere akwụkwọ a ere. O so nihe e ji arụ ọrụ ịkụziri ndị mmadụ Baịbụl nụwa dum. E jikwa onyinye si ndị mmadụ nobi akwado ọrụ a.Ị chọọ inye onyinye, biko gaa na Ọ gwụkwala ma è dere aha Baịbụl ọzọ, amaokwu Baịbụl ndị e dere nakwụkwọ a si na Baịbụl e ji asụsụ Igbo a na-ede noge a dee, ya bụ,Baịbụl NsọNsụgharị Ụwa Ọhụrụ nke Akwụkwọ Nsọ.E Bipụtara Ya nỌnwa Mee 2017Igbo lfb-IB 2017Watch Tower Bible and Tract Society of PennsylvaniaIsiokwu Ndị Dị nAkwụkwọ AAkwụkwọ Ozi Si nAka Òtù Na-achị IsiEzi Ụmụnna Anyị:Ebe anyị bụ ndị na-efe Jehova, anyị ji Okwu ya bụ Baịbụl kpọrọ ihe. Anyị kwetasiri ike na akụkọ ndị a kọrọ na ya bụ eziokwu, nakwa na ọ bụrụ na anyị emee ihe Baịbụl kwuru, ọ ga-abara anyị uru ná ndụ. O dokwara anyị anya na Baịbụl Jehova nyere anyị gosiri na ọ hụrụ anyị nanya. Abụ Ọma 119:105;Luk 1:3;1 Jọn 4:19 Anyị chọsiri ike inyere ndị mmadụ aka ịmụta eziokwu magburu onwe ya dị nOkwu Chineke. Nihi ya, obi dị anyị ụtọ iwepụtara unu akwụkwọ a aha ya bụ Ihe Ị Ga-amụta nAkụkọ Baịbụl. Ka anyị kọọrọ unu ihe ụfọdụ gbasara akwụkwọ a.Ndị e bu nobi dee akwụkwọ a karịchaa bụ ụmụaka. Ma, e nwekwara ike iji ya kụziere ndị toro eto chọrọ ịmụtakwu Baịbụl ihe. Ebe ọ bụ na e dere Baịbụl maka mmadụ niile, o doro anya na anyị niile ga-amụta ihe nakụkọ ndị a kọrọ na Baịbụl ma anyị gụọ ha. Ọ ga-emekwa ka anyị nwee ezigbo obi ụtọ.Ihe ndị a kọrọ nakwụkwọ a si na Baịbụl. A malitere mgbe Chineke kere mmadụ. A gbara mbọ dee akwụkwọ a otú ihe ndị a kọrọ na Baịbụl ga-adị mfe nghọta. A gbalịkwara dee ya nusoro ha si mee.Ihe e mere nakwụkwọ a abụghị naanị ịkọ akụkọ ndị dị na Baịbụl. Kama, e dere ihe ndị dị na ya, seekwa foto ndị dị na ya otú ga-enyere anyị aka ịghọta otú ihe ndị a kọrọ si mee, nakwa otú obi dị ndị a kọrọ gbasara ha mgbe ihe ndị ahụ na-eme.Akwụkwọ a ga-enyere anyị aka ịhụ ihe Baịbụl kwuru gbasara ndị rubeere Jehova isi na ndị na-erubereghị ya isi. Anyị ga-amụtakwa ihe nihe ndị a kọrọ gbasara ha. Ndị Rom 15:4;1 Ndị Kọrịnt 10:6 Akwụkwọ a nwere nkebi iri na anọ. Na mbido nkebi nke ọ bụla, e dere ihe anyị ga-amụta na ya.Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, o nwere ike ị gụọrọ nwa gị otu nime isiokwu ndị dị na akwụkwọ a, gị na ya ekwurịta otú foto ndị dị na ya si gbasa ihe ndị a kọrọ. Unu gụchaa isiokwu nke ọ bụla, gị na ya agụọkwa amaokwu ndị e si na ha nweta ihe ndị a kọrọ na ya. Nyere nwa gị aka ka ọ hụ otú ihe e kwuru na Baịbụl si daba nihe a kọrọ nisiokwu nke ọ bụla. Anyị nwekwara ike ime otu ihe a mgbe anyị na-enyere onye torola eto aka ịmata isi ihe Baịbụl na-ekwu.Anyị na-atụ anya na akwụkwọ a ga-enyere ma ụmụntakịrị ma ndị torola eto chọrọ ịmụta banyere Chineke aka ịmata ihe Okwu Chineke na-ekwu, nakwa ime ihe ndị o kwuru. Ihe ndị a nwere ike ime ka ha bịa soro anyị na-efe Jehova ma soro nezinụlọ nke ndị na-efe ya ọ hụrụ nanya.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 1Ihe mbụ a kọrọ na Baịbụl bụ otú Jehova si kee eluigwe na ụwa. Akụkọ a mere ka anyị mata ọmarịcha ihe ndị Jehova kere ma neluigwe ma nụwa. Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, nyere nwa gị aka ka ọ ghọta ihe dị iche iche dị ịtụya Chineke kere. Nyekwara ya aka ka ọ ghọta na Chineke kere mmadụ ka ha ka anụmanụ. O kere mmadụ ka o nwee ike ikwu okwu, iche echiche, imepụta ihe, ịbụ abụ na ikpe ekpere. Mee ka ọ ghọta ụdị ike na amamihe Jehova nwere, nke ka nke, otú o si hụ ihe niile o kere nanya, ma onye ọ bụla nime anyị.1 Chineke Ekee Eluigwe na ỤwaJehova Chineke kere anyị. Ọ bụ ya kere ihe niile, ma ihe ndị anyị na-ahụ anya ma ihe ndị anyị na-anaghị ahụ anya. Tupu ya ekee ihe ndị anyị na-ahụ anya, o kere ọtụtụ ndị mmụọ ozi. Ị ma otú ndị mmụọ ozi dị? Jehova kere ha ka ha dị ka ya. Anyị enweghị ike ịhụ ha anya, otú ahụ anyị na-enweghị ike ịhụ Chineke anya. Mmụọ ozi mbụ Jehova kere nyeere ya aka ike ihe. O nyeere Jehova aka kee kpakpando, keekwa ihe ndị Bekee na-akpọ planet, nakwa ihe ndị ọzọ. Otu nime planet a bụ ụwa anyị a mara mma.Jehova bịaziri kee ihe ndị ọzọ nụwa ka ụmụ mmadụ na ụmụ anụmanụ nwee ike ibi na ya. O mere ka ìhè anyanwụ na-achabata nụwa. O kekwara ugwu na osimiri dị iche iche.Olee ihe ndị ọzọ Jehova kere? Jehova kwuru, sị: M ga-eme ahịhịa, ahịhịa ndụ ndị na-amị mkpụrụ, na osisi ndị na-amị mkpụrụ. Ọtụtụ osisi na-amị mkpụrụ na akwụkwọ nri dị iche iche, nakwa okooko osisi dị iche iche malitere ipulite. Jehova bịara kee ụmụ anụmanụ, ma ndị na-efe efe, ma ndị na-egwu mmiri, ma ndị na-arị arị ma ndị na-akpụ akpụ. O kekwara ụmụ anụmanụ ndị obere, dị ka ewi, keekwa ndị nnukwu, dị ka enyí. Olee anụmanụ kacha amasị gị?Jehova gwaziri mmụọ ozi mbụ ahụ o kere, sị: Ka anyị mee mmadụ. Ụmụ mmadụ ga-adị iche ná anụmanụ. Ụmụ mmadụ nwere ike imepụta ihe. Ha nwere ike ikwu okwu, ịchị ọchị, na ikpeekpere. Ha ga na-elekọta ụwa na ụmụ anụmanụ. Ị ma nwoke mbụ Chineke kere? Anyị ga-amata onye ọ bụ nisiokwu nke abụọ.2 Chineke Ekee Nwoke Mbụ na Nwaanyị MbụJehova kụrụ ubi nebe a na-akpọ Iden. E nwere ọtụtụ okooko osisi na osisi, nweekwa ọtụtụ ụmụ anụmanụ na ya. Mgbe Chineke kechara ihe ndị a, o ji ájá kee nwoke mbụ bụ Adam ma kunye ume ndụ noghere imi ya abụọ. Ị ma ihe merenụ mgbe o kunyechara ya ume a? Nwoke ahụ ghọrọ mmadụ. Jehova gwara Adam ka ọ na-elekọta ubi ahụ. Ọ gwakwara ya ka ọ gụọ ụmụ anụmanụ niile aha.Jehova nyere Adam iwu dị mkpa. Ọ gwara ya, sị: I nwere ike iri mkpụrụ nke osisi ọ bụla dị nubi a, e wezụga otu nke pụrụ iche. I rie mkpụrụ si na ya, ị ga-anwụ.Jehova mechara kwuo, sị: M ga-emere Adam onye inyeaka. O mere ka Adam hie oké ụra. Ka Adam na-ehi ụra, Chineke wepụtara otu nime ọgịrịga ya ma were ya kee nwunye ya. Aha ya bụ Iv. Adam na Iv ghọrọ ezinụlọ mbụ. Olee otú obi dị Adam mgbeọ hụrụ nwunye ya? Obi tọrọ ya ezigbo ụtọ, ya ekwuo, sị: Lee onye Jehova si nọgịrịga m kee. Nikpeazụ, enweela onye dị ka m.Jehova gwara Adam na Iv ka ha mụọ ụmụ ma jupụta ụwa. Ọ chọrọ ka ha na-arụkọ ọrụ ma mee ka ụwa niile bụrụ paradaịs ma ọ bụ ogige mara mma otú ahụ ogige Iden dị. Ma, ụwa abụghị paradaịs ugbu a otú ahụ Jehova chọrọ. Gịnị mere na ọ bụghị paradaịs? Isiokwu nke atọ ga-akọrọ anyị ihe kpatara ya.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 2Gịnị mere Jehova ji mee ka e nwee iju mmiri nke bibiri ndị ajọ omume noge ochie? Obere oge e kechara mmadụ, a chọrọ ka ha họrọ ma hà ga-eme ihe dị mma ma ọ bụ ihe na-adịghị mma. Adam na Iv, na nwa ha Ken, họọrọ ime ihe na-adịghị mma. Mmadụ ole na ole, dị ka Ebel na Noa họọrọ ime ihe dị mma. Ọtụtụ mmadụ malitere ime ihe ọjọọ nke na Jehova bibiri ndị niile na-eme ihe ọjọọ noge ahụ. Nkebi a ga-eme ka anyị mata na Jehova na-ahụ ma ànyị na-eme ihe dị mma ma ọ bụ ihe na-adịghị mma. Ọ ga-emekwa ka anyị mata na enweghị mgbe Jehova ga-ekwe ka ihe ọjọọ merie ihe ọma.3 Adam na Iv Enupụrụ Chineke IsiOtu ụbọchị, mgbe Iv nọ naanị ya, otu agwọ gwara ya okwu. Ọ sịrị ya: Ọ bụ eziokwu na Chineke sịrị unu erila mkpụrụ osisi niile dị nubi a? Iv gwara ya, sị: Anyị nwere ike iri mkpụrụ osisi si nosisi niile e wezụga otu. Ọ bụrụ na anyị erie nke ahụ, anyị ga-anwụ. Agwọ ahụ gwara ya, sị: Unu agaghị anwụ. Nke bụ eziokwu bụ na unu rie ya, unu ga-adị ka Chineke. Ihe a agwọ a gwara Iv, ọ bụ eziokwu? Mba, ọ bụ ụgha. Ma, Iv kwetara ihe a ọ gwara ya. Ka Iv na-ele mkpụrụ osisi ahụ anya, ka ọ na-adọ ya akpịrị. Iv riri mkpụrụ osisi ahụ, mechaa, nye di ya ka o rie. Adam ma na ọ bụrụ na ha enupụrụ Chineke isi na ha ga-anwụ. Ma Adam mechara rie ya.Jehova mechara gwa Adam na Iv okwu nụbọchị ahụ. Ọ jụrụ ha ihe mere ha ji nupụrụ ya isi. Iv sịrị na ọ bụ agwọ ahụ mere o ji rie mkpụrụ osisi ahụ. Adam asịkwanụ na ọ bụ Iv nyere ya. Jehova chụpụrụ Adam na Iv nogige Iden nihi na ha nupụụrụ ya isi. Jehova dowere ndị mmụọ ozi na mma agha ihu ya na-egbukepụ ọkụ, nke na-agbakwa gburugburu, nụzọ e si abanye nogige ahụ ka Adam na Iv ghara ịbanye na ya ọzọ.Ma, ọ bụghị agwọ nkịtị gwara Iv okwu. Jehova ekeghị agwọ ka ha na-ekwu okwu. Ọ bụ mmụọ ozi ọjọọ mere ka agwọ ahụ kwuo okwu. A na-akpọ ya Setan bụ Ekwensu. O mere ihe a ka ọ ghọgbuo Iv. Jehova kwuru na ọ ga-ata onye ahụ ghaara Iv ụgha ahụhụ. Nọdịnihu, Jehova ga-ebibi Setan ka ọ ghara ịna-eme ka ndị mmadụ na-eme ihe ọjọọ.4 O Gburu Nwanne Ya nIhi IweAdam na Iv mụrụ ọtụtụ ụmụ mgbe ha si nogige Iden pụta. Nwa mbụ ha aha ya bụ Ken bụ onye ọrụ ugbo. Nwa ha nke abụọ aha ya bụ Ebel na-azụ atụrụ.Otu ụbọchị, Ken na Ebel chụụrụ Jehova àjà. Ị ma ihe àjà bụ? Ọ bụ onyinye pụrụ iche a na-enye Jehova. Jehova nabatara àjà Ebel, ma ọ nabataghị nke Ken. Nke a mere ka Ken wee ezigbo iwe. Jehova gwara Ken na iwe ọ na-ewe nwere ike ime ka o mee ihe ọjọọ. Ma, Ken egeghị Jehova ntị.E mechaa, Ken gwara Ebel, sị: Ka anyị gaa nọhịa. Mgbe ha nọ nọhịa, Ken kụgburu ya. Gịnị ka Jehova mere Ken? Ọ tara Ken ahụhụ. Otú o si mee ya bụ na ọ chụpụrụ yanụlọ ha, chụga ya ebe dị anya. A gaghị ekwe ka Ken laghachi nụlọ ha ọzọ.Gịnị ka anyị ga-amụta nakụkọ a? Anyị nwere ike ịna-ewe iwe ma ọ bụrụ na ihe anaghị aga otú anyị si chọọ. Ọ bụrụ na anyị ana-ewe iwe, ma ọ bụ na ndị ọzọ achọpụta na anyị na-ewe iwe ma gwa anyị kwụsị ya, anyị kwesịrị ịkwụsị ya ozugbo tupu iwe ahụ emee ka anyị mee ihe ọjọọ.Jehova na-echeta Ebel nihi na o mere ihe dị mma, hụkwa Jehova nanya. Chineke ga-akpọlite ya nọnwụ mgbe ọ ga-eme ka ụwa a bụrụ paradaịs.5 Ụgbọ NoaKa oge na-aga, a bịara nwee ọtụtụ mmadụ nụwa. Ọtụtụ nime ha na-eme ihe ọjọọ. Ụfọdụ ndị mmụọ ozi bi neluigwe bidokwara ime ihe ọjọọ. Ha hapụrụ eluigwe bịa biri nụwa. Ị ma ihe mere ha ji bịa biri nụwa? Ọ bụ ka ha nwee ike ịghọ mmadụ ma lụrụ ụmụ nwaanyị.Ndị mmụọ ozi ndị ahụ na ụmụ nwaanyị ha mụtara ụmụ. Ụmụ ha bịara sie ezigbo ike, na-etigbu ndị mmadụ. Ha na-emesi ndị mmadụ ike. Jehova ekweghị ka ha mere ihe ọjọọ ndị ahụ na-aga. Nihi ya, o kwuru na ya ga-eji mmiri bibie ndị na-eme ihe ọjọọ.Ma, o nwere otu nwoke dị iche. Ọ hụrụ Jehova nanya. Aha ya bụ Noa. O nwere nwaanyị na ụmụ atọ. Aha ụmụ ya bụ Shem, Ham, na Jefet. Ụmụ ya atọ a lụkwara nwaanyị. Jehova gwara Noa ka ọ rụọ nnukwu ụgbọ. Ụgbọ a bụ nnukwu igbe nwere ike ise nelu mmiri, nke ya na ezinụlọ ya ga-anọ nime ya ka mmiri ahụ ghara igbu ha. Jehova gwakwara Noa ka o webata ọtụtụ ụmụ anụmanụ nime ụgbọ ahụ ka ha gharakwa ịnwụ.Noa malitere ịrụ ụgbọ ahụ ozugbo. O were Noa na ezinụlọ ya ihe dị ka afọ iri ise ịrụcha ya. Ha rụrụ ya otú ahụ Jehova gwara ha rụọ ya. Noge Noa na-arụ ụgbọ ahụ, ọ nọ na-agwa ndị mmadụ na Jehova ga-eji mmiri bibie ụwa. Ma ha egeghị ya ntị.Olee ihe Noa na ezinụlọ ya mechara mee mgbe ha rụchara ụgbọ ahụ? Anyị ga-amata nisiokwu nke isii.6 Chineke Echebe Mmadụ Asatọ nOge OchieNoa na ezinụlọ ya na ụmụ anụmanụ banyere nụgbọ ahụ. Mgbe ha banyechara, Jehova mechiri ọnụ ụzọ ụgbọ ahụ, mmiri amalite izo. Mmiri ahụ zogidere nke na ụgbọ ahụ malitere ise nelu ya. Mmiri ahụ mechara tojuo ebe niile nụwa. Ndị niile na-eme ihe ọjọọ nwụrụ nihi na ha anọghị nụgbọ ahụ. Ma e nweghị ihe mere Noa na ezinụlọ ya. Obi tọgburu ha atọgbu maka na ha rubeere Jehova isi.Mmiri ahụ zoro abalị iri anọ, ehihie na abalị, ma kwụsị. Ọ malitere iji nwayọọ nwayọọ na-ata. Nikpeazụ, mmiri ahụ busara ụgbọ ahụ nelu ugwu. Noa na ezinụlọ ya esighị nụgbọ ahụ pụta ozugbo nihi na mmiri ahụ atachabeghị.Mmiri ahụ ji nwayọọ nwayọọ tachaa. Noa na ezinụlọ ya nọrọ nụgbọ ahụ ihe karịrị otu afọ. Jehova gwaziri ha ka ha si nụgbọ ahụ pụta ma biri nụwa a na-enweghịzi ndị ọjọọ na ya. Ha kelere Jehova nke ukwuu maka na ọ zọpụtara ha. Otú ha si kelee ya bụ na ha chụụrụ ya àjà.Obi tọrọ Jehova ụtọ maka àjà a ha chụụrụ ya. O kwere ha nkwa na ya agaghị eji mmiri bibie ihe niile dị nụwa ọzọ. Jehova mere ka eke na egwurugwu mbụ pụta na mbara ígwé iji gosi na ya ga-emezu nkwa a. Ị hụtụla eke na egwurugwu?Jehova gwakwara Noa na ndị ezinụlọ ya ka ha mụọ ụmụ ma jupụta ụwa.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 3Mgbe Iju Mmiri ahụ gachara, Baịbụl gwara anyị aha mmadụ ole na ole fere Jehova. Otu nime ha bụ Ebreham. A kpọrọ ya enyi Jehova na Baịbụl. Gịnị mere e ji kpọọ ya enyi Jehova? Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, nyere nwa gị aka ka ọ mata na Jehova hụrụ ya nanya, chọọkwa inyere ya aka. Anyị nwere ike iji obi anyị niile rịọ Jehova ka o nyere anyị aka otú ahụ Ebreham, Lọt na Jekọb mere. Obi kwesịrị isi anyị ike na Jehova ga-emezu nkwa niile o kwere anyị.7 Ụlọ Elu BebelMgbe Iju Mmiri ahụ gachara, ụmụ Noa na ndị nwunye ha mụrụ ọtụtụ ụmụ. Ụmụ ha toro, mụtakwa ụmụ nke ha. Ha gbasara ebe niile nụwa otú ahụ Jehova gwara ha mee.Ma, ụfọdụ nime ụmụ ha emeghị ihe ahụ Jehova gwara ha. Ha gwara ibe ha, sị: Ka anyị wuonụ obodo biri na ya. Anyị ga-ewu ụlọ elu nke elu ya ga-eru neluigwe. Aha anyị ga na-ewukwa ewu.Obi adịghị Jehova mma maka ụlọ a ha na-ewu. Nihi ya, ọ kwụsịrị ha iwu ya. Ị ma otú o si mee ya? O mere ka ha malite ịsụ asụsụ dị iche iche na mberede kama ịsụ otu asụsụ. Ha kwụsịrị iwu ụlọ ahụ, ebe ọ bụ na ha anaghịzi aghọta ihe ibe ha na-ekwu. A kpọrọ obodo ahụ Bebel, nke pụtara Aghara. Ndị mmadụ si ebe ahụ pụọ gaa biri nebe dị iche iche nụwa. Ma, ha akwụsịghị ihe ọjọọ ndị ha na-eme nebe ndị ahụ ha gara biri. Ma, è nwere onye nime ha ka hụrụ Jehova nanya? Anyị ga-achọpụta nisiokwu nke asatọ.8 Ebreham na Sera Erubere Chineke IsiE nwere otu obodo a na-akpọ Ọọ. Obodo a dị nso na Bebel. Ndị bi na Ọọ anaghị efe Jehova, kama ha nwere ọtụtụ chi ha na-efe. Ma, e nwere otu nwoke bi na Ọọ nke na-efe Jehova. Aha ya bụ Ebreham.Otu ụbọchị, Jehova gwara Ebreham, sị: Si nobodo gị, netiti ndị ikwu gị, kwapụ gaa nobodo m ga-egosi gị. Chineke kwekwara ya nkwa, sị: M ga-emekwa ka ị ghọọ mba ukwu, m ga-emere ọtụtụ mmadụ nụwa niile ihe ọma nihi gị.Ebreham amaghị ebe Jehova sịrị ya gaa, ma ọ tụkwasịrị ya obi. Ka ha nwee ike ime ihe ahụ Jehova kwuru, Ebreham na nwunye ya Sera, nna ya Tira, na nwa nwanne ya Lọt buuru ihe ha malite ogologo njem.Ebreham dị afọ iri asaa na ise mgbe ya na ndị ezinụlọ ya kwatara nobodo ahụ Jehova chọrọ ka ha gaa. Aha obodo ahụ bụ Ke. Ọ bụ nobodo a ka Chineke kwere Ebreham nkwa a, sị: M ga-enye ụmụ gị ala a niile ị na-ahụ. Ma, Ebreham na Sera emeela agadi, ha enweghịkwa nwa ọ bụla. Nihi ya, oleekwanụ otú Jehova ga-esi mezuo nkwa a?9 Ebreham na Sera Emechaa Mụta NwaEbreham na Sera alụọla kemgbe ọtụtụ afọ. Ha hapụrụ ọmarịcha ụlọ ha na Ọọ, gaa biri nụlọikwuu. Ma, Sera emeghị mkpesa ọ bụla nihi na ọ tụkwasịrị Jehova obi.Sera chọsiri nwa ike nke na ọ gwara Ebreham, sị: Ọ bụrụ na Hega, onye na-ejere m ozi amụta nwa, m ga-ewere ya ka nwa m. Ka oge na-aga, Hega mụtara nwa nwoke. Aha ya bụ Ishmel.Mgbe ọtụtụ afọ gachara, noge Ebreham dị afọ iri itoolu na itoolu, nwunye ya Sera adịrịkwa afọ iri asatọ na itoolu, ndị ọbịa atọ bịara na nke ha. Ebreham gwara ha ka ha bịa zurutụ ike nokpuru osisi dị ebe ahụ ma soro ha rie nri. Ị ma ndị ndị ọbịa ahụ bụ? Ha bụ ndị mmụọ ozi. Ha gwara Ebreham, sị: Nụdị oge a nafọ ọzọ, gị na nwunye gị Sera ga-amụ nwa nwoke. Ma, Sera nọ nụlọikwuu na-ege ihe ha na-ekwu. Ọ chịrị ọchị nobi ya, sị: M ga-amụli nwa ebe ọ bụ na mụ emeela agadi?Nafọ ọzọ ya, Sera mụrụ nwa nwoke otú ahụ mmụọ ozi Jehova kwuru. Ebreham gụrụ ya Aịzik, nke pụtara Ọchị.Mgbe Aịzik dị ihe dị ka afọ ise, Sera hụrụ ka Ishmel ji Aịzik na-eme ihe ọchị. Ọ chọrọ ichebe nwa ya nwoke. Nihi ya, ọ gara gwa Ebreham ka ọ chụpụ Hega na nwa ya Ishmel. Ná mmalite, Ebreham achọghị ime ihe a nwunye ya gwara ya. Ma Jehova chọkwara ichebe Aịzik, nihi ya, ọ gwara Ebreham, sị: Gee Sera ntị. M ga-elekọta Ishmel. Ma, m ga-esi naka Aịzik mezuo nkwa ahụ m kwere gị.10 Cheta Nwunye LọtLọt na nwanne nna ya aha ya bụ Ebreham biri na Ke. Ha mechara nwee ọtụtụ atụrụ na ehi nke na ebe ahụ abachaghị ha. Ebreham gwara Lọt, sị: Mụ na gị agaghịzi ebi otu ebe. Biko, họrọ ebe ị ga-ebi, ị gaa naka ekpe, m ga-aga naka nri. Ihe a Ebreham kwuru gosiri na ọ naghị achọ ihe ga-abara naanị ya uru. Ọ bụghị eziokwu?Lọt hụrụ ebe mara mma nala ahụ. Ọ dị nso nebe a na-akpọ Sọdọm. Mmiri na ahịhịa ndụ juru nebe ahụ. Nihi ya, ọ họọrọ ebe ahụ ma kpọrọ ezinụlọ ya gaa biri na ya. Ha mechakwara gaa biri na Sọdọm.Ndị Sọdọm na ndị Gọmọra bụ ndị ọjọọ. Ha na-eme ihe jọgburu onwe ya nke na Jehova kwuru na ya ga-ebibi obodo ha. Ma, Chineke achọghị ibibi Lọt na ndị ezinụlọ ya. Nihi ya, o zipụrụ ndị mmụọ ozi abụọ ka ha gaa gwa ha okwu. Ha gwara Lọt, sị: Meenụ ọsọ ọsọ. Sinụ nobodo a gbapụ. Jehova na-aga ibibi ya.Lọt ahapụghị Sọdọm ozugbo. Ọ nọ na-egbu oge. Nihi ya, ndị mmụọ ozi ahụ jidere ya na nwunye ya na ụmụ ya nwaanyị abụọ naka ma kpọpụ ha nobodo ahụ. Ndị mmụọ ozi ahụ gwara ha, sị: Gbapụnụ nihi ndụ unu. Unu elela anya nazụ. Unu lee anya nazụ, unu ga-anwụ.Mgbe ha rutere nobodo a na-akpọ Zoa, Jehova mere ka sọlfọ na ọkụ si neluigwe zokwasị Sọdọm na Gọmọra. Jehovabibiri obodo abụọ a kpamkpam. Mgbe nwunye Lọt nupụụrụ Jehova isi ma lee anya nazụ, ọ ghọrọ ogidi nnu. Ma o nweghị ihe mere Lọt na ụmụ ya nwaanyị abụọ maka na ha rubeere Jehova isi. Ọ ga-abụ na obi jọrọ ha ezigbo njọ na nwunye Lọt nupụụrụ Jehova isi. Ma obi tọkwara Lọt na ụmụ ya nwaanyị abụọ ụtọ na ha rubeere Jehova isi.11 Chineke Elee Okwukwe Ebreham UleEbreham kụziiri nwa ya Aịzik ka ọ hụ Jehova nanya, nakwa ka ọ tụkwasị Jehova obi na ọ ga-emezu ihe ndị o kwuru. Ma, mgbe Aịzik dị ihe dị ka afọ iri abụọ na ise, Jehova gwara Ebreham ka o mee ihe ga-esiri mmadụ ike ime. Gịnị bụ ihe ahụ?Chineke gwara Ebreham, sị: Biko, were nwa gị nwoke, nwa ị mụrụ naanị ya, chụọrọ m àjà nugwu dị nala Moraya. Ebreham amaghị ihe mere Jehova ji gwa ya mee otú ahụ. Ma, o mere ihe Jehova gwara ya mee.Nisi ụtụtụ echi ya, Ebreham kpọọrọ Aịzik na ndị na-ejere ya ozi gawa Moraya. Mgbe ha gara ije abalị atọ, ha nọ nebe dị anya lelie anya hụ ugwu ahụ. Ebreham gwara ndị na-ejere ya ozi ka ha chere ka ya na Aịzik gaa chụọrọ Jehova àjà. Ebreham weere mma ma buru nkụ bo Aịzik. Mgbe ha na-aga, Aịzik jụrụ nna ya, sị: Oleekwanụ atụrụ a ga-eji chụọ àjà? Ebreham gwara ya, sị: Nwa m, Chineke ga-eweta ya.Mgbe ha ruru nugwu ahụ, ha rụrụ ebe ha ga-achụrụ Chineke àjà. Ebreham kere Aịzik agbụ ụkwụ na aka ma gbatịa ya nelu ebe ịchụàjà ahụ.Ebreham weere mma, welie aka ka o gbuo nwa ya. Ozugbo ọ chọrọ igbu ya, mmụọ ozi Jehova si neluigwe kpọọ ya òkù, sị: Ebreham, emela nwa okorobịa ahụ ihe ọ bụla, ugbu a ka m matara na i nwere okwukwe naChineke nihi na ị jụghị iji nwa gị chụọ àjà. Ebreham lere anya nihu ya hụ ebule nke mpi ya konyere nosisi. O mere ngwa ngwa ketuo Aịzik agbụ ahụ o kere ya ma werezie ebule ahụ chụọrọ Chineke àjà.Jehova kpọrọ Ebreham enyi ya si nụbọchị ahụ gawa. Ị ma ihe kpatara ya? Ọ bụ nihi na Ebreham mere ihe niile Jehova gwara ya mee, ma mgbe ọ na-aghọtaghị ihe mere Jehova ji gwa ya mee ha.Jehova kwughachiri nkwa ahụ o kwere Ebreham, sị: M ga-agọzi gị, m ga-emekwa ka ụmụ gị ma ọ bụ mkpụrụ gị mụbaa. Nke a pụtara na Jehova ga-esi nezinụlọ Ebreham gọzie ndị niile na-eme ihe ọ na-achọ.12 Jekọb Eketa Ihe A Na-ekenye ỌkparaAịzik dị afọ iri anọ mgbe ọ lụrụ Ribeka. Ọ hụrụ ya nanya nke ukwuu. Ha mechara mụta ụmụ nwoke abụọ bụ ejima.Aha nke mbụ bụ Isọ. Aha nke abụọ abụrụ Jekọb. Isọ na-agakarị nọhịa. Ọ makwa otú e si achụ nta. Ma, Jekọb na-anọkarị nụlọ.Noge ahụ, a na-ekenye ọkpara ala na ego buru ibu ma nna ya nwụọ karịa ụmụnne ya. A na-akpọ ya ihe a na-ekenye ọkpara. Ma, a bịa nezinụlọ Aịzik, nkwa ndị ahụ Jehova kwere Ebreham so nihe ọkpara Aịzik kwesịrị inweta. Isọ ejighị ha kpọrọ ihe, ma Jekọb ji ha kpọrọ ihe.Otu ụbọchị, Isọ si ịchụ nta lọta, ezigbo ike gwụkwara ya. Ọ nụrụ ísì ọmarịcha nri Jekọb nọ na-esi. Ọ sịrị ya: Agụụ agụgbuola m. Kunyetụ m ofe ahụ na-acha ọbara ọbara. Jekọb sịrị ya: M ga-ekunye gị, ma buru ụzọ resị m ihe ruuru gị ka ọkpara. Isọ zara ya, sị: Olee uru ọ baara m? Werenụ ya, achọrọ m iri nri. Ì chere na ihe a Isọ mere bụ ihe o kwesịrị ime? Mba. Isọ tụfuru ihe dị ezigbo mkpa nihi otu efere ofe.Mgbe Aịzik merela ezigbo agadi, ọ gwara ọkpara ya ka ọ bịa ka ya gọzie ya. Ma, Ribeka nyeere Jekọb, bụ nwa ya nke obere aka, Aịzik agọzie ya. Mgbe Isọ matara ihe na-emenụ, ezigbo iwe were ya. Ọ chọwaraotú ọ ga-esi egbu nwanne ya. Aịzik na Ribeka achọghị ka Isọ gbuo Jekọb. Ọ bụ ya mere ha ji gwa Jekọb sị: Gakwuru nwanne nne gị Leban ka gị na ya biri ruo mgbe iwe nwanne gị dajụrụ. Jekọb mere ihe a nne na nna ya gwara ya.13 Jekọb na Isọ EkpezieJehova kwere Jekọb nkwa na ya ga-echebe ya otú ahụ o chebere Ebreham na Aịzik. Jekọb gara biri nebe a na-akpọ Heran. Ọ nọ ebe ahụ lụọ nwaanyị, mụta ọtụtụ ụmụ ma nwee ọtụtụ ihe.Ka oge na-aga, Jehova gwara Jekọb, sị: Laghachi nala nna gị hà. Nihi ya, Jekọb na ezinụlọ ya malitere ogologo njem ka ọ laghachi nala nna ya hà. Ka ha na-aga, ụfọdụ bịara gwa Jekọb, sị: Nwanne gị Isọ na-abịa, ya na narị ndị ikom anọ. Ụjọ tụrụ Jekọb na Isọ chọrọ igbu ya na ezinụlọ ya. Nihi ya, ọ rịọrọ Jehova , sị: Biko, napụta m naka nwanne m nwoke. Nechi ya, Jekọb zigaara Isọ onyinye. O nyere ya ọtụtụ atụrụ, ewu, ehi, kamel, na ịnyịnya ibu.Mgbe Jekọb nọ naanị ya nabalị ụbọchị ahụ, ọ hụrụ otu mmụọ ozi. Ya na Jekọb malitere ịgba mgba. Ha gbagidere mgba chi abọọ. Ọ bụ eziokwu na mmụọ ozi ahụ merụrụ Jekọb ahụ, ma Jekọb ahapụghị ya. Mmụọ ozi ahụ gwara ya, sị: Hapụ m ka m laa. Ma Jekọb sịrị ya: Agaghị m ahapụ gị, ruo mgbe ị gọziri m.Mmụọ ozi ahụ mechara gọzie Jekọb. Ihe a mere ka Jekọb mata na Jehova agaghị ekwe ka Isọ gbuo ya.Nụtụtụ ụbọchị ahụ, Jekọb nọ nebe dị anya hụ Isọ na narị ndị ikom anọ ka ha na-abịa. Jekọb gafere ndị ezinụlọ ya ma kpọọrọ nwanne ya isiala ugboro asaa ruo mgbe o rutere ya nso. Isọ gbaara ọsọ gaa zute Jekọb ma makụọ ya. Ha abụọ malitere ibe ákwá ma kpezie. Olee otú i chere obi dị Jehova maka otú Jekọb si mee ka ya na nwanne ya kpezie?Isọ mechara laghachi nụlọ ya, Jekọb alawakwanụ nụlọ nke yanwa. Jekọb nwere ụmụ iri na abụọ. Aha ha bụ Ruben, Simiọn, Livaị, Juda, Dan, Naftalaị, Gad, Asha, Ịsaka, Zebulọn, Josef, na Benjamin. Jehova si naka Josef, bụ otu nime ụmụ Jekọb, zọpụta ndị ezinụlọ Jekọb. Ị ma otú o si mee ya? Ka anyi chọpụta nisiokwu nke iri na anọ.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 4Nkebi a ga-akọrọ anyị gbasara Josef, Job, Mozis na ndị Izrel. Ha niile diri nsogbu Ekwensu kpataara ha. E megburu ụfọdụ nime ha, tụọ ụfọdụ mkpọrọ, jiri ụfọdụ mere ohu, gbuodị ụfọdụ ndị ezinụlọ ha. Ma, Jehova si nụzọ dị iche iche chebe ha. Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, nyere nwa gị aka ka ọ ghọta otú ndị ohu Jehova ndị ahụ si fee ya nagbanyeghị ahụhụ ha tara.Jehova ji Ihe Otiti Iri o tiri ndị Ijipt gosi na ya ka chi ha niile ike. Mee ka nwa gị ghọta otú Jehova si chebe ndị ya noge gara aga na otú o si na-echebe ndị ya taa.14 Otu Ohu nke Rubeere Chineke IsiJosef bụ otu nime ụmụ Jekọb ndị ikpeazụ. Ụmụnne ya ndị tọrọ ya hụrụ na nna ha hụrụ ya nanya karịa ha. Olee otú i chere obi dị ha maka ihe a? Ha nweere Josef anyaụfụ, kpọọkwa ya asị. Josef rọrọ nrọ ndị pụrụ iche ma kọọrọ ya ụmụnne ya. Ha ghọtara na nrọ ndị ahụ pụtara na otu ụbọchị na ha ga-akpọrọ Josef isiala. Nke a mere ka ha kpọkwuo ya asị.Otu ụbọchị, ụmụnne Josef nọ na-azụ atụrụ nebe dị nso nobodo Shikem. Jekọb zigara Josef ka ọ gaa mata ma ahụ ọ dịkwa ha. Mgbe ha hụrụ ya nebe dị anya ka ọ na-abịa, ha gwara ibe ha, sị: Lee! Ọrọ nrọ abịawala. Bịanụ ka anyị gbuo ya. Ha jidere ya ma tụba ya nolulu mmiri nke miri emi. Ma otu nime ụmụnne ya aha ya bụ Juda, sịrị: Ka anyị ghara igbu ya. Ka anyị resị ya ndị ọzọ ka ọ gbawara ha ohu. Nihi ya, ha resịrị ya ndị ahịa si Midian na-aga Ijipt. Ha rere ya mkpụrụ ego ọlaọcha iri abụọ.Ụmụnne Josef chịịrị uwe mwụda ya, bịanye ya nọbara ewu ma chịgara ya nna ha. Ha gwara nna ha, sị: Ihe a ọ bụ uwe mwụda nwa gị? Nihi ya, Jekọb chere na anụ ọhịa adọgbuola Josef. Obi gbawara ya. E nweghị onye na-akasili ya obi.Mgbe Josef na ndị ahụ zụụrụ ya rutere Ijipt, otu onye a ma ama aha ya bụ Pọtịfa zụụrụ ya ka ọ gbawara ya ohu. Ma Jehova nọnyeere Josef. Pọtịfa chọpụtara na Josef na-arụsi ọrụ ike, nakwa na ọ bụ onye e kwesịrị ịtụkwasị obi. Obere oge, Pọtịfa mere ya onye na-elekọta ihe niile o nwere.Nwunye Pọtịfa hụrụ na Josef mara mma ma gbasie ike. Nụbọchị ọ bụla, ọ na-agwa Josef ka ya na ya kwaa iko. Olee iheJosef ga-eme? O kweghị eme ihe a o kwuru. Josef gwara ya, sị: Agaghị m eme ya, ọ bụ ihe ọjọọ. Nna m ukwu tụkwasịrị m obi, ị bụkwa nwunye ya. Ọ bụrụ na mụ na gị akwaa iko, m ga-emehie Chineke.Otu ụbọchị, nwunye Pọtịfa ji ike chọọ ka ya na Josef kwaa iko. O jidere Josef nuwe, ya ahapụrụ ya uwe ya gbapụ nèzí. Mgbe Pọtịfa lọtara, nwunye ya gwara ya na Josef chọrọ idina ya nike. Ihe a ọ gwara ya abụghị eziokwu. Ihe a mere ka ezigbo iwe wee Pọtịfa, ya atụba Josef nụlọ mkpọrọ. Ma Jehova echefughị Josef.15 Jehova Echefughị JosefMgbe Josef nọ nụlọ mkpọrọ, Fero, eze Ijipt rọrọ nrọ mmadụ ọ bụla na-enweghị ike ịkọwa ihe ọ pụtara. Otu nime ndị na-ejere ya ozi gwara ya na Josef nwere ike ịkọwara ya ihe nrọ ya pụtara. Fero ziri ozi ozugbo ka a kpọọ Josef.Mgbe Josef rutere, Fero jụrụ ya, sị: Ì nwere ike ịkọwa ihe nrọ m pụtara? Ọ gwara Fero, sị: A ga-enwe nri nụba nIjipt niile afọ asaa. Afọ asaa ahụ gachaa, a ga-enwekwa ụkọ nri afọ asaa ọzọ. Họrọ onye ma ihe ka o chekwaa nri ka agụụ ghara igbu ndị gị noge ahụ a ga-enwe ụkọ nri. Fero gwara ya, sị: Ahọrọla m gị. Ị ga-abụ osote m. Olee otú Josef si mara ihe nrọ ahụ pụtara? Ọ bụ Jehova mere ka ọ mara ihe ọ pụtara.Josef ji afọ asaa ahụ e nwere nri nụba chekwaa nri. Mgbe afọ asaa ahụ gachara, e nwere ụkọ nri nụwa niile otú ahụ Josef kwuru. Ndị mmadụ si nebe dị iche iche bịa ka Josef resị ha nri. Mgbe nna ya Jekọb nụrụ na e nwere nri nIjipt, o zigara ụmụ ya iri ebe ahụ ka ha gaa zụta nri.