 Ṅomie ia-IB  Ṅomie Okwukwe HaAfọ Ihe Ndị A Kọrọ Akụkọ Ha MerePeeji Mbụ na nke Ndị Bipụtara Akwụkwọ A 2013WATCH TOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF PENNSYLVANIANdị Bipụtara yaWATCHTOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF NEW YORK, INC.Brooklyn, New York, U.S.A.E Bipụtara Ya nỌnwa Mee 2013A naghị ere akwụkwọ a ere. O so nihe e ji arụ ọrụ ịkụziri ndị mmadụ Baịbụl nụwa dum. E jikwa onyinye si ndị mmadụ nobi akwado ọrụ a.Ọ gwụkwala ma è gosiri nsụgharị ọzọ, amaokwu Baịbụl ndị e dere nakwụkwọ a sitere na Baịbụl e ji asụsụ Igbo a na-ede noge a dee, ya bụ,Baịbụl NsọNsụgharị Ụwa Ọhụrụ nke Akwụkwọ Nsọ.Isiokwu Ndị Dị nAkwụkwọ AOkwu MbidoEzigbo Ụmụnna Anyị:Ọ bụ nỤlọ NcheJenụwarị 1, 2008 ka anyị bidoro ibipụta isiokwu mara mma a na-akpọ Ṅomie Okwukwe Ha.Ụlọ Ncheahụ bụỤlọ Ncheọhaneze mbụ anyị bipụtara. Kemgbe ahụ, anyị na-ebipụta isiokwu ọhụrụ kwa ọnwa atọ ọ bụla nisiokwu a bụ Ṅomie Okwukwe Ha. Obi dị anyị ụtọ na anyị na-eme nke a.Olee otú obi dị ndị na-agụ isiokwu a kemgbe ahụ? Mgbe otu nwaanyị gụchara isiokwu kwuru banyere Mata, o dere, sị: Mgbe m gụrụ ya, m chịrị ọchị nihi na m na-akpacha àgwà ka Mata. Mgbe ọ bụla ndị mmadụ bịara na nke m, anaghị m ezu ike ebe m na-achọ ka m lee ha ọbịa nke ọma. Nke a na-eme mgbe ụfọdụ ka m chefuo na m kwesịrị ịhapụtụ ihe m na-eme soro ha nọrịa. Mgbe otu onye na-eto eto gụchara isiokwu nke kọrọ gbasara Esta, o dere ihe ọ mụtara. Ọ sịrị: Uwe na ihe ndị ọzọ na-ewu ewu na-echukarị ndị mmadụ ụra. O nwere mgbe o mere m otú ahụ. Ama m na anyị kwesịrị ịna-adị mma nanya, ma anyị ekwesịghị ikwe ka ejiji na-echu anyị ụra. O kwukwara, sị: Ihe dị Jehova mkpa bụ ụdị mmadụ anyị bụ. Mgbe otu nwanna nwaanyị gụchara isiokwu kwuru banyere Pita onyeozi, obi tọrọ ya ezigbo ụtọ, ya edee, sị: Isiokwu ahụ tọmịịrị m. Ọ dị m ka m nọ mgbe ihe a kọrọ na ya na-eme. Mgbe m na-agụ ya, uche m niile dị nihe m na-agụ nihi otú o si atọ m ụtọ.Ndị a niile na ọtụtụ ndị ọzọ anyị natara akwụkwọ ozi ha kelere anyị maka isiokwu ndị ahụ. Ihe ha dere gosiri na ihe Pọl onyeozi dere na Baịbụl noge gara aga bụ eziokwu. O dere, sị: Ihe niile e dere noge gara aga, e dere ha iji nye anyị ntụziaka. Rom 15:4 Neziokwu, Jehova mere ka e dee akụkọ ndị ahụ na Baịbụl ka e jiri ha kụziere anyị ọtụtụ ihe dị mkpa. Onye ọ bụla nime anyị nwere ihe ọ ga-amụta nakụkọ ndị ahụ nagbanyeghị afọ ole anyị ferela Jehova.Anyị na-agba gị ume ka ị gụọ akwụkwọ a ozugbo o kwere gị mee. Jirikwanụ ya na-amụ ihe nofufe ezinụlọ unu. Ọ ga-atọ ụmụaka gị ụtọ. Mgbe a ga-amụwa akwụkwọ a nỌmụmụ Baịbụl Ọgbakọ, ya enwekwala izu ị ga-ahapụ ịga ọmụmụ ihe. Meda obi gụọ ya ma chebara ihe ị na-agụ echiche. Were ya na ị nọ mgbe ihe ị na-agụ na-eme. Mee ka obi gị dịrị nihe ị na-agụ. Gbalịa ka ihe metụrụ ndị ị na-agụ akụkọ ha nobi metụkwa gị nobi. Gbalịakwa ka ị hụ ihe ha hụrụ. Jiri ihe ha mere mgbe ihe ụfọdụ mere ha tụnyere ihe ị gaara eme ma ọ bụrụ gịnwa ka ihe ndị ahụ mere.Obi dị anyị ụtọ iwepụtara unu akwụkwọ a. Ekpere anyị bụ ka akwụkwọ a baara unu na ezinụlọ unu uru. Maranụ na anyị hụrụ unu nanya, anyị chọkwara ka ihe dịrị unu ná mma,Òtù Na-achị Isi nke Ndịàmà JehovaOkwu Mmalite1, 2.Olee otú otu onye nlekọta na-ejegharị ejegharị si were ndị nwere okwukwe a kọrọ akụkọ ha na Baịbụl, oleekwa ihe mere ha ga-eji abụrụ anyị ezigbo ndị enyi?MGBE otu nwanna nwaanyị gechara okwu otu onye nlekọta na-ejegharị ejegharị nke merela agadi kwuru, ọ sịrị: Ọ na-abụ ya kọwa akụkọ ụfọdụ ndị e kwuru okwu ha na Baịbụl, ị ga-eche na ndị ahụ bụ ndị ya na ha kpawara kemgbe. Ihe nwanna nwaanyị ahụ kwuru bụ eziokwu nihi na onye nlekọta ahụ agụọla Okwu Chineke ma jiri ya na-akụzi ihe kemgbe ọtụtụ afọ. Okwu Chineke doro ya anya nke na ọ dị ka ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị Baịbụl kọrọ akụkọ ha hà bụ ndị enyi ya ya na ha kpawara kemgbe ndụ ya.2Ọ bụ na ọ gaghị adị mma ma ọtụtụ nime ndị ahụ Baịbụl kọrọ akụkọ ha bụrụ ndị enyi anyị? Ndị ahụ hà na-adị gị ka ndị dịrị ndụ neziokwu? Chegodị echiche otú obi ga-adị gị ma gị na ụfọdụ nime ha, dị ka Noa, Ebreham, Rut, Ịlaịja, na Esta, nọrịa ma ọ bụ kparịta ụka, gị amatakwa ha nke ọma. Chegodị otú ha nwere ike isi mee ka ndụ gị ka mma ma ha gbaa gị ume ma nye gị ndụmọdụ ga-abara gị uru.GụọIlu 13:20.3.a Olee uru ịmụ gbasara ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị nwere okwukwe, bụ ndị a kọrọ akụkọ ha na Baịbụl, ga-abara anyị? b Olee ajụjụ ndị anyị ga-eleba anya?3Neziokwu, noge a ga-enwe mbilite nọnwụ nke . . . ndị ezi omume, anyị na ha ga-aghọ ezigbo ndị enyi. Ọrụ 24:15 Ma ihe anyị na-amụta na Baịbụl banyere ndị nwoke na ndị nwaanyị ahụ nwere okwukwe nwedịrị ike ịbara anyị uru ugbu a. Olee otú ọ ga-esi baara anyị uru? Pọl onyeozi zara ajụjụ a nke ọma. Ọ sịrị: Bụrụnụ ndị na-eṅomi ndị ahụ sitere nokwukwe na ndidi na-eketa nkwa ndị e kwere. Hib. 6:12 Ugbu a anyị na-abịa ịmụ banyere ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị ahụ nwere okwukwe, ka anyị lebagodị anya najụjụ ole na ole ihe ahụ Pọl kwuru nwere ike ime ka anyị jụọ. Ajụjụ ndị ahụ bụ: Gịnị bụ okwukwe, gịnịkwa mere o ji dị mkpa ka anyị nwee ya? Olee otú anyị nwere ike isi ṅomie ndị ahụ nwere okwukwe?Ihe Bụ Okwukwe na Ihe Mere O Ji Dị Mkpa Ka Anyị Nwee Ya4.Gịnị ka ndị mmadụ na-echekarị na okwukwe bụ, gịnịkwa mere na ihe ahụ ha na-eche abụghị eziokwu?4Okwukwe bụ àgwà magburu onwe ya. Ndị niile anyị ga-amụ banyere ha nakwụkwọ a nwechara okwukwe. Ma ọtụtụ ndị taa enweghị ihe ha ji inwe okwukwe kpọrọ, ha chekwara na onye nwere okwukwe bụ onye na-ekwere ihe ọ bụla a gwara ya, ma ọ dị mma ma ọ dị njọ. Ma, ihe a ha chere abụghị eziokwu. Mmadụ inwe okwukwe apụtaghị na onye ahụ ga-ekwere ihe ọ bụla a gwara ya najụghị ase.Okwukwe abụkwanụghị ihe ọ na-abụ ya bata mmadụ nobi taa, echi ya apụọ. Mmadụ ikwere ihe ọ bụla a gwara ya najụghị ase jọgburu onwe ya. Ihe ọzọkwa bụ na ihe Chineke chọrọ naka anyị abụghị naanị ka anyị kwere na ya. A sị ka e kwuwe, ndị mmụọ ọjọọ kwekwara wee kụja.Jems 2:19.5, 6.a Olee ihe abụọ a na-anaghị ahụ anya e ji amata ezigbo okwukwe? b Olee otú okwukwe anyị kwesịrị isiru ike? Mee ihe atụ.5Ezigbo okwukwe abụghị mmadụ ikweta ihe ọ bụla a gwara ya. Ì chetara otú Baịbụl si kọwaa ihe bụ okwukwe?GụọNdị Hibru 11:1.Pọl kwuru na e nwere ihe abụọ a na-anaghị ahụ anya e ji amata ezigbo okwukwe. Nke mbụ bụ ihe ndị a na-adịghị ahụ anya dị adị ugbu a. Anyị enweghị ike iji anya anyị ahụ ndị nọ neluigwe na ihe ndị na-eme nebe ahụ. Dị ka ihe atụ, anyị enweghị ike ịhụ Jehova Chineke, Ọkpara ya ma ọ bụ Alaeze ya nke na-achị ugbu a neluigwe. Nke abụọ abụrụ ihe ndị a na-ele anya ha, ya bụ, ihe ndị ka ga-eme eme. Anyị ahụwabeghị ụwa ọhụrụ ahụ nke Alaeze Chineke ga-eweta noge na-adịghị anya. Nke a ọ pụtara na o nweghị ihe na-egosi na ihe ndị ahụ anyị nwere okwukwe na ha ga-enwe isi?6Mbanụ! Pọl kwuru na onye nwere ezigbo okwukwe nwere ezigbo ihe mere o ji nwee okwukwe. Mgbe Pọl na-akọwa ihe bụ okwukwe, ọ sịrị na ọ bụ atụmanya e ji naka. Otú ọzọ e nwere ike isi sụgharịa ihe a o kwuru bụ na okwukwe dị ka akwụkwọ ala ma ọ bụ akwụkwọ ụlọ. Weregodị ya na mmadụ chọrọ inye gị ụlọ. O nwere ike inye gị akwụkwọ ụlọ ahụ ma sị gị, Ihe a bụ ụlọ ọhụrụ gị. Ihe a ọ gwara gị apụtaghị na ọ bụ nakwụkwọ ahụ ka ị ga-ebi. Kama ihe ọ pụtara bụ na akwụkwọ ahụ o nyere gị aghọọla ihe akaebe iwu kwadoro nke na-egosi na ụlọ ahụbụzinke gị. Otú ahụ ka ọ dịkwa okwukwe. E nwere ihe akaebe ma ọ bụ ezigbo ihe mere anyị ji nwee okwukwe. Ihe ahụ kara anyị obi nke na e nwere ike ikwu na ọ bụ ya bụ okwukwe ahụ anyị nwere.7.Olee ihe ndị na-eme ka mmadụ nwee ezigbo okwukwe?7Nke a gosiri na ihe na-eme ka mmadụ nwee ezigbo okwukwe bụ ihe ndị merela eme bụ ndị mere ka obi sie onye ahụ ike, ya edookwa ya anya na Jehova Chineke ga-emezu ihe niile o kwuru. Okwukwe na-eme ka anyị were Jehova ka Nna anyị nke hụrụ anyị nanya. Ma, e nwekwara ihe ọzọ ga-eme ka mmadụ nwee ezigbo okwukwe. Okwukwe yiri ihe a kụrụ nubi. A ga na-agba ya mmiri ka ọ ghara ịkpọnwụ. Ọ bụ ya mere anyị kwesịrị iji na-eme ihe gosiri na anyị nwere okwukwe, ma ọ bụghị ya, okwukwe anyị ga-aghọ okwukwe nwụrụ anwụ.Jems 2:26.8.Gịnị mere okwukwe ji dị ezigbo mkpa?8Gịnị mere okwukwe ji dị ezigbo mkpa? Pọl gwara anyị ihe mere o ji dị mkpa.GụọNdị Hibru 11:6.Anyị agaghị enweli ike ikpegara Jehova ekpere ma ọ bụ mee ihe dị ya mma ma ọ bụrụ na anyị enweghị okwukwe. Nke a gosiri na anyị ga-enwerịrị ezigbo okwukwe ma ọ bụrụ na anyị ga-eme ihe kachamkpa mere Jehova bụ Nna anyị bi neluigwe ji kee anyị. O kere anyị ka anyị na ya dịrị ná mma, anyị ana-enyekwa ya otuto.9.Olee ihe Jehova mere bụ ndị gosiri na ọ ma na okwukwe dị anyị mkpa?9Jehova ma na okwukwe dị anyị ezigbo mkpa. Ọ bụ ya mere o ji mee ka e dee banyere ndị nwere okwukwe na Baịbụl ka anyị wee si naka ha mụta inwe okwukwe ma na-eme ihe gosiri na anyị nwere okwukwe. Jehova na-agọzikwa ọgbakọ Ndị Kraịst taa. Otú o si eme ya bụ na ọ na-eme ka e nwee ụmụ nwoke ndị nwere okwukwe bụ ndị na-elekọta ọgbakọ Ndị Kraịst. Okwu Chineke sịrị: Na-eṅominụ okwukwe ha. Hib. 13:7 O nwekwara ihe ọzọ o mere. Pọl dere na e nwere oké ìgwè ndị àmà, ya bụ, ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị dịrị ndụ noge ochie bụ ndị e ji okwukwe ha ama atụ. Hib. 12:1 NáNdị Hibru isi 11, Pọl dere aha ọtụtụ ndị nwere okwukwe. Ma, ọ bụghị ndị niile nwere okwukwe noge ochie ka o dere aha ha. Baịbụl kọrọ akụkọ ọtụtụ ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị nwere okwukwe, ma ndị katara ahụ ma ndị na-akataghị ahụ, ma ndị ukwu ma ndị nta. E nwere ọtụtụ ihe anyị nwere ike ịmụta naka ha noge anyị a ọtụtụ ndị na-enweghị okwukwe.Olee Otú Anyị Nwere Ike Isi Ṅomie Okwukwe Ndị Ọzọ?10.Olee otú ịmụ ihe nwere ike isi nyere anyị aka iṅomi ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị Baịbụl kọrọ akụkọ ha?10Ị gaghị enwe ike iṅomi mmadụ ma ọ bụrụ na i bughị ụzọ mata onye ahụ nke ọma. Ka ị na-agụ akwụkwọ a, ị ga-achọpụta na e mere ezigbo nchọnchọ tupu e bipụta ya. Nke a ga-enyere gị aka ịmatakwu ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị ahụ nwere okwukwe. Ọ ga-adị mma ka gịnwa meekwa nchọnchọ nke gị. Mgbe ị na-amụ ihe, jiri ihe ndị e ji eme nchọnchọ i nwere chọpụtakwuo ihe ndị ọzọ na Baịbụl. Mgbe ị na-echebara ihe ị na-amụ na Baịbụl echiche, chee echiche banyere oge ihe ndị ahụ mere na ebe ha mere. Mee ka ọ dị gị ka ị na-ahụ mgbe ihe ndị ị na-agụ akụkọ ha na-eme ma na-anụ mkpọtụ ha na-eme na ụdị ísì na-esi nebe ahụ. Nke ka nke, gbalịa ka ị chọpụta otú obi dị ndị ahụ. Ọ bụrụ na ị ghọta otú obi dị ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ahụ nwere okwukwe, ha ga-adịkwu gị ka hà ka dị ndụ, ị ga-amatakwu ha, ụfọdụ nime ha ga-abịazi dị gị ka hà bụ ezigbo ndị enyi gị.11, 12.a Olee ihe nwere ike ime ka ị matakwuo Ebram na Seraị? b Olee otú akụkọ Hana, Ịlaịja ma ọ bụkwanụ nke Samuel nwere ike isi nyere gị aka?11Ọ bụrụ na ị mata ha nke ọma, ị ga-achọ ka i ṅomie ha. Dị ka ihe atụ, weregodị ya na ị na-eche echiche ma ò nwere ihe ọhụrụ ị ga-eme nozi Jehova. Jehova esi naka nzukọ ya gwa gị na e nwere ụzọ ndị i nwere ike isi jekwuoro ya ozi. Ka e were ya na a gwara gị ka ị gaa nọgbakọ ebe a chọsiri ndị na-ekwusa ozi ọma ike ma ọ bụ ka i si ụzọ ọzọ na-amabeghị gị ahụ ma ọ bụ na-esiri gị ike kwusawa ozi ọma. Mgbe ị na-echebara nke a echiche ma tinye ya nekpere, ọ ga-adị mma ka i cheta otú Ebram si bie ndụ. Ya na Seraị kwetara ịhapụobodo Ọọ bụ ebe ahụ ruru ha ala. Jehova gọzikwara ha maka ihe a ha mere. Ọ bụrụ na i mee ka ha, ị ga-amata ha karịa otú ị mabu ha.12Olee ihe ị ga-eme ma ọ bụrụ na onye gị na ya dị ná mma emee ihe wutere gị, ihe ahụ o mere emee ka ọ dị gị ka gị hapụ ịga ọmụmụ ihe? Ọ bụrụ na i chebara ihe Hana mere mgbe Penina na-akpasu ya iwe echiche, ọ ga-enyere gị aka ịma ihe i kwesịrị ime, ọ ga-emekwa ka i were Hana ka ezigbo enyi gị. Ọ bụrụkwa na ike ụwa agwụla gị nihi na ị na-eche na o nweghịzi uru ị bara, ịgụ akụkọ Ịlaịja ga-enyere gị aka nihi na ị ga-amata nsogbu o nwere na otú Jehova si kasie ya obi. Ihe Samuel mere mgbe ụmụ Ilaị na-eme ihe ọjọọ nụlọikwuu nwekwara ike ịbara ndị na-eto eto uru, bụ ndị ụmụ akwụkwọ ibe ha na-enye nsogbu ka ha soro ha mee ihe ọjọọ.13.Ọ bụrụ na mmadụ eṅomie okwukwe nke onye a kọrọ akụkọ ya na Baịbụl, ọ pụtara na okwukwe nke ya esichaghị ike? Kọwaa.13Ọ bụrụ na mmadụ eṅomie okwukwe nke ndị ahụ Baịbụl kọrọ akụkọ ha, ọ pụtara na okwukwe onye ahụ esighị ike ma ọ bụ na okwukwe ya abaghị uru? Mbanụ! Cheta na Baịbụl gwara anyị ka anyị na-eṅomi ndị nwere okwukwe. 1 Kọr. 4:16;11:1;2 Tesa. 3:7,9 Ihe ọzọkwa bụ na ụfọdụ ndị anyị ga-amụ gbasara ha nakwụkwọ a ṅomikwara ndị nwere okwukwe bụ ndị dịrị ndụ tupu hanwa. Dị ka ihe atụ, anyị kwurunIsi nke 17na ọ ga-abụ na Meri si nihe Hana kwuru nweta ihe yanwa kwuru. Nke a na-egosi na Meri ṅomiri Hana. Nke a ọ pụtara na okwukwe Meri esichaghị ike? Mba. Kama nke ahụ, otú Hana si bie ndụ nyeere Meri aka inwe okwukwe, okwukwe Meri emezie ka Meri na Jehova Chineke dịrị nezigbo mma.14, 15.Olee ihe ụfọdụ dị nakwụkwọ a, oleekwa ihe anyị ga-eme ka akwụkwọ a baara anyị uru?14E bipụtara akwụkwọ a ka o nyere gị aka ka okwukwe gị sikwuo ike. E si nisiokwu Ṅomie Okwukwe Ha bụ ndị gbarala nỤlọ Nchemalite nafọ 2008 ruo nafọ 2013 weta isiokwu ndị dị nakwụkwọ a. Ma, e nwere ihe ndị ọzọ dị nakwụkwọ a a na-ebipụtaghị nỤlọ Nche.Isiokwu nke ọ bụla nwere ajụjụ. Ha ga-enyere anyị aka ịza ajụjụ mgbe a na-amụ akwụkwọ a, ha ga-emekwa ka anyị nwee ike ime ihe ndị anyị na-amụ eme. E nwekwara ọmarịcha foto ọhụrụ ndị dị nakwụkwọ a bụ ndị na-adịghị nỤlọ Nche.E nwekwara ndị nke dị nỤlọ Nche,ma e meziri ka ha bukwuo ibu ma makwuo mma. E nwekwara ihe ndị ọzọ e tinyere nakwụkwọ a, dị ka map na afọ ihe ndị a kọrọ akụkọ ha mere. E bipụtara akwụkwọ a bụṄomie Okwukwe Haka mmadụ jiri ya mụọ ihe nonwe ya nakwa ka ezinụlọ na ọgbakọ jiri ya mụọ ihe. Ọ bụrụ na ezinụlọ achọọ, ha nwere ike ịnọkọta ọnụ gụọ akụkọ ndị a kọrọ na ya najụghị ajụjụ ndị e dere na ya.15Ka akwụkwọ a nyere gị aka iṅomi okwukwe nke ndị fere Jehova noge ochie. Ka o meekwa ka i nwekwuo okwukwe ka ị na-agbalị ka gị na Nna gị nke eluigwe, bụ Jehova, na-adịkwu ná mma!1 Ọ Na-ekwu Okwu, Ọ Bụ Ezie na Ọ Nwụrụ Anwụ1.Gịnị mere na ezinụlọ Adam na Iv enweghị ike ịbanye nogige Iden, gịnịkwa ka Ebel chọsiri ike?KA EBEL nọ na-elekọta ìgwè atụrụ ya ndị na-ata ahịhịa nakụkụ ugwu, ọ ga-abụ na o lepụrụ anya hụ otu ihe na-egbuke ka ọkụ. Ọ ma na e nwere mma agha na-egbukepụ ọkụ nebe ahụ. Mma agha a na-echigharị echigharị nonwe ya ka a ghara inwe onye ga-abanye nogige Iden. Nne na nna ya bibu ebe ahụ. Ma, ha na ụmụ ha enwezighị ike ịbanye ebe ahụ. Were ya na ị na-ahụ ebe ikuku mgbede nọ na-ekusasị ntutu isi Ebel mgbe o leliri anya na-eche banyere Onye kere ya. O nwere ike ịbụ na ọ na-eche ma mmadụ na Chineke hà ga-emecha dịrị ná mma. Obi ga-atọ Ebel ezigbo ụtọ ma nke a mee.2-4.Olee otú Ebel si na-agwa anyị okwu taa?2Ebel na-agwa gị okwu taa. Ị na-anụ ihe ọ na-agwa gị? I nwere ike ikwu na nke a emekataghị mee. A sị ka e kwuwe, Ebel bụ nwa nke abụọ Adam mụrụ, ọ nwụọkwala kemgbe. O rekasịchaala ma ghọọ ájá kemgbe ihe fọrọ obere ka ọ bụrụ puku afọ isii gara aga. Baịbụl kwukwara na ndị nwụrụ anwụ amaghị ihe ọ bụla ma ọlị. Ekli. 9:5,10 Ihe ọzọkwa bụ na e nweghị otu mkpụrụ okwu Ebel kwuru nke e dere na Baịbụl. Ebe ọ dị otú ahụ, oleezi otú o si agwa anyị okwu?3Pọl onyeozi si nike mmụọ nsọ dee banyere Ebel, sị: O sitekwara na ya na-ekwu okwu, ọ bụ ezie na ọ nwụrụ anwụ.GụọNdị Hibru 11:4.Gịnị ka Ebel si na ya na-ekwu okwu? O si nokwukwe ya. Ebel bụ mmadụ mbụ nwere okwukwe na Chineke. Okwukwe Ebel siri ezigbo ike nke na nagbanyeghị na ọ nwụọla, a ka ji ya ama atụ, ọ bụkwa ụdị okwukwe ahụ ka anyị kwesịrị inwe taa. Ọ bụrụ na anyị amụta ihe nokwukwe Ebel ma gbalịa inwe ụdị okwukwe o nwere, e nweziri ike ikwu na Ebel na-agwa anyị okwu taa.4Oleekwanụ ihe anyị nwere ike ịmụta banyere Ebel ebe ọ bụ na Baịbụl ekwughị ọtụtụ ihe banyere ya? Ka anyị hụ.Mgbe Ebel Bụ Nwata5.Mgbe Jizọs kwuru na Ebel dịrị ndụ mgbe a tọrọ ntọala ụwa, gịnị ka o bu nobi? Gụọkwa ihe e dere nala ala.5Ebel so ná ndị mbụ dịrị ndụ nụwa nihi na a mụrụ ya obereoge Chineke kechara mmadụ. Jizọs mechara kwuo na Ebel dịrị ndụ mgbe a tọrọ ntọala ụwa.GụọLuk 11:50, 51.O doro anya na ụwa Jizọs kwuru okwu ya namaokwu a bụ ụmụ mmadụ ndị nwere olileanya na a ga-agbapụta ha ná mmehie. Ọ bụ eziokwu na Ebel bụ onye nke anọ dịrị ndụ nụwa, ma ọ dị ka ọ bụ ya bụ onye mbụ Chineke weere na e nwere ike ịgbapụta ná mmehie.O doro anya na nne na nna Ebel na nwanne ya Ken ejighị Chineke kpọrọ ihe, nihi ya, o nweghị ezigbo ihe Ebel nwere ike ịmụta naka ha.6.Olee ụdị mmadụ nne na nna Ebel bụ?6Nagbanyeghị na ọ dịbeghị anya ụmụ mmadụ malitere ịdị ndụ nụwa, ha amalitela ịta ahụhụ. Ọ ga-abụ na Adam na Iv, bụ nne na nna Ebel, mara ezigbo mma, gbasiekwa ike. Ma, ha ma na ha adịghịzi otú ha dịbu. Ha zuburu okè, nweekwa olileanya ịdị ndụ ruo mgbe ebighị ebi. Ma ha nupụụrụ Jehova Chineke isi, ya achụpụ ha nebe obibi ha bụ paradaịs nke dị nogige Iden. Ebe ọ bụ na ihe ka Adam na Iv mkpa bụ ime ihe dị hanwa mma, ha egeghị Chineke ntị nagbanyeghị nsogbu nnupụisi ha ga-akpatara ụmụ ha. Ọ bụ otú ahụ ka ha si ghọọ ndị na-ezughị okè, gharazie inwe olileanya ịdị ndụ ebighị ebi.Jen. 2:153:24.7, 8.Gịnị ka Iv kwuru mgbe ọ mụrụ Ken, gịnịkwa nwere ike ịbụ ihe o bu nobi kwuo ya?7Chineke chụpụrụ Adam na Iv nogige Iden, ha amalitezie ịtagbu onwe ha nahụhụ. Nagbanyeghị nke ahụ, mgbe ha mụrụ nwambụ ha, ha kpọrọ ya Ken ma ọ bụ Onye A Mụrụ Amụ. Iv kwuru, sị: Amụtawo m nwoke site nenyemaka Jehova. Ihe a o kwuru gosiri na ọ ga-abụ nkwa Jehova kwere nogige Iden ka o bu nobi gụọ nwa ya aha ahụ. Jehova kwere nkwa noge ahụ na a ga-enwe otu nwaanyị nke a ga-esi naka ya nweta otu mkpụrụ nke ga-emecha bibie ajọ onye ahụ nke duhiere Adam na Iv. Jen. 3:15;4:1 Ọ ga-abụ na Iv chere na ọ bụ ya bụ nwaanyị ahụ e kwuru okwu ya namụma ahụ, Ken abụrụ mkpụrụ ahụ e kwere ná nkwa?8Ọ bụrụ ihe ahụ ka Iv chere, ọ dara ya. Ọ bụrụkwa ihe ahụ ka ya na Adam kụziiri Ken mgbe ọ na-eto, o nweghị aka ha nyeere ya. Kama nke ahụ, ha mere ka isi buwe ya. Iv mechakwara mụta nwa nwoke ọzọ, ma ha agụghị ya oké aha otú ahụ ha gụrụ Ken. Ha gụrụ ya Ebel. Ọ ga-abụ na ihe aha a pụtara bụ Ume E Kupụrụ Ekupụ ma ọ bụ Ihe Efu. Jen. 4:2 Ọ ga-abụ na aha a ha gụrụ Ebel gosiri na ha chere na Ken ga-aka ya baa uru? Anyị amaghị.9.Gịnị ka ndị nne na nna taa nwere ike ịmụta nihe Adam na Iv mere?9Ndị nne na nna nwere ike ịmụta ihe nihe ahụ Adam na Iv mere. Otú unu si akpa àgwà na ihe unu na-ekwu hà na-eme ka ụmụ unu bụrụ ndị mpako, ndị nwere oké ọchịchọ ma ọ bụ ndị na-achọ ihe ga-abara naanị onwe ha uru? Ka unu na-akụziri ha ka ha hụ Jehova Chineke nanya ma na-agbalị ka ha na ya dịrị ná mma? Ọ dị mwute na Adam na Iv emeghị otú ahụ. Ma, ụmụ ha ka nwere olileanya.Ihe Nyeere Ebel Aka Inwe Okwukwe na Chineke10, 11.Olee ọrụ Ken na Ebel malitere ịrụ, oleekwa ihe Ebel mere ka ọtụtụ afọ na-agafe?10Mgbe Ken na Ebel na-etolite, ọ ga-abụ na Adam kụziiri ha ọrụ ha ga na-arụ ka ezinụlọ ha nweta ihe ha ga-eri. Ken ghọrọ onye ọrụ ubi, Ebel aghọọ onye na-azụ atụrụ.11Ma, Ebel mere ihe dị mkpa karịa ịzụ atụrụ. Ka ọtụtụ afọ na-agafe, ọ bịara nwee okwukwe na Chineke. Pọl mechara dee banyere okwukwe ahụ Ebel nwere. Chebagodịrị ihe a echiche. O nweghị mmadụ nọ noge ahụ Ebel nwere ike isi naka ya mụta ezigbo ihe. Oleezi otú o si nwee okwukwe na Jehova Chineke? Ka anyị leba anya nihe atọ nyeere Ebel aka inwe okwukwe na Chineke.12, 13.Olee otú o nwere ike isi bụrụ na ikiri ihe ndị Jehova kere eke mere ka okwukwe Ebel sikwuo ike?12Ihe ndị Jehova kere.Jehova bụrụ ala ọnụ, ya emee ka ịkọ ihe nala ghara ịdị mfe nihi ogwu na uke ndị juru na ya. Nagbanyeghị nke ahụ, ala ka na-emepụta ihe Adam na Iv na ụmụ ha na-eri. Jehova abụghịkwa anụmanụ, nnụnụ na azụ ọnụ, o nwekwanụghị ọnụ ọ bụrụ ọdọ mmiri, oké osimiri, mbara ígwé, ígwé ojii, anyanwụ, ọnwa na kpakpando. Ebe ọ bụla Ebel lere anya, ọ na-ahụ ihe ndị gosiri naJehova Chineke, bụ onye kere ihe niile, nwere amamihe, na-emekwara ihe ndị o kere eke ihe ọma ma hụ ụmụ mmadụ nanya.GụọNdị Rom 1:20.Mgbe Ebel chebaara ihe ndị ahụ echiche, ha mere ka okwukwe ya sikwuo ike.Ihe e kere eke ndị Ebel hụrụ mere ka okwukwe ya sie ike13Ọ ga-abụ na Ebel wepụtara oge chebara ụdị onye Jehova bụ echiche. Were ya na ị na-ahụ ya ka ọ na-azụ atụrụ ya. Onye ọzụzụ atụrụ anaghị anọ otu ebe. Ọ na-akpọrọ atụrụ ndị ọ na-azụ rịa ugwu, gafee ndagwurugwu na iyi ma gaa nebe ahịhịa ndụ juru eju nakwa nebe ha ga-aṅụju mmiri afọ. Ọ na-akpọkwa ha aga nebe ndị dị mma ha ga-anọ zuru ike. A bịa nụmụ anụmanụ niile Chineke kere, ọ dị ka ọ bụ atụrụ kacha bụrụ nke na-agbasighị ike, ka à ga-asị na Chineke kere ha ka mmadụ na-elekọta ha ma na-echebe ha. Ọ ga-abụ na Ebel ghọtara na yanwa kwesịkwara inwe Onye karịrị mmadụ, nke kakwa mmadụ mara ihe, ga na-eduzi ya, na-echebe ya ma na-elekọta ya? Ọ ga-abụ na o kpere ekpere banyere ihe ndị a, ekpere ahụ mekwara ka okwukwe ya sikwuo ike.14, 15.Olee nkwa ndị Jehova kwere bụ ndị o doro anya na Ebel chebaara echiche?14Nkwa ndị Jehova kwere.O doro anya na Adam na Iv kọọrọ ụmụ ha ihe ha mere nogige Iden nke mere Jehova ji chụpụ ha. Nihi ya, Ebel nwere ọtụtụ ihe ọ ga-echebara echiche.15Jehova kwuru na ya abụọla ala ọnụ. Ebel ji anya ya hụ na ihe Jehova kwuru emezuola nihi na ọ na-ahụ ka ogwu na uke na-epupụta nala. Jehova kwukwara na Iv ga-enwe ihe mgbu mgbe ọ dị ime na mgbe ọ na-amụ nwa. Ọ bụrụ na Ebel hụrụ mama ya ka ọ na-amụ nwa, o doro anya na ọ ga-aghọta na ihe Jehova kwuru bụ eziokwu. Jehova gwara Iv na ọ ga na-agụgbu ya agụgbu ka di ya hụ ya nanya ma na-elebara ya anya. Ọ gwakwara ya na Adam ga na-achị ya. Ebel hụkwara ihe na-aga netiti mama ya na papa ya ma mara na ihe Jehova gwara Iv emezuola. Ebel chọpụtara na ihe niile Jehova kwuru mezuchara. Ihe ndị ahụ mere ka Ebel kwetasie ike na nkwa ahụ Jehova kwere banyere mkpụrụ ahụ nke ga-abịanụ ga-emezurịrị. Otu ụbọchị, mkpụrụ ahụ ga-edozi nsogbu niile nnupụisi Adam na Iv kpatara.Jen. 3:15-19.16, 17.Olee ihe ọ ga-abụ na Ebel mụtara naka ndị cherọb ahụ?16Ndị na-ejere Jehova ozi.Neziokwu, o nweghị mmadụ nọ nụwa noge ahụ nke Ebel nwere ike isi naka ya mụta ezigbo ihe. Ma, e nwere ndị mmụọ ozi nọ nụwa mgbe ahụ ndị Ebel nwere ike isi naka ha mụta ihe. Mgbe Jehova chụpụchara Adam na Iv na paradaịs, Jehova mere ihe ga-eme ka Adam na Iv na ụmụ ha ghara ịbanye ebe ahụ. Jehova mere ka ndị cherọb na-eche ọnụ ụzọ ogige ahụ nche. Ndị cherọb bụ ndị mmụọ ozi ọkwá ha dị elu. Jehova debekwara mma agha na-egbukepụ ọkụ, nke na-echigharị mgbe niile nebe ahụ.GụọJenesis 3:24.17Chegodị otú obi dị Ebel mgbe ọ na-ahụ ndị cherọb ahụ noge ọ bụ nwata. Ebe ọ bụ na ndị cherọb ahụ nwoghara ma dịrị ka ụmụ mmadụ, otú ha dị nanya ga-eme ka Ebel mara na ha siri ezigbo ike. Mma agha ahụ nke na-egbukepụ ọkụ ma na-echigharị mgbe niile mekwara ka Ebel na-atụ egwu Chineke. Ka Ebel na-eto, ò nwere mgbe ọ hụrụ ka ike ịnọ nọnụ ụzọ ogige ahụ gwụrụ ndị cherọb ahụ, ha esizie ebe ahụ pụọ? Mba. Ndị cherọb ahụ, bụ ndị ma ihe ma sie ezigbo ike, nọ ebe ahụ ma nụtụtụ ma nabalị, site nafọ ruo nafọ. Ọ dịtụghị mgbe ha hapụrụ ebe ahụ Jehova sịrị ha nọrọ. Nke a mere ka Ebel mara na Jehova Chineke nwere ndị na-erubere ya isi, bụ ndị ji ọrụ o nyere ha kpọrọ ihe. Ebel ghọtara na ndị cherọb ahụ na-erubere Jehova isi ma kwụsie ike nebe Jehova nọ, ma o nweghị onye nọ nezinụlọ ha na-eme otú ahụ. O doro anya na àgwà ndị mmụọ ozi ahụ mere ka okwukwe Ebel sikwuo ike.Noge niile Ebel dịrị ndụ, ọ hụrụ na ndị cherọb ahụ rubeere Jehova isi18.Olee ihe ndị nwere ike ime ka okwukwe anyị sikwuo ike?18Ebel chebaara ihe ndị Jehova kere eke echiche bụ ndị Jehova ji eme ka ụmụ mmadụ mata ụdị onye ọ bụ. O chebakwaara nkwa ndị Chineke kwere echiche, nakwa otú ndị cherọb ahụ si na-erubere Chineke isi. Ihe ndị a mere ka okwukwe Ebel sikwuo ike. O doro anyana e nwere ọtụtụ ihe anyị ga-amụta naka ya. Ndị na-eto eto nwedịrị ike ịmụta na ha ga-enweli ezigbo okwukwe na Jehova Chineke nagbanyeghị ihe ndị ezinụlọ ha na-eme. Anyị nwekwara ihe ndị ga-eme ka okwukwe anyị sikwuo ike. Ihe ndị ahụ bụ ihe ndị mara mma Chineke kere, bụ ndị anyị na-ahụ ebe niile, na Okwu ya bụ Baịbụl, nakwa ọtụtụ ndị ohu Chineke ndị nwere okwukwe.Ihe Mere Àjà Ebel Chụrụ Ji Dị Chineke Mma19.Olee ihe dị mkpa Ebel mechara ghọta?19Ka Ebel na-enwekwu okwukwe na Jehova, ọ bịara chọwa ihe ọ ga-enye Jehova iji gosi na ya nwere okwukwe. Ma, oleekwanụ ihe mmadụ nkịtị ga-enye Onye kere eluigwe na ala? Nke bụ eziokwu bụ na enyemaka anyị adịghị Chineke mkpa, o nwekwanụghị ihe o ji onyinye anyị eme. Ma, Ebel mechara ghọta na ọ bụrụ na ya eburu ezigbo ihe nobi nye Jehova ihe kacha mma o nwere, obi ga-atọ Jehova ụtọ.Ebel ji okwukwe chụọrọ Chineke àjà, ma Ken emeghị otú ahụ20, 21.Gịnị ka Ken na Ebel ji chụọrọ Jehova àjà, oleekwa ihe Jehova mere?20Ebel kpebiri na ya ga-achụrụ Chineke àjà. O si nìgwè ewu na atụrụ ya họta ụmụ atụrụ ndị kacha mma, bụ ndị e bu ụzọ mụọ. Ken chọkwara ka Chineke gọzie ya. Nihi ya, o si nihe ubi ya weta mkpụrụ ọ ga-eji chụọrọ Chineke àjà. Ma ihe o bu nobi chọọ ịchụrụ Chineke àjà dị iche nihe Ebel bu nobi. Ihe merenụ mgbe ha abụọ chụụrụ Jehova àjà gosiri na ihe ha bu nobi dị iche iche.21Ọ ga-abụ na ha dosara onyinye ha nelu ebe ịchụàjà ma mụnye ha ọkụ. Ọ ga-abụkwa na ha nọ nebe ndị cherọb ahụ ga na-ahụ ha anya chụọrọ Jehova àjà ahụ. Nke ahụ bụ nihi na ọ bụ ndị cherọb ahụ bụ naanị ndị na-anọchite anya Jehova nụwa noge ahụ. Jehova mekwara ihe. Baịbụl kwuru, sị: Jehova lere Ebel na onyinye ya anya ọma. Jen. 4:4 Baịbụl ekwughị ihe Jehova mere iji gosi na o lere onyinye Ebel anya ọma.22, 23.Gịnị mere Jehova ji nabata àjà ahụ Ebel chụrụ?22Gịnị mere Chineke ji nabata onyinye Ebel? Ọ bụ nihi ụdị onyinye Ebel nyere ya? Ebel ji ihe dị ndụ na-eku ume ma nwee ọbara chụọrọ Chineke àjà. Ọbara anụmanụ ndị ahụ nọchikwara anya ndụ ha. Ebel ọ ma na ụdị àjà ahụ bara ezigbo uru? Ọtụtụ narị afọ Ebel chụchara àjà ahụ, Chineke ji àjà nke e ji nwa atụrụ na-enweghị ntụpọ chụọ tụnyere àjà ọ ga-eji Ọkpara ya zuru okè chụọ. A kpọrọ Ọkpara ya ahụ Nwa Atụrụ Chineke, onye ga-awụpụ ọbara ya zuru okè. Jọn 1:29;Ọpụ. 12:5-7 O doro anya na Ebel amaghị nke ahụ.23Ma otu ihe doro anyị anya bụ na Ebel nyere Chineke ihe kacha mma o nwere. Ihe mere Jehova ji nabata àjà Ebel abụghị naanị maka na o ji atụrụ chụọrọ ya àjà, kama, ọ bụ nihi ụdị mmadụ Ebel bụ. Ebel chụụrụ Jehova àjà nihi na ọ hụrụ Jehova nanya ma nwee ezigbo okwukwe na ya.24.a Olee ihe mere anyị ga-eji kwuo na ihe Ken ji chụọrọ Chineke àjà adịghị njọ? b Olee otú àgwà Ken si yie nke ọtụtụ ndị taa?24Ma, ọ bụghị otú ahụ ka ọ dị Ken. Jehova eleghị Ken na onyinye ya anya ọma. Jen. 4:5 Ọ bụghị na ihe ahụ Ken ji chụọrọ Jehova àjà adịghị mma. A sị ka e kwuwe, Chineke mechadịrị gwa ụmụ Izrel ka ha jiri ihe ndị ha wetara nubi na-achụrụ ya àjà. Lev. 6:14, 15 Ma Baịbụl kwuru na ọrụ Ken jọrọ njọ.Gụọ1 Jọn 3:12.Ọ ga-abụ na Ken chere na ime ka à sịkwa na ọ na-efe Chineke ezuola, otú ahụ ọtụtụ ndị na-emekwa noge anyị a. Ihe o mere ozugbo ọ chụchaara Jehova àjà mere ka o doo anya na ọ hụghị Jehova nanya nakwa na o nweghị okwukwe na ya.25, 26.Olee ndụmọdụ Jehova nyere Ken, oleekwa ihe Ken mere?25Ò nwere ihe Ken mụtara naka Ebel mgbe Ken hụrụ na Jehova anabataghị àjà ọ chụrụ? Mba. Ọ bịadịrị kpọọ Ebel asị nobi ya. Jehova hụrụ ihe dị nobi Ken ma jiri obiọma gwa ya okwu. Ọ dọrọ Ken aka ná ntị na àgwà ya ga-eme ka o mee mmehie dị oké njọ. Ọ gwakwara Ken na ọ bụrụ na ọ gbanwee mewe ezi ihe, na ya ga-ebuli ya elu.Jen. 4:6, 7.26Ken egeghị Chineke ntị. Kama ọ kpọrọ nwanne ya nwoke ka o soro ya gaa nọhịa. Mgbe ha ruru ebe ahụ, Ken gburu nwanne ya Ebel. Jen. 4:8 E nwere ike ikwu na Ebel bụ onye mbụ nwụrụ nihi okwukwe ya. Ọ bụ eziokwu na Ebel anwụọla, a ka na-akọ akụkọ ya nebe niile.27.a Gịnị mere obi ga-eji sie anyị ike na Chineke ga-akpọlite Ebel nọnwụ? b Olee ihe mere obi ga-eji sie anyị ike na anyị ga-ahụ Ebel otu ụbọchị?27E nwere ike ikwu na ọbara Ebel na-ebesara Jehova Chineke ákwá, ya bụ, ọ na-agwa Chineke ka ọ bọọrọ ya ọbọ. Chineke mekwara otú ahụ. Ọ tara Ken ahụhụ nihi ihe ọjọọ ahụ Ken mere. Jen. 4:9-12 Ihe kadị mkpa bụ na okwukwe Ebel na-akụziri anyị ihe taa. Ọ bụ eziokwu na Ebel adịteghị ndụ aka ma e jiri ihe dị ka otu narị afọ ọ dịrị ndụ tụnyere afọ ole ndị mmadụ na-adị ndụ noge ahụ, ma o ji ndụ ya mee ihe bara uru. Tupu Ebel anwụọ, ọ ma na Nna ya nke eluigwe, bụ Jehova, hụrụ ya nanya. Hib. 11:4 Nihi ya, obi kwesịrị isi anyị ike na Jehova ka na-echeta ya. Ọ ga-akpọlitekwa ya nọnwụ mgbe ụwa ga-aghọ paradaịs. Jọn 5:28, 29 Ị ga-anọ na paradaịs mgbe a ga-akpọlite Ebel nọnwụ? I nwere ike ịnọ ya ma ọ bụrụ na i kpebisie ike na ị ga-ege ntị nihe Ebel na-agwa anyị ma nwee ụdị okwukwe o nwere.2 O So Ezi Chineke Jee Ije1, 2.Olee ọrụ Noa na ndị ezinụlọ ya nọ na-arụ, oleekwa nsogbu ụfọdụ ha nwere mgbe ha na-arụ ya?WEREGODỊ ya na ị na-ahụ Noa ka ọ na-agbatị onwe ya nihi ọrụ ọ na-arụ kemgbe. Mgbe ọ gbatịchara onwe ya, ọ nọdụrụ ọdụ notu nnukwu plank na-ezurutụ ike. Ka ọ na-ezu ike, ọ nọkwa na-elegharị anya ná nnukwu ụgbọ ahụ ya na ezinụlọ ya na-arụ. Ísì korota ha ji na-etechisi ụgbọ ahụ na-esi ebe niile. Ọ na-anụ mkpọtụ ngwá ọrụ na osisi e ji na-arụ ụgbọ ahụ na-eme. Noa nọkwa ebe ahụ na-ahụ ụmụ ya ndị nwoke ka ha nọ nebe dị iche iche nụgbọ ahụ na-arụsi ọrụ ike. Ya na ụmụ ya na ndị nwunye ha nakwa nwunye nke ya ọ hụrụ nanya arụọla ọrụ nụgbọ ahụ ọtụtụ afọ. Ha arụmiela ụgbọ ahụ, ma ọrụ a ka ga-arụ na ya buru ibu.2Ndị mmadụ weere ha ka ndị iberiibe. Ka ha na-arụ ọrụ nụgbọ ahụ, ndị ọzọ nọ na-achị ha ọchị, na-asị na o nweghị otú iju mmiri ga-esi abịa tochie ụwa niile. Iju mmiri ahụ Noa nọ na-agwa ha kemgbe na ọ ga-abịa dị ha ka ihe na-enweghị ike ime ime. Ọ na-eju ha anya na dimkpa hà ka Noa nakwa ndị ezinụlọ ya ga na-arụ ọrụ na-enweghị isi kama iji ndụ ha mewe ihe bara uru. Ma Jehova Chineke, bụ Onye Noa na-efe, ewereghị Noa ka onye iberiibe.3.Olee otú o si bụrụ na Noa so Chineke jee ije?3Baịbụl kwuru, sị: Noa so ezi Chineke jee ije.GụọJenesis 6:9.Gịnị ka ihe a Baịbụl kwuru pụtara? Ọ pụtaghị na Chineke bịara nụwa, ya na Noa esoro na-agagharị. Ọ pụtakwanụghị na Noa gara eluigwe, ya na Chineke ana-agagharị nebe ahụ. Ihe ọ pụtara bụ na Noa rubeere Chineke isi ma hụ ya nanya nke na o yiri ka ya na Chineke hà so na-eje ije otú enyi na enyi si eme. Mgbe ọtụtụ puku afọ gafere, Baịbụl kwuru banyere Noa, sị: O sitere nokwukwe ya maa ụwa ikpe. Hib. 11:7 Olee otú o si mee nke ahụ? Oleekwa ihe okwukwe ya na-akụziri anyị taa?Nwoke Ezi Omume nke Bi nỤwa Ajọ Omume4, 5.Gịnị mere ihe ọjọọ ji ka njọ nụwa noge Noa?4Noge Noa dịrị ndụ, ụwa nọ na-ajọ njọ nike nike. Ụwa jọkwara njọ noge nna nna ya Inọk dịrị ndụ. Inọk bụkwa onye ezi omume nke ya na Chineke so jee ije. Noge ahụ, Inọk buru amụma na oge na-abịamgbe Chineke ga-ama ndị ajọ omume nọ nụwa ikpe. Ma ihe akaziela njọ noge Noa. Nke bụ eziokwu bụ na nanya Jehova, ụwa abụrụla ihe e bibiri ebibi, ime ihe ike jukwara ebe niile. Jen. 5:22;6:11;Jud 14, 15 Gịnị meziri ihe ọjọọ ji karịa akarị?5Ụfọdụ ndị mmụọ ozi mere ihe ha na-ekwesịghị ime. Otu nime ha nupụụrụ Jehova isi, ghọọ Setan bụ Ekwensu. Ọ ghagidere Chineke ụgha ma mee ka Adam na Iv mehie. Ma noge Noa, ndị mmụọ ozi ndị ọzọ bidoro isoro Setan na-enupụrụ Jehova isi. Ha hapụrụ eluigwe bụ ebe ha bi, bịa nụwa ghọọ mmadụ ma lụrụ ụmụ nwaanyị ndị mara ezigbo mma. Ndị mmụọ ozi ahụ dị mpako, na-achọkwa ihe ga-abara naanị onwe ha uru. Ọ bụ ha mere ka ụmụ mmadụ mewekwuo ihe ọjọọ.Jen. 6:1, 2;Jud 6, 7.6.Olee otú ndị Nefilim si mee ka ihe ọjọọ karịa akarị nụwa, oleekwa ihe Jehova kpebiri ime?6Ihe ọzọkwa bụ na ndị mmụọ ozi ahụ na ndị nwunye ha mụtara ụmụ ndị gbara ajọ dimkpa ma sie ezigbo ike. Baịbụl kpọrọ ụmụ ha ahụ ndị Nefilim. Nefilim pụtara Ndị Ntigbu. Ebe ndị Nefilim ahụ na-emekpọ ndị mmadụ ọnụ, ha mere ka ihe ọjọọ karịa akarị nụwa. Ka a sịkwa ihe mere o ji bụrụ na nanya Chineke, ihe ọjọọ nke mmadụ dị ukwuu nụwa, ihe niile obi ya na-eche mgbe niile bụkwa naanị ihe ọjọọ. Jehova kpebiziri na ya ga-ebibi ndị ajọ omume ahụ bi nụwa nime otu narị afọ na iri abụọ.GụọJenesis 6:3-5.7.Gịnị mere na ọ dịrịghị Noa na nwunye ya mfe ịzụ ụmụ ha ka ha ghara iso ndị ọzọ mewe ihe ọjọọ?7Ì chere na ọ ga-adị mfe mmadụ ịnọ nụwa dị otú ahụ mụọ ụmụ ma zụọ ha? Ma Noa mere otú ahụ. Ọ lụtara ezigbo nwaanyị. Mgbe Noa gbara narị afọ ise, nwunye ya mụtaara ya ụmụ nwoke atọ. Aha ha bụShem, Ham, na Jefet.Noa na nwunye ya gbakọrọ aka zụọ ụmụ ha ka ha ghara iso ndị ọzọ mewe ihe ọjọọ. Ọ na-atọkarị ụmụaka ụtọ ikiri ndị dike na ndị ikom a ma ama. Nihi ya, ọ ga na-atọ ụmụaka ụtọ ikiri ihe ndị Nefilim ahụ na-eme. Noa na nwunye ya agaghị emechili ụmụ ha ntị ka ha ghara ịnụ akụkọ ihe ọjọọ ndị ahụ na-eme. Ma ha nwere ike ịkụziri ha banyere Jehova Chineke bụ onye kpọrọ ajọ omume asị. Nihi ya, ha nyeere ụmụ ha aka ịghọta na ihe ike na nnupụisi juru nụwa noge ahụ na-ewute Jehova.Jen. 6:6.Noa na nwunye ya zụrụ ụmụ ha ka ha ghara iso ndị ọzọ mewe ihe ọjọọ8.Olee otú ndị nne na nna taa maara ihe nwere ike isi ṅomie Noa na nwunye ya?8Ndị nne na nna taa ga-aghọta na ọ dịrịghị Noa na nwunye ya mfe ịzụ ụmụ ha noge ahụ. Ime ihe ike na nnupụisi jukwara ebe niile noge anyị a. Nọtụtụ obodo, e nwere ọtụtụ ụmụ okoro na agbọghọ ndị nọ nòtù ọjọọ dị iche iche. Ime ihe ike judịrị eju na fim ndị a na-emepụtara ụmụaka nakwa nihe ndị ọzọ ụmụaka ji egwuri egwu. Ndị nne na nna maara ihe na-eme ihe niile ha nwere ike ime ka ụmụ ha ghara ịga nso nihe ọ bụla ga-emebi ha. Ha na-akụziri ụmụ ha banyere Chineke nke udo, bụ Jehova, onye ga-emecha kwụsị ihe ike a na-eme nụwa. Ọma 11:5;37:10, 11 Nagbanyeghị ihe ọjọọ juru nụwa, ndị nne na nne nwere ike ịzụ ụmụ ha ka ha na-akpa àgwà ọma. Noa na nwunye ya zụrụ ụmụ ha, ha etoo ghọọ ndị ezi omume. Ha lụkwara ụmụ nwaanyị ndị o doro anya na ha weere ife ezi Chineke, bụ Jehova, ka ihe kacha mkpa ná ndụ ha.Rụọrọ Onwe Gị Ụgbọ9, 10.a Olee ihe Jehova gwara Noa nke gbanwere ndụ Noa? b Gịnị ka Jehova gwara Noa banyere otú ụgbọ ahụ ga-aha na ihe mere ọ ga-eji arụ ya?9Otu ụbọchị, ndụ Noa gbanwere kpamkpam. Jehova gwara ohu ya a ọ hụrụ nanya ihe ọ chọrọ ime. Ọ gwara ya na ya chọrọ ibibi ụwa nke oge ahụ ma gwazie ya ihe ọ ga-eme. Ọ sịrị ya: Jiri osisi gofa rụọrọ onwe gị ụgbọ.Jen. 6:14.10Ụgbọ a abụghị ụdị ụgbọ mmiri a na-arụ noge a. Ndị nke a na-arụ noge a na-enwe ụmara, pịakwa ọnụ, ma nihu ma nazụ. Ma ụgbọ ahụ a gwara Noa rụọ dị ka nnukwu igbe. Jehova gwara Noa otú ụgbọ ahụ ga-aha, ma nelu ma nogologo ma nobosara. Ọ gwakwara ya otú ọ ga-adị nakwa ka o were korota techie ya ime na azụ. Chineke gwakwara Noa ihe mere ọ ga-eji rụọ ụgbọ ahụ otú ahụ. Chineke sịrị: Lee, m ga-eweta iju mmiri nelu ụwa . . . Ihe ọ bụla dị nụwa ga-ekubi ume. Ma, Jehova mere ka ọgbụgba ndụ ya dịrị netiti ya na Noa mgbe ọ sịrị ya: Ị ga-abanyekwa nụgbọ ahụ, gị na ụmụ gị na nwunye gị na ndị nwunye ụmụ gị. Noa ga-achịbatakwa ụfọdụ nime ụdị anụ ọ bụla nụgbọahụ. Ọ bụ naanị ndị nọ nụgbọ ahụ ka iju mmiri na-agaghị egbu.Jen. 6:17-20.Noa na ezinụlọ ya gbakọrọ aka ọnụ mee ihe Chineke gwara ha11, 12.Olee nnukwu ọrụ Chineke nyere Noa, oleekwa ihe Noa mere?11Ọrụ a e nyere Noa abụghị obere ọrụ. Ụgbọ ahụ ga-ebu ezigbo ibu. Ọ ga-adị otu narị mita na iri atọ na atọ nogologo, dịrị mita iri abụọ na abụọ nobosara, dịrịkwa mita iri na atọ nịdị elu. O nweghị ụgbọ mmiri a rụrụ noge anyị a hà ka ya. Noa ọ gbaara ọrụ a ọsọ ma ọ bụkwanụ kwuo na ọrụ dị na ya karịrị akarị? Ọ rụrụ ọrụ ahụ otú ọ bụla masịrị ya ka o nwee ike rụchaa ya ngwa ngwa? Baịbụl zara, sị: Noa wee mee dị ka ihe niile Chineke nyere ya niwu si dị. O mere nnọọ otú ahụ.Jen. 6:22.12Ọrụ ahụ were ya ihe dị ka afọ iri anọ ma ọ bụ afọ iri ise. Ha ga-egbutusị osisi, buru ha gaa nebe ha ga-anọ arụ ụgbọ ahụ, waa ha, kpụchaa ha, ma kụkọta ha otú ha chọrọ. Ụgbọ ahụ ga-adị okpukpu atọ, a ga-ekebisịkwa ime ya ekebisị. Ọ ga-enwekwa ọnụ ụzọ notu akụkụ ya. O dokwara anya na ụgbọ ahụ nwegasịrị windo nelu elu ya. A rụkwara ihe e ji kụchie elu ya otú mmiri na-agaghị adọ na ya.Jen. 6:14-16.13.Olee ọrụ ọzọ Noa rụrụ nke nwedịrị ike isiri ya ike karịa ịrụ ụgbọ ahụ, oleekwa ihe ndị mmadụ nọ na-eme mgbe ọ na-arụ ya?13Ka ọtụtụ afọ na-agafe, ọ ga-abụ na obi tọrọ Noa ụtọ mgbe ọ hụrụ na ụgbọ ahụ akwụrụwala, hụkwa na ndị ezinụlọ ya kwụ ya nazụ. E nwekwara ọrụ ọzọ Noa na-arụ nke nwedịrị ike isiri ya ike karịa ịrụ ụgbọ ahụ. Baịbụl gwara anyị na Noa bụ onye na-ekwusa ezi omume.Gụọ2 Pita 2:5.Nke a na-egosi na o ji obi ike na-agwa ndị ajọ omume na a ga-ebibi ha noge na-adịghị anya ma ọ bụrụ na ha agbanweghị omume ha. Gịnị ka ha mere mgbe Noa na-agwa ha ihe a? Jizọs Kraịst mechara kwuo ihe mere noge ahụ. Ọ sịrị na ha amaghịkwa. Ihe ọ na-ekwu bụ na ha kwere ka ihe ndị ha na-eme ná ndụ, dị ka iri ihe oriri, ịṅụ ihe ọṅụṅụ, na ịlụ di na ịlụ nwunye, mee ka ha ghara ige Noa ntị. Mat. 24:37-39 O doro anya na ọtụtụ nime ha chịrị Noa na ezinụlọ ya ọchị. O nwekwara ike ịbụ na ụfọdụ nime ha yiri ya egwu ma ọ bụkwanụ megide ya. Ọ ga-abụkwa na ha gbalịrị ka ha mebie ụgbọ ahụ.Nagbanyeghị ihe niile gosiri na Chineke na-agọzi Noa, ndị mmadụ chịrị ya ọchị ma jụ ime ihe ọ gwara ha14.Gịnị ka ezinụlọ ọ bụla bụ Ndị Kraịst taa nwere ike ịmụta nihe Noa na ezinụlọ ya mere?14Nagbanyeghị nke ahụ, Noa na ezinụlọ ya akwụsịghị ọrụ ahụ. Ha nọgidere na-arụ ya nagbanyeghị na ha bi nụwa ebe onye ọ bụla na-achọ ihe ga-abara naanị onwe ya uru nakwa ebe ndị mmadụ chere na ụgbọ ahụ ha na-arụ enweghị isi. Taa, e nwere ọtụtụ ihe ezinụlọ ọ bụla bụ Ndị Kraịst ga-amụta nokwukwe Noa na nke ezinụlọ ya nihi na anyị bi noge Baịbụl kpọrọ oge ikpeazụ. 2 Tim. 3:1 Jizọs kwuru na oge anyị a ga-adị ka oge ahụ Noa na-ewu ụgbọ. Ọ bụrụ na ndị anyị na-ekwusara ozi ọma Alaeze Chineke enweghị mmasị nihe anyị na-agwa ha ma ọ bụ chịa anyị ọchị ma ọ bụkwanụ kpagbuo anyị, anyị kwesịrị icheta na ọ bụ otú ahụ ka e mere Noa. Anyị abụghị ndị mbụ e mere ụdị ihe ahụ.Banye nỤgbọ Ahụ15.Olee nsogbu ndị dabaara Noa mgbe ọ fọrọ obere ka o ruo narị afọ isii?15Noa arụọla ọrụ a ọtụtụ afọ, ọrụ ahụ agwụkwala agwụ. Mgbe ọ fọrọ obere ka o ruo narị afọ isii, nna ya Lemek nwụrụ.Afọ ise Lemek nwụchara, nna nna Noa, bụ Metusela, nwụkwara. Metusela dị narị afọ itoolu na iri isii na itoolu mgbe ọ nwụrụ. Na Baịbụl, ọ bụ ya bụ onye kacha dịtee ndụ aka. Jen. 5:27 Ma Metusela ma Lemek dịrị ndụ noge Adam dịrị ndụ.16, 17.a Gịnị ka Chineke gwara Noa mgbe ọ gbara narị afọ isii? b Kọwagodị ihe dị egwu Noa na ezinụlọ ya hụrụ noge ahụ.16Mgbe Noa gbara narị afọ isii, Jehova Chineke gwara ya ihe ọzọ ọ ga-eme. Ọ sịrị ya: Banye nụgbọ ahụ, gị na ezinụlọ gị dum. Chineke gwakwara Noa ka ọ chịba ụdị anụmanụ dị iche iche nụgbọ ahụ. Ọ sịrị ya na anụmanụ ndị dị ọcha, ya bụ, ndị nke e nwere ike iji chụọ àjà, ga-adị asaa asaa, ebe anụmanụ ndị nke ọzọ ga-adị abụọ abụọ.Jen. 7:1-3.17Ihe mere mgbe ahụ dị egwu. Ọtụtụ puku ụmụ anụmanụ si ebe dị iche iche na-abịa nụgbọ ahụ, ma ndị ukwu ma ndị nta, ma ndị na-eme nwayọọ nwayọọ ma ndị na-eme ike ike. Ụfọdụ jeere ije bịa, ụfọdụ feere efere, ụfọdụ rịịrị arịrị, ebe ndị ọzọ kpụụrụ akpụrụ ma ọ bụ wụụrụ awụrụ bịa nụgbọ ahụ. Anyị ekwesịghị iche na tupu anụmanụ ndịahụ abanye nụgbọ ahụ na ha nyere Noa nsogbu ma ọ bụkwanụ siere ya ọnwụ. Baịbụl kwuru na habakwuuruNoanimeụgbọ ahụ.Jen. 7:9.18, 19.a Gịnị ka anyị nwere ike ịza ndị na-asị na ihe ndị ahụ Baịbụl kwuru mere noge Noa emeghị eme? b Gịnị ka otú ahụ Jehova si chebe ụmụ anụmanụ na-akụziri anyị banyere amamihe ya?18Ụfọdụ ndị nwere ike ịjụ, sị: Ihe a ọ ga-ekweli omume? Olee otú anụmanụ niile ahụ ga-esi nọkọta otu ebe nenweghị nke gburu ibe ya? Ma chegodị echiche: Ọ bụ na Onye kere eluigwe na ụwa enweghị ike ime ka isi jụọ anụmanụ ndị na-akpa ike oyi ka a ghara inwe anụmanụ ga-emerụ ibe ya ahụ? Cheta na ọ bụ Jehova Chineke kere anụmanụ ndị ahụ. Mgbe ọtụtụ afọ gafere, o mere ka Osimiri Uhie kewaa abụọ, meekwa ka anyanwụ kwụrụ otu ebe. Ọ bụ na ọ gaghị emeli ihe ndị ahụ Baịbụl kwuru mere noge Noa? O doro anya na ọ ga-emeli ha. O mekwara ha.19Neziokwu, ọ bụrụ na Chineke chọrọ, ọ gaara esi ụzọ ọzọ chebe ụmụ anụmanụ. Ma otú a o si chebe ha na-echetara anyị ọrụ o nyere mmadụ mgbe o kere ụwa, nke bụ ka ha lekọtawa ihe niile dị ndụ nụwa. Jen. 1:28 Ọ bụ ya mere ọtụtụ ndị nne na nna taa na-eji esi nakụkọ Noa akụziri ụmụ ha na Jehova ji ma ụmụ mmadụ ma ụmụ anụmanụ kpọrọ ihe.20.Mgbe ọ fọrọ ụbọchị asaa ka iju mmiri malite, olee ọrụ ndị ọ ga-abụ na Noa na ezinụlọ ya nọ na-arụ?20Jehova gwaziri Noa na ọ fọrọ ụbọchị asaa ka iju mmiri ahụ malite. Ọrụ ga-ezu Noa na ezinụlọ ya ahụ nime ụbọchị asaa ahụ. Weregodị ya na ị na-ahụ ka ha na-ebuba ihe oriri ha na anụmanụ ndị ahụ ga-eri nime ụgbọ ahụ, na-edebe ihe oriri ndị ahụ na ngwongwo ha ndịọzọ nebe ha kwesịrị ịdị. Ọ ga-abụ na nwunye Noa, nwunye Shem, nwunye Ham, na nwunye Jefet nọ na-edozi ebe ha ga-ebi nime ụgbọ ahụ.21, 22.a Gịnị mere na o kwesịghị iju anyị anya na ndị oge Noa achọdịghị ịma ihe na-emenụ? b Olee mgbe ndị mmadụ kwụsịrị ịchị Noa na ndị ezinụlọ ya ọchị?21Oleekwanụ maka ụmụ mmadụ ndị ọzọ? Nagbanyeghị ihe niile na-egosi na Jehova na-agọzi Noa na ọrụ niile ọ na-arụ, ha ka kwụ ebe ha kwụ, ha achọghị ịma na e nwere ihe na-aga ime. Ha nọkwa na-ele nanya nanya ka anụmanụ ndị ahụ nuuru na-abanye nụgbọ. Ma o kwesịghị iju anyị anya na ha achọdịghị ịma ma ò nwere ihe na-emenụ. Ọ bụ otú ahụ ka ọ dị taa. Ndị mmadụ na-eme anya ka ọ bụ na ha anaghị ahụ ọtụtụ ihe ndị na-egosi na anyị bi noge ikpeazụ. Pita onyeozi kwukwara na ndị na-akwa emo ga-eji ịkwa emo ha bịa. Ọ bụ ya mere ha ji achị ndị na-eme ihe Chineke kwuru ọchị noge anyị a.Gụọ2 Pita 3:3-6.O doro anya na ndị mmadụ chịkwara Noa na ezinụlọ ya ọchị.22Ma olee mgbe ha kwụsịrị ọchị ahụ? Baịbụl gwara anyị na ozugbo Noa chịbachara anụmanụ nụgbọ ahụ, kpọbakwa ezinụlọ ya, Jehova mechiri ụzọ mgbe Noa banyere. Ọ bụrụ na ndị ahụ na-achị ha ọchị hụrụ mgbe Jehova mechiri ọnụ ụzọ ụgbọ ahụ, ọnụ ga-emechi ha. Ọ bụrụkwa na ha emechighị ọnụ mgbe ahụ, ha mechiri ya mgbe mmiri bidoro izo. Mmiri ahụ zogidere ruo mgbe o kpuchiri ụwa, dị ka Jehova kwuru.Jen. 7:16-21.23.a Olee otú anyị si mara na ọnwụ ndị ajọ omume ahụ e gburu noge Noa atọghị Jehova ụtọ? b Gịnị mere o ji dị mma ka anyị ṅomie okwukwe Noa noge a?23Obi ọ tọrọ Jehova ụtọ na ndị ajọ omume ahụ nwụrụ? Mbanụ! Ezik. 33:11 Ọ bụ ya mere o ji nye ha ohere ka ha gbanwee àgwà ọjọọ ha ma mewe ezi ihe. Hà gaara agbanwe omume ọjọọ ha ma a sị na ha chọrọ? Otú Noa si bie ndụ gosiri na ha gaara agbanwe. Noa mere ihe niile Jehova gwara ya mee. Ebe ọ bụ na ọ nwụghị niju mmiri ahụ, ndị ahụ agakwaraghị anwụ ma a sị na ha mere ka ya. E nwere ike ikwu na okwukwe Noa mara ụwa nke oge ahụ ikpe, ya bụ, o gosiri na ọ bụrụ na ndị ajọ omume ahụ chọrọ ịgbanwe omume ọjọọ ha, ha gaara agbanwe ya. Ọ bụ okwukwe ya na ezinụlọ ya nwere mere ha ji dịrị ndụ. Ọ bụrụ na i nwee ụdị okwukwe Noa nwere, ọ ga-emekwa ka a zọpụta gị, zọpụtakwa ndị ị hụrụ nanya. I nwere ike iso Jehova Chineke na-eje ije ma bụrụ enyi ya otú ahụ Noa mere. I mee otú ahụ, gị na Jehova nwere ike ịbụ enyi ruo mgbe ebighị ebi.3 Nna nke Ndị Niile Nwere Okwukwe1, 2.Olee otú ụwa sirila gbanwee kemgbe oge Noa, oleekwa otú obi dị Ebram?WEREGODỊ ya na ị na-ahụ Ebram ka o si ebe ọ gara na-ala nụlọ ya. O leliri anya elu hụ nnukwu ụlọ arụsị a rụrụ nobodo ya bụ Ọọ.Mkpọtụ na-eme nebe ahụ, anwụrụ ọkụ na-akwụlikwa elu. Ndị na-arụ ọrụ nụlọ arụsị ahụ achụwakwala àjà ọzọ. Ọ bụ chi ọnwa ha na-efe ka ha na-achụrụ ya. Ebram wepụrụ ihu ya nebe ahụ ma fufee isi. Onye hụrụ otú ihu dị ya ga-ama na obi adịghị ya mma. Ka o si nokporo ụzọ ahụ na-ekwo ekwo na-ala, ọ ga-abụ na ihe ọ nọ na-eche bụ otú onye ukwu na onye nta si efe arụsị nobodo ha a. Kemgbe e nwechara iju mmiri noge Noa, ndị mmadụ ji nke nta nke nta fewe arụsị nebe niile nụwa.2Noa nwụrụ mgbe ọ fọrọ naanị afọ abụọ ka a mụọ Ebram. Mgbe oké iju mmiri ahụ tachara, Noa na ezinụlọ ya si nụgbọ ahụ pụta ma chụọrọ Jehova Chineke àjà. Jehova mere ka eke na egwurugwu pụta nígwé ojii. Jen. 8:20;9:12-14 Noge ahụ, mmadụ niile nọ nụwa na-efe naanị Jehova. Ma malite noge Noa ruo noge Ebram, e nweela ọgbọ iri, ndị mmadụ agbasawakwala nebe dị iche iche nụwa. Ndị na-efe Jehova dịzi ole na ole. Ndị mmadụ na-efezi chi dị iche iche. Nna Ebram bụ Tira na-efekwa arụsị, ọ ga-abụkwa na ọ na-akpụ arụsị dị iche iche.Jọsh. 24:2.Olee ihe mere Ebram ji bụrụ onye e ji okwukwe ya ama atụ?3.Olee ihe mere Ebram ji dị iche ná ndị ọzọ, oleekwa ihe anyị nwere ike ịmụta naka ya?3Ma Ebram adịghị ka ndị ọzọ nihi na okwukwe o nwere na Chineke mere ka ndụ ya dị iche. Pọl onyeozi mechara si nike mmụọ nsọ kwuo na Ebram bụ nna nke ndị niile nwere okwukwe.GụọNdị Rom 4:11.Ka anyị leba anya nihe mere Ebram ji nwee okwukwe otú ahụ.Anyị ga-amụtakwa otú anyị nwere ike isi mee ka okwukwe anyị sie ike.Ife Jehova Mgbe Iju Mmiri Gachara4, 5.Ọ ga-abụ naka onye ka Ebram si mata Jehova, gịnịkwa mere anyị ga-eji kwuo otú ahụ?4Olee otú Ebram si mụta banyere Jehova Chineke? Anyị ma na e nwere ndị na-efe Jehova nụwa noge ahụ. Shem bụ otu nime ha. Ọ bụ eziokwu na ọ bụghị ya bụ dịọkpara Noa, ma a na-ebukarị ụzọ akpọ ya aha tupu a kpọọ ụmụnne ya abụọ ndị ọzọ. Ọ ga-abụ na ihe kpatara ya bụ na Shem nwere ezigbo okwukwe na Chineke.Obere oge e nwechara iju mmiri ahụ, Noa kpọrọ Jehova Chineke Shem. Jen. 9:26 Shem kwanyeere Jehova ùgwù, jirikwa ofufe Chineke kpọrọ ihe.5Ebram ọ ma Shem? O nwere ike ịbụ na ọ ma ya. Weregodị ya na ị na-ahụ Ebram mgbe ọ bụ nwata. Obi ga-atọ ya ezigbo ụtọ ịnụ na e nwere otu nime ndị nna nna ya ka dị ndụ nke nọrọla ihe karịrị narị afọ anọ. Shem nọ ndụ hụ ihe ọjọọ niile mere tupu oké iju mmiri ahụ, hụkwa oké iju mmiri ahụ e ji kpochapụ ndị ajọ omume na otú ndị mmadụ si malitekwa ịmụba nụwa. Ọ hụkwara otú Nimrọd na ndị òtù ya si nupụrụ Chineke isi ma na-ewu nnukwu ụlọ elu na Bebel. Ebe Shem bụ onye ezi omume, o soghị ha nupụrụ Chineke isi. Ọ bụ ya mere na mgbe Jehova ghagburu asụsụ ndị na-ewu ụlọ elu ahụ, Shem na ezinụlọ ya ka nọ na-asụ asụsụ ha, ya bụ, asụsụ mbụ e nwere nụwa, nke Noa sụkwara. Ebram sokwa ná ndị sụrụ asụsụ ahụ. Nihi ya, o doro anya na Ebram ejighị Shem egwu egwu. Ihe ọzọkwa bụ na Shem na Ebram dịkọrọ ndụ ọtụtụ afọ tupu Shem anwụọ. Nihi ya, ọ ga-abụ na Ebram si naka Shem mata banyere Jehova.Ebram efeghị arụsị nagbanyeghị na onye ukwu na onye nta na-efe arụsị nobodo ya6.a Olee otú Ebram si gosi na ihe mere noge iju mmiri kụziiri ya ihe? b Olee ihe Ebram na Seraị ji ndụ ha na-eme?6Ma Ebram ò si naka Shem mata banyere Jehova ma ò si naka onye ọzọ, ihe mere noge iju mmiri kụziiri ya ihe. Ọ gbalịrị iso Chineke jee ije otú Noa mere. Ọ bụ ya mere o ji jụ iso ndị bi nobodo Ọọ na-efe arụsị nagbanyeghị na o nwekwara ike ịbụ na nne na nna ya na ụmụnne ya na-efekwa arụsị noge ahụ. Ma ọ lụtara ezigbo nwaanyị. Aha nwaanyị ahụ bụ Seraị.Ọ bụ asampete. Ma nke ka nke bụ na Seraịnwere ezigbo okwukwe na Jehova. Ọ bụ eziokwu na Ebram na Seraị amụtabeghị nwa, o doro anya na obi na-atọ ha ụtọ na ha abụọ na-efe Jehova. Ha kpọọrọ Lọt bụ nwa nwanne Ebram ka ha na ya biri. Noge ahụ, nne na nna Lọt anwụọla.7.Olee otú ndị na-eso ụzọ Jizọs kwesịrị isi ṅomie Ebram?7O nweghị mgbe Ebram hapụrụ Jehova gaa fewe chi ọzọ nobodo Ọọ. Ya na Seraị ji obi ha niile kpebie na ha agaghị eso ndị obodo ha na-efe arụsị. Ọ bụrụ na anyị chọkwara inwe ezigbo okwukwe, anyị kwesịrị iji obi anyị niile mee ka ha. Anyị kwesịrị iji obi anyị kpebie na anyị ga-adị iche nebe ndị ọzọ nọ. Jizọs kwuru na ndị na-eso ụzọ ya abụghị nke ụwa nakwa na nke a ga-eme ka ụwa kpọọ ha asị.GụọJọn 15:19.Ọ bụrụ na ndị ezinụlọ unu ma ọ bụ ndị obodo unu ajụ gị maka na i kpebiri ife Jehova, cheta na o nweekwala ndị ọ dị ka ọ dị gị. Ihe ọ pụtara bụ na gị na Chineke so na-eje ije otú Ebram na Seraị mere.Si nAla Gị Kwapụ8, 9.a Gịnị ka Ebram hụrụ otu ụbọchị nke ọ na-agaghị echefu echefu? b Gịnị bụ ozi Jehova ziri ya?8O nwere ihe mere otu ụbọchị nke Ebram na-agaghị echefu echefu. Jehova Chineke ziri ya ozi. Baịbụl agwachaghị anyị otú Ebram si nata ozi ahụ, ma ọ gwara anyị na Chineke nke ebube pụtara ìhè nihu ya.GụọỌrụ Ndịozi 7:2, 3.O nwere ike ịbụ mmụọ ozi ka Chineke si naka ya mee ka Ebram hụpere ebube Chineke bụ Ọkaakaa eluigwe na ụwa. Neziokwu, obi tọrọ Ebram ezigbo ụtọ mgbe ọ hụrụ na e nwere ezigbo ọdịiche dị netiti Chineke dị ndụ na arụsị dị iche iche ndị oge ya na-efe.9Gịnị bụ ozi Jehova ziri Ebram? Jehova gwara ya, sị: Si nala gị, netiti ndị ikwu gị, kwapụ gaa nala m ga-egosi gị. Jehova akpọrọghị ya alaọ bụaha. Naanị ihe o kwuru bụ na ya ga-egosi ya ala ahụ. Ma, Ebram ga-ebugodị ụzọ hapụ obodo ya, hapụkwa ndị ikwu ya. Nobodo Ọọ na obodo ndị gbara ya gburugburu, ndị mmadụ anaghị eji ndị ezinụlọ ha egwuri egwu. A na-ewere onye hapụrụ ndị ikwu ya kwaga nebe dị anya ka onye ihe ọjọọ mere. Ụfọdụ na-ewere ya na ọ kaara ha mma ịnwụ anwụ kama ime otú ahụ.10.Gịnị mere na ọ dịrịghị Ebram na Seraị mfe ịhapụ obodo ha bụ Ọọ?10Ọ dịrịghị Ebram mfe ịhapụ obodo ya. Ọọ bụ nnukwu obodo nke ọtụtụ ndị bi na ya bara ọgaranya. Gụọ igbe isiokwu ya bụObodo Ebram na Seraị Hapụrụ. Ihe ndị e gwupụtara nala na-egosi na e nwere ụlọ ndị mara ezigbo mma nobodo Ọọ oge ochie. Ụfọdụ ụlọ ndị ahụ nwere ọnụ ụlọ iri na abụọ ma ọ bụ karịa bụ ebe ezinụlọ na ndị ohu ha na-ehi ụra. Ọnụ ụlọ ndị ahụ gbara mbara èzí ha gburugburu. E jikwa ihe dị ka ụrọ tee mbara èzí ndị ahụ. Ihe ndị e gwupụtaranala gosikwara na e nwegasịrị ebe e si agbata mmiri ọṅụṅụ nobodo ahụ, nweekwa ụlọ mposi dị iche iche, nakwa ihe dị ka ọwa mmiri bụ ebe mmiri na-adịghị ọcha na-esi asọpụ nobodo. Chetakwa na Ebram na Seraị akatala ahụ. Ebram akarịala afọ iri asaa, nwunye ya akarịakwala afọ iri isii. O doro anya na Ebram chọrọ ilekọta nwunye ya nke ọma, ọ chọghịkwa ka nwunye ya taa ahụhụ otú nwoke ọ bụla hụrụ nwunye ya nanya na-agaghị achọ ka nwunye ya taa ahụhụ. Weregodị ya na ị na-ahụ ka ha nọ na-ekwurịta gbasara ihe ahụ Chineke gwara Ebram nakwa ihe ndị na-agbata ha nobi na ihe ndị na-enye ha nsogbu nobi banyere njem ahụ. O doro anya na obi tọrọ Ebram ezigbo ụtọ na Seraị kwetara ka ha gawa. O ji obi ya kweta ịhapụ ihe ọma niile e nwere nobodo Ọọ ma soro di ya gawa ebe Chineke ga-agwa ha.11, 12.a Olee ihe ụfọdụ ọ ga-abụ na Ebram na Seraị kpebiri tupu ha ahapụ Ọọ, oleekwa otú ha si kwadebe ọpụpụ ha? b Olee otú i nwere ike isi kọwaa ihe ndị mere nụbọchị ha hapụrụ Ọọ?11Ugbu a Ebram na Seraị kpebiri ịhapụ Ọọ, ọrụ ga-ezu ha ahụ. Ha ga-akwakọta ngwongwo ndị ha ga-ebu apụ. Ma olee ihe ndị ha ga-eburu, oleekwanụ ndị nke ha ga-ahapụ, ebe ha na-amaghị ebe ha na-aga? Ma ihe kacha enye ha nsogbu ugbu a bụ ihe ha ga-eme ndị ezinụlọ ha. Olee ihe ha ga-eme Tira, ebe ọ bụ na o meela agadi? Ha kpebiri na ha ga-akpọrọ ya lekọtawa ruo mgbe ọ ga-anwụ. Ọ ga-abụkwa na Tira ji obi ya kweta iso ha gaa nihi na Baịbụl kọrọ na ọ bụ ya kpọ ezinụlọ ya si Ọọ pụọ. Ihe ọzọkwa bụ na ọ bụ ya bụ onyeisi ezinụlọ ya. O doro anya na Tira akwụsịla ife arụsị mgbe ahụ. Lọt ga-esokwa ha aga.Jen. 11:31.12Ụbọchị ha ga-apụ mechara ruo. Weregodị ya na ị na-ahụ ka ha niile si nobodo Ọọ ahụ mgbidi gbara gburugburu na-apụtasị nihu obodo ha. Ma kamel ha ma ịnyịnya ibu ha bucha ibu. Ha chịpụtakwara anụ ụlọ ha. Ndị ohu ha pụtachakwara. Ha niile ejikerela ịpụ.Ọ ga-abụ na mmadụ niile na-ele Ebram anya nọnụ ka ọ gwa ha na oge eruola ka ha gawa. Nikpeazụ, Ebram gwara ha ka ha pụwa, ha niile apụọ. Otú a ka ha si hapụ Ọọ kpamkpam.13.Olee otú ọtụtụ ndị ohu Jehova taa si eme ụdị ihe ahụ Ebram na Seraị mere?13Taa, e nwere ọtụtụ ndị ohu Jehova ndị na-aga nebe a chọrọ ọtụtụ ndị na-ekwusa ozi ọma Alaeze Chineke. E nwekwara ndị na-amụ asụsụ ọhụrụ ka ha nwee ike ikwusakwuru ọtụtụ ndị ozi ọma. Ha nwekwara ike ime ihe ụfọdụ na-agaghị adịrị ha mfe omume ka ha nwee ike kwusaara ọtụtụ ndị ozi ọma. Ndị na-eme ụdị ihe a nwekwara ọtụtụ ihe ha na-ahapụ. E kwesịrị ịja ha mma na ha mere ka Ebram na Seraị. Ọ bụrụ na anyị emee ụdị ihe a, Jehova ga-akwụghachi anyị karịadị ihe anyị mefuru ma ọ bụ ihe ndị anyị hapụrụ. Ọ naghị agbawa ndịnwere okwukwe aka. Hib. 6:10;11:6 Ma, Jehova ọ kwụrụ Ebram ụgwọ ọrụ?Ha Gafere Osimiri Yufretis14, 15.Olee otú isi obodo Ọọ gaa Heran dị, ọ ga-abụkwa gịnị mere Ebram hà ji biri na Heran ruo oge ụfọdụ?14Ka oge na-aga, nkwagharị nkwagharị bịara mara Ebram na ndị ya na ha so ahụ. Weregodị ya na ị na-ahụ Ebram na Seraị ka ha na-aga. Ha jiri ụkwụ gatụ, ha agbatụ ịnyịnya ibu ma ọ bụ kamel. Ka ha na-akọrị akụkọ na-aga, ha na-anụkwa ụda mgbịrịgba ndị ha kenyere nahụ anụmanụ ha. Ndị a ime njem na-edobughị anya ji nke nta nke nta mụta ịma ụlọikwuu nebe ọ bụla ha chọrọ ịkwụsịtụ nụzọ, mụtakwa ịkwali mgbe ọ bụla ha chọrọ ịpụ. Ikugoro Tira nelu kamel ma ọ bụ nelu ịnyịnya ibu na ikuda ya bịakwara mara ha ahụ. Ha chere ihu nebe ugwu ma soro akụkụ Osimiri Yufretis na-aga. Ha gara ije ọtụtụ izu ruo mgbe ha gatere aka.15Mgbe ha gara ihe karịrị narị kilomita itoolu na iri isii, ha rutere obodo Heran. Ndị bi na Heran bara ọgaranya, ha nwekwara ụlọ ndị e ji ájá rụọ elu ha okirikiri. Ndị ahịa ndị na-aga nebe ọwụwa anyanwụ ma ọ bụ nebe ọdịda anyanwụ na-esi na Heran agafe. Ọ bụ nebe a ka Ebram na ezinụlọ ya kwụsịrị, ha bikwara ebe a ruo oge ụfọdụ. O nwere ike ịbụ na ike adịkwaghị Tira iso ha gatụkwuo.16, 17.a Olee ọgbụgba ndụ Ebram na Chineke gbara nke mere Ebram obi ụtọ? b Olee otú Jehova si gọzie Ebram noge ọ nọ na Heran?16Tira mechara nwụọ mgbe ọ gbara narị afọ abụọ na ise. Jen. 11:32 Noge ahụ Ebram na-eru uju ọnwụ nna ya, Jehova gwara Ebram okwu ọzọ. Ihe Jehova gwara ya kasikwara ya obi. Jehova gwaghachiri ya ihe ọ gwara ya mgbe ọ nọ nobodo Ọọ ma kwekwuo ya nkwa nelu nke o kwere ya. Ọ gwara Ebram na ọ ga-aghọ mba ukwu, nakwa na a ga-agọzi ezinụlọ niile dị nụwa nihi ya.GụọJenesis 12:2, 3.Ọgbụgba ndụ a ya na Chineke gbara mere ya obi ụtọ, ya amata na oge ọ ga-eji akwapụ na Heran eruola.17Ma, na nke ugbu a ha na-akwapụ, ngwongwo ha ga-akwakọrọ ebukwuola ibu nihi na Jehova gọziri Ebram noge ahụ ha nọ na Heran. Baịbụl kwuru na ha buuru akụ niile ha kpatara, durukwa mkpụrụ obi ha nwetara na Heran. Jen. 12:5 Ọ bụrụ na Ebram ga-aghọ mba, ọ ga-enwe akụnụba, nweekwa ọtụtụ ndị ozi, ya bụ, ọ ga-enwe nnukwu ezinụlọ. Ọ bụghị mgbe niile ka Jehova na-eme ka ndị ohu ya baa ọgaranya, ma ọ na-enye ha ihe niile ga-enyere ha aka ka ha nwee ike ife ya. Ebram duuru ha gawa nagbanyeghị na ọ maghị ebe ọ na-aga.Ọ dịrịghị Ebram na Seraị mfe ịhapụ Ọọ bụ obodo e nwere ọtụtụ ihe ọma na ya18.a Olee mgbe Ebram mere otu ihe dị mkpa nke gbasara ndị Chineke? b Olee ihe ndị ọzọ dị mkpa mechara mee nabalị iri na anọ nọnwa Naịsan mgbe ọtụtụ afọ gafere? Gụọ igbe isiokwu ya bụ Ụbọchị Dị Mkpa nAkụkọ Baịbụl.18Mgbe ha si Heran gaa njem abalị ole na ole, ha rutere Kakemish. Ọ bụ nobodo Kakemish ka ndị njem na-esikarị agafe Osimiri Yufretis. Ọ ga-abụ nebe a ka Ebram mere otu ihe dị mkpa nke gbasara ndị Chineke. Ọ kpọ ndị ya na ha so gafee Osimiri Yufretis. Ụbọchị ọ gafere osimiri ahụ bụ abalị iri na anọ nọnwa e mechara kpọwa ọnwa Naịsan nafọ 1943 Tupu Oge Ndị Kraịst. Ọpụ. 12:40-43 Ala ahụ Jehova kwere nkwa inye Ebram malitere nebe ndịda Kakemish gbadawa. Ọ bụ nụbọchị ahụ ka ọgbụgba ndụ Chineke na Ebram gbara malitere.19.Gịnị ka Jehova kwuru mgbe ọ na-ekwe Ebram nkwa, gịnịkwa ka nke ahụ nwere ike ichetara Ebram?19Ebram na ndị so ya si nebe ahụ gbadawa nebe ndịda, ha kwụsịkwara nebe dị nso nosisi ukwu nke More. Ebe a dị nso naShikem. Jehova gwara Ebram okwu ọzọ nebe a. Na nke ugbu a, Chineke gwara Ebram na ọ bụ mkpụrụ ya, ma ọ bụ nwa ya, ga-enweta ala ahụ. Mgbe Chineke gwara Ebram ihe a, Ebram ò chetara amụma Jehova buru nIden nke bụ na e nwere mkpụrụ nke ga-anapụta ụmụ mmadụ otu ụbọchị? Jen. 3:15;12:7 O nwere ike ịbụ na o chetara ya. Ọ ga-abụkwa na o bidoro mgbe ahụ ghọtatụwa na ya ga-eso ná ndị ga-emezu ihe ahụ Jehova kwuru.20.Olee otú Ebram si gosi na obi dị ya ụtọ maka ihe ọma ndị Jehova kwere ya ná nkwa?20Obi tọrọ Ebram ụtọ maka ihe ndị Jehova kwere ya ná nkwa. Ka Ebram na-agagharị nala ahụ, ọ kwụsịrị wuoro Jehova ebe ịchụàjà. O wuru nke mbụ nebe dị nso nosisi ukwu nke More, wuo nke abụọ nebe dị nso na Betel. Ọ ga-abụ na o ji akọ na-agagharị nala ahụ nihi na o doro anya na ndị Ke ka bi na ya mgbe ahụ. Ebram kpọkukwara aha Jehova. Ọ ga-abụ na ihe nke a pụtara bụ na o ji obi ya niile kelee Jehova mgbe ọ na-eche echiche banyere ihe Chineke ga-emere mkpụrụ ya nọdịnihu. O nwekwara ike ịbụ na ọ kọọrọ ndị Ke bi ya nso banyere Jehova.GụọJenesis 12:7, 8.Ma a ka nwere ọtụtụ nsogbu ndị ga-abịara Ebram. Nke bụ eziokwu bụ na Ebram ewepụla obi ya nihe niile ọ hapụrụ nobodo Ọọ. Obi ya dịzi nihe ndị Jehova kwere ya ná nkwa.Ndị Hibru 11:10kwuru banyere Ebram, sị: Ọ nọ na-echere obodo ahụ nke nwere ezi ntọala, bụ obodo nke ọ bụ Chineke bụ onye wuru ma mee ya.21.Olee ihe ndị anyị ma banyere Alaeze Chineke bụ ndị Ebram na-amaghị, gịnịkwa ka i kpebiri ime?21Anyị ndị na-efe Jehova taa ma ọtụtụ ihe banyere obodo ahụ Ebram nọ na-echere karịa Ebram. Anyị ma na obodo ahụ bụ Alaeze Chineke, marakwa na Alaeze ahụ na-achị achị neluigwe, nakwa na ọ ga-ebibi ụwa ajọ omume a. Anyị makwa na Mkpụrụ Ebram ahụ e kwere ná nkwa kemgbe bụ Jizọs Kraịst, onye na-achị ugbu a nAlaeze ahụ. Ọ ga-abụrụ anyị ihe obi ụtọ ịhụ mgbe a ga-akpọlite Ebreham nọnwụ. Noge ahụ, Ebreham ga-ahụ otú Jehova si mezuchaa uche ya bụ ndị ọ na-aghọtachaghị noge ọ nọ ndụ. Ị ga-achọ ịhụ mgbe Jehova ga-emezu ihe niile o kwere ná nkwa? Ya bụrụ otú ahụ, na-eme ka Ebram. Na-ejere Jehova ozi nagbanyeghị ihe ọ bụla ọ ga-efu gị. Na-erubere ya isi ma na-ekele ya nekpere maka ọrụ ndị o nyere gị ná nzukọ ya. Ọ bụrụ na i ṅomie okwukwe Ebram, ọ ga-aghọkwa nna gị nihi na ọ bụ nna nke ndị niile nwere okwukwe.Ụbọchị Dị Mkpa nAkụkọ BaịbụlỤbọchị Ebram gafere Osimiri Yufretis dị mkpa nihi na ọ na-enyere anyị aka ịghọta oge ihe ụfọdụ a kọrọ na Baịbụl mere. E nwere ihe ndị ọzọ dị ezigbo mkpa mekwara notu ụbọchị ahụ mgbe ọtụtụ afọ gachara. Narị afọ anọ na iri atọ Ebram gafechara osimiri ahụ, ya bụ, nabalị iri na anọ nọnwa Naịsan nke afọ 1513 Tupu Oge Ndị Kraịst, Jehova kpọpụtara ndị Izrel nIjipt bụ ebe ha nọ na-agbara ndị Ijipt ohu ka ha gaa biri nala ahụ Chineke kwere Ebram ná nkwa. Ọpụ. 12:40, 41;Gal. 3:17 Ọ bụkwa nabalị iri na anọ nọnwa Naịsan nafọ 33 Oge Ndị Kraịst ka Jizọs kpọkọtara ndịozi ya, ya na ha agbaa ndụ nke ga-eme ka ha soro ya bụrụ eze neluigwe. Noge na-adịghị anya, ọchịchị ha ga-eme ka nsogbu niile ụmụ mmadụ nwere kwụsị. Luk 22:29 Noge a, Ndịàmà Jehova ka na-ezukọta kwa afọ nabalị iri na anọ nọnwa ndị Juu na-akpọ Naịsan maka icheta ọnwụ Jizọs.Luk 22:19.4 Ebe Ị Gara Ka M Ga-aga1, 2.a Kọwaa otú Rut na Neomi si jiri mwute laa Betlehem. b Olee otú njem Rut si dịrị iche na nke Neomi?RUT na Neomi nọ na-aga nokporo ụzọ dị nọzara Moab. Ọ bụzi naanị ha abụọ ka a na-ahụ nọzara ahụ niile. Ugbu a chi ejiwela. Weregodị ya na ị na-ahụ ka Rut lere Neomi anya ma na-eche nobi ya na oge eruola ka ha chọta ebe ha ga-ehi ụra. Ọ hụrụ Neomi nanya nke ukwuu, ọ ga-emekwa ihe ọ bụla o nwere ike ime iji lekọta ya.2Ụmụ nwaanyị abụọ a na-eru uju. Ọ dịla anya di Neomi nwụrụ, ma ugbu a ọ na-eru uju ọnwụ ụmụ ya abụọ bụ Kilịọn na Malọn. Rut na-erukwa uju ọnwụ di ya bụ Malọn. Rut na Neomi na-aga otu ebe, ha na-aga obodo Betlehem nke dị nIzrel. Ọ bụ eziokwu na ha abụọ na-aga otu ebe, ma Neomi na-alaghachi nobodo ya, ebe Rut na-aga ebe ọ na-amaghị. Rut ahapụla ndị ikwu ya, obodo ya, omenala ha, hapụkwa chi ndị a na-efe nobodo ya.GụọRut 1:3-6.3.Olee ajụjụ ndị ọ ga-abụ anyị mata azịza ha ha enyere anyị aka iṅomi okwukwe Rut?3Gịnị mere nwa agbọghọ a ji hapụ obodo ya ma gawa ebe ọ na-amaghị? Olee otú Rut ga-esi nwee ike ibi nebe a ọ na-aga ma lekọta Neomi? Ka anyị na-aza ajụjụ ndị a, anyị ga-ahụ na e nwere ọtụtụ ihe anyị ga-amụta naka Rut, bụ nwaanyị Moab. Gụọ igbe isiokwu ya bụObere Akwụkwọ nke Mara Ezigbo Mma. Ka anyị burugodị ụzọ leba anya nihe mere ụmụ nwaanyị abụọ a ji si Moab na-ala Betlehem.Ezinụlọ Ọnwụ Kpara Aka Ọjọọ4, 5.a Gịnị mere ezinụlọ Neomi ji gaa biri na Moab? b Gịnị bụ nsogbu ndị Neomi nwere nebe ahụ?4Rut toro na Moab. Moab bụ obere mba dị nebe ọwụwa anyanwụ nke Oké Osimiri Nwụrụ Anwụ. Ala ya dị larịị, e nwekwara ọtụtụ ndagwurugwu na ya, ma e nweghị ọtụtụ osisi na ya. Ala Moab na-eme nri nke ọma. O mekwara nri nke ọma noge ụnwụdara nala Izrel. Ọ bụ ụnwụ ahụ dara nala Izrel mere ka Rut mata Malọn.Rut 1:1.5Mgbe ụnwụ ahụ dara nala Izrel, Elimelek, bụ di Neomi, kpọọrọ nwunye ya na ụmụ ya nwoke abụọ gaa biri na Moab. Ọ ga-abụ na ebe a ha bizi mere ka o siere ha ike ịga na-efe Jehova nebe dị nsọ Jehova kwuru ka ndị Izrel niile na-abịa efe ya. Diut. 16:16, 17 Neomi jisiri ike na-efe Jehova nobodo Moab. Nagbanyeghị na ọ na-efe Jehova, ọnwụ di ya gbawara ya obi.Rut 1:2, 3.6, 7.a Gịnị mere o ji bụrụ na o nwere ike ịna-ewute Neomi na ụmụ ya lụrụ ụmụ nwaanyị Moab? b Gịnị mere Neomi ji na-akpaso ndị nwunye ụmụ ya àgwà ọma?6Ọ ga-abụkwa na obi gbawara Neomi mgbe ụmụ ya nwoke abụọ lụrụ ụmụ nwaanyị Moab. Rut 1:4 Neomi maara na nna nna ndị Izrel bụ Ebreham gbara ezigbo mbọ gaa lụtara Aịzik nwaanyị nezinụlọ nna ya bụ ndị na-efe Jehova. Jen. 24:3, 4 Jehova mechara nye ndị Izrel iwu ka ha ghara ikwe ka ụmụ ha ndị nwoke na ndị nwaanyị lụọ ndị mba ọzọ, ka ndị ahụ ghara ime ka ha fewe arụsị.Diut. 7:3, 4.7Nagbanyeghị iwu ahụ e nyere ndị Izrel, Malọn na Kilịọn lụrụ ụmụ nwaanyị Moab. Ọ bụrụgodị na o wutere Neomi na ha lụrụ ndị Moab, o doro anya na Neomi hụrụ Rut na Ọpa, bụ ndị nwunye ụmụ ya, nanya ma na-akpaso ha àgwà ọma. O nwere ike ịbụ na ọ na-atụ anya na otu ụbọchị, ha ga-eso ya fewe Jehova. Ma otu ihe doro anya bụ na Rut na Ọpa ejighị Neomi egwuri egwu. Otú a ha si hụ ibe ha nanya nyeere ha aka mgbe ọnwụ kpara ezinụlọ ha aka ọjọọ. Di Rut na di Ọpa nwụrụ mgbe ha na-amụtabeghị nwa.Rut 1:5.8.Ọ ga-abụ gịnị mere Rut ji nwewe mmasị ife Jehova?8Chi ndị Moab hà kasiri Rut obi mgbe di ya nwụrụ? O doro anya na ha akasighị ya obi. Ndị Moab na-efe ọtụtụ chi, nke kacha nime ha bụ Kimọsh. Ọnụ Ọgụ. 21:29 O yiri ka ndị Moab hà na-emekwa ihe ọjọọ dị iche iche ndị ọzọ na-efe chi ụgha noge ahụ na-eme, dị ka iji ụmụaka achụ àjà. O doro anya na ihe Malọn ma ọ bụ Neomi kọọrọ Rut banyere Jehova bụ Chineke Izrel mere ka Rut ghọta na Jehova dị iche na chi ndị a na-efe nobodo ya. Ọ mụtara na Jehova hụrụ ndị ya nanya ma na-eme ebere. Obi ataghị Jehova mmiri otú ọ tara chi ndị ahụ.GụọDiuterọnọmi 6:5.Mgbe di Rut nwụrụ, o yiri ka ya na Neomi ọ dịwakwuru ná mma, ya ana-egekwa ntị mgbe Neomi na-akọrọ ya banyere Jehova bụ Chineke pụrụ ime ihe niile, banyere ọrụ ebube niile Chineke rụrụ, nakwa otú o si hụ ndị ya nanya ma na-emere ha ebere.Rut ahapụghị Neomi noge niile ha na-eru uju9-11.a Gịnị ka Neomi, Rut, na Ọpa kpebiri ime? b Olee ihe anyị nwere ike ịmụta nọdachi ahụ dakwasịrị Neomi, Rut, na Ọpa?9Ka ihe a niile na-eme, ọ na-agụ Neomi agụụ ịnụ otú ihe si kwụrụ nobodo ya. Otu ụbọchị, ozi ruru ya ntị. O nwere ike ịbụ na otu onye ahịa nke si Izrel bịa kọọrọ ya na ụnwụ adịkwaghị nala Izrel. Jehova enyewerela ndị ya aka. Nri ejukwala na Betlehem otú ọ na-adịbu. Betlehem aghọọkwala ihe aha ya pụtara nke bụ Ụlọ Nri. Neomi kpebiri na ya ga-alaghachi nobodo ya.Rut 1:6.10Gịnị ka Rut na Ọpa ga-eme? Rut 1:7 Ha na Neomi bụ nnu na mmanụ kemgbe ahụ ọnwụ kpara ha aka ọjọọ. O yiri ka ọ bụ Rut kacha hụ Neomi nanya nihi otú Neomi si na-akpaso ha àgwà ọma ma nwee okwukwe na Jehova. Ụmụ nwaanyị atọ a gawara Juda.11Ihe e dere nakwụkwọ Rut na-eme ka anyị ghọta na ọdachi na-adakwasị ma ndị ọma ma ndị ọjọọ. Ekli. 9:2,11 Ọ na-akụzikwara anyị na mgbe onye anyị hụrụ nanya nwụrụ ma ọ bụ mgbe nnukwu ọdachi ọzọ dakwasịrị anyị, anyị kwesịrị ịgakwuru ndị ọzọ ka ha kasie anyị obi. Ndị anyị kwesịrị ịgakwuru, karịchaa, bụ ndị na-efe Jehova, bụ Chineke ahụ Neomi fere.Ilu 17:17.