Ụmụ Jekọb bịakwutere Josef ka o resị ha nri. Ozugbo ọ hụrụ ha, ọ matara ha. Ma ha amataghị ya. Ha kpọọrọ ya isiala otú ha mere ná nrọ ahụ ọ rọrọ mgbe ọ ka bụ nwata. Josef chọrọ ịma ma ụmụnne ya hà agbanweela àgwà ọjọọ ha. Nihi ya, ọ gwara ha, sị: Unu bụ ndị nledo. Unu chọrọ ịma otú ala anyị dị. Ha sịrị ya, Mba. Anyị si nobodo Ke. Anyị dị ụmụnne iri na abụọ. Otu anwụọla, nke ikpeazụ na nna anyị nọ. Josef gwaziri ha, sị:Kpọtaranụ m nwanne unu nke ikpeazụ ahụ, m ga-ekweta ihe unu kwuru. Nihi ya, ha lakwuuru nna ha.Mgbe ezinụlọ Jekọb richara nri ahụ ha zụtara, Jekọb zigara ụmụ ya Ijipt ọzọ. Na nke ugbu a, ha na nwanne ha ikpeazụ aha ya bụ Benjamin so. Josef lere ụmụnne ya ule. Otú o si mee ya bụ na o tinyere iko ọlaọcha ya nakpa Benjamin ma kwuo na ụmụnne ya zuuru ya. Mgbe ndị na-ejere Josef ozi hụrụ iko ahụ nakpa Benjamin, o juru ụmụnne ya anya. Ha rịọrọ Josef ka ọ taa hanwa ahụhụ ọ ga-ata BenjaminUgbu a, o doola Josef anya na ụmụnne ya agbanweela. O nwekwaghị ike ijide onwe ya, ya ebewe ákwá, ma kwuo, sị: Abụ m nwanne unu Josef. Nna m, ọ ka dị ndụ? Ihe a o kwuru juru ụmụnne ya ezigbo anya. Ọ gwara ha, sị: Unu ewesola ibe unu iwe maka ihe unu mere m. Ọ bụ Chineke zitere m nebe a ka unu nwee ike ịdị ndụ. Gaanụ ozugbo kpọta nna m nebe a.Ha lawara ka ha gaa kọọrọ nna ha ihe ọma merenụ, nakwa ka ha kpọta ya nIjipt. Josef na nna ya emechaala biri, nagbanyeghị na ọtụtụ afọ agaala kemgbe ahụ e rere ya.16 Ònye Bụ Job?E nwere otu nwoke na-efe Jehova nobodo Ọz. Aha ya bụ Job. Ọ bụ ezigbo ọgaranya, nweekwa ọtụtụ ụmụ. Ọ na-emere ndị mmadụ ihe ọma. Ọ na-enyere ma ndị ogbenye ma ụmụ nwaanyị di ha nwụrụ, ma ụmụ na-enweghị nne na nna aka. Ma, ọ pụtara na e nweghị mgbe nsogbu ga-abịara ya ebe ọ bụ na ọ na-eme ihe dị mma?Job amaghị na Setan bụ Ekwensu nọ na-ele ya. Jehova gwara Setan, sị: Ị hụla ohu m Job? E nweghị onye dị ka ya nụwa. Ọ na-erubere m isi, ma na-eme ihe dị mma. Setan gwara Jehova, sị: Ama m na Job na-erubere gị isi. Ị na-echebe ya ma na-agọzi ya. I nyere ya ala na ọtụtụ anụmanụ. Ọ bụrụ na ị napụ ya ihe ndị ahụ, ọ ga-akwụsị ịna-efe gị. Jehova gwara Setan, sị: I nwere ike ịnwa Job. Ma egbukwala ya. Gịnị mere Jehova ji kwere ka Setan nwaa Job? Ọ bụ na obi siri Jehova ike na Job ga-erubere ya isi.Setan jizi ọtụtụ ihe nwaa Job. Ihe mbụ bụ na o mere ka ndị Siba zuru atụrụ na ịnyịnya ibu Job. O mekwara ka ọkụ regbuo atụrụ ya niile. Ndị Kaldia bịara zuru kamel niile Job nwere. E gburu ndị na-azụrụ ya atụrụ. Nke kacha njọ Setan mere Job bụ na o mere ka ụlọ kụgbuo ụmụ Job niile ebe ha na-eri ihe. Ihe ndị a gbawara Job obi, ma ọ kwụsịghị ife Jehova.Setan chọrọ ka Job takwuo ahụhụ. Nihi ya, o mere ka etuto too ya nahụ ya niile. Nke a mere ka ahụ na-egbuJob ezigbo mgbu. Job amaghị ihe mere ihe ndị a ji na-eme ya. Ma, ihe ndị a emeghị ka Job kwụsị ife Jehova. Mgbe Chineke hụrụ na Job akwụsịghị ife ya nagbanyeghị ihe ndị a mere ya, obi tọrọ ya ezigbo ụtọ.Ihe ọzọ Setan mere bụ na o zitere ụmụ nwoke atọ ka ha bịa nwaa Job. Ha gwara job, sị: Ọ ga-abụ na i meela ihe ọjọọ ma chọọ izo ya. Chineke na-ata gị ahụhụ maka ya. Job kwuru, sị: E nweghị ihe ọjọọ ọ bụla m mere. Job malitere iche na ọ bụ Jehova kpataara ya nsogbu ndị a niile. O kwuru na ihe Chineke na-eme ya adịghị mma.Otu nwa okorobịa aha ya bụ Elaịhu gbara nnọọ nkịtị na-ege ihe ha na-ekwu. Mgbe ha kwuchara, ọ sịrị ha: Ihe unu kwuru adịghị mma. Jehova dị elu karịa otú anyị nwere ike ịmata. Ọ gaghị emeli ihe ọjọọ. Ọ na-ahụ ihe niile ma na-enyere ndị nwere nsogbu aka.Jehova gwaziri Job, sị: Olee ebe ị nọ mgbe m kere eluigwe na ụwa? Gịnị mere i ji kwuo na m na-eme gị ihe ọjọọ? I kwuola, ma ị maghị ihe mere ihe ụfọdụ ji na-eme. Job kwetara na ihe ndị ya kwuru adịghị mma. O kwuru, sị: Emehiela m. Anụla m banyere gị, ma ugbu a ka m matara gị nke ọma. O nweghị ihe karịrị gị. Biko, gbaghara m maka ihe ndị m kwuru.Mgbe Setan nwachara Job, Jehova mere ka Job gbakee. O mere ka o nwee ihe karịa otú o nweburu. Job biri ogologo ndụ, obi tọkwara ya ụtọ. Jehova gọziri Job maka na o rubeere ya isi ma mgbe nsogbu bịaara ya. Ị ga-achọ ịna-efe Jehova ka Job, ihe ọ sọkwara ya mee?17 Mozis Ahọrọ Ife JehovaIhe a na-akpọ ezinụlọ Jekọb nIjipt bụ ụmụ Izrel. Mgbe Jekọb na Josef nwụrụ, Fero ọhụrụ malitere ịchị Ijipt. Ụjọ tụrụ ya na ndị Izrel adịwala ọtụtụ ma dị ike karịa ndị Ijipt. Nihi ya, o mere ka ndị Izrel bụrụ ndị ohu ha. Ọ manyere ha ịna-akpụ brik na ịrụsiri ha ọrụ ike nugbo. Ka ha na-emesi ndị Izrel ike, ka ndị Izrel na-adịkwu ọtụtụ. Fero achọghị ka ndị Izrel dịrị ọtụtụ, ọ bụ ya mere o ji nye iwu ka e gbuo ụmụ nwoke niile ndị Izrel mụrụ ọhụrụ. Nke a mere ka ezigbo ụjọ tụwa ndị Izrel.Otu nwaanyị onye Izrel aha ya bụ Jokebed mụrụ otu nwatakịrị nwoke mara mma. O tinyere ya notu nkata ma zoo ya netiti ahịhịa amị dị nakụkụ Osimiri Naịl. Nwanne nwatakịrị a aha ya bụ Miriam nọ nso ka ọ mara ihe ga-eme ya.Mgbe ada Fero bịara ịsa ahụ nosimiri ahụ, ọ hụrụ nkata ahụ. O mepere ya, hụ nwa ọhụrụ na-ebe ákwá nime ya, ya emetere ya ebere. Miriam jụrụ ya, sị: Ị chọrọ ka m gaakpọọrọ gị nwaanyị ga-azụrụ gị nwa a? Mgbe ada Fero sịrị ya gaa kpọọ, ya agaa kpọọ nne ya Jokebed. Ada Fero gwara Jokebed, sị: Kuru nwa a zụọrọ m, m ga-akwụ gị ụgwọ.Mgbe nwa ahụ tolitewere, Jokebed kpọọrọ ya kpọnye ada Fero. Ada Fero agụọ ya Mozis ma zụọ ya ka ọ bụrụ nwa ya. Mozis ghọrọ ọkpara eze, a na-enyekwa ya ihe ọ bụla ọ chọrọ. Ma, o chefughị Jehova. Mozis ma na ya bụ onye Izrel, ọ bụghị onye Ijipt. Ọ họọrọ ife Jehova.Mgbe Mozis dị afọ iri anọ, ọ chọrọ inyere ndị obodo ya aka. Otu ụbọchị, ọ hụrụ ebe onye Ijipt na-eti onye Izrel ihe, ya etigbuo onye Ijipt ahụ, ma zoo ozu ya nime ájá. Mgbe Fero nụrụ ya, ya achọọ igbu Mozis. Mozis agbalaa obodo a na-akpọ Midian. Jehova lekọtara ya nebe ahụ.18 Osisi nke Na-ere ỌkụMozis biri nobodo Midian afọ iri anọ. Ọ lụrụ nwaanyị, mụọkwa ụmụ. Otu ụbọchị ọ nọ na-elekọta atụrụ ya nebe dị nso nUgwu Saịnaị, ọ hụrụ ihe dị egwu. Ọkụ nọ na-enwu nosisi ogwu ma o reghị osisi ogwu ahụ. Mgbe Mozis gara nso ka ọ mara ihe na-emenụ, olu si netiti osisi ogwu ahụ kpọọ ya òkù, sị: Mozis! Abịala nso ebe a. Yipụ akpụkpọ ụkwụ gị nihi na ebe ahụ i guzo bụ ala nsọ. Ọ bụ Jehova si nọnụ otu mmụọ ozi ya na-agwa Mozis okwu.Ụjọ tụwara Mozis, ya ekpuchie ihu ya. Olu ahụ gwara ya, sị: Ahụla m ahụhụ ụmụ Izrel na-ata. M ga-anapụta ha naka ndị Ijipt ma kpọba ha nala mara mma. Ọ bụ gị ga-esi nala Ijipt duru ndị m pụọ. Ì chere na ihe a ejughị Mozis anya?Mozis kwuru, sị: Olee ihe m ga-agwa ndị Izrel ma ha jụọ m onye zitere m? Chineke gwara Mozis, sị: Gwa ha na Chineke nke Ebreham, Chineke nke Aịzik, na Chineke nke Jekọb zitere gị. Mozis gwaziri Jehova, sị: Ọ bụrụkwanụ na ha egeghị m ntị? Jehova gwara Mozis ihe ọ ga-eme ka ha mata na ọ bụ yanwa zitere ya. Jehova gwara ya ka ọ tụpụ mkpara ya nala. Mgbe ọ tụpụrụ ya nala, ọ ghọrọ agwọ. Mgbe Mozis jidere agwọ ahụ nọdụ, ya aghọọ mkpara ọzọ. Jehova sịrị ya: I mee ihe a, ha ga-amata na ọ bụ m zitere gị.Mozis kwuru, sị: Amaghị m okwu ekwu. Jehova gwara ya, sị: M ga-agwa gị ihe ị ga-ekwu, m ga-ezitekwara gị nwanne gị Erọn ka o nyere gị aka. Ihe ndị a Jehova gwara Mozis mere ka ọ ghọta na ọ nọnyeere ya. Ọ kpọọrọ ụmụ ya na nwunye ya laghachi Ijipt.19 Ihe Otiti Atọ Ndị Mbụ E Tiri Ndị IjiptMgbe ndị Izrel na-agba ohu nIjipt, a manyere ha ịrụ ọrụ ike. Jehova zigara Mozis na Erọn ka ha zie Fero ozi a: Hapụ ndị m ka ha gaa fee m nala ịkpa. Fero ji olu ike gwa ha, sị: Agaghị m eme ihe Jehova kwuru, agakwanụghị m ahapụ ndị Izrel ka ha laa. Fero manyekwuru ha ịrụ ọrụ ike. Jehova ga-eme ka Fero mata onye ọ bụ. Ị ma otú o si mee ya? O tiri ndị Ijipt Ihe Otiti Iri. Jehova gwara Mozis, sị: Fero achọghị ige m ntị. Nụtụtụ, Fero ga-aga nOsimiri Naịl. Gaa gwa ya na ebe ọ bụ na ọ hapụghị ndị m ka ha laa, Osimiri Naịl ga-aghọ ọbara. Mozis gakwuuru Fero otú ahụ Jehova gwara ya. Fero hụrụ ka Erọn kụrụ mkpara ya nOsimiri Naịl. Osimiri ahụ ghọrọ ọbara ma malite isi ísì, azụ ndị dị nime ya nwụkwara. Ndị Ijipt enweghịzi ike ịṅụ mmiri ọ bụla si nOsimiri ahụ. Ma, ihe ndị a merenụ emeghị ka Fero hapụ ndị Izrel ka ha laa.Mgbe abalị asaa gachara, Jehova zigara Mozis ọzọ ka ọ gaa zie Fero ozi a: Ọ bụrụ na ị hapụghị ndị m ka ha laa, m ga-eme ka mbàrá ju ebe niile nala Ijipt. Erọn weliri mkpara ya elu, mbàrá amalite ịpụta ma ju ebe niile nala Ijipt. Ha banyere nụlọ ndị mmadụ, nihe ndina ha, nakwa nefere nri ha. Ha jukwara ebe niile. Fero gwara Mozis ka ọ rịọ Jehova ka o wepụ ha. Fero kwere nkwa na ọ ga-ahapụ ndị Izrel ka ha laa. Nihi ya, Jehova mere ka mbàrá ndị ahụ nwụsịa. Ndị Ijipt kpokọtara ha nikpo nikpo. Obodo Ijipt malitere isi ísì. Ma, Fero jụkwara ịhapụ ụmụ Izrel ka ha laa.Jehova gwaziri Mozis, sị: Erọn ga-akụ mkpara ya nájá dị nala, ájá ahụ ga-aghọkwa anwụnta ma ọ bụ ụmụ ahụhụ ndị na-ata ata nala Ijipt. Ozugbo Erọn mere ihe a a gwara ya, anwụnta eju ebe niile. Ụfọdụ ndị Ijipt gwara Fero, sị: Ihe otiti a si naka Chineke. Ma, Fero ka jụrụ ịhapụ ndị Izrel ka ha laa.20 Ihe Otiti nke Anọ Ruo na nke ItooluMozis na Erọn gakwuuru Fero ka ha zie ya ozi Chineke ziri. Ha sịrị ya: Ọ bụrụ na ị hapụghị ndị m ka ha laa, m ga-eme ka odudu jupụta nobodo a. Odudu nubatara nụlọ ndị Ijipt, ma nụlọ ndị ọgaranya ma nụlọ ndị ogbenye. Ha jupụtara nobodo ahụ dum. Ma, enweghị odudu dị nala Goshen, ebe ndị Izrel bi. Ihe otiti nke anọ ruo na nke iri mekpara naanị ndị Ijipt ahụ. Fero gwara Mozis, sị: Biko, rịọ Jehova ka o wepụrụ anyị odudu ndị a. Unu nweziri ike ịla. Ma, mgbe Jehova wepụrụ ha, Fero ahapụghị ndị Izrel ka ha laa. Fero ọ mụtaranụ ihe nihe a merenụ?Jehova gwara Mozis, sị: Ọ bụrụ na Fero ahapụghị ndị m ka ha laa, m ga-eme ka anụ ụlọ ndị Ijipt rịawa ọrịa ma nwụọ. Nechi ya, anụ ụlọ ndị Ijipt bidoro ịnwụ. Ma o nweghị ihe mere anụ ụlọ ndị Izrel. Ma, Fero ka kpọchiri obi ya, o kweghị ka ndị Izrel laa.Jehova gwaziri Mozis ka ọ gaghachi na nke Fero, wụlie ntụ elu. Mgbe Mozis wụliri ntụ elu, ya aghọọ uzuzu nala Ijipt niile. Ntụ ndị ahụ mere ka etuto ọjọọ too ndị Ijipt niile na ụmụ anụmanụ ha. Nagbanyeghị ihe a, Fero ekweghị ahapụ ndị Izrel ka ha laa.Jehova zigara Mozis ọzọ na nke Fero. Mozis gwara Fero na Jehova kwuru, sị: Ị ka jụrụ ịhapụ ndị m ka ha laa? Echi, akụ mmiri ígwé ga-ezo nobodo a. Nechi ya, Jehova zitereakụ mmiri ígwé, égbè eluigwe na ọkụ. Enwetụbeghị ụdị akụ mmiri ígwé a mbụ nIjipt. O bibiri osisi na ihe niile ha kụrụ nubi. Ma enweghị ihe mere ndị nke dị nala Goshen. Fero gwara Mozis, sị: Biko, rịọ Jehova ka ọ kwụsị akụ mmiri ígwé a. Unu nweziri ike ịla. Ma ozugbo akụ mmiri ígwé ahụ na mmiri ahụ kwụsịrị, Fero ahapụghị ndị Izrel ka ha laa.Mozis kwuziri, sị: Ugbu a, igurube ga-erichapụ ihe ọ bụla dị nubi unu nke akụ mmiri ígwé ahụ na-emebighị. Ọtụtụ nde igurube richapụrụ ihe niile fọrọ nubi nakwa nelu osisi. Fero rịọrọ Mozis, sị: Biko, rịọ Jehova ka o wepụ igurube ndị a. Ma mgbe Jehova wepụdịrị igurube ndị ahụ, Fero ekweghị ege Jehova ntị.Jehova gwara Mozis, sị: Welie aka gị elu. Ozugbo Mozis weliri aka ya, ọchịchịrị gbachiri ebe niile. Ndị Ijipt ahụghị ihe ọ bụla ma ọ bụkwanụ mmadụ ọ bụla ruo abalị atọ. Ma ọchịchịrị agbaghị nụlọ ndị Izrel.Fero gwara Mozis, sị: Gị na ndị gị nwere ike ịla. Ma hapụnụ anụ ụlọ unu. Mozis sịrị ya: Anyị ga-akpọrịrị anụ ụlọ anyị ka anyị nwee ike iji ha chụọrọ Chineke anyị àjà. Ihe a were Fero ezigbo iwe. Ya agwa Mozis, sị: Si ebe a pụọ. M hụ gị ọzọ, m ga-egbu gị.21 Ihe Otiti nke IriMozis gwara Fero na ya agaghị anwa anwa bịa na nke ya ọzọ. Ma tupu ya alawa, ọ gwara Fero, sị: Netiti abalị, nwa nwoke ọ bụla e bu ụzọ mụọ nala Ijipt ga-anwụ, malite nọkpara Fero ruo nọkpara ndị na-eje ozi.Jehova gwara ndị Izrel ka ha rie nri pụrụ iche. Ọ gwara ha, sị: Gbuonụ otu nwa ewu ma ọ bụ atụrụ dị otu afọ, teekwanụ ọbara ya nọnụ ụzọ ụlọ unu. Hụọnụ ya nọkụ, ma rie ya na achịcha na-ekoghị eko. Keenụ ihe núkwù unu, yirikwanụ akpụkpọ ụkwụ, dịrịkwanụ njikere ịla. Nabalị a ka m ga-eme ka unu hapụ Ijipt. Ì chere na obi atọghị ndị Izrel ụtọ mgbe Jehova gwara ha ihe a?Netiti abalị, mmụọ ozi Jehova gara nụlọ ndị Ijipt niile. Mmụọ ozi ahụ gburu nwa nwoke ọ bụla e bu ụzọ mụọ nụlọ ọ bụla a na-eteghị ọbara nọnụ ụzọ ya. Ma, e nweghị ihe mere nwa nwoke ọ bụla e bu ụzọ mụọ nọ nụlọ e tere ọbara nọnụ ụzọ ya. E nweghị ezinụlọ ndị Ijipt mmadụ na-anwụghị na ya, ma ezinụlọ ndị ọgaranya ma nke ndị ogbenye. Ma, e nweghị nwa ọ bụla nwụrụ nezinụlọ ndị Izrel.Ọkpara Fero nwụdịrị nabalị ahụ. Ihe a gbawara Fero obi. Ọ bụ ya mere o ji gwazie Mozis na Erọn ozugbo, sị: Bilienụ, sinụ ebe a pụọ. Gaanụ fee Chineke unu. Chịrịnụ anụ ụlọ unu lawa.Ndị Izrel si nIjipt pụọ noge ọnwa na-agbaru ala. Ha haziri onwe ha nezinụlọ nezinụlọ, nakwa nebo nebo. Ha dị nari puku mmadụ isii ma ụmụ nwoke ma ọtụtụ ụmụ nwaanyị ma ụmụaka. Ọtụtụ ndị na-abụghị ndị Izrel sokwa ha ka ha fewe Jehova. Ndị Izrel emechaala hapụ Ijipt.Nafọ ọ bụla, ndị Izrel ga na-eri nri ahụ pụrụ iche ha riri nIjipt iji na-echeta otú Jehova si napụta ha nIjipt. Ihe a na-akpọ ya bụ Ememme Ngabiga.22 Ọrụ Ebube Jehova Rụrụ nOsimiri UhieOzugbo Fero nụrụ na ndị Izrel ahapụla Ijipt, o wutere ya na ọ hapụrụ ha ka ha laa. Ọ gwara ndị agha ya, sị: Kwadebenụ ụgbọ ịnyịnya agha m niile, ka anyị chụwa ha. Anyị agaraghị ahapụ ha ka ha laa. Fero na ndị agha ya chụụrụ ndị Izrel gawa.Jehova ji ígwé ojii na-edu ndị ya nehihie, jirikwa ọkụ na-edu ha nabalị. O duuru ha ruo nOsimiri Uhie, ma gwa ha rụọ ụlọikwuu.Ndị Izrel hụziri Fero na ndị agha ya ka ha chụ ha na-abịa. Ha nọ netiti oké osimiri na ndị agha Ijipt. Ha besaara Mozis ákwá, sị: Anyị na-aga ịnwụ. Ị gaara ahapụ anyị nIjipt. Ma, Mozis gwara ha, sị: Unu atụla egwu. Unu ga-ahụ otú Jehova ga-esi napụta anyị. Ihe a Mozis kwuru gosiri neziokwu na ọ tụkwasịrị Jehova obi. Ọ bụ na ì cheghị otú ahụ?Jehova gwara ndị Izrel ka ha kwalie. Nabalị ahụ, Jehova mere ka ígwé ojii ahụ dịrị netiti ndị Izrel na ndị agha Ijipt. O mere ka ọchịchịrị dịrị nebe ndị Ijipt nọ ma mee ka ìhè dịrị nebe ndị Izrel nọ.Jehova gwara Mozis ka ọ kụọ mkpara ya nosimiri ahụ. Jehova meziri ka oké ifufe fee nabalị ahụ niile. Osimiri ahụkewara ụzọ abụọ, e nwee ụzọ netiti ya. Ọtụtụ nde ndị Izrel jizi ụkwụ gafee osimiri ahụ nala akọrọ. Mmiri ya ghọọrọ ha mgbidi ma naka nri ma naka ekpe.Ndị agha Fero chụụrụ ndị Izrel banye nala akọrọ ahụ. Jehova meziri ka ndị agha Fero nọrọ nọgba aghara. Ụkwụ ụgbọ ịnyịnya ha malitere ịdapụsị. Ndị agha ahụ tiri mkpu, sị: Ka anyị si ebe a pụọ. Jehova na-alụrụ ha agha.Jehova gwara Mozis, sị: Kụọ mkpara gị nosimiri ahụ. Ozugbo ahụ, mmiri ahụ lọghachiri rikpuo ndị agha Ijipt. Fero na ndị agha ya niile nwụrụ. E nweghị otu nime ha fọrọ ndụ.Mgbe ndị Izrel gafechara nosimiri ahụ, ha bụrụ abụ ha ji too Chineke. Ha bụrụ, sị: Bụkuonụ Jehova abụ, nihi na e buliela ya elu nke ukwuu. Ọ tụbara ịnyịnya na onye na-agba ya noké osimiri. Ka ha nọ na-abụ abụ a, ụmụ nwaanyị ha gbara egwú, kụọkwa ịgbà. Obi tọrọ ndị Izrel niile ụtọ na ha enwerela onwe ha.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 5Ọnwa abụọ ndị Izrel gafechara Oké Osimiri Uhie, ha rutere nUgwu Saịnaị. Ha na Jehova nọ ebe ahụ gbaa ndụ, ha aghọọrọ ya mba pụrụ iche. O chebere ha ma nye ha ihe niile ha chọrọ. O nyere ha mana ka ha rie, nyekwa ha ebe ndị dị mma ha mara ụlọikwuu. O mekwara ka uwe ha yi ghara ịka aka. Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, nyere nwa gị aka ka ọ ghọta ihe mere Jehova ji nye ndị Izrel Iwu, nye ha ndị nchụàjà, ma gwa ha rụọ ụlọikwuu. Mee ka ọ ghọta ihe mere anyị ji kwesị ịna-emezu nkwa anyị kwere, ịna-adị umeala nobi ma na-erubere Jehova isi mgbe niile.23 Ndị Izrel Ekwe Jehova NkwaIhe dị ka ọnwa abụọ ndị Izrel hapụchara Ijipt, ha rutere nUgwu Saịnaị ma maa ụlọikwuu ha nebe ahụ. Jehova gwara Mozis ka ọ gbagote nugwu ahụ. Mgbe Mozis gbagotere, ọ gwara ya, sị: M napụtara ndị Izrel. Ọ bụrụ na ha erubere m isi ma debe iwu m, ha ga-abụrụ m ndị pụrụ iche. Mozis laghachiri nebe ndị Izrel nọ ma kọọrọ ha ihe Jehova kwuru. Olee ihe ndị Izrel kwuru mgbe Mozis gwachara ha ihe a? Ha kwuru, sị: Anyị ga-eme ihe niile Jehova gwara anyị mee.Mozis laghachiri nugwu ahụ ọzọ. Jehova gwaziri ya, sị: Nime ụbọchị atọ, m ga-agwa gị okwu. Gwa ndi Izrel ka ha ghara ịbịaru Ugwu Saịnaị nso. Mozis gakwuuru ndị Izrel ma gwa ha ka ha dịrị njikere ịnụ ihe Jehova ga-agwa ha.Mgbe ụbọchị atọ gachara, ndị Izrel hụrụ àmụmà na oké ígwé ojii nugwu ahụ. Ha nụkwara ụda oké égbè eluigwe na ụda opi na-adasi ike. Jehova jizi ọkụ gbadata nugwu ahụ. Ezigbo ụjọ tụwara ndị Izrel nke na ha mawara jijiji. Ugwu ahụ niile nọ na-akwụ anwụrụ ọkụ ma na-ama jijiji. Ụda opi ahụ na-adasikwa ụda ike. Chineke gwaziri ha, sị: Abụ m Jehova. Unu efela chi ọzọ.Mozis gaghachiri nugwu ahụ, Jehova enyekwa ya iwu ọ ga-enye ndị Izrel gbasara otú ha kwesịrị isi na-efe ya na otú ha kwesịrị isi na-akpa àgwà. Mozis dere iwu ndị ahụ nakwụkwọ ma gụọrọ ha ndị Izrel. Ha kwere nkwa, sị: Anyị ga-eme ihe niile Jehova gwara anyị mee. Ndị Izrel ekwelanụ Chineke nkwa. Ma, hà ga-emezunụ ya?24 Ha Emeghị Ihe Ha KwuruJehova gwara Mozis, sị: Bịakwute m nugwu. M ga-ede iwu m ná mbadamba nkume ma nye gị ya. Mozis rịgooro nugwu ahụ ma nọrọ ebe ahụ ụbọchị iri anọ ehihie na abalị. Mgbe Mozis nọ nugwu ahụ, Jehova dere Iwu Iri ahụ ná mbadamba nkume abụọ ma were ha nye ya.Mgbe oge ụfọdụ gachara, ndị Izrel chere na Mozis ahapụla ha. Ha gwara Erọn, sị: Anyị chọrọ onye ga na-edu anyị. Meere anyị chi. Erọn gwara ha, sị: Nyenụ m ọlaedo unu. Ọ gbazere ọlaedo ndị ahụ ma jiri ha kpụọ ihe oyiyi nwa ehi. Ndị Izrel kwuru, sị: Nwa ehi a bụ Chi anyị nke dupụtara anyị nala Ijipt. Ha malitere ịkpọrọ nwa ehi ọlaedo ahụ isiala, meekwara ya ememme. Ihe a ha mere, ọ dị njọ? Ee, ọ dị njọ. Gịnị mere o ji dị njọ? Ọ bụ nihi na ha ekwela Jehova nkwa na ọ bụ naanị ya ka ha ga na-efe. Ma, ugbu a, ha emezughị nkwa ahụ ha kwere Jehova.Jehova hụrụ ihe na-emenụ, ma gwa Mozis, sị: Gbada, gakwuru ndị gị. Ha na-enupụrụ m isi ma na-efe chi ọzọ. Mozis si nugwu ahụ gbadata, o bukwa mbadamba nkume abụọ ahụ naka.Ka Mozis na-abịaru nso nebe ndị Izrel mara ụlọikwuu, ọ nụrụ abụ ha na-abụ. Ọ hụrụ ha ka ha na-agba egwú ma na-akpọrọ nwa ehi ahụ isiala. Mozis were ezigbo iwe. Ọ tụrụ mbadamba nkume ndị ahụ nala, ha akụrisịa. Ọ kụriri ihe oyiyi nwa ehi ahụ ozugbo. Mozis jụziri Erọn, sị: Gịnị mere i ji mee ụdị ihe a? Erọn gwara ya, sị: Ewela iwe. Ị manụ ndị a nke ọma. Ha chọrọ chi ha ga na-efe, ọ bụ ya mere m ji tụba ọlaedo ha nọkụ, nwa ehi a apụta. Erọn ekwesịghị imere ha chi ahụ. Mozis gaghachiri nugwu ahụ ma rịọ Jehova ka ọ gbaghara ndị Izrel mmehie ha.Jehova gbaghaara ndị niile ji obi ha chọọ irubere ya isi. Ị hụla ihe mere ndị Izrel kwesịrị iji na-eme ihe Mozis gwara ha?25 Ụlọikwuu A Ga-anọ Na-efe ChinekeMgbe Mozis nọ nUgwu Saịnaị, Jehova gwara ya ka ọ rụọ ụlọikwuu pụrụ iche nke ndị Izrel ga-anọ na-efe Chineke. Ha ga na-eburu ụlọikwuu a aga ebe ọ bụla ha na-aga.Jehova gwara Mozis, sị: Gwa ndị Izrel ka ha weta ihe ha ga-ewetali a ga-eji rụọ ụlọikwuu. Ndị Izrel wetara ọlaedo, ọlaọcha, ọla kọpa, nkume dị oké ọnụ ahịa, nakwa ọla. Ha wetakwara ajị anụ, ákwà linin, akpụkpọ anụ, na ọtụtụ ihe ndị ọzọ. Ndị Izrel ji obi ha niile weta ihe ndị ahụ ruo mgbe Mozis gwara ha, sị: O zuola. Unu ewetakwala ọzọ.Ọtụtụ ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị nwere aka ọrụ so rụọ ụlọikwuu ahụ. Jehova nyere ha amamihe ha ji rụọ ya. Ụfọdụ kpara ákwà ma ọ bụ sijie ákwà. Ndị ọzọ doro okwute, jirikwa ọlaọcha rụọ ọrụ, ma ọ bụ tụọ ihe nosisi.Ha rụrụ ụlọikwuu ahụ otú Jehova gwara ha rụọ ya. Ha rụrụ ákwà mgbochi mara ezigbo mma. Ha ga-eji ákwà mgbochi a kebie ụlọikwuu ahụ ụzọ abụọ, ya bụ, Ebe Nsọ na Ebe Kasị Nsọ. E nwere igbe ọgbụgba ndụ nEbe Kasị Nsọ. Ihe e ji rụọ ya bụ ọlaedo na osisi akeshịa. E nwekwara ihe e ji adọba oriọna e ji ọlaedo rụọ nEbe Nsọ, nweekwa tebụl, nakwa ebe ịchụàjà a ga-anọ na-esure ihe nsure ọkụ na-esi ísì ụtọ. Nebe a rụrụ ụlọikwuu ahụ, e nwere efere e ji ọla kọpa mee, nakwa nnukwu ebe a ga-anọ na-achụ àjà. Igbe ọgbụgba ndụ ahụ na-echetara ndị Izrel nkwa ha kwere Jehova na ha gana-erubere ya isi. Ị ma ihe ọgbụgba ndụ bụ? Ọ bụ nkwa pụrụ iche.Jehova họọrọ Erọn na ụmụ ya ka ha bụrụ ndị nchụàjà ga na-eje ozi nụlọikwuu ahụ. Ha ga na-elekọta ya ma na-achụrụ Jehova àjà nebe ahụ. Ọ bụ naanị Erọn, bụ nnukwu onye nchụàjà, ga na-abanye nEbe Kasị Nsọ. Ọ na-abanye na ya otu ugboro nafọ iji chụọ àjà maka mmehie nke ya, nke ndị ezinụlọ ya, nakwa nke ndị Izrel niile.Ndị Izrel rụchara ụlọikwuu ahụ otu afọ ha si nIjipt pụta. Ugbu a, ha enweela ebe ha ga na-anọ efe Jehova.Jehova mere ka ebube ya jupụta nụlọikwuu ahụ, ma mee ka ígwé ojii kwụrụ nelu ya. Mgbe ọ bụla ígwé ojii ahụ kwụ nelu ụlọikwuu ahụ, ndị Izrel anaghị akwali. Ma ígwé ojii ahụ si nụlọikwuu ahụ kwụlie, ha amara na oge eruola ka ha kwalie. Ha na-ewepụsi ihe ndị ha ji rụọ ụlọikwuu ahụ ma kwara ha soro ígwé ojii ahụ na-aga.26 Ndị Nledo Iri na AbụọNdị Izrel hapụrụ Ugwu Saịnaị ma si nọzara Peran gaa nebe a na-akpọ Kedesh. Nebe ahụ, Jehova gwara Mozis, sị: Zipụ ụmụ nwoke iri na abụọ, otu onye maka otu ebo, ka ha gaa ledo ala Ke, bụ ala nke m ga-enye ndị Izrel. Nihi ya, Mozis họọrọ ụmụ nwoke iri na abụọ ma gwa ha, sị: Gaanụ Ke, chọpụtanụ ma ala ya ọ na-eme nri nke ọma. Chọpụtakwanụ ma ndị bi na ya hà siri ike ka ọ bụ na ha esighị ike, ma hà bi nụlọikwuu ka ọ bụ nobodo e wusiri ike. Ndị nledo iri na abụọ ahụ gawara Ke. Jọshụa na Keleb so na ha.Mgbe ụbọchị iri anọ gachara, ndị nledo iri na abụọ ahụ lọtara. Ha wetara mkpụrụ fig, mkpụrụ pọmigranet, nakwa mkpụrụ vaịn. Ha kwuru, sị: Ala ahụ bụ ezigbo ala, ma ndị bi na ya siri ike. Mgbidi ya dị elu. Keleb kwuziri, sị: Anyị ga-emeri ha. Ka anyị gawa ozugbo. Ị ma ihe mere Keleb ji kwuo ihe a? Ọ bụ nihi na ya na Jọshụa tụkwasịrị Jehova obi. Ma ndị nledo ndị nke ọzọ sịrị: Mba, ndị bi nala ahụ toro ogologo, gbaakwa dimkpa. Anyị dị ka ụkpara nanya ha.Mgbe ndị Izrel nụrụ ihe a niile, ike gwụrụ ha. Ha malitere ịtamu ntamu ma na-agwa ibe ha, si: Ka anyị họrọ onye ndú ọzọ, ka anyị laghachikwa Ijipt. Gịnị mere anyị ga-eji gaa ebe ahụ kae gbuo anyị? Jọshụa na Keleb gwara ha, sị: Unu enupụrụla Jehova isi, unu atụkwala egwu. Jehova ga-anọnyere anyị. Ma ndị Izrel egeghị ha ntị. Ha chọdịrị igbu Jọshụa na Keleb.Gịnị ka Jehova mere? Ọ gwara Mozis, sị: Nagbanyeghị ihe niile m meere ndị Izrel, ha achọghị irubere m isi. Nihi ya, ha ga-anọ afọ iri anọ nala ịkpa a, ha ga-anọkwa na ya nwụọ. Ọ bụ naanị ụmụ ha na Jọshụa na Keleb ga-ebi nala ahụ m kwere nkwa na m ga-enye ha.27 Ha Nupụụrụ Jehova IsiMgbe ndị Izrel nọ nala ịkpa, Kora, Detan, Abaịram, na narị mmadụ abụọ na iri ise ndị ọzọ nupụụrụ Mozis isi. Ha gwara ya, sị: O zuorola unu. Gịnị mere ị ga-eji bụrụ onye ndú anyị, Erọn abụrụ nnukwu onye nchụàjà? Jehova nọnyeere anyị niile, ọ bụghị naanị gị na Erọn. Ihe a Kora na ndị òtù ya kwuru were Jehova iwe. O weere ya na ọ bụ ya ka ha na-enupụrụ isi.Mozis gwara Kora na ndị òtù ya, sị: Bịanụ nụlọikwuu echi, werekwanụ ihe e ji agụ ọkụ, tinyenụ ihe nsure ọkụ na-esi ísì ụtọ nelu ha. Jehova ga-egosi anyị onye ọ họọrọ.Nechi ya, Kora na narị mmadụ abụọ na iri ise ahụ bịakwutere Mozis nụlọikwuu. Ha surere ihe nsure ọkụ na-esi ísì ụtọ ka à ga-asị na ha bụ ndị nchụàjà. Jehova gwara Mozis na Erọn, sị: Sinụ netiti Kora na ndị òtù ya pụọ.Ọ bụ eziokwu na Kora bịakwutere Mozis nụlọikwuu, ma Detan, Abaịram, na ndị ezinụlọ ha ekweghị abịa. Jehova gwara ndị Izrel ka ha si nụlọikwuu Kora, Detan, na Abaịram pụọ. Ndị Izrel si ebe ahụ pụọ ozugbo. Detan, Abaịram, na ndị ezinụlọ haguzooro nọnụ ụzọ ụlọikwuu ha. Ala meghere ozugbo ma loo ha niile. Ọkụ si nebe Jehova nọ rechapụ Kora na narị ndị ikom abụọ na iri ise nọ nụlọikwuu.Jehova gwaziri Mozis, sị: Nara onye ndú nke ebo nke ọ bụla mkpara ya ma dee aha ya na mkpara ahụ. Ị ga-edekwa aha Erọn na mkpara nke ebo Livaị. Tinyekwa ha nime ụlọikwuu, ma mkpara nke onye m họọrọ ga awa okooko osisi.Nechi ya, Mozis wepụtara mkpara niile ahụ ma gosi ya ndị isi ahụ. Ma mkpara Erọn wara okooko osisi almọnd, mịakwa mkpụrụ ndị chara acha. Jehova si otu a gosi na ya họọrọ Erọn ka ọ bụrụ nnukwu onye nchụàjà.28 Ịnyịnya Ibu Belam Ekwuo OkwuNdị Izrel anọọla nala ịkpa ihe fọrọ obere ka o ruo afọ iri anọ. Ha emeriela ọtụtụ obodo ndị siri ike. Ugbu a ha rụrụ ụlọikwuu nọzara Moab dị nebe ọwụwa anyanwụ nke Osimiri Jọdan, oge eruola ka ha banye nAla Nkwa ahụ. Ụjọ tụwara eze ndị Moab aha ya bụ Belak, na ndị Izrel ga-anara ha ala ha. Nihi ya, ọ kpọrọ otu nwoke aha ya bụ Belam ka ọ bịa na Moab bụọ ndị Izrel ọnụ.Ma Jehova gwara Belam, sị: Abụla ndị Izrel ọnụ. Nihi ya, Belam jụrụ ịga. Eze Belak kpọrọ ya nke ugboro abụọ ka ọ bịa ma kwe ya nkwa inye ya ihe ọ bụla ọ chọrọ. Belam jụkwara ịga. Chineke gwaziri ya, sị: I nwere ike ịga, ma ọ bụ naanị ihe m gwara gị kwuo ka ị ga-ekwu.Belam nọkwasịrị nelu ịnyịnya ibu ya gawa ebe ọwụwa anyanwụ Moab. O bu nobi ịbụ ndị Izrel ọnụ nagbanyeghị na Jehova gwara ya abụla ha ọnụ. Mmụọ ozi Jehova nọchiiri Belam na ịnyịnya ibu ya ụzọ ugboro atọ. Belam ahụghị mmụọ ozi ahụ, ma ịnyịnya ibu ya hụrụ ya. Ịnyịnya ahụ hapụrụ ụzọ tinye isi nọhịa. Ịnyịnya ibu ahụ gaziri dagide mgbidi, ụkwụ Belam echigide ná mgbidi ahụ. Nikpeazụ, ịnyịnya ibu ahụ makpuuru netiti ụzọ. Ugboro atọ ahụ mmụọ ozi ahụ nọchiiri Belam na ịnyịnya ibu ya ụzọ, Belam ji osisi tie ịnyịnya ibu ya ihe.Mgbe mmụọ ozi ahụ nọchichaara ha ụzọ nke ugboro atọ ya, Jehova mere ka ịnyịnya ibu ahụ kwuo okwu. Ịnyịnya ibu Belam jụrụ ya, sị: Gịnị mere i ji na-eti m ihe? Belam gwara ya, sị: I mere m ka m yie onye iberiibe. A sị na m ji mma agha, m gaara egbu gị. Ịnyịnya ibu ahụ sịrị Belam: Ebuola m gị ọtụtụ afọ, m metụla gị otú a mbụ?Jehova meziri ka Belam hụ mmụọ ozi ahụ. Mmụọ ozi ahụ gwara Belam, sị: Jehova gwara gị abụla ndị Izrel ọnụ. Belam sịrị ya: Emeela m ihe ọjọọ. M ga-alaghachi. Ma, mmụọ ozi ahụgwara ya, sị: I nwere ike ịga Moab, ma ọ bụ naanị ihe Jehova gwara gị kwuo ka ị ga-ekwu.Belam, ọ mụtara ihe nihe a merenụ? Mba. Belam mechakwara chọọ ịbụ ndị Izrel ọnụ ugboro atọ, ma na nke ọ bụla, Jehova mere ka ọ gọzie ha. Ndị Izrel mechara lụso ndị Moab agha ma gbuo Belam. A sị na Belam gere Jehova ntị, ì chere na ọ garaghị akara ya mma?Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 6Mgbe ndị Izrel mechara banye nAla Nkwa ahụ, ụlọikwuu ahụ bịara bụrụ ebe ha na-anọ efe Jehova ofufe dị ọcha. Ndị nchụàjà kụziiri ha Iwu Chineke, ndị ikpe ana-eduzi ha. Nkebi a gosiri otú mkpebi ndị anyị na-eme na àgwà anyị nwere ike isi bara ndị ọzọ uru ma ọ bụ kpatara ha nsogbu. Onye Izrel ọ bụla kwesịrị irubere Jehova isi, na-emekwara mmadụ ibe ya ihe ọma. Mee ka ọ ghọta otú Debora, Neomi, Jọshụa, Hana, ada Jefta na Samuel si baara ndị obodo ha uru. Meekwa ka ọ ghọta otú Rehab, Rut, Jeel, na ndị Gibiọn si kwado ndị Izrel nihi na ha ma na Chineke nọnyeere ha nagbanyeghị na ha abụghị ndị Izrel.29 Jehova Ahọrọ Jọshụa Ka O Duwezie Ndị IzrelMozis eduola ndị Izrel ọtụtụ afọ. Noge na-adịghị anya, ọ ga-anwụ. Jehova gwara ya, sị: Ọ bụghị gị ga-eduru ndị Izrel banye nAla Nkwa ahụ. Ma, m ga-eme ka ị hụ ya. Mozis gwaziri Jehova ka ọ họpụta onye ọzọ ga na-edu ndị Izrel. Jehova gwara ya, sị: Gakwuru Jọshụa, ma gwa ya na ọ bụ ya ga-eduwezi ndị Izrel.Mozis gwara ndị Izrel na ya ga-anwụ noge na-adịghị anya, nakwa na Jehova ahọrọla Jọshụa ka o duru ha banye nAla Nkwa ahụ. Ọ gwaziri Jọshụa, sị: Atụla egwu. Jehova ga-enyere gị aka. Obere oge Mozis kwuchara ihe a, ya agbagoro nUgwu Nibo, Jehova egosi ya ala ahụ o kwere Ebreham, Aịzik na Jekọb ná nkwa. Mozis nwụrụ mgbe ọ dị otu narị afọ na iri abụọ.Jehova gwara Jọshụa, sị: Gafee Osimiri Jọdan, banyekwa nala Ke. M ga-enyere gị aka otú ahụ m nyeere Mozis. Gbalịa na-agụ Iwu m kwa ụbọchị. Atụla egwu. Ka obi sie gị ike. Na-eme ihe m gwara gị mee.Jọshụa zipụrụ mmadụ abụọ ka ha gaa obodo Jeriko mata otú ọ dị. Anyị ga-amatakwu ihe mere ebe ahụ nisiokwu nke na-esonụ. Mgbe ha lọghachiri, ha gwara Jọshụa ka ha gawa Ke. Nechi ya, Jọshụa gwara ndị Izrel ka ha kwalie. Ọ gwara ndị nchụàjà ka ha buru igbe ọgbụgba ndụ gawa nOsimiri Jọdan. Osimiri a tojukwara etoju mgbe ahụ. Ma, ozugbo ụkwụ ndị nchụàjà metụrụ nosimiri ahụ, ọ kwụsịrị ịsọ, ma taa. Ndị nchụàjà ahụ gaara ije ruo netiti osimiri ahụ ma guzoro ruo mgbe ndị Izrel niile gafechara. Ì chere na ọrụ ebube a emeghị ka ndị Izrel cheta ihe Jehova meere ha nOsimiri Uhie?Mgbe ọtụtụ afọ gachara, ndị Izrel banyere nAla Nkwa ahụ. Ugbu a, ha nwere ike ịrụ ụlọ, nakwa obodo ndị mara mma. Ha nwekwara ike ịkọ ugbo, kụọ osisi vaịn, nakwa ubi ndị mkpụrụ osisi juru na ha. Neziokwu, ala ahụ bụ ala mmiri ara ehi na mmanụ aṅụ juru na ya.30 Rehab Ezoo Ndị Bịara Ile Otú Jeriko DịMgbe mmadụ abụọ ahụ gara ịmata otú obodo Jeriko dị rutere, ha batara nụlọ otu nwaanyị aha ya bụ Rehab. Mgbe eze ndị Jeriko nụrụ ya, o zigara ndị agha ya nụlọ Rehab. Rehab zoro mmadụ abụọ ahụ nuko ụlọ ya, ma gwa ndị agha ahụ ka ha gaa chọọ ha ebe ọzọ. Ọ gwara mmadụ abụọ ahụ, sị: M ga-enyere unu aka nihi na m ma na Jehova nọnyeere unu. Amakwa m na unu ga-emeri obodo a. Biko, kwenụ m nkwa na unu ga-echebe ụmụnne m, mama m na papa m.Mmadụ abụọ ahụ gwara Rehab, sị: Anyị na-ekwe gị nkwa na e nweghị ihe ga-eme onye ọ bụla nọ nụlọ gị. Ha sịkwara ya: Kee eriri uhie a na windo gị. Ọ bụrụ na i kee ya, e nweghị ihe ga-eme ụmụnne gị, na mama gị na papa gị.Rehab kegidere ụdọ na windo ya, mmadụ abụọ ahụ e si na ya rịtuo. Ha gara zoo nugwu abalị atọ tupu ha alaghachikwute Jọshụa. Ndị Izrel mechara gafee Osimiri Jọdan ma jikere ka ha weghara obodo Jeriko. Jeriko bụ obodo mbụ ha meriri. Jehovagwara ha ka ha gbaa obodo ahụ gburugburu otu ugboro nụbọchị ruo abalị isii. Nụbọchị nke asaa, ha gbara obodo ahụ gburugburu ugboro asaa. Mgbe ha gbachara, ndị nchụàjà furu opi ha, ndị agha etisie mkpu ike. Mgbidi obodo ahụ adaruo ala. Ma, ụlọ Rehab nọ ná mgbidi ahụ adaghị. E nweghị ihe mere Rehab na ụmụnne ya, mama ya na papa ya nihi na ha tụkwasịrị Jehova obi.31 Jọshụa na Ndị GibiọnAkụkọ ihe mere obodo Jeriko bịara gazuo nobodo ndị ọzọ dị na Ke. Ndị eze obodo ndị a kpebiri na ha ga-ejikọ aka lụso ndị Izrel agha. Ma ndị Gibiọn mere ihe dị iche. Ha yi uwe kara aka gakwuru Jọshụa ma sị: Anyị si nobodo dị anya bịa. Anyị anụla ihe banyere Jehova na ihe ndị o meere unu nIjipt, nakwa na Moab. Kwenụ anyị nkwa na unu agaghị alụso anyị agha, anyị ga-abụ ndị ohu unu.Jọshụa kwetara ihe ha kwuru ma kwuo na ha agaghị alụso ha agha. Mgbe ụbọchị atọ gachara, ọ chọpụtara na ha esighị nobodo dị anya bịa. Ha si na Ke. Jọshụa gwara ndị Gibiọn, sị: Gịnị mere unu ji ghaara anyị ụgha? Ha gwara ya, sị: Ụjọ tụrụ anyị. Anyị ma na Jehova Chineke unu na-alụrụ unu agha. Biko, unu egbula anyị. Jọshụa egbughị ha otú ahụ o kwere ha ná nkwa.Mgbe obere oge gachara, ndị eze Ke ise na ndị agha ha yiri ndị Gibiọn egwu na ha ga-alụso ha agha.Mgbe Jọshụa na ndị agha ya nụrụ ya, ha si nabalị gagide ije chi abọọ ka ha nwee ike ịzọpụta ndị Gibiọn. Ha na ndị Ke malitere ịlụ agha nisi ụtụtụ ya. Ka ha na-alụ agha a, ndị Ke gbara ọsọ. Jehova mere ka akụ mmiri ígwé dagbuo ha ebe ọ bụla ha gbagara. Jọshụa gwaziri Jehova ka o mee ka anyanwụ guzoro otu ebe. Gịnị mere o ji gwa Jehova ka o mee otú ahụ ebe ọ bụ na ụdị ihe a emetụbeghị? Ọ bụ nihi na Jọshụa tụkwasịrị Jehova obi. Jehova mere ka anyanwụ ghara ịda nụbọchị ahụ niile ruo mgbe ndị Izrel meriri ndị eze Ke na ndị agha ha.32 Onye Ndú Ọhụrụ na Ụmụ Nwaanyị Abụọ Katara ObiMgbe Jọshụa duru ndị Izrel ruo ọtụtụ afọ, ọ nwụrụ mgbe ọ dị otu narị afọ na iri. Noge Jọshụa nọ ndụ, ndị Izrel na-efe Jehova. Ma mgbe ọ nwụrụ, ha bidoro ikpere arụsị otú ahụ ndị Ke na-eme. Jehova kwere ka eze ndị Ke aha ya bụ Jebin taa ndị Izrel ahụhụ maka na ha kwụsịrị irubere Jehova isi. Ha rịọrọ Jehova ka o nyere ha aka. Ọ bụ ya mere Jehova ji nye ha onye ndú ọhụrụ aha ya bụ Berak. Ọ ga-enyere ha aka ịlọghachikwute Jehova.Debora, onye amụma nwaanyị, ziri Berak ozi ka ọ bịa. E nwere ozi Jehova ziri ya ka o zie ya. Jehova ziri Berak, sị: Kpọrọ puku ndị ikom iri gaa lụso ndị agha Jebin agha niyi Kaịshọn. Ị ga-emeri Sisera, onyeisi ndị agha Jebin, nebe ahụ. Berak gwara Debora, sị: M ga-aga ma ọ bụrụ na ị ga-eso m aga. Debora sịrị ya: M ga-eso gị aga. Ma mara na ọ bụghị gị ga-egbu Sisera. Jehova kwuru na ọ bụ nwaanyị ga-egbu ya.Debora so Berak na ndị agha ya gbagoo nUgwu Tebọ ka ha kwadebe maka agha. Ozugbo Sisera nụrụ ihe a, ọ kpọkọtaraụgbọ ịnyịnya agha ya na ndị agha ya gaa niyi ndagwurugwu Kaịshọn. Debora gwara Berak, sị: Taa ka Jehova ga-eme ka i merie. Berak na puku ndị ikom iri gbadatara nugwu ka ha lụso ndị agha Sisera siri ezigbo ike agha.Jehova mere ka iyi Kaịshọn tojuo. Ụgbọ ịnyịnya agha Sisera tọrọ napịtị. Sisera hapụrụ ụgbọ ịnyịnya ya gbaa ọsọ. Berak na ndị agha ya meriri ndị agha Sisera, Sisera agbaa ọsọ. Ọ gara zoo nụlọikwuu nke otu nwaanyị aha ya bụ Jeel. Jeel nyere ya mmiri ara ehi ka ọ ṅụọ ma were ákwà e ji achụ oyi kpuchie ya. Ụra buuru dike a nihi na ike gwụchara ya. Jeel jizi nwayọọ gbere igbere were ntú kpọgide ya nisi, ya anwụọ.Berak bịara na-achọ Sisera. Jeel si nụlọikwuu ya pụta, sị ya: Bata. M ga-egosi gị nwoke ahụ ị na-achọ. Berak banyere nụlọikwuu ahụ ma hụ ozu Sisera. Berak na Debora bụrụ abụ ha ji kelee Jehova maka na o mere ka ndị Izrel merie ndị iro ha. Ndị Izrel biri nudo ruo afọ iri anọ.33 Rut na NeomiMgbe nri kọrọ nIzrel, otu onye Izrel aha ya bụ Neomi na di ya, nakwa ụmụ ha abụọ kwagara Moab. Di Neomi mechara nwụọ. Ụmụ ya lụrụ Rut na Ọpa. Rut na Ọpa bụ ndị Moab. Ọ dị mwute na ụmụ Neomi mechakwara nwụọ.Mgbe Neomi nụrụ na nri adịkwala nIzrel, o kpebiri ịlaghachi Izrel. Rut na Ọpa sokwa ya. Ma, mgbe ha na-ala, Neomi gwara ha, sị: Unu hụrụ ụmụ m nanya, hụkwa mụnwa nanya. Achọrọ m ka unu lụgharịa di. Laghachinụ Moab. Rut na Ọpa gwara ya, sị: Anyị hụrụ gị nanya. Anyị achọghị ịhapụ gị. Neomi nọ na-agwa ha ka ha lawa. Ọpa mechara lawa, ma Rut ekweghị ala. Neomi gwara Rut, sị: Ọpa alawala ka ọ lakwuru ndị nke unu na chi unu. Soro ya lawa. Ma Rut gwara ya, sị: M gaghị ahapụ gị. Ndị gị ga-abụ ndị m, Chineke gị ga-abụkwa Chineke m. Olee otú i chere obi dị Neomi mgbe Rut gwara ya ihe a?Rut na Neomi rutere Izrel noge a na-ewe ọka bali nubi. Otu ụbọchị, Rut gara ka ọ tụtụkọta ọka nubi otu nwoke aha ya bụ Boaz. Boaz bụ nwa Rehab. Boaz nụrụ na Rut bụ onye Moab, nakwa na o kweghị ahapụ Neomi maka na ọ hụrụ ya nanya. Boaz gwara ndị na-arụrụ ya ọrụ ka ha hapụ ọka ụfọdụ nubi ka Rut tụtụkọta ha.Na mgbede ụbọchị ahụ, Neomi jụrụ Rut, sị: Nubi onye ka ị rụrụ ọrụ taa? Rut sịrị ya: Ọ bụ nubi otu nwoke aha ya bụ Boaz. Neomi gwara ya, sị: Boaz bụ otu nime ndị ikwu di m. Soro ụmụ agbọghọ ndị ọzọ na-arụ ọrụ nubi ya. O nweghị ihe ga-eme gị.Rut rụgidere ọrụ nubi Boaz ruo mgbe e wechara ihe ubi. Boaz hụrụ na Rut rụsiri ọrụ ike, bụrụkwa ezigbo nwaanyị. Noge ahụ, ọ bụrụ na nwoke anwụọ namụtaghị nwa, otu onye ikwu ya ga-alụ nwunye ya. Ọ bụ ya mere Boaz ji lụọ Rut. Ha mụtara otu nwa nwoke aha ya bụ Obed. Obed mechara bụrụ nna nna Eze Devid. Obi tọrọ ndị enyi Neomi ụtọ maka nwa a Rut mụrụ. Ha gwara Neomi, sị: Jehova bu ụzọ nye gị Rut, onye hụrụ gị nanya. Ugbu a, i nweela nwa nwa. Ka otuto dịrị Jehova.34 Gidiọn E Merie Ndị MidianKa oge na-aga, ndị Izrel kwụsịrị ife Jehova, fewe chi ọzọ. Ndị Midian zuuru anụ ụlọ ndị Izrel ma mebisịa ihe ndị ha kụrụ nubi ruo afọ asaa. Ndị Izrel gara zoo nọgba, nakwa nugwu ka ndị Midian ghara ịna-enye ha nsogbu. Ha rịọrọ Jehova ka ọ zọpụta ha naka ndị Midian. Nihi ya, Jehova zigara otu mmụọ ozi ka ọ gaa hụ otu nwa okorobịa aha ya bụ Gidiọn. Mmụọ ozi ahụ gwara ya, sị: Jehova ahọrọla gị ka ị bụrụ dike nagha. Gidiọn jụrụ ya, sị: Olee otú m ga-esi azọpụta ndị Izrel? O nweghị ihe m bụ.Olee otú Gidiọn ga-esi mara na Jehova ahọrọla ya ka ọ zọpụta ndị Izrel? Gidiọn dosara ajị anụ nala ma gwa Jehova, sị: Nụtụtụ, ọ bụrụ na igirigi adaa najị anụ a, ala adịrị kọrọ kọrọ, m ga-ama na ị họrọla m ka m zọpụta ndị Izrel. Nụtụtụ echi ya, igirigi dara najị anụ ahụ ma ala dum adịrị kọrọ kọrọ. Gidiọn rịọkwara Jehova ka o mee ka ajị anụ ahụ naanị dịrị kọrọ kọrọ, ka igirigi daa nala ahụ dum. Mgbe Jehova zara Gidiọn ekpere ya, ya edozie ya anya na Jehova ahọrọla ya ka ọ zọpụta ndị Izrel. Ọ kpọkọtara ndị agha ya ka ha gaa lụso ndị Midian agha.Jehova gwara Gidiọn, sị: M ga-eme ka ndị Izrel merie. Ma, ebe ọ bụ na ị kpọ ọtụtụ ndị agha, unu nwere ike ịna-eche na ọ bụ ike unu ka unu ji merie. Gwa onye ọ bụla ụjọ na-atụ ka ọ lawa. Nihi ya, ndị agha dị puku iri abụọ na abụọ lawara, ya afọdụ puku iri. Jehova gwaziri ya, sị: Ndị agha gị ka dị ọtụtụ. Kpọrọ ha bịa na mmiri ma gwa ha ka ha ṅụọ mmiri. Naanị ndị ị ga-ahapụ bụ ndị na-aṅụ mmiri ma na-ele ma ndị iro ha hà na-abịa. Ọ bụ naanị narị ndị agha atọ ṅụrụ mmiri ma na-ele ma ndị iro ha hà na-abịa. Jehova gwara Gidiọn na ọ bụ naanị mmadụ ole na ole a ga-emeri ndị agha Midian dị otu narị puku na puku iri atọ na ise.Jehova gwara Gidiọn nabalị ahụ, sị: Oge ezuola ka unu lụso ndị Midian agha. Gidiọn nyere ndị agha ya opi na nnukwu ite e tinyere ọwa ọkụ nime ha. Ọ gwara ha, sị: Na-elenụ m anya, meenụ ihe m mere. Gidiọn fụrụ opi ya, kụrie ite ya, fegharịa ọwa ọkụ ya, ma tie mkpu, sị: Mma agha Jehova na nke Gidiọn. Narị mmadụ atọ ahụ so ya mekwara otú ahụ. Ụjọ tụwara ndị Midian, ha agbakesịa. Jehova tinyere ọgba aghara netiti ha, ha amalite ịlụso ibe ha agha. Jehova nyeere ndị Izrel aka ọzọ ha emerie ndị Midian.35 Hana Ekpee Ekpere Ka Ọ Mụta NwaOtu onye Izrel aha ya bụ Elkena lụrụ ụmụ nwaanyị abụọ. Aha ha bụ Hana na Penina. Ma, Elkena hụrụ Hana nanya karịa Penina. Penina na-akparị Hana mgbe niile nihi na ọ mụtaghị nwa, ma Penina nwere ọtụtụ ụmụ. Nafọ ọ bụla, Elkena na-akpọrọ ezinụlọ ya gaa ife Chineke nụlọikwuu dị na Shaịlo. Otu ụbọchị ha nọ ebe ahụ, ọ chọpụtara na obi adịghị Hana mma. Ọ sịrị Hana: Biko, ebezila ákwá. Anọ m ya. Ahụrụ m gị nanya.Mgbe e mechara, Hana gara nọpụ iche nụlọikwuu ka o kpee kpere. Ọ nọ na-ebesi ákwá ike, na-arịọ Jehova ka o nyere ya aka. O kwere Jehova nkwa, sị: Ọ bụrụ na i nye m nwa nwoke, m ga-enye gị ya, ọ ga-eji ndụ ya niile jeere gị ozi.Ilaị, Nnukwu Onye Nchụàjà, hụrụ Hana ka ọ na-emegharị ọnụ, ma chee na mmanya na-egbu ya. Hana gwara ya, sị: Onyenwe m, o nweghị mmanya na-egbu m. Enwere m ezigbo nsogbu, m na-akọrọ ya Jehova. Ilaị chọpụtara na ihe yanwa kwuru adịghị mma. Ọ gwara Hana, sị: Ka Chineke nye gị ihe ị na-achọ. Ihe a Ilaị kwuru mere ka obi ruo Hana ala, ya alawa. O rughị otu afọ, Hana amụta nwa ma gụọ ya Samuel. Olee otú i chere obi dị Hana ugbu a ọ mụtara nwa?Hana echefughị nkwa o kwere Jehova. Ozugbo Samuel tolitetụrụ, ọ kpọtara ya nụlọikwuu dị na Shaịlo ka o jewere Jehova ozi. Ọ gwara Ilaị, sị: Lee nwa ahụ m rịọrọ Jehova ka o nye m. Enyefeela m ya Jehova, ọ ga-eji ndụ ya niile jeere ya ozi. Elkena na Hana na-aga eleta Samuel kwa afọ, ha na-ewetakwara ya uwe ọhụrụ. Jehova nyere Hana ụmụ nwoke atọ ọzọ na ụmụ nwaanyị abụọ.36 Jefta Ekwe Jehova NkwaNdị Izrel hapụkwara Jehova, ma malite ife chi ọzọ. Mgbe ndị Amọn lụsoro ndị Izrel agha, chi ndị ahụ ha na-efe enyereghị ha aka. Ndị Izrel tara ahụhụ ruo ọtụtụ afọ. Ha mechara gwa Jehova, sị: Anyị emehiela. Biko, napụta anyị naka ndị iro anyị. Ha mebiri arụsị ha niile, maliteghachi ife Jehova. Jehova achọghị ka ha nọgide na-ata ahụhụ.Jehova họpụtara otu dike aha ya bụ Jefta ka o duru ndị Izrel gaa lụso ndị Amọn agha. Jefta gwara Jehova, sị: Ọ bụrụ na i mee ka anyị merie nagha a, m lọta, m ga-enye gị onye mbụ pụtara izute m. Jehova zara ekpere Jefta ma nyere ya aka ya emerie nagha ahụ.Mgbe Jefta lọtara, onye mbụ bịara izute ya bụ nwa ya nwaanyị. Ọ bụ naanị ya ka ọ mụrụ. Ọ kụụrụ ịgbà, gbara egwú na-abịa ka o zute nna ya. Gịnị ka Jefta ga-emezi? O chetara nkwa o kwere, ma sị: Ewoo, ada m! I meela ka obi gbawaa m. Ekwela m Jehova nkwa. Ka m nwee ike imezu nkwa a, m ga-eziga gị nụlọikwuu dị na Shaịlo ka i jewere ya ozi. Ma, ọ gwara nna ya, sị: Ọ bụrụ na i kwela Jehova nkwa, mezuo ya. Biko, tupu mụ agaa, nye m ọnwa abụọ ka mụ na ndị enyi m gaa nugwu nọtụ. Anyị lọta, mụ agawa. Ada Jefta ji obi ya niile jeere Chineke ozi nụlọikwuu noge niile ọ dị ndụ. Nafọ ọ bụla, ndị enyi ya na-aga eleta ya na Shaịlo.37 Jehova Agwa Samuel OkwuNnukwu Onye Nchụàjà aha ya bụ Ilaị nwere ụmụ abụọ. Ụmụ ya abụọ a bụ ndị nchụàjà. Ha na-eje ozi nụlọikwuu. Aha ha bụ Họfnaị na Finihas. Ha anaghị erubere Jehova isi. Ha na-emesi ndị mmadụ ike. Ndị Izrel weta anụ ha ga-eji chụọrọ Jehova àjà, Họfnaị na Finihas na-ewere ebe kacha mma na ya. Mgbe Ilaị nụrụ ihe a ụmụ ya na-eme, ọ gbachiri ha nkịtị. Jehova ọ ga-ekwe ka ihe ọjọọ a nọgide na-eme?Ọ bụ eziokwu na Họfnaị na Finihas tọgburu Samuel atọgbu, o soghị ha na-eme ihe ndị ahụ ha na-eme. Ihe a Samuel mere tọrọ Jehova ụtọ. Otu abalị Samuel na-ehi ụra, ọ nụrụ olu nọ na-akpọ ya. O biliri gakwuru Ilaị, ma gwa ya, sị: Lee m. Ma Ilaị sịrị ya: Akpọghị m gị. Gaa dinara ala. Samuel gakwara dinara ala. Ọ nụkwara olu ahụ ọzọ. Mgbe Samuel nụrụ olu ahụ nke ugboro atọ ya, Ilaị matara na ọ bụ Jehova na-akpọ Samuel. Ọ gwara Samuel na ọ bụrụ na ọ nụ olu ahụ ọzọ, ka ọ sị: Kwuo, Jehova. Ohu gị na-ege ntị.Samuel gakwara dinara ọzọ. Ọ nụrụ olu ahụ ọzọ. Olu ahụ sịrị: Samuel! Samuel! Ọ zara, sị: Kwuwe, ohu gị na-ege ntị.Jehova gwara ya, sị: Gwa Ilaị na m ga-emesi ya na ezinụlọ ya ike. Ọ ma na ụmụ ya na-eme ihe ọjọọ nụlọikwuu m, ma ọ gbachiri ha nkịtị. Nụtụtụ echi ya, Samuel meghere ụzọ ụlọikwuu otú o si emebu. Ụjọ tụrụ ya ịgwa nnukwu onye nchụàjà ihe Jehova gwara ya. Ma, Ilaị kpọrọ ya, jụọ ya, sị: Nwa m, gịnị ka Jehova gwara gị? Gwa m ihe niile. Nihi ya, Samuel gwara Ilaị ihe niile.Ka Samuel na-eto, Jehova ahapụghị ya. Ọ bịara doo ndị Izrel niile anya na Jehova ahọrọla Samuel ka ọ bụrụ onye amụma na onyeikpe.38 Jehova Mere Ka Samsịn Sie IkeỌtụtụ ndị Izrel malitekwara ife arụsị, nihi ya, Jehova kwere ka ndị Filistia na-achị ha. Ma, e nwere ụfọdụ ndị Izrel ka hụrụ Jehova nanya. Otu nime ha bụ Manoa. Ya na nwunye ya amụtaghị nwa. Otu ụbọchị, Jehova zitere mmụọ ozi ya ka ọ bịakwute nwunye Manoa. Mmụọ ozi ahụ gwara ya, sị: Ị ga-amụta nwa nwoke. Ọ ga-azọpụta ndị Izrel naka ndị Filistia. Ọ ga-abụ onye Naziraịt. Ị ma ndị bụ ndị Naziraịt? Ha bụ ndị ohu Jehova pụrụ iche. Ha anaghị akpụ isi ha akpụ.Ka oge na-aga, Manoa na nwunye ya mụtara nwa nwoke ma gụọ ya Samsịn. Mgbe o tolitere, Jehova mere ka o sie ezigbo ike. Samsịn ji aka nkịtị dọgbuo ọdụm. O nwere otu mgbe Samsịn gburu ndị Filistia iri atọ. Ndị Filistia kpọrọ ya asị ma na-achọ ụzọ ha ga-esi egbu ya. Otu abalị ọ nọ na-ehi ụra na Geza, ha gara chere ya nọnụ ụzọ ámá obodo ahụ ka ha gbuo ya nụtụtụ. Ma, netiti abalị, Samsịn biliri ma bịaruo nọnụ ụzọ ámá obodo ahụ, fopụ ibo ya nahụ mgbidi. O si nebe ahụ buru ibo ahụ nubu ya gbagoo nugwu dị nso na Hibrọn.Ndị Filistia mechara gakwuru onye Samsịn chọrọ ịlụ aha ya bụ Delaịla, ma gwa ya, sị: Anyị ga-akwụ gị ọtụtụ puku ọlaọcha ma ị chọpụtara anyị ihe mere Samsịn ji sie ezigbo ike. Anyị chọrọ ijide ya ma tụba ya nụlọ mkpọrọ. Delaịla kwetara ime ihe a ha gwara ya nihi na ọ chọrọ ego ahụ. Samsịn ekwebughị agwa ya ihe mere o ji sie ezigbo ike. Ma, Delaịla nọ na-enye ya nsogbu, ya agwazie ya. Samsịn gwara ya, sị: Akpụtụbeghị m isi mbụ nihi na abụ m onye Naziraịt. Ọ bụrụ na a kpụọ m isi, agaghịzi m esi ike. Samsịn ekwesịghị ịgwa Delaịla ihe a ọ gwara ya, ka ì chere na o kwesịri ịgwa ya?Delaịla gwara ndị Filistia ozugbo, sị: Amatala m ihe mere o ji sie ike. O mere ka Samsịn nọrọ napata ụkwụ ya hiri ụra. Mgbe ọ na-ehi ụra, Delaịla gwara mmadụ ka ọ kpụọ Samsịn isi. Mgbe a kpụchara ya isi, Delaịla kpọrọ ya, sị: Samsịn, ndị Filistia abịala! Samsịn ebilie, ma o sizighị ike. Ndị Filistia jidere ya, rụkpọsịa ya anya ma tụba ya nụlọ mkpọrọ.Otu ụbọchị, ọtụtụ puku ndị Filistia zukọtara nụlọ chi ha a na-akpọ Degọn na-ekwu, sị: Chi anyị enyela anyị Samsịn. Kpọpụtara anyị Samsịn, ka o meere anyị ihe ọchị. Ha kpọpụtara ya ma gwa ya ka o guzoro netiti ogidi abụọ. Ha jikwa ya na-eme ihe ọchị. Samsịn rịọrọ Jehova, sị: Biko Jehova, nyetụ m ike, naanị otu ugboro a. Noge ahụ ihe a nọ na-eme, ntutu isi Samsịn etoola ogologo ọzọ. Samsịn ji ike ya niile kwatuo ogidi ụlọ ahụ niile. Ụlọ ahụ niile daruru ala, gbuo ma Samsịn ma ndị niile nọ nebe ahụ.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 7Nkebi a ga-akọrọ anyị gbasara Eze Sọl na Eze Devid. Ihe ahụ niile mere ruo nihe dị ka afọ iri asatọ. Mgbe Sọl ghọrọ eze, ọ dị umeala nobi ma na-atụ egwu Chineke. Obere oge, ya agbanwee, kwụsị ịna-erubere Jehova isi. Ihe a mere ka Jehova jụ ya. Ka oge na-aga, Jehova gwara Samuel ka o tee Devid mmanụ ka ọ bụrụ eze ọzọ ga-achị ndị Izrel. Sọl nweere Devid anyaụfụ, ma gbaa mbọ ọtụtụ ugboro ka o gbuo Devid. Ma, Devid emeghị ya ihe ọ bụla. Jọnatan nwa Sọl ma na Jehova ahọrọla Devid ka ọ chịwa Izrel. Ọ bụ ya mere o ji kwado Devid. Devid mere mmehie ndị jọgburu onwe ha, ma ọ nabatara aka ná ntị Jehova dọrọ ya. Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, nyere nwa gị aka ka ọ ghọta ihe mere anyị ji kwesị ịna-erubere Jehova isi.39 Eze Mbụ Chịrị IzrelJehova nyere ndị Izrel ndị ikpe ka ha na-edu ha, ma ndị Izrel chọrọ eze ga na-achị ha. Ha gwara Samuel, sị: Obodo ndị dị anyị nso nwere ndị eze na-achị ha. Anyị chọkwara eze ga na-achị anyị. Samuel ma na ihe a ha kwuru adịghị mma, nihi ya o kpere ekpere maka ya. Jehova gwara ya, sị: Ọ bụghị gị ka ha jụrụ. Ọ bụ mụnwa ka ha jụrụ. Gwa ha na ha ga-enwe eze, ma eze ahụ ga-achọ ọtụtụ ihe naka ha. Nagbanyeghị ihe a a gwara ha, ha sịrị: Anyị achọghị ịma. Ihe anyị chọrọ bụ eze.Jehova gwara Samuel na otu nwoke aha ya bụ Sọl ga-abụ eze mbụ ha. Mgbe Sọl gara Rema ka ọ hụ Samuel, o ji mmanụ wụọ Sọl nisi, si otú ahụ tee ya mmanụ ịbụ eze.Samuel mechara kpọkọta ndị Izrel ka o gosi ha eze ọhụrụ ha. Ma ha chọrọ Sọl, ha ahụghị ya. Ị ma ihe mere na ha ahụghị ya? Ọ bụ na ọ gara zoo nebe a kwasara ihe. Mgbe ha mechara hụ ya, ha kpọpụtara ya ma gwa ya ka o guzoro netiti ha. Sọl kacha ndị niile nọ ebe ahụ ogologo, maakwa ezigbo mma. Samuel sịrị ha: Leenụ onye Jehova họọrọ. Ndị Izrel gwara eze, sị: Eze, ị ga-adị ndụ!Mgbe Eze Sọl malitere ịchị ndị Izrel, ọ na-ege Samuel ntị, na-erubekwara Jehova isi. Ma, o mechara gbanwee. Dị ka ihe atụ, Sọl ekwesịghị ịchụrụ Jehova àjà. Otu ụbọchị, Samuel gwara Sọl ka o chere ka ọ bịa, ma Samuel abịaghị ozugbo. Nihi ya, Sọl ji aka ya chụọ àjà ahụ. Gịnị ka Samuel mere? Ọ gwara Sọl, sị: I kwesịghị inupụrụ Jehova isi. Sọl ọ mụtara ihe nihe a o mere?Mgbe Sọl mechara gaa ịlụso ndị Amalek agha, Samuel gwara ya ka o gbuo ha niile. Ma, Sọl egbughị eze Egag. Jehova gwara Samuel, sị: Sọl ahapụla m, ọ naghịzi ege m ntị. Ihe a were Samuel iwe, ya agwa Sọl, sị: Nihi na ị kwụsịla irubere Jehovaisi, ọ ga-ahọrọ onye ọzọ ka ọ bụrụ eze. Mgbe Samuel chọrọ ịla, Sọl jidere ya nala ala uwe elu ya, ya adọkapụ. Samuel gwaziri Sọl, sị: Jehova adọkapụla alaeze gị. Jehova ga-enye ya onye ga-ahụ ya nanya ma na-erubere ya isi.40 Devid na GolayatJehova gwara Samuel, sị: Gaa nụlọ Jesi. Otu nime ụmụ ya nwoke ga-abụ eze ọzọ ga-achị Izrel. Nihi ya, Samuel gara nụlọ Jesi. Mgbe ọ hụrụ ọkpara ya, o kwuru nobi ya, sị: Ọ ga-abụ nwa okorobịa a. Ma, Jehova gwara Samuel na ọ bụghị ya. Ọ sịrị Samuel: M na-ahụ ihe dị nobi mmadụ, ọ bụghị naanị otú ọ dị nelu ahụ.Jesi kpọpụtara ụmụ ya ndị nwoke isii ọzọ. Ma, Samuel sịrị ya: Jehova ahọrọghị onye ọ bụla nime ha. Ọ jụrụ ya, sị: Ì nwere ụmụ nwoke ndị ọzọ? Jesi sịrị ya: Enwere m otu nwoke ọzọ. Ọ bụ ya bụ nke ikpeazụ. Aha ya bụ Devid. Ọ na-elekọtara m atụrụ nọhịa. Mgbe a kpọtara Devid, Jehova gwara Samuel, sị: Ọ bụ onye a. Samuel wụrụ ya mmanụ nisi, si otú ahụ tee ya mmanụ ka ọ bụrụ eze ga-achị Izrel.Mgbe oge ụfọdụ gachara, ndị Izrel na ndị Filistia chọrọ ịlụ agha. Ndị Filistia nwere otu dike gbara ezigbo dimkpa na-alụrụ ha agha. Aha ya bụ Golayat. Ọ na-akwa ndị Izrel emo kwa ụbọchị. O ji olu ike kwuo, sị: Kpọpụtanụ onye ga-alụso m ọgụ. Ọ bụrụ na o merie m, anyị ga-abụ ndị ohu unu. Ọ bụrụkwanụ na m merie ya, unu ga-abụ ndị ohu anyị.Devid buteere ụmụnne ya, bụ ndị agha, nri nebe ahụ ndị agha Izrel rụrụ ụlọikwuu. Ọ nụrụ ihe ahụ Golayat kwuru ma kwuo, sị: M ga-alụso ya ọgụ. Eze Sọl sịrị ya: Ị ka bụ nwata. Devid asị ya: Jehova ga-enyere m aka.Sọl nyere Devid ngwa agha ya, ma Devid sịrị ya: Agaghị m ejili ha lụọ agha. Devid weere èbè ya gaa niyi, họrọ nkume ise na-akwọ mụrụmụrụ ma tinye ha nakpa ya. Devid agbarazie ọsọ gakwuru Golayat. Golayat agwa ya, sị: Obere nwa a, bịa ebe a. M ga-enye nnụnụ ndị na-efe neluigwe na anụ ọhịa anụ gị. Ụjọ atụghị Devid. Ọ gwara Golayat, sị: I ji mma agha na ube bịa, ma eji m aha Jehova bịa. Ọ bụghị anyị ka ị na-alụso agha, kama ọ bụ Chineke. Mmadụ niile nọ ebe a ga-amara na Jehova ka mma agha na ube ike. Ọ ga-enyefe unu niile naka anyị.Devid tinyere otu nkume nèbè ya, were ike ya niile fegharịa ya gburugburu isi ya ma gbapụ ya. Jehova mere ka nkume ahụ gaa tụọ Golayat negedege ihu, ya abamie negedege ihu ya, Golayat adaa nwụọ. Mgbe ndị Filistịa hụrụ na Golayat anwụọla, ha agbaa ọsọ. Ị tụkwasịrị Jehova obi ka Devid?41 Devid na SọlMgbe Devid gbuchara Goloyat, Eze Sọl mere ya onyeisi ndị agha ya. Devid lụrụ ọtụtụ agha, meriekwa na ha. Nke a mere ka ọ bụrụ onye a ma ama. Mgbe ọ bụla Devid si agha lọta, ụmụ nwaanyị na-apụta na-akụ egwú ma na-agba egwú. Ha na-asị: Sọl egbuola puku kwuru puku, Devid egbuokwanụ iri puku kwuru iri puku. Sọl bidoro inwere ya anyaụfụ.Devid ma otú e si akpọ ụbọ nke ọma. Otu ụbọchị Devid na-akpọrọ Sọl ụbọ, Sọl tụrụ ya ube. Devid zere ube ahụ, ya atụọ nahụ ájá. Sọl gbalịrị ọtụtụ ugboro ka o gbuo Devid. Devid mechara gbapụ gaa zoo nọzara.Sọl kpọọrọ ndị agha dị puku atọ na-achọgharị Devid. Ọ batara nọgba ebe Devid na ndị ya na ha so zoro. Ọ maghị na Devid hà nọ ebe ahụ. Ndị hana Devid so gwara ya, sị: Ihe a bụ ohere i nwere iji gbuo Sọl. Devid ji nwayọọ gaa nebe Sọl nọ ma bekara uwe elu ya. Ma Sọl amaghị. Obi Devid mechara mawa ya ikpe na ya akwanyereghị eze Jehova tere mmanụ ùgwù. O kweghịkwa ka ndị ya na ya so gbuo Sọl. Mgbe Sọl si nọgba ahụ pụta, Devid gwara Sọl na ya gaara egbu ya ma a sị na ya chọrọ. Sọl ọ ga-akwụsịnụ ịchọ igbu Devid?Mba. Sọl nọgidere na-achọ ụzọ ọ ga-esi gbuo Devid. Otu abalị, Devid na nwa nwanne ya aha ya bụ Abishaị banyere nebe Sọl na ndị agha ya nọ. Abna, onye na-eche Sọl nche, nọdị na-ehi ụra. Abishaị sịrị Devid: Ihe a bụ ohere anyị nwere. Ka m gbuo ya. Devid sịrị ya: Jehova ga-eme Sọl ihe. Ka anyị were naanị ube ya na ihe mmiri ya pụwa.Devid rigooro nugwu dị nso dị nebe Sọl na ndị agha ya nọ. Devid nọ nelu ebe ahụ kpọọ Abna, sị: Abna, gịnị mere na i chebeghị eze gị? Olee ebe ihe mmiri Sọl na ube ya dị? Sọl matara olu Devid ma sị: I kwesịrị igbu m ma i gbughị m. M ma na ị ga-abụ eze ọzọ ga-achị Izrel. Sọl laghachiri nobí ya. Ma, ọ bụghị mmadụ niile nọ nezinụlọ Sọl kpọrọ Devid asị.42 Jonatan Bụ Dike na Ezigbo Enyi DevidỌkpara eze Sọl aha ya bụ Jonatan bụ dike nagha. Devid kwuru na Jonatan na-efe ọsọ karịa ugo, dịkwa ike karịa ọdụm. Otu ụbọchị, Jonatan hụrụ ndị agha Filistia nugwu. Ọ gwara onye na-eburu ya ihe agha, sị: Anyị ga-alụso ha agha ma ọ bụrụ na Jehova enye anyị ihe ịrịba ama. Ọ bụrụ na ha asị anyị gbagote, anyị ga-ebuso ha agha. Ndị agha Filistia tiri mkpu, sị: Gbagotenụ ka anyị na unu lụọ agha. Jonatan na onye na-eburu ya ihe agha gbagoro nugwu, lụso ha agha ma gbuo mmadụ iri abụọ.Jonatan gaara abụ eze mgbe nna ya nwụrụ, ebe ọ bụ ya bụ ọkpara. Jonatan ma na Jehova ahọrọla Devid ka ọ bụrụ eze ọzọ ga-achị ndị Izrel, ma o nweghịrị ya anyaụfụ. Devid na Jonatan ghọrọ ezigbo enyi. Ha kwere ibe ha nkwa na ha ga na-enyereibe ha aka ma na-agbachitere ibe ha. Jonatan nyere Devid uwe elu ya, mma agha ya, ụta ya na ájị ya iji gosi na ha bụ enyi.Mgbe Devid gbara ọsọ ka Sọl ghara igbu ya, Jonatan gakwuuru ya ma sị ya: Dị ike ma nwee obi ike. Jehova ahọrọla gị ịbụ eze. Nna m makwa nke ahụ. Jonatan bụ ezigbo enyi, ị ga-achọ inwe ụdị enyi a?E nwere ihe karịrị otu ugboro Jonatan gaara anwụ nihi enyi ya Devid. Ọ ma na Eze Sọl nna ya chọrọ igbu Devid, nihi ya, ọ sịrị ya: Ọ ga-abụrụ gị mmehie ma i gbuo Devid, o nweghị ihe o mere. Ihe a Jonatan kwuru were Sọl ezigbo iwe. Mgbe afọ ole na ole gachara, Sọl na Jonatan nwụrụ nagha.Mgbe Jonatan nwụrụ, Devid chọwara nwa Jonatan aha ya bụ Mefiboshet. Mgbe Devid chọtara ya, ọ gwara ya, sị: M ga-elekọta gị ná ndụ gị niile nihi na nna gị bụ ezigbo enyi m mgbe ọ dị ndụ. Ị ga-ebi nobí m, na-erikwa nri na tebụl m. Devid echefughị enyi ya Jonatan.43 Eze Devid Emee MmehieMgbe Sọl nwụrụ, Devid ghọrọ eze. Devid dị afọ iri atọ mgbe ahụ. Mgbe afọ ole na ole gachara, ọ nọ nụlọ elu ya nabalị hụ otu nwaanyị mara ezigbo mma. Devid chọpụtara na aha ya bụ Bat-shiba, nakwa na ọ bụ nwunye otu onye agha aha ya bụ Yuraya. Devid ziri ozi ka Bat-shiba bịa nụlọ ya. Mgbe ọ bịara, ha kwara iko, Bat-shiba atụrụ ime. Devid zochiri ihe a o mere. Ọ gwara onyeisi ndị agha ya ka o tinye Yuraya nihu ihu ebe agha kacha sie ike, ma si nebe ọ nọ laa azụ. E gburu Yuraya, Devid alụwazie Bat-shiba.Ma Jehova hụrụ ihe ọjọọ a niile merenụ. Gịnị ka ọ ga-eme? Jehova ziri otu onye amụma aha ya bụ Netan ka ọ gaa hụ Devid. Netan gwara Devid, sị: E nwere otu ọgaranya nwere ọtụtụ atụrụ, nweekwa otu ogbenye nwere naanị obere nne atụrụ ọ hụrụ nanya nke ukwuu. Ọgaranya ahụ weere nne atụrụ nke ogbenye ahụ. Mgbe Netan gwachara ya ihe a, Devid were iwe ma sị: Ọgaranya ahụ kwesịrị ọnwụ. Netan gwaziri Devid, sị: Ọ bụ gị bụ ọgaranya ahụ. Ihe a wutere Devid, ya agwa Netan, sị: Emehiela m Jehova. Mmehie a Devid mere wetaara ya na ezinụlọ ya ọtụtụ nsogbu. Jehova tara Devid ahụhụ, ma o gbughị ya nihi na o kwuru eziokwu ma dịrị umeala nobi.Devid chọrọ ịrụrụ Jehova ụlọ nsọ, ma Jehova họọrọ nwa ya nwoke aha ya bụ Solomon ka ọ rụọ ya. Devid malitereịkwadebere Solomon ihe ndị ọ ga-eji arụ ya. Ọ sịrị: Ụlọ nsọ Jehova ga-adị ebube. Solomon ka bụ nwata, ma m ga-enyere ya aka ịkwadebe ihe ndị ọ ga-eji arụ ya. Devid nyere nnukwu ego a ga-eji arụ ụlọ nsọ ahụ. Ọ kpọtara ndị nwere aka ọrụ. O wetara ọlaọcha na ọlaedo. E sikwa nobodo Taya na Saịdọn butere Devid osisi sida. Mgbe oge ọnwụ ya na-eru nso, o nyere Solomon akwụkwọ kwuru otú a ga-esi rụọ ụlọ nsọ ahụ. Devid kwuru, sị: Jehova gwara m ihe ndị a m deere gị. Jehova ga-enyere gị aka. Atụla egwu. Ka obi sie gị ike, bidokwa ọrụ.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 8Jehova nyere Solomon amamihe dị egwu. O kwekwara ka ọ rụọrọ ya ụlọ nsọ. Ma, Solomon ji nwayọọ nwayọọ kwụsị ife Chineke. Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, mee ka nwa gị ghọta otú arụsị Solomon malitere ife si mee ka ọ kwụsị ife Chineke. E mechara kewaa alaeze Izrel ụzọ abụọ. Ndị eze chịrị ndị Izrel mere ka ha kwụsị ife Chineke fewezie arụsị. Noge ahụ, e mesiri ọtụtụ ndị amụma ji obi ha niile na-efe Jehova ike, gbuokwa ha. Eze Nwaanyị aha ya bụ Jezibel mere ka ọtụtụ ndị nọ nalaeze ebe ugwu kwụsị ife Jehova ma fewe arụsị. E nwere nsogbu nIzrel oge ahụ. Ma, a ka nwere ọtụtụ ndị na-efe Jehova nIzrel noge ahụ. Ụfọdụ nime ha bụ Eze Jehoshafat na Ịlaịja.44 Ụlọ Nsọ A Rụụrụ JehovaMgbe Solomon ghọchara eze Izrel, Jehova jụrụ ya, sị: Gịnị ka ị ga-achọ ka m nye gị? Solomon sịrị ya: Abụ m nwata, o nweghịkwa ihe m ma. Biko, nye m amamihe ka m nwee ike ịna-elekọta ndị gị. Jehova sịrị ya: Ebe ọ bụ na ị rịọrọ amamihe, m ga-eme ka ị bụrụ onye kacha nwee amamihe nụwa. M ga-emekwa ka ị bụrụ ọgaranya. Ọ bụrụ na i rubere m isi, ị ga-adị ogologo ndụ.Solomon malitere ịrụrụ Chineke ụlọ nsọ. O ji ihe ndị kacha mma rụọ ya. Ha bụ ọlaọcha, ọlaedo, osisi na nkume. Ọtụtụ puku ndị nwoke na ndị nwaanyị ma otú e si arụ ụlọ so rụọ ya. A rụchara ụlọ nsọ ahụ mgbe afọ asaa gachara, e nyefeekwa ya Jehova. Ụlọ nsọ ahụ nwere ebe ịchụ àjà, na ihe ndị e ji achụ àjà. Solomon gbunyere ikpere nala nihu ebe ịchụ àjà ahụ ma kpee ekpere, sị: Jehova, ụlọ nsọ a ebughị ibu, ọ maghịkwa mma ịkpọ ya nke gị, ma biko, nabata ofufe anyị na-efe gị, nụrụkwa ekpere anyị. Gịnị ka Jehova mere iji gosi na ụlọ nsọ ahụ dị ya mma, nakwa na ọ nụrụ ekpere Solomon kpere? Ozugbo Solomon kpechara ekpere, Jehova zitere ọkụ, ya erechapụ ihe ndị ahụ e ji chụọ àjà nebe ịchụ àjà. Ihe a gosiri na ụlọ nsọ ahụ dị Jehova mma. Mgbe ndị Izrel hụrụ ihe a merenụ, obi tọrọ ha ụtọ.A ma eze Solomon ama ka onye maara ihe nIzrel, nakwa nobodo ndị dị anya. Ndị mmadụ na-abịa akọsara Solomon nsogbu ha ka o nyere ha aka. Eze nwaanyị Shiba bịadịrị jụọ Solomon ajụjụ ndị siri ike ka ọ mara ihe ọ ga-aza ya. Mgbe ọ nụrụ ihe Solomon zara, ọ sịrị: Ekwetaghị m ihe ndị mmadụ gwara m banyere gị. Ma ugbu a, ahụla m na i nwere amamihe karịa otú ha kwuru. Jehova Chineke gị agọziela gị. Ihe nọkwa na-agaziri ndị Izrel, obi ana-atọkwa ha ụtọ. Ma noge na-adịghị anya, ihe ga-agbanwe.45 Chineke Ekewaa Alaeze IzrelNoge niile Solomon na-efe Jehova, udo dị nebe niile nIzrel. Ma, Solomon lụrụ ụmụ nwaanyị si ná mba ọzọ. Ụmụ nwaanyị ndị ahụ na-efe arụsị. Solomon ji nwayọọ nwayọọ soro ha fewekwa arụsị. Ihe a were Jehova iwe. Ọ gwara Solomon, sị: A ga-anapụ ezinụlọ gị alaeze Izrel, kewaa ya abụọ. M ga-enye otu nime ndị na-ejere gị ozi nke buru ibu, ezinụlọ gị ga na-achị nke ntakịrị.E nwere ihe ọzọ Jehova mere iji mee ka ihe a ọ chọrọ ime doo anya. Otu ụbọchị, otu nime ndị na-ejere Solomon ozi aha ya bụ Jeroboam, nọ na-aga nụzọ, zute Ahaịja onye amụma. Ahaịja anọrọ nihu Jeroboam dọwaa uwe elu ya ụzọ iri na abụọ, ma gwa Jeroboam, sị: Jehova ga-anapụ ezinụlọ Solomon alaeze Izrel, ma kewaa ya ụzọ abụọ. Chịrị iberibe iri nuwe a, nihi na ị ga-abụ eze nke ebo iri. Mgbe Eze Solomon nụrụ ihe a, ọ chọwara igbu Jeroboam. Ihe a mere ka Jeroboam gbaga Ijipt. Ka obere oge gachara, Solomon nwụrụ, Rehoboam nwa ya aghọzie eze. Mgbe ahụ ka Jeroboam lọghachiziri nIzrel.Ndị okenye Izrel bịara gwa Rehoboam, sị: Ọ bụrụ na i jiri obiọma meso ndị Izrel ihe, ha ga-ejere gị ozi. Ma, Rehoboam jụrụ ndị enyi ya ha na ya bụ ọgbọ ihe ọ ga-eme. Ha agwa ya, sị: Mesie ha ike. Nyekwuo ha ọrụ tara akpụ. Rehoboam mere ihe a ndị enyi ya gwara ya. O ji obi ọjọọ meso ndị Izrel ihe, ya emee ka ebo iri nke Izrel kwụsị irubere ya isi. Ha emezie Jeroboam eze nke ebo iri. Ebo iri a ka a na-akpọzi alaeze Izrel. A na-akpọ ebo abụọ nke ọzọ alaeze Juda. Ọ bụ ha ka Rehoboam na-achịzi. Otú a ka e si kewaa ebo iri na abụọ nke Izrel ụzọ abụọ.Jeruselem so nobodo ndị Rehoboam na-achị. Jeroboam achọghị ka ndị Izrel na-aga ebe ahụ na-efe Chineke. Ị ma ihe mere na ọ chọghị? O chere na ha gaa ebe ahụ, ha ga-ahapụ ya, Rehoboam achịwazie ha. Ọ kpụrụ nwa ehi ọlaedo abụọ, ma, gwa ndị Izrel, sị: Jeruselem dị ezigbo anya. Nọrọnụ ebe a fewe Chineke. Ndị Izrel bidoro ife nwa ehi ọlaedo ahụ ma chefuo Jehova.46 Jehova Egosi na Ya Bụ Ezi ChiE nwere ọtụtụ ndị eze ọjọọ chịrị nalaeze ebo iri nke Izrel. Ma, Ehab so ná ndị eze kacha njọ chịrị Izrel. Ọ lụrụ nwaanyị ọjọọ na-efe Bel. Aha ya bụ Jezibel. Ehab na Jezibel mere ka ọtụtụ ndị Izrel fewe Bel. Ha gbukwara ọtụtụ ndị amụma Jehova. Gịnị ka Jehova mere? O zigara Ịlaịja onye amụma ka ọ gaa zie Ehab ozi.Ịlaịja gwara Eze Ehab na mmiri agaghị ezo nIzrel nihi ihe ọjọọ ọ na-eme. Ọkọchị kọrọ ruo afọ atọ, ihe ndị a kụrụ nubi emeghịkwa. Ihe a mere ka agụụ na-agụgbu ndị mmadụ. Jehova mechara ziga Ịlaịja ka ọ gaa hụ Ehab. Eze Ehab agwa ya, sị: Ị bụ onye nsogbu. Ọ bụ gị kpataara anyị nsogbu niile a. Ịlaịja asị ya: Ọ bụghị m mere ka mmiri ghara izo. Ọ bụ gịnwa nihi Bel ị na-efe. Anyị ga-amata Chi nke bụ ezi Chi. Gwa ndị Izrel niile na ndị amụma Bel ka ha bịa nUgwu Kamel.Mgbe mmadụ niile zukọrọ nugwu ahụ, Ịlaịja gwara ha, sị: Kpebienụ onye unu ga-efe. Ọ bụrụ na Jehova bụ ezi Chineke, soronụ ya. Ọ bụrụkwanụ Bel, soronụ ya. Anyị ga-eji ihe a mata Chi nke bụ ezi Chi. Ka ndị amụma Bel dị narị anọ na iri ise were ihe ha ji achụ àjà, chụọrọ chi ha àjà, mụnwa ga-achụkwa àjà, kpọkuo Jehova. Chi nke ga-eji ọkụ rechapụ àjà ahụ, ọ bụ ya bụ ezi Chineke. Ha niile kwetara ka e mee ihe a o kwuru.Ndị amụma Bel kwadebere ihe ha ga-eji chụọrọ chi ha àjà. Ha si nụtụtụ kpọgide ya ruo nabalị, na-arịọ ya, sị: Bel, za anyị! Mgbe ha kpọgidere Bel, ọ zaghị ha, Ịlaịja ejirizie ha mewe ihe ọchị. Ọ sịrị ha: Kpọsienụ ya ike. O nwere ike ọ na-ehi ụra, chọọkwa ka a kpọtee ya. Ndị amụma Bel kpọgidere ya ruo abalị, ma, ọ zaghị ha.Ịlaịja dọsara ihe o ji achụ àjà nelu ebe ịchụàjà nke ya ma wụọ ya nnukwu mmiri. O kpeziri ekpere, sị: Jehova, biko, mee ka ndị a niile mara na ọ bụ gị bụ ezi Chineke. Ozugbo o kpechara ekpere ahụ, Jehova mere ka ọkụ si neluigwe bịa rechapụ àjà ya. Ndị ahụ niile malitere iti mkpu, sị: Jehova bụ ezi Chineke! Ịlaịja sịrị ha: Jidenụndị amụma Bel. Unu ekwela ka otu onye nime ha gbapụ! E gburu ndị amụma Bel dị narị anọ na iri ise nụbọchị ahụ.Mgbe Ịlaịja hụrụ obere ígwé ojii si nosimiri na-apụta, ọ gwara Ehab, sị: Nnukwu mmiri na-achọ izo. Rigoro nịnyịnya gị, lawa. Ígwé ojii gbachiri, oké ifufe efewe, nnukwu mmiri ezowe. Nikpeazụ, ọkọchị ahụ kwụsịrị. Ehab gbasiwere ịnyịnya ya ike. Ma, Jehova mere ka Ịlaịja gbara ọsọ gbafere ya. Ma, nsogbu Ịlaịja niile ọ gwụla? Ka anyị chọpụta.47 Jehova Emee Ka Obi Sikwuo Ịlaịja IkeMgbe Jezibel nụrụ na Ịlaịja egbuola ndị amụma Bel, ezigbo iwe were ya. O ziri ozi ka e zie Ịlaịja. O ziri ya, sị: Echi, ị ga-anwụ otú ahụ ndị amụma Bel si nwụọ. Ezigbo ụjọ jidere Ịlaịja, ya agbaga nala ịkpa. Ọ nọzi ebe ahụ kpee ekpere, sị: Jehova, ike agwụla m. Gbuo m ka m nwụọ. Ka ọ nọ nokpuru osisi, ụra buuru ya nihi otú ike si gwụchaa ya.Otu mmụọ ozi bịara kpọtee ya, ma jiri nwayọọ, sị ya: Bilie rie ihe. Ịlaịja hụrụ achịcha nọ nelu nkume na-acha ọkụ na ihe mmiri nke mmiri dị nime ya. Ọ tara achịcha ahụ, ṅụọ mmiri, hiwe ụra ọzọ. Mmụọ ozi ahụ kpotekwara ya ọzọ, sị ya: Rie nri, ka i nwee ike inweta ume iji aga ebe ị ga-aga. Ịlaịja biliri, ritụkwuo nri. O mechaziri gawa Horeb. O were ya abalị iri anọ ehihie na abalị tupu ya eruo nUgwu Horeb. Mgbe o rutere, ọ banyere notu ọgba ka o hie ụra. Ma, Jehova kpọrọ ya òkù, jụọ ya, sị: Ịlaịja, gịnị ka ị na-eme nebe a? Ịlaịja sịrị ya: Ụmụ Izrel ahapụla ọgbụgba ndụ gị na ha gbara. Ha akwatuola ebe ịchụàjà gị, gbuokwa ndị amụma gị. Ugbu a, ha na-achọkwa igbu m.Jehova gwara ya, sị: Pụta, gaa guzoro nelu ugwu. Jehova mere ka oké ifufe fee nọgba ahụ. Ihe ọzọ o mere bụ ime ka ala ọma jijiji mee nugwu ahụ. Mgbe ala ọma jijiji ahụ kwụsịrị, ọkụ malitere ịgba na ya. Nikpeazụ, Ịlaịja nụrụ olu dị ala nke jikwa nwayọọ na-agwa ya okwu. O weere uwe ya kpuchie ihu ya, pụta guzoro nihu ọgba ahụ. Jehova jụziri ya ihe mere o ji gbaa ọsọ. Ịlaịja gwara ya, sị: Ọ bụ naanị m fọrọ. Ma, Jehova gwara ya, sị: Ọ bụghị naanị gị fọrọ. A ka nwere puku mmadụ asaa nIzrel ndị na-efe m. Gaa tee Ịlaịsha mmanụ ka ọ bụrụ onye amụma ga-anọchi gị. Ozugbo Ịlaịja nụrụ ihe a, ya agawa ime ihe Jehova gwara ya. Ì chere na Jehova ga-enyekwara gị aka ma i mee ihe ọ chọrọ ka i mee? Neziokwu, ọ ga-enyere gị aka. Ugbu a, ka anyị chọpụta otu ihe mere noge ahụ ọkọchị kọrọ.48 Ịlaịja Akpọlite Nwa Otu Nwaanyị Di Ya Nwụrụ nỌnwụNoge ahụ ọkọchị kọrọ nIzrel, Jehova gwara Ịlaịja, sị: Gaa na Zarefat. Otu nwaanyị di ya nwụrụ bi ebe ahụ ga na-enye gị nri. Mgbe Ịlaịja batara nọnụ ụzọ ámá obodo ahụ, ọ hụrụ nwaanyị ahụ di ya nwụrụ ebe ọ na-akpa nkụ. Nwaanyị ahụ dara ogbenye. Ịlaịja rịọrọ ya ka o kunyetụ ya mmiri ka ọ ṅụọ. Mgbe nwaanyị ahụ na-aga ka o kutere ya mmiri, Ịlaịja gwara ya, sị: Biko, wetakwara m achịcha. Ma, nwaanyị ahụ sịrị ya: Enweghị m achịcha m ga-enye gị. Ihe m nwere bụ naanị obere ntụ ọka na mmanụ m ga-eji mee nri mụ na nwa m nwoke ga-eri. Ịlaịja gwara ya, sị: Jehova kwuru na i meere m achịcha, ntụ ọka na mmanụ gị agaghị agwụ ruo mgbe ọzọ mmiri ga-ezo.Nwaanyị ahụ gara meere onye amụma Jehova achịcha. Jehova mezuru ihe ahụ o kwuru. Nwaanyị ahụ na nwa ya nwere ihe ha na-eri noge niile ahụ ọkọchị kọrọ. Ntụ ọka ya agwụghị, mmanụ ya agwụghịkwa.Ma, o nwere ihe ha na-atụghị anya ya merenụ. Nwa nwaanyị ahụ rịawara ọrịa, mechaa nwụọ. Nwaanyị ahụ rịọwara Ịlaịja ka o nyere ya aka. Ịlaịja kuuru nwa ahụ gbagoo nọnụ ụlọ ha dị nelu, nyiwe ya nihe ndina ya, ma rịọwa Jehova, sị: Jehova, biko, mee ka nwatakịrị a dịghachi ndụ. Ị ma ihe mere ọ ga-eji eju ha anya ma Jehova kpọlite nwa ahụ nọnwụ? Ọ bụ nihi na enwetụbeghị onye a kpọlitere nọnwụ tupu mgbe ahụ. Ihe ọzọ bụ na nwaanyị a na nwa ya nwoke abụghị ndị Izrel.Ma, Jehova mere ka nwa ahụ dịghachi ndụ. Ịlaịja gwara nwaanyị ahụ di ya nwụrụ, sị: Lee, nwa gị adịla ndụ. Obi tọrọ nwaanyị ahụ ezigbo ụtọ, ya agwa Ịlaịja, sị: Ị bụ onye nke Chineke neziokwu. Ihe m ji mara bụ na ị na-ekwu naanị ihe Jehova gwara gị ka i kwuo. Ihe ọ bụla i kwuru na-emezukwa.49 Jehova Egbuo Eze Nwaanyị ỌjọọE nwere otu ụbọchị Eze Ehab nọ nobí ya dị na Jezril, si na windo na-ele ubi vaịn nke otu nwoke aha ya bụ Nebọt. Ehab chọrọ ka ubi vaịn a bụrụ nke ya. Ọ gwara Nebọt ka o resị ya ubi vaịn a. Ma, Nebọt jụrụ nihi na Iwu Jehova kwuru ka ndị Izrel ghara ire ala ezinụlọ ha ketara. Ehab ò nwere obi ụtọ na Nebọt mere ihe Iwu Jehova kwuru? Mba. Ihe a o mere were Ehab ezigbo iwe. O meziri ka ọ nọrọ nime ụlọ, ọ chọghị ịpụta èzí, ọ chọghịkwa iri nri.Nwunye Ehab bụ ajọ nwaanyị. Aha ya bụ Jezibel. Ọ gwara Ehab, sị: Ọ bụ gị bụ eze Izrel. Ihe ọ bụla ị chọrọ, ị ga enweta ya. M ga-enye gị ubi vaịn ahụ. O dere akwụkwọ ozi nye ndị okenye obodo Nebọt, sị ha boo Nebọt ebubo na ọ kọchara Chineke. Ha mechaa, ha tụgbuo ya na nkume. Ndị okenye ahụ mere ihe Jezibel gwara ha. Jezibel gwaziri Ehab, sị: Nebọt anwụọla. Ubi vaịn ahụ bụzi nke gị.Ọ bụghị naanị Nebọt bụ ezigbo mmadụ Jezibel gburu. O gbukwara ọtụtụ ndị hụrụ Jehova nanya. Jezibel na-ekpere arụsị. O mekwara ọtụtụ ihe ọjọọ ndị ọzọ. Jehova hụrụ ihe ọjọọ niile Jezibel mere. Olee ihe Jehova ga-eme ya?Mgbe Ehab nwụrụ, Jehoram nwa ya nwoke ghọrọ eze. Jehova zigara otu nwoke aha ya bụ Jihu ka ọ gaa gbuo Jezibel na ndị ezinụlọ ya.Jihu gbaara ịnyịnya ya gaa Jezril ebe Jezibel nọ. Jehoram agbarakwa ịnyịnya nke ya bịa izute ya. Mgbe ọ hụrụ Jihu, ọ jụrụ ya, sị: Udo ọ dịkwa? Jihu gwara ya, sị: Udo ga-adị ma Jezibel nne gị kwụsị ime ihe ọjọọ. Jehoram tụgharịrị ụgbọ ịnyịnya ya ka ọ gbalaga. Ma, Jihu gbara ya ụta, ya anwụọ.Jihu gawaziri nobí eze Ehab, ebe Jezibel nọ. Mgbe ọ nụrụ na Jihu na-abịa, ya agaa tee ihe nanya, mezie isi ya, gaa na windo ụlọ elu ya nọrọ na-eche ya. Mgbe Jihu rutere, Jezibel ejiri ọnụ ọjọọ kelee ya. Jihu etie mkpu gwa ndị na-ejere Jezibel ozi guzo Jezibel nakụkụ, sị: Tụdatanụ ya! Ha esi na windo tụdata ya, ya anwụọ.Jihu mechara gbuo ụmụ Ehab ndị nwoke dị iri asaa. O mekwara ka ndị Izrel kwụsị ife Bel. Ị hụla na Jehova ma ihe niile ndị mmadụ na-eme, ọ ga-egbukwa ndị na-eme ihe ọjọọ noge ọ chọrọ?50 Jehova Enyere Jehoshafat AkaJehoshafat, bụ eze Juda bibiri ebe ịchụàjà Bel, bibiekwa arụsị ndị dị nobodo Juda. Ọ chọrọ ka ndị obodo ya mara iwu Jehova. Ọ bụ ya mere o ji ziga ndị isi na ndị Livaị ka ha gaa nobodo Juda niile kụziere ndị mmadụ iwu Jehova.Obodo ndị nọ Juda nso na-atụ ụjọ ịbịa lụso ya agha nihi na ha ma na Jehova na-enyere ndị Juda aka. Ha na-ewetadịrị Eze Jehoshafat onyinye. Ma ndị Moab, ndị Amọn na ndị bi na Sia bịara ịlụso ndị Juda agha. Jehoshafat ma na ya kwesịrị ịrịọ Jehova ka o nyere ya na ndị obodo ya aka. O mere ka ndị niile bi na Juda, ma ndị nwoke ma ndị nwaanyị ma ụmụ ntakịrị bịa na Jeruselem. Ọ nọ nihu ha niile kpee ekpere, sị: Jehova, anyị agaghị emeri nagha a ma ọ bụrụ na i nyereghị anyị aka. Biko, gwa anyị ihe anyị ga-eme.Jehova zara ekpere ya. Ọ sịrị ya: Ụjọ atụla unu. M ga-enyere unu aka. Nọrọnụ ebe unu kwesịrị ịnọ, guzoronụ otu ebe, hụ otú m ga-esi zọpụta unu. Olee otú Jehova si zọpụta ha?Nechi ya, Jehoshafat họọrọ ndị na-abụ abụ ka ha bụrụ abụ na-aga nihu, ndị agha esoro ha nazụ. Ha ji ụkwụ si Jeruselem gawa nọgbọ agha nebe a na-akpọ Tekoa.Ka ndị ahụ na-abụ abụ ji olu dara ụda na-eto Jehova, Jehova lụụrụ ndị ya agha. O mere ka ndị Amọn na ndị Moab ghara ịma ibe ha, nke mere ka ha malite igburịta ibe ha. O nweghị otu onye nime ha fọrọ ndụ. Ma, Jehova zọpụtara ndị Juda, ndị agha ha na ndị nchụàjà. Mgbe mba ndị nọ ha gburugburu nụrụ ya, ha matara na Jehova ka na-azọpụta ndị ya. Olee otú Jehova si azọpụta ndị ya? O nwere ọtụtụ ụzọ o si eme ya. Enyemaka mmadụ adịghị ya mkpa iji zọpụta ha.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 9Nkebi a ga-akọ banyere ndị na-eto eto, ndị amụma, na ndị eze mere ihe gosiri na ha nwere ezigbo okwukwe na Jehova. Na Siria, otu nwata nwaanyị nwere okwukwe nỊlaịsha ga-agwọli Neaman. Ịlaịsha onye amụma tụkwasịrị Jehova obi ya niile na ọ ga-anapụta ya naka ndị agha chọrọ igbu ya. Jehoyada, Nnukwu Onye Nchụàjà chebere otu nwata nwoke aha ya bụ Jehoash ka nne nna ya ghara igbu ya. Jehoyada katara obi chebe Jehoash nagbanyeghị na e nwere ike igbu ya. Aha nne nna Jehoash bụ Atalaya. Eze Hezekaya tụkwasịrị Jehova obi na ọ ga-anapụta Jeruselem naka ndị Asiria. O kweghị achịliri ha aka elu nagbanyeghị ụjọ ha na-emenye ya. Eze Josaya bibiri arụsị niile ndị Izrel na-efe, mee ka ụlọ nsọ Chineke dịrị ọcha, meekwa ka ndị Izrel maliteghachi ife Chineke.51 Nwatakịrị Nwaanyị Enyere Otu Dike AkaE nwere otu nwatakịrị nwaanyị Izrel bi nobodo Siria. Siria dị anya nIzrel. Ndị agha Siria dọọrọ ya nagha laa nobodo ha, ya ana-agbara nwunye otu onyeisi agha aha ya bụ Neaman odibo. Nwatakịrị nwaanyị a na-efe Jehova, ma, ndị ya na ha bi anaghị efe ya.E nwere ọrịa ọjọọ Neaman na-arịa. Ọrịa a mere ka akpụkpọ ahụ ya jọọ njọ, na-emekwa ka ahụ ya na-afụ ya ụfụ mgbe niile. Nwatakịrị nwaanyị ahụ chọrọ ka Neaman gbakee. Ọ gwara nwunye Neaman, sị: Ama m onye ga-emeli ka di gị gbakee. E nwere onye amụma Jehova nIzrel aha ya bụ Ịlaịsha. Ọ ga-emeli ka di gị gbakee.Nwunye Neaman gwara di ya ihe nwatakịrị a kwuru. Neaman chọrọ ime ihe ọ bụla a gwara ya ka o nwee ike ịgbake. Ọ gara na nke Ịlaịsha nIzrel. Neaman chere na Ịlaịsha ga-eme ya ka onye ukwu. Ma, Ịlaịsha apụtadịghị hụ ya, kama, ọ gwara onyena-ejere ya ozi ka ọ gaa kelee Neaman ma gwa ya ihe ọ ga-eme. Ọ gwara ya, sị: Gaa nOsimiri Jọdan mikpuo onwe gị ugboro asaa. Ị pụta, ị ga-agbake.Ihe a Ịlaịsha mere were Neaman ezigbo iwe. Neaman kwuru, sị: Echere m na ihe onye amụma a ga-eme ka m gbakee bụ ịkpọ aha Chi ya na ifegharị aka ya nahụ m. Kama, ihe ọ gwara m bụ ka m gaa mikpuo onwe m nosimiri dị nIzrel. Anyị nwere mmiri ndị ka ya mma na Siria. Gịnị mere agaghị m aga ebe ahụ mikpuo onwe m? Iwe were Neaman, ya esi nụlọ Ịlaịsha lawa.Ndị na-ejere Neaman ozi gwara ya ihe mere ka o chee echiche nke ọma. Ha sịrị ya: È nwere ihe a ga-asị gị mee ka ị gbakee ị na-agaghị eme? Ihe a onye amụma a gwara gị mee esighị ike. Meenụ ya. Neaman mere ihe ha kwuru. Ọ gara nOsimiri Jọdan mikpuo onwe ya ugboro asaa. Mgbe Neaman pụtara na nke asaa ya, ọrịa ya ahụ lara kpamkpam. Obi tọrọ ya ezigbo ụtọ, ya agaghachi na nke Ịlaịsha ka o kelee ya. Ọ gwara Ịlaịsha, sị: Ugbu a ka m matara na Jehova bụ ezi Chineke. Olee otú i chere obi dị nwatakịrị nwaanyị Izrel ahụ mgbe Neaman lọtara nụlọ ya?52 Ndị Agha Jehova Nọ nỊnyịnya Ndị Na-acha Ọkụ ỌkụBen-hedad eze Asiria nọgidere na-ebuso ndị Izrel agha. Ma, mgbe ọ bụla ọ chọrọ ibuso ha agha, Ịlaịsha onye amụma na-agwa eze Izrel, ya emee ka a ghara igbu eze Izrel. Ihe a mere ka Ben-hedad chọọ ijide Ịlaịsha. Mgbe ọ chọpụtara na ọ nọ nobodo Dotan, o zigara ndị agha Siria ka ha gaa jide ya.Ndị agha ahụ bịara na Dotan nabalị. Mgbe chi bọrọ, onye na-ejere Ịlaịsha ozi pụtara nèzí ma hụ ìgwè ndị agha gbara obodo ha gburugburu. Ezigbo ụjọ tụrụ ya, ya etie mkpu, sị: Nna m ukwu, gịnị ka anyị ga-eme? Ịlaịsha gwara ya, sị: Ndị anyị na ha nọ karịrị ndị ha na ha nọ. Ozugbo Ịlaịsha gwachara ya ihe a, Jehova mere ka onye ahụ na-ejere Ịlaịsha ozi hụ ịnyịnya ndị na-acha ọkụ ọkụ na ụgbọ ịnyịnya agha ndị juru nugwu ndị dị nobodo ahụ.Mgbe ndị agha ahụ chọrọ ijide Ịlaịsha, o kpere ekpere, sị: Jehova, biko mee ka ha kpuo ìsì. Ozugbo Ịlaịsha kpecharaekpere a, ndị agha ahụ amaghịzi ebe ha nọ nagbanyeghị na ha ka na-ahụ ụzọ. Ịlaịsha gwara ha, sị: Ebe a unu nọ abụghị ebe unu chọrọ ịga. Soronụ m, ka m gosi unu onye unu na-achọ. Ha sooro Ịlaịsha gaa Sameria, ebe eze Izrel bi.Ndị agha ahụ mechara mata na ha nọzi na Sameria. Mgbe eze Izrel hụrụ ha, ọ jụrụ Ịlaịsha, sị: Ọ bụ m gbuo ha? Ịlaịsha, ò ji ohere a sị ka e gbuo ndị a chọrọ igbu ya? Mba. Ịlaịsha gwara eze, sị: Egbula ha. Nye ha nri ma hapụ ha ka ha laa. Nihi ya, eze meere ha oké oriri, ma hapụ ha ka ha laa.53 Otú Jehoyada Si Kata ObiJezibel mụrụ otu nwa nwaanyị aha ya bụ Atalaya. Atalaya bụ ajọ nwaanyị ka mama ya. Atalaya bụ nwunye eze Juda. Mgbe di ya nwụrụ, nwa ya nwoke malitere ịchị Juda. Ma, mgbe nwa ya nwoke a nwụrụ, Atalaya mere onwe ya eze nwaanyị, malite ịchị Juda. O gburu onye ọ bụla nwere ike ịnọchi ya nezinụlọ eze. O gbudịrị ma ụmụ ụmụ ya ndị nwoke. Onye ọ bụla na-atụ ya ụjọ.Jehoyada, bụ Nnukwu Onye Nchụàjà, na Jehoshiba nwunye ya ma na ihe ahụ Atalaya na-eme adịghị mma. Ha zoro otu nime ụmụ ụmụ Atalaya nagbanyeghị na Atalaya nwere ike igbu ha ma ọ mata. Aha nwa ahụ bụ Jehoash. Ha zụlitere ya nụlọ nsọ.Mgbe Jehoash dị afọ asaa, Jehoyada kpọkọtara ndị isi niile na ndị Livaị ma gwa ha, sị: Cheenụ ọnụ ụzọ ụlọ nsọ nche, unu ekwekwala onye ọ bụla bata nime ya. Jehoyada meziri Jehoash eze Juda ma kpuwe ya okpueze. Ndị Juda malitere iti mkpu, sị: Eze, ị ga-adị ndụ!Mgbe eze nwaanyị Atalaya nụrụ mkpu ha na-eti, ọ gbaara gaa nụlọ nsọ ozugbo. Mgbe ọ hụrụ eze ọhụrụ ahụ, o tiri mkpu, sị: Izu ọjọọ! Izu ọjọọ! Ndị isi ahụ jidere ya, kpọpụ ya nụlọ nsọ, ma gbuo ya. Gịnịkwanụ banyere ihe ọjọọ o mere ka ndị Juda na-eme?Jehoyada mere ka ndị Juda na Jehova gbaa ndụ, ha ekwe Jehova nkwa na ọ bụ naanị ya ka ha ga na-efe. Jehoyada mere ka ha kụtuo ebe a na-achụrụ Bel àjà ma kụrisie ihe niile a kpụrụ akpụ dị ebe ahụ. Ọ họpụtara ndị nchụàjà na ndị Livaị ka ha rụwa ọrụ ha nụlọ nsọ, ka ndị mmadụ nwee ike ịnọ ebe ahụ fewekwa Chineke.