Ịhụya Na-adịgide Adịgide Rut Nwere12, 13.Gịnị mere Neomi ji gwa Rut na Ọpa ka ha laghachi nụlọ ndị mụrụ ha kama iso ya laa Betlehem, gịnịkwa ka ụmụ nwaanyị abụọ ahụ mere?12Mgbe ụmụ nwaanyị atọ ahụ gaterela aka, o nwere ihe malitere inye Neomi nsogbu nobi. O chewere banyere ụmụ nwaanyị abụọ a ya na ha so na otú ha si hụ ya na ụmụ ya ndị nwoke nwụrụ anwụ nanya. Ọ chọghị ihe ọ bụla ga-eme ka ha bịa tawakwa ahụhụ nelu nke ha tarala ata. Ọ bụrụ na ha ahapụ obodo ha soro ya laa Betlehem, olee ihe ọ ga-emere ha nebe ahụ?13Neomi gwaziri ha, sị: Lawanụ, laghachinụ, onye nke ọ bụla nụlọ nne ya. Ka Jehova gosi unu obiọma, dị nnọọ ka unu gosiri ya ndị ikom ahụ nwụrụ anwụ nakwa mụ onwe m. O kwukwara na ya nwere olileanya na Jehova ga-agọzi ha, mee ka ha nweta di, meekwa ka ihe dịrị ha ná mma. Akwụkwọ Rut kwuru, sị: O wee susuo ha ọnụ, ha wee malite ịkwa ákwá nolu dara ụda. Ị hụrụ ihe mere Rut na Ọpa ji hụ Neomi nanya? Ọ bụ nwaanyị obiọma, nkena-anaghị achọ ihe ga-abara naanị ya uru. Ma, ha abụọ nọgidere na-asị ya: Ee e, anyị ga-eso gị laghachikwuru ndị gị.Rut 1:8-10.14, 15.a Olee ndị Ọpa lakwuuru? b Olee ihe Neomi kwuru iji mee ka Rut hapụ ya?14Ma ihe a ha na-ekwu emeghị ka Neomi gbanwee obi ya. Ọ gwara ha hoo haa na o nweghị ezigbo ihe ya ga-emere ha ma ha soro ya laa nihi na ya enwekwaghị di ga-elekọta ya ma ọ bụ ụmụ ga-alụ ha, nakwa na ya enweghị olileanya ịlụ di ma ọ bụ ịmụta nwa. O kwuru na ọ na-ewute ya nke ukwuu na ya agaghị enyeliri ha aka. Ọpa ghọtara ozugbo na ihe a Neomi na-ekwu bụ eziokwu. Nne ya na ndị ezinụlọ ha ndị ọzọ bi na Moab, o nwekwara ebe ọ ga-ebi nebe ahụ. O chere na ọ ga-akara ya mma ịnọrọwa na Moab. Nihi ya, o ji anya mmiri susuo Neomi ọnụ ma lawa.Rut 1:11-14.15Oleekwanụ maka Rut? Ihe ahụ Neomi kwuru gbasakwara ya. Ma Baịbụl kwuru, sị: Rut rapaara ya nahụ. O nwere ike ịbụ na Neomi hapụrụ ụmụ nwaanyị ahụ gawa. Ma mgbe ọ gatụrụ, ọ chọpụtara na Rut ka na-eso ya. Neomi gwara Rut, sị: Lee! Nwunye nwanne di gị nke di ya nwụrụ alakwuruwo ndị ya na chi ya. Soro nwunye nwanne di gị lawa. Rut 1:15 Ihe a Neomi kwuru mere ka anyị ghọtakwuo otu ihe dị mkpa nakụkọ a. Ọ bụghị naanị na Ọpa lakwuuru ndị ya, ọ lakwukwaara chi ya. Ọ dị ya mma ịga fewe Kimọsh na chi ụgha ndị ọzọ. Oleekwanụ maka Rut?16-18.a Olee otú Rut si gosi na ya hụrụ Neomi nanya? b Olee ihe anyị ga-amụta naka Rut banyere ịhụya na-adịgide adịgide? Lee foto ụmụ nwaanyị abụọ ahụ.16Ka Rut na Neomi nọ na-ele ibe ha anya nokporo ụzọ ahụ, ihe Rut chọrọ ime doro ya anya. Ọ hụrụ Neomi nanya, hụkwaChineke ahụ Neomi na-efe nanya. Nihi ya, Rut gwara Neomi, sị: Arịọla m ka m hapụ gị, ka m kwụsị iso gị; nihi na ebe ị gara ka m ga-aga, ebe ị ga-arahụ ka m ga-arahụ. Ndị gị ga-abụ ndị m, Chineke gị ga-abụkwa Chineke m. Ebe ị nwụrụ ka m ga-anwụ, ọ bụkwa nebe ahụ ka a ga-eli m. Ka Jehova mee m otú a, ka ọ tụkwasịkwa ihe na ya ma ọ bụrụ na ọ bụghị naanị ọnwụ ga-ekewa mụ na gị.Rut 1:16, 17.Ndị gị ga-abụ ndị m, Chineke gị ga-abụkwa Chineke m17Ihe a Rut kwuru magburu onwe ya. A ka na-echeta ya nagbanyeghị na o ruola ihe dị ka puku afọ atọ o kwuru ya. Ihe a o kwuru gosiri na ịhụya ya bụ nke ezigbo ya, ọ bụ ịhụya na-adịgide adịgide. Rut hụrụ Neomi nanya nke ukwuu nke na o kpebiri iso Neomi gaa ebe ọ bụla ọ na-aga. Ọ bụ naanị ọnwụ nwere ike ikewa ha. Ebe ọ bụ na Rut ekpebiela ịhapụ Moab bụ obodo ya, hapụkwa chi ndị obodo ya, ndị obodo Neomi ga-abụzi ndị obodo ya. Rut emeghị ka Ọpa, kama o ji obi ya niile kwuo na ya chọrọ ka Jehova, bụ Chineke ahụ Neomi na-efe, bụrụ Chineke ya.18Nihi ya, ha abụọ sooro gawa Betlehem. Otu akwụkwọ kwuru na o nwere ike ịbụ na o were ha ihe dị ka otu izu tupu ha eruo. Ma, o doro anya na mgbe ha na-aga, onye nke ọ bụla kasiri ibe ya obi.19.Olee otú i chere anyị nwere ike isi nwee ụdị ịhụya ahụ Rut nwere nezinụlọ anyị nakwa nọgbakọ, oleekwa otú ndị enyi nwere ike isi nwee ya?19E nwere ọtụtụ ihe na-eme ka ndị mmadụ na-eru uju nụwa a. Noge anyị a nke Baịbụl kpọrọ oge dị oké egwu, nke tara akpụ, e nwere ọtụtụ nsogbu na-abịara anyị, ndị anyị hụrụ nanya na-anwụkwa. 2 Tim. 3:1 Nihi ya, ọ dị ezigbo mkpa ka anyị nwee ụdị ịhụya ahụ Rut nwere nke bụ ịhụya na-adịgide adịgide. Ọ bụ ya ga-eme ka anyị ghara ịgbakụta ndị anyị hụrụ nanya azụ, ihe ọ sọkwara ya ya mee. Ọ dị mkpa ka ndị bụ di na nwunye nwee ụdị ịhụya a. Ọ dịkwa mkpa nezinụlọ. Ndị enyi kwesịrị inwe ya, e kwesịkwara inwe ya nọgbakọ Ndị Kraịst.Gụọ1 Jọn 4:7, 8,20.Ọ bụrụ na anyị amụta ịhụ ndị ọzọ nanya otú a, anyị na-eme ka Rut.Rut na Neomi Eruo Betlehem20-22.a Olee otú Neomi dị mgbe o si Moab lọta? b Olee onye Neomi chere kpataara ya ahụhụ niile ọ tara, oleekwa ihe mere o ji bụrụ na ihe ahụ o chere abụghị eziokwu? GụọJems 1:13.20Mmadụ ikwu nọnụ na ya hụrụ ndị ọzọ nanya abụghị ebeokwu biri. Ihe dị mkpa bụ onye ahụ ime ihe gosiri na ọ hụrụ ha nanya. Ọ bụ ugbu a ka Rut ga-egosi neziokwu na ya hụrụ Neomi nanya, hụkwa Jehova nanya bụ Chineke ahụ o kpebiri ife.21Ụmụ nwaanyị abụọ ahụ mechara rute Betlehem. Betlehem dị ihe dị ka kilomita iri ma e si nebe ndịda Jeruselem gawa ya. O yiri ka à ma Neomi na ezinụlọ ya ama nobere obodo ahụ nihi na ozugbo Neomi rutere, akụkọ gazuru obodo ahụ niile na ọ lọtala. Ụmụ nwaanyị obodo ahụ lere ya anya, jụọ, sị, Onye a ọ bụ Neomi? Ọ ga-abụ na ahụhụ niile Neomi tara na Moab emeela ka ọ ghara ịdịkwa otú ọ dịbu; otú ihu ya na ahụ ya dịzi gosiri na ọ taala ezigbo ahụhụ, ruokwa uju.Rut 1:19.22Neomi kọọrọ ụmụ nwaanyị ndị ahụ na ndị agbata obi ya ụwa ya. Ọ gwadịrị ha ka ha ghara ịkpọzi ya Neomi, nke pụtara Ihe Obi Ụtọ M, kama ka ha kpọwazie ya Mera nke pụtara Ihe Ilu. Neziokwu, Neomi atagbuola onwe ya nahụhụ. O chedịrị na ọ bụ Jehova Chineke kpataara ya ahụhụ niile ahụ ọ tara, otú Job chekwara.Rut 1:20, 21;Job 2:10;13:24-26.23.Olee ihe Rut malitere iche, oleekwa ihe iwu Jehova nyere ndị Izrel kwuru banyere ndị ogbenye? Gụọ ihe e dere nala ala.23Mgbe Rut na Neomi biwere na Betlehem, Rut malitere iche ihe ọ ga na-arụ ka o nwee ike ịkpa afọ ya na Neomi. Ọ nụrụ na niwu Jehova nyere ndị ya bụ Izrel, e nwere nke kwuru otú a ga-esi na-enyere ndị ogbenye aka. Iwu ahụ kwuru na ndị ogbenye nwere ike ịga nubi mmadụ noge a na-ewe ihe ubi soro ndị na-ewe ihe ubi nazụ na-atụtụkọrọ ihe ha wefọrọ nubi nakwa ndị nke dị nọnụ ọnụ ubi ha.Lev. 19:9, 10;Diut. 24:19-21.24, 25.Gịnị ka Rut mere mgbe o rutere nubi Boaz, oleekwa otú ọrụ iwere ọka e wefọrọ ewefọ na-adị?24Oge ahụ bụ oge e ji ewe ọka bali nubi. O nwere ike ịbụ nọnwa Eprel na kalenda oge anyị a. Rut gaziri ka ọ mara ma ò nwere onyega-ekwe ya were ọka e wefọrọ nubi ya. Ọ dabara na ọ bụ nubi Boaz ka Rut banyere. Boaz bụ nwoke bara ọgaranya, nweekwa ala, ọ bụkwa onye ikwu Elimelek, bụ di Neomi. Ọ bụ eziokwu na iwu ahụ kwuru na ndị ogbenye nwere ike ịbanye nubi ọ bụla were ọka e wefọrọ ewefọ, Rut abanyeghị nubi Boaz najụghị ase. O bu ụzọ rịọ nwa okorobịa na-elekọta ndị na-aghọrọ Boaz ọka ma ọ ga-ekwe ya were ọka e wefọrọ ewefọ. Nwa okorobịa ahụ kwetara, Rut amalitezie iwere ọka.Rut 1:222:3,7.25Weregodị ya na ị na-ahụ Rut ka ọ na-eso ndị ahụ na-ewe ihe ubi nazụ. Ha jiri mma na-achabi ọka bali, ya ana-atụtụkọta ndị nke dapụrụ nala ma ọ bụ ndị nke ha hapụrụ. Ya na-atụtụ, ya ana-eke ha nùkwù nùkwù, e mechazie ya eburu ha gaa nebe ọ ga-etichapụta mkpụrụ ha. Ọrụ a ọ na-arụ adịghị mfe. Ọ na-akacha esi ike ma anwụ chawa. Nagbanyeghị ihe ndị a, ike agwụghị Rut. Naanị mgbe ọ kwụsịtụrụ bụ oge o hichara ọsụsọ na-agba ya nihu na mgbe ọ gara rie nri ehihie nebe ndị ọrụ na-anọ ezurutụ ike.Rut rụrụ ọrụ ndị mmadụ na-eleda anya ka o nwee ike ịkpa afọ ya na Neomi26, 27.Olee ụdị onye Boaz bụ, oleekwa otú o si kpaso Rut àgwà?26Mgbe Rut na-arụ ọrụ a, ọ tụghị anya na o nwere onye ga-elewe ya anya. Ma, o nwere onye nọ na-ele ya. Boaz hụrụ Rut ma jụọ nwa okorobịa ahụ na-elekọta ndị ọrụ ya onye Rut bụ. Boaz bụ nwoke nwere okwukwe na Chineke. Mgbe o rutere nebe ndị ọrụ ya nọ, o kelere ha niile, ma ndị nke na-abụghị ndị Izrel. Otú o si kelee ha bụ: Ka Jehova nọnyere unu. Ha azaa ya, sị: Ka Jehova gọzie gị. Nwoke a katarala ahụ, nke hụrụ Jehova nanya, bịara nwee mmasị nebe Rut nọ otú nna si enwe mmasị nebe nwa ya nọ.Rut 2:4-7.27Boaz kpọrọ Rut nwa m mgbe ọ na-agwa ya okwu. Ọ gwara ya ka ọ na-abịa nubi ya na-atụtụkọta ọka nakwa ka ọ na-eso ụmụ agbọghọ ndị na-arụrụ ya ọrụ ka a ghara inwe nwa okorobịa na-arụrụ ya ọrụ nke ga-enye ya nsogbu. Boaz nyekwara ya nri ehihie.GụọRut 2:8, 9,14.Ma nke kachanụ bụ na ọ jara ya mma ma gbaa ya ume. Olee otú o si mee ya?28, 29.a Olee ụdị akụkọ a na-akọ banyere Rut? b Olee otú i nwere ike isi gbaba nokpuru nku Jehova otú Rut mere?28Mgbe Rut jụrụ Boaz ihe mere o ji meso ya omume ọma otú a nagbanyeghị na ya abụghị onye Izrel, Boaz gwara ya na ya nụrụ ihe niile o meere nne di ya bụ Neomi. O nwere ike ịbụ na Neomi akọọrọla ụmụ nwaanyị Betlehem akụkọ ọma banyere Rut, akụkọ ahụ efeba Boaz ntị. Boaz makwaara na Rut amalitela ife Jehova nihi na Boaz kwuru, sị: Ka Jehova kwụọ gị ụgwọ dị ka omume gị si dị, ka Jehova bụ Chineke Izrel, onye ị gbabaworo nokpuru nku ya, nye gị ụgwọ ọrụ zuru okè.Rut 2:12.29O doro anya na okwu ndị ahụ Boaz gwara Rut gbara Rut ume. Neziokwu, Rut gbabara nokpuru nku Jehova Chineke otú nwa ọkụkọ si agbaba nokpuru nku nne ya. Rut kelere Boaz maka ịgwa ya okwu gbara ya ume. Rut maliteghachikwara ọrụ ya, rụgide ya ruo mgbede.Rut 2:13,17.30, 31.Olee ihe anyị nwere ike ịmụta naka Rut banyere ịrụsi ọrụ ike, ikele ndị meere anyị ihe ọma, na inwe ịhụya na-adịgide adịgide?30E nwere ọtụtụ ihe anyị niile ndị ihe na-esiri ike noge a ga-amụta nụdị okwukwe Rut nwere. Rut echeghị na ọ bụ ndị ọzọ kwesịrị ịkpa afọ ya, nihi ya, mgbe ọ bụla mmadụ nyeere ya aka, ọ na-ekele onye ahụ. Ihere emeghị ya ịrụsi ọrụ ike ka o nwee ike inweta ihe ọ ga-eji lekọta Neomi, bụ onye ọ hụrụ nanya, nagbanyeghị na ọrụ ahụ bụ ọrụ ndị mmadụ na-eleda anya. Mgbe a gwara ya otú ọ ga-esi rụọ ọrụ na ndị ọ ga-eso na-arụ ọrụ, o mere ihe a gwara ya. Nke ka nke bụ na o chefughị na ọ bụ Jehova Chineke, bụ Nna ya, bụ onye na-enyere ya aka.31Ọ bụrụ na anyị ahụ ndị ọzọ nanya otú Rut hụrụ Neomi, dị umeala nobi ma na-arụsi ọrụ ike, ọ bụrụkwa na anyị egosi na obi dị anyị ụtọ na anyị amatala Jehova, okwukwe anyị ga-abụkwa nke e ji ama atụ. Ọ ga-abakwara ndị ọzọ uru. Ma, olee otú Jehova si gbooro Rut na Neomi mkpa ha? Anyị ga-aza ajụjụ a nisiokwu na-eso nke a.Obere Akwụkwọ nke Mara Ezigbo MmaE kwuola na akwụkwọ Rut bụ obere akwụkwọ mara ezigbo mma. Akwụkwọ Rut pụrụ iche nagbanyeghị na a kọghị ọtụtụ ihe na ya otú a kọrọ nakwụkwọ Ndị Ikpe bụ akwụkwọ bu ya ụzọ. Ọ bụ ihe ndị a kọrọ nakwụkwọ Ndị Ikpe mere ka anyị ghọta mgbe ihe ndị a kọrọ nakwụkwọ Rut mere. Rut 1:1 O doro anya na ọ bụ Samuel onye amụma dere akwụkwọ Rut na akwụkwọ Ndị Ikpe. Ma, ọ bụrụ na ị gụọ Baịbụl, ị ga-achọpụta na ebe akwụkwọ Rut dị bụ ebe o kwesịrị ịdị. Ọ bụrụ na mmadụ agụchaa ihe ndị a kọrọ nakwụkwọ Ndị Ikpe banyere agha dị iche iche ndị Izrel lụrụ, ma gụzie akwụkwọ Rut, ọ ga-ahụ na Jehova anaghị echefu ndị na-efe ya bụ ndị ha na nsogbu na-alụ. Obere akwụkwọ a na-akụziri anyị ọtụtụ ihe ga-abara anyị uru. Ọ na-akụziri anyị otú anyị ga-esi hụ ndị ọzọ nanya ma nwee okwukwe, nakwa otú anyị nwere ike isi die ọnwụ onye anyị hụrụ nanya.5 Ezigbo Nwaanyị1, 2.a Olee ụdị ọrụ Rut rụrụ mgbe ha lọtara? b Olee iwu Chineke nyere ụmụ Izrel nke Rut nụrụ akụkọ ya, oleekwa ihe ọ hụrụ ndị Izrel na-eme?RUT gbusara ikpere nala nebe ọ chịsara okporo ọka bali ndị ọ tụtụkọtara nụbọchị ahụ. Chi ejiwela na Betlehem, ọtụtụ ndị ọrụ alawakwala. Ọtụtụ nime ha eruwela nọnụ ụzọ ámá Betlehem. O doro anya na ahụ agwụla Rut nihi na ọ nọ na-arụ ọrụ kemgbe ụtụtụ. Nagbanyeghị ya, ọ ka na-arụ ọrụ. O ji obere osisi na-eticha okporo ọka ndị ahụ ka mkpụrụ ha dapụtasịa. Ọ bụ eziokwu na ọrụ a adịghị mfe, ọka ọ tụtụkọtara taa buru ibu karịa otú ọ tụrụ anya ya.2Ọ ga-abụ na ihe adịwarala nwaanyị a di ya nwụrụ mma? Dị ka anyị hụrụ nisiokwu bu nke a ụzọ, o so nne di ya bụ Neomi lọta nobodo a, o kpebisikwara ike na o nweghị ihe ga-eme ka ya hapụ nne di ya nakwa Jehova, bụ Chineke ya na Neomi. Ụmụ nwaanyị abụọ a na-eru uju si nobodo Rut bụ Moab lọta Betlehem. Obere oge ha lọtara, Rut nụrụ na iwu Jehova nyere ụmụ Izrel kwuru otú a ga-esi na-enyere ndị ogbenye na ndị mbịarambịa bi nIzrel aka. Ugbu a, ọ hụkwala na ụfọdụ ndị Izrel na-akpa àgwà ọma ma na-enyere ndị ọzọ aka. Nke a gosiri na ha ma iwu Chineke ma na-erubere Chineke isi. Ihe ndị a mere ka obi ruo Rut ala.3, 4.a Olee otú Boaz si gbaa Rut ume? b Olee otú ihe Rut mere nwere ike isi nyere anyị aka noge a ihe siri ike?3Otu onye nime ndị ahụ na-enyere ndị ọzọ aka bụ otu nwoke bara ọgaranya nke aha ya bụ Boaz. Ọ bụ nubi ya ka Rut tụtụrụ ọka taa. Boaz hụkwara ya. Rut mụmụrụ ọnụ ọchị mgbe o chetara otú Boaz si gwa ya okwu. Boaz jara ya mma maka otú o si na-elekọta nne di ya bụ agadi nwaanyị nakwa otú o si kpebie ife ezi Chineke bụ Jehova.GụọRut 2:11-14.4Ma o nwere ike ịbụ na Rut ka na-eche otú ụwa ga-emecha dịrị ya nobodo a. Ebe ọ na-abụghị onye obodo a, o nwekwanụghị di ma ọ bụkwanụ nwa, ọ ga na-akpa afọ ya na Neomi ruo ole mgbe? Ọ bụ naanị ịtụtụ ọka ka ọ ga-eji na-akpa afọ ya na Neomi? Ònye ga-elekọtakwanụyanwama ọ kaa nká? O doro anya na ihe ndị a ọ na-eche na-enye ya nsogbu nobi. Ihe ndị ahụ Rut nọ na-eche na-echegbukwaọtụtụ ndị noge a ihe siri ezigbo ike. Ma anyị ga-amụta ọtụtụ ihe naka Rut ma ọ bụrụ na anyị eleba anya notú okwukwe Rut si nyere ya aka imeri nsogbu ndị o nwere.Gịnị Bụ Ezinụlọ?5, 6.a Olee otú ihe si gaara Rut nụbọchị mbụ ahụ ọ gara tụtụọ ọka nubi Boaz? b Olee ihe Neomi kwuru mgbe ọ hụrụ Rut?5Mgbe Rut tichasịrị ọka ndị ahụ ma chịkọta ha, ọ chọpụtara na ọka o nwetara ga-eju ihe dị ka otu obere bezin. O nwere ike ịdị ihe dị ka kilogram iri na anọ nịdị arọ. Ọ ga-abụ na o ji ákwà kechie ọka ahụ ma buru ya nisi lawa Betlehem. Noge ahụ, chi ejiwela.Rut 2:17.6Obi tọrọ Neomi ụtọ mgbe ọ hụrụ Rut bụ nwunye nwa ya ọ hụrụ nanya. O nwere ike ịbụ na o juru ya anya mgbe ọ hụrụ nnukwu ọka bali Rut bu lọta. Rut welatakwara ihe o rifọrọ ná nri Boaz nyere ndị ọrụ ya. Rut na Neomi rikwara ya. Neomi jụrụ ya, sị: Olee ebe ị gara tụtụkọta ihe taa, oleekwa ebe ị rụrụ ọrụ? Ka onye anya ya ruru nebe ị nọ bụrụ onye a gọziri agọzi. Rut 2:19 Anya ruru Neomi ala. Nnukwu ọka ahụ Rut bu lọta gosiri ya na o nwere onye nyeere Rut aka.7, 8.a Ònye ka Neomi ghọtara na ọ bụ ya mere ka Boaz meere ha ihe ọma, gịnịkwa mere o ji chee otú ahụ? b Olee otú ọzọ Rut si gosi Neomi ịhụya na-adịgide adịgide?7Ha abụọ malitere ịkparịta ụka, Rut akọọrọ Neomi otú Boaz si nyere ya aka. Ihe Rut kọọrọ Neomi mere ka obi tọọ Neomi ụtọ, ya ekwuo, sị: Ka Jehova, bụ onye na-ewepụghị obiọma ya nebe ndị dị ndụ na ndị nwụrụ anwụ nọ, gọzie ya. Rut 2:20 Neomi ghọtara na ọ bụ Jehova mere ka Boaz meere ha ihe ọma ahụ. Ọ bụ Jehova na-emetụ ndị ohu ya aka nobi ka ha na-emesapụ aka, o kwekwara nkwa na ya ga-akwụ ha ụgwọ ihe ha mere.GụọIlu 19:17.8Neomi gwara Rut ka o mee ihe ahụ Boaz gwara ya, ya bụ, ka ọ na-atụtụ ọka nubi ya, nakwa ka ọ na-anọ ụmụ agbọghọ ya nso ka ụmụ nwoke na-aghọrọ Boaz ọka ghara inye ya nsogbu. Rut mere ihe ahụ nne di ya gwara ya. Rut na nne di ya bikwa, ọ hapụghị nne di ya. Rut 2:22, 23 Nke a gosiri na Rut ahapụbeghị àgwà ọma ahụ o nwere, nke bụ ịhụya na-adịgide adịgide. Àgwà ọma a o nwere kwesịrị ime ka anyị jụọ onwe anyị ma ànyị hụrụ ndị ezinụlọ anyị nanya ma na-enyere ha aka mgbe niile. Jehova agaghị echefu anyị ma ọ bụrụ na anyị na-eme otú ahụ.Anyị na-amụta naka Rut na Neomi na anyị ekwesịghị iji ezinụlọ anyị egwuri egwu9.Olee ihe anyị nwere ike ịmụta naka Rut na Neomi banyere ezinụlọ?9È kwesịrị ikwu na Rut na Neomi abụghị ezinụlọ? Nobodo ụfọdụ, a naghị ewere naanị mmadụ abụọ bi nụlọ ka ezinụlọ. Ọ bụ naanị mgbe e nwere di, nwunye, ụmụ, na nne na nna ochie ka e nwere ike ikwu na e nweela ezinụlọ. Ma akụkọ Rut na Neomi na-echetara anyị na mmadụ abụọ na-efe Jehova nwere ike ịbụ ezinụlọ, ọ sọgodị ya ya bụrụ naanị ha abụọ bi. Ha nwekwara ike ịhụ ibe ha nanya ma na-enyere ibe ha aka. Ị hụrụ ndị ezinụlọ gị nanya? Jizọs gwara ndị na-eso ụzọ ya na ọgbakọ Ndị Kraịst ga-aghọrọ ndị niile nọ na ya ezinụlọ, ma ndị nwere ezinụlọ nke ha ma ndị na-enweghị.Mak 10:29, 30.Rut na Neomi nyeere ibe ha aka, gbaakwa ibe ha umeỌ Bụ Otu nIme Ndị Ga-agbara Ihe Anyị10.Olee otú Neomi chọrọ isi nyere Rut aka?10Rut malitere ịtụtụ ọka nubi Boaz nọnwa Eprel, bụ mgbe a na-ewe ọka bali. Ọ tụtụrụ ya ruo nọnwa Jun, bụ mgbe a na-ewe ọka wit. Ugbu a izu ole na ole gaferela, o doro anya na Neomi echekwuola echiche banyere ihe o nwere ike imere nwunye nwa ya a ọ hụrụ nanya. Mgbe ha ka nọ na Moab, Neomi chere na ya agaghị enwe ike ịchọtara Rut di. Rut 1:11-13 Ma ugbu a, echiche ya agbanwewala. Neomi bịakwutere Rut ma gwa ya, sị: Nwa m, ọ bụ na mụ ekwesịghị ịchọtara gị ebe izu ike? Rut 3:1 Noge ahụ, ọ bụ ndị nne na nna na-achọtara ụmụ ha di ma ọ bụ nwunye. Rut aghọọrọla Neomi nwa. Nihi ya, Neomi chọrọ ịchọtara Rut ebe izu ike, nke bụ na ọ chọrọ ịchọtara ya di nihi na ọ ma na ọ bụrụ na Rut alụọ di, ahụ ga-eru ya ala nụlọ di ya. Ma olee otú Neomi ga-esi achọtara ya di?11, 12.a Olee iwu Chineke nyere ndị Izrel nke Neomi bu nobi kwuo na Boaz bụ otu nime ndị ga-agbara ihe ha? b Gịnị ka Rut kwuru mgbe Neomi gwara ya ihe ọ ga-eme?11Oge mbụ Rut kọọrọ Neomi banyere Boaz, Neomi gwara ya, sị: Nwoke ahụ bụ onye ikwu anyị. Ọ bụ otu nime ndị ga-agbara ihe anyị. Rut 2:20 Gịnị ka ihe a Neomi kwuru pụtara? Iwu Chineke nyere ụmụ Izrel kwuru na Chineke chọrọ ka a na-enyere ezinụlọ ndị ihe siiri ike aka, bụ ndị ihe siiri ike maka na ha dara ogbenye ma ọ bụ maka na onye na-akpa afọ ha anwụọla. Ọ bụrụ na nwaanyị amụtabeghị nwa di ya anwụọ, obi ga na-ajọ ya njọ, nke ka nke, maka na aha di ya ga-efu, ámá di ya echiekwa. Ma Iwu ahụ kwuru ihe a ga-eme. O kwuru na ọ bụrụ na nwoke anwụọ namụtaghị nwa, nwanne ya nwoke ga-alụrụ nwunyeya ka ọ mụta nwa nwoke ga-aza aha nwoke ahụ nwụrụ anwụ, ka aha ya ghara ifu. Ọ bụkwa nwa ahụ a mụrụ ga-eketa ala nna ya.Diut. 25:5-7.12Neomi gwara Rut ihe ọ chọrọ ka o mee. Weregodị ya na ị na-ahụ ka Rut na-ele Neomi anya ka ọ na-akọrọ ya ihe ahụ ọ chọrọ ka o mee. Rut amatachabeghị iwu Chineke nyere mba Izrel nakwa omenala ndị Izrel. O doro anya na ihe niile ka na-aga ya aka ekpe aka ekpe. Ma, ebe ọ na-ejighị Neomi egwu egwu, o gere ya ntị nke ọma. Rut kwetara ime ihe Neomi gwara ya nagbanyeghị na ihe ahụ ọ gwara ya mee nwere ike ime ya ihere ma ọ bụ butere ya mkparị. O ji olu ọma gwa Neomi, sị: M ga-eme ihe niile ị gwara m.Rut 3:5.13.Gịnị ka ihe Rut mere na-akụziri anyị banyere ime ihe ndị okenye ma ọ bụ ndị tọrọ anyị gwara anyị mee? GụọkwaJob 12:12.13Mgbe ụfọdụ, ọ na-esiri ụmụ agbọghọ na ụmụ okoro ike ime ihe ndị okenye na ndị ka ha mara ihe gwara ha. Ọ na-adịrị ha mfe iche na ndị okenye anaghị aghọta ụdị nsogbu ndị ha na-enwe. Ihe Rut mere na-akụziri anyị na anyị kwesịrị ige ndị okenye ntị bụ ndị hụrụ anyị nanya ma na-achọ ka ihe dịrị anyị ná mma. Ige ha ntị ga-abara anyị uru.GụọAbụ Ọma 71:17, 18.Ma gịnị bụ ihe Neomi gwara Rut ka o mee, oleekwa otú o si baara Rut uru mgbe o mere ya?Rut Gara nEbe A Na-azọcha Mkpụrụ14.Olee otú ebe a na-azọcha mkpụrụ na-adị, oleekwa ihe a na-anọ na ya eme?14Ná mgbede ụbọchị ahụ, Rut gara nebe a na-azọcha mkpụrụ. Ebe a na-azọcha mkpụrụ na-adị larịị ma sie ezigbo ike. Ọtụtụ ndị ọrụ ugbo na-ebute ọka ha nebe ahụ ma nọrọ na ya zọchaa ya ma fụchaa ya. Ọ na-abụkarị nelu ugwu ma ọ bụkwanụ nakụkụ ya ka a na-anọ azọcha ọka nihi na ikuku na-ekusi ike nebe ahụ ná mgbede. Ọ na-abụ ndị ọrụ ugbo chọọ ịfụcha ọka ha zọchara azọcha, ihe ha na-eme bụ iji fọk ma ọ bụ shọvel na-ekuli ọka ha elu. Ha kulie ya, ifufe na-eburu igbogbo ọka ha na ifuru ya, ebe nke bụ ọka na-ada nala.15, 16.a Kọwaa ihe mere nebe a na-azọcha mkpụrụ mgbe Boaz rụchara ọrụ ná mgbede. b Olee otú Boaz si mata na Rut dina nakụkụ ụkwụ ya?15Rut zooro ezoro gaa otu ebe na-ekiri ka ndị ọrụ na-afụchara Boaz ọka. Ọ nọ ebe ahụ ruo mgbe ha mechiri ọrụ. Boaz nọkwa ebe ahụ na-ahụ ka ọrụ ahụ si na-aga. Ọka a fụchaara ya ebuola ezigbo ibu. Mgbe Boaz richara nri, obi atọọ ya ụtọ, o dinaara ala nakụkụ ebe e kpokọtara ọka ya. O yiri ka ọ bụ ihe ndị mmadụ na-emekarị noge ahụ. Ọ ga-abụ na ihe mere ha ji eme ya bụ ka ndị ohi ma ọ bụ ndị ọ lụọ ọ gbalaga ghara ịbịa kporo ọka ha. Rut hụrụ ka Boaz na-edinara ala nabalị ahụ. Ọ bụ ugbu a ka ọ ga-eme ihe Neomi gwara ya mee.16Rut heere ehere gaa nso nebe ahụ Boaz dina, obi na-akụkwa ya kpum kpum. Ọ chọpụtara na Boaz nọ nezigbo ụra. Nihi ya, o mere ihe Neomi gwara ya. Ọ gara nebe Boaz nọ na-ehi ụra kpughee ákwà Boaz ji kpuchie ụkwụ ya, jiri ya dinara ala ma chere ihe ga-emenụ. Ka Rut nọ na-eche, ọ dị ya ka oge anaghị aga aga. Manetiti abalị, Boaz malitere imegharị ahụ. Ahụ nọ na-ama ya jijiji nihi oyi, ya ebilie ka o were ákwà kpuchie ụkwụ. Ma ọ chọpụtara na o nwere onye dina nakụkụ ya. Baịbụl kwuru, sị: Lee! otu nwaanyị dina nakụkụ ụkwụ ya!Rut 3:8.17.Olee ụzọ ihe abụọ ndị na-ekwu na ihe Rut mere adịghị mma na-aghọtaghị?17Boaz jụrụ nwaanyị ahụ, sị, Ònye ka ị bụ? Rut ejiri ụjọ gwa ya, sị: Abụ m Rut ohu gị nwaanyị, gbasaa uwe mwụda gị kpuchie ohu gị nwaanyị, nihi na ọ bụ gị ga-agbara m. Rut 3:9 Ụfọdụ ndị na-akọwa Baịbụl noge a na-ekwu na ihe ahụ Rut mere na ihe ahụ ọ gwara Boaz gosiri na ọ chọrọ ka ya na Boaz nwee mmekọahụ. Ma, o nwere ụzọ ihe abụọ ha na-aghọtaghị. Nke mbụ bụ na ihe ahụ Rut mere bụ omenala ndị Izrel. O so nomenala ndị a na-anaghị emekwa noge a. Nihi ya, mmadụ ekwesịghị ikwo na omume rụrụ arụ juru ebe niile ugbu a kwuo na ihe ahụ Rut mere adịghị mma. Nke abụọ abụrụ na ihe Boaz mere mgbe Rut gwachara ya okwu gosiri na o doro ya anya na Rut ebughị ihe ọjọọ nobi, kama na Rut mere ihe o kwesịrị ime.Rut ebughị ihe ọjọọ nobi gakwuru Boaz18.Gịnị ka Boaz gwara Rut iji mee ka obi ruo ya ala, oleekwa ihe abụọ Rut mere bụ ndị mere ka Boaz kwuo na Rut gosiri ha obiọma ya?18Boaz gwara Rut okwu. O doro anya na otú o si jiri olu ọma gwa ya okwu mere ka obi ruo Rut ala. Boaz gwara ya, sị: Ka Jehova gọzie gị, nwa m. I gosiwo obiọma gị nụzọ dị mma nihe a i mere ugbu a karịa nke mbụ i mere, ebe ị na-achụrụghị ụmụ okorobịa gawa, ma hà bụ ogbenye ma hà bụ ọgaranya. Rut 3:10 Ihe Boaz bu nobi mgbe ọ sịrị ihe mbụ Rut mere bụ otú Rut si hụ Neomi nanya ma soro ya lọta nIzrel ma na-elekọta ya. Mgbe ọ gwara Rut ihe a i mere ugbu a, ihe ọ na-ekwu bụ ọbịbịa a Rut bịara ka ya gbara ya. Boaz ma na ebe ọ bụ na Rut ka bụ nwa agbọghọ, ọ gaara adịrị ya mfe ịga chọrọ nwa okorobịa ga-alụ ya, ma ọ bụ ogbenye ma ọ bụ ọgaranya. Kama ime otú ahụ, o kpebiri imere ma Neomi ma di Neomi nwụrụ anwụ ihe ọma, ya bụ, na ọ chọghị ka aha nwoke ahụ nwụrụ anwụ fuo. Ka a sịkwa ihe mere ihe a Rut mere ji masị Boaz.19, 20.a Gịnị mere Boaz ejighị ọsọ gaa lụọ Rut? b Olee otú Boaz si gosi Rut obiọma, oleekwa ihe gosiri na ọ chọghị ihe ga-emebi aha ọma Rut?19Boaz kwukwara, sị: Nwa m, atụla egwu. M ga-emere gị ihe niile i kwuru, nihi na mmadụ niile nọ nọnụ ụzọ ámá nke ndị mmaara na ị bụ ezigbo nwaanyị. Rut 3:11 Ọ ga-abụ na o juchaghị Boaz anya mgbe Rut gwara ya ka ọ gbara ya nihi na o nwere mmasị ịlụ Rut. Ma ebe Boaz bụ ezigbo mmadụ, ọ chọghị ịlụ Rut naanị nihi na o nwere mmasị ịlụ ya. Ọ gwara Rut na e nwere onye ọzọ ga-agbara ya nke bụ onye ikwu ndị ezinụlọ di Neomi nwụrụ anwụ karịa yanwa. Boaz kwuru na ya ga-agwa nwoke ahụ okwu ka ọ mara ma nwoke ahụ ọ ga-alụ Rut.Ebe ọ bụ na Rut na-emere ndị ọzọ ihe ọma ma na-akwanyere ha ùgwù, ndị mmadụ bịara mara na ọ bụ ezigbo nwaanyị20Boaz gwara Rut ka o dinakwara ala hitụ ụra ruo mgbe chi bọwara. Chi bọwa, ya alawa ka ndị mmadụ ghara ịma na ọ bịara ebe ahụ. Ọ chọghị ka ndị mmadụ lewe ya na Rut anya ọjọọ ebe ọ bụ na ụfọdụ ndị nwere ike iche na o nwere ihe ha mere. Rut dinaara nakụkụ ụkwụ Boaz. Ugbu a, obi eruola ya ala nihi otú Boaz si gwa ya okwu. Mgbe chi na-abọchabeghị, Rut biliri, Boaz ekpojuo ọka bali nákwà Rut, Rut eburu ya lawa Betlehem.GụọRut 3:13-15.21.Gịnị na gịnị mere ndị mmadụ ji mara na Rut bụ ezigbo nwaanyị, oleekwa otú anyị nwere ike isi mee ka ya?21Ọ ga-abụrịrị na obi tọrọ Rut ụtọ mgbe o chebaara ihe Boaz gwara ya echiche, ya bụ, na mmadụ niile ma na ọ bụ ezigbo nwaanyị. O doro anya na ihe mere o ji nwee aha ọma otú a bụ maka na ọ na-enu ya enu nobi ịmata Jehova na ife ya. Ihe ọzọkwa bụ na Rut na-enyere Neomi aka ma na-akwanyere ya na ndị obodo ya ùgwù, o jikwa obi ya niile na-erubere iwu ndị Izrel isi, ọ bụ eziokwu na iwu ha na omenala ha edochabeghị ya anya. Ọ bụrụ na anyị enwee okwukwe ka Rut, anyị ga na-akwanyere ndị mmadụ na omenala ha ùgwù. Ọ bụrụ na anyị emee otú ahụ, anyị ga-enwekwa aha ọma ka Rut.Otú Rut Si Nweta Ebe Izu Ike22, 23.a Gịnị ka o nwere ike ịbụ ya ka onyinye ahụ Boaz nyere Rut na-egosi? Gụọ ihe e dere nala ala. b Olee ihe Neomi gwara Rut mee?22Mgbe Rut lọtara, Neomi jụrụ ya, sị: Ònye ka ị bụ, nwa m? Ọ ga-abụ otú ahụ chi na-abọchabeghị mere Neomi ji jụọ Rut ajụjụ a. Ma Neomi chọkwara ịma ma Rut ò nwetala onye ga-alụ ya ka ọ bụ na o nwetabeghị. Ozugbo ahụ, Rut gwara nne di ya otú ya na Boaz si jee. O bunyekwara ya ọka bali ahụ Boaz gwara ya ka o bunye ya.Rut 3:16, 17.23Ebe ọ bụ na Neomi ma ihe, ọ gwara Rut ka ọ nọrọ nụlọ ma hapụ ịga tụtụọ ọka nụbọchị ahụ. Ọ gwara Rut, sị: Nwoke ahụagaghị ezu ike ọ gwụla ma ò mere ka okwu a bie taa.Rut 3:18.24, 25.a Olee otú Boaz si gosi na ya bụ ezigbo mmadụ nke na-anaghị achọ ihe ga-abara naanị ya uru? b Olee otú e si gọzie Rut?24Ihe Neomi kwuru banyere Boaz bụ eziokwu. Boaz gara nọnụ ụzọ ámá obodo ahụ, bụ ebe ndị okenye obodo ahụ na-ezukọtakarị. Ọ nọ ebe ahụ na-eche mgbe onye ahụ kacha bụrụ onye ikwu ndị ezinụlọ di Neomi ga-agafewa. Boaz gwara nwoke ahụ nihu ndị akaebe nọ nebe ahụ ka ọ gbara Rut, ya bụ, ka ọ lụọ ya. Ma nwoke ahụ jụrụ. Ọ sịrị na ịgbara Rut ga-emebiri ya ihe nketa ya. Boaz nọzi nihu ndị akaebe ahụ nọ nọnụ ụzọ ámá obodo ahụ kwuo na ya ga-agbara Rut, ya bụ, na ya ga-azụrụ ala di Neomi nwụrụ anwụ, bụ Elimelek, ma lụọ Rut bụ nwunye Malọn, nwa Elimelek. Boaz kwuru na ihe a ya chọrọ ime ga-eme ka aha nwoke ahụ nwụrụ anwụ dịgide nihe nketa ya. Rut 4:1-10 Neziokwu, Boaz bụ ezigbo mmadụ, ọ naghịkwa achọ ihe ga-abara naanị ya uru.25Boaz lụrụ Rut. Baịbụl mechara kwuo, sị: Jehova wee mee ka ọ tụrụ ime, o wee mụọ nwa nwoke. Ụmụ nwaanyị Betlehem gọziri Neomi ma jaa Rut mma, kwuo na o meere Neomi ihe ụmụ nwoke asaa na-agaghị emeliri ya. Baịbụl gwara anyị na nwa ahụ Rut mụrụ mechara bụrụ nna ochie Eze Devid. Rut 4:11-22 Devid mechakwara bụrụ nna ochie Jizọs Kraịst.Mat. 1:1.Jehova gọziri Rut, nke mere o ji bụrụ nne ochie Mesaya ahụ26.Gịnị ka ihe mere ná ndụ Rut na Neomi na-akụziri anyị?26Neziokwu, Chineke gọziri Rut, gọziekwa Neomi. Neomi nyeere Rut aka zụọ nwa ahụ ka à ga-asị na ọ bụ nwa yanwa mụrụ. Ihe mere ná ndụ ụmụ nwaanyị abụọ a na-akụziri anyị na Jehova Chineke na-ahụ ndị niile ji obi ha niile na-agbalị ka ha kpaa afọ ezinụlọ ha ma soro ndị hụrụ Chineke nanya na-efe ya mgbe niile. O doro anya na Chineke na-agọzi ndị ji obi ha niile na-efe ya, otú ọ gọziri Boaz, Neomi, na Rut.6 Ọ Gwara Chineke Obi Ya nEkpere1, 2.a Gịnị mere na obi adịghị Hana mma mgbe ha na-akwado ịga Shaịlo? b Olee ihe anyị nwere ike ịmụta nakụkọ Hana?HANA nọ na-agbakeri ala, na-akwado maka njem ha na-aga ime, na-agbalịkwa ichefu ụwa ya. Oge ahụ kwesịrị ịbụ oge obi ụtọ. Di ya Elkena na-akpọ ezinụlọ ya aga efe Jehova nụlọikwuu dị na Shaịlo otú Jehova gwara ụmụ Izrel ka ha na-eme kwa afọ. Jehova chọrọ ka oge ahụ bụrụ oge aṅụrị.GụọDiuterọnọmi 16:15.O doro anya na kemgbe Hana bụ nwata, ọ na-atọ ya ụtọ ịga ememme ndị ahụ. Ma kemgbe afọ ole na ole ugbu a, egwú adagharịala.2Hana lụtara ezigbo di nke hụrụ ya nanya. Ma, di ya Elkena nwere nwunye ọzọ. Aha ya bụ Penina. O yikwara ka mkpa Penina ọ bụ imewa Hana obi. Penina bịadịrị na-eji oge ememme ndị a a na-eme kwa afọ akpatara Hana obi mgbawa. Olee otú o si eme ya? Oleekwa otú okwukwe Hana nwere na Jehova si nyere ya aka idi nsogbu ndị na-eyikarị ka ihe mmadụ na-agaghị edili? Ọ bụrụ na i nwere nsogbu ndị na-eme ka obi na-ajọ gị njọ, akụkọ Hana ga-enyere gị aka.Gịnịkwa Mere na Obi Adịghị Gị Mma?3, 4.Olee nnukwu nsogbu abụọ bịaara Hana, oleekwa ihe mere nke ọ bụla nime ha ji siere ya ike?3Baịbụl gwara anyị nnukwu nsogbu abụọ Hana nwere. O nweghị ezigbo ihe o nwere ike ime ka nsogbu ya nke mbụ kwụsị, o nwekwanụghị ihe ọ bụla o nwere ike ime ka nke abụọ kwụsị. Nke mbụ bụ na o nwere nwunye di, nwunye di ya kpọkwara ya asị. Nke abụọ abụrụ na ọ bụ nwaanyị aga. Nwaanyị ọ bụla ụdị ihe a dabaara ga-aghọta na ọ dịghị mfe, karịchaa, ma ọ bụrụ na ọ chọrọ ịmụ ụmụ. Ma noge Hana, obi na-agbawa nwaanyị ọ bụla bụ nwaanyị aga. Ọ bụ ụmụ na-eme ka obi sie di na nwunye ike na ámá ha agaghị echi. Ọ na-abụ ihe ihere na ihe nkọcha ma ọ bụrụ na nwaanyị amụtaghị nwa.4Nsogbu Hana agaraghị na-ewutecha ya ma a sị na ọ bụghịihe Penina na-eme ya. Ọ dịghị mgbe nsogbu na-anaghị adị nezinụlọ a lụrụ ihe karịrị otu nwaanyị. Nụdị ezinụlọ a, ụmụ nwaanyị na-amarịta aka, na-ese okwu, obi anaghịkwa eru ha ala. Ma ihe Chineke mere mgbe o bidoro ezinụlọ mbụ nogige Iden gosiri na ọ chọrọ ka nwoke na-alụ naanị otu nwaanyị. Jen. 2:24 Ọ bụ ya mere Baịbụl ji mee ka anyị mara na mmadụ ịlụ ihe karịrị otu nwaanyị adịghị mma. Ihe Baịbụl kọrọ banyere ezinụlọ Elkena gosikwara na nke a bụ eziokwu.5.Olee ihe mere Penina ji chọọ imesi Hana ike, oleekwa otú o si mee ka obi gbawaa Hana?5Elkena hụrụ Hana nanya karịa Penina. Ndị Juu na-ekwu na o bu ụzọ lụọ Hana. Mgbe afọ ole na ole gachara, ya alụọ Penina. Ma ebe Penina na-emere Hana anyaụfụ, ọ chọtara ọtụtụ ụzọ ọ ga-esi na-emesi nwunye di ya ike. Naanị ihe Penina nwere ike iji tuoro Hana ọnụ bụ na ya na-amụ ụmụ. Penina mụrụ ọtụtụ ụmụ, nwa nke ọ bụla ọ mụrụ mekwara ka isi buwekwuo ya. Kama imetere Hana ebere ma kasie ya obi nihi ihe ahụ dabaara ya, Penina ji ya na-eme ka obi na-ajọ ya njọ. Baịbụl kwuru na Penina kpasuru Hana iwe nke ukwuu iji mee ka obi ghara iru ya ala. 1 Sam. 1:6 Penina ma ụma na-emesi ya ike. Ọ chọrọ ka obi gbawaa Hana, o nwetakwara ihe ọ na-achọ.Obi na-ajọ Hana njọ maka na ọ mụtaghị nwa, Penina mekwara ihe niile o nwere ike ime ka obi gbawaa ya6, 7.a Olee ihe ndị ọ ga-abụ ha mere ka Hana ghara ịkọchara Elkena nsogbu ya nagbanyeghị na Elkena gbalịrị ịkasi ya obi? b Ihe mere Hana ji bụrụ nwaanyị aga ọ bụ na Jehova na-ewesa ya iwe? Kọwaa. Gụọ ihe e dere nala ala.6O yiri ka oge Penina na-akacha akpasu Hana iwe ọ bụ mgbe ha na-eji aga efe Chineke na Shaịlo kwa afọ. Elkena na-esi nàjà ndị ọ chụụrụ Jehova ekenye ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị niile Penina mụrụ òkè. Ma ebe Hana na-enweghị nwa, ọ na-enweta naanị otu òkè. Penina jizi nke a na-akpasu Hana iwe ma na-echetara ya na ọ bụ nwaanyị aga. Nke a na-eme ka Hana na-ebe ákwá ma jụ iri nri. Elkena hụrụ na Hana ọ hụrụ nanya nọ ná mwute nakwa na o kweghị eri nri, nihi ya, ọ gbalịrị ịkasi ya obi. Ọ jụrụ ya, sị: Hana, gịnị mere i ji na-akwa ákwá, gịnị mere na ị naghị eri nri, gịnịkwa mere na obi adịghị gị mma? Nebe ị nọ, ọ bụ na akaghị m ụmụ ndị ikom iri mma?1 Sam. 1:4-8.7E kwesịrị ịja Elkena mma na anya ruru ya ala nke mere o ji chọpụta na ihe na-ewute Hana bụ na ọ mụtaghị nwa. O dokwaraanya na obi dị Hana ụtọ na Elkena gwara ya na ya hụrụ ya nanya.Ma, Elkena ekwughị ihe ọ bụla banyere asị ahụ Penina kpọrọ Hana. Baịbụl ekwukwanụghị na Hana gwara ya maka ya. Ọ ga-abụ na Hana ghọtara na ọ bụrụ na ya agbaa omume nwunye di ya nanwụ, ọ ga-eme ka nsogbu ya ka njọ. Elkena ọ ga-emekwanụ ka nsogbu ya kwụsị? Nke ahụ ọ gaghị eme ka Penina kpọkwuo ya asị? Ọ bụkwa na ụmụ Penina, bụ nwaanyị anyaụfụ, na ndị na-ejere ya ozi agaghị eso ya mesiwekwuo Hana ike? Ọ bụrụkwa na ihe ndị a emee, ọ ga-adịkwu Hana ka ọ bụ onye a jụrụ ajụ nụlọ di ya.Mgbe a na-emesi Hana ike nụlọ di ya, ọ kpọkuru Jehova ka ọ kasie ya obi8.Ọ bụrụ na e nwere onye na-emesi gị ike, gịnị mere obi ga-eji ruo gị ala ma i cheta na Jehova na-ekpe ikpe ziri ezi?8Ma Elkena ọ maara ihe niile Penina na-eme Hana ma ọ bụ na ọ maghị, Jehova Chineke maara ha niile. Baịbụl gwara anyị na Jehova hụrụ ihe niile merenụ. Onye ọ bụla nke na-emesi mmadụ ibe ya ike ma na-eche na ihe ọ na-eme adịghị njọ ga-amụta na ya kwesịrị ịkwụsị ihe ọjọọ ahụ ọ na-eme. Obi kwesịkwara iru ndị dị ka Hana ala, bụ ndị aka ha dị ọcha na ndị na-achọghị nsogbu ebe ọ bụ na Chineke onye na-ekpe ikpe ziri ezi ga-eme ka ihe niile dị mma noge ọ chọrọ nakwa otú ọ chọrọ.GụọDiuterọnọmi 32:4.Ọ ga-abụ na Hana maara nke ahụ nihi na ọ bụ Jehova ka o besaara ákwá ka o nyere ya aka.Ihu Ya Agbarụghịkwa Agbarụ Ọzọ9.Olee ihe anyị nwere ike ịmụta notú Hana si kpebie ịga Shaịlo nagbanyeghị na ọ ma otú nwunye di ya ga-esi kpaso ya àgwà?9Nisi ụtụtụ, ndị ezinụlọ Elkena nọ na-agbakeri ala. Mmadụ niile nọ na-akwado maka njem ahụ, ma ụmụaka. Ezinụlọ a ga-aga ihe ruru kilomita iri atọ nógbè Ifrem bụ ugwu ugwu tupu ha eruo Shaịlo.Ebe ọ bụ na ha ga-eji ụkwụ, ọ ga-ewe ha otu ụbọchị ma ọ bụ abụọ. Hana ma ihe nwunye di ya ga-eme. Ma, Hana asịghị ka ya nọrọ nụlọ. Ndị na-efe Chineke taa kwesịrị ịmụta ihe nihe a Hana mere. Anyị ekwesịghị ikwe ka ihe ọjọọ ndị ọzọ na-eme mee ka anyị kwụsị ife Chineke. Ọ bụrụ na anyị ekwe ka nke ahụ mee, anyị agaghị enweta ihe ndị ga-enyere anyị aka ịna-atachi obi.10, 11.a Gịnị mere Hana ji gawa nụlọikwuu ozugbo o nwetatụrụ ohere? b Olee otú Hana si gwa Nna ya nke eluigwe ihe dị ya nobi?10Ezinụlọ Elkena si nokporo ụzọ bụ ugwu ugwu nke dịkwa rịgọ rịgọ gagide ije ruo mgbe ha rutewere Shaịlo. Ha hụrụ obodoahụ nelu ugwu. E nwekwara ugwu ndị ọzọ ka ya elu ndị gbara ya gburugburu. Ka ha na-erute nso, o nwere ike ịbụ na Hana chere ezigbo echiche banyere ihe ọ ga-agwa Jehova nekpere. Ozugbo ha rutere, ha riri nri. Hana hapụrụ ha ozugbo o nwetatụrụ ohere ma gaa nụlọikwuu Jehova. Nnukwu onye nchụàjà aha ya bụ Ilaị nọ nebe ahụ. Ọ nọ ọdụ nakụkụ ọnụ ụzọ ụlọ nsọ ahụ. Ma, ebe uche Hana dị bụ nebe Chineke ya nọ. Obi siri ya ike na Chineke ga-anụ ekpere ya nụlọikwuu a. Ọ bụrụ na ọ dịghị onye ọzọ ga-aghọtali nsogbu ya, Nna ya nke eluigwe ga-aghọta ya. Nihi otú nsogbu ya si na-ewute ya, ọ malitere ibe ákwá.11Ka ahụ nọ na-ama Hana jijiji nihi ákwá ahụ ọ na-ebe, ọ gwawara Jehova okwu nobi ya. Egbugbere ọnụ ya nọ na-emegharị emegharị ka ọ na-agwa Jehova ihe na-anyịgbu ya. O kpekwara ekpere ahụ ogologo oge. Ma, ihe ọ gwara Chineke abụghị naanị ihe ahụ na-anyịgbu ya, ya bụ, ka ya mụta nwa. Mkpa Hana abụghị naanị inweta ihe naka Chineke, kama, ọ chọkwara inye Chineke ihe o nwere ike inye ya. O kwere nkwa na ọ bụrụ na ya amụta nwa nwoke, na ya ga-enye ya Jehova ka o jiri ndụ ya jeere ya ozi.1 Sam. 1:9-11.12.A bịa nokwu gbasara ekpere, olee ihe anyị kwesịrị iburu nobi nke ekpere ahụ Hana kpere na-akụzikwara anyị?12Ihe a Hana mere bụ ihe ndị niile na-efe Chineke kwesịrị ịna-eme. Jehova na-agwa ndị na-efe ya ka ha na-agwa ya ihe niile dị ha nobi otú nwatakịrị nke tụkwasịrị nna ya obi na-eme.GụọAbụ Ọma 62:8;1 Ndị Tesalonaịka 5:17.Pita onyeozi si nike mmụọ nsọ dee ihe a ga-akasi anyị obi banyere ikpegara Jehova ekpere: Na-atụkwasịnụ ya nchegbu unu niile, nihi na ihe banyere unu na-emetụ ya nobi.1 Pita. 5:7.13, 14.a Olee ihe na-adịghị mma Ilaị kwuru banyere Hana? b Olee ihe Hana mere mgbe ahụ nke gosiri na o nwere ezigbo okwukwe?13Ma, ụmụ mmadụ anaghị aghọta ihe ka Jehova, ha adịghịkwa ọmịiko ka ya. Ka Hana nọ na-ebe ákwá ma na-ekpe ekpere, otu olu mere ka ọ kụja. Ọ bụ olu Ilaị, nnukwu onye nchụàjà. Ọ nọ na-ele Hana kemgbe. Ilaị kwuru, sị: Ruo ole mgbe ka ị ga na-eme ka onye mmanya na-egbu? Mee ka mmanya pụọ gị nanya. Ilaị hụrụ mgbe ọnụ Hana na-emegharị, mgbe ọ na-ebe ákwá, na otú ihu si gbarụọ ya. Kama ịjụ ya ihe na-eme ya, o kwubiri na mmanya na-egbu ya.1 Sam. 1:12-14.14Cheedị echiche otú ebubo a na-enweghị isi ga-esi ewute Hana noge a obi jọrọ ya njọ, ebe ọ bụ na onye boro ya ebubo a bụ onye a na-akwanyere ùgwù. Nagbanyeghị nke ahụ, Hana mekwara ihe gosiri na o nwere ezigbo okwukwe. O kweghị ka ihe a Ilaị mere mee ka ọ kwụsị ife Jehova nihi na ọ ma na Ilaị ezughịokè. Ọ kwanyeere Ilaị ùgwù ma kọwaara ya ihe merenụ. Ọ ga-abụ na mgbe Ilaị ghọtara na ihe ya kwuru adịghị mma, o jizi olu ọma gwa Hana, sị: Laa nudo, ka Chineke Izrel meekwara gị ihe ị rịọrọ ya.1 Sam. 1:15-17.15, 16.a Olee uru Hana ritere mgbe ọ kọọrọ Jehova obi ya ma fee ya nụlọikwuu? b Olee otú anyị nwere ike isi mee ka Hana mgbe obi jọrọ anyị njọ?15Olee uru Hana ritere mgbe ọ kọọrọ Jehova obi ya ma fee ya nụlọikwuu ya? Baịbụl kwuru, sị: Nwaanyị ahụ wee laa ma riwe ihe, ihu ya agbarụghịkwa agbarụ ọzọ. 1 Sam. 1:18 Obi bịara ruo Hana ala. E nwere ike ikwu na o bunyere Nna ya nke eluigwe, bụ onye ka ya ike, ibu ahụ na-anyịgbu ya.GụọAbụ Ọma 55:22.Ọ dị nsogbu karịrị Jehova? O nwetụbeghị nke karịrị ya, a gakwanụghị enwe.16Mgbe ọ bụla ihe na-enye anyị nsogbu nobi, ya adịkwa anyị ka anyị agaghị edili ya, ma ọ bụkwanụ mgbe obi jọrọ anyị njọ, anyị kwesịrị ime ka Hana ma jiri obi anyị niile gwa Onye Baịbụl kpọrọ Onye na-anụ ekpere okwu. Ọma 65:2 Ọ bụrụ na anyị emee otú ahụ ma nwee okwukwe, udo nke Chineke nke karịrị echiche niile ga-eme ka obi kwụsị ịjọ anyị njọ.Fil. 4:6, 7.Ọ Dịghịkwa Oké Nkume nke Dị Ka Chineke Anyị17, 18.a Olee otú Elkena si gosi na ya kwadoro nkwa ahụ Hana kwere Chineke? b Olee ihe Penina na-enwezighị ike ime Hana?17Nụtụtụ echi ya, Hana so Elkena gaghachi nụlọikwuu ahụ. Ọ ga-abụ na ọ kọọrọla ya ihe ọ rịọrọ Chineke na nkwa o kwere ya, nihi na Iwu Mozis kwuru na di nwere ike ịkagbu nkwa nwunye ya kwere ma ọ bụrụ na nwunye ya agwaghị ya agwa kwe nkwa ahụ. Ọnụ Ọgụ. 30:10-15 Ma, ebe ọ bụ na Elkena na-atụ egwu Chineke, ọ kagbughị nkwa ahụ. Kama nke ahụ, ya na Hana fere Jehova nụlọikwuu ahụ tupu ha alawa.18Olee mgbe Penina chọpụtara na ihe ọ na-eme anaghịzi akpasu Hana iwe? Baịbụl ekwughị. Ma okwu ahụ bụ na ihu yaagbarụghịkwa agbarụ ọzọna-egosi na obi jụụrụ Hana malite mgbe ahụ gawa. Ma, Penina chọpụtara noge na-adịghị anya na ihe ọ na-eme Hana anaghịzi ewute ya. Baịbụl akpọghị Penina aha ọzọ.19.Olee otú Chineke si gọzie Hana, oleekwa otú o si gosi na ya ghọtara onye meere ya ihe ọma ahụ?19Mgbe ọnwa ole na ole gachara, obi tọwara Hana ezigbo ụtọ. Ọ dịla ime. Noge a obi na-atọ ya ezigbo ụtọ, o chefughị onye mere ka ọ tụrụ ime. Mgbe ọ mụrụ nwa nwoke, ọ gụrụ ya Samuel nke pụtara Aha Chineke. Ọ ga-abụ na nke a pụtara na ọ kpọkuru aha Chineke otú ahụ o mere tupu ya amụọ Samuel. Nafọ ahụ, Hana esoghị Elkena na ndị ezinụlọ ya ndị ọzọ gaa Shaịlo. Ya na nwa ahụ nọrọ nụlọ afọ atọ, bụ mgbe ọ kwụsịrị ya ara. O ji oge ahụ na-akasionwe ya obi maka ụbọchị nwa ya ọ hụrụ nanya ga-ahapụ ya.20.Olee otú Hana na Elkena si mezuo nkwa ha kwere Jehova?20O doro anya na ọ dịrịghị Hana mfe ịhapụ nwa ya. Hana ma na a ga-elekọta Samuel nke ọma na Shaịlo. O nwekwara ike ịbụ ụmụ nwaanyị ndị na-eje ozi nụlọikwuu ga na-elekọta ya. Nagbanyeghị nke ahụ, Hana gaara achọ ka ya na nwa ya nọrọ ebe ọ ka bụ nwata. Ma, Hana na Elkena ji obi ụtọ kpọta nwata ahụ nụlọikwuu. Ha chụrụ àjà nụlọ Chineke, nyefeekwa Ilaị Samuel ma chetara ya nkwa ahụ Hana kwere nebe ahụ.Hana nyeere nwa ya Samuel ezigbo aka21.Olee otú ekpere Hana kpegaara Jehova si gosi na okwukwe ya siri ike? Gụọ igbe isiokwu ya bụ Ekpere Abụọ Pụrụ Iche.21Hana kpeziri ekpere nke Chineke hụrụ na o kwesịrị ekwesị ka e tinye ya nOkwu ya e ji ike mmụọ nsọ dee. Ka ị na-agụ1 Samuel 2:1-10, bụ ebe e dere ihe Hana kwuru, ị ga-achọpụta na ihe niile o kwuru gosiri na okwukwe ya siri ike. O kelere Jehova maka otú o si eji ike ya eme ihe ndị dị ịtụya, maka otú o si eweda ndị mpako ala, otú o si agọzi ndị a na-emegbu emegbu, otú o si egbu ndị ọjọọ na otú o si edebe ndị ezi omume ndụ. O toro Jehova maka ịdị nsọ ya, ikpe ziri ezi ya, na ikwesị ntụkwasị obi ya na-enweghị atụ. Hana nwere ezigbo ihe mere o ji kwuo, sị: Ọ dịghịkwa oké nkume nke dị ka Chineke anyị. Jehova kwesịrị ntụkwasị obi, ọ naghịkwa agbanwe agbanwe. Ọ bụkwaara ndị niile a na-emegbu emegbu na ndị niile e wedara nala, bụ ndị na-akpọku ya ka o nyere ha aka, ebe mgbaba.22, 23.a Olee otú anyị si mara na mgbe Samuel na-eto na ọ ghọtara na nne na nna ya hụrụ ya nanya? b Olee otú Jehova si gọzikwuo Hana?22Ọ dabaara obere nwa a bụ Samuel na o nwere ezigbo nne nwere okwukwe na Jehova. Ọ bụ eziokwu na mgbe ọ na-eto,ọ na-agụ ya agụụ ka ya na nne ya na-anọ, ọ dịghị mgbe o chere na nne ya echefuola ya. Kwa afọ, Hana na-abịa Shaịlo ewetara ya uwe elu na-enweghị aka ọ ga-eji na-eje ozi nụlọikwuu. Uwe Hana ji aka ya na-adụrụ nwa ya gosiri na ọ hụrụ ya nanya.Gụọ1 Samuel 2:19.Weregodị ya na ị na-ahụ ebe Hana na-eyiwe nwatakịrị ahụ uwe ọhụrụ ọ dụụrụ ya, na-agbatị ya, ma jiri obi ụtọ na-ele nwata ahụ anya ma na-agwa ya okwu ga-agba ya ume. Ọ dabaara Samuel na o nwere ezigbo nne. Mgbe o toro, ọ baara ma nne na nna ya ma Izrel dum uru.23Jehova echefughị Hana. O mere ka ọ mụtakwuoro Elkena ụmụ ise ọzọ. 1 Sam. 2:21 Ma, ọ ga-abụ na ihe ọma kacha meere Hana bụ na ya na Nna ya, bụ Jehova, dị nezigbo mma. Ha nọ na-adịkwu ná mma ka afọ na-agafe. Ọ bụrụ na i ṅomie okwukwe Hana, gị na Jehova ga-adịkwa ná mma.Ekpere Abụọ Pụrụ IcheEkpere abụọ Hana kpere, bụ ndị e dere na1 Samuel 1:11nakwa na1 Samuel 2:1-10, nwere ihe ụfọdụ pụrụ iche dị na ha. Ka anyị leba anya nole na ole nime ha:Mgbe Hana na-ekpe ekpere nke mbụ ya, ọ kpọrọ Chineke Jehova nke ụsụụ ndị agha. Ọ bụ ya bụ onye mbụ e dere na Baịbụl kpọrọ Jehova aha a. Aha a pụtara ugboro narị abụọ na iri asatọ na ise na Baịbụl. Aha a na-egosi na Chineke nwere ọtụtụ ndị bụ mmụọ ọ na-achị, ha bụkwa ụmụ ya.Ị hụrụ na mgbe Hana kpere ekpere ya nke abụọ abụghị mgbe ọ mụrụ nwa ya nwoke, kama ọ bụ mgbe ya na Elkena kpọtara nwa ha ka o jewere Chineke ozi na Shaịlo? Nihi ya, ihe mere Hana ji nwee oké ọṅụ abụghị na ọnụ emechiela nwunye di ya, bụ Penina, kama ọ bụ maka na Jehova agọziela ya.Mgbe Hana sịrị, E buliwo mpi m elu nezie nime Jehova, o nwere ike ịbụ na o bu mpi oké ehi nobi, bụ anụ siri ike e ji ebu ibu nke na-eji mpi ya akpa ike. Ihe Hana na-ekwu bụ: Jehova, i meela ka m dị ike.1 Sam. 2:1.E weere na ihe Hana kwuru banyere onye Chineke tere mmanụ bụ amụma. A sụgharịkwara otu okwu ahụ o kwuru mesaya. Hana bụkwa onye mbụ e dere na Baịbụl nke kpọrọ eze e tere mmanụ a ka ga-enwe nọdịnihu onye e tere mmanụ.1 Sam. 2:10.Mgbe ihe dị ka otu puku afọ gachara, nne Jizọs, bụ Meri, kwughachiri ihe ụfọdụ Hana kwuru mgbe yanwa na-eto Jehova.Luk 1:46-55. GụọIsi nke 17.7 O Wee Na-eto nEbe Jehova Nọ1, 2.Gịnị mere ụmụ Izrel ji zukọta ka Samuel gwa ha okwu, gịnịkwa mere o ji dị mkpa ka o nyere ha aka ka ha chegharịa?SAMUEL lere ndị obodo ya anya nihu. Ha gbakọtara na Gilgal. Ọ bụ nwoke a nwere okwukwe nke bụ onye amụma na onyeikpe kemgbe ọtụtụ iri afọ kpọkọtara ha ebe a. Oge ahụ bụ oge ọkọchị. O nwere ike ịbụ nọnwa Mee ma ọ bụ Jun na kalenda nke oge a. Ọka wit ndị dị nubi nógbè ahụ achaala. Ndị niile ahụ gbakọtaranụ nọọrọ jụụ. Ma gịnị ga-eme ka ihe Samuel chọrọ ịgwa ha ruo ha nobi?2Ha aghọtaghị otú ọnọdụ ha dịruru ná njọ. Ha siri ọnwụ ka e nye ha eze ga na-achị ha. Ha aghọtaghị na ihe a ha mere bụ ileda Chineke ha, bụ Jehova, na onye amụma ya, anya. Ọnwụ a ha na-esi ka e nye ha eze pụtara na ha achọkwaghị ka Jehova bụrụ Eze ha. Olee otú Samuel ga-esi eme ka ha chegharịa?Ihe ndị mere mgbe Samuel bụ nwata na-akụziri anyị na anyị kwesịrị inwe okwukwe na Jehova a sịgodị na ndị anyị na ha nọ na-eme ihe na-adịghị mma3, 4.a Gịnị mere Samuel ji kwuo banyere mgbe ọ bụ nwata? b Olee otú o si bụrụ na okwukwe Samuel baara anyị uru taa?3Samuel gwara ìgwè mmadụ ahụ, sị: Mụ onwe m emewo agadi ma chaa isi awọ. Isi awọ ya ga-eme ka ha gee ya ntị nke ọma. Ọ gwaziri ha, sị: Mụ onwe m ejewokwa ije nihu unu malite mgbe m bụ nwata ruo taa. 1 Sam. 11:14, 15;12:2 Ọ bụ eziokwu na Samuel emeela agadi, o chefubeghị oge ọ bụ nwata. Ọ ka na-echeta ihe ndị mere noge ahụ. Ihe ndị o mere noge ọ bụ nwata mere ka o nwee okwukwe na Chineke ya, bụ Jehova, ma jiri ndụ ya fee ya.4Samuel gbara mbọ ka okwukwe ya na-esikwu ike nagbanyeghịna e nwere ọtụtụ ugboro ndị Izrel ibe ya mere ihe gosiri na ha enweghị okwukwe na Jehova. Taa, ọ na-esikwara ndị mmadụ ike inwe okwukwe na Chineke nihi na anyị bi nụwa rụrụ arụ nke ọtụtụ ndị bi na ya na-enweghị okwukwe.GụọLuk 18:8.Ka anyị hụ ihe anyị nwere ike ịmụta naka Samuel malite mgbe ọ bụ nwata.Ọ Nọ Na-eje Ozi nIhu Jehova Mgbe Ọ Bụ Nwa Okoro5, 6.Gịnị mere ndụ Samuel ji pụọ iche mgbe ọ bụ nwata, ma gịnị mere obi ji sie nne na nna ya ike na a ga-elekọta ya nke ọma?5Ndụ Samuel pụrụ iche mgbe ọ bụ nwata. Obere oge a napụchara ya ara, mgbe ọ dị ihe dị ka afọ atọ ma ọ bụ anọ, ọ malitere ije ozi nụlọikwuu Jehova dị nsọ nke dị na Shaịlo. Isi nụlọ Samuel ha dị na Rema ruo Shaịlo dị ihe karịrị kilomita iri atọ. Nne na nna ya, bụ Hana na Elkena, nyefere Jehova nwa ha nwoke a ka o jewere ya ozi pụrụ iche. Ha si otú ahụ mee ka ọ ghọọ onye Naziraịt ná ndụ ya niile.Nke a ọ pụtara na nne na nna Samuel jụrụ ya ajụ, na ha ahụghị ya nanya?6Mbanụ! Ha ma na a ga-elekọta nwa ha nwoke anya na Shaịlo. O doro anya na nnukwu onye nchụàjà bụ Ilaị hụrụ na e lekọtara Samuel nke ọma nihi na ya na ya na-arụkọ ọrụ. E nwekwara ọtụtụ ndị inyom ndị na-enye aka nọrụ ụfọdụ a na-arụ nụlọikwuu ahụ. O dokwara anya na a haziri ọrụ ha ahazi.Ọpụ. 38:8;Ikpe 11:34-40.7, 8.a Olee ihe nne na nna Samuel na-emere ya kwa afọ bụ nke gbara ya ume? b Gịnị ka ndị nne na nna taa nwere ike ịmụta nihe nne na nna Samuel mere?7Ihe ọzọkwa bụ na Hana na Elkena echefughị na ọ bụ maka na Chineke zara ekpere ha mere ha ji mụta Samuel a ha hụrụ nanya, bụ nwa mbụ ha. Hana rịọrọ Chineke ka o nye ya nwa nwoke, kwekwa nkwa na ya ga-enyefe Chineke nwata ahụ ka o jiri ndụ ya niile jeere Chineke ozi dị nsọ. Mgbe Hana na-aga ileta Samuel kwa afọ, ọ na-ewetara ya obere uwe elu ọhụrụ na-enweghị aka ọ kwaara ya ka o jiri ya na-eje ozi nụlọikwuu. O doro anya na obi na-atọ Samuel ụtọ mgbe ọ bụla nne ya bịara ileta ya. Otú nne na nna ya si na-agba ya ume ma na-akụziri ya ihe mere ka obi na-atọ ya ụtọ, meekwa ka ọ ghọta na o nweghị ihe ọma dị ka ịnọ nebe ahụ na-ejere Jehova ozi.8Ndị nne na nna taa nwere ike ịmụta ọtụtụ ihe naka Hana na Elkena. Ihe na-aka ọtụtụ ndị nne na nna mkpa bụ igboro ụmụ ha mkpa ha kama inyere ha aka ka ha na Jehova dịrị ná mma. Ma ihe kacha nne na nna Samuel mkpa bụ ife Chineke. Ọ bụkwa ya nyeere Samuel ezigbo aka iji ofufe Chineke kpọrọ ihe mgbe o toro.GụọIlu 22:6.9, 10.a Kọwaa otú ụlọikwuu ahụ dị nakwa otú obi dị Samuel na ọ na-arụ ọrụ nebe ahụ dị nsọ. Gụọ ihe e dere nala ala. b Olee ọrụ ụfọdụ Samuel na-arụ nụlọikwuu ahụ, oleekwa otú i chere ndị na-eto eto taa nwere ike isi na-eme ka Samuel?9Were ya na ị na-ahụ Samuel ka ọ na-eto ma na-aga nugwu ndị dị gburugburu Shaịlo. Ka ọ na-eledata anya ma hụ obodo ahụ na ndagwurugwu dị notu akụkụ ya, ọ ga-abụ na obi tọrọ ya ụtọ mgbe ọ hụrụ ụlọikwuu Jehova. Ụlọikwuu ahụ bụ ebe dị nsọ neziokwu.Ọ bụ Mozis haziri ụmụ Izrel mgbe ha rụrụ ụlọikwuu ahụ nihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ narị afọ anọ tupu mgbe ahụ. Mgbe a rụchara ya, ọ ghọrọ ebe a na-anọ efe Jehova nụwa niile.10Obere nwa a bụ Samuel bịara nwee mmasị nụlọikwuu ahụ. Samuel mechara kwuo banyere onwe ya nakwụkwọ o dere. Ọ sịrị: Samuel nọ na-eje ozi nihu Jehova mgbe ọ bụ nwa okoro. Ọ na-eyi efọd e ji ákwà linin mee. 1 Sam. 2:18 Uwe elu ahụ na-enweghị aka Samuel na-eyi gosiri na ọ na-enyere ndị nchụàjà aka nụlọikwuu ahụ. Ọ bụ eziokwu na Samuel abụghị onye nchụàjà, ihe ụfọdụ ọ na-arụ bụ imepe ọnụ ụzọ ndị e si abanye nogige ụlọikwuu ahụ nụtụtụ nakwa ijere Ilaị merela agadi ozi. Nagbanyeghị otú ọrụ ndị ahụ ọ na-arụ si na-atọ ya ụtọ, ka oge na-aga, ọ malitere ịhụ ihe nyewere ya nsogbu nobi. E nwere ndị nọ nụlọ Jehova na-eme ihe ọjọọ.Ọ Nọ Na-eme Ezi Ihe Mgbe Ndị Ọzọ Na-eme Omume Rụrụ Arụ11, 12.a Gịnị mere Họfnaị na Finihas ji mewe ihe ọjọọ? b Olee ụdị ihe ọjọọ ha na-eme nụlọikwuu? Gụọ ihe e dere nala ala.11Mgbe Samuel dị obere, ọ hụrụ àgwà ọjọọ ndị ọzọ na-akpa. Ilaị nwere ụmụ nwoke abụọ. Aha ha bụ Họfnaị na Finihas. Akwụkwọ Samuel kọrọ, sị: Ụmụ Ilaị bụ ndị ikom na-abaghị nihe; ha amaghị Jehova. 1 Sam. 2:12 Ihe abụọ a e kwuru namaokwu a bụcha eziokwu. Họfnaị na Finihas bụ ndị ikom na-abaghị nihe. Otú e si kwuo ya nasụsụ Hibru bụ na ha bụ ụmụ na-enweghị isi na ọdụ. Ihe mere ha ji bụrụ ndị ikom na-abaghị nihe bụ maka na o nweghị ihe ha ji Jehova na iwu ya kpọrọ. Ebe ọ dị otú ahụ, ha meweziri mmehie ndị ọzọ.12Iwu Chineke kwuru hoo haa ọrụ ndị nchụàjà ga na-arụ na otúha ga-esi na-achụ àjà nụlọikwuu ya. E nwere ezigbo ihe mere Jehova ji kwuo hoo haa otú ha ga-esi na-achụ àjà. Àjà ndị ahụ nọchiri anya ihe niile Chineke mere ka o nwee ike na-agbaghara ndị mmadụ mmehie ha, ka ha wee dị ọcha nanya ya, ka o wee gọzie ha ma na-eduzi ha. Ma Họfnaị na Finihas mere ka ndị nchụàjà ibe ha na-elelị àjà a na-achụrụ Chineke.13, 14.a Olee otú obi dị ndị na-atụ egwu Chineke nihi ihe ọjọọ ndị a na-eme nụlọikwuu? b Olee otú o si bụrụ na Ilaị arụtaghị ọrụ abụọ o kwesịrị ịrụ?13Were ya na ị na-ahụ ka obere nwa bụ Samuel nọ na-ahụ arụrụala niile a na-arụ nebe ahụ, ma o nweghị onye chọrọ ịkwụsị ya. Ọ na-ahụ ọtụtụ ndị, ma ndị ogbenye a na-emegbu emegbu, ka ha na-abịa nụlọikwuu ahụ dị nsọ, na-enwe olileanya na a ga-akasi ha obi ma mee ka ha na Chineke dịkwuo ná mma. Kama nke ahụ, ha na-eji obi mgbawa ma ọ bụ ihere laa. Oleekwa otú obi dị ya mgbe ọ matara na Họfnaị na Finihas na-elelịkwa iwu Jehova nyere banyere mmekọahụ, ya bụ, na ha na-edina ụfọdụ nime ndị inyom na-eje ozi nụlọikwuu ahụ? 1 Sam. 2:22 O nwere ike ịbụ na ọ tụrụ anya na Ilaị ga-eme ka ihe ọjọọ ndị ahụ a na-eme kwụsị.O doro anya na ihe ọjọọ ụmụ Ilaị na-eme nyere Samuel nsogbu nobi14Ọ bụ Ilaị ka ọ dị naka ịkwụsị nsogbu ahụ. Ebe ọ bụ nnukwu onye nchụàjà, ọ bụ ya na-ahụ maka ihe niile a na-eme nụlọikwuu ahụ. Ebe ọ bụ nna, ọ bụ ya kwesịrị ịgbazi ụmụ ya. A sị ka e kwuwe, ihe ha na-eme na-akpatara ma ha ma ndị Izrel ndị ọzọ nsogbu. Ma, o nweghị nke Ilaị rụtara nọrụ abụọ a o kwesịrị ịrụ. Naanị ihe o mere bụ na ọ batụụrụ ụmụ ya mba.Gụọ1 Samuel 2:23-25.Ma ihe e kwesịrị ime ụmụ ya abụghị naanị ịbatụrụ ha mba. E kwesịrị ịta ha ezigbo ahụhụ nihi na ha na-eme mmehie kwesịrị ọnwụ.15.Olee ozi kpụ ọkụ nọnụ Jehova zigaara Ilaị, oleekwa ihe ezinụlọ Ilaị mere mgbe ha nụrụ ozi ahụ?15Nsogbu ahụ bịara ka njọ nke na Jehova dunyere otu onye nke Chineke, bụ onye amụma a na-akpọghị aha, ka ọ gaa zie Ilaị ozi kpụ ọkụ nọnụ. Jehova gwara Ilaị, sị: I wee na-asọpụrụ ụmụ gị karịa mụ onwe m. Nihi ya, Chineke kwuru na ụmụ ọjọọ Ilaị ga-anwụ notu ụbọchị, nakwa na ezinụlọ Ilaị ga-ata nnukwu ahụhụ. O kwukwara na ndị ezinụlọ Ilaị agazighị abụ ndị nchụàjà. Ozi a kpụ ọkụ nọnụ ò mere ka ezinụlọ ahụ gbanwee? Baịbụl gosiri na ha agbanweghị.1 Sam. 2:273:1.16.a Olee akụkọ ọma Baịbụl kọrọ banyere obere nwa bụ Samuel? b Ihe Baịbụl kọrọ banyere Samuel ọ na-eme gị obi ụtọ? Kọwaa.16Obere nwa bụ Samuel ò so ụmụ Ilaị na-eme ihe ọjọọ? Noge niile ahụ, a nọ na-anụ akụkọ ọma banyere otú Samuel si na-eto ma na-eme ihe dị Jehova mma. Cheta na1 Samuel 2:18kwuru na Samuel ji obi ya niile na-eje ozi nihu Jehova mgbe ọ bụ nwa okoro. Noge ahụ Samuel bụ nwata, o ji ndụ ya niile na-ejere Chineke ozi. E kwudịrị ihe ga-akadị eme anyị obi ụtọ na1 Samuel 2:21. Ebe ahụ sịrị: Nwa okoro ahụ bụ Samuel wee na-eto nebe Jehova nọ. Ka ọ na-eto, ya na Nna ya nke eluigwe bịara dịkwuo ná mma. Ọ bụ mmadụ na Jehova ịdị nezigbo mma ga-akacha eme ka onye ahụ ghara ime ihe ọjọọ.17, 18.a Olee otú Ndị Kraịst na-eto eto nwere ike isi mee ka Samuel mgbe ndị ha na ha nọ na-eme ihe ọjọọ? b Olee ihe gosiri na ihe Samuel na-eme dị mma?17Ọ gaara adịrị Samuel mfe iche na ebe ọ bụ na nnukwu onye nchụàjà na ụmụ ya na-eme ihe ọjọọ, na yanwa nwekwara ike ime ihe ọ bụla masịrị ya. Ma, anyị ekwesịghị ime ihe ọjọọ nihi na ndị nọ nisi na ndị ọzọ na-eme ya. Taa, ọtụtụ Ndị Kraịst na-eto eto na-eme ka Samuel ma na-eto nebe Jehova nọ, ọ sọgodị ya ya bụrụ na ụfọdụ ndị ha na ha nọ na-eme ihe ọjọọ.18Olee uru Samuel ritere na o rubeere Jehova isi? Baịbụl sịrị: Noge ahụ niile, nwa okoro ahụ bụ Samuel nọ na-eto, ihe ya wee na-adịwanye ma Jehova ma mmadụ mma. 1 Sam. 2:26 Nke a na-egosi na, ma ọ dịghị ihe ọzọ, o nwere ndị ihe Samuel na-eme dị mma. Jehova hụrụ nwata a nanya nihi na ọ na-erubere ya isi. O doro Samuel anya na Chineke ga-akwụsị ihe ọjọọ niile a na-eme na Shaịlo. Ma ọ ga-abụ na ọ nọ na-eche,sị, Oleekwanụ mgbe ọ ga-abụ? Otu abalị, o nwetara azịza ajụjụ ahụ.Kwuwe, nIhi na Ohu Gị Na-ege Ntị19, 20.a Kọọ ihe mere notu abalị mgbe Samuel na-ehi ụra nụlọikwuu. b Olee otú o si kpaso Ilaị àgwà? ch Olee otú Samuel si mata onye na-akpọ ya?19Chi abọwala mgbe ahụ, ma ebe niile ka gbara ọchịchịrị. Ọkụ nnukwu oriọna dị nụlọikwuu ahụ anyụwala. Noge ahụ, ebe niile dara jụụ. Samuel nụrụ otu olu kpọrọ aha ya. O chere na ọ bụ Ilaị na-akpọ ya. Mgbe ahụ, Ilaị emeela ezigbo agadi, ọ naghị ahụchakwa ụzọ. Samuel biliri ma gbakwuru agadi nwoke ahụ. Weregodị ya na ị na-ahụ ka nwa okoro ahụ gba ụkwụ ọtọ ma jiri ọsọ na-aga ịhụ Ilaị ka ọ mata ihe ọ chọrọ. Ọ dị mma ịmara na Samuel kwanyeere Ilaị ùgwù ma kpaso ya àgwà ọma. Nagbanyeghị mmehie niile Ilaị mere, ọ ka bụ nnukwu onye nchụàjà Jehova.1 Sam. 3:2-5.20Samuel kpọtere Ilaị, sị ya: Lee m, nihi na ị kpọrọ m. Ma Ilaị gwara ya na ya akpọghị ya, gwakwa ya ka ọ gaghachi dinara ala. Otu ihe ahụ mere ugboro abụọ ọzọ. Ilaị mechara ghọta ihe na-emenụ. Noge ahụ, Jehova anaghị emekarị ka ndị ya hụ ọhụụ ma ọ bụ zie ha ozi, anyị makwanụ ihe kpatara ya. Ma Ilaị aghọtala na Jehova amalitekwala ịgwa ndị ya okwu. Ugbu a o sizi nọnụ obere nwa a bụ Samuel na-agwa ha okwu. Ilaị gwara Samuel ka ọ gaghachi dinara ala ma gwa ya ihe ọ ga-aza ma a kpọọ ya ọzọ. Samuel mere ihe ọ gwara ya. Obere oge, ọ nụrụ olu ahụ ọzọ. Olu ahụ kpọrọ ya, Samuel, Samuel! Nwa okoro ahụ zara, sị: Kwuwe, nihi na ohu gị na-ege ntị.1 Sam. 3:1,5-10.21.Olee otú anyị nwere ike isi na-ege Jehova ntị taa, oleekwa ihe mere anyị ji kwesị ime otú ahụ?21Jehova emechaala nweta onye ga na-ejere ya ozi ma na-ege ya ntị na Shaịlo. Samuel gere Jehova ntị ná ndụ ya niile. Gịnwakwanụ? Ị na-ege Jehova ntị mgbe niile? Anyị ekwesịghị ịtụwa anya ka Chineke si neluigwe gwa anyị okwu nabalị. Ma noge a, anyị nwere ike ịnụ olu Chineke mgbe ọ bụla anyị gụrụ Baịbụl. Ihe niile ọ chọrọ ịgwa anyị dị nOkwu ya, bụ Baịbụl. Okwukwe anyị ga na-esikwu ike ma ọ bụrụ na anyị ana-ege Chineke ntị. Ọ bụ otú ahụ ka Samuel mere.Samuel katara obi zie Ilaị ozi Jehova ziri ya nagbanyeghị na ọ tụrụ ụjọ ná mmalite22, 23.a Olee otú ozi ahụ Samuel tụrụ ụjọ izi Ilaị si mezuo? b Gịnị mere ka ndị mmadụ mata na Samuel bụ ezigbo onye amụma?22Nabalị ahụ, ndụ Samuel gbanwere nihi na ọ bụ mgbe ahụ ka ọ ghọrọ onye amụma Chineke na ọnụ na-ekwuru ya. Ná mmalite, ụjọ tụrụ Samuel izi Ilaị ozi Jehova ziri ya nihi na ozi a bụ ozi ikpeazụ kpụ ọkụ nọnụ Chineke ziri banyere ihe ọ ga-eme ezinụlọ ya noge na-adịghị anya. Ma Samuel katara obi zie Ilaị ozi a. Ilaị wedara onwe ya ala ma nabata ozi a Chineke ziri ya. Ihe niile Jehova kwuru mere noge na-adịghị anya. Mgbe ndị Izrel gara ibuso ndị Filistia agha,e gburu Họfnaị na Finihas notu ụbọchị. Ilaị nwụkwara mgbe ọ nụrụ na e burula Igbe nsọ Jehova.1 Sam. 3:10-18;4:1-18.23Ma, ndị mmadụ bịara matakwuo na Samuel bụ ezigbo onye amụma. Baịbụl kwuru na Jehova nọnyekwaara ya, kwuokwa na Jehova mere ka amụma niile Samuel buru mezuo.Gụọ1 Samuel 3:19.Samuel Wee Kpọkuo Jehova24.Olee ihe ndị Izrel mechara kwuo ka Samuel meere ha, oleekwa ihe mere ihe a ha kwuru ji jọgbuo onwe ya?24Ma, nke ahụ ọ pụtara na ụmụ Izrel rubeere Chineke isi ma jiri ofufe ya kpọrọ ihe otú Samuel mere? Mba. Ka oge na-aga, ha kwuru na ha achọkwaghị ka onye amụma nkịtị na-ekpe ha ikpe. Ha chọrọ ịdị ka mba ndị ọzọ ma nwee eze ga na-achị ha. Jehova gwara Samuel ka o meere ha ihe ha chọrọ, Samuel ekweta. Ma Samuel chọrọ ime ka ndị Izrel mara na mmehie ha jọgburu onwe ya nihi na ihe ihe a ha rịọrọ pụtara bụ na ha ajụla Jehova. Ọ bụ ya mere Samuel ji kpọkọta ndị Izrel na Gilgal.Samuel kpere ekpere ma nwee okwukwe na Jehova ga-aza ya, Jehova zakwara ya ma mee ka égbè eluigwe gbaa, mmiri ezookwa25, 26.Olee otú Samuel si mee ka ndị Izrel ghọta na mmehie ha jọgburu onwe ya?25Mgbe ahụ ha niile zukọtara na Gilgal, Samuel a merela agadi malitere ịgwa ha okwu. O chetaara ndị Izrel otú o si jiri ndụ ya niile jeere Jehova ozi. Baịbụl kwuziri, sị: Samuel wee kpọkuo Jehova. Ọ rịọrọ Jehova ka o mee ka égbè eluigwe gbaa nakwa ka mmiri zoo.1 Sam. 12:17, 18.26Oleekwanụ nke bụ égbè eluigwe na mmiri ozuzo noge ọkọchị? Ụdị ihe a emetụbeghị. Ọ bụrụgodị na ndị Izrel na-enwetụ obi abụọ ma ọ bụ na-akwa Samuel emo, o teghị aka ha akwụsị ya. Ihu ígwé gbajiri na mberede. Ifufe fejisịrị ọka wit ndị dị nubi. Égbè eluigwe malitere ịgba, ụda ya ana-adachi ndị mmadụ ntị. Mmiri malitekwara izo. Olee ihe ndị Izrel mere mgbe ahụ? Baịbụl kwuru, sị: Ndị Izrel niile wee tụọ Jehova na Samuel egwu nke ukwuu. Ọ bụ mgbe ahụ ka ha ghọtara na mmehie ha jọgburu onwe ya.1 Sam. 12:18, 19.27.Gịnị ka Jehova na-emere ndị na-eṅomi okwukwe Samuel?27Ọ bụ Jehova Chineke mere ihe ruru ndị nnupụisi ahụ nobi, ọ bụghị Samuel. Malite mgbe Samuel bụ nwata ruo mgbe o mere agadi, o nwere okwukwe na Chineke. Jehova gọzikwara ya. Jehova agbanwebeghị, ọ ka na-enyere ndị na-eṅomi okwukwe Samuel aka.8 Ọ Tachiri Obi nAgbanyeghị na Ihe Agaghị Otú Ọ Tụrụ Anya Ya1.Gịnị mere ọtụtụ ndị ji na-eru uju na Shaịlo?UJU a na-eru na Shaịlo wutere Samuel. Ọtụtụ ndị bi nobodo ahụ na-ebe ákwá. Ònye makwanụ ụlọ ole ọ ga-abụ mmadụ gaa, ya aghara ịhụ ụmụ nwaanyị na ụmụaka ndị na-ebe ákwà maka na ha anụla na di ha, nna ha, ụmụ ha ndị nwoke ma ọ bụ ụmụnne ha ndị nwoke agaghịzi alọta? Ihe anyị ma bụ na ndị Filistia emeriela ndị agha Izrel ma gbuo puku mmadụ iri atọ nime ha. Obere oge tupu mgbe ahụ, ndị agha Filistia gburu puku ndị agha Izrel anọ nagha ha na ha lụrụ.1 Sam. 4:1, 2,10.2, 3.Olee ọdachi ndị mere ka ihe gharazie ịdị otú ọ dịbu na Shaịlo?2Nke ahụ bụ naanị otu nime ọtụtụ ọdachi dakwasịrị ndị Izrel. Họfnaị na Finihas, bụ ụmụ Ilaị, si na Shaịlo bupụta igbe ọgbụgba ndụ Chineke. A na-edebe igbe ahụ nebe dị nsọ nụlọikwuu nzute. Ụlọikwuu nzute bụ ụlọ nsọ yiri ụlọikwuu. Ụmụ Izrel ejighị igbe ọgbụgba ndụ ahụ egwuri egwu nihi na ọ bụ ihe na-egosi na Chineke nọ netiti ha. Ndị Izrel buziiri igbe ahụ gawa agha. Ha chere na igbe ahụ bụ ọtụmọkpọ nke ga-eme ka ha merie nagha. Ihe a ha mere bụ iberiibe. Ndị Filistia buuru igbe ahụ ma gbuo Họfnaị na Finihas.1 Sam. 4:3-11.3Ọ bụ nụlọikwuu ahụ dị na Shaịlo ka igbe ahụ dị kemgbe ọtụtụ narị afọ. Ugbu a, ọ dịkwaghị. Mgbe Ilaị nụrụ ihe merenụ, ọ dalara azụ noche ya ma nwụọ. Ọ dị afọ iri itoolu na asatọ mgbe ahụ. Nwunye nwa ya, bụ onye di ya nwụrụ nụbọchị ahụ, nwụkwara mgbe ọ na-amụ nwa. Tupu ya ekubie ume, ọ sịrị: Ebube esiwo nIzrel pụọ gaa ná mba ọzọ. Neziokwu, ihe emekataghị dị otú ọ dịbu na Shaịlo.1 Sam. 4:12-22.4.Olee ihe anyị ga-eleba anya na ya nisiokwu a?4Olee ihe Samuel ga-emezi ugbu a ihe ndị ọ na-atụghị anya ha mere? Okwukwe ya ọ ga-emeli ka o nyere ụmụ Izrel aka bụ ndị Jehova gbakụtarala azụ? Mgbe ụfọdụ, ihe isi ike na ihe ndị anyị na-atụghị anya ha na-abịara anyị niile, ọ bụrụkwa na anyị akpachaghịanya, ha nwere ike ime ka okwukwe anyị ghara isikwa ike. Ọ bụ ya mere o ji dị mma ka anyị leba anya nihe anyị nwere ike ịmụta naka Samuel.O Mezuru Ezi Omume5, 6.Gịnị ka Baịbụl kọrọ mgbe ọ kwụsịtụrụ ịkọ banyere Samuel, gịnịkwa ka Samuel rụrụ nime afọ iri abụọ ahụ?5Baịbụl hapụtụgodịrị akụkọ Samuel kọwazie banyere igbe ọgbụgba ndụ Chineke. Ọ kọọrọ anyị otú ndị Filistia si taa ahụhụ maka igbe ahụ ha buuru na otú ha si bughachi ya nike. Mgbe ọzọ Baịbụl kọọrọ anyị banyere Samuel, ihe dị ka afọ iri abụọ agafeela. 1 Sam. 7:2 Olee ihe ọ nọ na-eme nafọ ndị ahụ? Anyị ekwesịghị ichewe ya echewe.Olee otú Samuel si kasie ndị Izrel obi ka ha die nsogbu ndị bịaara ha?6Anyị mụtara na tupu Baịbụl akwụsịtụ ịkọ banyere Samuel, okwu Samuel nọna-eruIzrel dum ntị. 1 Sam. 4:1 Mgbe afọ iri abụọ ahụ gachara, Baịbụl kwuru na Samuel na-aga ekpe ikpe ma na-edozi esemokwu nobodo atọ nIzrel. Ọ na-agazu ha nafọ ọ bụla. Ọ gachaa, ya alọta nobodo ya bụ Rema. 1 Sam. 7:15-17 O doro anya na o nweghị mgbe Samuel nọ nkịtị. Ọ rụkwara ọtụtụ ọrụ nime afọ iri abụọ ahụ.Ọ bụ eziokwu na e nwere afọ iri abụọ Baịbụl na-ekwughị ihe ọ bụla banyere Samuel, o doro anyị anya na o ji oge ahụ na-ejere Jehova ozi7, 8.a Olee ozi Samuel ziri ụmụ Izrel mgbe o nyechaara ha aka ruo afọ iri abụọ? b Olee ihe ha mere mgbe Samuel mechara ka obi sie ha ike?7Omume ọjọọ ụmụ Ilaị nọ na-eme mere ka okwukwe ụmụ Izrel ghara isikwa ike. Ọ ga-abụ na ọtụtụ nime ha maliteziri ife arụsị. Ma, mgbe Samuel nyechaara ndị Izrel aka ruo afọ iri abụọ, o ziri ha ozi a: Ọ bụrụ na unu ji obi unu niile na-alọghachikwute Jehova, wepụnụ chi ndị mba ọzọ ndị dị netiti unu nakwa ihe oyiyi Ashtọret, meekwanụ ka obi unu dum dịrị nebe Jehova nọ, jeekwaranụ naanị ya ozi, ọ ga-anapụtakwa unu naka ndị Filistia.1 Sam. 7:3.8Noge ahụ, ndị Filistia na-emesi ndị Izrel ike. Ebe ọ bụ na ha emeriela ndị agha Izrel, ha chere na ha ga na-emezi ndị Izrel ihe ọ bụla sọrọ ha. Ma Samuel mere ka obi sie ndị Izrel ike. Ọ gwara ha na ọ bụrụ na ha alọghachikwute Jehova, ihe ga-adịrị ha ná mma. Ma hà ga-achọnụ ịlọghachikwute Jehova? Obi tọrọ Samuel ụtọ na ha tufusịrị arụsị ha ma malite ijere naanị Jehova ozi. Samuel kpọkọtara ndị Izrel nobodo Mizpa. Obodo a bụ ugwu ugwu. Ọ dị nebe ugwu Jeruselem. Ha zukọtara, buo ọnụ, chegharịa ma kwụsị ikpere arụsị.Gụọ1 Samuel 7:4-6.Mgbe ndị Izrel zukọtara ka ha fee Jehova, ndị Filistia chere na ha ahụla ohere ha ga-eji mesie ha ike9.Olee ihe ndị Filistia mere mgbe ha hụrụ na ndị Izrel zukọtara na Mizpa, oleekwa ihe ndị Izrel mere mgbe ahụ?9Ma, ndị Filistia nụrụ na ụmụ Izrel zukọtara na Mizpa, ha echee na ha enwetala ohere ha ga-eji mesie ha ike. Ha zigara ndị agha ha ka ha gbuo ụmụ Izrel. Mgbe ndị Izrel nụrụ na ndị Filistia na-abịa ibuso ha agha, ụjọ jidere ha, ha arịọ Samuel ka o kpeere ha ekpere. Samuel kpeere ha ekpere ma chụọrọ Jehova àjà. Mgbe ndị Izrel ka nọ na Mizpa na-efe Jehova, ndị agha Filistia busoro ha agha. Jehova zaziri ekpere Samuel ma weso ndị Filistia iwe. Baịbụl sịrị: O wee mee ka égbè eluigwe nke dara oké ụda gbaa nụbọchị ahụ, o wee tinye ndị Filistia nọgba aghara.1 Sam. 7:7-10.10, 11.a Gịnị mere o ji bụrụ na égbè eluigwe ahụ Jehova mere ka ọ gbaa nihu ndị agha Filistia pụrụ iche? b Olee uru agha ahụ bidoro na Mizpa baara ndị Izrel?10Ànyị kwesịrị iche na ndị agha Filistia yiri ụmụaka ndị na-agbara aga ezo nazụ nne ha ma égbè eluigwe gbaa? Mbanụ! Ha bụ ndị dike ịlụ agha doro anya. Ọ ga-abụ na ụdị égbè eluigwe a gbaranụ agbatụbeghị nihu ha. Ọ bụ nihi otú o si daa oké ụda? Ò si neluigwe gbaa mgbe ọ na-enweghị mmiri rurunụ, ka ọ bụ nugwu ka o si gbaa? Nagbanyeghị ebe o si, ụjọ tụrụ ndị Filistia. Ha amakwaghị ihe ha ga-eme eme, ndị Izrel ha na-achụbu chụwaziri ha. Ndị ikom Izrel si na Mizpa nupụta, merie ha, chụrụ ha ruo ọtụtụ kilomita. Ha chụụrụ ha ruo na ndịda ebe ọdịda anyanwụ Jeruselem.1 Sam. 7:11.11Agha ahụ gbanwere ihe niile. Ndị Izrel nọ na-emeri ndị Filistia noge niile Samuel na-ekpe Izrel ikpe. Ndị Chineke ji nwayọọ nwayọọ nwetaghachi obodo niile ndị Filistia naara ha.1 Sam. 7:13, 14.12.Mgbe Baịbụl kwuru na Samuel mezuru ezi omume, gịnị ka ọ pụtara, gịnịkwa nyeere Samuel aka ịnọgide na-eme ihe ziri ezi?12Mgbe ọtụtụ narị afọ gachara, Pọl onyeozi kpọrọ Samuel aha mgbe ọ na-ekwu banyere ndị ikpe na ndị amụma bụ ndị mezuru ezi omume. Hib. 11:32, 33 Neziokwu, Samuel nyeere ndị Izrel aka ka ha mee ihe dị mma nanya Chineke. Ọ nọ na-eme ihe ziri ezi nihi na o nwere ndidi ma chere Jehova. Ọ kwụsịghị ijere Jehova ozi nagbanyeghị na e nwere ihe ndị ọ na-atụghị anya ha merenụ. O kelekwara Chineke maka ihe ndị o meere ha. Mgbe ha merichara ndị iro ha na Mizpa, Samuel mere ka e gwunye otu nkume a ga-eji na-echeta aka Jehova nyeere ha.1 Sam. 7:12.13.a Ọ bụrụ na anyị chọrọ ịdị ka Samuel, olee àgwà ndị anyị kwesịrị inwe? b Olee mgbe ọ kacha mma ka anyị mụta àgwà ndị ahụ?13Gịnwakwanụ? Ị chọrọ imezu ezi omume? Ya bụrụ otú ahụ, ọ ga-adị mma ka ị mụta inwe ndidi na ịdị umeala nobi ka Samuel, mụtakwa ikele Chineke.Gụọ1 Pita 5:6.Ò nwere onye nime anyị na-ekwesịghị inwe àgwà ndị ahụ? Ọ dị mma na Samuel mụtara àgwà ndị ahụ mgbe ọ bụ nwata nihi na ihe ndị ka njọ ọ na-atụghị anya ha bịaara ya mgbe o mere agadi.Ụmụ Gị Adịghị Eje Ije nỤzọ I Jere14, 15.a Olee ihe Samuel na-atụghị anya ya merenụ mgbe o mere agadi? b Samuel ọ dị ka Ilaị? Kọwaa.14Oge ọzọ Baịbụl kọrọ banyere Samuel bụ mgbe o mere agadi. Ụmụ nwoke abụọ Samuel mụrụ etoola noge ahụ. Aha ha bụ Joel na Abaịja. Ha sokwa Samuel na-ekpe ndị Izrel ikpe. Ma, ọ dị mwute na ha mechuru ya ihu. Nagbanyeghị na Samuel na-akwụwa aka ọtọ ma bụrụ onye ezi omume, ụmụ ya ji ọrụ ha na-achọ ihe ga-abara naanị ha uru. Ha na-ekpe ikpe na-ezighị ezi ma na-eri ngarị.1 Sam. 8:1-3.15Otu ụbọchị, ndị okenye Izrel bịakwutere onye amụma a merela agadi ma kọọrọ ya ihe ụmụ ya na-eme. Ha kwuru, sị: Ụmụ gịadịghị eje ije nụzọ i jere. 1 Sam. 8:4, 5 Samuel ọ ma ihe a ụmụ ya na-eme? Baịbụl ekwughị. Ma Samuel adịghị ka Ilaị. O doro anya na ọ bụ ezigbo nna. Jehova baara Ilaị mba ma taa ya ahụhụ maka na ọ hapụrụ ụmụ ya ka ha mewe ihe ọjọọ, na-asọpụrụ ha karịa Chineke. 