Ọ họpụtakwara ndị ga na-eche ọnụ ụzọ ụlọ nsọ nche ka onye na-adịghị ọcha ghara ịbanye na ya. Jehoyada na ndị isi Izrel akpọrọzie Jehoash gaa nobí eze ma mee ka ọ nọrọ nocheeze. Ihe a mere ka ndị Juda ṅụrịa ọṅụ. Ugbu a Atalaya nwụrụla, e bibiekwa Bel, ndị Juda enwerela onwe ha ife Jehova nenweghị onye na-enyezi ha nsogbu. Ị hụrụ na otú a Jehoyada si kata obi baara ọtụtụ ndị uru?54 Jehova Nweere Jona NdidiNdị obodo Ninive dị nAsiria na-eme ihe ọjọọ. Jehova gwara Jona onye amụma ka ọ gaa Ninive gwa ha ka ha kwụsị ihe ọjọọ ha na-eme. Ma, Jona hapụrụ ebe a sịrị ya gaa, gawa ebe ọzọ. Ọ banyere ụgbọ mmiri bu ndị mmadụ na-aga Tashish.Ka ụgbọ ahụ nọ na-aga, oké ifufe malitere ife, ụjọ ejide ndị niile nọ nụgbọ ahụ. Ha bidoro kpewere chi ha, na-ajụ ya, sị: Gịnị mere ihe a ji eme anyị? Nikpeazụ, Jona gwara ha, sị: Ọ bụ mụnwa kpatara ihe a na-emenụ. Jehova dunyere m ozi, mụ ahapụ ya na-agba ọsọ. Tụbanụ m nime oké osimiri a, ka oké ifufe a kwụsị inye unu nsogbu. Ndị na-akwọ ụgbọ ahụ jụrụ ịtụba ya ná mmiri ahụ, mana Jona nọgidere na-agwa ha ka ha tụba ya ná mmiri ka oké ifufe ahụ nwee ike ịkwụsị. Mgbe ha tụbara ya, oké ifufe ahụ kwụsịrị.Jona chere na ya na-aga ịnwụ. Ka ọ nọ na-adakpu nala ala mmiri ahụ, o kpere ekpere. Jehova zitere otu nnukwu azụ bịara loo Jona, ma Jona anwụghị. Ọ nọ nafọ azụ ahụ kpee ekpere gwa Jehova, sị: M na-ekwe gị nkwa na m ga na-erubere gị isi mgbe niile. Jehova chebere Jona nafọ azụ ahụ ruokwa abalị atọ. Mgbe abalị atọ gachara, Jehova mere ka azụ ahụ gbọpụta ya nelu ala.Ebe ọ bụ na Jehova echebela Jona, ọ pụtara na ọ gaghịzi aga ozi ahụ o dunyere ya? Mba. Jehova gwara Jona ọzọ ka ọ gaaNinive. Na nke ugbu a, Jona gara. Ọ gara zie ndị Ninive ihe Jehova ziri ya. Ọ gwara ha, sị: A ga-ebibi Ninive nụbọchị iri anọ na-abịanụ. Ma, ihe a na-atụghị anya ya mere. Ndị Ninive gere ntị ma kwụsị ihe ọjọọ ha na-eme. Eze ndị Ninive gwara ndị obodo ya, sị: Kpọkuonụ Chineke, onye ọ bụla kwụsịkwa ihe ọjọọ ọ na-eme. O nwere ike hapụzie ibibi anyị. Mgbe Jehova hụrụ na ndị Ninive echegharịala, o bibighịkwa ha.Iwe were Jona na e bibighịzi ndị Ninive. Chebaragodị ihe a echiche: Jehova nweere Jona ndidi, meekwara ya ebere, mana, Jona emereghị ndị Ninive ebere. Kama, ọ pụrụ nobodo ahụ, gaa nọrọ ọdụ nokpuru otu osisi ogiri ụgba, na-eche ka ọ hụ ihe ga-emenụ. Osisi ahụ mechara kpọnwụọ, iwe ewee Jona. Jehova gwara Jona, sị: Ị meteere osisi a ebere karịa ndị Ninive. Emeere m ha ebere, ọ bụ ya mere ebibighịzi m ha. Olee ihe Jehova ji ihe a na-akụziri anyị? Ọ bụ na ndị Ninive dị mkpa karịa osisi.55 Mmụọ Ozi Jehova Anapụta HezekayaNdị Asiria weghaara Alaeze ebo iri nke Izrel. Ugbu a, Senakerib, eze Asiria na-achọkwa iweghara alaeze ebo abụọ nke Juda. O ji nwayọọ nwayọọ na-ewekọrọ obodo ndị dị na Juda. Ma, obodo ọ chọsiri ike ka o weghara bụ Jeruselem. Ihe ọ na-amaghị bụ na Jehova na-eche Jeruselem nche.Hezekaya, eze Juda nyere Senakerib nnukwu ego ka ọ hapụ iweghara Jeruselem. Nagbanyeghị na Senakerib naara ya ego ahụ, o zigakwara ndị agha ya ka ha gaa bibie Jeruselem. Ka ndị agha Asiria na-abịaru Jeruselem nso, ezigbo ụjọ jidere ndị Juda. Hezekaya agwa ha, sị: Unu atụla ụjọ. Ndị agha Asiria siri ike, ma Jehova ga-eme ka anyị dị ike karịa ha.Senakerib zigara Rabshake ka ọ gaa Jeruselem menye Hezekaya na ndị obodo ya ụjọ. Rabshake gara guzoro nakụkụ mgbidi Jeruselem, ma malite iji olu dara ụda na-agwa ha, sị: Jehova agaghị anapụtali unu. Unu ekwekwala ka Hezekaya rafuo unu. E nweghị chi ga-anapụtali unu naka anyị.Hezekaya jụrụ Jehova ihe ya ga-eme. Jehova gwara ya, sị: Ekwela ka ihe a Rabshake na-ekwu menye gị ụjọ. Senakerib agaghị eweghara Jeruselem. Senakerib mechara zigara Hezekaya akwụkwọ ozi. Nakwụkwọ ozi ahụ, ọ sịrị Hezekaya: Chịlierenụ anyị aka elu. Jehova agaghị azọpụtali unu naka anyị. Hezekaya rịọrọ Chineke, sị: Jehova, biko napụta anyị, ka onye ọ bụla mara na naanị gị bụ ezi Chineke. Jehova gwara ya, sị: Eze Asiria agaghị abata na Jeruselem. M ga-echebe obodo m.Senakerib chere na o nweghị ihe ga-eme ka ọ ghara iweghara Jeruselem. Ma, notu abalị, Jehova zigara otu mmụọ ozi ya nebe ndị agha Asiria mara ụlọikwuu. Mmụọ ozi ahụ gburu ndị agha Asiria dịotu narị puku na puku iri asatọ na puku ise. Ndị agha Senakerib niile nwụrụ notu abalị. O nweghị ihe ọzọ Senakerib ma ọ ga-eme, ya ejiri ihere lawa nụlọ ya nihi na e meriela ya. Jehova napụtara Hezekaya na Jeruselem dum otú ahụ o kwuru na ọ ga-eme. Ọ bụrụ na ị nọ na Jeruselem noge ahụ, ị gaara atụkwasị Jehova obi na ọ ga-azọpụta ndị ya?56 Eze Josaya Ji Iwu Chineke Kpọrọ IheJosaya ghọrọ eze Juda mgbe ọ dị afọ asatọ. Noge ahụ, ndị obodo ya na-eme anwansi, na-efekwa arụsị. Mgbe ọ dị afọ iri na isii, ọ gbalịrị mụta otú Jehova chọrọ ka e si na-efe ya. Mgbe ọ dị afọ iri abụọ, o bidoro ibibi arụsị na ebe niile a na-achụrụ arụsị àjà nobodo ha. Mgbe ọ gbara afọ iri abụọ na isii, ọ malitere ịrụzigharị ụlọ nsọ Jehova.Nnukwu onye nchụàjà aha ya bụ Hilkaya hụrụ akwụkwọ mpịakọta e dere Iwu Jehova nụlọ nsọ ahụ. O nwere ike ịbụ Mozis dere akwụkwọ mpịakọta ahụ. Shefan bụ odeakwụkwọ eze wegaara Josaya akwụkwọ mpịakọta ahụ ma malite ịgụrụ ya ihe ndị dị na ya. Ihe Josaya nụrụ mere ka ọ mata na ndị obodo ya na-enupụrụ Jehova isi kemgbe ọtụtụ afọ. Eze Josaya gwara Hilkaya, sị: Obi adịghị Jehova mma nebe anyị nọ. Gaa jụọ Jehova ihe anyị ga-eme. Jehova ga-agwa anyị ihe anyị ga-eme. Jehova si nọnụ Họlda onye amụma nwaanyị gwa ha, sị: Ndị Juda ahapụla m. Ha ga-ata ahụhụ maka inupụrụ m isi. Ma, ọ gaghị abụ noge Josaya dị ndụ nihi na o wedara onwe ya ala.Mgbe Eze Josaya nụrụ ihe a, ọ gara nụlọ nsọ ma kpọkọta ndị Juda niile. Ọ gụpụtaara ha Iwu Jehova. Josaya na ndị obodo ya kwere Jehova nkwa na ha ga-eji obi ha niile rubere ya isi.O ruola ọtụtụ afọ ndị Juda na-emebeghị Ememme Ngabiga. Ma, mgbe Josaya gụtara nIwu ahụ na e kwesịrị ịna-eme ya nafọ ọ bụla, ọ gwara ndị obodo ya, sị: Anyị ga-emere Jehova Ememme Ngabiga. Josaya haziri ka a chụọrọ Jehova àjà, haziekwa ka e nwee ndị na-abụ abụ nụlọ nsọ. Ndị Juda niile meziri Ememme Ngabiga na Ememme Achịcha Na-ekoghị Eko ruo ụbọchị asaa. Malite noge Samuel, e nwetụbeghị mgbe e mere ụdị Ememme Ngabiga a Josaya na ndị obodo ya mere. Josaya ejighị Iwu Chineke gwuo egwu. Ịmụ banyere Jehova ọ na-atọ gị ụtọ?Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 10Jehova bụ Eze kachanụ neluigwe na ụwa. Kemgbe ụwa, ihe o kwuru na-eme, ọ ga na-emekwa ruo mgbe ebighị ebi. Dị ka ihe atụ, ọ napụtara Jeremaya mgbe a chọrọ igbu ya. Ọ napụtakwara Shedrak, Mishak na Abednego mgbe a tụbara ha nọkụ, napụtakwa Daniel nolulu ọdụm. Jehova chebekwara Esta ka o nwee ike isi naka ya napụta ndị obodo ya. Ọ gaghị ekwe ka ihe ọjọọ dịgide ruo mgbe ebighị ebi. Ihe ndị e kwuru na Baịbụl gbasara otu nnukwu ihe a kpụrụ akpụ na otu nnukwu osisi Nebukadneza rọrọ ná nrọ gosiri na Alaeze Chineke ga-eme ka ihe ọjọọ niile kwụsị noge na-adịghị anya ma chịwa ụwa niile.57 Jehova Eziga Jeremaya Ka O Kwusaa Okwu YaJehova họọrọ Jeremaya ka ọ bụrụ onye amụma ya nobodo Juda. Ọ gwara ya ka ọ gwa ndị Juda ka ha kwụsị ihe ọjọọ ha na-eme, ma ọ bụghị ya, ọ ga-ebibi ha. Jeremaya gwara Jehova, sị: Jehova, abụ m nwata. Agaghị m agwali ha okwu. Jehova gwara ya, sị: Ụjọ atụla gị. M ga-agwa gị ihe ị ga-ekwu. M ga-enyere gị aka.Jehova gwara Jeremaya ka o were ite ụrọ, kpọkọta ndị okenye Juda ma nọrọ nihu ha kụwaa ya. Ọ gwara Jeremaya na ya kụwachaa ya, ya kwuo, sị: A ga-ebibi Jeruselem otú a m si kụwaa ite ụrọ a. Mgbe Jeremaya mere ihe ahụ Jehova gwara ya, ezigbo iwe were ndị okenye Juda. Otu onye nchụàjà aha ya bụ Pash-họ tiri Jeremaya ihe ma tinye ya nọtọsị. Jeremaya nọgidere nọtọsị ahụ chi abọọ. Mgbe chi bọrọ, Pash-họ tọhapụrụ Jeremaya. Jeremaya kwuru, sị: Ihe a akarịala. M ga-akwụsị ikwu gbasara Jehova. Mana, ọ kwụsịrị ikwu gbasara Jehova? Mba. Jeremaya bịara chebakwuoro ozi ya echiche ma kwuo, sị: Ozi Jehova dị ka ọkụ na-ere m nime ahụ. Agaghị m akwụsị ikwu gbasara Jehova. Jeremaya nọgidere na-agwa ndị Juda ka ha hapụ ihe ọjọọ ha na-eme.Mgbe ọtụtụ afọ gachara, a bịara nwee eze ọhụrụ na Juda. Ozi Jeremaya nọ na-ezi adịghị ndị nchụàjà na ndị amụma ụgha nọ na Juda mma nobi. Ha gwara ndị isi, sị: E kwesịrị igbu nwoke a. Jeremaya gwara ha, sị: Ọ bụrụ na unu egbuo m, unu gburu onye aka ya dị ọcha. Ihe m na-agwa unu bụ ihe Jehova kwuru, ọ bụghị okwu nke m. Mgbe ndị isi nụrụ ihe a o kwuru, ha sịrị: E kwesịghị igbu nwoke a.Jeremaya akwụsịghị ikwusa okwu Chineke. Ihe a were ndị isi Juda ezigbo iwe. Ha gwara eze ka e gbuo Jeremaya. Eze agwa ha ka ha mee ya ihe ọ bụla masịrị ha. Ha kpọọrọ Jeremaya gaa tụba nolulu pọtọpọtọ juru, chee na ọ ga-anọ ebe ahụ nwụọ. Jeremaya bidoro imikpu nime pọtọpọtọ ahụ.Otu nwoke na-eje ozi nobí eze aha ya bụ Ibed-melek gara gwa eze, sị: Ndị isi atụbala Jeremaya nolulu. Anyị hapụ ya ebe ahụ, ọ ga-anwụ. Eze gwara ya ka ọ kpọrọ ụmụ nwoke iri atọ gaa kpọpụta Jeremaya nolulu ahụ. Jeremaya ekweghị ka ihe ọ bụla mee ka ọ kwụsị ikwu gbasara Jehova. Ọ bụ na anyị ekwesịghị ịna-eme ka Jeremaya?58 E Bibiri JeruselemNdị Juda kwụsịrị ife Jehova ọtụtụ ugboro ma fewe chi ọzọ. Jehova gbalịrị inyere ha aka ruo ọtụtụ afọ. O zigara ọtụtụ ndị amụma ka ha dọọ ha aka ná ntị, ma ha egeghị ha ntị. Kama, ha chịrị ha ọchị. Olee otú Jehova si mee ka ha kwụsị ikpere arụsị?Noge ahụ, eze Babịlọn bụ Nebukadneza nọ na-alụso obodo dị iche iche agha, na-emerikwa ha. Oge mbụ o meriri Jeruselem, o jidere Eze Jehoyakin, ndị isi Juda, ndị agha ha na ndị omenkà ha, ma kpụrụ ha niile laa Babịlọn. O buuru ihe niile dị oké ọnụ ahịa dị nụlọ nsọ Jehova. Nebukadneza meziri Zedekaya eze Juda.Mgbe Zedekaya malitere ịchị Juda, o rubeere Nebukadneza isi. Ma, obodo ndị nọ Juda nso na ndị amụma ụgha gwara ya ka o nupụrụ ya isi. Jeremaya gwara Zedekaya, sị: Ọ bụrụ na i nupụrụ ya isi, ndị mmadụ ga na-egbu ibe ha na Juda, nri ga-akọ, ndị mmadụ ga na-arịakwa ọrịa.Mgbe Zedekaya chịchara afọ asatọ, o nupụụrụ eze Babịlọn isi. Ọ gwara ndị agha Ijipt ka ha bịa nyere ya aka. Nebukadneza zigara ndị agha ya ka ha gaa buso Jeruselem agha. Ndị agha ya gara gbaa Jeruselem gburugburu. Jeremaya gwara Zedekaya, sị: Jehova kwuru na ọ bụrụ na ị chịliere ndị Babịlọn aka elu, ha agaghị egbu gị, ha agaghịkwa ebibi Jeruselem. Ma ị jụ, ndị Babịlọn ga-agba Jeruselem ọkụ, dọrọkwa gị nagha. Zedekaya gwara Jeremaya, sị: Agaghị m achịliri ha aka elu.Mgbe otu afọ na ọnwa isii gachara, ndị agha Babịlọn bịara kwatuo mgbidi Jeruselem, gbaakwa obodo ahụ ọkụ. Ha gbara ụlọ nsọ ya ọkụ, gbuo ọtụtụ ndị, dọrọkwa ọtụtụ nagha laa Babịlọn.Zedekaya gbawara ọsọ, ma ndị agha ahụ chụwara ya, jide ya. Ha jidere ya nebe dị nso na Jeriko, ma kpụgara ya Nebukadneza, eze Babịlọn. Nebukadneza gburu ụmụ Zedekaya nihu ya. Ọ rụkpọrọ Zedekaya anya, ma tinye ya nụlọ mkpọrọ, ya emechaa nwụọ. Ma, Jehova kwere ndị Juda nkwa, sị: Afọ iri asaa gachaa, m ga-eme ka unu laghachi na Jeruselem.Olee ihe ga-eme ụmụ okorobịa so na ndị a dọọrọ nagha gaa Babịlọn? Hà ga na-erubere Jehova isi?59 Ụmụ Okorobịa Anọ Erubere Jehova IsiMgbe Nebukadneza kpọọrọ ụmụ ndị a mụrụ nezinụlọ ndị eze Juda laa Babịlọn, ọ gwara onye na-eje ozi nobí ya aha ya bụ Ashpenaz ka o lekọta ha. Nebukadneza gwara ya ka ọ họta ndị nke kacha maa mma na ndị kacha mara ihe. Ọ chọrọ ka a zụọ ha ruo afọ atọ. A zụchaa ha, ha ga-aghọ ndị ukwu na Babịlọn. A ga-akụziri ha otú e si agụ, otú e si ede, nakwa otú e si asụ asụsụ ndị Babịlọn. A ga na-enyekwa ha ụdị nri eze na ndị niile nọ nobí ya na-eri. Aha mmadụ anọ nime ndị a họọrọ bụ Daniel, Haaya, Mishel, na Azaraya. Ashpenaz gụrụ ha aha ndị Babịlọn. Ọ gụrụ Daniel Belteshaza; gụọ Haaya Shedrak; gụọ Mishel Mishak; gụọkwanụ Azaraya Abednego. Ihe a a chọrọ ịkụziri ha, ọ ga-eme ka ha kwụsị ife Jehova?Ụmụ okorobịa anọ ndị a kpebiri na ha ga-erubere Jehova isi. Ha ma na ha ekwesịghị iri nri eze nihi na Iwu Jehova kwuru na ụfọdụ nri ndị ahụ adịghị ọcha. Ha gwara Ashpenaz, sị: Biko, enyela anyị nri ndị ahụ eze sị gị na-enye anyị. Ashpenaz gwara ha, sị: Ọ bụrụ na unu erighị nri ndị ahụ, eze hụ na unu tara ahụ, ọ ga-egbu m.Daniel chetara ihe ha ga-eme. Ọ gwara onye ahụ na-elekọta ha, sị: Biko, nye anyị naanị akwụkwọ nri na mmiri ruo ụbọchị iri. E mechaa, gị elee otú ahụ anyị dị na otú ahụ ndị nke na-eri nri eze dị. Onye ahụ na-elekọta ha kwetara ime ihe o kwuru.Mgbe ụbọchị iri ahụ gachara, Daniel na ndị enyi ya atọ bịara buo ibu, maakwa mma karịa ụmụ okorobịa ndị ahụ na-eri nri eze. Obi dị Jehova ụtọ na ha rubeere ya isi. O medịrị ka Daniel nwee ike ịkọwa ụdị ọhụụ ọ bụla na ụdị nrọ ọ bụla.Mgbe a zụchara ha, Ashpenaz kpọọrọ ụmụ okorobịa ahụ niile bịa nihu Eze Nebukadneza. Ha na eze kwurịtara okwu, ya achọpụta na Daniel, Haaya, Mishel, na Azaraya ma ihe, dịrịkwa gara gara karịa ụmụ okorobịa ndị ọzọ niile. Ọ sịrị ha rụwazie na obí ya. E nwee ihe dị mkpa eze chọrọ ime, ọ na-akpọkarị ha ka ha gwa ya ihe ọ ga-eme. Jehova mere ka ha mara ihe karịa ndị amamihe niile eze nwere, nakwa ndị na-emere ya anwansi.Ọ bụ eziokwu na Daniel, Haaya, Mishel, na Azaraya nọ nobodo ọzọ, ha echefughị na ha na-efe Jehova. Gịnwa kwanụ? Ị ga na-echeta Jehova, na-eme ihe ọ chọrọ ma ị nọrọ ebe mama gị na papa gị na-anọghị?60 Alaeze nke Ga-adịru Mgbe Ebighị EbiE nwere otu abalị Eze Nebukadneza rọrọ nrọ na-atụ ụjọ. O mere ka ahụ ghara iru ya ala, meekwa ka ọ ghara ihi ụra. Ọ kpọrọ ndị na-emere ya anwansi, gwa ha, si: Kọwaaranụ m nrọ m rọrọ. Ha gwara ya, sị: Eze, gwa anyị ihe ị rọrọ ná nrọ. Nebukadneza sịrị ha: Agaghị m agwa unu. Ọ bụ unu ga-agwa m ihe m rọrọ ná nrọ, ma ọ bụghị ya, m ga-egbu unu. Ha gwara ya ọzọ, sị: Kọọrọ anyị nrọ gị, anyị ga-akọwara gị ihe ọ pụtara. Eze gwara ha, sị: Unu na-achọ ịghọgbu m. Gwanụ m ihe m rọrọ ná nrọ. Ha gwara eze, sị: E nweghị onye dị ndụ nwere ike ịkọwara gị nrọ gị. E nweghịkwa onye ga-emeli ihe a ị na-asị anyị mee.Ezigbo iwe were Nebukadneza, ya enye iwu ka e gbuo ndị amamihe niile nọ na Babịlọn. Ọ pụtara na a ga-egbukwa Daniel, Shedrak, Mishak, na Abednego. Daniel gwara eze ka o nyetụ ha oge. Ya na ndị enyi ya kpere ekpere, rịọ Jehova ka o nyere ha aka. Gịnị ka Jehova mere?Jehova si nọhụụ gosi Daniel ihe Nebukadneza rọrọ ná nrọ ma kọwaara ya ihe ọ pụtara. Nechi ya, Daniel gwara onye na-ejere eze ozi, sị: Unu egbukwala onye ọ bụla nime ndị amamihe. M nwere ike ịkọwa nrọ eze. Ọ kpọọrọ Daniel gaa nihu Nebukadneza. Daniel gwara eze, sị: Chineke emeela ka ị mara ihe ga-eme nọdịnihu. Lekwa ihe ị rọrọ ná nrọ: Ị hụrụ otu nnukwu ihe a kpụrụ akpụ. E ji ọlaedo kpụọ isi ya, jiri ọlaọcha kpụọ obi ya na aka ya, jiri ọla kọpa kpụọ afọ ya na apata ụkwụ ya, ejikwa ígwè kpụọ ụkwụ ya ma jiri ígwè na ụrọ kpụọ ala ala ụkwụ ya. E si notu ugwu wapụta otu nkume, ya akụọ ihe ahụ a kpụrụ akpụ nala ala ụkwụ ya. Nkume a gweriri ihe ahụ a kpụrụ akpụ ya adịzie ka ntụ, ifufe eburu ya fesasịa. Nkume ahụ aghọọ nnukwu ugwu, jupụta ụwa niile.Daniel gwaziri eze, sị: Lekwa ihe nrọ gị pụtara: Alaeze gị bụ isi ọlaedo ahụ. Ọlaọcha ahụ pụtara alaeze ga-achị ma ị chịchaa. A ga-enwekwa alaeze ọzọ ga-adị ka ọla kọpa, ọ ga-achịkwa ụwa niile. Alaeze nke ọzọ ga-achị ma ọ chịchaa ga-esi ike ka ígwè. Nikpeazụ, a ga-enwe alaeze ọzọ nke ga-ekewa ekewa. Akụkụ ya ụfọdụ ga-esi ike ka ígwè, ụfọdụ agaghị esi ike otú ahụ ụrọ na-esighị ike. Nkume ahụ ghọrọ ugwu bụ Alaeze Chineke. Alaeze a ga-ebibi alaeze ndị a niile ma dịrị ruo mgbe ebighị ebi.Nebukadneza gburu ikpere nala ma kpudo ihu nala nihu Daniel. Ọ gwara Daniel, sị: Ọ bụ Chineke gị mere ka ị mara nrọ a. O nweghị Chi dị ka ya. Nebukadneza egbughịzi Daniel. Kama, o mere ya onyeisi ndị amamihe ya niile na onye na-achị obodo niile ndị Babịlọn na-achị. Ị hụla otú Jehova si zaa ekpere Daniel?61 Ha Akpọghị IsialaObere oge Nebukadneza rọchara nrọ nnukwu ihe ahụ a kpụrụ akpụ, o ji ọlaedo kpụọ otu nnukwu ihe yiri mmadụ. Ọ kpụrụ ya na mbara ala Dura ma kpọọ ndị niile a ma ama nobodo ya ka ha bịa kwụrụ nihu ihe ahụ ọ kpụrụ. Shedrak, Mishak, na Abednego sokwa na ndị ọ kpọrọ. Eze gwara ndị ahụ niile, sị: Ozugbo unu nụrụ ụda opi, ụbọ akwara na nnukwu ọjà, daanụ nala kpọọrọ ihe a m kpụrụ isiala. A ga-atụba onye ọ bụla na-adaghị nala kpọọ isiala noké ọkụ a kwanyere. Ụmụ okorobịa Hibru atọ a hà ga-akpọrọ ihe ahụ isiala, ka hà ga-efe naanị Jehova?Eze gwaziri ndị na-akụ egwú ka ha kụwa egwú. Ozugbo ndị niile nọ ebe ahụ nụrụ ụda egwú, ha dara nala kpọọrọ ihe ahụ isiala. Ma Shedrak, Mishak na Abednego akpọrọghị ihe ahụ isiala. Ndị hụrụ ha, gwara eze, sị: Ndị Hibru atọ ahụ akpọrọghị ihe ahụ ị kpụrụ isiala. Nebukadneza nyere iwu ka a kpọta ha. Mgbe ha rutere, ọ gwara ha, sị: M ga-enye unu ohere ọzọ ka unu kpọọrọ ihe a m kpụrụ isiala. Unu jụ, m ga-atụba unu noké ọkụ ahụ. E nweghị chi ga-anapụtali unu naka m. Ha gwara ya, sị: Ọ baghị uru inyewe anyị ohere ọzọ. Chineke anyị ga-anapụtali anyị. Ma, ọ bụrụ na ọ napụtaghị anyị, mara amara, eze, na anyị agaghị akpọrọ ihe a ị kpụrụ isiala.Ezigbo iwe were Nebukadneza. Ọ gwara ndị na-ejere ya ozi, si: Meenụ ka ọkụ ahụ dị ọkụ okpukpu asaa karịa otú ọ dịbu. Ọ gwaziri ndị agha ya, sị: Keenụ ha agbụ ma tụba ha nime ọkụ. Ọkụ ahụ bịara dị oké ọkụ nke na mgbe ndịagha bu ha bịaruru nso ka ha tụba ha nọkụ ahụ, ukoro ọkụ regburu ndị agha ahụ. Ndị Hibru atọ ahụ adaba nime ọkụ ahụ. Ma, mgbe Nebukadneza lere anya nime ọkụ ahụ, kama ịhụ ụmụ nwoke atọ, ọ hụziri ụmụ nwoke anọ na-agagharị nime ya. Ụjọ jidere ya, ya ajụọ ndị na-ejere ya ozi, ọkwá ha dị elu, sị: Ọ bụghị ụmụ nwoke atọ ka anyị tụbara nọkụ? M na-ahụ ụmụ nwoke anọ, otu nime ha yikwara mmụọ ozi.Nebukadneza gara nso nebe ahụ a kwanyere ọkụ, were olu dara ụda gwa ha, sị: Pụtanụ, unu ndị ohu Chineke, Onye Kasị Elu. O juru onye ọ bụla nọ ebe ahụ anya na Shedrak, Mishak na Abednego si nọkụ ahụ pụta, nenweghị ihe mere ha. Ọkụ ahụ ereghị ahụ ha, isi ha na uwe ha. Ha anaghịkwa esi ọkụ ọkụ.Nebukadneza kwuru, sị: Chineke Shedrak, Mishak na Abednego dị ukwuu. O zitere mmụọ ozi ya ma napụta ha. E nweghị chi ọzọ dị ka Chi ha.Ị ga-erubere Jehova isi otú ahụ ndị Hibru atọ ahụ mere, ihe ọ sọkwara ya mee?62 Alaeze E Ji Tụnyere Nnukwu OsisiE nwere otu abalị Nebukadneza rọrọ nrọ na-atụ ezigbo ụjọ. Mgbe o tetara, ọ kpọrọ ndị amamihe ya ka ha kọwaara ya nrọ ahụ. Ma enweghị onye nime ha nwere ike ịkọwa ya. Eze mechara gwa Daniel ka ọ kọwaara ya ihe nrọ ahụ pụtara.Nebukadneza gwara Daniel, sị: Ná nrọ ahụ m rọrọ, ahụrụ m otu osisi. Osisi ahụ toro ezigbo ogologo nke na o ruru neluigwe. E nwekwara ike ịnọ ebe ọ bụla nụwa hụ ya. Akwụkwọ ya mara mma, mkpụrụ ya dịkwa ọtụtụ. Anụ ọhịa na-anọ nokpuru ya ezu ike, nnụnụ kpakwara akwụ nalaka ya. Mgbe m nọ na-ele ihe ndị a, otu mmụọ ozi si neluigwe gbadata. O kwuru, sị: Gbutuonụ osisi ahụ, gbukapụsịanụ alaka ya. Ma hapụnụ úkwù osisi ahụ na mgbọrọgwụ ya nala, keekwanụ ya agbụ ígwè na agbụ ọla kọpa. Ka a gbanwee obi osisi ahụ ka ọ ghara ịbụkwa obi mmadụ, kama, ka ọ bụrụ obi anụ ọhịa, ka oge asaa gabiga nisi ya. Mmadụ niile ga-amara na Chineke bụ Onye Na-achị Achị, o nwekwara ike inye onye ọ bụla ọ chọrọ alaeze.Jehova mere ka Daniel ghọta ihe nrọ ahụ pụtara. Mgbe ọ ghọtara ya, ezigbo ụjọ tụwara ya. O kwuru, sị: Ọ dị m ka nrọ a bụrụ maka ndị iro gị, ma Eze, ọ bụ maka gị. A ga-anapụ gị alaeze gị, ị ga na-atakwa ahịhịa nọhịa ka anụ ọhịa. Ma, ebe ọ bụ na mmụọ ozi ahụ kwuru ka a hapụ úkwù osisi ahụ na mgbọrọgwụ ya, ị ga-emecha bụrụ eze ọzọ.Mgbe otu afọ gachara, Nebukadneza nọ na-agagharị nobí ya, na-ele otú Babịlọn si maa mma. O kwuru, sị: Legodị obodo a m rụrụ, ọ mara ezigbo mma. O nweghị onye dị ka m. Ka ọ nọ na-ekwu ihe ndị a, otu olu si neluigwe gwa ya, sị: Nebukadneza, a napụla gị alaeze gị.Ozugbo a gwachara Nebukadneza okwu ahụ, ọ maghịzi onwe ya, ya emewe ka anụ ọhịa. A chụpụrụ ya nobí ya, chụga ya nọhịa ya na anụ ọhịa ebiri. Ntụtụ isi ya bịara too ogologo ka ábụbà ugo, mbọ ya adịkwa ka mbọ nnụnụ.Mgbe ọ nọchara nọhia afọ asaa, o nwetaghachiri onwe ya, Jehova emeekwa ka ọ bụrụ eze ọzọ. Nebukadneza kwuziri, sị: M na-eto Jehova, bụ Eze eluigwe. Ugbu a ka m matara na Jehova bụ Onye Na-achị Achị. Ọ na-eweda ndị na-ebuli onwe ha elu, ala. O nwekwara ike inye onye ọ bụla ọ chọrọ alaeze.63 Ihe E Dere nAhụ ÁjáMgbe Nebukadneza nwụrụ, Belshaza nwa ya, ghọrọ eze Babịlọn. Notu abalị, ọ kpọrọ otu puku ndị a kacha asọpụrụ na Babịlọn oriri. Ọ gwara ndị na-ejere ya ozi ka ha wepụta iko ọlaedo ndị Nebukadneza chịịrị nụlọ nsọ Jehova. Belshaza na ndị ahụ ọ kpọrọ oriri malitere iji iko ndị ahụ na-aṅụ mmanya ma na-eto chi ha. Ka ha nọ na-eme ihe ndị a, ha hụrụ otu aka malitere ide ihe nahụ ájá. E nweghịkwa onye nwere ike ịgụta ihe a na-ede.Ezigbo ụjọ bịara Belshaza. Ọ kpọrọ ndị anwansi ya ma gwa ha, sị: Ọ bụrụ na e nwee onye ga-akọwara m ihe ihe a e dere pụtara, m ga-eme ya onye nke atọ na Babịlọn. Ha gbalịrị ka ha kọwaa ya, ma o nweghị onye nime ha nweliri ike ịkọwa ya. Nwunye Belshaza batara ma gwaa ya, sị: E nwere otu nwoke aha ya bụ Daniel, onye na-akọwara Nebukadneza nrọ ya. Ọ ga-akọwali ihe ndị ahụ e dere.A kpọtara Daniel nihu eze Belshaza, ya agwa ya, sị: Ọ bụrụ na i nwee ike ịgụ ihe a e dere ma kọwaa ha, m ga-enye gị ihe olu ọlaedo, meekwa gị onye nke atọ na Babịlọn. Daniel zara ya, sị: Achọghị m onyinye gị, mana m ga-akọwara gị ihe okwu ndị ahụ pụtara. Nebukadneza nna gị buliri onwe ya elu, ma Jehova wedara ya ala. Ị ma ihe niile mere ya. Gịnị mere i ji were iko ọlaedo si nụlọ nsọ Jehova ṅụọ mmanya? Ihe a i mere gosiri na ị kwanyereghị Jehova ùgwù. Ọ bụ ya mere Chineke ji dee okwu ndị a: Mini, Mini, Tikel na Pasịn. Ihe okwu ndị a pụtara bụ na ndị Midia na ndị Peshia ga-emeri Babịlọn, ị gaghịzi abụ eze.Otú obodo Babịlọn dị mere ka o yie ka e nweghị onye ga-emerili ya. Nnukwu mmiri gbara ya gburugburu, e jikwa nnukwu mgbidi gbaa ya gburugburu. Ma, nabalị ahụ Belshaza kpọrọ oriri ahụ, ndị Midia na ndịPeshia bịara ịlụso ha agha. Saịrọs, Eze Peshia mere ka mmiri ahụ gbara Babịlọn gburugburu sọrọ gawa ebe ọzọ, ka ndị agha ya nwee ike iji ụkwụ ruo nọnụ ụzọ e si abanye nobodo ahụ. Mgbe ha rutere, ọnụ ụzọ ahụ mepere emepe. Ndị agha ahụ banyere na Babịlọn merie ha, gbuokwa eze ha. Saịrọs maliteziri ịchị Babịlọn.Mgbe Saịrọs chịrị ihe dị ka otu afọ, o kwuru, sị: Jehova gwara m rụghachi ụlọ nsọ ya dị na Jeruselem. Onye ọ bụla nime ndị ya chọrọ ịga nye aka rụghachi ya, nwere ike ịga. Nihi ya, ọtụtụ ndị Juu laghachiri Jeruselem mgbe afọ iri asaa e bibiri Jeruselem gachara, otú ahụ Jehova kwuru. Saịrọs chịghachiri iko ọlaedo na ọlaọcha na ihe ndị ọzọ Nebukadneza chịịrị nụlọ nsọ Chineke. Ị hụrụ otú Jehova si jiri Saịrọs napụta ndị Juu?64 A Tụbara Daniel nOlulu ỌdụmE nwere eze ọzọ chịrị Babịlọn. Aha ya bụ Darayọs, onye Midia. Darayọs chọpụtara na Daniel pụrụ iche. O mere ya onyeisi nke ndị ọkwá ha dị elu na Babịlọn. Ndị a ọkwá ha dị elu na-enwere Daniel anyaụfụ, ma na-achọ otú ha ga-esi gbuo ya. Ha ma na Daniel na-ekpe ekpere ugboro atọ nụbọchị. Ọ bụ ya mere ha ji gwa Darayọs, sị: Eze, e kwesịrị ime iwu ga-ekwu na ọ bụ naanị gị ka a ga na-arịọ arịrịọ. A ga-atụba onye ọ bụla dara iwu a nolulu ọdụm. Ihe a ha kwuru masịrị Darayọs, ya ekweta ka e mee iwu ahụ, bịanyekwa aka nakwụkwọ iwu ahụ.Ozugbo Daniel nụrụ iwu a e nyere, ọ lara nụlọ ya. O mepere windo ụlọ ya, gbuo ikpere nala, rịọwa Jehova arịrịọ. Ndị ahụ na-emere ya anyaụfụ kwooro bịa nụlọ ya, hụ ya ebe ọ na-ekpe ekpere. Ha gbaara gakwuru Darayọs, gwa ya, sị: Daniel emeghị ihe ahụ i nyere niwu. Ọ na-arịọ Chineke ya arịrịọ ugboro atọ nụbọchị. Darayọs hụrụ Daniel nanya, ọ chọghịkwa ka e gbuo ya. Si nụtụtụ ruo nabalị, ọ nọ na-eche ihe ọ ga-eme ka a ghara igbu Daniel. Ma, Darayọs enwedịghị ike ịgbanwe iwuọ bịanyerela aka na ya. Nihi ya, ọ gwara ha ka ha tụba Daniel nolulu ọdụm.Darayọs ehighị ụra nabalị ahụ ebe ọ na-eche banyere Daniel. Nụtụtụ echi ya, ọ gbaara ọsọ gaa nọnụ olulu ahụ ma kpọọ Daniel òkù, sị: Chineke gị ọ napụtara gị?Darayọs nụrụ olu nolulu ahụ. Ọ bụ olu Daniel. Daniel gwara ya, sị: Mmụọ ozi Jehova mechiri ọnụ ọdụm ndị a. Ha emeghị m ihe ọ bụla. Obi tọrọ Darayọs ezigbo ụtọ. O nyere iwu ka a kpọpụta Daniel nolulu ọdụm ahụ. Mgbe Daniel pụtara, o nweghị ihe ọ bụla mere ya. Eze nyeziri iwu, sị: Tụbanụ ndị ahụ boro Daniel ebubo nolulu ọdụm ahụ. Mgbe a tụbara ha nolulu ahụ, ọdụm ndị ahụ dọriri ha.Darayọs nyere ndị niile ọ na-achị iwu, sị: Ka mmadụ niile na-atụ Chineke Daniel egwu. Ọ napụtara Daniel naka ọdụm.