1 Sam. 2:27-29 O nweghị mgbe Jehova hụrụ ebe Samuel mere ụdị ihe ahụ.Olee otú Samuel si die ihu ụmụ ya mechuru ya nihi àgwà ọjọọ ha?16.Olee otú obi na-adị ndị nne na nna ụmụ ha na-akpa àgwà ọjọọ, oleekwa otú ihe mere Samuel nwere ike isi kasie ha obi ma mee ka ha mara ihe ha ga-eme?16Baịbụl ekwughị otú ihere si mee Samuel, otú o si chegbuo onwe ya ma ọ bụ nwee mwute ozugbo ọ nụrụ ihe ọjọọ ụmụ ya na-eme. Ma, ọtụtụ ndị nne na nna ga-aghọta otú obi dị ya mgbe ahụ. Noge ọjọọ a, ọtụtụ ụmụaka anaghị erubere ndị mụrụ ha isi.Gụọ2 Timoti 3:1-5.Ndị nne na nna nwere ụdị nsogbu a nwere ike ịmụta ihe ha ga-eme nakwa ihe ga-akasi ha obi naka Samuel. Ọ dịghị mgbe Samuel kwere ka àgwà ọjọọ ụmụ ya na-akpa mee ka ọ kwụsị ife Chineke. Cheta na ọ bụrụgodị na ụmụaka egeghị ntị nihe a na-agwa ha ma ọ bụ na ha agbanweghị nagbanyeghị na a dọọla ha aka ná ntị, àgwà ọma ndị mụrụ ha na-akpa nwere ike inyere ha aka. Ndị nne na nna kwesịkwara ịna-eme ka obi na-atọ Nna ha, bụ Jehova Chineke, ụtọ otú Samuel mere.Họpụtara Anyị Eze17.Olee ihe ndị okenye Izrel gwara Samuel ka o meere ha, oleekwa otú ihe a ha kwuru dị Samuel?17Ụmụ Samuel amaghị na anyaukwu ha na ịchọ ihe ga-abara naanị onwe ha uru ga-akpata nsogbu buru ibu. Ndị okenye Izrel gwaziri Samuel, sị: Họpụtara anyị eze ga na-ekpe anyị ikpe dị ka mba niile ọzọ. Ihe a ha kwuru ò mere ka Samuel chee na ha ajụla ya? A sị ka e kwuwe, o kpeela ndị Izrel ikpe naha Jehova ruo ọtụtụ iri afọ. Ugbu a, ha chọrọ eze ga na-ekpe ha ikpe, ọ bụghị onye amụma nkịtị dị ka Samuel. Mba ndị ha na ha gba nwere ndị eze, ndị Izrel chọkwara inwe eze nke ha. Olee ihe Samuel mere? Baịbụl kwuru na ihe ahụ dị njọ nanya Samuel.1 Sam. 8:5, 6.18.Olee ihe Jehova kwuru nke kasiri Samuel obi ma gosi na ụmụ Izrel emehiela Chineke?18Lee ihe Jehova gwara Samuel mgbe Samuel gwara ya ihe ahụ nekpere: Gee ntị nolu ha nihe niile ha na-agwa gị; nihi na ọ bụghị gị ka ha jụrụ, kama ọ bụ m ka ha jụrụ ịbụ eze ha. Ihe a Jehova kwuru kasiri Samuel obi, ma o gosikwara na ndị Izrel ledara Chineke Onye Pụrụ Ime Ihe Niile anya. Jehova gwara Samuel ka ọ gwa ha nsogbu ha ga-enwe ma ọ bụrụ na ha enwee eze. Mgbe Samuel gwara ha ihe Chineke kwuru, ha siri ọnwụ, sị: Ee e, kama ọ bụ eze ga-achị anyị. Ebe Samuel na-erubere Chineke isi mgbeniile, ọ gara tee eze Jehova họpụtaara ha mmanụ.1 Sam. 8:7-19.19, 20.a Olee otú Samuel si rubere Jehova isi mgbe ọ gwara ya ka o tee Sọl mmanụ ka ọ bụrụ eze Izrel? b Oleekwa otú Samuel si nọgide na-enyere ndị Izrel aka?19Ma, olee otú Samuel si mee ihe Jehova gwara ya? Ò ji iwe mee ya, ka ò mere ya ka a sị na o mezuola iwu? Ò kwere ka ihe ahụ ọ na-atụghị anya ya ụmụ Izrel mere mee ka obi jọwazie ya njọ? Ọtụtụ ndị nwere ike ime otú ahụ, ma Samuel emeghị ya. O tere Sọl mmanụ ma jiri obi ya kweta na ọ bụ ya ka Jehova họọrọ. O susuru Sọl ọnụ. Nke a na-egosi na ya kwetara ka eze ọhụrụ a chịwa ha nakwa na ya ga-erubere ya isi. Ọ gwaziri ndị Izrel, sị: Ùnu ahụwo onye Jehova họọrọ, na ọ dịghị onye dị ka ya netiti mmadụ niile?1 Sam. 10:1,24.20Samuel agaghị lewe anya nebe onye a Jehova họọrọ na-anaghị eme nke ọma, kama o lekwasịrị anya nebe ọ na-eme nke ọma. Samuel lekwasịkwara anya nozi yanwa ji obi ya niile na-ejere Chineke, ọ bụghị ka ya mee ihe ga-atọ ụmụ Izrel, bụ ndị na-anaghị akwụ otu ebe, ụtọ. 1 Sam. 12:1-4 O jikwa obi ya niile rụọ ọrụ ya. Ọ kọọrọ ndị Izrel ihe ndị nwere ike ime ka ha na Jehova ghara ịdịkwa ná mma ma gbaa ha ume ka ha na-erubere Jehova isi. Ihe a Samuel gwara ha ruru ha nobi, ha arịọkwa ya ka o kpeere ha ekpere. Mgbe ndị Izrel rịọrọ ya ka o kpeere ha ekpere, lee ihe dị mma ọ gwara ha: Tụfịakwa! Mụ onwe m agaghị emehie Jehova site nịkwụsị ikpe ekpere maka unu; m ga-ezikwa unu ụzọ dị mma, nke ziri ezi.1 Sam. 12:21-24.Ihe Samuel mere na-akụziri anyị na anyị ekwesịghị ikwe ka ekworo na obi ọjọọ gbaa mgbọrọgwụ nobi anyị21.Olee otú ihe Samuel mere nwere ike isi baara gị uru ma ọ bụrụ na e nye onye ọzọ ọrụ ị gaara achọ ka e nye gị?21Ò nwetụla mgbe obi jọrọ gị njọ nihi na e nyere onye ọzọ ọrụ nọgbakọ kama inye gị ya? Ihe Samuel mere na-akụziri anyị na anyị ekwesịghị ikwe ka ekworo na obi ọjọọ gbaa mgbọrọgwụ nobi anyị.GụọIlu 14:30.E nwere ọtụtụ ọrụ Chineke chọrọ ka ndị na-efe ya na-arụrụ ya. Ọrụ ahụ niile bachara uru ma na-eme ka ndị na-arụ ha nwee obi ụtọ.Ruo Ole Mgbe Ka Ị Ga Na-eruru Sọl Uju?22.Gịnị gosiri na ihe ahụ Samuel kwuru bụ eziokwu, ya bụ, na o nweghị onye dị ka Sọl?22Ihe Samuel kwuru mgbe ọ sịrị na o nweghị onye dị ka Sọl bụ eziokwu nihi na Sọl bụ nwoke pụrụ iche. O toro ogologo, gbaadimkpa, nwee obi ike, ụbụrụ na-aghọkwa ya nkọ. Nagbanyeghị ihe ndị a, ọ dị umeala nobi mgbe ahụ. 1 Sam. 10:22, 23,27 E nwekwara onyinye ọzọ magburu onwe ya Chineke nyere ya, ya bụ, ka o jiri aka ya na-ekpebi ihe ndị ọ ga-eme na ụdị ndụ ọ ga-ebi. Diut. 30:19 Ò ji onyinye ahụ mee ihe bara uru?23.Olee àgwà mbụ Sọl hapụrụ mgbe ọ ghọrọ eze, oleekwa otú o si gosi na ya dị mpako?23Ọ dị mwute na ọ na-abụ e nye mmadụ ọrụ ma ọ bụ mee ya onyeisi ma ọ bụkwanụ bulie ya nọkwá, ihe mbụ na-emekarị ma isi buwe onye ahụ bụ na ọ na-akwụsị ịdị umeala nobi. Obere oge Sọl ghọrọ eze, ọ malitere ịdị mpako. O meghị ihe Jehova si nọnụ Samuel gwa ya. O nwere mgbe Sọl na-enweghị ndidi chere Samuel, ya agaa chụọ àjà Samuel kwesịrị ịchụ. Samuel baara ya ezigbo mba ma gwa ya na a gaghị esi nezinụlọ ya nweta ndị eze ga na-achị Izrel. Sọl ekweghị ka mba ahụ Samuel baara ya mee ka o chegharịa, kama o nupụkwuuru Chineke isi.1 Sam. 13:8, 9,13, 14.24.a Olee otú Sọl si nupụrụ Jehova isi mgbe ọ gara ịlụso ndị Amalek agha? b Olee ihe Sọl mere mgbe a gwara ya na ihe o mere adịghị mma, oleekwa ihe Jehova kpebiri ime?24Jehova ziri Samuel ka ọ gwa Sọl ka ọ gaa lụso ndị Amalek agha. Otu nime iwu ndị Jehova nyere ya bụ ka o gbuo eze ọjọọ ha, bụ Egag. Ma, mgbe Sọl meriri ndị Amalek, ọ hapụrụ Egag na anụmanụ ndị kacha mma ndụ ma kpụrụ ha na Egag lọta. Mgbe Samuel bịara ịgwa ya na ihe o mere adịghị mma, Sọl mere ihe gosiri na àgwà ya akakwuola njọ. Kama iweda onwe ya ala ma kweta na ihe ya mere adịghị mma, ọ malitere ikwu na ihe ahụ adịchaghị njọ. Ọ hapụkwara ihe yanwa mere tawa ndị agha ya ụta. Mgbe Sọl na-agbalị ka o gosi na ihe ya mere adịghị njọ, o kwuru na ihe mere ha ji kpụta anụmanụ ndị ahụ bụ ka e were ha chụọrọ Jehova àjà. Samuel gwaziri ya okwu a ọtụtụ ndị ma: Lee! Irube isi dị mma karịa àjà. Samuel ji obi ike baara Sọl mba ma gwa ya ihe Jehova kpebiri ime. Ọ gwara Sọl na a ga-adọkapụ ọchịchị Izrel naka ya ma nye ya onye ka ya mma.1 Sam. 15:1-33.25, 26.a Gịnị mere Samuel ji ruoro Sọl uju, oleekwa otú Jehova si mee ka Samuel kwụsị iruru Sọl uju? b Olee ihe Jehova gwara Samuel mgbe ọ gara nụlọ Jesi?25Mmehie Sọl wutere Samuel nke ukwuu. O ji abalị ahụ dum besara Jehova ákwá banyere ihe ahụ merenụ. Ọ malitedịrị iruru Sọl uju. Samuel tụrụ anya na Sọl ga-abara ndị Izrel ezigbo uru ma chịa ha nke ọma, ma ugbu a, ihe niile ahụ ọ tụrụ anya ha enweghị nke merenụ. Sọl ọ mabu agbanweela. Ọ naghịzi akpa àgwà ọma ndị e ji mara ya, kama nke ahụ, ọ na-enupụziri Jehova isi. Samuel ekwekwaghị ahụ Sọl anya ọzọ. Ma, mgbe obere oge gafere, Jehova ji nwayọọ gwa Samuel ka ọ kwụsị iruru Sọl uju. Ọ sịrị ya: Ruo ole mgbe ka ị ga na-eruru Sọl uju, ebe ọ bụ na mụ onwe m ajụwo ya ka ọ ghara ịbụkwa eze Izrel? Gbajuo mpi gị mmanụ gawa. M ga-edunye gị ka ị gakwuru Jesi onye Betlehem, nihi na esiwo m netiti ụmụ ya ndị ikom họtara onwe m eze.1 Sam. 15:34, 35;16:1.26Jehova agaghị ahapụ imezu uche ya maka na ụmụ mmadụ na-ezughị okè anaghị eme ihe ziri ezi mgbe niile. Ọ bụrụ na onye Jehova chọrọ iji mezuo uche ya akwụsị irubere Jehova isi, Jehova ga-eji onye ọzọ mezuo ya. Nihi ya, Samuel kwụsịrị iruru Sọl uju. Jehova gwara ya ka ọ gaa nụlọ Jesi nke dị na Betlehem. Mgbe ọ gara, ọ hụrụ ọmarịcha ụmụ nwoke Jesi mụrụ. Ma, malite nonye nke mbụ, Jehova gwara Samuel ka ọ ghara ilewe anya notú ha dị nanya.Gụọ1 Samuel 16:7.Samuel mechara hụ Devid, bụ nwa nwoke ikpeazụ Jesi mụrụ. Ọ bụ ya ka Jehova họọrọ.Samuel ghọtara na Jehova ga-enyere ndị na-efe ya aka mgbe ihe ha na-atụghị anya ya bịaara ha. Ọ ghọtakwara na Jehova nwedịrị ike ime ka ihe ahụ bịaara ha baara ha uru27.a Gịnị mere ka okwukwe Samuel sikwuo ike? b Olee otú obi dị gị banyere otú Samuel si bie ndụ?27Mgbe ọnwụ Samuel ruwere, ọ bịara ghọtakwuo ihe mere Jehova ji jiri Devid dochie Sọl. Sọl malitere inwere Devid anyaụfụ nke na ọ chọrọ igbu ya. Sọl mechakwara kwụsị ife Jehova. Ma, Devid gosiri na ya nwere okwukwe na obi ike. O jikwa ofufe Chineke kpọrọ ihe. Okwukwe Samuel sikwuru ike mgbe ọ fọrọ obere ka ọ nwụọ. Ọ ghọtara na Jehova ga-enyere ndị na-efe ya aka mgbe ihe ha na-atụghị anya ya bịaara ha. Ọ ghọtakwara na Jehova nwedịrị ike ime ka ihe ahụ bịaara ha baara ha uru. Samuel mechara nwụọ. O ji ndụ ya niile jeere Jehova ozi ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu narị afọ. Ọ bụ ya mere Izrel dum ji ruoro ya uju. Onye ọ bụla na-efe Jehova taa kwesịrị ịjụ onwe ya, sị, M ga-eṅomi okwukwe Samuel?9 Ọ Kpara Àgwà Onye Nwere Ezi Uche1-3.a Gịnị mere ezinụlọ Abigel ji baa ná nsogbu? b Gịnị ka anyị ga-amụta banyere ezigbo nwaanyị a?ABIGEL hụrụ na ụjọ ji nwa okorobịa na-agwa ya okwu. Ahụ na-ama nwa okorobịa ahụ ririri, o nwekwara ihe kpatara ya. Agwọ nọ nakịrịka. Ka ha nọ na-ekwu okwu, ihe dị ka narị ndị dike anọ nọ na-abịa nụzọ, ha kpebikwara igbu nwoke ọ bụla nọ nụlọ Nebal, bụ di Abigel. Nihi gịnị?2Ọ bụ Nebal kpatara ihe a niile. O nwere onye ọ kparịrị otú ọ na-eme. Ma, onye ọ kparịrị na nke ugbu a abụghị onye o kwesịrị ịkparị. Onye a bụ ọchịagha otu ìgwè ndị agha a zụrụ nke ọma, onye ndị òtù ya hụrụ nanya ma tụkwasị obi. Ugbu a, otu nime ụmụ okorobịa na-arụrụ Nebal ọrụ bịakwutere Abigel. O nwere ike ịbụ na nwa okorobịa ahụ so ná ndị na-azụrụ Nebal atụrụ. Obi siri ya ike na Abigel ga-achọta otú ọ ga-esi zọọ ha ndụ. Ma, olee ihe otu nwaanyị ga-emeli ìgwè ndị agha?Olee ihe otu nwaanyị ga-emeli ìgwè ndị agha?3Ka anyị burugodị ụzọ chọpụtakwuo ihe ụfọdụ banyere ezigbo nwaanyị a. Ònye bụ Abigel? Olee otú ndị ezinụlọ ya si banye ná nsogbu a? Oleekwa ihe anyị nwere ike ịmụta nokwukwe ya?O Nwere Ezi Uche, Maakwa Mma Ile Anya4.Olee ụdị mmadụ Nebal bụ?4Àgwà Abigel na nke Nebal eyitụdịghị. Nebal lụtara ezigbo nwaanyị, ma Abigel chọpụtara na onye lụrụ ya bụ ajọ mmadụ. Ma, nwoke ahụ nwere ego. Nihi ya, o chere na ya bụ onye ukwu. Ma, olee otú ndị ọzọ si were ya? O siri ike ịhụ onye ọzọ a kọrọ akụkọ ọjọọ banyere ya na Baịbụl otú a kọrọ banyere Nebal. Aha ya pụtadịrị Nzuzu ma ọ bụ Iberiibe. Ọ bụ nne na nna ya gụrụ ya aha a mgbe ha mụrụ ya, ka ọ bụ aha e mechara kpọwa ya nihi ụdị onye ọ bụ? Nke ọ bụla ọ bụ, ọ kpara àgwà otú aha ya dị. Baịbụl sịrị na Nebal dị akaike, na-akpakwa agwa ọjọọ. Ọ bụ onye obi ọjọọ na onye aṅụrụma, ọtụtụ ndị kpọkwara ya asị ma na-atụ ya ụjọ.1 Sam. 25:2, 3,17,21,25.5, 6.a Olee àgwà ndị kacha mma i chere Abigel nwere? b Gịnị mere Abigel ji lụọ nwoke iberiibe ahụ bụ Nebal?5Abigel adịtụdịghị ka Nebal. Aha ya pụtara Nna M Emeela Onwe Ya Obi Ụtọ. Obi na-atọ ọtụtụ ndị nna ụtọ ma ha mụta nwa nwaanyị mara mma. Ma nna maara ihe na-aka enwe obi ụtọ ma ọ bụrụ na nwa ya nwaanyị nwere ezigbo àgwà. Ọtụtụ ndị mara mma amaghị na ha kwesịrị inwe ezi uche, amamihe, obi ike, na okwukwe. Abigel adịghị otú ahụ. Baịbụl kwuru na o nwere ezi uche, maakwa mma ile anya.Gụọ1 Samuel 25:3.6Ụfọdụ ndị taa nwere ike ịna-eche ihe mere nwa agbọghọ a ma ihe ga-eji lụọ nwoke iberiibe ahụ. Cheta na noge a na-ede Baịbụl, ọ na-abụkarị ndị nne na nna na-achọtara ụmụ ha ndị ha ga-alụ. Ọ bụrụgodị na ọ bụghị ha chọtaara nwa ha onye ọ ga-alụ, ha ga-ekweta tupu nwa ha alụọ onye ahụ. Ọ ga-abụ na nne na nna Abigel kwetara ka Nebal lụọ Abigel, ka ọ ga-abụ ha chọtaara ya Abigel maka na Nebal bụ ọgaranya na onye a ma ama? Ọ ga-abụ maka na ha dara ogbenye? Nke ọ bụla ọ bụ, ego Nebal nwere emeghị ka ọ bụrụ ezigbo di.7.a Gịnị na gịnị ka ndị nne na nna na-ekwesịghị ime ma ọ bụrụ na ha chọrọ ka ụmụ ha ghara iji alụmdi na nwunye mere ihe egwuri egwu? b Gịnị ka Abigel kpebisiri ike ime?7Ndị nne na nna maara ihe na-akụziri ụmụ ha ka ha ghara iji alụmdi na nwunye mere ihe egwuri egwu. Ha anaghị amanye ụmụ ha ka ha lụọ mmadụ maka na onye ahụ nwere ego, ha anaghịkwa agwa ha ka ha na nwoke ma ọ bụ nwaanyị kpawa mgbe ha na-etorubeghị ịlụ di ma ọ bụ nwunye ma ọ bụ mgbe ha na-agaghị arụli ọrụ di ma ọ bụ nwunye kwesịrị ịrụ. 1 Kọr. 7:36 Ma, ihe ndị a abụzighị ihe Abigel ga-echewe ugbu a ebe ọ bụ na ọ lụọla di alụọ. Nagbanyeghị ihe mere o ji lụọ Nebal, o kpebiri na mee elu mee ala, na ya ga-agbalị ike ya niile ka ha biri nudo.Ọ Kpọrọ Ha Iyi8.Ònye ka Nebal kparịrị, gịnịkwa mere ị ga-eji kwuo na ihe o mere adịghị mma?8Nebal emeela ka ihe siere Abigel ike otú ọ na-esitụbereghị ya. Onye ahụ Nebal kparịrị bụ Devid. Devid bụ ezigbo ohu Jehova, onye Samuel onye amụma tere mmanụ. Mmanụ a o tere ya gosiri na Chineke ahọrọla ya ka ọ bụrụ eze ga-anọchi Sọl. 1 Sam. 16:1, 2,11-13 Ebe ọ bụ na Eze Sọl na-emere Devid anyaụfụ ma na-achụgharị ya ka o gbuo ya, Devid na narị ndị dike isii ya, bụ ndị na-enyere ya aka, gara biri nala ịkpa.9, 10.a Olee ihe mere na ọ dịrịghị Devid na ndị ikom ya mfe ịkpa afọ ha na ezinụlọ ha? b Gịnị mere Nebal ji kwesị ikele Devid na ndị ikom ya? Gụọkwa ihe nke abụọ e dere nala ala peeji a.9Nebal bi nobodo Meyọn. Ọ ga-abụ na o nwere ala na Kamel,ọ na-arụkwa ọrụ nebe ahụ. Obodo Kamel dị nso na Meyọn. Obodo ndị ahụ nwere ugwu ndị ahịhịa juru na ha. Ha dịkwa mma ịnọ na ha azụ atụrụ. Nebal nwekwara atụrụ dị puku atọ nebe ndị ahụ. Ma, ebe ndị ọzọ nobodo ndị ahụ bụ ọhịa ọhịa. Nnukwu ala ịkpa Peran dị nebe ndịda. Oké Osimiri Nnu dị nebe ọwụwa anyanwụ. Tupu mmadụ eruo nOké Osimiri Nnu ahụ, ọ ga-ahụ ala ndị na-adịghị eme nri. Ndagwurugwu na ọgba juru na ha. Ọ bụ nebe ndị a ka Devid na ndị ikom ya gara biri. Ha gbasiri mbọ ike ka ha chọta ihe ha na ndị ezinụlọ ha ga na-eri. Ihe adịrịghị ha mfe mgbe ha nọ nebe ndị ahụ. Ọtụtụ mgbe, ha na ụmụ okorobịa ndị na-azụrụ Nebal atụrụ na-ahụ.10Olee otú ndị agha Devid si mesoo ndị na-azụrụ Nebal atụrụ? Ọ gaara adịrị ha mfe ịkpụrụ atụrụ ha gbuo mgbe ọ bụla ha chọrọ, ma ha emeghị otú ahụ. Kama nke ahụ, ha chebere ìgwè atụrụ Nebal na ndị na-ejere ya ozi.Gụọ1 Samuel 25:15, 16.Ndị ọzụzụ atụrụ na atụrụ ha na-enwe ọtụtụ nsogbu nọhịa. Anụ ndị na-eri ibe ha jukwara eju nọhịa. Ebe ahụ dịkwa nso nebe ala Izrel jedebere nebe ndịda. Nihi ya, ndị ohi na-esikarị ná mba ọzọ abịa ezu ohi ma na-emesi ndị ọzụzụ atụrụ ike nebe ahụ.11, 12.a Olee otú Devid si kwanyere Nebal ùgwù? b Olee ihe dị njọ nihe Nebal mere mgbe ọ nụrụ ozi Devid ziri ya?11O doro anya na ọ gaghị adịrị Devid mfe inyeju ndị niile ahụ ya na ha bi nala ịkpa afọ. Otu ụbọchị, Devid zigara mmadụ iri ka ha gaa na nke Nebal rịọ ya ka o nye ha ihe oriri. Oge Devid zigara ha bụ oge kwesịrị ekwesị. Ọ bụ oge a na-akpacha ajị atụrụ. Ndị mmadụ na-eri oriri noge ahụ, ha na-enyekarịkwa ndị ọzọ onyinye. Devid chere echiche nke ọma gwa ndị ahụ o zigara ihe ha ga-agwa Nebal ka obi tọọ ya ụtọ. Ihe ndị ha ga-agwa ya gosiri na Devid na-akwanyere ya ùgwù. Devid gwadịrị ha ka ha gwa ya na ya bụ nwa ya Devid. O nwere ike ịbụ na ihe a o kwuru gosiri na ọ ma na Nebal tọrọ ya atọ. Ma, gịnị ka Nebal mere?1 Sam. 25:5-8.12O were ezigbo iwe. Mgbe nwa okorobịa ahụ e kwuru okwu ya ná mmalite na-akọrọ Abigel ihe merenụ, o kwuru na Nebal kpọrọ ha iyi. Nebal, onye aka ntagide, kwuru na ndị ahụ bịara ka ya nye ha achịcha, mmiri, na anụ ya chọrọ inye ndị na-arụrụ ya ọrụ. Ọ kparịrịDevid, sị na o nweghị uru ọ bara, sịkwa na ọ bụ ohu gbapụrụ naka nna ya ukwu. O nwere ike ịbụ na otú Nebal si were Devid bụ otú Sọl sikwa were Devid. Sọl kpọrọ Devid asị. Ma Nebal ma Sọl ewereghị Devid otú Jehova si were ya. Chineke hụrụ Devid nanya ma were ya ka eze ga-achị Izrel nọdịnihu, ọ bụghị ka ohu gbapụrụ naka nna ya ukwu.1 Sam. 25:10, 11,14.13.a Olee ihe Devid mere mgbe ọ nụrụ otú Nebal si kparịa ya? b Olee iheJems 1:20na-akụziri anyị banyere ihe ahụ Devid chọrọ ime?13Mgbe ndị ahụ Devid ziri ozi gwara ya ihe Nebal kwuru, iwe were Devid. O nyere ndị ikom ya iwu, sị: Onye ọ bụla kee mma agha ya núkwù! Devid jikeere ma duru narị ndị ikom anọ ya gawa ọgụ. Ọ ṅụrụ iyi na ya ga-egbu onye ọ bụla bụ nwoke nụlọ Nebal. 1 Sam. 25:12, 13,21, 22 Iwe Devid were adịghị njọ, ma otú a ọ chọrọ isi gosi na iwe na-ewe ya adịghị mma. Baịbụl kwuru, sị: Iwe mmadụ adịghị arụpụta ezi omume Chineke. Jems 1:20 Ma, olee otú Abigel ga-esi zọọ ezinụlọ ya ndụ?Ka Ezi Uche Gị Bụrụ Ihe A Gọziri Agọzi14.a Olee otú Abigel si malite ịgba mbọ ka o mezie ihe ọjọọ ahụ Nebal mere? b Gịnị ka anyị nwere ike ịmụta notú ahụ Nebal na Abigel si dị iche? Gụọ ihe e dere nala ala.14Anyị nwere ike ịsị na Abigel amalitela ịgba mbọ ka o mezie ihe ọjọọ ahụ di ya mere. Abigel emeghị ka di ya. Kama nke ahụ, o gere nwa okorobịa ahụ bịara ịgwa ya okwu ntị. Nwa okorobịa ahụ gwara Abigel ihe mere ya na-achọghị ịgwa Nebal okwu. Ọ sịrị: Ọ bụ onye na-abaghị nihe nke na o siri ike ịgwa ya okwu.1 Sam. 25:17 Ọ dị mwute na otú onwe Nebal si ebu ya isi mere na o nweghị onye ọ na-ege ntị. Ọtụtụ ndị taa na-emekwa okomoko ka Nebal. Ma, nwa okorobịa ahụ maara na Abigel adịghị otú ahụ. Ọ bụ ya mere o ji gaa kọsara ya nsogbu ahụ.Abigel emeghị ka di ya. Kama nke ahụ, o gere nwa okorobịa ahụ bịara ịgwa ya okwu ntị15, 16.a Olee otú Abigel si gosi na ya yiri ezigbo nwaanyị ahụ e kwuru okwu ya nakwụkwọ Ilu? b Gịnị mere o ji bụrụ na ihe ahụ Abigel mere apụtaghị na ọ na-enupụrụ di ya isi?15Abigel chere echiche ọsọ ọsọ ma mee ihe ozugbo. Baịbụl sịrị: Negbughị oge, Abigel mere ngwa ngwa. E kwuru ugboro anọ nakụkọ a na nwaanyị a mere ngwa ngwa. Ọ kwadebere ọtụtụ ihe ọ ga-enye Devid na ndị ikom ya. Mmanya, atụrụ, ọka a ṅara nọkụ, achịcha mkpụrụ vaịn a mịrị amị, na achịcha mkpụrụ fig so nihe ndịọ kwadebere. O doro anya na Abigel ma ihe o nwere nụlọ, marakwa ọrụ ya nke ọma. O yiri ezigbo nwaanyị ahụ e mechara kwuo okwu ya nakwụkwọ Ilu. Ilu 31:10-31 O zipụrụ ụfọdụ ndị na-ejere ya ozi ka ha buru ihe ndị ahụ gatụwa, naanị ya abịawazie nazụ. Baịbụl sịrị: Ma ọ gwaghị di ya Nebal ihe ọ bụla.1 Sam. 25:18, 19.16Nke a ọ pụtara na Abigel na-enupụrụ di ya isi? Mbanụ. Cheta na Nebal mesoro onye Jehova tere mmanụ omume ọjọọ. Ihe a o mere nwekwara ike ịkpatara ọtụtụ ndị aka ha dị ọcha nọ nezinụlọ Nebal ọnwụ. Ọ bụrụ na Abigel agba nkịtị, ọ bụ na a gaghị asị na ọ bụ ya mere di ya ji mee ihe ahụ o mere? Ihe Abigel mere gosiri na irubere Chineke isi dị ya mkpa karịa irubere di ya isi.17, 18.Olee ihe Abigel mere mgbe ọ hụrụ Devid, olee ihe ọ gwara Devid, oleekwa ihe mere ihe o kwuru ji baa uru?17Obere oge, Abigel na Devid na ndị ikom ya hụrụ. O mekwara ngwa ngwa ọzọ, si nịnyịnya ibu ya gbatuo ma gbuo ikpere nala, kpudo ihu nala ma kpọọrọ Devid isiala. 1 Sam. 25:20,23 Ọ maliteziri ịkọrọ Devid ihe dị ya nobi. Ọ rịọsikwara Devid arịrịọ ike ka o meere di ya na ezinụlọ ya ebere. Olee ihe mere okwu ya ji ruo Devid nobi?Biko, ka ohu gị nwaanyị kwuo okwu ná ntị gị18O kwuru na ọ bụ ya kpatara nsogbu ahụ ma rịọ Devid ka ọ gbaghara ya. O kwetara na di ya bụ onye nzuzu otú ahụ ọ zara naha. O nwere ike ịbụ na ihe ọ na-ekwu bụ na Devid akarịala ịga tawa nwoke dị otú ahụ ahụhụ. O kwuru na ya ma na Devid na-anọchi anya Jehova, nakwa na ọ bụ agha Jehova ka Devid na-alụ. O kwukwara ihe gosiri na ọ ma na Jehova kwere Devid nkwa ime ya eze, nihi na ọ sịrị: Jehova . . . ga-ahọpụta gị ịbụ onye ndú Izrel. Ọ rịọsikwara Devid arịrịọ ike ka ọ ghara ime ihe ọ bụla nwere ike ime ka ikpe ọbara ma ya ma ọ bụ ihe ga-emecha ghọọrọ ya ihe ịma jijiji. O nwere ike ịbụ na ihe ọ na-ekwu bụ ihe ga-eme ka obi Devid mawa ya ikpe.Gụọ1 Samuel 25:24-31.Neziokwu, okwu ọma ya ruru Devid nobi.19.Gịnị ka Devid kwuru mgbe Abigel gwachara ya okwu, gịnịkwa mere Devid ji jaa ya mma?19Oleekwanụ ihe Devid mere? Ọ naara Abigel ihe ndị ahụ o butere ma kwuo, sị: Ka Jehova bụ Chineke Izrel, bụ onye zitere gị taa ka ị bịakwute m, bụrụ onye a gọziri agọzi! Ka ezi uche gị bụrụ ihe a gọziri agọzi, ka gị onwe gị, bụ onye gbochiri m taa ịba nikpe ọmụma ọbara . . . bụrụkwa onye a gọziri agọzi. Devid toro ya maka otú o si kata obi mee ngwa ngwa bịakwute ya. Devid kwukwara na Abigel emeela ka ikpe ọbara ghara ịma ya. Ọ sịrị Abigel: Laa nụlọ gị nudo. Devid jikwa olu ọma sị ya: Egewo m ntị nolu gị.1 Sam. 25:32-35.Lee Ohu Gị Nwaanyị20, 21.a Gịnị mere o ji bụrụ na e kwesịrị ịja Abigel mma na ọ laghachikwuuru di ya? b Olee otú Abigel si gosi na ya nwere ezi uche ma na-ejide onwe ya?20Mgbe Abigel lawara, ọ nọ na-eche ihe ahụ merenụ. Ọ chọpụtarana Devid adịghị ka di ya bụ onye obi ọjọọ, kama na Devid dị obiọma ma na-atụ egwu Chineke. Ma, o wepụrụ ihe ahụ nobi ya. Baịbụl kwuru, sị: E mesịa, Abigel bịakwutere Nebal. Neziokwu, ọ laghachikwuuru di ya ma kpebisie ike na ya ga na-arụ ọrụ ya nụlọ di ya otú ya kwesịrị. Ma, ọ ga-agwanụ di ya banyere ihe ndị ahụ o nyere Devid na ndị ikom ya. Di ya kwesịrị ịma. O kwesịkwara ịgwa di ya otú ya si mee ka a ghara igbuchapụ ezinụlọ ha nihi na ọ ma na ezigbo ihere ga-eme di ya ma o si nọnụ onye ọzọ nụ ya. Ma, ọ chọghị ịgwa di ya ugbu a. Di ya nọ na-eri oriri ka eze, ọ ṅụrọkwara mmanya anya.1 Sam. 25:36.Abigel katara obi gwa Nebal ihe o mere nke zọrọ Nebal ndụ21Abigel gosikwara ọzọ na ya nwere ezi uche ma na-ejide onwe ya. Ọ bụ ya mere o ji chere ruo ụtụtụ echi ya bụ mgbe mmanya pụchara di ya nanya, tupu ya agwawa ya ihe ọ bụla. Ugbu a mmanya pụchara ya nanya, ọ ga-aghọta ihe Abigel na-ekwu. Ma, Nebal nwedịrị ike iwe iwe karị. Nagbanyeghị nke ahụ, Abigel gakwuuru ya ma kọọrọ ya ihe niile merenụ. O doro anya na ọ tụrụ anya na di ya ga-ewe ezigbo iwe. O nwekwara ike ịbụ na ọ tụrụ anya na ọ ga-akụ ya ihe. Kama nke ahụ, di ya nọọrọ duu. O megharịghị ahụ.1 Sam. 25:37.22.Gịnị mere Nebal, gịnịkwa ka ihe a mere ya na-akụziri anyị banyere arụrụala ndị mmadụ na-arụsa di ha ma ọ bụ nwunye ha?22Gịnị mere Nebal ji nọrọ duu? Baịbụl kwuru na obi kụchiri ya, ya onwe ya wee dị ka nkume. Ọ ga-abụ na ọrịa strok jidere ya. Ma mgbe ụbọchị iri gafere, ọ nwụrụ. Ọ bụkwanụghị ọrịa nkịtị gburu ya. Baịbụl kwuru na Jehova tiri Nebal ihe, o wee nwụọ. 1 Sam. 25:38 Mgbe Chineke gburu nwoke ọjọọ a, ahụhụ Abigel na-ata naka ya kwụsịrị. Ọ bụ eziokwu na Jehova anaghị etigbu ndị na-echi di ha ma ọ bụ nwunye ha ọnụ nala taa, akụkọ a na-akụziri anyị na Jehova na-ahụ arụrụala niile ndị mmadụ na-arụsa di ha ma ọ bụ nwunye ha. Mgbe oge ya ruru, ọ ga-eme ka arụrụala niile ahụ kwụsị.GụọLuk 8:17.23.Olee ihe ọma ọzọ meere Abigel, oleekwa otú o si gosi na isi abịaghị buwe ya maka na Devid chọrọ ịlụ ya?23Ihe ọma meere Abigel abụghị naanị na ọnwụ emeela ka ọ pụọ naka nwoke ọjọọ ahụ. Ma ọ ka nwere ihe ọma ọzọ ga-emere ya. Mgbe Devid nụrụ na Nebal anwụọla, o dunyere ndị ozi ya ka ha gaa gwa Abigel na ya chọrọ ịlụ ya. Abigel gwara ndị ozi ahụ, sị: Lee ohu gị nwaanyị, ka m bụrụ nwaanyị na-eje ozi nke ga na-asa ụkwụ nke ndị ohu onyenwe m. O doro anya na onwe ya abịaghị buwe ya isi maka na Devid chọrọ ịlụ ya. Kama nke ahụ, o sịdịrị na ya chọrọ ịbụ nwaanyị na-ejere ndị ohu Devid ozi. Baịbụl kwuru ọzọ na o merengwa ngwa. Ma na nke ugbu a, ihe ọ na-emere ngwa ngwa bụ ka ọ kwadebe gakwuru Devid.1 Sam. 25:39-42.24.Olee nsogbu ndị bịaara Abigel mgbe Devid lụrụ ya, ma olee otú Devid na Chineke si were Abigel?24Ọ bụ eziokwu na Abigel ghọrọ nwunye Devid, ọ pụtaghị na ihe niile ga na-agara ya siriri werere otú ọ na-agara di na nwunye ndị a na-akọ nakụkọ ifo. Devid alụọla nwaanyị aha ya bụ Ahinoam tupu ya alụọ Abigel. Ọ bụ eziokwu na Chineke hapụrụ ndị mmadụ ka ha na-alụ ihe karịrị otu nwaanyị noge ahụ, o doro anya na ime otú ahụ kpataara ụmụ nwaanyị ndị na-efe Chineke ọtụtụ nsogbu. Devid aghọbekwanụghị eze mgbe ahụ. Ihe ka ga na-esiri ya ike ruo mgbe ọ ga-aghọ eze. Ma, Abigel nyeere Devid aka noge ndụ ya niile. O mechakwara mụtara Devid nwa nwoke. Noge niile ahụ, ọ chọpụtara na di ya ejighị ya egwu egwu. Devid chebekwara ya. O nwedịrị mgbe Devid napụtara ya naka ndị ntọrọ. 1 Sam. 30:1-19 Ihe a Devid mere gosiri na o ṅomiri Jehova Chineke. Jehova hụrụ ụmụ nwaanyị ndị dị ka Abigel nanya nihi na ha nwere ezi uche, nwee obi ike, ma na-atụ egwu ya. Jehova jikwa ha kpọrọ ihe.10 Ọ Gbachiteere Ofufe Chineke1, 2.a Olee nsogbu ndị Izrel nọ na ya noge Ịlaịja? b Olee ndị bụ ndị iro Ịlaịja mgbe ọ nọ nUgwu Kamel?ỊLAỊJA lepụrụ anya hụ ka ìgwè mmadụ na-agbagote nUgwu Kamel ka ndị ike ụwa gwụrụ. Ọ bụ eziokwu na mgbe ahụ ka bụ isi ụtụtụ, i lee ha anya, ị ga-ahụ na ụnwụ akpaala ha aka ọjọọ. Mmiri na-ezobeghị nala ha kemgbe afọ atọ na ọkara emesiela ha ike.2Ndị amụma Bel so ná ndị ahụ na-agbagote nUgwu Kamel. Ha dị narị mmadụ anọ na iri ise. Nganga juru ha isi, ha kpọkwara Ịlaịja onye amụma Jehova asị. Jezibel bụ nwunye eze egbuola ọtụtụ ndị na-efe Jehova, ma Ịlaịja ka kwụ ebe ọ kwụ. Ọ ka na-agbalị ka ụmụ Izrel kwụsị ife Bel. Ọ ga na-agbalị ruo mgbe ole? O nwere ike ịbụ na ndị nchụàjà Bel chere na ike ga-agwụ Ịlaịja maka na o nweghị otú otu onye ga-esi merie ha niile. 1 Eze 18:4,19, 20 Eze Ehab gbaara ụgbọ ịnyịnya ya bịa. Yanwakwa ahụghị Ịlaịja nanya.3, 4.a Gịnị mere ụjọ nwere ike iji jide Ịlaịja nụbọchị ahụ a ga-amata mbe abụọ nke bụ oké? b Olee ajụjụ ndị anyị ga-eleba anya?3Ụbọchị a ga-abụrụ onye amụma a naanị ya kwụ ụbọchị pụrụ iche. Ịlaịja nọ na-ekiri ìgwè mmadụ ahụ na-agbagotenụ. Ọ ma na noge na-adịghị anya, a ga-amata mbe abụọ nke bụ oké, ya bụ, a ga-amata ma Chineke ọ ka ndị ajọ omume ike ka ọ bụ ndị ajọ omume ka ya ike. Olee otú obi dị Ịlaịja nụbọchị ahụ? Anyị agaghị asị na ụjọ ejighị ya nihi na o nwere ụdị mmetụta anyị na-enwe.GụọJems 5:17.Ma, otu ihe doro anya bụ na ọ dị Ịlaịja ka ọ bụ naanị ya kwụ nihi na ebe ọ bụla o lere anya nugwu ahụ, naanị ndị ọ na-ahụ bụ ndị Izrel na-enwekwaghị okwukwe, ndị nchụàjà Bel bụ ndị chọrọ otú ha si egbu ya, nakwa Eze Ehab bụ onye kwụsịrịla ife Chineke.1 Eze 18:22.4Ma, gịnị kpataara ndị Izrel nsogbu ha nọ na ya? Olee otú akụkọ a si gbasa gị? Ka anyị leba anya notú Ịlaịja si gosi na ya nwere okwukwe nakwa otú okwukwe ya nwere ike isi baara anyị uru taa.Ugo Eberela ná Mgbagbu5, 6.a Olee otú ndị Izrel si were ofufe Chineke noge Ehab? b Olee otú Ehab si nupụrụ Jehova isi?5Kemgbe ọtụtụ afọ, Ịlaịja nọ na-ele nanya nanya ka e ji ofufeChineke, bụ ihe kacha mkpa nobodo ya, mere ihe egwuri egwu. Neziokwu, ndị na-efe arụsị na-ama ndị na-efe Chineke aka. Ọtụtụ ndị Izrel ahapụkwala ife Jehova bụ Chineke ha fewezie arụsị otú mba ndị gbara ha gburugburu na-efe. Ma ihe bịaziri ka njọ noge Ịlaịja.6Eze Ehab nupụụrụ Jehova isi. Ọ lụrụ Jezibel, bụ ada eze ndị Saịdọn. Jezibel fooro ntutu taa na ya ga-eme ka ndị Izrel niile hapụ ife Jehova fewezie Bel. Obere oge, Ehab mewere ihe ọ bụla nwunye ya kwuru. Ọ bụ ya mere o ji wuoro Bel ụlọ na ebe ịchụàjà nIzrel. O mechakwara buru ofufe Bel nisi.1 Eze 16:30-33.7.a Gịnị mere ofufe Bel ji jọgbuo onwe ya? b Olee ihe mere obi ji sie anyị ike na ebe niile Baịbụl kwuru afọ ole mmiri na-ezoghị nIzrel noge Ịlaịja adịghị iche nibe ya? Jiri ihe e dere nigbe zaa ajụjụ a.7Gịnị mere ofufe Bel ji jọgbuo onwe ya? Ọ bụ nihi na o duhiere ndị Izrel ma mee ka ha kwụsị ife ezi Chineke. Ihe ọzọ bụ na ọ bụ ofufe rụrụ arụ, obi takwara ndị na-efe Bel mmiri. Ha na-enwe ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị na-agba akwụna nụlọ arụsị ha. Ọ na-abụ ha fewe Bel, ha na-enwe mmekọahụ aghara aghara, na-achụkwa ụmụaka nàjà. Nke a mere ka Jehova ziga Ịlaịja ka ọ gakwuru Ehab gwa ya na mmiri agaghị ezokwa ruo mgbe yanwa bụ onye amụma Chineke kwuru ka o zoo. 1 Eze 17:1 Afọ ole na ole gafere tupu Ịlaịja ahụ Ehab ọzọ. Mgbe ọ hụrụ ya, ọ gwara ya ka ọ kpọkọọ ụmụ Izrel na ndị amụma Bel nUgwu Kamel.E nwere ike ikwu na ihe ndị e ji mara ofufe Bel ka juru ebe niile taa8.Olee uru ihe Baịbụl kọrọ banyere ofufe Bel baara anyị taa?8Olee ihe aka ahụ ndị na-efe Bel mara ndị na-efe Jehova na-akụziri anyị taa? Ụfọdụ nwere ike iche na akụkọ banyere ofufe Bel abaraghị anyị uru noge a ebe ọ bụ na e nwezighị ụlọ nsọ Bel na ebe ịchụàjà ya. Ma, akụkọ a abụghị ihe mere noge ochie nke na-agbasaghị anyị. Rom 15:4 Okwu ahụ bụ Bel pụtara onyenwe ma ọ bụ nna ukwu. Jehova gwara ndị ya ka ha were ya ka bel ha, ya bụ, di nwe ha. Aịza. 54:5 Ọ bụghị eziokwu na ndị mmadụ taa ka na-efe ọtụtụ ihe ha ji mere nna ha ukwu kama ife Chineke Onye Pụrụ Ime Ihe Niile? Neziokwu, mgbe ndị mmadụ ji ndụ ha niile na-achụ ego, na-arụ ọrụ ha, na-atụrụ ndụ, na-enwe mmekọahụ ma ọ bụ na-efe chi dị iche iche kama ife Jehova, ọ pụtara na ha ji ihe ndị ahụ mere nna ha ukwu. Mat. 6:24;gụọNdị Rom 6:16.E nwere ike ikwu na ihe ndị e ji mara ofufe Bel ka juru ebe niile taa. Ọ bụrụ na anyị echee echiche nke ọma banyere aka ahụ ndịna-efe Bel mara ndị na-efe Jehova noge ochie, ọ ga-enyere anyị aka ịmata onye anyị kwesịrị ife.Olee Otú Ha Si Na-enwe Echiche Abụọ?9.a Olee ihe mere Ugwu Kamel ji dị mma ịnọ na ya gosi na ofufe Bel bụ ofufe ụgha? Gụọ ihe e dere nala ala. b Olee ihe Ịlaịja gwara ìgwè mmadụ ahụ?9Ọ bụrụ na mmadụ anọrọ nelu Ugwu Kamel lepụ anya, ọ ga-ahụ iyi ndagwurugwu Kaịshọn, hụkwa Osimiri Ukwu ya bụ, Oké Osimiri Mediterenian. Ọ ga-ahụkwa ugwu ndị dị na Lebanọn.Ma mgbe anwụ wara nụtụtụ ụbọchị ahụ, onye nọ nugwu ahụ ga-ahụ na o nwezighị ebe dị mma nala Izrel. Ahịhịa niile akpọnwụọla nala a na-emebunri nke Jehova nyere ụmụ Ebreham. Anwụ emeela ka ebe niile kpọọ nkụ nihi ihe ọjọọ ndị Izrel na-eme. Mgbe ìgwè mmadụ ahụ gbakọtara, Ịlaịja gakwuuru ha wee sị ha: Ruo ole mgbe ka unu ga na-enwe echiche abụọ dị iche? Ọ bụrụ na ọ bụ Jehova bụ ezi Chineke, sowenụ ya; ma ọ bụrụ na ọ bụ Bel, sowenụ ya.1 Eze 18:21.10.Olee otú o si bụrụ na ndị Izrel na-enwe echiche abụọ noge Ịlaịja, oleekwa ihe dị mkpa ha chefuru?10Gịnị ka Ịlaịja bu nobi mgbe o kwuru na ha na-enwe echiche abụọ? Ndị ahụ aghọtaghị na ha kwesịrị ịhọrọ onye ha ga-efe. Ha kwesịrị ịhọrọ ife Jehova ma ọ bụkwanụ Bel. Ha chere na ha ga na-efe Bel, ma notu mgbe ahụ na-arịọ Jehova Chineke ka o meere ha amara. Ọ ga-abụ na ha chere na Bel ga na-agọzi ihe ndị ha kụrụ nubi na anụmanụ ha, Jehova nke ụsụụ ndị agha ana-echebekwa ha nagha. 1 Sam. 17:45 Ma, ha chefuru otu ihe dị mkpa, nke ọtụtụ ndị na-aghọtabeghị taa, ya bụ, na Jehova achọghị ka ndị na-efe ya na-efekwa chi ọ bụla ọzọ. Ihe ọ chọrọ bụ ofufe a na-ekewaghị ekewa. Ụdị ofufe a kwesịkwara ya. Chineke agaghị anabata ofufe mmadụ ma ọ bụrụ na onye ahụ na-efe ya, na-efekwa chi ọzọ ma ọ bụ ihe ọ bụla ọzọ. Ụdị ofufe a na-akpasukwa ya iwe.GụọỌpụpụ 20:5.11.Olee uru i chere ihe ahụ Ịlaịja kwuru nUgwu Kamel nwere ike ịbara anyị?11E nwere ike ikwu na ndị Izrel ahụ yiri nwoke chọrọ ịga nokporo ụzọ abụọ otu mgbe. Ọtụtụ ndị taa na-emekwa ihe yiri ya. Ha na-enwe bel ma ọ bụ nna ukwu dị iche iche ha na-efe, ya emezie ka ha ghara iji ofufe Chineke kpọrọ ihe. Ọ bụrụ na anyị emee ihe a dị mkpa Ịlaịja kwuru, ya bụ, ịkwụsị inwe echiche abụọ, ọ ga-eme ka anyị lebagharịa anya nihe ndị anyị weere ka ihe kacha mkpa ná ndụ, lebagharịakwa anya notú anyị si efe Chineke.Ịmata Mbe Abụọ nke Bụ Oké12, 13.a Gịnị ka Ịlaịja gwara ndị nchụàjà Bel na ya na ha ga-eme? b Olee otú anyị nwere ike isi gosi na anyị nwere okwukwe na Chineke ka Ịlaịja?12Ịlaịja gwaziri ndị na-efe Bel ihe ya na ha ga-eme ka a mara mbe abụọ nke bụ oké. Ihe a ha ga-eme esighị ike. Ọ gwara ndị nchụàjà Bel ka ha wuo ebe ịchụàjà ma dokwasị anụ ha ga-eji chụọrọ chi ha àjà nelu ya. Ha ga-ekpegaziri chi ha ekpere ka o mee ka àjà ha nwuru ọkụ. Ịlaịja sịrị na ya ga-emekwa otu ihe ahụ. Ọ gwara ha na ezi Chi nke ga-eji ọkụ za bụ ezi Chineke. Ịlaịja ma onye bụ ezi Chineke. Okwukwe ya siri ike nke na ọ gwara ndị amụma Bel ka ha buru ya ụzọ malite. Nihi ya, ha họọrọ ehi ha ga-eji chụọ àjà, bidozie ịkpọku Bel.1 Ndị Eze 18:24, 25.13Oge anyị a abụghị oge ọrụ ebube. Ma, Jehova agbanwebeghị, nihi ya, anyị nwere ike inwe okwukwe na Jehova otú ahụ Ịlaịja nwere. Dị ka ihe atụ, ọ bụrụ na anyị na ndị mmadụ na-ekwu okwu, ya bụrụ na ha ekwetaghị ihe Baịbụl kwuru, anyị nwere ike ịhapụ ha ka ha buru anyị ụzọ kwuo ihe ha chọrọ ikwu. Anyị kwesịrị ịtụkwasị ezi Chineke obi na ọ ga-eme ka a mata nke bụ eziokwu, otú ahụ Ịlaịja tụkwasịrị ya obi. Ọ bụrụ na ihe niile anyị ga-ekwu esi nOkwu Chineke e dere nike mmụọ nsọ, bụ nke e dere iji mee ka ihe guzozie, anyị na-egosi na anyị tụkwasịrị Chineke obi, kama ịtụkwasị onwe anyị obi.2 Tim. 3:16.Ịlaịja ma na ofufe Bel bụ ofufe ụgha, ọ chọkwara ka ndị Chineke ghọta na ọ bụ ofufe ụgha neziokwu14.Olee otú Ịlaịja si kwaa ndị amụma Bel emo, oleekwa ihe mere o ji mee otú ahụ?14Ndị amụma Bel kwadebere ebe ịchụàjà ha wuru, dokwasị anụ ha ga-eji chụọ àjà, malitezie ịkpọku chi ha. Ha tiri mkpu ugboro ugboro, sị, Bel, za anyị! Ha tigidere mkpu a ruo ọtụtụ awa. Baịbụl sịrị: Ma a nụghị olu ọ bụla, ọ dịghịkwa onye na-azaghachi. Nehihie, Ịlaịja malitere ịkwa ha emo, na-asị na ọ ga-abụ na ọ dị ihe Bel na-eme nke mere na ọ zabeghị ha, na ọ ga-abụ na ọ gara mposi ma ọ bụ na ọ na-ehi ụra, na e kwesịrị ịkpọte ya. Ịlaịja gwara ndị aghụghọ ahụ ka ha kpọkusie Bel ike. O doro anya na ọ ma na ofufe Bel bụ ofufe ụgha, ọ chọkwara ka ndị Chineke ghọta na ọ bụ ofufe ụgha neziokwu.1 Eze 18:26, 27.15.Olee otú ihe mere ndị nchụàjà Bel si gosi na onye hapụrụ Jehova fewe nna ukwu ọzọ mere iberiibe?15Ndị nchụàjà Bel meweziri ara ara. Baịbụl kwuru na ha malitere ịkpọkusi Bel ike, jirikwa daga na ube na-amakasị onwe ha dị ka omenala ha si dị, ruo mgbe ha mere ka ọbara na-agba ha nahụ. Ma ihe a niile ha mere enweghị isi. Baịbụl kwuru, sị: A nụghị olu ọ bụla, ọ dịghịkwa onye na-azaghachi, ọ dịghịkwa onye na-aṅa ntị. 1 Eze 18:28, 29 Neziokwu, Bel adịghị adị. Ọ bụ Setan mere ka ndị mmadụ chee na Bel dị adị. O jikwa ya eme ka ndị mmadụ hapụ ife Jehova. Nke bụ eziokwu bụ na ọ bụrụ na mmadụ ahapụ Jehova fewe nna ukwu ọzọ, ihere ga-emerịrị onye ahụ.GụọAbụ Ọma 25:3;115:4-8.Ezi Chineke Zara16.a Gịnị ka otú Ịlaịja si rụzie ebe ịchụàjà Jehova nUgwu Kamel nwere ike ichetara ụmụ Izrel? b Olee ihe ndị ọzọ Ịlaịja mere bụ ndị gosiri na o nwere okwukwe na Chineke ya?16Mgbe o ruwere mgbede, Ịlaịja bidoro ịkwado àjà ọ ga-achụrụJehova. Ọ rụziri ebe ịchụàjà Jehova. Ọ ga-abụ ndị na-achọghị iji anya ahụ ebe a na-efe Jehova kwaturu ya. O ji nkume iri na abụọ rụzie ya. Ọ ga-abụ na ọ chọrọ iji ya chetara ọtụtụ ndị si nebo iri nke mba Izrel na ha ka kwesịrị irube isi niwu Chineke nyere ebo iri na abụọ nke Izrel. Ịlaịja dokwasịrị anụ ọ ga-eji chụọrọ Jehova àjà nelu ebe ịchụàjà ahụ, wụọkwa ebe niile ahụ mmiri nke ọma. O nwere ike ịbụ na e kutere mmiri ahụ nOké Osimiri Mediterenian nke dị nso nebe ahụ. O gwudịrị olulu gburugburu ebe ịchụàjà ahụ, gbajuokwa ya mmiri. Ọ bụ eziokwu na o mere ka ihe niile dịrị ndị amụma Bel mfe, ma o meghị ka nke ya dị otú ahụ nihi na o nwere okwukwe na Jehova.1 Eze 18:30-35.Ekpere Ịlaịja gosiri na ọ ka hụrụ ndị obodo ya nanya, nihi na ọ na-agụsi ya agụụ ike ịhụ mgbe Jehova ga-eme ka obi ha chigharịa17.Olee otú ekpere Ịlaịja si gosi ihe kacha ya mkpa ná ndụ, oleekwa otú anyị nwere ike isi ṅomie ya mgbe anyị na-ekpe ekpere?17Mgbe Ịlaịja mechara ihe niile ahụ, o kpere ekpere. Ekpere Ịlaịja adịghị ogologo, ma o gosiri ihe kacha ya mkpa ná ndụ. Nke mbụ bụ na ọ chọrọ ime ka a mara na Jehova bụ Chineke nIzrel, ọ bụghị Bel. Nke abụọ abụrụ na ọ chọrọ ka mmadụ niile mara na o nweghị ihe ọzọ ya bụ ma ọ bụghị ohu Jehova, nakwa na ọ bụ Chineke ka e kwesịrị inye otuto na nsọpụrụ niile. Nke ikpeazụ bụ na ọ ka hụrụ ndị obodo ya nanya, nihi na ọ na-agụsi ya agụụ ike ịhụ mgbe Jehova ga-eme ka obi ha chigharịa. 1 Eze 18:36, 37 Nagbanyeghị nsogbu niile ha nwerela maka na ha enweghị okwukwe, Ịlaịja ka hụrụ ha nanya. Mgbe anyị na-ekpegara Chineke ekpere, ọ gaghị adị mma ka anyị gosi na aha Chineke dị anyị mkpa, na anyị dị umeala nobi, nakwa na anyị na-emetere ndị nọ ná mkpa ebere?18, 19.a Olee otú Jehova si zaa ekpere Ịlaịja? b Gịnị ka Ịlaịja nyere ndị Izrel iwu ka ha mee, gịnịkwa mere na e kwesịghị imere ndị amụma Bel ebere?18Tupu Ịlaịja amalite ikpe ekpere, o nwere ike ịbụ na ìgwè mmadụ ahụ nọ na-eche ma Jehova ọ ga-akụ afọ nala ka Bel. Ma mgbe o kpechara ekpere ahụ, ọ ga-abụ na ha kwụsịrị iche otú ahụ. Baịbụl sịrị: Ọkụ nke Jehova wee daa repịa àjà nsure ọkụ ahụ na nkụ ahụ na nkume ndị ahụ na ájá, ọ mịkọkwaara mmiri dị nolulu ahụ. 1 Eze 18:38 Otú Jehova si zaa ekpere Ịlaịja dị egwu. Gịnị ka ìgwè mmadụ ahụ mere?Ọkụ nke Jehova wee daa19Baịbụl kwuru na ha niile tiri mkpu, sị: Ọ bụ Jehova bụ ezi Chineke! Ọ bụ Jehova bụ ezi Chineke! 1 Eze 18:39 Ha emechaala mata mbe abụọ nke bụ oké. Ma ha egosibeghị na ha nwere okwukwe naChineke. Neziokwu, na ha kwetara na Jehova bụ ezi Chineke maka na ha hụrụ ọkụ si neluigwe daa mgbe Ịlaịja kpechara ekpere abụghị naanị ihe ga-egosi na ha nwere okwukwe. Nihi ya, Ịlaịja gwara ha ka ha gosi okwukwe ha nụzọ ọzọ. Ọ gwara ha ka ha mee ihe ha kwesịrịla ime kemgbe ọtụtụ afọ gara aga, ya bụ, ka ha rubere iwu Jehova isi. Iwu Chineke sịrị na e kwesịrị igbu ndị amụma ụgha na ndị na-ekpere arụsị. Diut. 13:5-9 Ndị amụma Bel a bụ ndị iro Jehova Chineke, ha makwa ụma na-agba uche ya ụkwụ. È kwesịrị imere ha ebere? Hanwa hà meere ụmụaka niile ọ na-enweghị ihe ha mere ebere, bụ ndị ha surere nọkụ ná ndụ mgbe ha na-achụrụ Bel àjà?GụọIlu 21:13;Jere. 19:5 Neziokwu, e kwesịghị imere ha ebere. Ịlaịja nyeziri iwu ka e gbuo ha, e wee gbuo ha.1 Eze 18:40.20.Gịnị mere na ọ dịghị mma iche na ndị okpukpe ha na-agba ara ga-egbuwe ndị okpukpe ọzọ maka na Ịlaịja gburu ndị amụma Bel?20Ụfọdụ ndị na-akatọ Baịbụl noge a nwere ike ikwu na ihe a mechara mee nUgwu Kamel adịghị mma. Ụfọdụ ndị nwere ike ikwu na ndị okpukpe ha na-agba ara nwere ike ịkụgide aka nihe a Baịbụl kọrọ gbuwe ndị na-abụghị ndị okpukpe ha. Ọ dị mwute na ụfọdụ ndị okpukpe ha na-agba ara na-arụ ọtụtụ arụrụala taa. Ma, okpukpe Ịlaịja anaghị agba ya ara. Ọ bụ Jehova ka ọ rụụrụ ọrụ nihi na ọ bụ uche ya ka e gbuo ndị ahụ. Ndị ahụ e gburu kwesịkwara ọnwụ. Ma, ezigbo Ndị Kraịst ma na ha agaghị egbu ndị ajọ omume otú ahụ Ịlaịja gburu. Mgbe Kraịst nọ nụwa, ọ gwara Pita ihe ọ chọrọ ka ndị na-eso ụzọ ya na-eme. Ọ sịrị ya: Mịghachi mma agha gị nọbọ ya, nihi na ndị niile na-eji mma agha ga-ala niyi site ná mma agha. Mat. 26:52 Ọ bụ Jehova ga-esi naka Ọkpara ya bibie ndị ajọ omume niile nọdịnihu.21.Olee ihe mere ezigbo Ndị Kraịst taa ji kwesị iṅomi Ịlaịja?21Ezigbo Onye Kraịst kwesịrị ibi ndụ otú gosiri na o nwere okwukwe. Jọn 3:16 Otu ụzọ o nwere ike isi mee nke a bụ ibi ndụ ka Ịlaịja na ndị ọzọ nwere okwukwe. Ịlaịja fere naanị Jehova, ọ gbakwara ndị ọzọ ume ka ha mee otú ahụ. Ọ katara obi mee ka ndị mmadụ mata na ofufe Bel bụ ofufe ụgha nke Setan ji mee ka ndị Izrel hapụ ife Jehova. Ọ tụkwasịrị Jehova obi na ọ ga-eme ka ihe niile dị mma kama ịtụkwasị onwe ya obi na ime uche nke onwe ya. Neziokwu, Ịlaịja gbachiteere ofufe Chineke. Ka anyị niile ṅomie okwukwe ya.Afọ Ole Ka Chineke Mere Ka Mmiri Ghara Izo nIzrel nOge Ịlaịja?Ịlaịja onye amụma Jehova gwara Eze Ehab na noge na-adịghị anya, mmiri ga-amalitekwa izo nIzrel. Ịlaịja gwara Ehab ihe a nafọ nke atọ. Ọ ga-abụ na afọ nke atọ a malitere nụbọchị Ịlaịja kwuru na mmiri agakwaghị ezo. 1 Eze 18:1 Obere oge Ịlaịja kwuchara na mmiri ga-amalitekwa izo, Jehova mere ka mmiri zoo. Ụfọdụ ndị nwere ike ikwu na ọ bụ nime afọ nke atọ ahụ ka mmiri malitekwara izo, nihi ya, na oké ọkọchị ahụ kọrọnụ akọrughị afọ atọ. Ma Jizọs na Jems gwara anyị na mmiri ezoghị ruo afọ atọ na ọnwa isii. Luk 4:25;Jems 5:17 Nke a ọ pụtara na Baịbụl anaghị ekwu otu ihe?Mbanụ! NIzrel oge ochie, oge ọkọchị na-adị ogologo, ọ na-eru ọnwa isii. O doro anya na mgbe Ịlaịja gwara Ehab na mmiri agakwaghị ezo, ọkọchị akọọla gafee oge o kwesịrị ịkwụsị. Nke a pụtara na oké ọkọchị ahụ amalitela ihe fọrọ obere ka ọ bụrụ ọnwa isii tupu Ịlaịja ekwuo na mmiri agakwaghị ezo. Nihi ya, mgbe Ịlaịja kwuru na mmiri ga-ezo nafọ nke atọ, oké ọkọchị ahụ akọruola ihe fọrọ obere ka ọ bụrụ afọ atọ na ọnwa isii. Afọ atọ na ọnwa isii ahụ ezuola tupu ndị Izrel niile ezukọta nUgwu Kamel ka ha mara mbe abụọ nke bụ oké.Chegodị echiche ihe mere o ji bụrụ na oge mbụ Ịlaịja gara hụ Ehab bụ oge kwesịrị ekwesị. Ndị Izrel kweere na ọ bụ Bel na-achị ígwé ojii, ya bụ, na ọ bụ ya ga-eme ka mmiri zoo ka ọkọchị ahụ kwụsị. Ọ bụrụ na ọkọchị ahụ akọfeela oge o kwesịrị ịkwụsị, ha nwere ike ịna-ajụ, sị: Olee ebe Bel nọ? Olee mgbe ọ ga-eme ka mmiri zoo? O doro anya na ahụ nwụrụ ndị ahụ na-efe Bel mgbe Ịlaịja kwuru na mmiri agaghị ezo, igirigi agaghịkwa ada ruo mgbe yanwa kwuru ka mmiri zoo ma ọ bụ ka igirigi daa.1 Eze 17:11.11 O Cheere Jehova1, 2.Gịnị ka Ịlaịja katara obi mee, oleekwa otú ya na Ehab si dị iche?ỊLAỊJA chọrọ ịnọrọ naanị ya ka o kpegara Nna ya nke eluigwe ekpere. Ma, ọ dịbeghị anya ìgwè mmadụ ya na ha nọ hụrụ ka ezigbo onye amụma a kpere ekpere, ọkụ esi neluigwe daa. Ọ ga-abụ na ọtụtụ nime ha chọwaziri ka ha na ya dịrị ná mma. Tupu Ịlaịja agbagoo nelu Ugwu Kamel kpegara Jehova Chineke ekpere, o nwere ihe ọ katara obi mee. Ọ gara gwa Eze Ehab okwu.2Ehab na Ịlaịja dị iche. Ehab yi uwe mara mma ndị eze na-eyi. Ọ bụ onye anyaukwu nke na-anaghị ekpebiliri onwe ya ihe ọ na-eme. Ọ kwụsịkwala ife Jehova. Ma, Ịlaịja yi uwe ndị amụma. A chọghị uwe ya mma. O nwere ike ịbụ na e ji akpụkpọ anụ ma ọ bụ ajị kamel ma ọ bụ ajị ewu kwee ya. Ịlaịja nwere obi ike na okwukwe, jirikwa ofufe Chineke kpọrọ ihe. Ihe ndị mere nụbọchị ahụ emeela ka a mata ụdị mmadụ ha abụọ bụ.3, 4.a Gịnị mere ụbọchị ahụ ji bụụrụ Ehab na ndị ọzọ na-efe Bel ụbọchị ọjọọ? b Olee ajụjụ ndị anyị ga-eleba anya?3Ụbọchị ahụ bụụrụ Ehab na ndị ọzọ na-efe Bel ụbọchị ọjọọ. E gosila na ofufe Bel nke Ehab na nwunye ya, bụ Jezibel, bu nisi nalaeze ebo iri nke Izrel bụ ofufe ụgha. Ofufe Bel akụọla afọ nala. Chi ahụ na-adịghị ndụ enwelighị ike izite ọkụ nkịtị mgbe ndị amụma ya ji ike ha niile na-arịọ ya arịrịọ, na-agba egwú ma jiri mma na-ebekasị onwe ha ahụ. O melighị ka a ghara igbu narị mmadụ anọ na iri ise ahụ kwesịrị ọnwụ. Ma, o nwekwara ihe ọzọ chi ụgha a na-emelighị nke anyị ga-amata noge na-adịghị anya. Kemgbe ihe karịrị afọ atọ, ndị amụma Bel nọ na-arịọ Bel ka o mee ka oké ọkọchị kọrọ nala ha kwụsị, ma Bel emelighị ya. Noge na-adịghị anya, Jehova ga-egosi na ya bụ ezi Chineke mgbe ọ ga-eme ka oké ọkọchị ahụ kwụsị.1 Eze 16:3017:1;18:1-40.4Ma, oleekwanụ mgbe Jehova ga-eme ihe? Olee ihe Ịlaịja ga na-eme tupu Jehova emee ihe? Oleekwa ihe anyị ga-amụta nakanwoke a nwere okwukwe? Ọ bụrụ na anyị eleba anya nihe Baịbụl kwuru, anyị ga-achọpụta.Gụọ1 Ndị Eze 18:41-46.Ọ Na-ekpe Ekpere Mgbe Niile5.Gịnị ka Ịlaịja gwara Ehab mee, ì chere na Ehab mụtara ihe nihe ndị mere nụbọchị ahụ?5Ịlaịja gakwuuru Ehab wee sị ya: Lawa, rie ihe, ṅụọkwa ihe ọṅụṅụ; nihi na ụda nke mkpọtụ oké mmiri ozuzo na-ada. Eze arụrụala a ọ mụtara ihe nihe mere nụbọchị ahụ? Baịbụl ekwughị otú ahụ. O nwekwanụghị ihe amaokwu a kwuru nke gosiri na o chegharịala. Amaokwu a ekwughịkwa na ọ rịọrọ onye amụma ahụ ka o kpegara Jehova ekpere rịọ ya ka ọ gbaghara ya. Naanị ihe Ehab mere bụ ịla gaa rie ihe, ṅụọkwa ihe ọṅụṅụ. 1 Eze 18:41, 42 Oleekwanụ ihe Ịlaịja mere?6, 7.Gịnị ka Ịlaịja kpere nekpere, gịnịkwa mere o ji kpee ya?6Baịbụl sịrị: Ma Ịlaịja gbagooro nelu ugwu Kamel wee hulata ala ma kpunye ihu ya nagbata ikpere ya abụọ. Mgbe Ehab gara iri nri, Ịlaịja ji ohere ahụ gaa kpegara Nna ya nke eluigwe ekpere. Otú a Ịlaịja si nọrọ gosiri na ọ dị umeala nobi. O gburu ikpere nala, hulata isi ya ala nke na isi ya ruwere nikpere ya. Gịnị ka Ịlaịja nọ na-eme? Anyị ekwesịghị ichewe ya eche. Baịbụlgwara anyị naJems 5:18na Ịlaịja kpere ekpere ka oké ọkọchị ahụ kwụsị. Ọ ga-abụ na ọ nọ nelu Ugwu Kamel kpee ekpere ahụ.Ekpere Ịlaịja kpere gosiri na ọ chọsiri ike ka uche Chineke mezuo7Jehova ebula ụzọ kwuo, sị: Ekpebisiwo m ike ime ka mmiri zoo nelu ala. 1 Eze 18:1 Ihe Ịlaịja meziri bụ ikpe ekpere ka ihe ahụ Jehova kwuru mezuo. Mgbe ihe dị ka otu puku afọ gachara, Jizọs kụzikwaara ndị na-eso ụzọ ya ka ha na-ekpe ekpere ka uche Chineke mezuo.Mat. 6:9, 10.8.Olee ihe ndị anyị nwere ike ịmụta naka Ịlaịja banyere ekpere?8E nwere ọtụtụ ihe anyị ga-amụta naka Ịlaịja banyere ekpere. Ihe kacha Ịlaịja mkpa bụ ka uche Chineke mezuo. Mgbe anyị na-ekpe ekpere, ọ dị mma ka anyị cheta na ihe ọ bụla nke anyị rịọrọ Chineke dị ka uche ya si dị, ọ na-anụ olu anyị. 1 Jọn 5:14 O doro anya na anyị kwesịrị ịmara ihe bụ uche Chineke ka anyị nwee ike ikpe ekpere ọ ga-anụ. Ọ bụ ya mere o ji dị mma ka anyị na-amụ Baịbụl kwa ụbọchị. Ihe ọzọ mere Ịlaịja ji chọọ ka oké ọkọchị ahụ kwụsị bụ nihi ahụhụ niile ndị obodo ya nọ na-ata. Ọ ga-abụkwa na o kelere Chineke mgbe ọ hụrụ ọrụ ebube Jehova rụrụ nụbọchị ahụ. Anyị kwesịkwara isi nala ala obi anyị na-ekele Chineke ekele mgbe anyị na-ekpe ekpere ma na-arịọkwa ya ka o mee ka ihe dịrị ndị ọzọ ná mma.Gụọ2 Ndị Kọrịnt 1:11;Ndị Filipaị 4:6.Obi Siri Ya Ike, O Cheere Jehova9.Gịnị ka Ịlaịja gwara onye na-ejere ya ozi ka o mee, oleekwa ihe abụọ anyị ga-amụta naka Ịlaịja?9O doro Ịlaịja anya na Jehova ga-eme ka oké ọkọchị ahụ kwụsị, ma ọ maghịmgbeJehova ga-eme ya. Ma, gịnị ka onye amụma a nọ na-eme tupu Jehova emee ihe? Baịbụl sịrị: O wee sị onye na-ejere ya ozi: Biko, gbagoo. Lee anya ná mpaghara oké osimiri. Ya mere, ọ gbagooro lee anya wee sị: Ọ dịghị ihe m hụrụ ma ọlị. O wee sị, Gbagoo ọzọ, ruo ugboro asaa. 1 Eze 18:43 Ma ó nweghị ihe ọzọ, e nwere ihe abụọ anyị ga-amụta naka Ịlaịja bụ ndị anyị ga-eleba anya. Nke mbụ bụ na onye amụma ahụ nwere obi ike. Nke abụọ abụrụ na o cheere Jehova.Ịlaịja chọsiri ike ka ọ hụ ihe ga-egosi ya na oge Jehova ga-eme ihe eruwela10, 11.a Olee otú Ịlaịja si gosi na obi siri ya ike na Jehova ga-emezu nkwa ya? b Gịnị mere obi ga-eji siekwa anyị ike otú ahụ o siri Ịlaịja?10Ebe ọ bụ na obi siri Ịlaịja ike na ihe Jehova kwuru ga-emezu, ọ chọsiri ike ka ọ hụ ihe ga-egosi ya na oge Jehova ga-eme ihe eruwela. O zigara onye na-ejere ya ozi ka ọ gbagoo nelu eluugwu ahụ legharịa anya iji mara ma mmiri ọ na-eru. Mgbe onye ahụ na-ejere Ịlaịja ozi lọtara, o ziri ya ozi na-adịchaghị ụtọ, sị: Ọ dịghị ihe m hụrụ ma ọlị. O doro anya na mmiri anaghị eru nihi na ihu ígwé gbachapụrụ agbachapụ. Ò nwere ihe dị iche ị chọpụtara? Cheta na ọ dịbeghị anya Ịlaịja gwara Eze Ehab na ụda nke mkpọtụ oké mmiri ozuzo na-ada. Olee otú ọ ga-esi kwuo ụdị ihe a mgbe ọ na-enweghị mmiri na-erunụ?11Ịlaịja ma na Jehova kwere nkwa na mmiri ga-ezo. Ebe ọ bụ onye amụma Jehova na onye na-anọchi anya ya, o doro ya anya na Chineke ya ga-emezu ihe o kwuru. Obi siri Ịlaịja ike nke na ọ dị ya ka à ga-asị na ọ nụwala ụda oké mmiri ozuzo. Nke a na-echetara anyị ihe Baịbụl kwuru banyere Mozis. Ọ sịrị: O guzosiri ike dị ka à ga-asị na ọ na-ahụ onye ahụ anya bụ Onye a na-apụghị ịhụ anya. Ì kwetasiri ike na Chineke dị adị otú ahụ Mozis kwetara? Chineke emeekwala ka anyị nwee ezigbo ihe mere anyị ga-eji nwee okwukwe na ya ma kweta na ọ ga-emezu nkwa ya niile.Hib. 11:1,27.12.Olee otú Ịlaịja si gosi na ya cheere Jehova, oleekwa ihe o mere mgbe onye na-ejere ya ozi kọọrọ ya na ya hụrụ obere ígwé ojii?12Ihe ọzọ bụ na Ịlaịja cheere Jehova. Ọ gwara onye na-ejere ya ozi ka ọ gaghachi, ọ bụghị otu ugboro, ọ bụghị ugboro abụọ, kama ugboro asaa. Weregodị ya na ị na-ahụ ka ike ịgaghachi ebe ahụ gwụrụ onye ahụ na-ejere ya ozi. Ma, Ịlaịja nọgidere na-atụ anya ka ya hụ ihe na-egosi na mmiri ga-ezo, ike agwụghịkwa ya. Mgbe onye ahụ na-ejere ya ozi gachara nke ugboro asaa, ọ gwara Ịlaịja, sị: Lee! E nwere obere ígwé ojii dị ka ọbụ aka mmadụ nke si noké osimiri na-apụta. Weregodị ya na ị na-ahụ onye ahụ na-ejere Ịlaịja ozi ka ọ matịrị aka na-egosi Ịlaịja otú ígwé ojii ahụ hà. O nwere ike ịbụ na o nweghị ihe onye ahụ na-ejere Ịlaịja ozi ji ígwé ojii ahụ kpọrọ. Ma, Ịlaịja ji ya kpọrọ ihe. Ọ bụ ya mere o ji gwa onye ahụ na-ejere ya ozi ihe ọ ga-eme ngwa ngwa. Ọ sịrị ya: Gaa sị Ehab, Kwadebe ụgbọ ịnyịnya gị! Gbadawakwa ka oké mmiri ozuzo ghara igbochi gị ịla!1 Eze 18:44.13, 14.a Olee otú anyị nwere ike isi nọrọ na nche ka Ịlaịja? b Gịnị mere anyị ji kweta na oge agwụla agwụ?13Ihe a Ịlaịja mere na-akụzikwara anyị ihe dị mkpa. Anyị bikwa mgbe ọ fọrọ obere oge ka Chineke mezuo uche ya. Ịlaịja cheere ruo mgbe oké ọkọchị ahụ kwụsịrị. Taa, ndị na-efe Chineke na-echere ka Chineke bibie ụwa a rụrụ arụ. 1 Jọn 2:17 Anyị kwesịrị ịnọ na nche otú ahụ Ịlaịja mere, ruo mgbe Jehova Chineke ga-eme ihe. Jizọs, Ọkpara Chineke, nyere ndị na-eso ụzọ ya ndụmọdụ a: Na-echenụ nche, nihi na unu amaghị ụbọchị Onyenwe unu ga-abịa. Mat. 24:42 Ihe a Jizọs kwuruọ pụtara na ndị na-eso ụzọ ya agaghị ama na ha bi noge ọgwụgwụ? Mba. Nihi na o kwuru ọtụtụ ihe ndị ga na-eme tupu ọgwụgwụ ahụ abịa. Onye ọ bụla nime anyị nwere ike ịhụ ihe ndị na-egosi na anyị bi noge ọgwụgwụ usoro ihe a.GụọMatiu 24:3-7.Ọ bụ naanị obere ígwé ojii mere ka obi sie Ịlaịja ike na Jehova achọwala ime ihe. Ma e nwere ọtụtụ ihe na-egosi anyị na oge ikpeazụ a agwụla agwụ nakwa na anyị kwesịrị ime ihe ngwa ngwa14Nke ọ bụla nime ihe ndị ahụ na-eme ka anyị kwetasie ike na anyị bi noge ikpeazụ. Ọ bụ na ihe ndị ahụ ezubeghị ime ka anyị mara na oge agwụla agwụ ma jiri ofufe Jehova kpọrọ ihe? Ọ bụ naanị obere ígwé ojii mere ka obi sie Ịlaịja ike na Jehova achọwala ime ihe. Ma, ihe ahụ Ịlaịja tụrụ anya ya ò mezuru?Jehova Gọziri Ya, Meekwa Ka Ahụ Ruo Ya Ala15, 16.Olee ihe ndị maliteziri ime ọsọ ọsọ nụbọchị ahụ, oleekwa ihe ndị o nwere ike ịbụ na Ịlaịja nọ na-eche banyere Ehab?15Baịbụl gwara anyị, sị: O wee ruo na mgbe nke a na-eme, ígwé ojii na ifufe mere ka eluigwe gbachie, nnukwu mmiri wee malite izo. Ehab nọkwa na-agba ụgbọ ịnyịnya wee ruo Jezril. 1 Eze 18:45 Ihe niile maliteziri ime ọsọ ọsọ. Ka onye na-ejere Ịlaịja ozi nọ na-ezi Ehab ozi ahụ Ịlaịja ziri ya, obere ígwé ojii ahụ bịaziri dị ọtụtụ, kpuchie eluigwe, gbachiekwa ya. Oké ifufe fewere. Mmiri na-ezobeghị nala Izrel kemgbe afọ atọ na ọkara bidoziri zowe. Ala ahụ kpọrọ nkụ malitere ịmịkọrọ mmiri ahụ. Mgbe mmiri ahụ zosiwere ike, osimiri Kaịshọn toro. O doro anya na ọ sachapụrụ ọbara ndị amụma Bel ahụ e gburu egbu. Ihe a bụ ohere ụmụ Izrel nwere ike iji hapụ ofufe Bel ma fewezie Jehova.Nnukwu mmiri wee malite izo16O doro anya na Ịlaịja chọrọ ka ha mee otú ahụ. O nwekwara ike ịbụ na ọ nọ na-eche ma ihe niile a na-emenụ hà ga-emetụ Ehab nobi. Ihe niile a hà ga-eme ka Ehab chegharịa hapụ ofufe Bel? Ihe niile mere nụbọchị ahụ ezuola ime ka o chegharịa. Neziokwu, anyị amaghị ihe Ehab na-eche mgbe ahụ. Naanị ihe Baịbụl gwara anyị bụ na eze ahụ nọ na-agba ụgbọ ịnyịnya wee ruo Jezril. Ò nwere ihe ọ mụtara? Ò kpebiela na ya ga-agbanwe omume ya? Ihe ndị mechara mee gosiri na ọ ka kwụ ebe ọ kwụ. Ma, ọ ka nwere ihe ndị Ehab na Ịlaịja ga-eme nụbọchị ahụ.17, 18.a Gịnị mere mgbe Ịlaịja na-aga nokporo ụzọ gara Jezril? b Gịnị mere isi nUgwu Kamel gbara ọsọ ruo Jezril ji bụrụ ihe ịtụya? Gụọ ihe e dere nala ala.17Ịlaịja jizi ụkwụ si nụzọ ahụ Ehab si na-ala lawakwa. Ọ ga-aga ogologo ije nụzọ ahụ bụ mmiri mmiri nke ọchịchịrị gbachiri tupu ya alaruo. Ma, ihe dị ịtụya mere.18Baịbụl kwuru, sị: Aka Jehova dịkwasịrị Ịlaịja, o wee kee ájị núkwù, buru Ehab ụzọ gbaruo Jezril. 1 Eze 18:46 O doro anya na aka Jehova rụrụ ọrụ ebube nahụ Ịlaịja. Jezril dị ihe dị ka kilomita iri atọ ma e si nugwu ahụ gawa ya, Ịlaịja abụghịzikwa nwa okorobịa.Weregodị ya na ị na-ahụ ka Ịlaịja na-eyiri uwe mwụda ya, kegide ya núkwù ya ka ọ ghara inye ya nsogbu, ma gbawazie ọsọ nokporo ụzọ ahụ bụ mmiri mmiri. Ọ gbasiri ọsọ ike nke na ọ gbakwuuru ụgbọ ịnyịnya ahụ bu eze ma gbafere ya.19.a Olee amụma Baịbụl ndị ike na ume ahụ Chineke nyere Ịlaịja na-echetara anyị? b Olee ihe doro Ịlaịja anya mgbe ọ gba ọsọ na-aga Jezril?19O doro anya na Ịlaịja ghọtara na ọ bụ Jehova nyere ya ike o ji gbaa ọsọ ahụ. Neziokwu, obi tọrọ ya ezigbo ụtọ. Ọ ga-abụkwa na ike ahụ o nyere ya karịrị nke o nwere mgbe ọ bụ okorobịa. Nke a na-echetara anyị amụma Baịbụl ndị kwuru na na paradaịs a ga-enwe nụwa, ahụ ga-ezu ndị na-efe Chineke okè, gbasiekwa ha ike.GụọAịzaya 35:6;Luk 23:43 Ka Ịlaịja nọ na-agba ọsọ nokporo ụzọ ahụ bụ mmiri mmiri, o doro anya na ọ ma na Nna ya bụ Jehova, onye naanị ya bụ ezi Chineke, nwere mmasị nebe ọ nọ.20.Olee ihe anyị ga-eme ka Jehova gọzie anyị?20Ọ na-agụsi Jehova agụụ ike ka ọ gọzie anyị. Anyị kwesịrị ime ihe niile anyị nwere ike ime ka ọ gọzie anyị nihi na onye ọ bụla ọ gọziri alaferela. Anyị kwesịrị ichere Jehova otú Ịlaịja mere ma na-agbalị ka uche anyị dịrị nihe ndị na-egosi na oge ọjọọ a agwụla agwụ nakwa na Jehova ga-eme ihe noge na-adịghị anya. Anyị nwere ezigbo ihe mere obi ga-eji sie anyị ike na Jehova, bụ Chineke nke eziokwu, ga-emezu nkwa ndị o kwere.Ọma 31:5.12 Chineke Ya Kasiri Ya Obi1, 2.Olee njinji jiri otu ụbọchị noge Ịlaịja?ỊLAỊJA bu mmiri na-ezonụ na-agba ọsọ. Eluigwe ka na-agbajikwu. Jezril ahụ ọ gba na-aga ka dịkwa ezigbo anya. Ihe ọzọ bụ na Ịlaịja abụzighị nwa okorobịa. Nagbanyeghị nke ahụ, ike agwụghị ya nihi na aka Jehova dị nahụ ya. O doro anya na o nwetụbeghị mgbe ume dị ya nahụ otú ọ dị ya ugbu a. Ọ bụ ya mere o ji nwee ike ịgbafe ụgbọ ịnyịnya bu Eze Ehab.Gụọ1 Ndị Eze 18:46.2Ugbu a, Ịlaịja nọzi naanị ya nokporo ụzọ ahụ. Ma ọ gawabedịghị aga. Weregodị ya na ị na-ahụ ka Ịlaịja bu mmiri ahụ na-ezonụ na-agba ọsọ, ya ana-echetakwa njinji jiri nụbọchị ahụ. O doro anya na ọ bụ Jehova bụ Chineke Ịlaịja na ndị na-efe ya meriri Bel na ndị na-efe ya nụbọchị ahụ. Ugbu a, Ịlaịja agbamiela. Ọ naghịzi ahụ Ugwu Kamel, bụ ebe Jehova nọ rụọ ọrụ ebube ahụ mere ka Ịlaịja gosi na ofufe Bel bụ ofufe ụgha. Ihe mere nụbọchị ahụ gosiri na ndị amụma Bel bụ ndị amụma ụgha, e gbukwara ọtụtụ nime ha nihi na ha kwesịrị ọnwụ. Mgbe e gbuchara ha, Ịlaịja kpeziri ekpere ka Jehova mee ka mmiri na-ezobeghị kemgbe afọ atọ na ọkara zoo. Mmiri zokwara.1 Eze 18:18-45.3, 4.a Gịnị mere Ịlaịja ga-eji chee na ihe niile adịla mma mgbe ọ gba ọsọ na-aga Jezril? b Olee ajụjụ ndị anyị ga-eleba anya?3Ka Ịlaịja ji ọsọ na-aga Jezril, bụ ebe dị kilomita iri atọ ma e si nUgwu Kamel gawa ya, o nwere ike na-eche na ihe ga-agbanwezi nIzrel. Ehab ga-agbanwerịrị. Ugbu a ọ hụchara ihe mere ndị amụma Bel, o doro anya na ọ ga-akwụsị ife Bel ma mee ka nwunye ya, bụ Jezibel, kwụsị ihe ọjọọ ọ na-eme, meekwa ka a kwụsị ịkpagbu ndị na-efe Jehova.Ịlaịja wee buru Ehab ụzọ gbaruo Jezril4Ọ bụrụ na o yiri ka ihe ọ gawala otú anyị chọrọ, obi na-adị anyị mma. Anyị nweziri ike chewe na ihe ga-adịrị mma gawa, ma ọ bụdị chewe na nsogbu anyị agwụla. Ọ bụrụ na Ịlaịja chere na nsogbu ya agwụla, o kwesịghị iju anyị anya nihi na o nwere ụdị mmetụta anyị na-enwe. Jems 5:17 Ma nke bụ eziokwu bụ na nsogbu Ịlaịja ka na-amalite amalite. Nime awa ole na ole, oké ụjọ ga-ejide Ịlaịja nke na ike ụwa ga-agwụ ya, ya achọwa ka ọnwụ bịagbuo ya. Olee ihe ndị merenụ? Oleekwa otú Jehova si gbaa onye amụma a ume ma mee ka obi sie ya ike? Ka anyị hụ.Ihe Ọ Na-atụghị Anya Ya Mere5.Nagbanyeghị ihe niile mere nUgwu Kamel, Ehab ọ mụtara na ya kwesịrị ịsọpụkwuru Jehova, oleekwa otú anyị si mara?5Mgbe Ehab ruru nobí ya na Jezril, ò mere ihe gosiri na o chegharịala? Baịbụl sịrị: Ehab wee kọọrọ Jezibel ihe niile Ịlaịja mere na ihe niile banyere otú o si jiri mma agha gbuo ndị amụma ahụ niile. 1 Eze 19:1 Ị hụrụ na mgbe Ehab na-akọrọ nwunye ya ihe merenụ nụbọchị ahụ, o kwutedịghị okwu Jehova, bụ Chineke Ịlaịja? Ebe ọ bụ na o nweghị ihe Ehab ji ofufe Chineke kpọrọ, o weere ọrụ ebube niile Chineke rụrụ nụbọchị ahụ ka ihe mmadụ nkịtị rụrụ. Ọ bụ ya mere o ji sị na ọ bụ ihe Ịlaịja mere. O doro anya na ọ mụtabeghị na ya kwesịrị ịsọpụrụ Jehova Chineke. Gịnịzi ka nwunye ọjọọ ya mere?6.Olee ozi Jezibel zigaara Ịlaịja, oleekwa ihe ihe ahụ ọ gwara ya pụtara?6Iwe na ọnụma juru Jezibel obi, ya ezigara Ịlaịja ozi. Ọ sịrị ya: Ka chi m mee otú ahụ, ka ha tụkwasịkwa ihe na ya, ma ọ bụrụ na nụdị ugbu a echi emeghị m ka mkpụrụ obi gị dị ka mkpụrụ obi onye nke ọ bụla nime ha! 1 Eze 19:2 Jezibel ejighị ya negwuregwu. Ihe a Jezibel kwuru bụ na ya na-aṅụ iyi na kama Ịlaịja na-agaghị anwụ echi nihi ndị amụma Bel ahụ e gburu, ka yanwa nwụọ. Weregodị ya na ị na-ahụ ka a kpọtere Ịlaịja nụra nebe ọ nọ na Jezril nabalị ahụ mmiri zoro ma zie ya ozi ọjọọ a Jezibel ziri. Olee otú obi dị ya mgbe ọ nụrụ ozi a?Ụjọ Jidere Ya7.Olee otú obi dị Ịlaịja mgbe ọ nụrụ ozi Jezibel, oleekwa ihe o mere?7Ọ bụrụ na Ịlaịja chere na ofufe Bel anyụọla ka ọkụ nIzrel, ozi ahụ e ziri ya emeela ka ọ mata na ihe a o chere abụghị eziokwu. Ike agwụbeghị Jezibel. O gbuola ọtụtụ ndị amụma Chineke. Ugbu a kwa, o yiri ka ò ruorola Ịlaịja. Olee otú obi dị Ịlaịja mgbe Jezibel ziri ya ozi a. Baịbụl gwara anyị, sị: Egwu wee tụwa Ịlaịja. Ịlaịja ọ nọ na-eche otú Jezibel ga-esi gbuo ya? Ọ bụrụ otú ahụ, ọ ga-abụ ya mere ụjọ ji tụwa ya. Nke ọ bụla ọ bụ, Ịlaịja biliri gbapụ nihi mkpụrụ obi ya, ya bụ, ọ gbara ọsọ ndụ.Eze 18:4; 19:3.Ọ bụrụ na anyị chọrọ ka ụjọ ghara ịtụ anyị, anyị ekwesịghị ichewe ihe ndị ga-eme ka ụjọ tụwa anyị8.a Olee otú ụjọ tụrụ Pita si yie nke tụrụ Ịlaịja? b Gịnị ka ihe ahụ mere Ịlaịja na Pita na-akụziri anyị?8Ịlaịja abụghị onye mbụ nwere okwukwe nke ụjọ jidetụrụla. O nwere mgbe ụjọ jidere Pita onyeozi. Dị ka ihe atụ, mgbe Jizọs mere ka Pita soro ya gaa ije nelu mmiri, Pita lere anya hụoké ifufe ahụ, ụjọ ejide ya, ya amalite imikpu.GụọMatiu 14:30.Ihe a mere Pita na Ịlaịja na-akụziri anyị otu ihe dị mkpa. Ọ na-akụziri anyị na ọ bụrụ na anyị chọrọ ka ụjọ ghara ịtụ anyị, anyị ekwesịghị ichewe ihe ndị ga-eme ka ụjọ tụwa anyị. Anyị kwesịrị ilekwasị Chineke anya bụ onye na-enye anyị ike ma na-agba anyị ume.O Zuwo!9.Kọwaa ije Ịlaịja gara nakwa otú obi dị ya mgbe ọ na-aga?9Ụjọ ahụ ji Ịlaịja mere ka ọ gbaga Bia-shiba. Bia-shiba dị nso nebe ndịda Juda. Isi Jezril ruo Bia-shiba dị ihe dị ka otu narị kilomita na iri ise. Mgbe Ịlaịja ruru Bia-shiba, ọ hapụrụ onye na-ejere ya ozi nebe ahụ ma gawa nala ịkpa naanị ya. Baịbụl kwuru na ọ gara njem otu ụbọchị. Weregodị ya na ị na-ahụ mgbe ọ malitere njem ahụ nụtụtụ. O nwere ike ịbụ na o jighị ihe oriri ọ bụla gawa. Ụjọ ekweghị ya kwụsị, o jisiri ike na-aga nime ime ala ịkpa ahụ nagbanyeghị oké anwụ na-achanụ. Mgbe chi jiwere, ike ịga ije adịkwaghị ya, ya anọdụzie ala nokpuru otu osisi brum, nke bụ naanị ebe dịtụ mma o nwere ike ịnọ nala ịkpa ahụ.1 Eze 19:4.10, 11.a Olee ihe ekpere ahụ Ịlaịja kpere pụtara? b Jiri amaokwu Baịbụl ndị e dere na paragraf nke 11 kọwaa otú obi dị ndị ọzọ fere Chineke mgbe ike ụwa gwụrụ ha.10Ịlaịja kpere ekpere onye ike ụwa gwụrụla. Ọ rịọrọ Chineke ka ya nwụọ. O kwuru, sị: Akaghị m nna nna m hà mma. Ọ maara na nna nna ya hà erekasịchaala ma ghọọ ájá nebe e liri ha. Ọ makwa na ha enweghị ike inyere onye ọ bụla aka. Ekli. 9:10 Ịlaịja weere na ya na ha bụzi otu. Ka a sịkwa ihe mere o ji sị: O zuwo! Nke a ọ pụtara na o nweghịzi uru ndụ ọ dị baara ya?11Ò kwesịrị iju anyị anya na ike ụwa gwụrụ onye nke Chineke otú ahụ? O kwesịghị. E nwere ọtụtụ ndị ezi omume, ma ndị nwoke ma ndị nwaanyị, bụ ndị Baịbụl kwuru na o nwere mgbe obi jọrọ ha njọ nke na ọ dị ha ka hà nwụọ. Ụfọdụ nime ha bụ Ribeka, Jekọb, Mozis, na Job.Jen. 25:22;37:35;Ọnụ Ọgụ. 11:13-15;Job 14:13.12.Ọ bụrụ na ike ụwa agwụ gị, olee ihe Ịlaịja mere nke i kwesịrị ime?12Taa, anyị bi noge dị oké egwu, nke tara akpụ. Nihi ya, o kwesịghị iju anyị anya na mgbe ụfọdụ ike ụwa na-agwụ ọtụtụ ndị, ma ndị na-efe Chineke. 2 Tim. 3:1 Ọ bụrụ na e nweemgbe ike ụwa gwụrụ gị, mee ihe ahụ Ịlaịja mere, ya bụ, kọọrọ Chineke otú obi dị gị. A sị ka e kwuwe, Jehova bụ Chineke nke nkasi obi niile.Gụọ2 Ndị Kọrịnt 1:3, 4.Chineke ọ kasiri Ịlaịja obi?Jehova Nyeere Onye Amụma Ya Aka13, 14.a Gịnị ka Jehova si naka otu mmụọ ozi meere Ịlaịja? b Olee ihe mere obi ga-eji na-atọ anyị ụtọ na Jehova ma onye nke ọ bụla nime anyị?13Olee otú i chere obi dị Jehova mgbe o si neluigwe lee anya hụ ka onye amụma ya ọ hụrụ nanya tọgbọ nokpuru osisi nala ịkpa na-arịọ ka ọnwụ bịa gburu ya? Anyị ekwesịghị ichewe ya echewe. Mgbe ezigbo ụra buuru Ịlaịja, Jehova zigaara ya otu mmụọ ozi. Mmụọ ozi ahụ ji nwayọọ metụ Ịlaịja aka, kpọtee ya ma sị ya: Bilie rie ihe. Ịlaịja biliri nihi na mmụọ ozi ahụ edeberela ya achịcha ka dị ọkụ ọ ga-eri na mmiri ọ ga-aṅụ. Ò kelekwaranụ mmụọ ozi ahụ? Naanị ihe Baịbụl gwara anyị bụ na onye amụma ahụ riri nri, ṅụọ mmiri ma dinarakwa rahụwa ụra. Ọ bụ ike ọgwụgwụ mere na o kwughị okwu? Nke ọ bụla ọ bụ, mmụọ ozi ahụ kpọtere ya nke ugboro abụọ, o nwekwara ike ịbụ na chi abọọla mgbe ahụ. Ọ gwara Ịlaịja ọzọ, sị, Bilie rie ihe, gwakwa ya ihe a dị mkpa: Nihi na njem ị ga-eme dị ukwuu.1 Eze 19:5-7.14Ọ bụ Chineke mere ka mmụọ ozi ahụ mara ebe Ịlaịja na-aga. Ọ makwa na Ịlaịja agaghị agali ogologo ije ahụ nike onwe ya. Obi dị anyị ụtọ na Chineke anyị na-efe ma ihe ndị anyị chọrọ ime ná ndụ, marakwa otú ike anyị hà karịa otú anyị ma.GụọAbụ Ọma 103:13, 14.Ma olee uru nri ahụ Ịlaịja riri baara ya?15, 16.a Olee uru ihe oriri ahụ Jehova nyere Ịlaịja baara ya? b Gịnị mere obi kwesịrị iji na-adị anyị ụtọ na Jehova na-enye ndị na-efe ya ihe ga-enye ha ike noge a?15Baịbụl kwuru, sị: O wee bilie rie ihe, ṅụọkwa mmiri, o wee jiri ike ihe ahụ o riri na-aga ruo ụbọchị iri anọ, ehihie na abalị, ruo nugwu nke ezi Chineke, bụ Horeb. 1 Eze 19:8 Ịlaịja buru ọnụ ụbọchị iri anọ, ehihie na abalị, dị ka Mozis mere ihe dị ka narị afọ isii tupu mgbe ahụ. Ihe dị ka otu puku afọ Ịlaịja nwụchara, Jizọs bukwara ọnụ ụbọchị iri anọ. Ọpụ. 34:28;Luk 4:1, 2 Nri ahụ Ịlaịja riri emeghị ka nsogbu ya niile gwụ, ma Chineke ji ya nye ya ike ọ ga-eji gaa ogologo ije ọ ga-aga. Weregodị ya na ị na-ahụ ka agadi nwoke ahụ nọ na-aga kwa ụbọchị nala ịkpa ahụ ruo ụbọchị iri anọ.16Jehova na-enyekwa ndị na-efe ya taa ihe ga-enye ha ike. Nke a apụtaghị na ọ na-esi neluigwe ebutere ha ihe oriri. Ma, ihe ọ na-enye ha karịrị ihe oriri nkịtị. Ọ na-enye ndị na-efe ya ụdị ihe oriri ga-eme ka ha na ya dịrị ná mma. Mat. 4:4 Ọ bụrụ na anyị ana-amụ Akwụkwọ Nsọ nakwa akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl, anyịga-amụta banyere Chineke, nke a ga-emekwa ka anyị nọgide na-efe Chineke. Ịmụ banyere Chineke agaghị eme ka nsogbu niile anyị nwere gwụ, ma o nwere ike inyere anyị aka idi nsogbu ndị anyị na-agaraghị edi. Ọ ga-emekwa ka anyị nweta ndụ ebighị ebi.Jọn 17:3.17.Olee ebe Ịlaịja gara, oleekwa ihe ndị metụrụla nebe ahụ?17Ịlaịja gara ihe fọrọ obere ka ọ bụrụ narị kilomita atọ na iri abụọ. Nikpeazụ, o ruru nUgwu Horeb. Ụmụ Izrel anaghị echefu ebe ahụ echefu nihi na ọ bụ nugwu ahụ ka Jehova Chineke si naka otu mmụọ ozi pụta ìhè nihu Mozis ogologo oge gara aga notu osisi ogwu na-enwu ọkụ. Ọ bụkwa nugwu a ka Jehova nọ nye ụmụ Izrel Iwu ọgbụgba ndụ ya na ha gbara. Ịlaịja banyere notu ọgba dị nebe ahụ nọrọ.Otú Jehova Si Kasie Onye Amụma Ya Obi ma Gbaa Ya Ume18, 19.a Olee ajụjụ mmụọ ozi Jehova jụrụ Ịlaịja, oleekwa ihe Ịlaịja zara? b Olee ihe atọ Ịlaịja kwuru mere ike ụwa ji gwụ ya?18Mgbe Ịlaịja nọ nUgwu Horeb, o yiri ka Jehova ò si nọnụ otu mmụọ ozi jụọ Ịlaịja ajụjụ a: Ịlaịja, gịnị ka ị na-eme nebe a? Ọ ga-abụ na mmụọ ozi ahụ ji olu ọma jụọ ya ajụjụ ahụ, nke mere ka Ịlaịja kọọrọ ya otú obi dị ya. Ịlaịja sịrị ya: Anọwo m na-ekworo Jehova bụ Chineke nke ụsụụ ndị agha ekworo nke ukwuu; nihi na ụmụ Izrel ahapụwo ọgbụgba ndụ gị, ha etidawo ebe ịchụàjà gị, ha ejiriwokwa mma agha gbuo ndị amụma gị, nke mere na ọ fọdụrụ naanị m; ha wee malite ịchọ mkpụrụ obi m ka ha wepụ ya. 1 Eze 19:9, 10 Ihe a Ịlaịja kwuru gosiri na, ma ó nweghị ihe ọzọ, ọ dị ụzọ ihe atọ mere ike ụwa ji gwụ ya.19Nke mbụ bụ na Ịlaịja chere na ọrụ ya niile bụ nefu. Nagbanyeghị na Ịlaịja na-ekworo ofufe Jehova ekworo nke ukwuu kemgbe ọtụtụ afọ, ya bụ, na o weere aha nsọ Chineke na ofufe ya ka ihe kacha mkpa ná ndụ ya, ọ dị ya ka ihe ọ na-aka njọ. Ụmụ Izrel enwebeghị okwukwe na Chineke, ọtụtụ nime ha na-efezi arụsị. Nke abụọ bụ na Ịlaịja chere na ọ bụ naanị ya fọrọ. O kwuru, sị, Ọ fọdụrụ naanị m. Ọ dị ya ka ọ bụ naanị ya bụ onye na-efe Jehova fọdụrụ nIzrel. Nke atọ bụ na ụjọ ji Ịlaịja. E gbuola ọtụtụ ndị amụma ibe ya, o dokwara ya anya na ọ bụ ya bụ onye ọzọ a ga-egbu. O nwere ike isiri Ịlaịja ike ịkọrọ mmadụ ihe ndị a, ma o kweghị ka nganga ma ọ bụ ihere mee ka ọ ghara ikwu ha. Ndị niile ji obi ha na-efe Chineke nwere ike ịmụta ihe nihe a Ịlaịja mere. Ha kwesịrị ịna-agwa Chineke otú obi dị ha.