Ị na-ekpe ekpere kwa ụbọchị ka Daniel?65 Esta Anapụta Ndị Obodo HaEsta bụ nwa agbọghọ onye Juu. Ha bi nobodo Shushan dị na Peshia. Ọtụtụ afọ tupu mgbe ahụ, ezinụlọ ha so ná ndị Nebukadneza si na Jeruselem dọrọ nagha. Ọ bụ nwa nwanne papa Esta aha ya bụ Mọdekaị zụrụ ya. Mọdekaị na-ejere eze ndị Peshia aha ya bụ Ahazuirọs ozi.Eze Ahazuirọs chọrọ ịlụ nwaanyị ọhụrụ. Ndị na-ejere ya ozi kpọtaara ya ụmụ nwaanyị ndị kacha maa mma nobodo Peshia. Esta sokwa ná ndị a kpọtaara ya. Nime ụmụ nwaanyị niile a kpọtaara ya, eze họọrọ Esta ka ọ bụrụ nwunye ya. Mọdekaị gwara Esta ka ọ ghara ịgwa onye ọ bụla na ọ bụ onye Juu.Otu nwoke aha ya bụ Heman bụ onyeisi nke ndị isi niile e nwere na Peshia. Nwoke a bụ onye okomoko. Ọ chọrọ ka onye ọ bụla na-akpọrọ ya isi ala. Mọdekaị ekweghị akpọrọ ya isi ala, ezigbo iwe ewee ya nke na ọ chọwara igbu ya. Mgbe Heman chọpụtara na Mọdekaị bụ onye Juu, ọ haziri otú a ga-esi egbu ndị Juu niile bi na Peshia. Ọ gwara eze, sị: Ndị Juu bụ ndị ọjọọ. I kwesịrị igbu ha niile. Ahazuirọs gwara ya, sị: Mee ihe ọ bụla ị chọrọ ime. O nyekwara Heman ikike ime iwu maka ihe ọ chọrọ ime. Heman mere iwu kwuru ka e gbuo ndị Juu niile nabalị iri na atọ nke ọnwa ndị Juu a na-akpọ Eda. Jehova nọ na-ele ihe na-emenụ.Esta amaghị banyere iwu a. Nihi ya, Mọdekaị zigaara ya akwụkwọ iwu ahụ, ma gwa ya, sị: Gaa gwa eze ihe na-emenụ. Esta gwara ya, sị: Ọ bụrụ na mmadụ agaa ịhụ eze ma eze akpọghị ya, a ga-egbu ya. Eze akpọbeghị m ka m bịa hụ ya kemgbe abalị iri atọ ugbu a. Ma, m ga-aga hụ ya. Ọ bụrụ na o setịara m mkpanaka ya, a gaghị egbu m. Ọ bụrụkwanụ na o setịghịrị m mkpanaka ya, a ga-egbu m.Esta mechara gawa nobí eze. Mgbe eze hụrụ ya, ya esetịara ya mkpanaka ya. Ọ gakwuuru eze, eze ajụọ ya, sị: Esta, gịnị ka m ga-emere gị? Esta gwara ya, sị: M ga-achọ ka gị na Heman bịa oriri nụlọ m. Ka ha nọ na-eri ihe, Esta kpọkwara ha oriri ọzọ. Mgbe ha gara, eze jụrụ Esta ọzọ, sị: Gịnị ka m ga-emere gị? Esta gwara ya, sị: E nwere onye chọrọ igbu mụ na ndị obodo anyị. Biko, napụta anyị. Eze jụrụ ya, sị: Ònye chọrọ igbu gị? Esta gwara ya, sị: Ọ bụ Heman ọjọọ a. Ezigbo iwe were Ahazuirọs nke na o nyere iwu ka e gbuo Heman ozugbo.Ma, ọ dịghị onye nwere ike ịkagbu iwu ahụ Heman mere. Eze enwedịghị ike ịkagbu ya. Eze meziri Mọdekaị onyeisi nke ndị isi niile e nwere na Peshia ma nye ya ikike ime iwu ọhụrụ. Mọdekaị mere iwu nke nyere ndị Juu ikike igbu onye ọ bụla bịara igbu ha. Ndị Juu meriri ndị iro ha nabalị iri na atọ nke ọnwa Eda. Kemgbe ahụ, ha na-eme ememme kwa afọ iji cheta ụbọchị ahụ ha meriri.66 Ezra Kụziri Iwu ChinekeO ruola afọ iri asaa kemgbe ọtụtụ ndị Izrel si Babịlọn laghachi Jeruselem. Ma, a ka nwere ụfọdụ nime ha bi nobodo dị iche iche ndị Peshia na-achị. Otu nime ha bụ onye nchụàjà aha ya bụ Ezra. Ọ kụziiri ndị Izrel Iwu Jehova. Mgbe Ezra nụrụ na ndị Izrel bi na Jeruselem anaghị edebe Iwu Jehova, ọ chọrọ ka ya gaa nyere ha aka. Atazaksis, eze Peshia gwara ya, sị: Chineke gị nyere gị amamihe ka ị na-akụzi Iwu ya. Gaa, kpọrọ ndị niile chọrọ iso gị laa, lawa. Ezra gakwuuru ndị Izrel niile chọrọ ịlaghachi Jeruselem. Ha rịọrọ Jehova ka o duo ha ka ihe ọjọọ ghara ime ha nụzọ. Mgbe ha kpechara ekpere, ha lawara.O were ha ọnwa anọ isi Babịlọn rute Jeruselem. Ndị isi ndị Izrel gwara Ezra, sị: Ndị Izrel enupụrụla Jehova isi. Ha lụrụ ụmụ nwaanyị ndị na-efe chi ọzọ. Gịnị ka Ezra mere? O gburu ikpere nala nihu ndị Izrel kpee ekpere, sị: Jehova, i merela anyị ọtụtụ ihe ọma. Ma, anyị emehiela gị. Ha chegharịrị, ma, a ka kwesịrị inyere ha aka ka ha na-eme ihe dị mma. Ezra họpụtara ndị okenye na ndị ikpe ka ha lebara ihe ndị ahụ anya. Mgbe ha lebachara ha anya, ha malitere ịchụla ndị nwunye ha ahụ na-efe chi ọzọ. Ha mere ya ruo ihe karịrị ọnwa atọ.Afọ iri na abụọ agaala kemgbe ahụ ndị Izrel chụlachara ndị nwunye ha na-anaghị efe Jehova. Ma, noge ahụ niile, ndị Izrel rụghachiri mgbidi Jeruselem. Nihi ya, Ezra kpọkọtara ha nebe ọhaneze na-ezukọ ka ọ gụpụtara ha Iwu Chineke. Mgbe o mepere akwụkwọ iwu ahụ, ndị Izrel guzoro ọtọ. Ọ malitere ito Jehova, ndị Izrel eweliekwa aka ha elu iji gosi na ha kwenyere nihe ọ na-ekwu. Ezra gụpụtaziiri ha Iwu Chineke ma kọwaara ha ya. Ha gekwara ya ntị nke ọma. Ha kwetara na ha emehiela Jehova ọzọ, ma bee ákwá. Nechi ya, Ezra gụpụtakwuuru ha ihe e dere nIwu Chineke. Mgbe a na-agụrụ ha ihe ndị ahụ e dere nIwu, ha chọpụtara na ha kwesịrị ime Ememme Ụlọ Ndò noge na-adịghị anya. Ha bidoro ozugbo kwadebe maka ya.Ndị Izrel mere ememme ahụ abalị asaa. Ha ṅụrịrị ọṅụ ma kelee Jehova maka otú o si mee ka ihe ndị ha kụrụ nubi mee nke ọma. Malite noge Jọshụa, enweghị Ememme Ụlọ Ndò ndị Izrel metụrụla yiri ya. Mgbe ha mechara ememme a, ha zukọtakwara, ma kpee ekpere. Ha kpere, sị: Jehova, ọ bụ gị napụtara anyị mgbe anyị na-agbara ndị Ijipt ohu, nye anyị nri nọzara, nyekwa anyị ala a mara ezigbo mma. Ma, anyị na-emehie gị ugboro ugboro. I ziteere anyị ndị amụma gị ka ha dọọ anyị aka ná ntị, ma anyị egeghị ha ntị. Ị nọkwa na-enwere anyị ndidi. I mezukwara nkwa i kwere Ebreham. Ugbu a, anyị na-ekwe gị nkwa na anyị ga na-erubere gị isi. Ha dekwara nkwa a ha kwere Jehova nakwụkwọ. Ndị isi ha, ndị Livaị, na ndị nchụàjà bịanyekwara aka na ya.67 Mgbidi JeruselemNoge Ezra, e nwere onye Juu aha ya bụ Nehemaya. Ọ na-ejere Eze Atazaksis ozi. Nehemaya bi nobodo Shushan nke dị na Peshia. Nwanne Nehemaya si Juda bịa Babịlọn ma kọọrọ ya otú ihe si kwụrụ na Jeruselem. Ọ gwara ya, sị: Ndị Izrel si na Babịlọn lọta nọ nọnọdụ ọjọọ. A rụghachibeghị mgbidi Jeruselem na ọnụ ụzọ ámá ya ndị Babịlọn bibiri. Ihe a wutere Nehemaya. Ọ bụ ya mere o ji chọọ ịga Jeruselem ka o nyere ha aka. Nihi ya, ọ rịọrọ Chineke ka o mee ka eze kwe ya ka ọ gaa.Eze mechara chọpụta na ihu gbarụrụ Nehemaya. Ọ gwara Nehemaya, sị: Ahụtụbeghị m ebe ihu gị gbarụrụ otú a mbụ. Gịnị mere? Nehemaya gwara ya, sị: Gịnị mere m na-agaghị agbarụ ihu ebe ọ bụ na a rụghachibeghị obodo anyị bụ Jeruselem e bibiri ebibi? Eze jụrụ ya, sị: Olee ihe ị chọrọ ka m meere gị? Ozugbo ahụ, Nehemaya kpere ekpere nobi ya. Ọ gwaziri eze, sị: Biko, hapụ m ka m gaa Jeruselem rụghachi mgbidi ya. Eze gwara ya ka ọ gaa. Ọ hazikwara otú ọ ga-esi gaa ka ihe ọjọọ ghara ime ya nụzọ. O mekwara Nehemaya gọvanọ Juda ma bunye ya osisi ọ ga-eji rụọ ọnụ ụzọ ámá Jeruselem.Mgbe Nehemaya rutere Jeruselem, ọ gara chọpụta otú mgbidi Jeruselem dị. Mgbe ọ chọpụtachara ya, ọ kpọkọtara ndị nchụàjà na ndị isi ma gwa ha, sị: Otú ihe si dịrị adịghị mma. Ka anyị meenụ ihe. Ha kwetara ihe o kwuru ma malite ịrụghachi mgbidi Jeruselem.Ma, ụfọdụ ndị iro ha malitere ịchị ha ọchị, ma sị ha: Ihe a unu na-arụ, nkịta ọhịa mesa ya ahụ, ọ daala. Ndị Izrel gbachiri ha nkịtị ma rụrụ ihe ha na-arụ na-aga. Ha rụliri mgbidi ahụ elu, rụsiekwa ya ike.Ndị iro ahụ kpebiri na ha ga-esi ebe dị iche iche bịa lụso ha ọgụ na Jeruselem mgbe ha na-amaghị. Mgbe ndị Juu nụrụ ya, ụjọ tụrụ ha. Ma, Nehemaya gwara ha, sị: Ụjọ atụla unu. Jehova nọnyeere anyị. Nehemaya dowere ndị nche ka ha na-eche ndị ahụ na-arụ ọrụ nche. Ọ bụ ya mere na ndị iro ha emelighị ha ihe ọ bụla.Ndị Izrel ji abalị iri ise na abụọ rụchaa mgbidi ahụ na ọnụ ụzọ ámá ya. Mgbe ha rụchara ya, Nehemaya kpọkọtọra ndị Livaị niile na Jeruselem ka ha nyefee ya Jehova. O kere ha ụzọ abụọ ka ha bụọ abụ. Ha si nebe e si agbago Ọnụ Ụzọ Ámá Isi Iyi gbagoro nelu mgbidi ahụ. Ụfọdụ si naka nri, ndị ọzọ esi naka ekpe gaa obodo ahụ gburugburu. Ha gburu opì na ájà, kpọọ ụbọ akwara, bụọkwara Jehova abụ. Ezra duuru otu ụzọ gawa, Nehemaya eduru ndị nke ọzọ gawa ruo mgbe ha ruru nụlọ nsọ ahụ. Mmadụ niile, ma ndị nwoke ma ndị nwaanyị ma ụmụntakịrị chụụrụ Jehova àjà, meekwara ya ememme. Obi tọrọ ha ezigbo ụtọ nke na ndị nọ nebe dị anya nụrụ mkpọtụ ha na-eme.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 11Ihe anyị na-aga ịkọ ná nkebi a bụ ihe ndị a kọrọ nAkwụkwọ Nsọ Grik nke Ndị Kraịst. A mụrụ Jizọs nezinụlọ na-abaghị ọgaranya. Nna ya bụ ọkwá nkà, o sokwa ya rụọ ọrụ a. Jizọs bụ onye Chineke ga-esi naka ya zọpụta ndị mmadụ. Jehova ahọrọla ya ka ọ bụrụ Eze nke Alaeze eluigwe. Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, nyere nwa gị aka ka ọ ghọta ihe mere Jehova ji họrọ ezinụlọ ahụ a mụrụ Jizọs na ya, nakwa ka ọ bụrụ ebe ahụ ka ọ ga-anọ too. Nyekwara ya aka ka ọ ghọta otú Jehova si chebe Jizọs ka Herọd ghara igbu ya, nakwa na e nweghị ihe ga-eme ka Jehova ghara imezu ihe o kwuru. Gị na ya mụọ otú Jehova si jiri Jọn kwadebere Jizọs ụzọ. Meekwa ka ọ ghọta ihe Jizọs mere malite mgbe ọ na-etolite iji gosi na o jighị Okwu Chineke egwu egwu.68 Elizabet Amụọ NwaMgbe ihe karịrị narị afọ anọ a rụghachichara mgbidi Jeruselem gachara, otu onye nchụàjà aha ya bụ Zekaraya na Elizabet nwunye ya biri nebe dị nso na Jeruselem. Ha amụtabeghị nwa kemgbe ọtụtụ afọ ha lụrụ. Otu ụbọchị, mgbe Zekaraya nọ nebe nsọ na-achụ àjà, otu mmụọ ozi bịakwutere ya. Aha mmụọ ozi ahụ bụ Gebriel. Mgbe Zekaraya hụrụ ya, ụjọ tụrụ ya. Ma, Gebriel gwara ya, sị: Atụla ụjọ. M chọrọ izi gị ozi ọma si naka Jehova. Elizabet, nwunye gị, ga-atụrụ ime mụọ nwa nwoke. Aha ya ga-abụ Jọn. Jehova ahọrọla ya ka ọ rụọrọ ya ọrụ pụrụ iche. Zekaraya jụrụ ya, sị: Ihe a ọ ga-ekweli omume? Mụ na nwunye m akaala nká ịmụ nwa. Gebriel gwara ya, sị: Chineke zitere m ka m zie gị ozi ọma a. Ma, ebe ọ bụ na i kwetaghị ihe m gwara gị, ị gaghị ekwu okwu ruo mgbe a mụrụ nwa ahụ.Zekaraya nọrọ nime ụlọ nsọ Chineke karịa ka ọ na-anọbu. Mgbe ọ pụtara, ndị nọ nèzí na-eche ya chọrọ ịma ihe merenụ. Ma, Zekaraya enwelighị ike ikwu okwu. Naanị ihe ọ na-eme bụ iji aka ya na-agwa ha okwu. Ọ bụzi mgbe ahụ ka ndị ahụ matara na e nweela ozi Chineke ziri ya.Obere oge, Elizabet tụụrụ ime, mụọ nwa nwoke otú ahụ mmụọ ozi ahụ kwuru. Ndị ikwu ya na ndị enyi ya bịara ka ha hụ nwa ahụ. Obi tọrọ ha ezigbo ụtọ mgbe ha hụrụ ya. Elizabet gwara ha, sị: Aha ya bụ Jọn. Ha gwara ya, sị: O nweghị onye nọ nezinụlọ unu aha ya bụ Jọn. Gụọnụ ya Zekaraya, aha papa ya. Ma, Zekaraya dere ihe a ga-akpọ ya nakwụkwọ. O dere, sị: Aha ya bụ Jọn. Ozugbo o dechara ihe a, ya ekwuwe okwu. Akụkọ gbasara nwa ahụ gazuru Judia niile. Ndị mmadụ nọkwa na-ajụ onwe ha, sị: Gịnị ka nwa a ga-abụ ma o too?Zekaraya ejupụtazie na mmụọ nsọ, ma kwuo, sị: Ka otuto dịrị Jehova. O kwere Ebreham nkwa na yaga-ezite Mezaya, onye nzọpụta, ka ọ napụta anyị. Jọn ga-abụ onye amụma, ọ ga-edozikwa ụzọ maka ọbịbịa Mezaya.E nwekwara ihe ọma meere Meri, onye ikwu Elizabet. Ka anyị chọpụta ihe ọ bụ nisiokwu na-esonụ.69 Gebriel Eleta MeriElizabet nwere otu onye ikwu bi nobodo Nazaret nke dị na Galili. Aha ya bụ Meri. E nwere otu nwa okorobịa kwere ya nkwa na ya ga-alụ ya. A na-akpọ ya Josef, onye ọkwá nkà. Mgbe Elizabet dị ime ọnwa isii, mmụọ ozi Gebriel bịakwutere Meri. Ọ gwara ya, sị: Ndeewo Meri. Jehova emerela gị ihe ọma. Ma, ọ ghọtaghị ihe ihe a Gebriel kwuru pụtara. O gwaziri ya, sị: Ị ga-atụrụ ime, mụọ nwa nwoke, ma gụọ ya Jizọs. Ọ ga-abụ Eze. Alaeze ya ga-adịru mgbe ebighị ebi.Meri gwara ya, sị: Ma, amaghị m nwoke. Olee otú m ga-esi mụọ nwa? Gebriel sịrị ya: E nweghị ihe Jehova na-agaghị emeli. Mmụọ nsọ ga-abịakwasị gị, gị atụrụ ime mụọ nwa nwoke. Elizabet, onye ikwu gị dịkwa ime. Meri agwazie ya, sị: Abụ m ohu Jehova. Ka ihe a i kwuru meere m dị ka i kwuru.Mgbe mmụọ ozi ahụ lawara, Meri gawara notu obodo dị nugwu ka ọ hụ Elizabet. Mgbe o rutere, kelee Elizabet, nwa Elizabet bu nafọ wụliri elu. Elizabet jupụtara na mmụọ nsọ ma kwuo, sị: Meri, Jehova agọziela gị. Ihe ọma meere m na nne Onyenwe m bịara nụlọ m. Meri gwara ya, sị: Eji m obi m niile na-eto Jehova. Meri na Elizabet nọrọ ọnwa atọ tupu ya alaghachi Nazaret.Mgbe Josef matara na Meri dị ime, ọ chọrọ ịgwa ya na ọ gaghị alụzi ya nihi na o chere na ọ bụ nwoke ọzọ tụwara ya ime. Ma, otu mmụọ ozi gwara ya okwu ná nrọ, sị: Atụla ụjọ ịlụ Meri. O nweghị ihe ọjọọ o mere. Ọ bụ ya mere Josef ji lụọ Meri ma kpọrọ ya laa nụlọ ya.70 Ndị Mmụọ Ozi Emee Ka A Mata na A Mụọla JizọsMgbe Meri dị ime Jizọs, ya na Josef gara Betlehem, bụ obodo Josef. Ihe mere ha ji gaa bụ na Siza Ọgọstọs, onye na-achị Alaeze Rom, nyere iwu ka ndị Juu niile gaa nobodo ha deba aha ha nakwụkwọ. Noge ahụ, Meri dị ime ọmụmụ.Mgbe ha rutere Betlehem, ha gara nọrọ nụlọ anụ nihi na e nweghị ebe ọzọ ha hụrụ ha ga-anọ. Ọ bụ ebe ahụ ka Meri nọ mụọ Jizọs. Ọ fụrụ ya àkwà ma jiri nwayọọ nyiwe ya nihe e ji etinyere anụ ụlọ nri.E nwere ndị ọzụzụ atụrụ bi nọhịa nebe dị nso na Betlehem na-azụ atụrụ ha nabalị. Na mberede, otu mmụọ ozi guzoro ha nakụkụ, ebube Jehova nwuru ka ìhè gburugburu ha. Ụjọ bịara ndị ọzụzụ atụrụ ahụ, ma mmụọ ozi ahụ gwara ha, sị: Unu atụlaụjọ. M chọrọ izi unu ozi na-enye obi ụtọ. Taa, ka a mụrụ Mezaya na Betlehem. Mgbe o kwuchara ihe a, ọtụtụ ndị mmụọ ozi pụtara, na-ekwu, sị: Otuto dịrị Chineke neluigwe, ka udo dịkwa nelu ụwa. Mgbe ndị mmụọ ozi ahụ kwuchara ihe a, ha pụrụ nanya. Gịnịzi ka ndị ọzụzụ atụrụ ahụ mere?Ha gwara ibe ha, sị: Ka anyị gawanụ Betlehem ozugbo. Ha gawara ozugbo ma hụ Meri na Josef na nwa ọhụrụ ha nụlọ anụ.Ihe ahụ mmụọ ozi ahụ gwara ndị ọzụzụ atụrụ ahụ tụrụ onye ọ bụla nụrụ ya nanya. Meri chebaara ihe ahụ mmụọ ozi ahụ gwara ya echiche, o chefughịkwa ya. Ndị ọzụzụ atụrụ ahụ mechara laghachi ebe ha na-azụ atụrụ ha. Mgbe ha na-ala, ha nọ na-ekele Jehova maka ihe niile o mere ka ha nụ ma hụ.71 Jehova Chebere JizọsE nwere ndị bi nebe ọwụwa anyanwụ Izrel. Ha kweere na kpakpando nwere ike iduzi ha ụzọ. Notu abalị, ụfọdụ nime ha hụrụ ihe yiri kpakpando na-egbuke egbuke neluigwe ka ọ nọ na-aga, ha esoro ya na-aga. Ihe a duuru ha gaa Jeruselem. Mgbe ha rutere, ha jụwara ndị mmadụ, sị: Olee ebe nwa ahụ a mụrụ nke ga-abụ eze ndị Juu nọ? Anyị bịara ka anyị kpọọrọ ya isi ala.Mgbe Herọd, eze na-achị Jeruselem nụrụ banyere eze ọhụrụ a, obi kooro ya nelu. Ọ jụrụ ndị isi nchụàjà, sị: Olee ebe a sị na a ga-amụ onye a ga-abụ eze? Ha gwara ya, sị: Ndị amụma kwuru na ọ ga-abụ na Betlehem. Nihi ya, Herọd kpọrọ ndị ahụ si ebe Ọwụwa Anyanwụ bịa ma gwa ha, sị: Gaanụ Betlehem ma chọpụta ebe nwa a nọ. Unu hụ ya, bịanụ gwa m. M chọkwara ịga kpọọrọ ya isi ala. Ma, ihe ahụ o kwuru abụghị eziokwu.Ihe ahụ yiri kpakpando gawakwara ọzọ. Ndị ahụ si ebe ọwụwa anyanwụ sokwaara ya gawa Betlehem. Mgbe ọ kwụsịrị notu ụlọ dị na Betlehem, ha banyere na ya. Ha hụrụ Jizọs na Meri nne ya ebe ahụ. Mgbe ha hụrụ Jizọs, ha kpọọrọ ya isiala, nyekwa ya onyinye. Ihe ha nyere ya bụ ọlaedo, frankinsens, na mea. Ọ bụ Jehova gwara ndị ahụ ka ha gaa chọọ Jizọs? Mba.Nabalị ahụ, Jehova gwara Josef ná nrọ, sị: Herọd chọrọ igbu Jizọs. Kpọrọ nwunye gị na nwa gị gbaga Ijipt. Nọrọnụ ebe ahụ ruo mgbe m ga-agwa unu lọghachi. Josef kpọọrọ nwunye ya na nwa ya gbaga Ijipt ozugbo.Jehova gwakwara ndị ahụ si ebe Ọwụwa Anyanwụ ka ha ghara ịlaghachi na nke Herọd. Mgbe Herọd hụrụ na ha alọghachighị, ezigbo iwe were ya. Ebe ọ bụ na ọ mataghị ebe Jizọs nọ, o nyere iwu ka e gbuo ụmụntakịrị nwoke niile nọ na Betlehem ha na Jizọs bụ ọgbọ. Ma, tupu ihe a ana-eme, Jizọs nọzi nIjipt ebe ha na-agaghị agali mee ya ihe ọ bụla.Ka oge na-aga, Herọd nwụrụ. Jehova agwa Josef, sị: Ugbu a, laghachinụ Izrel nihi na o nweghịzi ihe ga-eme Jizọs. Nihi ya, Josef kpọọrọ Meri na Jizọs laghachi Izrel ma gaa biri nobodo Nazaret.72 Mgbe Jizọs Dị Afọ Iri na AbụọJosef na Meri na Jizọs nwa ha, nakwa ụmụ ha ndị nwoke na ndị nwaanyị ndị ọzọ bi na Nazaret. Josef bụ ọkwá nká, ọ bụkwa ya ka o ji enweta ego o ji azụ ezinụlọ ya. Ọ na-akụzikwara ha gbasara Jehova na Iwu ya. Ha na-aga nụlọ nzukọ mgbe niile ka ha fee Chineke. Ha na-agakwa Jeruselem otu ugboro nafọ maka Ememme Ngabiga.Mgbe Jizọs dị afọ iri na abụọ, ezinụlọ ha mere ogologo njem gaa Jeruselem otú ha si eme kwa afọ. Ndị mmadụ si ebe dị iche iche bịa Jeruselem maka Ememme Ngabiga, ya emee ka ndị mmadụ ju ebe niile. Mgbe e mechara ememme a, Josef na Meri na ọtụtụ ndị ikwu ha so na-ala, ha chere na Jizọs sokwa ha. Ka ha na-ala, ha chọrọ ya netiti ndị ikwu ha, ma ha ahụghị ya.Josef na Meri laghachiri Jeruselem na-achọgharị Jizọs. Ha chọrọ ya abalị atọ, mechaa hụ ya nụlọ nsọ. Ha hụrụ ya ebe ọ nọ ọdụ netiti ndị na-akụzi ihe nụlọ nsọ, na-ege ha ntị nkeọma, ma na-ajụ ha ezigbo ajụjụ. Otú o si gee ha ntị na ajụjụ ndị ọ nọ na-ajụ ha masịrị ha nke na ha malitere ịjụ ya ajụjụ. Ihe Jizọs zara ha jukwara ha anya. Ha chọpụtara na ọ ma Iwu Jehova nke ọma.Obi erughị Josef na Meri ala oge niile ahụ ha nọ na-achọ Jizọs. Ọ bụ ya mere Meri ji gwa Jizọs, sị: Nwa m, mụ na papa gị nọ na-achọgharị gị. Olee ebe ị nọ kemgbe? Jizọs sịrị ha: Ùnu amaghị na m ga-anọ nụlọ Nna m ebe a?Jizọs sooro ha lawa Nazaret. Josef kụziiri Jizọs ọrụ ịkwa nkà ahụ ọ na-arụ. Olee ụdị onye i chere Jizọs bụ mgbe ọ na-etolite? Mgbe ọ na-etolite, ọ na-enwekwu amamihe, ihe ya ana-adịkwa Chineke na ndị mmadụ mma.73 Jọn Akwadebe Ndị Mmadụ Maka Ọbịbịa JizọsJọn bụ nwa Zekaraya na Elizabet. Ọ ghọrọ onye amụma mgbe o toro. Jehova ji Jọn na-akụziri ndị mmadụ na Mezaya na-abịa. Jọn anọghị nụlọ nzukọ ma ọ bụ nobodo na-akụziri ndị mmadụ ihe, kama, ọ nọ nala ịkpa. Ndị mmadụ si na Jeruselem na Judia niile na-abịa ka Jọn kụziere ha ihe. Ọ gwara ha na ọ bụrụ na ha chọrọ ime ihe Chineke chọrọ, ha kwesịrị ịkwụsị ihe ọjọọ ha na-eme. Mgbe ọtụtụ ndị gechara Jọn ntị, ha chegharịrị ná mmehie ha, ya emeekwa ha baptizim nOsimiri Jọdan.Jọn anaghị ebi ndụ okomoko. Ọ na-eyi uwe e ji ajị kamel mee. Ihe ọ na-eri bụ igurube na mmanụ aṅụ. Ndị mmadụ chọsiri ike ịma onye Jọn bụ. Ndị Farisii na ndị Sadusii bịakwutedịrị ya. Jọn gwara ha, sị: Unu kwesịrị ịkwụsị ihe ọjọọ unu na-eme ma chegharịa. Unu echela na unu pụrụ iche nihi na unu na-asị na unu bụ ụmụ Ebreham. Ọ bụghị ya ga-eme ka unu bụrụ ụmụ Chineke.Ọtụtụ ndị Juu bịakwutere Jọn ma jụọ ya, sị: Olee ihe anyị ga-eme ka anyị na Chineke dịrị ná mma? Jọn gwara ha, sị: Ọ bụrụ na unu nwere uwe ime abụọ, nyenụ onye ọ na-adịghị nke o nwere otu. Ị ma ihe mere o ji kwuo otú ahụ? Ọ bụ na ọ chọrọ ka ndị na-eso ụzọ ya mara na ọ bụrụ na ha chọrọ ime ihe Chineke na-achọ, ha kwesịrị ịhụ ndị mmadụ nanya.Jọn gwara ndị ọnaụtụ, sị: Na-emenụ ihe neziokwu, unu aghọgbukwala onye ọ bụla. Ọ gwakwara ndị agha, sị: Unu anala aka azụ, ma ọ bụ na-agha ụgha.Ndị nchụàjà na ndị Livaị bịakwutekwara Jọn ma jụọ ya, sị: Ị bụ onye? Mmadụ niile chọrọ ịma onye ị bụ. Jọn gwara ha, sị: Abụ m onye na-eti mkpu nala ịkpa. Ana m eduru ndị mmadụ ka ha bịakwute Jehova, otú ahụ Aịzaya kwuru.Ihe Jọn na-akụziri ndị mmadụ na-atọ ha ụtọ. Ọtụtụ ndị nọ na-eche ma ọ bụ Jọn bụ Mezaya ahụ. Ma, ọ gwara ha, sị: Onye ka m na-abịa. Erudịghị m eru iyipụ ya akpụkpọ ụkwụ. Eji m mmiri na-eme baptizim, ma ọ ga-eji mmụọ nsọ na-eme baptizim.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 12Jizọs kụziiri ndị mmadụ banyere Alaeze eluigwe. Ọ kụzikwaara ha ka ha na-ekpe ekpere ka e doo aha Chineke nsọ, ka Alaeze ya bịa, nakwa ka e mee uche ya nụwa. Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, kọwaara nwa gị uru ihe ndị e kwuru nekpere a bara. Jizọs ekweghị ka Setan mee ka ọ kwụsị ife Chineke. Jizọs họọrọ ndịozi ya, ha aghọọ ndị mbụ nime ndị ga-eso ya chịa nAlaeze Chineke. Mee ka ọ ghọta na Jizọs ejighị ife Chineke gwuo egwu. Jizọs chọrọ inyere ndị mmadụ aka. Ọ bụ ya mere o ji gwọọ ndị ọrịa, nye ndị agụụ ji nri, kpọlitekwa ndị nwụrụ anwụ nọnwụ. O ji ọrụ ebube ndị a ọ rụrụ gosi ihe Alaeze Chineke ga-emere ndị mmadụ.74 Jizọs Aghọọ MezayaJọn nọ na-agwa ndị Juu, sị: Onye ka m na-abịa. Mgbe Jizọs gbara ihe dị ka afọ iri atọ, o si na Galili gaa nOsimiri Jọdan ebe Jọn nọ na-eme ndị mmadụ baptizim. Jizọs chọrọ ka Jọn mee ya baptizim, ma Jọn ekweghị. Jọn gwara ya, sị: Ekwesịghị m ime gị baptizim. Ọ bụ gị kwesịrị ime m baptizim. Jizọs gwara ya, sị: Jehova chọrọ ka i mee m baptizim. Nihi ya, Jọn na Jizọs banyere nOsimiri Jọdan, ya emikpuo Jizọs ná mmiri.Mgbe Jizọs si ná mmiri ahụ pụta, o kpere ekpere. Mgbe ọ nọ na-ekpe ekpere a, eluigwe meghere, mmụọ Chineke si neluigwe fedata ka nduru bekwasị Jizọs nisi. Jehova sizi neluigwe kwuo, sị: Ị bụ Ọkpara m, onye m hụrụ nanya; ihe gị masịrị m.Mgbe mmụọ nsọ bekwasịchara Jizọs, ọ ghọrọ Kraịst, ma ọ bụ Mezaya. Ugbu a ka ọ ga-amalite ọrụ Jehova ji maka ya zite ya nụwa.Ozugbo e mechara Jizọs baptizim, ọ gara nọrọ nala ịkpa ruo ụbọchị iri anọ. Mgbe ọ lọghachiri, ọ gara ka ọ hụ Jọn. Ka ọ na-abịaru Jọn nso, Jọn kwuru, sị: Onye a bụ Nwa Atụrụ Chineke onye ga-ewepụ mmehie nke ụwa. Jọn ji ihe a o kwuru mee ka ndị mmadụ mata na Jizọs bụ Mezaya ahụ. Ị ma ihe mere Jizọs mgbe ahụ ọ nọ nala ịkpa? Anyị ga-amata nisiokwu ọzọ.75 Ekwensu Anwaa Jizọs ỌnwụnwaMgbe e mechara Jizọs baptizim, mmụọ nsọ duuru ya gaa nala ịkpa. Jizọs erighị nri ruo ụbọchị iri anọ, ezigbo agụụ malitere ịgụ ya. Ekwensu bịaziri na-anwa ya ọnwụnwa. Ọ sịrị ya: Ọ bụrụ neziokwu na ị bụ Ọkpara Chineke, gwa nkume ndị a ka ha ghọọ achịcha. Ma Jizọs gwara ya ihe e dere na Baịbụl. Ọ sịrị ya: E dere na ọ bụghị naanị nri ga-eme ka mmadụ dị ndụ. Ọ bụ ime ihe Jehova kwuru ga-eme ka mmadụ dị ndụ.Ekwensu nwara Jizọs ọnwụnwa ọzọ. Ọ sịrị ya: Ọ bụrụ neziokwu na ị bụ Ọkpara Chineke, si nebe kacha elu nụlọ nsọ wụda. E dere na Baịbụl na Chineke ga-ezite ndị mmụọ ozi ya ka ha ghọrọ gị ka ị ghara imerụ ahụ. Ma, Jizọs gwara ya ọzọ ihe e dere na Baịbụl. Ọ sịrị ya: E dere na i kwesịghị ịnwa Jehova ọnwụnwa.Setan gosiziri Jizọs alaeze niile nke ụwa, ebube ha na akụnụba ha, ma gwa ya, sị: M ga-enye gị alaeze ndị a niile na ebube ha ma i fee m ofufe naanị otu ugboro. Ma, Jizọs gwara ya, sị: Si ebe a pụọ, Setan. E dere na ọ bụ naanị Jehova ka i kwesịrị ife ofufe.Ekwensu hapụziri Jizọs, ndị mmụọ ozi abịa wetara ya nri ka o rie. Si mgbe ahụ gawa, Jizọs malitere izi ndị mmadụ ozi ọma Alaeze Chineke. Ọ bụ ọrụ Chineke zitere ya nụwa ka ọ rụọ. Ihe Jizọs na-akụziri ndị mmadụ na-atọ ha ụtọ, ọ bụ ya mere ha ji na-eso ya aga ebe niile ọ na-aga.76 Jizọs Emee Ka Ụlọ Nsọ Dị ỌchaNihe dị ka ọnwa Eprel nke afọ 30, Jizọs gara Jeruselem. Ọtụtụ mmadụ bịakwara Jeruselem maka Ememme Ngabiga. Ha ji anụmanụ chụọ àjà nụlọ nsọ nihi na ọ bụ otu nime ihe ndị a na-eme nememme a. Ụfọdụ ndị ji anụmanụ nke ha bịa, ndị ọzọ zụrụ nke ha na Jeruselem.Mgbe Jizọs banyere nụlọ nsọ, ọ hụrụ ndị na-ere anụmanụ nebe ahụ. Ha nọ nụlọ a rụrụ maka ịnọ na-efe Jehova, na-akpa ego. Olee ihe Jizọs mere mgbe ọ hụrụ ha? O ji eriri mee ụtarị ma were ya chụpụ atụrụ na ehi niile nọ ebe ahụ. Ọ wụfukwara mkpụrụ egonke ndị na-agbanwe ego ma kpuo tebụl ha ihu. Ọ gwara ndị na-ere nduru, sị: Wepụnụ ihe ndị a nebe a. Unu emezila ka ụlọ Nna m bụrụ ụlọ ahịa.Ihe ahụ Jizọs mere juru ndị nọ nụlọ nsọ ahụ anya. Ndị na-eso ụzọ ya chetara amụma e buru na Baịbụl gbasara Mezaya. Ọ sịrị: M ga-ekworo ụlọ Jehova ezigbo ekworo.Ná ngwụcha afọ 33, Jizọs mere ka ụlọ nsọ dị ọcha nke ugboro abụọ ya. Ọ chọghị ka onye ọ bụla jiri ụlọ Nna ya na-eme ihe na-ekwesịghị ekwesị.77 Otu Nwaanyị Abịa Isere Mmiri nOlulu MmiriMgbe Jizọs na ndị na-eso ụzọ ya mechara Ememme Ngabiga na Jeruselem, ha si ebe ahụ na-alaghachi Galili. Ma ha ga-esi na Sameria gafere. Mgbe ha na-aga, ha kwụsịrị nolulu mmiri Jekọb. Olulu mmiri a dị nso nobodo Sameria a na-akpọ Saịka. Jizọs nọ na-ezu ike, ndị na-eso ụzọ ya agawa nobodo ahụ ka ha zụta nri.Ka Jizọs na-ezuru ike, otu nwaanyị bịara nolulu mmiri ahụ isere mmiri. Jizọs sịrị ya: Nye m mmiri ka m ṅụọ. Ọ jụrụ Jizọs, sị: Gịnị mere i ji na-arịọ m mmiri, ebe m bụ nwaanyị Sameria? Ndị Juu na ndị Sameria anaghị ekwurịta okwu. Jizọs gwara ya, sị: A si na ị ma onye m bụ, ị ga-arịọ m ka m nye gị mmiri, m ga-enyekwa gị mmiri na-enye ndụ. Nwaanyị ahụ jụrụ Jizọs, sị: Gịnị ka ị na-ekwu? I nwedịghị ihe e ji esere mmiri. Jizọs sịrị ya: Onye ọ bụla ṅụrụ mmiri nke m ga-enye ya, akpịrị agaghị akpọ ya nkụ ọzọ. Nwaanyị ahụ gwara ya, sị: Nna anyị ukwu, nye m mmiri a.Jizọs gwaziri nwaanyị ahụ, sị: Gaa kpọrọ di gị bịa nolulu mmiri a. Ya agwa Jizọs, sị: Enweghị m di. Jizọs sịrị ya: I kwuru eziokwu. Ị lụọla di ugboro ise, ma onye gị na ya bi ugbu a abụghị di gị. Nwaanyị ahụ sịrị ya: Ana m aghọta na ị bụ onye amụma. Ndị obodo anyị kweere na anyị nwere ike ịnọ nugwu a fee Chineke, ma ndị Juu sịrị na ọ bụ naanị na Jeruselem ka mmadụ ga-anọ fee Chineke. Ma, ekwetara m na Mezaya bịa, ọ ga-akụziri anyị otú e si efe Chineke. Jizọs gwaziri ya ihe ọ na-agwabeghị mmadụ ọ bụla. Ọ sịrị ya: Abụ m Mezaya ahụ.Nwaanyị ahụ gbaara ọsọ gaa nobodo ya ma gwa ndị mmadụ, sị: Ọ dị m ka ahụla m Mezaya ahụ. Ọ ma ihe niile banyere m. Bịanụ ka unu hụ ya. Ha sooro ya gaghachi nolulu mmiri ahụ ma gee Jizọs ntị ka ọ na-akụziri ha ihe.Ndị Sameria gwara Jizọs ka ọ bịa nọrọ nobodo ha. Jizọs nọrọ ebe ahụ abalị abụọ, kụziere ha ihe, ọtụtụ ndị kwekwaara na ya. Ha gwara nwaanyị ahụ, sị: Ugbu a anyị gechara nwoke a ntị, anyị amatala na ọ bụ onye nzọpụta nke ụwa.78 Jizọs Amalite Ikwusa Ozi Ọma Alaeze ChinekeObere oge e mechara Jizọs baptizim, ọ malitere izi ndị mmadụ ozi ọma, sị: Alaeze Chineke dị nso. Ndị na-eso ụzọ ya sokwa ya kwusaa ozi ọma na Galili, nakwa na Judia niile. Mgbe Jizọs lọghachiri nobodo ya bụ Nazaret, ọ gara nụlọ nzukọ, mepee akwụkwọ Aịzaya, ma gụpụtara ya ndị nọ ebe ahụ. Ọ gụrụ, sị: Jehova enyela m mmụọ nsọ ka m nwee ike izi ozi ọma. Gịnị ka ihe a ọ gụrụ pụtara? Ihe ọ pụtara bụ na isi ihe mere Chineke ji nye Jizọs mmụọ nsọ bụ ka o kwusaa ozi ọma nagbanyeghị na ndị mmadụ chọrọ ka Jizọs rụọ ọrụ ebube. Ọ gwaziri ndị nọ ebe ahụ, sị: Taa ka e mezuru amụma a.Mgbe Jizọs si nụlọ nzukọ pụta, ọ gawara nOsimiri Galili, bụ ebe ọ hụrụ mmadụ anọ mechara ghọọ ndị na-eso ụzọ ya. Ha bụ ndị na-akụ azụ. Ọ gwara ha, sị: Soronụ m, m ga-eme unu ndị na-akụta mmadụ. Ha bụ Pita, Andru, Jems, na Jọn. Ozugbo ahụ, ha hapụrụ ọrụ ịkụ azụ ma soro ya. Ha so ya gaa Galili niile na-ekwusa ozi ọma Alaeze Chineke. Ha ziri ndị mmadụ ozi ọma nụlọ nzukọ, nahịa, nakwa nokporo ámá. Ọtụtụ mmadụ na-esokwa ha ebe ọ bụla ha na-eje. Akụkọ Jizọs ruru ebe niile, ma na Siria, bụ obodo dị anya.Ka oge na-aga, Jizọs nyere ụfọdụ ndị na-eso ụzọ ya ike ịgwọ ọrịa na ịchụpụ ndị mmụọ ọjọọ. Ndị ọzọ sokwa ya ka ọ na-ezi ozi ọma si nobodo ukwu ruo nobodo ukwu, sikwa nobodo nta ruo nobodo nta. E nwekwara ọtụtụ ụmụ nwaanyị na-efe Chineke nọ na-elekọta Jizọs na ndị na-eso ụzọ ya. Ha bụ Meri Magdalin, Joana, Suzana, na ndị ọzọ.Mgbe Jizọs kụzichaara ndị na-eso