Ọma 62:8.20, 21.a Kọwaa ihe Ịlaịja hụrụ mgbe ọ nọ nihu ọgba ahụ dị nUgwu Horeb. b Gịnị ka otú Jehova si gosi ike ya dị egwu kụziiri Ịlaịja?20Olee ihe Jehova mere ka ụjọ kwụsị ịtụ Ịlaịja nakwa ka ahụruo ya ala? Mmụọ ozi ahụ gwara Ịlaịja ka o guzoro nọnụ ọgba ahụ. Ịlaịja mere ihe a gwara ya nagbanyeghị na ọ maghị ihe na-aga ime. Oké ifufe maliteziri ife. Ọ ga-abụ na ifufe ahụ mere mkpọtụ dị egwu nihi na ọ gbawasịrị ugwu na nkume ndị dị ebe ahụ. Weregodị ya na ị na-ahụ ka Ịlaịja ji otu aka kpuchie anya ya ma were aka nke ọzọ jide uwe ajị ajị o yi ka ifufe ahụ ghara iburu ya. Mgbe ifufe ahụ fechara, ala ọma jijiji malitere. Nke a mere ka Ịlaịja chọwa ihe ọ ga-eme ka ọ ghara ịda. Mgbe ala ọma jijiji ahụ mechara, nnukwu ọkụ malitere ịgba nke mere ka Ịlaịja banye nime ọgba ahụ ka ọkụ ahụ ghara imerụ ya ahụ.1 Eze 19:11, 12.Jehova ji ike ya na-enweghị atụ kasie Ịlaịja obi ma gbaa ya ume21Baịbụl kwuru na Jehova anọghị ma noké ifufe ahụ ma nala ọma jijiji ahụ ma nọkụ ahụ. Ịlaịja ma na Jehova abụghị chi nkịtị ka Bel, bụ chi ndị na-efe ya na-akpọ chi na-achị ígwé ojii, ma ọ bụ chi na-eweta mmiri ozuzo. Ọ bụ Jehova mere ka ifufe na mmiri na ihe ndị ọzọ na-akpa ike dị egwu. Ma, yanwa dị ike karịa ihe ọ bụla o kere eke. Eluigwe enwedịghị ike ịba ya. 1 Eze 8:27 Olee otú ihe niile a merenụ si nyere Ịlaịja aka? Cheta na ụjọ ji ya. Ma, ebe ọ bụ na Jehova, bụ onye nwere ike dị egwu, kwụ ya nazụ, o kwesịghị ịtụwa Ehab na Jezibel ụjọ.GụọAbụ Ọma 118:6.22.a Olee otú olu dị ala, nke dịkwa nwayọọ si mee ka Ịlaịja mara na Jehova ka ji ya kpọrọ ihe? b Ònye ka o nwere ike ịbụ ya nwe olu ahụ dị ala, nke dịkwa nwayọọ? Gụọ ihe e dere nala ala.22Mgbe ọkụ ahụ nyụrụ, ebe niile adaakwa jụụ, Ịlaịja nụziri olu dị ala, nke dịkwa nwayọọ. Olu ahụ jụkwara Ịlaịja ajụjụ ahụ a jụrụ ya na mbụ. Nke a mere ka Ịlaịja kwuokwa otú obi dị ya ọzọ.O nwere ike ịbụ na nke a mere ka ahụ rukwuo ya ala. Ma, o doro anya na ihe kadị gbaa Ịlaịja ume bụ ihe olu ahụ dị ala, nke dịkwa nwayọọ gwaziri ya. Jehova mere ka o doo Ịlaịja anya na ya ka ji ya kpọrọ ihe. Olee otú o si mee nke a? Chineke gwara Ịlaịja ọtụtụ ihe ya ka ga-eme iji wepụ ofufe Bel nIzrel. O doro anya na ọrụ Ịlaịja rụrụ abụghị nefu nihi na ihe Chineke bu nobi ime ga-emezurịrị. Ihe ọzọkwa bụ na Jehova ka chọrọ ka Ịlaịja soro mezuo ihe ahụ Jehova bu nobi ime.Ọ bụ ya mere o ji nyekwuo ya ọrụ, gwakwa ya otú ọ ga-esi rụọ ha.1 Eze 19:12-17.23.Olee ihe abụọ Jehova mere iji nyere Ịlaịja aka mgbe Ịlaịja chere na ọ bụ naanị ya fọdụrụ ná ndị na-efe Jehova?23Ịlaịja chere na ọ bụ naanị ya fọdụrụ ná ndị na-efe Chineke. Gịnị ka Jehova mere iji nyere ya aka? O mere ụzọ ihe abụọ. Nke mbụ bụ na ọ gwara Ịlaịja ka ọ gaa tee Ịlaịsha mmanụ ka ọ ghọọ onye amụma ga-anọchi ya. Ịlaịsha ka bụ nwa okorobịa. Ya na Ịlaịja ga-arụkọ ọrụ, ọ ga-enyekwara Ịlaịja aka ruo ọtụtụ afọ. Nke a gbara Ịlaịja ezigbo ume. Nke abụọ bụ na Jehova ziri ya ozi a ga-eme ya obi ụtọ: Emewokwa m ka puku mmadụ asaa fọdụ nIzrel, bụ ikpere niile na-egbubereghị Bel nala, na ọnụ ọ bụla nke na-esusubeghị ya. 1 Eze 19:18 Neziokwu, ọ bụghị naanị Ịlaịja fọrọ. O doro anya na obi tọrọ ya ezigbo ụtọ mgbe ọ nụrụ na e nwere puku mmadụ asaa jụrụ ife Bel ma jiri obi ha niile na-efe Jehova. Ịlaịja ga-abara ha ezigbo uru. Ọ ga-enyere ha aka ịnọsi ike na-efe Jehova nagbanyeghị na ọtụtụ ndị na-enupụrụ Jehova isi noge ahụ. Neziokwu, ihe ahụ Jehova si nọnụ mmụọ ozi ya, bụ olu dị ala, nke dịkwa nwayọọ, gwa Ịlaịja ruru Ịlaịja nobi.E nwere ike ikwu na Baịbụl bụ olu dị ala, dịkwa nwayọọ nke Jehova ji eduzi anyị taa24, 25.a Olee otú anyị nwere ike isi nụ olu dị ala, nke dịkwa nwayọọ Jehova ji agwa anyị okwu taa? b Olee ihe mere obi ga-eji sie anyị ike na Ịlaịja nabatara aka Jehova nyeere ya?24Otú ihe ndị Jehova kere eke si akpa ike nwere ike ime ka akpata oyi wụọ anyị nahụ otú ọ wụrụ Ịlaịja. Ma, o kwesịrị ịdị otú ahụ nihi na ihe ndị e kere eke na-egosi na Onye kere ihe niile nwere ike dị ukwuu. Rom 1:20 Ọ ka na-amasị Jehova iji ike ya na-enweghị atụ na-enyere ndị ji obi ha niile na-efe ya aka. 2 Ihe 16:9 Ma, ihe Chineke kacha eji agwa anyị okwu bụ Okwu ya, bụ Baịbụl.GụọAịzaya 30:21.E nwere ike ikwu na Baịbụl bụ olu dị ala, dịkwa nwayọọ nke Jehova ji eduzi anyị taa. Jehova na-eji ya agbazi anyị, na-agba anyị ume ma na-egosi anyị taa na ọ hụrụ anyị nanya.25Ịlaịja ọ nabatara aka ahụ Jehova nyeere ya nUgwu Horeb? À na-ajụkwa ajụ? Noge na-adịghị anya, ọ maliteghachiri ọrụ ya. Ọ bịara nwee obi ike otú ọ na-enwebu, o kweghịkwa ka ndị na-efe arụsị ṅụọ mmiri tọgbọ iko. Ọ bụrụ na anyị ejiri obi anyị niile nabata okwu Chineke, nke bụ nkasi obi sitere nAkwụkwọ Nsọ, anyị ga-eṅomi okwukwe Ịlaịja.Rom 15:4.13 Ọ Mụtara Ihe nIhe Ndị O Mejọrọ1, 2.a Olee nsogbu Jona kpataara onwe ya na ndị ya na ha nọ nụgbọ mmiri? b Olee otú akụkọ Jona nwere ike isi nyere anyị aka?Ọ DỊ Jona ka ya bụrụ na ọ ga-akwụsịli oké mkpọtụ a na-emenụ. Nsogbu ya abụghị naanị oké ifufe nke na-ebugharị ụdọ ndị ji ákwà ụgbọ mmiri ahụ, ọ bụghịkwanụ ebili mmiri nke na-enugharị ụgbọ ahụ ma na-eme ka osisi e ji rụọ ya na-eme mkpọtụ. Ihe kacha enye ya nsogbu bụ mkpu onyeisi ụgbọ ahụ na ndị ọzọ na-arụ ọrụ nụgbọ ahụ na-eti ka ha na-agbalịsi ike ime ka ụgbọ ahụ ghara ikpu. Jona ewerela ya na ha niile na-aga ịnwụ nihi ihe o metara.2Gịnị mere Jona ji banye nụdị nsogbu a? O mejọrọ Chineke ya, bụ Jehova, nke ukwuu. Gịnị ka o mere? Ya na Chineke hà ga-emecha dị ná mma? Azịza ajụjụ ndị a nwere ike ịkụziri anyị ọtụtụ ihe. Dị ka ihe atụ, akụkọ ndụ Jona na-akụziri anyị na ndị nwere okwukwe nwedịrị ike imejọ ihe. Ọ na-akụzikwara anyị otú ha nwere ike isi mezie ihe ndị ha mejọrọ.Onye Amụma Si Galili3-5.a Gịnị na-agbatakarị ndị mmadụ nobi ma e kwute okwu Jona? b Gịnị bụ ihe ole na ole Baịbụl kọọrọ anyị banyere Jona? Gụọ ihe e dere nala ala. ch Gịnị mere na ọ dịrịghị Jona mfe ịbụ onye amụma noge ahụ?3Ihe na-agbatakarị ndị mmadụ nobi ma e kwuwe okwu Jona bụ àgwà na-adịghị mma ndị ọ kpara. Dị ka ihe atụ, ha nwere ike icheta otú o si nupụ isi ma ọ bụkwanụ otú o si mee isi ike. Ma, e nwekwara ọtụtụ ihe ọma ndị Jona mere. Cheta na ọ bụ Jehova Chineke họọrọ Jona ka ọ bụrụ onye amụma ya. Jehova agaraghị ahọrọ ya ka ọ rụwara ya nnukwu ọrụ a ma a sị na ọ bụghị ezigbo mmadụ.Ma, e nwekwara ọtụtụ ihe ọma ndị Jona mere4Ihe anyị ma banyere Jona bụ ihe ole na ole Baịbụl kọọrọ anyị.Gụọ2 Ndị Eze 14:25.Baịbụl sịrị na ọ bụ onye Gat-hifa. ObodoGat-hifa dị kilomita anọ ma e si Nazaret gawa ya. Nazaret a bụ obodo Jizọs Kraịst nọ tolite mgbe ihe dị ka narị afọ asatọ gafere.Jona buru amụma noge Eze Jeroboam nke Abụọ na-achị alaeze ebo iri nke Izrel. Ịlaịja anwụọla tupu oge ahụ. Ịlaịsha onye nọchiri ya anwụọkwala noge nna Jeroboam na-achị. Ọ bụ eziokwu na Jehova ji Ịlaịja na Ịlaịsha mee ka ndị Izrel kwụsị ife Bel, ndị Izrel kpachaara anya mejọwakwa Chineke. Eze na-achị ha mgbe ahụ nọ na-eme ihe jọrọ njọ nanya Jehova. 2 Eze 14:24 Nihi ya, ọ gaghị adịrị Jona mfe ibu amụma noge ahụ. Nagbanyeghị nke ahụ, ọ rụrụ ọrụ ya nke ọma.5Ma otu ụbọchị, e nwere ihe dị mkpa mere ná ndụ Jona. Jehova nyere Jona ọrụ Jona chere na ọ tara ezigbo akpụ. Gịnị ka Jehova gwara ya mee?Bilie, Gaa Ninive6.Olee ozi Jehova dunyere Jona, oleekwa ihe ndị mere ozi ahụ e dunyere ya nwere ike iji tụọ ya ụjọ?6Jehova gwara Jona, sị: Bilie, gaa Ninive bụ obodo ukwu ma kwusaara ya na ihe ọjọọ ha erutewo nihu m. Jona 1:2 E nwere ọtụtụ ihe mere ọrụ ahụ nwere ike iji tụọ Jona ụjọ. Ninive dị ihe dị ka narị kilomita asatọ ma e si nebe ọwụwa anyanwụ nke Izrel gawa ya. Ọ bụrụ na mmadụ ejiri ụkwụ gawa ya, ọ ga-ewe ya ihe dị ka otu ọnwa. Iji ụkwụ aga ya adịghị mfe. Ma, o yiri ka ọ bụghị ya bụ nsogbu Jona. Ọ bụrụ na Jona eruo Ninive, ndị ọ ga-agwa ihe Jehova kpebiri ime bụ ndị Asiria obi tara mmiri, bụkwanụ ndị e ji ime ihe ike mara. Ebe ọ bụ na ndị Izrel, bụ ndị na-efe Chineke, egechaghị Jona ntị, ọ bụzi ndị Ninive na-ekpere arụsị ga-ege ya ntị? Olee otú ụwa ga-adị ya nobodo ukwu ahụ bụ Ninive, bụ nke e mechara kpọọ obodo na-awụfu ọbara?Nehọ. 3:1,7.7, 8.a Gịnị gosiri na Jona kpebisiri ike na ya agaghị aga ozi ahụ Jehova dunyere ya? b Gịnị mere na anyị ekwesịghị ikwu na Jona bụ onye ụjọ?7Ọ ga-abụ na Jona nọ na-eche ihe ndị a nobi ya? Anyị amaghị. Naanị ihe anyị ma bụ na o riri mbọ mbọ. Jehova gwara Jona ka ọ gaa nebe ọwụwa anyanwụ. Ma, Jona tinyere isi nebe ngwụcha ngwụcha ọdịda anyanwụ. Ọ gawara nọdụ ụgbọ mmiri dị nobodo Jọpa. Nebe ahụ, o nwetara ụgbọ mmiri na-aga Tashish. Ụfọdụ ndị ọkà mmụta kwuru na Tashish dị na Spen. Ya bụrụ eziokwu, iheọ pụtara bụ na ebe Jona na-aga dị puku kilomita atọ na narị ise ma e si Ninive gawa ya. Ọ gaara eweJona otuafọ tupu ya eruo ná ngwụcha Osimiri Ukwu ahụ, ya bụ, Oké Osimiri Mediterenian. Nke a gosiri na Jona kpebisiri ike na ya agaghị aga ozi ahụ Jehova dunyere ya.GụọJona 1:3.8Ọ pụtaziri na Jona bụ onye ụjọ? Anyị ekwesịghị ikwu otú ahụ. Anyị ga-emecha hụ na Jona bụ nwoke nwere ezigbo obi ike. Ma, Jona ezughị okè otú anyị niile na-ezughị okè. O nwekwara ọtụtụ ihe ọ na-emezighị emezi otú anyị niile nwere ọtụtụ ihe anyị na-anaghị emezi emezi. Ọma 51:5 Ò nwere onye nime anyị na-enwetụbeghị mgbe ụjọ tụrụ ya?9.Olee otú ihe Jehova gwara anyị mee nwere ike ịdị anyị mgbe ụfọdụ, oleekwa ihe dị mkpa Jizọs kwuru nke anyị kwesịrị icheta mgbe ahụ?9Mgbe ụfọdụ, o nwere ike ịdị anyị ka ihe Chineke gwara anyị mee ọ tara akpụ ma ọ bụdị dị anyị ka ànyị agaghị emeli ya. O nwekwara ike ịna-esiri anyị ike ikwusa ozi ọma Alaeze Chineke, bụ nke a gwara Ndị Kraịst ka ha na-ekwusa. Mat. 24:14 Ọtụtụ mgbe, anyị na-echefu otu ihe dị mkpa Jizọs kwuru. O kwuru na ihe niile kwere omume nebe Chineke nọ. Mak 10:27 Ọ bụrụ na anyị na-echefu ya mgbe ụfọdụ, anyị nwere ike ịghọta ihe bụ nsogbu Jona. Ma, olee nsogbu ọsọ ahụ Jona gbara kpatara?Jehova Dọrọ Jona Aka ná Ntị10, 11.a Olee ihe Jona nwere ike iche mgbe ụgbọ ha kwọpụrụ? b Olee nsogbu ndị nọ nụgbọ ahụ na ụgbọ ha nwere?10Weregodị ya na ị na-ahụ ka Jona banyere nụgbọ mmiri ahụ gaa chọọ otu ebe nọrọ. Ọ ga-abụ na ụgbọ ahụ bụ ụgbọ ndị Finishia ji ebu ngwá ahịa. Ọ nọ na-ekiri ka onyeisi ụgbọ ahụ na ndị ọzọ na-arụ ọrụ na ya nọ na-arụsi ọrụ ike ka ha nwee ike gawa agawa. Mgbe ụgbọ ahụ ji nwayọọ kwọpụ ma gamie, Jona nwere ike iche na ya agbaarala nsogbu na-atụ ya ụjọ ọsọ. Ma na mberede, ihu ígwé gbanwere.11Oké ifufe mere ka ebili mmiri dị egwu malite ibugharị oké osimiri ahụ. O nwere ike ịbụ na ebili mmiri ahụ dị elu karịa ụgbọ mmiri ndị a na-arụ noge a. Ò were oge tupu ụgbọ ahụ e ji osisi rụọ emewe ka ọ chọrọ ịnyakasị, ya eyiekwa ka ebili mmiri ahụ ekpuchiela ya? Noge ahụ, Jona ọ ma ihe ahụ o mechara dee na Baịbụl, ya bụ, na ọ bụ Jehova mere ka oké ifufe fekwasị oké osimiri ahụ? Anyị amaghị. Ma, Jona hụrụ na onye ọ bụla nime ndị na-arụ ọrụ nụgbọ mmiri ahụ malitere ịkpọku chi ya, ọ makwa na chi ha agaghị enyere ha aka. Lev. 19:4 O mechara dee, sị: Ụgbọ mmiri ahụ wee chọwa ikpu ihu. Jona 1:4 Ma ebe ọ bụ na Jona na-agbara Chineke ya ọsọ, oleekwanụ ọnụ ọ ga-eji kpegara ya ekpere?12.a Gịnị mere na anyị ekwesịghị ịta Jona ụta maka na ụra buuru ya mgbe ahụ ebili mmiri na-ebugharị ụgbọ ahụ? Gụọ ihe e dere nala ala. b Olee otú Jehova si mee ka a mata onye kpatara nsogbu ahụ?12Ebe Jona ma na o nweghị aka ya ga-enyeliri ha, ọ gara nala ala ụgbọ mmiri ahụ chọrọ otu ebe dinara ala. Ezigbo ụra buuru ya nebe ahụ.Onyeisi ụgbọ mmiri ahụ hụrụ Jona, kpọtee ya ma gwa ya ka o kpegara chi ya ekpere otú ndị ibe ya na-eme. Ebe ndị na-akwọ ụgbọ ahụ kwetasiri ike na oké ifufe ahụ agbaghị aka, ha fere nzà ka ha mara onye ọ ga-abụ ya kpataara ha nsogbu ahụ nime ndị niile nọ nụgbọ ahụ. Ọ ga-abụ na obi wụnyere Jona nafọ mgbe nzà na-amaghị ndị niile ọzọ nọ nụgbọ ahụ. O teghị aka, eziokwu apụta ìhè. Ọ bụ nihi Jona ka Jehova ji mee ka oké ifufe ahụ na-efe. Ọ bụkwa ya ka o mere ka nzà ahụ ma.GụọJona 1:5-7.13.a Olee ihe Jona kọọrọ ndị na-akwọ ụgbọ mmiri ahụ? b Gịnị ka Jona gwara ndị na-akwọ ụgbọ mmiri ahụ ka ha mee ya, gịnịkwa mere o ji gwa ha mee otú ahụ?13Jona kọọrọ ndị na-akwọ ụgbọ ahụ ihe niile merenụ, gwakwa ha na ya bụ ohu Chineke pụrụ ime ihe niile, bụ Jehova. Ọ gwara ha na ọ bụ Chineke a ka ya mejọrọ ma na-agbara ọsọ, nakwa na ọ bụ nke a mere ha niile ji banye noké nsogbu a. Ihe niile a ọ gwara ha juru ha niile anya. Jona hụkwara na ezigbo ụjọ ji ha. Ha jụrụ ya ihe ha ga-eme ya ka ha na ụgbọ ha ghara ịla niyi. Gịnị ka ọ zara ha? Ọ ga-abụ na akpata oyi wụrụ Jona mgbe o chere echiche otú oké osimiri ahụ na-eme mkpatụ ma jụọ oyi ga-esi rie ya. Ma, olee otú ọ ga-esi kpatara mmadụ niile ahụ ọnwụ mgbe ọ ma na ya nwere ike ịzọ ha ndụ? Nihi ya, ọ sịrị: Bulienụ m tụba nime oké osimiri, oké osimiri a ga-adakwara unu jụụ; nihi na m maara na ọ bụ nihi m ka oké ifufe a ji efekwasị unu.Jona 1:12.14, 15.a Olee otú anyị nwere ike isi ṅomie okwukwe Jona? b Olee ihe ndị ahụ na-akwọ ụgbọ mmiri mere mgbe Jona gwara ha ka ha tụba ya noké osimiri?14Ihe a Jona kwuru gosiri na ọ bụghị onye ụjọ. Ọ ga-abụ na obi tọrọ Jehova ụtọ mgbe ọ hụrụ na obi kara Jona, ya ekweta ịnwụ kama ndị ọzọ ga-anwụ. Ihe a Jona mere gosiri na okwukwe ya siri ezigbo ike. Anyị nwere ike iṅomi Jona taa ma ọ bụrụ na mkpa ndị mmadụ ana-echu anyị ụra karịa mkpa nke onwe anyị. Jọn 13:34, 35 Ọ bụrụ na anyị ahụ onye nọ ná mkpa, ma ọ bụ onye ihe na-enye nsogbu nobi, ma ọ bụ onye e kwesịrị inyere aka ka ya na Chineke dịrị ná mma, ànyị na-ewepụta onwe anyị nyere onye ahụ aka? Obi ga-atọ Jehova ezigbo ụtọ ma anyị mee otú ahụ.15Ọ ga-abụ na ihe Jona gwara ndị na-akwọ ụgbọ mmiri ahụ ka ha mee ya metụrụ ha nobi, nihi na ná mmalite, ha ekweghị eme ihe o kwuru. Kama nke ahụ, ha nwara ike ha niile ka ha kwọrọ ụgbọ ahụ na-aga. Ma, ihe niile ha mere enweghị isi. Ebili mmiri ahụ kakwuru njọ. Nikpeazụ, ha hụrụ na o nweghị ihe ọzọ ha ga-eme. Ha kpọkuru Chineke Jona, bụ Jehova, ka o meere ha ebere. Ha ebulizie Jona tụba ya nime oké osimiri ahụ.Jona 1:13-15.Ndị na-akwọ ụgbọ mmiri ahụ buliri Jona tụba ya noké osimiri mgbe Jona gwara ha mee otú ahụE Meere Jona Ebere ma Napụta Ya16, 17.Kọwaa ihe mere Jona mgbe a tụbara ya noké osimiri. Lee foto dị nala.16Jona dakpuru noké osimiri ahụ na-eme mkpatụ. Ọ ga-abụ na ọ gbalịrị setụ nelu mmiri ahụ ma hụ ụfụfụ mmiri ahụ na-agbọ nke gosiri ya na ụgbọ mmiri ahụ ji ọsọ na-aga. Ma, ebili mmiri nubara ya nala ala oké osimiri ahụ. Ka ọ na-emikpu nike nike, obi ya gwara ya na nke ọ na-eme agwụla.17Jona mechara kwuo otú obi dị ya mgbe ahụ. O nweghị ihe na-agbataghị ya nobi. O wutere ya na ya agaghịzi ahụ ọmarịcha ụlọ nsọ Jehova nke dị na Jeruselem. Ọ dị ya ka ọ na-emikpu nogbu oké osimiri ahụ, ruo nala ala ugwu, bụ ebe ahịhịa ndị dị nala oké osimirihịkọtara ya nahụ. O yiri ka ebe ahụ ọ ga-abụ ili ya.GụọJona 2:2-6.18, 19.Gịnị mere Jona nala ala oké osimiri ahụ, ònye kpatara ihe niile ahụ merenụ, oleekwa ụdị anụ loro ya? Gụọ ihe e dere nala ala.18Ma, cheregodị! O nwere nnukwu ihe dị ndụ na-abịa ya nso. Ihe ahụ dị oji, o jikwa ike gaa nebe Jona nọ, meghee nnukwu ọnụ ya ma kpụrụ ya loo.Jehova mere ka otu nnukwu azụ loo Jona19Jona chere na ọnwụ ya eruola. Ma, e nwere ihe dị ịtụya ọ chọpụtara. Ọ chọpụtara na ya ka dị ndụ. Ihe ahụ loro ya atapịaghị ya ma ọ bụ mee ka ọ kwụsị iku ume. Jona agbarighịkwa nime afọ ya. Kama nke ahụ, Jona ka na-eku ume, nagbanyeghị na ọ nọ nebe kwesịrị ịbụ ili ya. Akpata oyi bịaziri wụọ Jona nahụ. O doro Jona anya na ọ bụ Chineke ya, bụ Jehova, mere ka otu nnukwu azụ loo ya.Jona 1:17.20.Gịnị ka anyị nwere ike ịmụta banyere Jona nekpere ahụ ọ nọ nafọ azụ kpee?20Jona nọrọ ọtụtụ awa nafọ azụ ahụ. Ọ nọ nebe ahụ gbara oké ọchịchịrị chee echiche nke ọma ma kpegara Jehova Chineke ekpere. O nwere ihe ndị anyị ga-amụta banyere Jona nekpere ahụ o kpere nke e dere nisi nke abụọ nke akwụkwọ Jona. Ekpere ahụ gosiri na Jona ma Akwụkwọ Nsọ nke ọma nihi na ọtụtụ ugboro, o kwuru ihe ndị e dere nakwụkwọ Abụ Ọma. O gosikwara na Jona nwere otu àgwà mara mma, ya bụ, na ọ naghị echefu ikele Chineke maka ihe ọma o meere ya. Otú Jona si mechie ekpere ya bụ: Ma mụ onwe m ga-eji olu ekele m chụọrọ gị àjà. M ga-emezu ihe m kwere ná nkwa. Ọ bụ Jehova nwe nzọpụta.Jona 2:9.21.Gịnị ka Jona mụtara banyere nzọpụta, oleekwa ihe ndị anyị na-ekwesịghị ichefu?21Jona nọ nafọ azụ ahụ mụta na Jehova nwere ike ịzọpụta onye ọ bụla ọ chọrọ ịzọpụta noge ọ bụla ọ chọrọ, nagbanyeghị ebe onye ahụ nọ. Jehova gbataara ya ọsọ enyemaka ma zọpụta ya nebe ahụ ọ nọ. Jona 1:17 Ọ bụ naanị Jehova nwere ike imeka mmadụ dịrị ndụ nafọ azụ ruo ụbọchị atọ, ehihie na abalị, nenweghị ihe ọ bụla mere ya. Taa, ọ dị mma ka anyị cheta na ọ bụ Jehova bụ Chineke onye ume ndụ anyị dị naka. Dan. 5:23 Ọ bụ ya nwe ume anyị na-eku na ndụ anyị dị. Ànyị na-ekele ya maka ihe ndị a? Ọ bụ na ihe ndị a ekwesịghị ime ka anyị na-erubere Jehova isi?22, 23.a Olee ihe Jehova gwara Jona nke ga-egosi ma obi ọ dị ya ụtọ maka ihe ndị Jehova meere ya? b Olee ihe anyị nwere ike ịmụta naka Jona mgbe anyị mejọrọ ihe?22Jona kwanụ? Ò rubeere Jehova isi ma si otú ahụ kelee ya maka ihe ndị o meere ya? O mere otú ahụ. Mgbe ụbọchị atọ, ehihie na abalị, gachara, azụ ahụ buuru Jona pụta nikpere mmiri ma gbọpụta ya nala akọrọ. Jona 2:10 Ị hụrụ na nagbanyeghị ihe a niile merenụ, Jona ejighị aka ya gwuru mmiri pụta? Ma, ọ bụ ya ga-eji aka ya si nikpere mmiri ahụ gawa ebe ọ chọrọ ịga. O teghị aka, oge ruru ka Jona gosi ma ọ ga-eji obi ya dum kelee Chineke maka ihe ndị o meere ya.Jona 3:1, 2, sịrị: Okwu Jehova wee ruo Jona ntị nke ugboro abụọ, sị: Bilie, gaa Ninive bụ obodo ukwu, kwusaara ya okwu m na-agwa gị. Olee ihe Jona ga-eme?23Jona mere ihe a gwara ya ozugbo. Baịbụl kwuru, sị: Jona wee bilie gaa Ninive dị ka Jehova kwuru. Jona 3:3 O rubeere Chineke isi. O doro anya na ọ mụtala ihe nihe o mejọrọ. Anyị kwesịkwara iṅomi okwukwe Jona nihe a o mere. Anyị niile na-eme mmehie, na-emejọkwa ihe. Rom 3:23 Ma, ànyị na-atọ ná mmehie anyị, ka ànyị na-amụta ihe na ya, laghachikwuru Chineke ma na-erubere ya isi?24, 25.a Olee otú Jehova si gọzie Jona? b Oleekwa otú ọ ga-esi gọzikwuo ya nọdịnihu?24Jehova ọ gọziri Jona maka irubere ya isi? Eenụ! Ọ gọziri ya. Otu ụzọ o si gọzie ya bụ na ọ ga-abụ na Jona mechara mata na ndị nọ nụgbọ mmiri ahụ anwụghị. Ozugbo a tụbara Jona noké osimiri ahụ, ebili mmiri ahụ kwụsịrị, ndị na-akwọ ụgbọ mmiri ahụ maliteziri tụwa egwu Jehova nke ukwuu, ma chụọrọ ya àjà, kama ịchụrụ ya chi ha.Jona 1:15, 16.25Jehova mechara gọzikwuo Jona. Jizọs kwuru na oge Jona nọrọ nafọ nnukwu azụ ahụ na-egosi oge yanwa ga-anọ nili, ma ọ bụ Shiol.GụọMatiu 12:38-40.Mgbe Jona ga-anụ banyere nke a noge a ga-akpọlite ya nọnwụ nụwa, obi ga-atọ ya ezigbo ụtọ. Jọn 5:28, 29 Jehova chọkwara ịgọzi gị. Ị ga-amụta ihe nihe i mejọrọ, rube isi ma jiri obi gị dum na-ejere Chineke ozi ma na-emere ndị ọzọ ihe ọma, otú Jona mere?14 Ọ Mụtara Ime Ebere1.Olee otú Jona ga-esi aga ebe e dunyere ya, oleekwa otú obi dị ya maka ebe ahụ?JONA ga-enwe oge buru ibu ọ ga-eji chee echiche. Ebe e dunyere ya ka ọ gaa karịrị narị kilomita asatọ. Ọ ga-aga ije otu ọnwa ma ọ bụ karịa tupu ya eruo ebe ahụ. Ma, ọ ga-ebugodị ụzọ kpebie ma ọ ga-esi ụzọ ka nso, ka ọ ga-esi nke ka anya bụ nke ọ na-agaghị enwecha nsogbu na ya. Nke ọ bụla o kpebiri isi, ọ ga-eji nwayọọ nwayọọ na-aga, ọ ga-agafekwa ọtụtụ ndagwurugwu na ọtụtụ ugwu. O nwekwara ike ịbụ na ọ ga-aga nnukwu Ọzara Siria akụkụ akụkụ, rufee osimiri ndị dị ka nnukwu osimiri Yufretis. Ọ ga-ehikwa nobodo ndị dị na Siria, Mesopotemia, na Asiria. Ebe niile a bụ obodo ndị mba ọzọ. Ka ọ na-aga, ọ nọ na-eche banyere obodo Ninive ahụ na-atụ ya ụjọ.2.Olee otú Jona si mara na ya agaghị agbata ozi ahụ e dunyere ya nọsọ?2Ma, otu ihe doro Jona anya bụ na ya agaghị agbata ozi ahụ e dunyere ya nọsọ. O meela ya mbụ, ma hụ na ya emekataghị hapụ ozi ahụ. Isiokwu bu nke a ụzọ gosiri na Jehova nweere Jona ndidi ma jiri ebili mmiri na ọrụ ebube ọ rụrụ ka nnukwu azụ loo ya kụziere ya ihe. Mgbe ụbọchị atọ gafere, azụ ahụ gbọpụtara ya nikpere mmiri nenweghị ihe mere ya. Ihe niile ahụ merenụ tụrụ Jona nanya, ya adịkwuo umeala nobi ma mụta irube isi.Jona, isi nke 1,2.3.Olee ihe ọma Jehova meere Jona, oleekwa ajụjụ ndị anyị nwere ike ịjụ?3Mgbe Jehova nyere Jona iwu ka ọ gaa Ninive nke ugboro abụọ, onye amụma ahụ rubere isi, tinye isi nebe ọwụwa anyanwụ ma gawa ogologo njem ahụ.GụọJona 3:1-3.Ma, ugbu a Jehova dọrọla ya aka ná ntị, ọ gbanwechaala àgwà ọjọọ ya? Dị ka ihe atụ, Jehova emeerela ya ebere, mee ka mmiri ghara iri ya, hapụ ịta ya ahụhụ maka isi o nupụụrụ ya, nyekwa ya ohere ọzọ ka ọ gaa ozi ahụ o dunyere ya. Ugbu a ihe niile a mechara, Jona ọ mụtala imere ndị ọzọ ebere? Ọ na-esikarịrị ụmụ mmadụ na-ezughị okè ike ịmụta imere ndị ọzọ ebere. Ka anyị hụ ihe anyị ga-amụta naka Jona ka ọ na-agba mbọ ka ọ mụta ime ebere.Ozi Kpụ Ọkụ nỌnụ na Ihe Dị Ịtụya Ndị Ninive Mere4, 5.Gịnị mere Jehova ji kpọọ Ninive obodo ukwu, gịnịkwa ka nke ahụ na-akụziri anyị banyere Jehova?4Jona ewereghị obodo Ninive otú Jehova si were ya. Baịbụl gwara anyị na Ninive bụ obodo dị nnọọ ukwuu nanya Chineke. Jona 3:3 Nakwụkwọ Jona, Jehova kwuru ugboro atọ na Ninive bụ obodo ukwu. Jona 1:2;3:2;4:11 Olee ihe mere obodo a ji bụrụ obodo ukwu ma ọ bụ obodo dị mkpa nanya Jehova?5Ninive bụ obodo ochie. O so nobodo ndị mbụ Nimrọdwuru mgbe Iju Mmiri gachara. Ọ bụ nnukwu obodo mepere emepe. Ọ ga-abụkwa na e nwere obodo ndị ọzọ dị nime ya. Ninive ga-ewe mmadụ abalị atọ isi notu nsọtụ ya ruo na nsọtụ ya nke ọzọ. Jen. 10:11;Jona 3:3 O doro anya na Ninive buru ibu, nwee ọtụtụ ụlọ arụsị, mgbidi ndị dị elu, na nnukwu ụlọ ndị ọzọ mara mma. Ma, o nweghị nke ọ bụla nime ihe ndị a mere ka Ninive bụrụ obodo dị mkpa nanya Jehova Chineke. Ihe dị Chineke mkpa bụ ndị bi nobodo ahụ. Ndị bi na Ninive dị ọtụtụ ma e jiri ha tụnyere ndị bi nobodo ndị ọzọ dị noge ahụ. Nagbanyeghị ihe ọjọọ niile ha na-eme, Jehova na-echebara ha echiche. O ji ndụ ụmụ mmadụ kpọrọ ihe, marakwa na onye ọ bụla chọrọnụ nwere ike ichegharị ma mụta ime ihe ọma.Jona hụrụ na Ninive bụ nnukwu obodo nke ihe ọjọọ juru na ya6.a Olee ihe mere ụjọ nwere ike iji tụọ Jona mgbe ọ banyere Ninive? Gụọ ihe e dere nala ala. b Olee ihe otú Jona si zie ndị Ninive ozi e dunyere ya na-akụziri anyị banyere Jona?6Mgbe Jona mechara banye Ninive, ọ ga-abụ na otú ndị mmadụ si ju nobodo ahụ mere ka ụjọ tụkwuo ya. Ihe karịrị otu narị puku mmadụ na puku iri abụọ bi nobodo ahụ.Ọ gara ije otu ụbọchị, na-abami nime obodo ahụ ndị mmadụ juru. O nwere ike ịbụ na ọ nọ na-achọ ebe dị mma ọ ga-anọ malite izi ndị mmadụ ozi o ji bịa. Olee otú ọ ga-esi zie ndị obodo ahụ ozi ahụ? Ọ ma asụsụ ndị Asiria? Ka Jehova ọ rụụrụ ya ọrụ ebube, ya amụta asụsụ ahụ? Anyị amaghị. O nwere ike ịbụ na Jona ziri ndị Ninive ozi ahụ nasụsụ ya bụ Hibru, onye nsụgharị agwazie ha ya nasụsụ ha. Nke ọ bụla ọ bụ, ozi ya doro anya, o yikwaghị ka ọ ga-amasị ndị obodo ahụ. Ọ sịrị ha: Naanị ụbọchị iri anọ fọrọ ka a kwatuo Ninive. Jona 3:4 O kwuru ya natụghị egwu, kwuokwa ya ọtụtụ ugboro. Ihe a o mere gosiri na o nwere obi ike na okwukwe. Àgwà ndị a dị Ndị Kraịst ezigbo mkpa taa karịa mgbe ọ bụla ọzọ.Ozi Jona doro anya, o yikwaghị ka ọ ga-amasị ndị Ninive7, 8.a Gịnị ka ndị Ninive mere mgbe ha nụrụ ozi Jona? b Gịnịkwa ka eze ndị Ninive mere mgbe ọ nụrụ ozi Jona?7Ndị Ninive nụrụ ozi Jona. O doro anya na o jikeere ejikere maka na o chere na ndị obodo ahụ ga-emesi ya ike. Kama imesi ya ike, ihe dị ịtụya mere. Ha gere ya ntị. Ozi ya gbasara nobodo ahụ ngwa ngwa. Noge na-adịghị anya, ndị niile nọnobodo ahụ kwuwere banyere amụma ahụ Jona na-ebu, nke bụ na a ga-ebibi Ninive.GụọJona 3:5.Mmadụ niile malitere ichegharị, ma ndị ọgaranya ma ndị ogbenye, ma ndị ahụ siri ike ma ndị ahụ na-esighị ike, ma ụmụntakịrị ma ndị agadi. O nweghị onye nime ha riri nri. Noge na-adịghị anya, akụkọ ruru eze ha ntị na ndị ọ na-achị echegharịwala.Jona nwere obi ike na okwukwe, ọ bụ ya mere o ji nwee ike izi ndị Ninive ozi e dunyere ya8Eze ahụ malitekwara ịtụ egwu Chineke. O biliri nocheeze ya, yipụ uwe eze ya, yiri nkịrịka ákwà ndị obodo ya yi ma nọdụ ala ná ntụ. Ya na ndị ukwu ya nyere iwu ka mmadụ niile buwezie ọnụ ahụ ndị mmadụ malitere ibu nonwe ha. O nyere iwu ka mmadụ niile, ma anụ ụlọ, yiri ákwà iru uju.O wedara onwe ya ala ma kweta na ndị ya bụ ndị mmehie na ndị na-eme ihe ike. Eze ahụ kwuru na ya nwere olileanya na iwe Chineke ga-ajụrụ mgbe ọ hụrụ na ha echegharịala. Ọ sịrị: Chineke . . . ga-alaghachi azụ ma gbanwee obi ya wee mee ka iwe ya dị ọkụ dajụọ, anyị ewee ghara ịla niyi.Jona 3:6-9.9.Gịnị ka ụfọdụ ndị kwuru banyere otú ndị Ninive si chegharịa, ma olee otú anyị si mara na ihe ahụ ha kwuru abụghị eziokwu?9Ụfọdụ ndị ekwetaghị na ndị Ninive ga-agbanweli obi ha ọsọ ọsọ otú ahụ. Ma, ndị ọkà mmụta Baịbụl kwuru na otú ahụ ha si chegharịa bụ otú ndị bi noge ahụ si eme nihi ihe dị iche iche ha kweere nakwa nihi na ihe na-emetụkarị ha nahụ ngwa ngwa. Ihe ọzọ gosiri na ndị Ninive chegharịrị neziokwu bụ na Jizọs Kraịst mechara kwuo ya.GụọMatiu 12:41.Ihe Jizọs kwuru doro ya anya nihi na ọ nọ neluigwe mgbe ahụ ma hụ ka ihe niile ahụ na-eme. Jọn 8:57, 58 Nke bụ eziokwu bụ na anyị ekwesịghị iche na ndị mmadụ emekataghị chegharịa nagbanyeghị otú ha bụruru ndị ọjọọ nanya anyị. Ọ bụ naanị Jehova nwere ike ịhụ ihe dị mmadụ nobi.Chineke Na-eme Ebere ma Ụmụ Mmadụ Na-esi Ọnwụ Na-enweghị Isi10, 11.a Olee ihe Jehova mere mgbe ọ hụrụ na ndị Ninive echegharịala? b Nke a ọ pụtara na ihe Jehova kpebiri ime ndị Ninive ezighị ezi?10Olee ihe Jehova mere mgbe ọ hụrụ na ndị Ninive echegharịala? Jona mechara dee, sị: Ezi Chineke wee hụ ọrụ ha, naha ahapụwo ụzọ ọjọọ ha; ezi Chineke wee gbanwee obi ya banyere ọdachi o kwuru na ya ga-ewetara ha; o wetaghịzi ya.Jona 3:10.11Nke a ọ pụtara na Jehova chọpụtara na ihe ya kpebiri ime ndị Ninive ezighị ezi? Mba. Baịbụl kwuru na Jehova zuru okè nakwa na ọ na-ekpe ikpe ziri ezi.GụọDiuterọnọmi 32:4.Naanị ihe merenụ bụ na iwe kwesịrị ekwesị Jehova wesoro ndị Ninive dajụrụ. Ọ hụrụ na ndị ahụ echegharịala ma chọpụta na ahụhụ ahụ ọ chọburu ịta ha ekwesịzighị ekwesị. Ihe Chineke ga-eme ugbu a bụ imere ha ebere.12, 13.a Olee ihe Jehova mechara mee nke gosiri na ọ dị obi ebere ma na-echebara ndị mmadụ echiche? b Amụma Jona buru ọ bụ amụma ụgha?12Jehova adịghị aka ike, ọ bụghịkwa Chineke obi ọjọọ otú ndị ndú okpukpe na-ekwukarị. Kama nke ahụ, ọ dị obi ebere, na-echebakwara ndị mmadụ echiche. O nwekwara ike ịgbanwe ihe ọ chọrọ ime mgbe ọ dị mkpa ka o mee otú ahụ. O kpebie ịta ndị ajọ omume ahụhụ, ọ na-ebu ụzọ edunye ndị na-anọchite anya ya nụwa ka ha dọọ ha aka ná ntị. Ihe kpatara ya bụ na ọ na-achọ ka ndị ajọ omume mee ihe ahụ ndị Ninive mere, ya bụ, ka ha chegharịa ma gbanwee àgwà ha. Ezik. 33:11 Jehova gwara onye amụma ya bụ Jeremaya, sị: Mgbe ọ bụla m kwuru okwu banyere mba ọ bụla, kwuokwa okwu banyere alaeze ọ bụla, na m ga-efopụ ya, kwatuokwa ya ma bibie ya, mba ahụ wee hapụ ihe ọjọọ ya nke m kwuru na ọ dịghị mma, m ga-agbanwe obi m nọdachi ahụ m bu nobi ime ka ọ dakwasị ya.Jere. 18:7, 8.Chineke chọrọ ka ndị ajọ omume mee ihe ahụ ndị Ninive mere, ya bụ, ka ha chegharịa ma gbanwee àgwà ha13Ma nke a ọ pụtara na amụma Jona buru bụ amụma ụgha? Ee e. Amụma ya mezuru ihe mere e ji buo ya, ya bụ, ka a dọọ ndị Ninive aka ná ntị. Ihe mere e ji dọọ ha aka ná ntị bụ nihi àgwà ọjọọ ha na-akpa, bụ nke ha mechara kwụsị. Ma, ọ bụrụ na ndị Ninive emechaa kpawa àgwà ọjọọ ahụ ha na-akpabu, Chineke ga-eme ha ihe ahụ ọ chọburu ime ha. Ọ bụkwa ihe mechara mee.Zef. 2:13-15.14.Olee ihe Jona mere mgbe Jehova meere ndị Ninive ebere?14Olee ihe Jona mere mgbe a na-ebibighị Ninive noge ọ tụrụ anya ya? Baịbụl gwara anyị, sị: Ma nke ahụ wutere Jona nke ukwuu, iwe ya wee dị ọkụ. Jona 4:1 Ihe Jona kwuru nekpere o kpere yidịrị ka ọ bụ mba ka ọ na-abara Chineke Onye Pụrụ Ime Ihe Niile. Jona kwuru na ya gaara anọrọ ụwa ya nobodo ya. Ọ sịrị na ya mabu na Jehova agaghị ebibi Ninive nakwa na ọ bụ ya mere ya ji gbagawa Tashish. Ọ rịọziri Jehova ka o mee ka ya nwụọ, na ọnwụ kaara ya mma.GụọJona 4:2, 3.15.a Olee ihe ndị ọ ga-abụ ha mere ka obi jọọ Jona njọ? b Olee ihe Jehova mere noge ahụ iwe na-ewe Jona?15Olee ihe bụ nsogbu Jona? Anyị enweghị ike ịmata ihe niile ọ nọ na-eche. Ma, anyị ma na Jona agwala mmadụ niile nọ na Ninive na a ga-ebibi ha. Ha kwetakwara ihe o kwuru. Ma ugbu a, e bibighị Ninive. Ọ ga-abụ na o chere na a ga-akwawa ya emo ma ọ bụ kpọọ ya onye amụma ụgha? Nagbanyeghị ihe ọ nọ na-eche, obi adịghị ya ụtọ na ndị Ninive chegharịrị, Jehova emeere ha ebere. Kama inwe obi ụtọ, o yiri ka obi ọ nọ na-ajọkwu ya njọ, ya ana-emetere onwe ya ebere, na-echekwa na e mechuola ya ihu. Ma, o doro anya na Chineke Jona, bụ onye na-eme ebere, ka hụrụ na Jona a iwe na-ewe nwere àgwà ọma ụfọdụ. Kama ịta Jona ahụhụ maka na ọ sọpụrụghị ya, naanị ihe Jehova mere bụ ịjụ ya otu ajụjụ ga-eme ka o chee echiche. Ọ jụrụ ya: Iwe dị ọkụ ị na-ewe ò ziri ezi? Jona 4:4 Jona ọ zara Jehova ajụjụ a? Baịbụl agwaghị anyị.16.Gịnị ka ụfọdụ ndị na-eche bụ nke dị iche nihe Chineke na-eche, gịnịkwa ka anyị nwere ike ịmụta nihe mere Jona?16Mmadụ nwere ike ikwu ngwa ngwa na Jona abụghị ezigbo mmadụ. Ma anyị kwesịrị icheta na ebe ọ bụ na anyị ezughị okè, ihe anyị na-achọ mgbe ụfọdụ ka Chineke mee abụghị ihe ọ na-eme. Mgbe e nwere ọdachi, ụfọdụ na-eche na Jehova kwesịrị ime ka ọdachi ahụ ghara ime. Ụfọdụ na-echekwa na Jehova gaara ebibila ndị ajọ omume ma ọ bụkwanụ na o kwesịla ibibi ụwa ọjọọ a kemgbe. Ihe mere Jona na-egosi anyị na mgbe ọ bụla echiche anyị dị iche na nke Jehova Chineke, ọ bụ anyị kwesịrị ịgbanwe echiche anyị, ọ bụghị Chineke.Otú Jehova Si Kụziere Jona Ihe17, 18.a Gịnị ka Jona mere mgbe ọ hapụrụ Ninive? b Olee otú obi dị Jona mgbe Jehova mere ka osisi ogiri ụgba pulite, oleekwa otú obi dị ya mgbe osisi ahụ nwụrụ?17Jona a obi na-adịghị mma hapụrụ Ninive, ma ọ lawaghị nobodo ya. Kama ọ gawara nebe ọwụwa anyanwụ bụ ebe e nwere ugwu ụfọdụ o nwere ike ịnọ nelu ha na-ahụ Ninive. O wuuru onwe ya ụlọ ndò ma nọrọ na ya na-ele ihe ga-eme Ninive. O nwere ike ịbụ na ọ ka chere na a ga-ebibi Ninive. Olee otú Jehova ga-esi mee ka nwoke a na-anaghị eme ebere mụta ime ebere?18Nabalị, Jehova mere ka osisi ogiri ụgba pulite nebe ahụ. Mgbe Jona tetara, ọ hụrụ osisi ahụ akwụkwọ ya sara mbara, hụkwa na osisi ahụ mere ka ụlọ ahụ nwee ezigbo ndò karịa otú ọ dịbu mgbe o wuru ya. Obi tọrọ ya ezigbo ụtọ. Jona wee malite ịṅụrị ọṅụ nke ukwuu nihi osisi ahụ. O nwere ike ịbụ nao chere na Chineke ji ya gọzie ya ma gosi ya na ihe ya dị ya mma. Ma, ihe Jehova chọrọ imere Jona abụghị naanị ime ka anwụ ghara ịcha ya na ime ka ọ kwụsị iwe na-enweghị isi ọ na-ewe. Kama ọ chọrọ inweta obi Jona. Nihi ya, Chineke rụrụ ọrụ ebube ọzọ. O mere ka ọtị tagbuo osisi ahụ. Mgbe osisi ahụ nwụrụ, o mere ka ifufe dị ọkụ nke si nebe ọwụwa anyanwụ fee ruo mgbe Jona malitere ịtụbọ nihi okpomọkụ. Obi malitekwara ịjọ Jona njọ, ya arịọ Chineke ka ya nwụọ.Jona 4:6-8.19, 20.Olee otú Jehova si jiri osisi ogiri ụgba mee ka Jona chee echiche?19Jehova jụrụ Jona ajụjụ ọzọ. Na nke ugbu a, ọ jụrụ ya ma iwe ọ na-ewe maka osisi ogiri ụgba ahụ ò ziri ezi. Kama ichegharị, Jona ji iwe kwuo na iwe ya na-ewe kwesịrị ekwesị. Ọ sịrị: Iwe dị ọkụ m na-ewe nke na m chọrọ ịnwụ ziri ezi. Oge eruola ka Jehova mee ka Jona ghọta ihe ọ chọrọ ịkụziri ya.Jona 4:9.Chineke ji osisi ogiri ụgba kụziere Jona ka ọ na-emere ndị ọzọ ebere20Chineke gwara Jona okwu mere ka Jona chee echiche. Ọ sịrị Jona na o meteere osisi nkịtị toro nabalị ebere, bụ osisi ọ na-akụghị, nke ọ na-amakwanụghị otú o si too. Chineke jụziri ya: Ọ bụ na mụ onwe m ekwesịghị imere Ninive bụ obodoukwu ebere, bụ ebe e nwere ihe karịrị otu narị puku mmadụ na puku iri abụọ, bụ ndị na-amaghị ma ọlị ihe dị iche naka nri ha na aka ekpe ha, nagụnyeghị ọtụtụ anụ ụlọ?Jona 4:10, 11.21.a Gịnị ka Jehova ji osisi ahụ kụziere Jona? b Gịnị ka akụkọ Jona kwesịrị ime ka anyị mee?21Ị ghọtara ihe dị mkpa Jehova ji osisi ahụ kụziere Jona? Jona arụghị ọrụ ọ bụla iji lekọta osisi ahụ. Ma, ọ bụ Jehova nyere ndị Ninive ahụ ndụ, ọ bụkwa ya ji ha ndụ otú o ji ndụ ihe niile ọzọ dị nụwa. Gịnị mere otu osisi ga-eji dị Jona mkpa karịa ndụ otu narị puku mmadụ na puku iri abụọ, nagụnyedịghị anụ ụlọ ha niile? Nke a ọ pụtaghị na Jona nọ na-eche ihe ga-abara naanị ya uru? A sị ka e kwuwe, ihe mere o ji metere osisi ahụ ebere bụ na ọ baara ya uru. Ihe mere o ji na-ewe iwe na e bibighị Ninive ọ bụghị maka na ọ chọghị ka ihere mee ya ma ọ bụ ka a sị na ihe o kwuru emezughị? Akụkọ Jona nwere ike ime ka anyị chebara onwe anyị echiche. Ò nwere onye nime anyị na-enweghị mgbe ọ na-achọ ihe ga-abara naanị ya uru? Ọ bụ ya mere anyị ji kwesị ịna-ekele Jehova maka otú o si jiri ndidi na-akụziri anyị ka anyị kwụsị ịchọ ihe ga-abara naanị onwe anyị uru, ka anyị na-enwere ndị ọzọ ọmịiko ma na-emekwuru ha ebere otú yanwa na-eme.22.a Olee ihe gosiri na Jona mụtara ihe nihe Jehova gwara ya banyere ime ebere? b Olee ihe anyị niile kwesịrị ịmụta nakụkọ a?22Ajụjụ bụzi: Jona ọ mụtara ihe nihe ahụ a kụziiri ya? Akwụkwọ Jona kwụsịrị najụjụ ahụ Jehova jụrụ Jona. Ụfọdụ ndị nwere ike ikwu na Jona emechaghị zaa ajụjụ ahụ. Ma, nke bụ eziokwu bụ na Jona zara ya. Azịza ya bụ akwụkwọ ahụ o dere. E nwere ihe ndị na-egosi na ọ bụ Jona dere akwụkwọ Jona. Weregodị ya na ị na-ahụ onye amụma a mgbe ọ larurula nobodo ya nudo ma bido ide akwụkwọ ahụ. Ọ ga-abụ na o mekwuola agadi, marakwuo ihe, dịkwuo umeala nobi. Ọ ga-abụkwa na ọ na-efufe isi ya ka ọ na-ede ihe ndị o mejọrọ, ya bụ, otú o si nupụ isi na otú o si jụwaa isi imere ndị Ninive ebere. O doro anya na Jona mụtara ihe nihe Jehova gwara ya. Jona mụtara ime ebere. Ànyị ga-amụta ime ebere?GụọMatiu 5:7.15 Ọ Gbachiteere Ndị Chineke1-3.a Gịnị mere ụjọ ji tụọ Esta ịgakwuru di ya? b Olee ajụjụ ndị anyị ga-eleba anya, bụ ndị gbasara Esta?MGBE Esta na-abanye nebe eze na-anọ nobí ya dị na Shushan, o kuuru ume kuda. O nweghị onye batara otú a o si bata nke obi na-agaghị na-akụ kpum kpum. Obí eze a mara mma dị egwu. Otú e si chọọ ya mma ga-egosi onye ọ bụla batara na ya na nwoke a Esta na-aga ịhụ abụghị obere mmadụ. Dị ka ihe atụ, e ji brik ndị na-egbuke egbuke tụọ ọdụm na ndị na-agba ụta nakwa oké ehi ndị nwere nku nahụ ụlọ ahụ. A chọkwara ogidi ụlọ ahụ mma. Obí eze a dị nakụkụ otu ugwu a na-akpọ Ugwu Zagros. Snoo na-ekpuchikarị elu ugwu a. Obí a chekwara ihu notu osimiri nke a na-akpọ osimiri Koaspis. Nwoke a Esta na-aga ịhụ kpọrọ onwe ya eze ukwu, ọ bụkwa di Esta.2Aha nwoke a bụ Ahazuirọs. Ma, ọ bụtụdịghị ụdị onye a ka nwaanyị ọ bụla bụ onye Juu ga-echewe echiche ịlụ.