ụzọ ya otú e si ezi ozi ọma, o zipụrụ ha ka ha gaa zie ozi ọma. Ka ha na-ezi ozi ọma na Galili niile, ọtụtụ ndị ghọrọ ndị na-eso ụzọ Jizọs, e meekwa ha baptizim. E nwere ọtụtụ ndị chọrọ ịbụ ndị na-eso ụzọ Jizọs. Ọ bụ ya mere Jizọs ji were ha tụnyere ubi chara acha a ga-ewe ihe ndị a kụrụ na ya. Ọ sịrị: Na-arịọnụ Jehova ka o zitekwuo ndị ọrụ ga-ewe ihe ubindị ahụ. Jizọs mechara họrọ ndị na-eso ụzọ ya iri asaa, kee ha abụọ abụọ ma zipụ ha ka ha gaa zie ozi ọma na Judia niile. Ha ziri ụdị mmadụ niile ozi ọma Alaeze Chineke. Mgbe ha lọghachiri, obi tọrọ ha ụtọ, ha akọọrọ Jizọs ihe ndị ha mere nozi ọma. O nweghị ihe Ekwensu nwere ike ime ga-eme ka ha kwụsị izi ozi ọma.Jizọs gbara mbọ hụ na ndị na-eso ụzọ ya akwụsịghị ikwusa ozi ọma mgbe ọ laghachiri neluigwe nihi na ọ bụ ọrụ dị mkpa. Ọ gwara ha, sị: Kwusaanụ ozi ọma nụwa niile. Kụzierenụ ndị mmadụ Okwu Chineke, meekwanụ ha baptizim.79 Jizọs Arụọ Ọtụtụ Ọrụ EbubeJizọs bịara nụwa ka o kwusaa ozi ọma Alaeze Chineke. Jehova nyere ya mmụọ nsọ ka ọ rụọ ọrụ ebube iji gosi ihe ndị ọ ga-eme mgbe ọ ga-abụ Eze. Mmụọ nsọ a ga-eme ka o nwee ike ịgwọ ụdị ọrịa ọ bụla. Ebe ọ bụla ọ gara, ndị ahụ na-adịghị na-abịakwute ya, ya agwọọ ha niile. O mere ka ndị ìsì hụwa ụzọ, ka ndị ntị chiri, nụwa ihe, meekwa ka ndị ngwọrọ, gawa ije. Ọ chụpụkwara ndị mmụọ ọjọọ na-enye nsogbu, mmụọ ọjọọ na-enye ha nsogbu. Ọ bụrụgodị na ha emetụ ọnụ ọnụ uwe ya aka, ha na-agbake. Ndị mmadụ na-eso Jizọs ebe ọ bụla ọ na-eje. Ọ naghịdị achụpụ onye ọ bụla bịakwutere ya ma mgbe ọ chọrọ izuru ike.Otu ụbọchị, ndị mmadụ bu otu nwoke ahụ ya kpọnwụrụ akpọnwụ bịa nụlọ ebe Jizọs nọ. Ma, ndị mmadụ juru nụlọ ahụ nke na o nweghị otú ha ga-esi buru ya banye. Nihi ya, ha meghere otu ebe nelu ụlọ ahụ, ma si ebe ahụ budatara ya Jizọs. Jizọs agwa nwoke ahụ, sị: Bilie, gawa ije. Mgbe o biliri gawa ije, o juru ndị niile nọ ebe ahụ anya.Noge ọzọ Jizọs na-abanye notu obodo, ụmụ nwoke iri, bụ ndị ekpenta nọ nebe dị anya na-eti mkpu, sị: Jizọs nyere anyị aka. Noge ahụ, anaghị ekwe ka ndị ekpenta bịa nso nebe ndị mmadụ nọ. Jizọs gwara ha ka ha gaa nụlọ nsọ otú Iwu Jehova kwuru ndị ekpenta kwesịrị ime ma a gwọọ ha. Mgbe ha na-aga, ha gbakere. Mgbe otu nime ha chọpụtara na a gwọọlaya, ọ lọghachiri kelee Jizọs, tookwa Chineke. Nime ndị ekpenta iri ahụ Jizọs gwọrọ, ọ bụ naanị ya bịara kelee ya.E nwere otu nwaanyị na-arịa ọrịa kemgbe afọ iri na abụọ. Ọ chọsiri ike ka a gwọọ ya. Ọ bịara ebe Jizọs na ọtụtụ mmadụ nọ, si nazụ Jizọs metụ ọnụ ọnụ uwe ya aka. Ozugbo o metụrụ ya aka, ọ gbakere. Mgbe ihe a mere, Jizọs jụrụ ndị mmadụ, sị: Ònye metụrụ m aka? Ezigbo ụjọ jidere nwaanyị ahụ, ma ọ pụtara kwuo eziokwu. Jizọs kasiri ya obi, ma gwa ya, sị: Nwa m nwaanyị, laa nudo.Otu onye agha aha ya bụ Jeirọs bịara rịọ Jizọs, sị: Biko, bịa nụlọ m. Ahụ adịghị nwa m nwaanyị. Ma, tupu Jizọs erute nụlọ ya, nwa ya nwaanyị ahụ nwụrụ. Mgbe Jizọs rutere, ọ hụrụ ọtụtụ mmadụ nọ ebe ahụ na-ebe ákwá. Jizọs gwara ha, sị: Kwụsịnụ ibe ákwá, ọ na-ehi ụra. O seere nwa ahụ naka ma kwuo, sị: Nwata nwaanyị bilie. O biliri ozugbo. Jizọs gwara mama ya na papa ya ka ha nye ya nri ka o rie. Chegodị otú obi dị mama ya na papa ya mgbe ahụ.80 Jizọs Ahọrọ Ndịozi Iri na AbụọMgbe Jizọs kwusarala ozi ọma ihe dị ka otu afọ na ọnwa isii, e nwere ihe dị mkpa ọ ga-eme. Ònye na onye ka ọ ga-ahọrọ ga na-eso aga ozi ọma ebe niile? Olee ndị ka ọ ga-azụ ka ha na-elekọta ọgbakọ Ndị Kraịst? Ka Jizọs nwee ike ikpebi ihe ọ ga-eme nihe a niile, ọ ga-achọ ka Jehova nyere ya aka. Ọ bụ ya mere o ji gaa nugwu ebe ọ ga-anọ naanị ya kpee ekpere abalị dum. Nụtụtụ echi ya, ọ kpọkọtara ụfọdụ ndị na-eso ụzọ ya si na ha họrọ ndịozi iri na abụọ ya. Ị ma aha ha? Aha ha bụ Pita, Andru, Jems, Jọn, Filip, Batọlọmiu, Tọmọs, Matiu, Jems nwa Alfiọs, Tadiọs, Saịmọn, na Judas Iskarịọt.Andru, Pita, Filip, JemsMmadụ iri na abụọ a ga na-eso ya aga ebe ọ bụla ọ na-aga. Ọ kụziiri ha otú e si ezi ozi ọma ma zipụ ha ka ha kwusawa ozi ọma. Jehova nyere ha mmụọ nsọ ya ka ha chụpụ ndị mmụọ ọjọọ, nakwa ka ha gwọọ ndị mmadụ ọrịa.Jọn, Matiu, Batọlọmiu, TọmọsJizọs kpọrọ ndịozi iri na abụọ ahụ ndị enyi ya, ọ tụkwasịkwara ha obi. Ndị Farisii lere ha anya ka ndị na-agụghị oké akwụkwọna ndị nkịtị. Ma, Jizọs kụziiri ha otú ha ga-esi na-ekwusa ozi ọma. Ha na ya ga-anọ noge ndị kacha mkpa ná ndụ ya, ya bụ, tupu e gbuo ya, nakwa mgbe a kpọlitechara ya nọnwụ. Ọtụtụ nime ndịozi iri na abụọ ahụ bụ ndị Galili, otú ahụ Jizọs bụkwa. Ụfọdụ nime ha lụkwara nwaanyị.Jems nwa Alfiọs, Judas Iskarịọt, Tadiọs, SaịmọnNdịozi ahụ ezughị okè, nihi ya, e nwere mgbe ha mere ihe na-adịghị mma, nweekwa oge ha kwuru okwu necheghị echiche. E nwekwara mgbe ha mere mkpebi ndị na-adịghị mma. Mgbe ụfọdụ, ha mere ihe ndị gosiri na ha enweghị ndidi. E nwekwara mgbe ha sere okwu banyere onye ka ibe ya ukwuu. Ma, ha hụrụ Jehova nanya, bụrụkwa ezigbo mmadụ. Ọ bụzi ha ga na-elekọta ọgbakọ Ndị Kraịst mgbe Jizọs laghachiri eluigwe.81 Ihe Jizọs nọ nElu Ugwu KụzieMgbe Jizọs họrọchaara ndịozi iri na abụọ ya, o si nelu ugwu gbadata ma gaa nebe ọtụtụ mmadụ gbakọrọ nakụkụ ugwu ahụ. Ụfọdụ nime ndị a si Galili, Judia, Taya, Saịdọn, Siria, nakwa nakụkụ nke ọzọ nke Jọdan bịa ebe ahụ. Ha kpọtaara ya ndị na-arịa ọrịa na ụfọdụ ndị mmụọ ọjọọ na-enye nsogbu. Jizọs gwọrọ ha niile. Mgbe ọ gwọchara ha, ọ nọdụrụ ala nakụkụ ugwu ma malite ịkụziri ha ihe. O kwuru ihe anyị ga-eme ma ọ bụrụ na anyị chọrọ ka anyị na Chineke bụrụ enyi. Anyị kwesịrị ịmata Jehova nke ọma ma na-ahụ ya nanya. Ma anyị enweghị ike ịhụ Chineke nanya ma ọ bụrụ na anyị ahụghị ndị ọzọ nanya. Anyị kwesịrị ịhụ mmadụ niile nanya, ma ndị iro anyị. Anyị kwesịkwara ịna-emere ha ihe ọma.Jizọs kwuru, sị: Ọ bụghị ndị enyi unu naanị ka unu kwesịrị ịhụ nanya. Unu kwesịkwara ịhụ ndị iro unu nanya, ma jiri obi unu na-agbaghara ndị mere unu ihe ọjọọ. Ọ bụrụ na i mee ihewere mmadụ iwe, gaa ozugbo rịọ ya ka ọ gbaghara gị. Na-emeso ndị ọzọ ihe otú ị chọrọ ka ha si na-emeso gị.Jizọs gwara ha otú ha kwesịrị isi na-ele ego anya. O kwuru, sị: Ọ ka mma ịbụ enyi Jehova karịa inwe nnukwu ego. Onye ohi nwere ike izu ego unu, ma o nweghị onye nwere ike ime ka unu na Jehova kwụsị ịbụ enyi. Kwụsịnụ ichegbu onwe unu maka ihe unu ga-eri, ma ọ bụ ihe unu ga-aṅụ, ma ọ bụ maka uwe unu ga-eyi. Legodịnụ ụmụ nnụnụ, Chineke na-enye ha nri ga-ezuru ha mgbe niile. Ichegbu onwe unu agaghị eme ka ndụ unu dịkwuo ogologo. Chetanụ na Jehova ma ihe ndị dị unu mkpa.Ndị ahụ ọ nọ na-ezi ihe ahụtụbeghị onye na-akụzi ihe ka Jizọs. Ndị ndú okpukpe ha akụzitụbereghị ha ihe ndị a. Gịnị mere Jizọs ji bụrụ ezigbo onye ozizi? Ọ bụ nihi na ihe niile ọ kụziiri ndị mmadụ si naka Jehova.82 Jizọs Akụziere Ndị Na-eso Ụzọ Ya Otú E Si Ekpe EkpereNdị Farisii na-eme ihe niile ha na-eme ka ndị mmadụ na-aja ha mma. Ọ bụrụ na ha emeere mmadụ ihe ọma, ọ bụ ka ndị ọzọ hụ ha. Ha chọọ ikpe ekpere, ha na-aga nebe ọhaneze na-anọ, na-ekpe ya ka mmadụ niile hụ ha. Ndị Farisii na-ebu ogologo ekpere nisi ma nọrọ nụlọ nzukọ ma ọ bụ nokporo ámá na-ekwughachi ya ka ndị mmadụ nụ ihe ha na-ekwu. Nihi ya, o juru ndị mmadụ anya mgbe Jizọs gwara ha, sị: Unu ekpela ekpere ka ndị Farisii. Ha chere na Chineke ga-anụ olu ha nihi ọtụtụ okwu ha na-ekwu mgbe ha na-ekpe ekpere. Ma, ọ naghị anụ olu ha. Ekpere bụ okwu ị na-agwa naanị Jehova. Ekwughachila otu ihe ugboro ugboro mgbe ị na-ekpe ekpere. Jehova chọrọ ka ị gwa ya otú obi dị gị.Otú a ka unu kwesịrị isi na-ekpe ekpere: Nna anyị nke bi neluigwe, ka e doo aha gị nsọ. Ka Alaeze gị bịa. Ka uche gị meekwa nụwa, dị ka ọ na-eme neluigwe. Jizọs gwakwara ha ka ha na-arịọ Chineke ka o nye ha nri ha ga-eri nụbọchị, nakwa ka ọ gbaghara ha mmehie ha. Ọ gwara ha ka ha na-arịọ Chineke ka o meekwara ha ihe ndị ọzọ dị ha mkpa.Jizọs kwuru, sị: Na-ekpenụ ekpere mgbe niile. Na-arịọnụ Nna unu bụ Jehova, ka o meere unu ihe ọma. Nne ma ọ bụ nna ọ bụla na-achọ imere nwa ya ihe ọma. Ọ bụrụ na nwa gị arịọ gị achịcha, ị ga-enye ya okwute? Ọ bụrụkwa na ọ rịọ gị azụ, ị ga-enye ya agwọ?Jizọs kwuziri ihe ọ chọrọ ka ndị ọ na-akụziri ihe mụta. Ọ sịrị: Ọ bụrụ na unu maara otú e si enye ụmụ unu ezi onyinye, ọ bụ na Nna unu bụ Jehova agaghị enye unu mmụọ nsọ ya karịa? Nihi ya, na-arịọnụ ya ihe ọ bụla unu chọrọ ịrịọ ya. Ị na-eme ihe a Jizọs kwuru? Olee ihe ndị ị na-ekpe nekpere?83 Jizọs Enye Ọtụtụ Puku Mmadụ NriObere oge tupu e mee Ememme Ngabiga nke afọ 32, ndịozi Jizọs si ebe ha gara ikwusa ozi ọma lọta. Ike gwụchara ha, Jizọs agwa ha ka ha banye nụgbọ mmiri gaa Betseida zurutụ ike. Ma, mgbe ụgbọ ha rutere nakụkụ mmiri Betseida, Jizọs chọpụtara na ọtụtụ puku mmadụ sokwa ha gaa ebe ahụ. O weghị iwe nagbanyeghị na ọ chọrọ ka ya na ndịozi ya naanị nọrọ zurutụ ike. Jizọs gwọrọ ndị ọrịa ha kpọtaara ya, malitekwa ịkụziri ha ihe. Ọ kụziiri ha banyere Alaeze Chineke malite nụtụtụ ruo ná mgbede. Ma, mgbe o ruru mgbede, ndịozi ya bịakwutere ya ma gwa ya, sị: Agụụ abịala ndị a. Gwa ha ka ha lawa, ka ha nwee ike gaa zụrụ ihe ha ga-eri.Jizọs gwara ndịozi ya, sị: Ọ dịghị mma ka ha lawa, unu nye ha ihe ka ha rie. Ndịozi ya jụrụ ya, sị: Ị chọrọ ka anyị gaa zụtara ha nri? Filip, bụ otu nime ndịozi ya kwuru, sị: Ọ bụrụgodị na anyị ji ego buru ibu, ọ gaghị ezu ịzụta nri ga-ezu ìgwè mmadụ a.Jizọs jụrụ ha, sị: Ogbe achịcha ole ka unu nwere? Andru zara ya, sị: Anyị nwere ogbe achịcha ise na obere azụ abụọ. Ọ gaghịdị ezu. Jizọs sịrị ha: Nyenụ m ogbe achịcha ndị ahụ na azụ abụọ ahụ. Ọ gwara ìgwè mmadụ ahụ ka ha nọdụ ala nelu ahịhịa nìgwè nìgwè. Ụfọdụ dị iri ise, ụfọdụ adịrị otu narị. Jizọs weere achịcha na azụ ndị ahụ lelie anya neluigwe ma kpee ekpere. Mgbe o kpechara ekpere, o nyere ha ndịozi ya, ha ekesaara ha ìgwè mmadụ ahụ. Ndị tara achịcha na azụ ndị ahụ dị ụmụ nwoke puku ise, na ụmụ nwaanyị na ụmụntakịrị.Ha niile rijuru afọ. Mgbe ha richara, ndịozi Jizọs tụtụkọtara ihe ndị ha rifọrọ ka a ghara inwe ihe ọ bụla a ga-etufu. Ihe ha tụtụkọtara juru nkata iri na abụọ. Ihe a bụ ezigbo ọrụ ebube, ọ bụghị ya?Ihe a Jizọs mere tọrọ ndị mmadụ ezigbo ụtọ nke na ha chọwara ime ya eze. Ma, Jizọs ma na oge Jehova ga-eme ya eze erubeghị. Ọ gwaziri ìgwè mmadụ ahụ ka ha lawa, ma gwa ndịozi ya ka ha gafee nakụkụ nke ọzọ nke Osimiri Galili. Ndịozi ya banyere nụgbọ gawa ebe ahụ, ya agawakwanụ nugwu naanị ya. Gịnị mere o ji gaa naanị ya? Ọ bụ na ọ chọrọ ịnọ naanị ya kpee ekpere. Nagbanyeghị na Jizọs nwere ọtụtụ ọrụ ọ na-arụ, ọ na-ewepụta oge mgbe niile kpee ekpere.84 Jizọs Agaa Ije nElu MmiriJizọs nwere ikike ịgwọ ndị ọrịa na ịkpọlite ndị nwụrụ anwụ. O nwekwara ikike ime ka oké ifufe na ebili mmiri kwụsị. Mgbe Jizọs kpechara ekpere nelu ugwu, ọ nọ ebe ahụ hụ oké ifufe na-efe nOké Osimiri Galili. Ndịozi ya nọkwa nụgbọ ha nOké Osimiri ahụ. Oké ifufe ahụ mere ka o siere ha ike ịkwọ ụgbọ ha nihi na ọ na-efesi ike. Jizọs si nelu ugwu ahụ gbadata, ma malite ịga ije nelu mmiri na-agakwuru ndịozi ya nụgbọ ha. Mgbe ndịozi ya hụrụ onye na-aga ije nelu mmiri, ụjọ tụwara ha. Ma, Jizọs gwara ha, sị: Unu atụla ụjọ. Ọ bụ m.Pita gwara Jizọs, sị: Onyenwe anyị, ọ bụrụ na ọ bụ gị, gwa m ka m bịakwute gị. Jizọs gwara ya, sị: Bịawa. Nihi ya, Pita si nụgbọ ahụ pụta gawa ije nelu mmiri na-abịakwute Jizọs nagbanyeghị oké ifufe ahụ. Ka Pita na-abịaru Jizọs nso, o lewere oké ifufe ahụ anya, tụwa ụjọ ma malite imikpu. Pita tiri mkpu, sị: Onyenwe anyị, zọpụta m. Jizọs matịrị aka jide ya, ma sị ya: Gịnị mere i ji nwewe obi abụọ? Olee ebe okwukwe gị dị?Mgbe Jizọs na Pita banyere nụgbọ ahụ, oké ifufe ahụ kwụsịrị ozugbo. Olee otú i chere obi ga-adị ndịozi Jizọs mgbe ahụ? Ha gwara Jizọs, sị: Ị bụ Ọkpara Chineke neziokwu.Nke a abụghị nke mbụ Jizọs mere ụdị ihe a. O nwekwara oge ọzọ Jizọs na ndịozi ya ji ụgbọ mmiri na-agafe nakụkụ ọzọ nke Osimiri Galili, Jizọs agaa nazụ ụgbọ ahụ na-ehi ụra. Ka ọ na-ehi ụra, oké ifufe malitere ife noké osimiri ahụ. Ebili mmiri nọkwa na-akụ nụgbọ ha, ya emee mmiri eju nụgbọ ahụ. Ndịozi Jizọs kpọtere ya, ma gwa ya, sị: Onye ozizi, anyị na-agadị ịnwụ. Nyere anyị aka. Jizọs biliri ma gwa osimiri ahụ, sị: Daa jụụ. Ozugbo ahụ, ifufe ahụ na osimiri ahụ dara jụụ. Jizọs jụrụ ndịozi ya, sị: Olee ebe okwukwe unu dị? Ha gwawara ibe ha, sị: Ma ifufe ma oké osimiri na-erubechara ya isi. Ihe a kụziiri ndịozi Jizọs na ha ekwesịghị ịtụ ụjọ ihe ọ bụla ma ọ bụrụ na ha atụkwasị Jizọs obi ha niile.85 Jizọs Agwọọ Mmadụ nỤbọchị Izu IkeNdị Farisii kpọrọ Jizọs asị ma na-achọ ihe ha ga-eji maka ya jide ya. Ha kwuru na o kwesịghị ịgwọ mmadụ nỤbọchị Izu Ike. Notu Ụbọchị Izu Ike, Jizọs hụrụ otu nwoke kpuru ìsì ka ọ na-arịọ arịrịọ. Ọ gwara ndị na-eso ụzọ ya, sị: Unu ga-ahụ otú m ga-esi eji ike Chineke gwọọ nwoke a. Jizọs ji ọnụ mmiri ya gwọọ ụrọ, ma tee nwoke ahụ nanya. Jizọs gwara ya, sị: Gaa saa anya gị nọdọ mmiri Siloam. Nwoke ahụ mere ihe a Jizọs gwara ya, ma hụwa ụzọ. Nke a bụ nke mbụ ọ na-ahụ ụzọ kemgbe a mụrụ ya.Ihe a juru ndị mmadụ anya. Ha kwuru, sị: Onye a ọ bụghị nwoke ahụ nke na-anọ otu ebe arịọ arịrịọ, ka ọ bụ onye yiri ya? Nwoke ahụ gwara ha, sị: Ọ bụ m bụ nwoke ahụ kpuru ìsì kemgbe a mụrụ ya. Ha jụrụ ya, sị: Gịnịzi mere i ji ahụ ụzọ? Mgbe ọ gwara ha ihe mere o jizi na-ahụ ụzọ, ha kpọọrọ ya gakwuru ndị Farisii.Nwoke ahụ gwara ndị Farisii, sị: Jizọs ji ụrọ tee m nanya, sị m gaa saa anya m ná mmiri. M mere ihe ọ gwara m, ugbu a, m na-ahụzi ụzọ. Ndị Farisii kwuru, sị: Ọ bụrụ na Jizọs na-agwọ mmadụ nỤbọchị Izu Ike, ọ bụghị Chineke nyere ya ikike. Ma, ndị ọzọ sịrị: Ọ bụrụ na ọ bụghị Chineke nyere ya ikike, ọ gaghị agwọli mmadụ.Ndị Farisii kpọrọ nne na nna nwoke ahụ kpuru ìsìma jụọ ha, sị: Olee otú nwa unu si hụwa ụzọ? Ụjọ tụrụ ndị mụrụ ya nihi na ndị Farisii kwuru na a ga-achụpụ onye ọ bụla kweere na Jizọs nụlọ nzukọ. Ha gwara ndị Farisii, sị: Anyị amaghị. Jụọnụ ya. Ndị Farisii jụwakwara nwoke ahụ ajụjụ ọzọ, ya asị ha: Agwala m unu ihe niile m ma. Gịnị mere unu ji ka na-ajụ m? Ihe a o kwuru were ndị Farisii iwe, ha akwapụ ya nèzí.Jizọs gara chọọ nwoke ahụ ma jụọ ya, sị: Ì nwere okwukwe nebe Mezaya nọ? Nwoke ahụ zara ya, sị: M ga-enwe ma m mata onye ọ bụ. Jizọs gwara ya, sị: Ọ bụ m bụ Mezaya ahụ. Ihe a Jizọs gwara nwoke a, ò gosighị na Jizọs dị obiọma? Ọ bụghị naanị na Jizọs mere ka nwoke ahụ hụwa ụzọ, kama, o mekwara ka o nwee okwukwe.86 Jizọs Akpọlite Lazarọs nỌnwụJizọs nwere ndị enyi atọ bi na Betani. Aha ha bụ Lazarọs, Meri na Mata. Ha atọ bụ ụmụnne, bụrụkwa ezigbo ndị enyi Jizọs. Otu ụbọchị, mgbe Jizọs nọ nakụkụ nke ọzọ nke Jọdan, Meri na Mata ziteere ya ozi na-achọ ka ọ bịa ozugbo. Ha sịrị ya: Ahụ adịghị Lazarọs. Biko, bịa ngwa ngwa. Ma, Jizọs agaghị ozugbo ahụ. Tupu ya agaa, Lazarọs nwụrụ. Mgbe abalị abụọ gara e zichara ya ozi, ọ gwara ndị na-eso ụzọ ya, sị: Ka anyị gaa Betani. Lazarọs na-ehi ụra, m na-eje ebe ahụ ka m kpọtee ya. Ndịozi ya gwara ya, sị: Ọ bụrụ na ọ na-ehi ụra, ọ ga-enyere ya aka ịgbake. Ma, Jizọs gwara ha hoo haa, sị: Lazarọs anwụọla.Mgbe Jizọs rutere Betani, e liela Lazarọs kemgbe abalị anọ. Ọtụtụ mmadụ bịara ebe ahụ ka ha kasie Mata na Meri obi. Mgbe Mata nụrụ na Jizọs erutela, ọ gbaara gawa ka ọ hụ ya. Ọ gwara Jizọs, sị: Onyenwe anyị, a sị na ị nọ nebe a, nwanne m nwoke agaraghị anwụ. Jizọs gwara ya, sị: Nwanne gị nwoke ga-adị ndụ ọzọ. Ì kwere nke a, Mata? Ọ gwara Jizọs, sị: Ekwere m na ọ ga-ebili noge a ga-akpọlite ndị nwụrụ anwụ. Jizọs gwara ya, sị: Abụ m mbilite nọnwụ na ndụ.Mata hapụziri Jizọs ma gaa gwa Meri, sị: Jizọs abịala. Meri gbaara ọsọ gaa ka ọ hụ Jizọs, ọtụtụ ndị nọ ebe ahụ sokwa ya gaa. Mgbe ọ hụrụ Jizọs, ọ dara nala nụkwụ ya, na-ebe ákwá. Ọ gwara ya, sị: Onyenwe anyị, a sị na ị nọ nebe a, nwanne anyị nwoke agaraghị anwụ. Jizọs hụrụ otú o si na-ebe ákwá, ya esoro ya bewe ákwá. Mgbe ìgwè mmadụ ahụ hụrụ anya mmiri na-agba Jizọs, ha sịrị: Ọ hụrụ Lazarọs nanya nke ukwuu. Ma, ụfọdụ sịrị: Gịnị mere o meghị ka enyi ya ghara ịnwụ? Olee ihe Jizọs ga-eme ugbu a?Jizọs gara ebe e liri Lazarọs. E jikwa nnukwu nkume dọchie ọnụ ya. Ọ gwara ndị nọ ebe ahụ, sị: Kwapụnụ nkume ahụ. Mata gwara ya, sị: Ma ihe a bụ abalị anọ ọ nwụrụ. O siwela ísì ugbu a. Nagbanyeghị ihe a Mata kwuru, ha kwapụrụ nkume ahụ. Mgbe ha kwapụchara ya, Jizọs ekpee ekpere, sị: Nna,ana m ekele gị maka na ị na-anụ olu m. Ama m na ị na-anụ olu m mgbe niile; ma ana m ekwu ihe a ka ìgwè mmadụ a nụ ya ma mata na ọ bụ gị zitere m. Mgbe o kpechara ekpere a, o ji oké olu kpọọ Lazarọs, sị: Lazarọs, pụta! Ihe dị egwu meziri. Lazarọs si nili ahụ pụta. O bukwa ákwà e kere ya pụta. Jizọs kwuru, sị: Tọpụnụ ya ákwà ma hapụ ya ka ọ laa.Ọtụtụ ndị hụrụ ihe a kweere na Jizọs. Ma, ụfọdụ gara gwa ndị Farisii ihe merenụ. Si mgbe ahụ gawa, ha chọwara otú ha ga-esi egbu ma Jizọs ma Lazarọs. Otu nime ndịozi iri na abụọ Jizọs aha ya bụ Judas Iskarịọt gakwuuru ndị Farisii na nzuzo ma jụọ ha, sị: Ego ole ka unu ga-akwụ m ma m nyere unu aka jide ya? Ha kwekọrịta inye ya mkpụrụ ego ọlaọcha iri atọ. Si mgbe ahụ gawa, Judas nọ na-achọ ohere ọ ga-eji mee ka ha jide Jizọs.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 13Jizọs bịara nụwa ka o jiri ndụ ya chụọ àjà iji gbapụta ụmụ mmadụ na-ezughị okè. Ọ bụ eziokwu na ọ nwụrụ, o meriri ụwa. Jehova ahapụghị Ọkpara ya nili, ọ kpọlitere ya nọnwụ. Jizọs dị umeala nobi. O jeere ndị ọzọ ozi, ma gbaghara ha mgbe ha mejọrọ ihe. Mgbe a kpọlitechara ya nọnwụ, ọ pụtara nihu ndị na-eso ụzọ ya. Ọ kụziiri ha otú ha ga-esi rụọ ọrụ dị mkpa o nyere ha rụọ. Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, nyere nwa gị aka ka ọ ghọta na anyị kwesịrị iso rụọ ọrụ a noge anyị a.87 Nri Anyasị nke Onyenwe AnyịNdị Juu na-eme Ememme Ngabiga kwa afọ nabalị iri na anọ nọnwa Naịsan. Ememme a na-echetara ha otú Jehova si kpọpụta ha nIjipt ebe ha nọ na-agba ohu ma kpọga ha nAla Nkwa ahụ. Nafọ 33, Jizọs na ndịozi ya nọ nọnụ ụlọ dị nelu na Jeruselem mee Ememme Ngabiga. Mgbe ha richara nri, Jizọs sịrị ha: Otu nime unu ga-enyefe m naka ndị Juu. Ihe a o kwuru wutere ndịozi ya, ha ajụọ ya, sị: Ònye ka ọ bụ? Jizọs sịrị ha: Ọ bụ onye m ga-enye achịcha a m ji. Mgbe o kwuchara ihe a, ya enye ya Judas Iskarịọt. Ozugbo o nyere ya Judas, Judas ebilie pụọ.Mgbe ọ pụrụ, Jizọs kpere ekpere, nyawaa achịcha ma nye ya ndịozi ya ndị ọzọ. Ọ gwara ha, sị: Taanụ achịcha a. Ọ na-anọchi anya ahụ m, bụ nke m ga-enye nihi unu. O wepụtakwara mmanya, kpee ekpere ma nye ya ndịozi ya. Ọ sịrị ha: Ṅụọnụ mmanya a. Ọ na-anọchi anya ọbara m, bụ nke m ga-awụsa ka e nwee ike ịgbaghara ndị mmadụ mmehie ha. M na-ekwe unu nkwa na mụ na unu ga-abụ eze neluigwe. Na-emenụ nke a kwa afọ ka unu na-echeta m. Nafọ ọ bụla, ndị na-eso ụzọ Jizọs ka na-ezukọ ná mgbede nke abalị iri na anọ nọnwa Naịsan na-eme ihe a Jizọs gwara ha. Ihe a na-akpọzi ya bụ Nri Anyasị nke Onyenwe Anyị.Mgbe ha richara nri anyasị a, ndịozi ya malitere ise okwu banyere onye kacha ukwuu nime ha. Ma, Jizọs sịrị ha: Onye kacha ukwuu nime unu bụ onye weere onwe ya ka onye kacha ntakịrị nime unu ma ọ bụ onye weere onwe ya na ndị ọzọ ka ya mkpa.Unu bụ ndị enyi m. M gwara unu ihe niile Nna m chọrọ ka m gwa unu. Noge na-adịghị anya, m ga-alakwuru Nna m neluigwe. Unu agaghị eso m aga ugbu a. Ma, ndị mmadụ ga-amata na unu bụ ndị na-eso ụzọ m nihi otú unu si hụ ibe unu nanya. Unu ga-ahụ ibe unu nanya otú ahụ m si hụ unu nanya.Mgbe Jizọs gwachara ndịozi ya ihe ndị a, o kpere ekpere ma rịọ Jehova ka o chebe ndị na-eso ụzọ ya niile. Ọ rịọkwara Jehova ka o nyere ha aka ka ha dịrị nudo ma jiri otu obi na-arụ ọrụ. O kpekwara ekpere ka e doo aha Jehova nsọ. Mgbe o kpechara ekpere a, ya na ndịozi ya bụrụ abụ ha ji too Jehova ma pụọ nèzí. Noge na-adịghị anya, a ga-abịa jide Jizọs.88 E Jidere JizọsJizọs na ndịozi ya si na Ndagwurugwu Kidrọn gaa Ugwu Oliv. Ha rutere ebe ahụ nime abalị, ezigbo ọnwa nọkwa na-agba. Mgbe ha rutere nogige Getsemeni, Jizọs gwara ndịozi ya, sị: Nọrọnụ nebe a na-eche nche. Jizọs hapụziri ha gatụ nihu nogige ahụ ma gbuo ikpere nala. Ma, obi erughị ya ala, ya ekpee ekpere ma rịọ Jehova, sị: Ka uche gị mee. Jehova zigara mmụọ ozi ya ka ọ gbaa ya ume. Mgbe Jizọs gaghachiri ebe ndịozi ya nọ, ọ hụrụ ha ka ha na-ehi ụra. Ọ gwara ha, sị: Bilienụ. Ugbu a abụghị oge unu kwesịrị iji na-ehi ụra. Oge eruola ka e nyefee m naka ndị iro m.Obere oge, Judas akpọrọ ìgwè mmadụ ji mma agha na osisi bịa nogige ahụ Jizọs na ndịozi ya nọ. Ọ ma ebe ọ ga-achọta Jizọs nihi na ha na-abịakarị nogige a. Judas gwara ndị agha so ìgwè mmadụ ahụ na ya ga-eme ihe ha ga-eji mata onye Jizọs bụ. Ozugbo ọ hụrụ Jizọs, ya agakwuru ya, ma sị ya: Onye Ozizi, ndeewo, ma susuo ya ọnụ. Jizọs gwara ya sị: Ì ji isusu m ọnụ enyefe m naka ha?Jizọs gakwuuru ìgwè mmadụ ahụ ma jụọ ha, sị: Ònye ka unu na-achọ? Ha asị ya: Jizọs onye Nazaret. Jizọs agwa ha, sị: Ọ bụ m. Mgbe o kwuru ihe a, ha lara azụ, ma daa nala. Jizọs jụkwara ha ọzọ, sị: Ònye ka unu na-achọ? Ha gwara ya ọzọ, sị: Jizọs onye Nazaret. Jizọs gwara ha, sị: Agwara m unu na ọ bụ m. Hapụnụ ndị a ka ha laa.Mgbe Pita hụrụ ihe na-emenụ, ya amịrị mma agha bepụ Malkọs ntị. Malkọs bụ ohu nnukwu onye nchụàjà. Ma Jizọs bitụrụ ntị ahụ aka ma gwọọ ohu ahụ. Ọ gwaziri Pita: Mịghachi mma gị nọbọ. Ndị na-eji mma agha alụ agha, ga-anwụ na mma agha.Ndị agha ahụ jidere Jizọs kee ya agbụ naka, ndịozi Jizọs agbaa ọsọ. Ha akpọrọzie Jizọs gakwuru Anas, bụ onyeisi nchụàjà. Anas jụrụ Jizọs ọtụtụ ajụjụ ma ziga ya nụlọ Nnukwu Onye Nchụàjà aha ya bụ Keyafas. Ma, gịnị meziri ndịozi Jizọs?89 Pita Ekwuo na Ya Amaghị JizọsMgbe Jizọs na ndịozi ya nọ nọnụ ụlọ dị nelu, ọ gwara ha, sị: Unu niile ga-ahapụ m gbaa ọsọ. Ma, Pita gwara ya, sị: Agaghị m ahapụ gị. Ọ bụrụgodị na ndị ọzọ niile ahapụ gị, agaghị m ahapụ gị. Jizọs gwara ya, sị: Tupu oké ọkpa akwaa, ị ga-ekwu ugboro atọ na ị maghị onye m bụ.Mgbe ndị agha kpọọrọ Jizọs gawa nụlọ Keyafas, ọtụtụ nime ndịozi ya gbara ọsọ. Ma, ndịozi Jizọs abụọ sooro ìgwè mmadụ ahụ. Otu nime ha bụ Pita. Ọ gara nọrọ nogige ụlọ Keyafas, ma soro ndị nọ ebe ahụ na-anya ọkụ. Otu nwa agbọghọ na-eje ozi lere ya anya nihu ma gwa ya, sị: Ama m gị. Gị na Jizọs na-eso.Pita gwara ya, sị: Mba, mụ na ya anaghị eso. Amaghị m ihe ị na-ekwu. Pita si ebe ahụ pụọ gawa nọnụ ụzọ ogige ahụ. Obere oge, nwa agbọghọ ọzọ na-eje ozi hụrụ ya ma gwa ndị nọ ebe ahụ, sị: Nwoke a na Jizọs na-eso. Pita agwa ha, sị: Amaghịdị m onye Jizọs bụ. Otu nwoke nọ ebe ahụ sịrị Pita: Ị bụ otu nime ha. Otú i si ekwu okwu na-egosi na ị bụ onye Galili ka Jizọs. Ma Pita ṅụrụ iyi, sị: Amaghị m onye ọ bụ.Ozugbo Pita kwuchara ihe a, oké ọkpa kwara. Ọ hụrụ ka Jizọs tụgharịrị ma lee ya anya, ya echeta ihe Jizọs gwara ya, pụọ nèzí, ma bee ezigbo ákwá.Ma, ndị Sanhedrin zukọtara nụlọ Keyafas ka ha kpee Jizọs ikpe. Ha ekpebiela igbu ya, ma ha na-achọ ihe ha ga-asị na o mere. Ha achọtaghị ihe ọ bụla. Keyafas mechara jụọ Jizọs, sị: Ị bụ Ọkpara Chineke? Jizọs sịrị ya: Abụ m. Keyafas ekwuo, sị: Ọ dịghị mkpa ịchọ ndị akaebe ọzọ. O kwuluola Chineke. Ha niile mara ya ikpe ma kwuo, sị: O kwesịrị ọnwụ. Ha gbara ya aka ntị, bụọ ya ọnụ mmiri, kpuchie ya ihu, ma kụọ ya ihe. Ha sịrị ya: Ọ bụrụ na ị bụ onye amụma, gwa anyị onye kụrụ gị ihe.Mgbe chi bọrọ, ha kpọọrọ Jizọs gaa nụlọ nzukọ Sanhedrin. Ha jụrụ ya, sị: Ị bụ Ọkpara Chineke? Jizọs zara ha, sị: Unu na-ekwu na m bụ. Ha kwuziri na Jizọs kwuluru Chineke ma maa ya ikpe ọnwụ. Ha kpọọrọ ya gaa nụlọ gọvanọ Rom aha ya bụ Pọntiọs Paịlet. Olee ihe mere mgbe ha gara ebe ahụ? Ka anyị chọpụta.90 Jizọs Anwụọ na GọlgọtaNdị isi nchụàjà kpọọrọ Jizọs gaa nụlọ Paịlet. Paịlet ajụọ ha, sị: Olee ihe ọjọọ nwoke a mere? Ha sịrị ya: Ọ sịrị na ya bụ eze. Paịlet jụrụ Jizọs, sị: Ị bụ Eze ndị Juu? Jizọs agwa ya, sị: Alaeze m abụghị nke ụwa a.Paịlet zigaara ya Herọd ka ọ mara ma ò ga-achọpụta ihe Jizọs mere. Ọ bụ Herọd na-achị Galili. E nweghị ihe ọjọọ Herọd chọpụtara Jizọs mere, ya ezighachiri ya Paịlet. Paịlet gwaziri ìgwè mmadụ nọ ebe ahụ, sị: Ma mụ ma Herọd enweghị ihe ọjọọ anyị hụrụ nwoke a mere. M ga-ahapụ ya. Ha tiri mkpu, sị: Kpọgbuo ya! kpọgbuo ya! Ndị agha pịara ya ụtarị, gbụọ ya ọnụ mmiri, ma kụọ ya ihe. Ha kpuwere ya okpu e ji ogwu kpaa, jiri ya na-eme ihe ọchị, sị: Ndeewo, Eze ndị Juu. Paịlet gwara ìgwè mmadụ ahụ ọzọ, sị: O nweghị ihe ọjọọ m hụrụ nwoke a mere. Ma, ha tiri mkpu, sị: Kpọgide ya nosisi! Paịlet kpọnyere ha Jizọs ka ha kpọgide ya nosisi.Ha kpọọrọ Jizọs gaa nebe a na-akpọ Gọlgọta, kpọgide ya nosisi ma bulie osisi ahụ elu. Jizọs kpere ekpere, sị: Nna, gbaghara ha, nihi na ha amaghị ihe ha na-eme. Ndị mmadụ ji ya mewe ihe ọchị, ma gwa ya, sị: Ọ bụrụ na ị bụ Ọkpara Chineke, si nosisi ịta ahụhụ a rịdata, ma zọpụta onwe gị.Otu nime ndị omekome a kpọgidere ha na Jizọs nosisi gwara ya, sị: Cheta m mgbe ị banyere nalaeze gị. Jizọs gwara ya, sị: Mụ na gị ga-anọ na Paradaịs. Nehihie ụbọchị ahụ, ọchịchịrị gbara ebe niile ruo awa atọ. Ụfọdụ ndị na-eso ụzọ ya guzo nso nebe ahụ a kpọgburu ya, ma Meri nne ya. Jizọs gwara Jọn ka o lekọta Meri ka nne ya.Nikpeazụ, Jizọs kwuru, sị: Emechaala ya. Mgbe o kwuchara ihe a, ya ehulata isi ma kubie ume. Oké ala ọma jijiji malitere ime ozugbo. Nụlọ nsọ, ákwà mgbochi nke kewara Ebe Nsọ na Ebe Kasị Nsọ dọwara abụọ malite nelu ruo nala. Mgbe ihendị a na-eme, onyeisi ndị agha kwuru, sị: Neziokwu, nwoke a bụ Ọkpara Chineke.91 Jehova Akpọlite Jizọs nỌnwụMgbe Jizọs nwụrụ, otu nwoke bara ọgaranya aha ya bụ Josef gara rịọ Paịlet ka ya gaa buru ozu ya lie, ya ekweta. Josef buuru ozu ya, jiri ákwà linin mara mma fụchie ya, tee ya ihe ndị na-esi ìsì ọma, ma lie ya nili ọhụrụ. Ọ kwaara nnukwu nkume kwachie ọnụ ya. Ndị isi nchụàjà gara gwa Paịlet, sị: Ọ na-adị anyị ka ụfọdụ ndị na-eso ụzọ ya nwere ike ịga buru ozu ya ma kwuo na a kpọlitela ya nọnwụ. Nihi ya, Paịlet gwara ha, sị: Mechisienụ ili ahụ ike, debekwanụ ndị nche na ya.Mgbe abalị atọ gachara, nisi ụtụtụ, ụfọdụ ụmụ nwaanyị gara nili ahụ ma chọpụta na a kwapụla nkume ahụ e ji kwachie ọnụ ya. Ha hụrụ otu mmụọ ozi nili ahụ, ya agwa ha, sị: Unu atụla ụjọ. A kpọlitela Jizọs nọnwụ. Gaanụ gwa ndị na-eso ụzọ ya ka ha gaa na Galili hụ ya.Meri Magdalin gbaara ọsọ gaa chọọ Pita na Jọn. Mgbe ọ hụrụ ha, ọ gwara ha, sị: E bupụla ozu Jizọs. Pita na Jọn gbaara ọsọ gaa nili ahụ. Mgbe ha rutere, ha hụrụ na o nweghị ihe dị na ya, ha alaghachi nụlọ ha.Mgbe Meri lọghachiri nili ahụ, ọ hụrụ ndị mmụọ ozi abụọ, ya agwa ha, sị: Amaghị m ebe ha debere Onyenwe m. Ọ hụziri otu nwoke nọ ebe ahụ, ya echee na ọ bụ onye nche. Ọ sịrị ya, Nna m ukwu, gwa m ebe ị dowere ya. Ma, mgbe nwoke ahụ kpọrọ ya Meri, ọ matara na ọ bụ Jizọs. Meri tiri mkpu, kpọọ ya, Onye Ozizi! ma makụọ ya. Jizọs gwara ya, sị: Gaa gwa ụmụnna m na ị hụrụ m. Ozugbo ahụ, Meri gbaara ọsọ gaa hụ ndị na-eso ụzọ Jizọs ma gwa ha na ya ahụla Jizọs.Ná mgbede ụbọchị ahụ, ndị na-eso ụzọ Jizọs abụọ si Jeruselem na-aga Emeọs ma na-akparịta ụka ka ha na-aga. Otu nwoke bịakwutere ha ma soro ha. Ọ jụrụ ha ihe ha nọ na-ekwu. Ha agwa ya, sị: Ọ bụ na ị nụbeghị ihe na-emenụ? Abalị atọ gara aga, ndị isi nchụàjà gburu Jizọs. Ugbu a, ụfọdụ ụmụ nwaanyị na-ekwu na ọ dị ndụ. Nwoke ahụ ajụọ ha, sị: Ọ bụ na unu ekweghị ihe ndị amụma kwuru? Ha kwuru naKraịst ga-anwụ, na a ga-akpọlitekwa ya nọnwụ. Ọ nọgidere na-akọwara ha ihe e dere nAkwụkwọ Nsọ. Mgbe ha ruru Emeọs, ndị na-eso ụzọ Jizọs abụọ ahụ gwara nwoke ahụ ka o soro ha laa nụlọ ha, ya ekweta. Mgbe ha chọrọ iri nri anyasị, nwoke ahụ weere achịcha, kpee ekpere. Ka ha na-eri nri, ha matara na ọ bụ Jizọs. Mgbe ha matara, ya apụọ nanya ha.Ndị na-eso ụzọ abụọ ahụ laghachiri Jeruselem ozugbo. Ha gara nụlọ ebe ndịozi Jizọs zukọrọ ma gwa ha ihe merenụ. Mgbe ha ka nọ nụlọ ahụ, Jizọs pụtara nihu ha. Ha ekwetaghị na ọ bụ ya ná mmalite. Ọ gwaziri ha, sị: Leenụ aka m, metụnụ m aka. E dere nAkwụkwọ Nsọ na Kraịst ga-esi nọnwụ bilie.92 Jizọs Apụta nIhu Ndị Na-egbu AzụObere oge Jizọs pụtachara nihu ndịozi ya, Pita gawara igbu azụ nOké Osimiri Galili. Tọmọs, Jems, Jọn na ndị na-eso ụzọ Jizọs ndị ọzọ sokwa ya gaa. Ha ji abalị niile gbalịa ka ha gbute azụ, ma o nweghị nke ha gbutere.Nisi ụtụtụ echi ya, ha hụrụ otu nwoke guzo nakụkụ mmiri. Nwoke ahụ kpọrọ ha ma jụọ ha, sị: Ọ nwere azụ unu gbutere? Ha zara ya, sị: Mba. Ọ gwara ha, sị: Wụnyenụ ụgbụ unu nakụkụ aka nri nke ụgbọ unu. Mgbe ha wụnyere ya, azụ juru nụgbụ ha nke na ha enwelighị ike ịdọbata ya nụgbọ ha. Ozugbo ahụ, Jọn matara na ọ bụ Jizọs ma kwuo, sị: Ọ bụ Onyenwe anyị. Ozugbo o kwuru ihe a, Pita amaba nime mmiri gawa ebe ahụ Jizọs nọ. Ndị na-eso ụzọ Jizọs ndị ọzọ ji ụgbọ soro ya gawa.Mgbe ha rutere nakụkụ mmiri ahụ, ha hụrụ achịcha, hụkwa azụ nọkụ a kwanyere ebe ahụ. Jizọs agwa ha ka ha weta ụfọdụazụ ha gbutere ka ha hụọkwa ha nọkụ. Ọ gwaziri ha, sị: Bịanụ, rie nri ụtụtụ.Mgbe ha richara nri ụtụtụ, Jizọs jụrụ Pita, sị: Ị hụrụ m nanya karịa igbu azụ? Ọ zara ya, sị: Ee, Onyenwe Anyị, ị ma na ahụrụ m gị nanya. Jizọs gwara ya, sị: Na-azụ ụmụ atụrụ m. Ọ jụrụ Pita ọzọ, sị: Pita, ị hụrụ m nanya? Ọ zakwara ya, sị: Onyenwe Anyị, ị ma na ahụrụ m gị nanya. Jizọs agwakwa ya, sị: Na-azụ ụmụ atụrụ m. Ọ jụkwara ya nke ugboro atọ. Ya ewute Pita. Ọ gwaziri Jizọs, sị: Onyenwe anyị, ị maara ihe niile. Ị ma na m hụrụ gị nanya. Jizọs agwa ya, sị: Na-azụ ụmụ atụrụ m. Ọ gwakwara Pita, sị: Na-eso m.93 Jizọs Alaghachi EluigweJizọs gwara ndị na-eso ụzọ ya na ya na ha ga-ezukọ na Galili. Mgbe ha zukọrọ, o nyere ha otu iwu dị ezigbo mkpa. Ọ sịrị ha: Gaanụ mee ndị mba niile ka ha bụrụ ndị na-eso ụzọ m. Na-akụziri ha ihe niile m kụziiri unu, na-emekwa ha baptizim. Ọ gwakwara ha, sị: Maranụ na m nọnyeere unu mgbe niile.Nime abalị iri anọ ahụ Jizọs nọrọ nụwa mgbe a kpọlitechara ya nọnwụ, ọ pụtara nihu ọtụtụ narị ndị na-eso ụzọ ya ma na Galili ma na Jeruselem. Ọ kụziiri ha ọtụtụ ihe dị mkpa, rụọkwa ọtụtụ ọrụ ebube. Jizọs na ndịozi ya mechara zukọọ nke ikpeazụ ya nUgwu Oliv. Ka ha nọ ebe ahụ, ọ gwara ha, sị: Unu esila na Jeruselem pụọ. Nọrọnụ ebe ahụ chere ihe Nna m kwere ná nkwa.Ndịozi ya aghọtaghị ihe ahụ o kwuru. Ha ajụọ ya, sị: Ọ bụ ugbu a ka ị ga-abụ Eze Izrel? Jizọs zara ha, sị: Oge Jehova ga-eme m Eze erubeghị. Noge na-adịghị anya, unu ga-enweta ike mgbe a ga-enye unu mmụọ nsọ. Unu ga-abụkwa ndị àmà m. Gaanụ kwusaa ozi ọma na Jeruselem, Judia, na Sameria, ruokwa ebe ndị kacha anya nụwa.Mgbe o kwuchara ihe ndị a, e buliri ya elu, ígwé ojii kpuchikwara ya. Ndị na-eso ụzọ ya nọ na-ele anya nelu, ma ha ahụghịzi ya nihi na ọ laghachila eluigwe.Ndị na-eso ụzọ ya si nUgwu Oliv ahụ laghachi Jeruselem. Ha na-ezukọ mgbe niile notu ọnụ ụlọ dị nelu ma na-ekpe ekpere. Ha na-eche ka Jizọs gwa ha ihe ndị ọzọ ha ga-eme.Ihe A Na-aga Ịkọ ná Nkebi nke 14Ndị Kraịst oge mbụ ziri ozi ọma Alaeze Chineke ruo nebe kacha anya nụwa. Jizọs gwara ha ebe ndị ha ga-ekwusa ozi ọma. Ọ rụrụ ọrụ ebube mee ka ha zie ndị mmadụ ozi ọma nasụsụ ha. Jehova mere ka ha kwusaa ozi ọma na-atụghị ụjọ, nyekwa ha ike ha ji die nsogbu ndị mmadụ nyere ha.Jizọs gosiri Jọn onyeozi ebube Jehova nọhụụ. Nọhụụ ọzọ, Jọn hụrụ ka Alaeze Chineke meriri Setan ma bibie ọchịchị ya ruo mgbe ebighị ebi. Jọn hụkwara ka Jizọs na otu narị puku na puku iri anọ na puku anọ ya na ha ga-eso achị, na-achị ụwa. Ọ hụrụ ka e mere ka ụwa niile ghọọ paradaịs, ndị niile bi na ya ana-efe Jehova, birikwa nudo.94 Ndị Na-eso Ụzọ Jizọs Enweta Mmụọ NsọAbalị iri Jizọs laghachiri eluigwe, ndị na-eso ụzọ ya nwetara mmụọ nsọ mgbe a na-eme Ememme Pentikọst nke afọ 33. Ndị mmadụ sikwa ebe dị iche iche bịa Jeruselem maka ememme a. Ihe dị ka ndị na-eso ụzọ Jizọs otu narị na iri abụọ zukọrọ notu ọnụ ụlọ dị nelu. Na mberede, ihe dị ịtụya mere. Ihe dị ka ọkụ bịara dịrị nisi onye nke ọ bụla nime ha, ha niile ebido kwuwa okwu nasụsụ dị iche iche. Ụzụ eju nụlọ ahụ dị ka ebe oké ifufe na-efe.Ndị si ebe dị iche iche bịa Jeruselem nụrụ ụzụ a ma gbara gaa nụlọ ahụ ka ha mara ihe na-emenụ. O juru ha anya mgbe ha nụrụ ka ndị na-eso ụzọ Jizọs na-ekwu okwu nasụsụ dị iche iche. Ha jụrụ, sị: Ndị a niile bụ ndị Galili. Oleezi otú ha si na-asụ asụsụ anyị?Ka ha nọ na-ekwu ihe a, Pita na ndịozi ndị ọzọ guzoro nihu ndị ahụ gbakọrọnụ. Pita gwara ha otú e si gbuo Jizọs nakwa naJehova kpọlitere ya nọnwụ. Ọ sịrị: Ugbu a, Jizọs nọ neluigwe naka nri Chineke. Ọ wụsara anyị mmụọ nsọ a o kwere anyị ná nkwa. Ọ bụ ya mere unu ji nụ ma hụ ọrụ ebube ndị a.Ihe ndị ahụ Pita kwuru ruru ìgwè mmadụ ahụ nobi. Ha jụrụ ya, sị: Gịnị ka anyị ga-eme? Ọ gwara ha, sị: Chegharịanụ ná mmehie unu, ka e meekwa unu baptizim naha Jizọs. A ga-enyekwa unu mmụọ nsọ. Nụbọchị ahụ, e mere ihe dị ka puku mmadụ atọ baptizim. Si mgbe ahụ gawa, ndị na-eso ụzọ Jizọs malitere na-amụba nike nike na Jeruselem. Mmụọ nsọ mere ka ndịozi malite ọgbakọ ndị ọhụrụ ka ha nwee ike ịkụziri ndị na-eso ụzọ Jizọs ihe niile o nyere ha niwu.95 O Nweghị Ihe Ga-emeli Ka Ha Kwụsị Izi Ozi ỌmaE nwere otu onye ngwọrọ na-anọ ọdụ nọnụ ụzọ ụlọ nsọ na-arịọ arịrịọ. Nehihie otu ụbọchị, ọ hụrụ Pita na Jọn ka ha na-achọ ịbanye nụlọ nsọ. Ọ rịọrọ ha, sị: Biko, nyetụnụ m ego. Pita sịrị ya: M ga-enye gị ihe karịrị ego. Naha Jizọs, bilie gawa ije. Pita jidere ya aka ma selite ya, ya amalite ịga ije. Obi tọrọ ndị nọ ebe ahụ ezigbo ụtọ nihi ihe a merenụ, ya emee ka ọtụtụ ndị kwere na Jizọs.Ma ihe a were ndị nchụàjà na ndị Sadusii ezigbo iwe. Nihi ya, ha jidere Pita na Jọn ma kpọrọ ha gaa nụlọikpe ndị Juu a na-akpọ Sanhedrin. Ha jụrụ ha, sị: Ònye nyere unu ike unu ji gwọọ nwoke a? Pita zara ha, sị: Ọ bụ Jizọs Kraịst, onye unu gburu. Ndị isi okpukpe ahụ sịrị ha: Kwụsịnụ ikwu banyere Jizọs! Ma ndịozi ahụ kwuru, sị: Anyị ga na-ekwu gbasara ya. Anyị agaghị akwụsị.Ozugbo ha hapụrụ Pita na Jọn, ha gakwuuru ndị na-eso ụzọ Jizọs ndị ọzọ ma kọọrọ ha ihe niile e mere ha. Ha niile kpere ekpere ma rịọ Jehova, sị: Biko, nyere anyị aka ka anyị kata obi na-ekwusa ozi ọma. Jehova nyere ha mmụọ nsọ ya, ha anọgide na-ekwusa ozi ọma ma na-agwọ ndị ọrịa. Ọtụtụ ndị ghọrọ ndị na-eso ụzọ Jizọs. Ezigbo iwe were Ndị Sadusii nke na ha jidere ndịozi ahụ ma tụba ha nụlọ mkpọrọ. Ma, Jehova zigara mmụọ ozi ya nabalị, ya agaa mepee ọnụ ụzọ ụlọ mkpọrọ ahụ ma gwa ndịozi ahụ, sị: Laghachinụ nụlọ nsọ kwusawakwa ozi ọma.Nụtụtụ echi ya, a gwara ụlọikpe ndị Juu ahụ, sị: Ụlọ mkpọrọ ahụ ka gbachiri agbachi, ma ndị ahụ unu tụbara na ya anọghịzi ebe ahụ. Ha nọ nụlọ nsọ na-akụziri ndị mmadụ ihe. Ha jidere ndịozi ahụ ọzọ, kpọgakwa ha nụlọikpe ahụ. Nnukwu onye nchụàjà sịrị ha:Ọ kwa anyị gwara unu kwụsị ikwu banyere Jizọs? Ma, Pita zara ya, sị: Anyị ga na-erubere Chineke isi ka onye na-achị achị karịa mmadụ.Ihe a ha kwuru were ndị isi okpukpe ahụ ezigbo iwe nke na ha chọwara igbu ha. Ma, otu onye Farisii aha ya bụ Gameliel biliri ọtọ ma sị ha: Hapụnụ ndị a. O nwere ike ịbụ na Chineke nọnyeere ha. Ùnu chọrọ ịlụso Chineke ọgụ? Ha mere ihe ọ gwara ha. Ha pịara ndịozi ahụ ihe, gwa ha ọzọ ka ha kwụsị ikwusa ozi ọma, hapụzie ha ka ha laa. Ma, ihe a emeghị ka ha kwụsị. Ha katara obi na-ekwusa ozi ọma ma nụlọ nsọ ma nụlọ nụlọ.96 Jizọs Ahọrọ SọlSọl bụ nwa amaala Rom a mụrụ na Tasọs. Ọ bụ onye Farisii maara iwu ndị Juu nke ọma. Ọ kpọkwara Ndị Kraịst asị. Ọ na-aga nụlọ ha kpụrụ ha gaa tụba nụlọ mkpọrọ. Ọ nọdị na-ele ka ndị iwe ji, ji okwute tụgbuo otu onye na-eso ụzọ Jizọs aha ya bụ Stivin.Ịkpụrụ Ndị Kraịst nọ na Jeruselem gaa tụba nụlọ mkpọrọ ezughịrị Sọl. Ọ gwara nnukwu onye nchụàjà ka o ziga ya na Damaskọs ka ya kpụrụkwa ndị nke nọ ebe ahụ. Mgbe Sọl rutewere Damaskọs, ìhè si nelu nwuo gburugburu ya, ya adaa nala. Ọ nụrụ olu jụrụ ya, sị: Sọl, gịnị mere i ji na-akpagbu m? Sọl ajụọ, sị: Ị bụ onye? Olu ahụ zara ya, sị: Abụ m Jizọs. Banye na Damaskọs, a ga-agwa gị ihe ị ga-eme. Ozugbo ahụ, Sọl kpuru ìsì, e duruzie ya banye nobodo ahụ.E nwere otu Onye Kraịst bi na Damaskọs aha ya bụ Aayas. Jizọs gwara ya nọhụụ, sị: Gaa chọọ Sọl nụlọ Judas nke dị nokporo àmà a na-akpọ Nke Kwụ Ọtọ. Aayas gwara ya, sị: Onyenwe Anyị, Anụla m ọtụtụ ihe banyere nwoke ahụ. Ọ na-atụba ndị na-eso ụzọ gị nụlọ mkpọrọ. Ma, Jizọs gwara ya, sị: Gakwuru ya. Ahọrọla m ya ka ọ na-aga mba dị iche iche ekwusa ozi ọma.Aayas gara ebe ahụ Sọl nọ. Mgbe ọ hụrụ ya, ọ sịrị ya: Sọl nwanna m, Jizọs zitere m ka m mee ka ị hụwa ụzọ. Ozugbo ahụ, Sọl hụwara ụzọ. A kụziiri ya banyere Jizọs, mee ya baptizim, ya aghọọ onye na-eso ụzọ Jizọs. Ugbu a ọ ghọrọla Onye Kraịst, o sooro Ndị Kraịst ibe ya na-ekwusa ozi ọma nụlọ nzukọ. Olee otú i chere obi ga-adị ndịJuu mgbe ha hụrụ Sọl ka ọ na-akụziri ndị mmadụ banyere Jizọs? O juru ha anya. Ha ajụọ, sị: Onye a ọ bụghị nwoke ahụ na-ejide ndị na-eso ụzọ Jizọs?Sọl nọrọ na Damaskọs afọ atọ kwusaa ozi ọma. Ndị Juu bịaziri kpọọ ya asị, ma chọwa otú ha ga-esi egbu ya. Ma mgbe ụmụnna matara ihe ha chọrọ ime, ha nyeere ya aka ka ọ gbapụ. Ha tinyere ya na nkata ma si noghere dị na mgbidi obodo ahụ budata ya.Mgbe Sọl laghachiri Jeruselem, ọ gara ka o sonyere ụmụnna ndị nọ ebe ahụ. Ma, ụjọ ya nọ na-atụ ha. Otu onye na-eso ụzọ Jizọs aha ya bụ Banabas nyeere ya aka kpọrọ ya gakwuru ndịozi ma mee ka ha ghọta na Sọl agbanweela. Sọl sooro ọgbakọ dị na Jeruselem kwusasiwe ozi ọma ike. O mechara zawa Pọl.97 Kọnịliọs Enweta Mmụọ NsọE nwere otu onyeisi ndị agha Rom bi na Sesaria aha ya bụ Kọnịliọs. Ọ bụ onye a ma ama. Ọ bụ eziokwu na ọ bụghị onye Juu, ma, ndị Juu na-akwanyere ya ùgwù. Ọ na-enyere ndị ogbenye aka. Kọnịliọs nwere okwukwe na Jehova ma na-ekpe ekpere mgbe niile. Otu ụbọchị, otu mmụọ ozi bịakwutere ya ma gwa ya, sị: Chineke anụla ekpere gị. Ugbu a, ziga mmadụ na Jọpa, bú ebe Pita nọ, ma gwa ya ka ọ bịa nyere gị aka. Ozugbo ọ gwachara ya okwu a, o zigara mmadụ atọ na Jọpa. Jọpa dị nebe ndịda Sesaria. Ọ dị ihe dị ka kilomita iri ise ma e si Sesaria gawa ya.Ma, ka Pita nọ na Jọpa, ọ hụrụ ọhụụ. Nọhụụ ahụ, ọ hụrụ anụ ndị a gwara ndị Juu erila. Ma, ọ nụrụ olu gwara ya rie ha. Pita jụrụ iri ha ma kwuo, sị: Eritụbeghị m anụ na-adịghị ọcha mbụ. Olu ahụ gwakwara ya, sị: Akpọla anụ ndị a ihe na-adịghị ọcha. Chineke emeela ka ha dị ọcha. Olu ahụ gwara ya, sị: E nwere ụmụ nwoke atọ na-achọ gị. Ha nọ nọnụ ụzọ gị, soro ha gawa. Pita gara nọnụ ụzọ ya, hụ ha ma jụọ ha ihe mere ha ji bịa. Ha gwara ya, sị: Ọ bụ Kọnịliọs, onyeisi agha ndị Rom, zitere anyị.Ọ sịrị ka a kpọọ gị, ka ị bịa nụlọ ya na Sesaria. Pita kpọbatara ha nụlọ ya ka ha nọrọ ka chi bọọ. Nechi ya, Pita na ụfọdụ ụmụnna nọ na Jọpa so ha gawa Sesaria.Mgbe ha rutere, Kọnịliọs hụrụ Pita, daa nala nụkwụ ya ma kpọọrọ ya isiala. Ma, Pita sịrị ya : Bilie. Abụ m mmadụ ibe gị. Chineke gwara m ka m bịa nụlọ gị, nagbanyeghị na ndị Juu anaghị aga na nke ndị Jentaịl. Ugbu a, biko, gwa m ihe mere i ji sị m bịa.Kọnịliọs gwara Pita, sị: Abalị anọ gara aga m nọ nekpe ekpere, otu mmụọ ozi gwara m ka m ziga mmadụ ka ha kpọọ gị. Biko, gwa anyị ihe Jehova chọrọ ka ị gwa anyị. Pita kwuru, sị: Aghọtala m na Chineke anaghị ele mmadụ anya nihu. Ọ na-anabata onye ọ bụla chọrọ ife ya. Pita kụziiri ha ọtụtụ ihe gbasara Jizọs. Mgbe ọ nọ na-akụziri ha ihe, mmụọ nsọ dakwasịrị Kọnịliọs na ndị niile nọ ebe ahụ. E mekwara ha niile baptizim.98 Otú Ozi Ọma Si Ruo nỌtụtụ ObodoNdịozi Jizọs rubere isi niwu o nyere ha izi ozi ọma nụwa niile. Nafọ 47, ụmụnna nọ nAntiọk zipụrụ Pọl na Banabas ka ha gaa zie ozi ọma nebe dị iche iche. Ụmụnna abụọ a gara obodo dị iche iche dị nEshia Maịnọ zie ozi ọma. Ụfọdụ obodo ndị ahụ bụ Dabe, Listra na Aịkoniọm.Pọl na Banabas ziri ụdị mmadụ niile ozi ọma. Ọtụtụ ndị bịara kwere na Kraịst. Mgbe Pọl na Banabas na-ezi Sajiọs Pọlọs bụ gọvanọ Saịprọs, ozi ọma, otu dibịa afa chọrọ ime ka ha ghara izi ya ozi ọma. Pọl gwara ya, sị: Jehova ga-eme gị ihe. Ozugbo ahụ, dibịa ahụ kpuru ìsì. Mgbe Gọvanọ Pọlọs hụrụ ihe a merenụ, ya ekwere na Jizọs.Pọl na Banabas ziri ozi ọma ebe niile, ma nụlọ nụlọ ma nahịa ma nụzọ ma nụlọ nzukọ. Mgbe ha gwọrọ otu onye ngwọrọ na Listra, ndị nọ ebe ahụ chere na ha bụ chi, ha achọọ ife ha. Ma, Pọl na Banabas ekweghị ka ndị ahụ fee ha. Ha gwara ha, sị: Ọ bụ naanị Chineke ka unu kwesịrị ife. Anyị bụ mmadụ ibe unu. Ka ha nọ na-ekwu ihe a, ụfọdụ ndị Juu bịara mee ka ndị niile nọ ebe ahụ nyewe Pọl nsogbu. Ha tụrụ ya nkume, kpụrụ ya gaa nazụ obodo, chee na ọ nwụọla. Ma, Pọl anwụbeghị. Ụmụnna ndị bi nobodo ahụ bịara ozugbo nyere ya aka, ma kpọrọ ya laghachi nime obodo. Mgbe e mechara, Pọl laghachiri Antiọk.Nafọ 49, Pọl gakwara zie ozi ọma nke ugboro abụọ ya nobodo dị iche iche. Ma, ọ gaghachiri nebe ndị o ziri ozi ọma nEshia Maịnọ ka ọ mata otú ụmụnna nọ ebe ahụ mere. Mgbe o mechara, ọ gawara obodo ndị dị na Yurop zie ozi ọma. Ha bụAtens, Efesọs, Filipaị, na Tesalonaịka na obodo ndị ọzọ. Saịlas, Luk na otu nwa okorobịa aha ya bụ Timoti so Pọl gaa ebe ndị ahụ. Ha hiwere ọgbakọ dị iche iche, meekwa ka okwukwe ụmụnna sie ike. Pọl nọrọ na Kọrịnt otu afọ na ọnwa isii na-eme ka okwukwe ụmụnna sikwuo ike. O ziri ndị mmadụ ozi ọma, kụziere ha ihe ma degara ọtụtụ ọgbakọ akwụkwọ ozi. Aka ọru ya bụ ịkpa ákwà ụlọikwuu. Mgbe obere oge gara, ọ laghachiri Antiọk.Nafọ 52, Pọl gakwara ozi ọma nke ugboro atọ ya nobodo ụfọdụ. Ọ malitere nEshia Maịnọ. Ọ gara Filipaị na Kọrịnt. Pọl nọrọ ọtụtụ afọ nEfesọs kụziere ndị mmadụ ihe, gwọọ ndị ọrịa, nyekwara ọgbakọ nọ ebe ahụ aka. Nụbọchị ọ bụla, ọ gwara ndị mmadụ okwu nụlọ ezumezu nke otu ụlọ akwụkwọ dị ebe ahụ. Ọtụtụ ndị gere ya ntị ma kwụsị ihe ọjọọ ndị ha na-eme. Mgbe Pọl zichara ozi ọma nọtụtụ obodo, ọ gara Jeruselem.99 Onye Na-elekọta Ụlọ Mkpọrọ Aghọọ Onye KraịstE nwere otu nwa agbọghọ na-ejere mmadụ ozi na Filipaị. Mmụọ ọjọọ ji ya. Mmụọ ọjọọ a mere ka ọ na-akọrọ ndị mmadụ ihe ndị ga-eme nọdịnihu. Ihe a ọ na-eme na-enyekwa ndị nwe ya nnukwu ego. Mgbe Pọl na Saịlas bịara na Filipaị, o so ha na-agagharị ruo ọtụtụ ụbọchị. Mmụọ ọjọọ ahụ mere ka ọ na-eti mkpu, sị: Ndị a bụ ndị ohu nke Chineke Onye Kasị Elu. Pọl gwara mmụọ ọjọọ ahụ, sị: Ana m enye gị iwu naha Jizọs ka i si nime ya pụta. Ya esi nime nwa agbọghọ ahụ pụta.Mgbe ndị nwe nwa agbọghọ ahụ hụrụ na ha agaghị na-ejizi nwa ahụ enweta ego, ezigbo iwe were ha. Ha kpụụrụ Pọl na Saịlas gakwuru ndị na-achị obodo. Ha gwara ha, si: Ndị a na-emebi iwu obodo anyị, na-enyekwa obodo anyị niile nsogbu. Ndị ahụ na-achị obodo nyere iwu ka a pịa Pọl na Saịlas ihe ma tụba ha nụlọ mkpọrọ. Onye na-elekọta ụlọ mkpọrọ ahụ tụbara ha nọnụ ụlọ mkpọrọ dị nime ime ma kpọchie ụkwụ ha nọtọsị.Pọl na Saịlas bidoro iji abụ na-eto Jehova, ndị mkpọrọ ndị ọzọ ana-ege ha ntị. Netiti abalị, oké ala ọma jijiji mere na mberede, ụlọ mkpọrọ ahụ niile amawa jijiji. Ibo ụzọ ya niile meghekwara, agbụ e kere ndị mkpọrọ ahụ niile tọpụkwara. Onye na-elekọta ụlọ mkpọrọ ahụ ji ọsọ gbaba nime ime, ma hụ na ụzọ ya niile meghechara emeghe. O chere na ndị mkpọrọ ahụ niile agbaala ọsọ, ya amịrị mma agha chọọ igbu onwe ya.Mgbe ọ na-achọ igbu onwe ya, Pọl tiri mkpu, sị: Egbula onwe gị! Anyị niile nọ nebe a! Onye na-elekọta ụlọ mkpọrọ ahụ mabara nime ma daa nala nihu Pọl na Saịlas. Ọ jụrụ ha, sị: Gịnị ka m ga-eme ka a zọpụta m? Ha gwara ya, sị: Gị na ezinụlọ gị ga-ekwere na Jizọs. Pọl na Saịlas maliteziri ịkụziri ha banyere Jehova. E mekwara nwoke ahụ na ezinụlọ ya baptizim.100 Pọl na TimotiE nwere otu nwa okorobịa nọ nọgbakọ dị na Listra aha ya bụ Timoti. Nna ya bụ onye Grik, ma nne ya bụ onye Juu. Aha nne ya bụ Yunis, aha nne nne ya abụrụ Lọịs. Ha si na mgbe Timoti dị obere kụziwere ya gbasara Jehova.Mgbe Pọl gara kwusaa ozi ọma na nke ugboro abụọ ya nobodo dị iche iche, ọ gara Listra. Ọ chọpụtara na Timoti hụrụ ụmụnna nọ na Listra nanya, chọsiekwa ike inyere ha aka. Pọl gwara Timoti ka o soro ya gaa kwusawa ozi ọma. Pọl ji nwayọọ nwayọọ kụziere Timoti otú e si ezi ozi ọma na otú e si akụzi ihe.Mmụọ nsọ nyeere Pọl na Timoti aka nebe niile ha gara zie ozi ọma. Notu abalị, Pọl hụrụ ọhụụ ebe otu nwoke na-agwa ya ka ọ bịa Masedonia nyere ha aka. Nihi ya, Pọl, Timoti, Saịlas na Luk gawara ebe ahụ ka ha kwusaa ozi ọma ma hiwe ọgbakọ dị iche iche.Ọtụtụ ndị nọ na Masedonia nke dị na Tesalonaịka ghọrọ Ndị Kraịst. Ma, ọtụtụ ndị Juu malitere imere Pọl na ndị ya na ha so anyaụfụ. Ha kpọkọtara ìgwè mmadụ ma kpụrụ Pọl na ụmụnna ụfọdụ kpụgara ndị na-achị obodo. Ha gwara ha, sị: Ndị a na-enupụrụ ọchịchị ndị Rom isi. Ihe a nwere ike ime ka e gbuo Pọl na Timoti. Nihi ya, ha ji abalị gbaga Beria.Ndị Beria chọsiri ike ịnụ ozi ọma. Ma ndị Grik ma ndị Juu nọ ebe ahụ ghọrọ Ndị Kraịst mgbe e ziri ha ozi ọma. Mgbe ụfọdụ ndị Juu si Tesalonaịka bịa ma mee ka e bido inye ụmụnna nsogbu, Pọl si Beria gawa Atens. Timoti na Saịlas nọgidere na Beria ma na-eme ka okwukwe ụmụnna sikwuo ike. Pọl mechara zighachi Timoti na Tesalonaịka ka ọ gbaa ụmụnna nọ ebe ahụume ka ha die nsogbu a na-enye ha. Pọl mechakwara ziga Timoti nọgbakọ ndị ọzọ ka ọ gbaa ha ume.Pọl gwara Timoti, sị: A ga-akpagbu ndị niile chọrọ ife Jehova. A kpagburu Timoti ma tụọ ya mkpọrọ nihi na ọ na-efe Jehova. Ma, obi dị ya ụtọ nihi na o mere ka o gosi na nsogbu agaghị emeli ka ya hapụ Jehova.Pọl gwara Ndị Filipaị, sị: Ana m ezitere unu Timoti. Ọ ga-akụziri unu otú unu ga-esi na-efe Jehova nakwa otú unu ga-esi na-ezi ozi ọma. Pọl ma na Timoti ga-arụ ọrụ a nke ọma. Ha abụọ bụ enyi, sorokwa jee ozi ọma ruo ọtụtụ afọ.101 A Kpọọrọ Pọl Gaa RomMgbe Pọl gachara ebe dị iche iche kwusaa ozi ọma na nke ugboro atọ ya, ọ gara Jeruselem. Mgbe o ruru, e jidere ya ma tụọ ya mkpọrọ. Notu abalị, ọ hụrụ ọhụụ. Nọhụụ ahụ, Jizọs gwara ya, sị: Ị ga-aga Rom zie ozi ọma. E si Jeruselem kpọga ya Sesaria. Pọl nọrọ afọ abụọ nụlọ mkpọrọ nebe ahụ. Mgbe Pọl na-azara ọnụ ya nihu Gọvanọ Festọs, ọ gwara ya, sị: Achọrọ m ka Siza kpee m ikpe na Rom. Festọs gwara ya, sị: Ebe ị chọrọ ka Siza kpee gị ikpe; ị ga-agakwuru Siza. E tinyere Pọl nụgbọ mmiri na-aga Rom. Ụmụnna abụọ aha ha bụ Luk na Arịstakọs sokwa ya gaa.Mgbe ha nọ nụgbọ mmiri na-aga, oké ifufe malitere ife. O fegidere ruo ọtụtụ ụbọchị. Ndị niile nọ nụgbọ ahụ chere na ha ga-anwụ. Ma Pọl gwara ha, sị: Otu mmụọ ozi gwara m ná nrọ, sị: Atụla egwu, Pọl. Ị ga-eru Rom, o nweghịkwa ihe ga-eme onye ọ bụla nọ nụgbọ a. Nweenụ obi ike. Anyị agaghị anwụ.Oké ifufe ahụ fegidere ruo abalị iri na anọ. Mgbe ha rutewere ebe ala dị nagwaetiti Mọlta, ụgbọ ha tọrọ nájá ma kụrisịa. Ma, narị mmadụ abụọ na iri asaa na isii nọ nụgbọ ahụ pụtara nenweghị ihe mere ha. Ụfọdụ gwuuru mmiri pụta, ndị ọzọ ejide ibé osisi ụgbọ ahụ aka, mmiri eburu ha pụta nelu ala. Ndị Mọlta kwanyeere ha ọkụ ka ahụ kporo ha ọkụ, lekọtakwa ha nke ọma.Mgbe ọnwa atọ gachara, ndị agha kpọ Pọl hà kpọọrọ ya banye nụgbọ mmiri ọzọ gawa Rom. Mgbe o rutere Rom, ụmụnna nọ ebe ahụ bịara hụ ya. Mgbe ọ hụrụ ha, o kelere Jehova, obi esiekwa ya ike. Ọ bụ eziokwu na e ji Pọl eji, a hapụrụ ya ka ọ nọrọ nụlọ ọ na-akwụ ụgwọ ya, onye agha ana-eche ya nche. Ọ nọrọ ebe ahụ afọ abụọ. Ndị mmadụ na-abịakwa ahụ ya, ya ana-ezi ha ozi ọma gbasara Alaeze Chineke, nakwa gbasara Jizọs. Pọl nọkwa ebe ahụ degara ọgbakọ dị iche iche dị nEshia Maịnọ nakwa na Judia akwụkwọ ozi. Neziokwu, Jehova ji Pọl mee ka ozi ọma ruo ná mba dị iche iche.102 Ọhụụ Ndị E Gosiri JọnMgbe Jọn onyeozi nọ nụlọ mkpọrọ nagwaetiti Patmọs, Jizọs gosiri ya ọhụụ iri na isii gbasara ihe ndị ga-eme nọdịnihu. Ọhụụ ndị ahụ gosiri otú a ga-esi doo aha Jehova nsọ, otú Alaeze ya ga-esi bịa, nakwa otú uche ya ga-esi mee nụwa a otú o si eme neluigwe.Notu nime ọhụụ ndị ahụ, Jọn hụrụ Jehova ebe ọ nọ nocheeze ya dị ebube neluigwe. Ndị okenye iri abụọ na anọ gbakwara ya gburugburu. Ha yi ákwà ọcha, kpurukwa okpueze ọlaedo nisi. Àmụmà si nocheeze ahụ na-egbu, égbè eluigwe esikwa na ya na-agba. Ndị okenye iri abụọ na anọ ahụ na-akpọrọ Jehova isiala, na-efekwa ya. Nọhụụ ọzọ, Jọn hụrụ oké igwe mmadụ ndị si ná mba niile, ndị niile, na asụsụ niile ka ha na-efe Jehova. Jizọs bụ Nwa Atụrụ ahụ na-elekọta ha, durukwa ha gaa ná mmiri nke ndụ. Mgbe e mechara, ọ hụrụ ọhụụ ọzọ ebe Jizọs ghọrọ Eze neluigwe, ndị okenye iri abụọ na anọ esorokwa ya na-achị. Nọhụụ ọzọkwa, Jọn hụrụ ka Jizọs na-alụso ndị mmụọ ọjọọ na dragọn ahụ, ya bụ Setan, agha. Jizọs si neluigwe chụda ha nụwa.Nọhụụ ọzọ, Jọn hụrụ ebe Nwa Atụrụ ahụ na otu narị puku na iri puku anọ na puku anọ guzo nUgwu Zayọn. Ọ hụkwara ka otu mmụọ ozi na-efegharị nụwa ma na-agwa ndị mmadụ ka ha tụọ egwu Chineke ma nye Ya otuto.Ọ hụkwara ọhụụ ọzọ ebe a na-alụ agha Amagedọn. Nagha ahụ, Jizọs na ndị agha ya meriri Setan na ndị niile na-akwado ya. Nọhụụ nke ikpeazụ, Jọn hụrụ na udo dị ma neluigwe ma nelu ụwa. E bibiela Setan ya na ndị niile so ya na-enupụrụ Chineke isi. Ndị niile nọ neluigwe na nụwa ana-edo aha Jehova nsọ ma na-efe naanị ya.103 Ka Alaeze Gị BịaJehova kwere anyị nkwa, sị: Ịkwa ákwá, ihe mgbu, ọrịa ma ọ bụ ọnwụ agaghịkwa adị ọzọ. M ga-ehichapụ anya mmiri niile nanya ha. Agaghịkwa na-echeta ihe ọjọọ niile mere noge gara aga.Jehova tinyere Adam na Iv nogige Iden ka ha biri nudo ma na-enwe obi ụtọ. Ebe ọ bụ Nna ha nke eluigwe, ọ chọrọ ka ha na-efe ya, chọọkwa ka ha mụọ ụmụ mụjuo ụwa. Ma, Adam na Iv nupụụrụ Jehova isi. Ihe a emeghị ka Chineke gbanwee ihe ahụ o bu nuche. Nakwụkwọ a, anyị ahụla na Chineke na-emezu ihe ọ bụla o kwere ná nkwa. Ọ ga-eji Alaeze ya gọzie ụwa niile, otú ahụ o kwere Ebreham ná nkwa.Noge na-adịghị anya, Setan, ndị mmụọ ọjọọ ya, na ndị ọjọọ niile agaghịzi adị. Onye ọ bụla ga na-efe naanị Jehova. Anyị agaghịzi na-arịa ọrịa ma ọ bụ na-anwụ anwụ. Ụbọchị ọ bụla anyị tetara ụra, ahụ ga-agbasi anyị ike, obi ana-atọkwa anyị ụtọ na anyị dị ndụ.Ụwa ga-aghọ paradaịs. Onye ọ bụla ga na-enwe ezigbo nri ọ ga-eri, birikwa nezigbo ụlọ nke ya. Ndị mmadụ ga na-adị obiọma, enweghịzi onye ga na-eme ibe ya ihe ọjọọ. Anụ ọhịa agaghịzi na-atụ anyị ụjọ, anyị agaghịkwa na-atụ ha ụjọ.Obi ga-atọgbu onye ọ bụla atọgbu mgbe Jehova ga-amalite ịkpọlite ndị nwụrụ anwụ. Anyị ga-anabata ndị fere Chineke noge ochie. Ụfọdụ nime ha bụ Ebel, Noa, Ebreham, Sera, Mozis, Rut, Esta na Devid. Ha ga-eso anyị mee ka Ụwa bụrụ paradaịs. A ga na-enwe ọrụ ndị na-atọ ụtọ anyị ga na-arụ mgbe niile.Jehova chọrọ ka i biri na paradaịs. Ị ga-amatakwu Jehova karịa otú ị ma ya ugbu a. Nihi ya, ka anyị gbalịa na-abịarukwu ya nso kwa ụbọchị, nakwa ruo mgbe ebighị ebi.Ihe Ị Ga-amụta nAkụkọ Baịbụl 