Àgwà ya adịghị ka nke Ebreham, bụ nwoke dị umeala nobi nke gere nwunye ya bụ Sera ntị otú Chineke sịrị ya mee. Jen. 21:12 Eze ahụ amachaghị Jehova, bụ Chineke Esta, ma ọ bụkwanụ Iwu Ya, ma ọ bụrụ na o nwedịrị nke ọ ma ama. Ma, ọ ma iwu ndị Peshia nke ọma, ọ makwa na e nwere iwu kwuru na Esta ekwesịghị ime ihe a ọ chọrọ ime. Gịnị ka iwu ahụ kwuru? O kwuru na a ga-egbu onye ọ bụla bịara nihu eze Peshia ma ọ bụrụ na ọ bụghị eze kpọrọ ya. Eze akpọghị Esta, ma Esta na-aga ịhụ ya. Mgbe Esta rutewere nso nebe eze nwere ike ịnọ nocheeze ya hụ ya, o nwere ike ịdị Esta ka ò ji anya ya na-ahụ ọnwụ ya.GụọEsta 4:11;5:1.3Gịnị mere Esta ji mewe ihe a nwere ike ịta isi ya? Gịnịkwa ka anyị nwere ike ịmụta nokwukwe nwaanyị ọma a? Ka anyị burugodị ụzọ chọpụta otú Esta si ghọọ nwunye eze Peshia.Mgbe Esta Bụ Nwata4.Olee ihe ndị mere mgbe Esta bụ nwata, oleekwa otú ya na nwa nwanne nna ya bụ Mọdekaị si biwe?4Nne na nna Esta anwụọla. Baịbụl ekwughị ọtụtụ ihe banyere ha. Ọ bụ ha gụrụ ya Hadasa. Hadasa bụ okwu Hibru. Okwu a pụtara osisi metụl. Osisi a na-ama ifuru mara mma, nke na-acha ọcha. Nne na nna Esta nwụrụ mgbe ọ dị obere. Nihi ya, nwa nwanne nna Esta aha ya bụ Mọdekaị kpọọrọ ya laa nụlọ ya, werezie ya ka nwa ya. Mọdekaị bụ nwoke obiọma.Esta 2:5-7,15.Mọdekaị nwere ezigbo ihe mere ọ ga-eji jiri nwa agbọghọ a o ji mere nwa na-eme ọnụ5, 6.a Olee otú Mọdekaị si zụọ Esta? b Olee otú ihe dịịrị Esta na Mọdekaị mgbe ha bi na Shushan?5Mọdekaị na Esta bi nisi obodo alaeze Peshia. Ha so ná ndị Juu a dọọrọ nagha. O yiri ka ihe adịcharaghị Mọdekaị na Esta mfe nebe a ha bi nihi na ndị obodo ahụ enweghị mmasị nebe ha nọ maka na ha na-efe Chineke ma na-edebe Iwu ndị Juu. Ma, o doro anya na Esta bịara hụkwuo Mọdekaị nanya nihi na ọ na-akụziri ya banyere Jehova, bụ Chineke ebere, onye napụtarala ndị ya ná nsogbu ọtụtụ ugboro noge gara aga, onye ka ga-anapụtakwa ha. Lev. 26:44, 45 Neziokwu, Esta na Mọdekaị bịara hụ ibe ha nanya, na-emekwa ka nna na nwa.6O yiri ka Mọdekaị ọ na-arụ ọrụ nụlọ eze dị na Shushan. Ya na ndị ọzọ na-ejere eze ozi na-anọkarị nọnụ ụzọ ámá ụlọ ahụ. Esta 2:19,21;3:3 Anyị amaghị ihe Esta na-arụ noge ọ na-eto, ma o nwere ike ịbụ na ọ na-ejere Mọdekaị ozi ma na-elekọta ụlọ ya. Ọ ga-abụ na ha bi nebe ndị ogbenye bi nobodo ahụ, bụ nke dị ma a gafee osimiri ahụ chere ihu nobí eze. O nwekwara ike ịbụ na obi na-atọ ya ụtọ ịga ahịa e nwere na Shushan, bụ ebe ndị na-eji ọlaedo na ọlaọcha akpụ ihe na ndị ahịa ndị ọzọ na-akpọsa ngwá ahịa ha. Esta agaghị echetụdị nechiche na otu ụbọchị, ihe ọma ndị ahụ ọ na-ahụ ga-eru ya aka. Ọ maghị na ihe ga-emecha dịrị ya mma.Ọ Mara Mma Ile Anya7.Gịnị mere e ji wepụ Vashtaị ka ọ ghara ịbụkwa nwunye eze, gịnịkwa mechaziri mee?7Otu ụbọchị, nsogbu e nwere nụlọ eze ghọọrọ ndị bi na Shushan ihe akụkọ.Nụbọchị ahụ, Ahazuirọs meere ndị ikom ọnụ na-eru nokwu nobodo ya oriri. Vashtaị, bụ nwunye ya, na ụmụ nwaanyị ibe ya nọkwa nke ha na-eri oriri. Ahazuirọs kpọrọ ọmarịcha nwunye ya ahụ òkù ka ọ bịa, ma o kweghị abịa. Ihe a were eze iwe ma menye ya ihere, nihi ya, ọ jụrụ ndị ndụmọdụ ya ihe a ga-eme Vashtaị. Olee ihe e mechara mee Vashtaị? E wepụrụ ya ka ọ ghara ịbụkwa nwunye eze. Ndị na-ejere eze ozi malitere ịchọgharị ọmarịcha ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke nebe niile ọ na-achị. Eze ga-ahọrọ otu onye nime ha ka ọ bụrụzie nwunye ya.Esta 1:12:4.8.a Gịnị nwere ike ịna-enye Mọdekaị nsogbu nobi mgbe Esta na-eto? b Olee otú i chere anyị nwere ike isi mee ihe Baịbụl kwuru banyere mma elu ahụ? GụọkwaIlu 31:30.8O nwere ike ịbụ na Mọdekaị na-ele Esta anya mgbe ụfọdụ kwee nisi, kwuo nobi ya na nwa nwanne nna ya a etojuola agbọghọ, maakwa mma dị egwu. Ma, nke a ga na-enye ya nsogbu nobi mgbe ụfọdụ nihi na mma Esta nwere ike buwe ya isi. Baịbụl kwuru, sị: Nwa agbọghọ ahụ makwara mma nahụ, dịkwa mma ile anya. Ọ bụghị ihe ọjọọ ma mmadụ maa mma. Ma, Baịbụl gosiri na onye mara mma kwesịrị ịdị umeala nobi ma mara ihe. Ma ọ bụghị ya, mma ya nwere ike ime ka o mewe ihe ọjọọ ma ọ bụ mee ka isi buwe ya.GụọIlu 11:22.Ị hụtụla onye ụdị ihe ahụ mere? Ma, mma a Esta mara ọ ga-abara ya uru ka ọ ga-eme ka isi buwe ya? E mechaa, anyị ga-ama.9.a Gịnị mere mgbe ndị ozi eze hụrụ Esta, gịnịkwa mere mkpọpụ a kpọpụrụ Esta ga-eji ewute ma Esta ma Mọdekaị? b Gịnị mere Mọdekaị ji kwe ka Esta lụọ onye na-anaghị efe Chineke? Jiri ihe e dere nigbe zaa ajụjụ a.9Ndị na-ejere eze ozi hụrụ na Esta mara mma. Ha kpọnaara ya Mọdekaị kpọga ya ná nnukwu obí eze ahụ, ya na ụmụ agbọghọ ndị ọzọ ha chọtara. Esta 2:8 O doro anya na nke a wutere Esta, wutekwa Mọdekaị nihi na ha abụọ dị ka nna na nwa. Mọdekaị agaghị achọ ka Esta lụọ onye na-anaghị efe Jehova, ọ sọgodị onye ahụ ya bụrụ eze. Ma, o nweghị ihe ọ ga-emeli nokwu a.Ọ ga-abụ na Esta tọrọ ntị nala nụrụ ndụmọdụ niile Mọdekaị nyere ya tupu ha akpọrọ ya pụọ. E nwere ọtụtụ ajụjụ na-agbata ya nobi mgbe ahụ a kpọ ya na-aga Shushan bụ obí eze. Oleezi otú ụwa ya ga-adị?Ihe Ya Na-amasị Onye Ọ Bụla Hụrụ Ya10, 11.a Olee ihe ebe a a kpọtara ụmụ agbọghọ ahụ nwere ike ime ka Esta mewe? b Olee otú Mọdekaị si gosi na ihe banyere Esta na-echu ya ụra?10Esta anọtụbeghị nụdị ebe a a kpọtara ya. O so nọtụtụụmụ agbọghọ ndị e si nebe dị iche iche alaeze Peshia na-achị kpọta. Ọ ga-abụ na otú e si zụọ ụmụ agbọghọ ahụ, asụsụ ha, na àgwà ha abụghị otu. Onye na-elekọta ha bụ otu onye na-arụrụ eze ọrụ nke aha ya bụ Hegaị. A ga-eji otu afọ zuru ezu chọọ ụmụ agbọghọ ahụ mma ma jiri mmanụ otite na-esi ísì ọma hịa ha aka nahụ. Esta 2:8,12 O yiri ka ebe a a kpọtara ha ọ ga-eme ka mma elu ahụ chuwezie ụmụ agbọghọ ahụ ụra, meekwa ka isi buwe ụfọdụ nime ha, nakwa ka onye ọ bụla chọwa otú ọ ga-esi aka ibe ya mma. Oleekwanụ maka Esta?11O nweghị onye ihe gbasara Esta na-echu ụra karịa Mọdekaị. Baịbụl gwara anyị na kwa ụbọchị, ọ na-agaru nso nụlọ ebe ụmụ agbọghọ ahụ nọ ma na-agbalị ka ọ mata otú Esta mere. Esta 2:11 Obi ga na-atọ ya ezigbo ụtọ mgbe ọ bụla ụfọdụ ndị na-eje ozi nebe ahụ kọtụụrụ ya otú ihe si aga. Ọ bụ nihi gịnị?12, 13.a Olee otú ihe Esta dị ndị mmadụ? b Olee otú obi dị Mọdekaị mgbe ọ matara na Esta agwabeghị ndị mmadụ na ọ bụ onye Juu?12Àgwà ọma Esta na-akpa mere ka Hegaị nwee mmasị nebe ọ nọ nke na ọ kpọnyere Esta ụmụ agbọghọ asaa na-eje ozi, kpọfeekwa ya nebe kacha mma nụlọ ndị inyom ahụ. Baịbụl kwudịrị, sị: Noge ahụ niile ihe Esta na-amasị onye ọ bụla hụrụ ya. Esta 2:9,15 Ọ bụ naanị mma ya mere ihe ya ji amasị onye ọ bụla? Mba. E nwere ihe ndị ọzọ.Esta maara na ịdị umeala nobi na amamihe bara ezigbo uru karịa mma elu ahụ13Dị ka ihe atụ, Baịbụl sịrị: Esta emeghị ka a mata obodo o si ma ọ bụ ndị bụ ndị ikwu ya, nihi na Mọdekaị nyere ya iwu ka ọ ghara ikwu ya. Esta 2:10 Mọdekaị gwara Esta ka ọ ghara ịkọrọ ndị mmadụ na ọ bụ onye Juu. O doro anya na Mọdekaị ahụla na ụfọdụ ndị nọ nobí eze kpọrọ ndị Juu asị. Obi dị ya ụtọ ịmata ugbu a na nagbanyeghị na ya na Esta ebizighị, Esta ka na-erubere ya isi otú ọ na-eme, na-egosikwa na ọ ka ma ihe.14.Olee otú ụmụ okoro na agbọghọ nwere ike isi ṅomie Esta noge a?14Taa, ụmụ okoro na ụmụ agbọghọ nwekwara ike ime ka obi na-atọ ndị mụrụ ha ma ọ bụ ndị na-elekọta ha ụtọ. Mgbe ha na ndị mụrụ ha na-anọghị, ya bụrụgodị na ndị ha na ha nọ na-eme omume rụrụ arụ ma ọ bụ na-eme ihe ọjọọ ndị ọzọ, ha nwere ike ịna-eme ihe dị mma ma ghara ikwe ka e mebie omume ọma ha. Ha mee otú ahụ, ha ga-eme ka obi Nna ha nke eluigwe ṅụrịa otú Esta mere.GụọIlu 27:11.15, 16.a Gịnị mere eze ji hụ Esta nanya? b Gịnị mere na ọ dịrịghị Esta mfe ugbu a ihe gbanwere ná ndụ ya?15Mgbe oge ruru ka a kpọga Esta nihu eze, a gwara ya ka o were ihe ọ bụla o chere dị ya mkpa. O nwere ike ịbụ na ihe ahụ a gwara ya were bụ ihe ọ ga-eji chọkwuo onwe ya mma. Ma, ebe ọ bụ na Esta abụghị onye oké ọchịchọ, ọ rịọghị ka e nyekwuo ya ihe ndị ọzọ ma e wezụga ndị nke Hegaị gwara ya were. Esta 2:15 Ọ ga-abụ na ọ ghọtara na ihe ga-eme ka eze nwee mmasị nebe ọ nọ abụghị naanị mma ya. Ọ ma na ihe ga-aka amasị eze bụ ịdị umeala nobi ya. Nke a ọ bụ eziokwu?16Baịbụl kwuru, sị: Eze wee hụ Esta nanya karịa ndị inyom ndị ọzọ niile, nke mere ka o nweta ihu ọma ya na obiọma ya karịa ụmụ agbọghọ niile ndị ọzọ na-amaghị nwoke. O wee kee ya ákwà isi a na-eke nwunye eze ma mee ya nwunye eze nọnọdụ Vashtaị. Esta 2:17 O doro anya na ọ dịrịghị nwa agbọghọ a ọ na-enweghị ka ọ hà ya, bụ onye Juu, mfe ịgbanwe otú o si ebi ndụ. Ọ bụ ya bụ nwunye eze ugbu a. Eze a kacha eze niile e nwere nụwa noge ahụ. Ma, nke a ò mere ka isi buwe Esta, ya adịzie mpako? Mbanụ!17.a Olee ihe ndị gosiri na Esta akwụsịghị irubere Mọdekaị isi mgbe ọ ghọchara nwunye eze? b Gịnị mere anyị ji kwesị iṅomi Esta noge a?17Esta ka nọ na-erubere Mọdekaị isi. O nweghị onye ọ gwara na ya bụ onye Juu. Ihe ọzọkwa bụ na mgbe Mọdekaị chọpụtara na o nwere ndị chọrọ igbu Ahazuirọs, ọ gwara Esta, Esta agaa kọọrọ eze, aka akparazie ndị ọjọọ ahụ. Esta 2:20-23 Esta gosikwara na ya nwere okwukwe na Chineke ya nihi na ọ nọgidere na-adị umeala nobi ma na-erube isi. Neziokwu, anyị kwesịrị inwe àgwà ndị ahụ Esta nwere noge a ọtụtụ ndị na-enupụ isi. Ma, ndị nwere ezigbo okwukwe otú Esta nwere anaghị eji nrubeisi egwuri egwu.Mgbe A Ga-amata ma Okwukwe Esta Ò Siri Ike18.a Olee ihe o nwere ike ịbụ ya mere ka Mọdekaị jụ ịkpọrọ Heman isiala? Gụọ ihe e dere nala ala. b Olee otú ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị taa si eṅomi okwukwe Mọdekaị?18Otu nwoke a na-akpọ Heman bịara ghọọ onye a ma amanobí eze. Ahazuirọs mere ya osote ya, jirikwa ya mere onye ndụmọdụ ya na onye nke abụọ nalaeze ahụ. Eze nyedịrị iwu ka onye ọ bụla hụrụ Heman hulata kpọọrọ ya isiala. Esta 3:1-4 Ma, iwu ahụ adịghị Mọdekaị mma. Ọ ma na ya kwesịrị irubere eze isi, ma ọ bụghịzi nke ime ihe eze kwuru ma nupụrụ Chineke isi. Otu ihe dị mkpa kpatara ya bụ na Heman si nagbụrụ Egag. Nke a pụtara na o nwere ike ịbụ onye ezinụlọ Egag, bụ eze ndị Amalek, onye Samuel onye amụma Chineke gburu. 1 Sam. 15:33 Ndị Amalek bụ ndị ọjọọ. Ihe ọjọọ ha na-eme karịrị akarị nke na ha ghọrọ ndị iro Jehova na ndị iro ụmụ Izrel. Chineke mara ndị Amalek niile ikpe.Diut. 25:19 Oleezi otú onye Juu nke na-ejighị ife Chineke egwu egwu ga-esi akpọrọ onye Amalek ahụ isiala? Mọdekaị ekweghị eme otú ahụ. Ọ jụwapụrụ isi. Ruokwa taa, ma ụmụ nwoke ma ụmụ nwaanyị ndị nwere okwukwe ekpebisiela ike na ha ga-erubere Chineke isi nagbanyeghị na e nwere ike igbu ha. Ha na-eme ka ndịozi Jizọs bụ ndị sịrị: Anyị aghaghị irubere Chineke isi dị ka onye na-achị achị karịa mmadụ.Ọrụ 5:29.19.Olee ihe Heman chọrọ ime, oleekwa ihe ọ gwara eze ka o nwee ike mezuo ihe o bu nobi?19Ihe a Mọdekaị na-ekweghị eme were Heman iwe. Ma, ihe Heman chọrọ ime abụghị naanị igbu Mọdekaị, ọ chọkwara igbu ndị niile bụ ndị obodo Mọdekaị. Heman gara kọọrọ eze na ndị Juu bụ ndị ọjọọ. Kama ịkpọ ha aha nihu eze, o ji akọ gwa eze na ndị ahụ bụ ndị na-abaraghị eze uru, nakwa na ha gbasara ebe niile ma bụrụ ndị nọpụrụ iche netiti ndị niile. Nke ka njọ bụ na o kwuru na ndị ahụ anaghị erubere iwu eze isi, nihi ya, na e kwesịghị inwe ha nobodo. Ọ gwara eze na ya ga-etinyere ya ego buru ibu nebe eze na-edebe akụ iji kwụọ ụgwọ ihe a ga-emefu nigbu ndị Juu niile nọ nalaeze ahụ.Ahazuirọs nyere Heman mgbaaka ya ka o were ya bịanye aka niwu ọ bụla ọ chọrọ inye ka o nwee ike mezuo ihe o bu nobi.Esta 3:5-10.20, 21.a Olee otú obi dị Mọdekaị na ndị Juu nọ nebe niile alaeze Peshia na-achị mgbe ha nụrụ ozi ahụ Heman mere ka e zie? b Olee ihe Mọdekaị rịọrọ Esta ka o mee?20Noge na-adịghị anya, ndị ozi malitere iji ịnyịnyana-agbaga nebe dị iche iche nalaeze ahụ, na-ekwu na a ga-ala ndị Juu niyi. Chegodị otú obi ga-adị ndị Juu bi na Jeruselem mgbe ha nụrụ ozi ahụ. Ọ dịbeghị oké anya ha si nebe a dọọrọ ha nagha na Babịlọn laghachi Jeruselem, ha na-agbalịkwa ka ha wughachi Jeruselem. Jeruselem enwebeghịkwa mgbidi ọ bụla nke ga-echebe ndị bi na ya. O nwere ike ịbụ na Mọdekaị chetara ha, chetakwa ndị enyi ya na ndị ikwu ya bi na Shushan mgbe ọ nụrụ ozi ọjọọ ahụ. O wutere ya nke ukwuu nke na ọ dọwara uwe ya, yiri ákwà iru uju ma kpokwasị ntụ nisi ma nọrọ netiti obodo ahụ na-ebe ákwá. Ma Heman na eze nọdụrụ ala na-aṅụ mmanya. Obi ọjọọ ahụ Heman kpataara ndị Juu na ndị enyi ha bi na Shushan emetụdịghị ya nahụ.GụọEsta 3:124:1.21Mọdekaị ma na ya ekwesịghị ịgba nkịtị. Ma, oleekwanụ ihe ọ ga-eme? Esta nụrụ na ọ nọ na-eru uju ma chịgara ya uwe. Ma Mọdekaị ekweghị ka a kasie ya obi. O nwere ike ịbụ na ọ dịla anya o chewere ihe mere Chineke ya, bụ Jehova, ji kwe ka a kpọnara ya Esta ọ hụrụ nanya, kwekwa ka Esta ghọọ nwunye eze na-efe arụsị. O yiri ka ọ ghọtawala ihe kpatara ya. Mọdekaị zigaara Esta bụ nwunye eze ozi, rịọ ya ka ọ gaa rịọ Eze arịrịọ maka ndị ya.Esta 4:4-8.22.Gịnị mere ịga nihu eze ji na-atụ Esta ụjọ? Gụọ ihe e dere nala ala.22Ọ ga-abụ na ụjọ jidere Esta mgbe ọ nụrụ ozi ahụ. Ọ bụ ugbu a ka ọ ga-edo anya ma okwukwe ya ò siri ike ma ọ bụ na o sighị. Ozi o zighachiiri Mọdekaị gosiri na ụjọ ji ya. O chetaara Mọdekaị iwu eze nyere, nke bụ na a ga-egbu onye ọ bụla gara nihu eze ma ọ bụrụ na eze akpọghị ya. Naanị ihe ga-azọ onye ahụ bụ ma eze setịara ya mkpanaka ọlaedo ya. Esta ọ ga-atụwa anya na e nwere ike imere ya ebere ma ọ gaa nihu eze, nke ka nke ma o cheta ihe e mere Vashtaị mgbe ọ jụrụ ịbịa zaa eze òkù eze kpọrọ ya? Ọ gwara Mọdekaị na eze akpọbeghị ya ka ya bịa nihu ya kemgbe ụbọchị iri atọ. Òkù a eze na-akpọbeghị Esta mere ka Esta chewe ma ọ ga-abụ na ihe ya adịkwaghị eze a na-ewekarị iwe ọkụ mma.Esta 4:9-11.23.a Olee ihe Mọdekaị gwara Esta nke mere ka okwukwe Esta sikwuo ike? b Gịnị mere anyị ji kwesị iṅomi Mọdekaị?23Mọdekaị zighachiiri Esta ozi nke mere ka okwukwe Esta sikwuo ike. Ọ gwara ya na ọ bụrụ na o nweghị ihe o mere, na a ga-esi nebe ọzọ zọpụta ndị Juu. Ma olee otú Esta ga-esi chee na a ga-ahapụ igbu ya ma e gbuwe ndị Juu? Ihe a Mọdekaị kwuru gosiri na o nwere okwukwe na Jehova. Ọ ma na Jehova agaghị ekwe ka e gbukpọọ ndị na-efe ya, nkwa ndị O kwere agharazie imezu. Jọsh. 23:14 Mọdekaị jụziri Esta, sị: Ònye ma ma ọ bụ nihi oge dị otú a ka i ji ruo nọkwá ịbụ nwunye eze? Esta 4:12-14 Ọ bụ na anyị enwesịghị iṅomi okwukwe Mọdekaị? Mọdekaị tụkwasịrị Chineke ya, bụ Jehova, obi ya niile. Anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị, sị, Ànyị tụkwasịrị Jehova obi otú ahụ?Ilu 3:5, 6.Okwukwe Ya Siri Ike Karịa Ụjọ Ọnwụ24.Olee otú Esta si gosi na obi siri ya ike nakwa na ya nwere okwukwe na Chineke?24Esta ma na oge ya kwesịrị ime ihe eruola. O ziri Mọdekaị ozi ka ọ gwa ndị Juu ibe ya ka ha soro ya buo ọnụ ụbọchị atọ. Okwu Esta ji pịachie ozi ahụ, bụ nke ọtụtụ ndị kwughachirila kemgbe ahụ, gosiri na o nwere okwukwe nakwa na obi siri ya ike. Ọ sịrị: Ọ bụrụ na m ga-anwụ, ka m nwụọ. Esta 4:15-17 Ọ ga-abụ na o kpesiri ekpere ike nime ụbọchị atọ ahụ karịa otú o kpetụrụla ná ndụ ya niile. Ma, oge ọ ga-eji hụ eze eruola. O yiiri uwe ya kacha mma, chọọ onwe ya mma otú ga-eme ka eze nwee mmasị nebe ọ nọ. Ọ gawaziri.Esta mere ihe nwere ike ịkpatara ya ọnwụ iji chebe ndị Chineke25.Kọwaa ihe ndị mere mgbe Esta na-aga ịhụ di ya nobí eze.25Dị ka e kwuru ná mbido isiokwu a, Esta banyere nobí eze. Ọnụ agaghị akọli otú obi si na-akụ ya kpum kpum na otú o si na-ekpesi ekpere ike nime obi ya ka ọ na-aga. O ruru nebe Ahazuirọs nwere ike isi nocheeze ya hụ ya. O nwere ike ịbụ na Esta lere ya anya nihu iji mata otú obi dị ya. Ọ bụrụ na a sịrị Esta cheretụ nebe ahụ, ọ ga-adị ya ka ọ dịla anya o guzo ebe ahụ. Ma noge na-adịghị anya, di ya hụrụ ya. O juru di ya anya, ma ihu ya gosiri na iwe ejighị ya. O setịịrị Esta mkpanaka ọlaedo ya.Esta 5:1, 2.26.Gịnị mere Ndị Kraịst ga-eji kata obi ka Esta, gịnịkwa mere o ji bụrụ na ọrụ Esta agwụbeghị?26Eze anabatala Esta, ma jikere ige ya ntị. Esta nwere okwukwe na Chineke ma mee ihe nwere ike ịkpatara ya ọnwụ iji chebe ndị Chineke. Ndị niile na-efe Chineke taa kwesịrị iṅomi okwukwe Esta. Ezigbo Ndị Kraịst taa ejighị ihe ahụ Esta mere egwuri egwu. Jizọs kwuru na ihe a ga-eji mata ezigbo ndị na-eso ụzọ ya bụ na ha ga-ahụ ibe ha nanya ma dịrị njikere ịnwụchitere ibe ha ọnwụ.GụọJọn 13:34, 35.Ihe ga-eme ka ndị na-eso ụzọ Jizọs nwee ụdị ịhụya ahụ bụ na ha ga-akata obi ka Esta. Nagbanyeghị na Esta gbachiteere ndị Juu, ihe ọ ka ga-eme agwụbeghị. Olee otú ọ ga-esi mee ka eze kweta na onye ndụmọdụ ya ọ kacha hụ nanya, bụ Heman, bụ onye ọjọọ nke kpara nkata ka e gbuchapụ ndị Juu? Olee otú Esta ga-esi eme ka a ghara igbu ndị Juu ibe ya? Anyị ga-eleba anya najụjụ ndị a nisiokwu na-eso nke a.16 Nwaanyị Obi Kara, nke Na-achọghịkwa Ihe Ga-abara Naanị Ya Uru1-3.a Olee otú obi dị Esta mgbe ọ na-agaru nso nocheeze di ya? b Gịnị ka eze mere mgbe Esta rutewere nebe ọ nọ?ESTA ji nwayọọ nwayọọ na-agaru nso nebe eze nọ nocheeze ya. Obi nọ na-akụ ya kpum kpum ka ọ na-aga. Ebe niile dara jụụ nobí eze ndị Peshia ahụ dị na Shushan. Naanị ihe Esta na-anụ bụ ụda ụkwụ ya na mkpọtụ uwe ya na-eme. Uche ya niile dị nebe ahụ ọ na-aga. Ọ ma na ihe a abụghị oge ọ ga-eji kiriwe obí eze ahụ mara mma, ọmarịcha ogidi ndị e ji rụọ ya, nakwa osisi sida ndị e ji chọọ elu ya mma bụ ndị e si Lebanọn bute. Anya ya dị naanị nebe ahụ eze nọ nihi na ọ ma na ọnwụ ya na ndụ ya dị eze naka.2Eze nọ na-ele Esta ka ọ na-abịa, o setịkwaara ya mkpanaka ọlaedo ya. O nwere ike ịdị ka ihe a eze mere abụghị oké ihe. Ma a sị na o meghị ya, a gaara egbu Esta nihi na eze akpọghị ya akpọ tupu ya abata nobí ya. Mgbe Esta rutere nebe ahụ eze nọ, o metụrụ aka nisi mkpanaka ahụ eze ji. Aka a o metụrụ ya gosiri na obi dị ya ụtọ na di ya azọọla ya ndụ.Esta 5:1, 2.Esta gosiri na obi dị ya ụtọ na di ya meere ya ebere3Naanị anya i lere Eze Ahazuirọs, ị ga-amata na ọ bụ oké mmadụ nke bara ọgaranya. E kwuru na uwe ndị eze Peshia na-eyi ga-eru ọtụtụ nde naịra noge a. Mgbe Esta lere di ya anya nihu, ihu di ya gosiri ya na ihe ya dị ya mma, di ya gosikwara ya na ọ hụrụ ya nanya. Ọ sịrị ya: Ọ bụ gịnị, Esta nwunye m, gịnịkwa ka ị chọrọ ka m meere gị? Ọ bụrụgodị ọkara alaeze m, a ga-enye gị ya!Esta 5:3.4.Olee ihe ndị ọ dị mkpa ka Esta mee?4Ebe ọ bụ na Esta agaala nihu eze ka ọ gbachitere ndị obodo ya, o gosila na ya nwere ezigbo okwukwe, gosikwa na obi kara ya. Ọ bụ eziokwu na eze anabatala Esta, ma ọ bụghị ebe ahụ ka okwu biri. Ọ dị mkpa ka o mee ka eze a onwe ya na-ebu isi mata na onye ndụmọdụ ya ọ tụkwasịrị obi abụghị ezigbo mmadụ, nakwa na ọ ghọgburu ya mgbe ọ gwara ya ka ọ bịanye aka nakwụkwọ ka e gbuchapụ ndị obodo Esta. Olee otú ọ ga-esi mee ka eze kweta ihe ndị a, oleekwa ihe okwukwe Esta na-akụziri anyị?Ọ Chọtara Oge Dị Mma Ikwu Okwu5, 6.a Olee otú Esta si mee ihe e kwuru nEkliziastis 3:1, 7? b Olee otú ihe Esta mere si gosi na ọ maara ihe?5Esta ọ ga-akọrọ eze ihe ahụ ọ chọrọ ịkọrọ ya nihu ndị ha na eze nọ? O mee otú ahụ, ọ ga-emechu eze ihu, meekwa ka Heman nwee ohere ọ ga-eji gọwa agọ. Gịnị ka Esta meziri? Ọtụtụ narị afọ tupu mgbe ahụ, Sọlọmọn bụ eze maara ihe si nike mmụọ nsọ dee, sị: E nwere oge a kara aka maka ihe ọ bụla, . . . oge ịgbachi nkịtị na oge ikwu okwu. Ekli. 3:1,7 O doro anya na mgbe Esta na-eto, Mọdekaị, bụ nwoke na-atụ egwu Chineke, kụziiri ya ihe a Sọlọmọn kwuru. O dokwara anya na Esta ghọtara na ọ dị mkpa ka mmadụ mara oge o kwesịrị ikwu okwu.6Esta sịrị: Ọ bụrụ na ọ dị eze mma, ka eze na Heman bịa taa noriri m kwadebeere eze. Esta 5:4 Eze kwetara na ya ga-abịa, gwakwa Heman ka ọ bịa. Ị hụrụ otú Esta si gosi na ya maara ihe? O mechughị di ya ihu, kama ọ chọrọ ka e nwee oge ga-adaba adaba ọ ga-eji kọọrọ di ya mkpa ya.GụọIlu 10:19.7, 8.Olee otú ihe si gaa noriri mbụ Esta kpọrọ eze na Heman, oleekwa ihe mere na ọ gwaghị di ya nsogbu ya mgbe ahụ?7O doro anya na Esta sara anya na mmiri kwadebe oriri ahụ. Ihe ndị ọ kwadebere bụ ihe ọ ma ga-amasị di ya. O nyekwara ha mmanya dị ụtọ ka obi tọọ ha ụtọ. Ọma 104:15 Ahazuirọs rijuru afọ, ya ajụọ Esta ihe ọ chọrọ ka o meere ya. Ọ bụ ugbu a ka Esta ga-agwa ya ihe ahụ?8Mba, Esta achọbeghị ikwu ihe ahụ ugbu a. Kama nke ahụ, ọ gwara eze na ya ga-achọ ka ya na Heman bịakwa oriri ọzọ nechi ya. Esta 5:7, 8 Ma, gịnị mere Esta agwaghị di ya ihe ahụ mgbe ahụ? Cheta na a na-achọ igbukpọ ndị obodo Esta ebe ọ bụ na eze enyela Heman ikike ka o mee otú ahụ. Ma, ebe ọ bụ na okwu a bụ okwu ọnwụ na ndụ, Esta kwesịrị ịgwa eze ihe ahụ mgbe ọ ma na obi dị eze ezigbo ụtọ. Ọ bụ ya mere o ji nwee ndidi ma kpọọ di ya oriri ọzọ iji gosi di ya na ya ejighị ya egwu egwu.9.Olee uru inwe ndidi bara, oleekwa otú anyị ga-esi ṅomie Esta ninwe ndidi?9Inwe ndidi amaka. Ma, ọtụtụ ndị anaghị enwe ndidi.Nagbanyeghị na e nwere ihe na-enye Esta nsogbu nobi, ya ana-achọkwa otú ọ ga-esi akọrọ ya di ya, o nwere ndidi, na-eche oge ga-adaba adaba. E nwere ọtụtụ ihe anyị ga-amụta na ndidi a Esta nwere. O nwere ike ịbụ na o nweela mgbe anyị hụrụ ihe a na-emetaghị nke ọma, nke anyị chere na e kwesịrị imezi. Ọ bụrụ na anyị chọrọ ka onye nọ nisi mezie ihe ahụ, anyị kwesịrị inwe ndidi otú ahụ Esta nwere.Ilu 25:15sịrị: Ndidi ka a na-eji akpali ọchịagha ime ihe, ire dị nro pụkwara ịgbaji ọkpụkpụ. Ọ bụrụ na anyị enwee ndidi, ma chọta oge ga-adaba adaba anyị ga-eji kwuo ihe dị anyị nobi, jirikwa olu ọma kwuo ya ka Esta, ndị na-emegide anyị nwedịrị ike ịkwụsị imegide anyị, otú ọ sọkwara obi kpọọ ha nkụ. Chineke Esta, bụ Jehova, ọ gọziri ya maka ndidi ya na amamihe ya?Ndidi Esta Nwere Rụpụtara Ihe Ọma10, 11.Gịnị mere obi ji jọọ Heman njọ mgbe o si oriri a kpọrọ ya na-ala, gịnịkwa ka nwunye ya na ndị enyi ya gwara ya mee?10Ndidi ahụ Esta nwere mechara baa ezigbo uru. Heman ji ọṅụ na obi ụtọ laa nụbọchị mbụ ahụ eze na nwunye ya kpọrọ ya oriri.Ma, ka Heman na-agafe nọnụ ụzọ ámá obí eze, ọ hụrụ Mọdekaị, bụ onye Juu na-anaghị ekwe akpọrọ ya isiala. Isiokwu bu nke a ụzọ kwuru na ihe mere Mọdekaị na-anaghị akpọrọ ya isiala abụghị na ọ chọghị ịkwanyere ya ùgwù, kama ọ bụ na ọ chọghị ihe ga-eme ka akọnuche ya pịawa ya ụtarị, ọ chọghịkwa ime ihe ga-ewe Jehova Chineke iwe. Ma, ọnụma juru Heman obi ozugbo ahụ.Esta 5:9.11Mgbe Heman gwara nwunye ya na ndị enyi ya na Mọdekaị ekweghị akpọrọ ya isiala, ha gwara ya ka ọ rụọ nnukwu osisi dị mita iri abụọ na abụọ nogologo, gwakwa ya ka ọ gwa eze ka o nye ya ikike ka ọ kwụgbuo Mọdekaị nelu ya. Ihe a ha gwara Heman dị ya mma, ya ekwuokwa ozugbo ka a rụọ osisi ahụ.Esta 5:12-14.12.Olee ihe mere eze ji kwuo ka a gụọrọ ya akwụkwọ e dere ihe ndị mere nalaeze Peshia, oleekwa ihe ọ chọpụtara?12Ma ihe na-anabughị eme eze mere ya nabalị ụbọchị ahụ. Baịbụl sịrị: Nabalị ahụ, ụra gbafuru eze nanya. Nke a mere ka o kwuo ka a gụọrọ ya akwụkwọ e dere ihe ndị mere noge gara aga nalaeze Peshia. Mgbe a nọ na-agụ ya, a hụrụ ebe e dere nkata a kpara igbu ya. Ahazuirọs chetara mgbe ihe ahụ mere, chetakwa na e jidere ndị ahụ kpara nkata ahụ gbuo. Eze jụziri ndị na-ejere ya ozi ihe e meere Mọdekaị, bụ onye mere ka a mata nkata ahụ a kpara igbu ya. Ha gwara ya na o nwebeghị ihe e meere ya.GụọEsta 6:1-3.13, 14.a Olee otú ihe si malite imebiri Heman? b Oleekwa ihe nwunye Heman na ndị enyi ya gwara ya?13Ihe a were eze iwe, ya ajụọ ndị na-ejere ya ozi ma è nwere onye ọ bụla nime ndị o mere ndị isi nọ nso. Ọ dabara na ọ bụ Heman nọ nso. O yikwara ka ihe mere o ji bịa nisi ụtụtụ ahụ ọ bụ ka ọ nata eze ikike ịkwụgbu Mọdekaị. Ma tupu Heman agwa eze ihe mere o ji bịa, eze jụrụ ya ihe a ga-emere nwoke nke ihe ya masịrị eze. Heman chere na ọ bụ ya ka eze bu nobi. Nihi ya, o kwuru ihe dị iche iche a ga-emere onye ahụ. Ọ sịrị na e kwesịrị iyiwe onye ahụ uwe eze na-eyi, ya anọkwasịkwa nịnyịnya eze. Ọ sịkwara na a ga-agwa otu nime ndị isi a ma ama ka ọ kpọgharịa nwoke ahụ nobodo Shushan, onye ahụ ga na-etokwa nwoke ahụ ka ndị mmadụ mara na ihe ya masịrị eze. Chegodị otú ihu dị Heman mgbe eze gwara ya na ọ bụ Mọdekaị ka a ga-emere ihe a niile! Ònyekwanụ ka eze gwara ka o meere Mọdekaị ihe ndị ahụ? Ọ bụ Heman.Esta 6:4-10.14Heman jisiri ike gaa mee ihe ahụ eze gwara ya, ma gbara lawa ozugbo. Nwunye ya na ndị enyi ya gwara ya na ihe a merenụ gosiri na ihe ọjọọ na-aga ime ya, nakwa na o nweghị ihe ọ ga-emeli Mọdekaị onye Juu.Esta 6:12, 13.15.a Olee uru ndidi Esta nwere bara? b Gịnị mere anyị ji kwesị ichere Jehova?15Otú ahụ Esta si nwee ndidi ma chere ka otu ụbọchị gafekwuo tupu ya agwa eze ihe ọ chọrọ ịgwa ya mere ka Heman jiri aka ya gbapuo onwe ya afọ. Í cheghị na ọ ga-abụ Jehova Chineke mere ka ụra pụọ eze nanya nabalị ahụ? Ilu 21:1 Ka a sịkwa ihe mere Baịbụl ji gwa anyị ka anyị na-echere Jehova.GụọMaịka 7:7.Ọ bụrụ na anyị echere Chineke, anyị ga-achọpụta na otú ọ ga-esi doziere anyị nsogbu anyị ga-aka mma karịa otú anyịnwa gaara esi edozi ya.Ọ Katara Obi Kwuo Okwu16, 17.a Olee mgbe oge ruru ka Esta kwuo okwu? b Olee otú Esta si dị iche na Vashtaị, onye bụbu nwunye eze?16Esta agaghị anwa anwa hapụkwa ịgwa eze ihe ahụ ọ chọrọ ịgwa ya noriri nke abụọ a ọ kpọrọ ya. Ma olee otú ọ ga-esi agwa ya ihe ahụ? Ọ dabara na eze jụkwara ya ọzọ ihe ọ chọrọ ka e meere ya. Esta 7:2 Oge eruola ka Esta kwuo okwu.17Weregodị ya na ị na-ahụ ka Esta bu ụzọ kpee ekpere nobi ya, gwazie eze, sị: Ọ bụrụ na ihe m dị gị mma, eze, ọ bụrụkwa na ọ dị eze mma, m na-arịọ ka e nye m mkpụrụ obi m, m na-arịọkwa ka e nye m ndị m. Esta 7:3 Ị hụrụ na o mere ka eze mara na ya ma na eze ga-eme ihe ziri ezi? Esta gosiri na ya adịghị ka Vashtaị, onye bụbu nwunye eze, onye kpachaara anya menye eze ihere. Esta 1:10-12 Ihe ọzọ bụ na Esta abịaghị tawa eze ụta maka na o weere Heman ka ezigbo mmadụ. Kama, ọ rịọrọ eze ka o mee ka a ghara igbu ya.18.Olee otú Esta si kọọrọ eze nsogbu ya?18O doro anya na ihe ahụ Esta rịọrọ juru eze anya ma metụya nobi. Olee onye ga-anwa anwa chọọ igbu nwunye eze? Esta gwakwara eze, sị: E rewo anyị, mụ na ndị m, ka a laa anyị niyi, gbuo anyị ma bibie anyị. A sị na e rere anyị ka anyị ghọọ ndị ikom na-agba ohu na ndị inyom na-eje ozi, m gaara agbachi nkịtị. Ma ọdachi a ekwesịghị ekwesị ma ọ bụrụ na o mebiere eze ihe. Esta 7:4 Ị hụrụ na Esta gwara eze hoo haa ihe bụ nsogbu ya, ma o kwukwara na ya gaara agbachi nkịtị ma a sị na ihe e kwuru bụ na ha ga-aghọ ndị ohu. Ọ bụrụ na eze agbachi nkịtị e gbukpọọ ndị Juu, ọ ga-emebiri ya ihe.19.Olee ihe anyị nwere ike ịmụta naka Esta banyere ịgwa mmadụ okwu ga-eru ya nobi?19Otú Esta si kwuo okwu na-akụziri anyị otú anyị nwere ike isi gwa mmadụ okwu ya eruo ya nobi. Ọ bụrụ na e nwere nsogbu ị chọrọ ịkọrọ onye ị hụrụ nanya ma ọ bụ onye nọ nisi ka o leba ya anya, ihe ga-enyere gị aka bụ inwe ndidi, ịkwanyere onye ahụ ùgwù na ịgwa ya hoo haa ihe dị gị nobi.Ilu 16:21,23.20, 21.a Olee otú Esta si gbapuo Heman afọ, oleekwa ihe nke a mere ka eze mee? b Olee ihe Heman mere mgbe Esta mere ka eze mata na ọ bụ Heman kpara nkata ọjọọ ahụ?20Ahazuirọs jụrụ nwunye ya, sị: Ònye bụ onye ahụ, oleekwa ebe onye obi kara ime otú ahụ nọ? Weregodị ya na ị na-ahụ ka Esta tụrụ Heman aka ma sị: Nwoke ahụ, onye mmegide ahụ na onye iro ahụ, bụ Heman ọjọọ a. Mgbe Esta kwuru ihe a, ebe niile dara jụụ. Ezigbo ụjọ jidere Heman. Olee otú i chere ihu dị eze ahụ, bụ onye na-ewe iwe ọkụ, mgbe ọ chọpụtara na onye ndụmọdụ ya ọ tụkwasịrị obi ghọgburu ya, ya abịanye aka nakwụkwọ ka e gbuo nwunye ya ọ hụrụ nanya? Ihe a were eze ezigbo iwe nke na o si nebe ahụ pụọ gaa nubi dị nobí ya ka obi ya jụrụ.Esta 7:5-7.Esta katara obi mee ka a mata na Heman bụ onye ọjọọ21Mgbe Heman hụrụ na a gbapuola ya afọ, ọ daara nwunye eze nala, na-arịọ ya ka ọ rịọ eze ka ọ gbaghara ya. Mgbe eze bataghachiri nime ụlọ, ọ hụrụ ka Heman nọ nebe nwunye ya dina na-arịọ ya arịrịọ. O jizi iwe ahụ bo Heman ebubo na ọ chọrọ ịnọ nụlọ ya dinaa nwunye ya nike. Ihe ahụ o kwuru gosiri na nke Heman agwụla. A kpọpụrụ Heman ozugbo ahụ, kpuchie ya ihu. Otu nime ndị na-ejere eze ozi gwaziri eze na e nwere nnukwu osisi Heman rụrụ nke ọ chọrọ iji kwụgbuo Mọdekaị. Ozugbo ahụ, Ahazuirọs nyere iwu ka a kwụgbuo Heman nosisi ahụ.Esta 7:8-10.22.Gịnị ka ihe Esta mere na-akụziri anyị?22Ebe ọ bụ na ihe ọjọọ juru nụwa taa, o nwere ike ịdị anyị ka ihe agaghị emecha dị mma. Ò nwetụla mgbe ọ dị gị otú ahụ? O nweghị mgbe Esta weere ya na olileanya adịghịzi, o nweghịkwa mgbe ahụ gbakasịwara ya ma ọ bụ ya akwụsị inwe okwukwe na Chineke. Mgbe oge ruru, ọ katara obi kwuo okwu, obi sikwara ya ike na Jehova ga-eme ka ihe ka mma. Anyị kwesịrị ịmụta ime otú ahụ. Jehova agbanwebeghị. Ọ ka nwekwara ike ime ka ndị ajọ mmadụ daba nolulu ha gwuuru ndị ọzọ, otú ahụ Heman dabara.GụọAbụ Ọma 7:11-16.Ọ Gbachiteere Jehova na Ndị Na-efe Ya23.a Olee ihe eze meere Mọdekaị na Esta? b Olee otú amụma ahụ Jekọb nọ nọnụ ọnwụ buo banyere Benjamin si mezuo? Gụọ igbe isiokwu ya bụ Ha Mezuru Ihe E Buru nAmụma.23Eze mechara chọpụta na ọ bụghị naanị na Mọdekaị mere ka a mata nkata a kpara igbu ya, ọ bụkwa ya zụrụ nwunye ya bụ Esta. Ahazuirọs nyeziri Mọdekaị ọkwá ahụ o nyeburu Heman. O nyekwara Esta ụlọ Heman na ihe niile Heman nwere. Esta nyefekwara Mọdekaị ihe ndị ahụ.Esta 8:1, 2.24, 25.a Gịnị mere na Esta agbachighị nkịtị mgbe o mechara ka eze mara na ọ bụ Heman kpara nkata ọjọọ ahụ? b Olee ihe Esta mere ọzọ nke nwere ike ime ka e gbuo ya?24Esta ọ ga-agbachizi nkịtị ugbu a ihe dịịrịla ya na Mọdekaị mma? Ọ gaghị eme otú ahụ nihi na ọ naghị achọ ihe ga-abara naanị onwe ya uru. A ka na-ezipụ akwụkwọ ozi ahụ Heman dere, nke kwuru na a ga-egbu ndị Juu bi nebe niile eze Ahazuirọs na-achị.Heman fere nza, ma ọ bụ Pua, nke nwere ike ịbụ ịgba afa, iji mata oge ga-akacha mma a ga-eji egbu ndị Juu niile. Esta 9:24-26 Ọ ka fọrọ ọtụtụ ọnwa tupu ụbọchị a ga-egbu ndị Juu eruo, ma ụbọchị ahụ ji ọsọ na-abịa. Ò nwere ihe a ka nwere ike ime ka a ghara igbu ndị Juu?25Esta gakwara nihu eze ọzọ mgbe eze na-akpọghị ya ka ọ bịa nagbanyeghị na ọ ma na e nwere ike igbu ya. Na nke ugbu a, ọ bịaziri rịọ di ya ka ọ gbanwee iwu ahụ e tiri ka e gbuo ndị Juu. Ma, a naghị agbanwe iwu ọ bụla ndị eze Peshia bịanyere aka na ya. Dan. 6:12,15 Nihi ya, eze nyere Esta na Mọdekaị ikike ka ha tie iwu ọhụrụ. Ha tiziri iwu ka ndị Juu lụso ndị ọ bụla bịara igbu ha ọgụ. E zipụkwara ndị na-agba ịnyịnya ka ha gaa zie ndị Juu ozi ahụ ga-eme ha obi ụtọ. Ozi a mekwara ka obi sie ndị Juu ike. Esta 8:3-16 Weregodị ya na ị na-ahụ ndị Juu bi nebe niile Ahazuirọs na-achị ka ha bidoro kwadowe agha. O doro anya na ha agaraghị enwe ike ime otú ahụ ma ọ bụrụ na e tighị iwu ọhụrụ ahụ. Ma, ihe kazi mkpa ugbu a bụ ma Jehova nke ụsụụ ndị agha ọ ga-enyere ndị ya aka nagha a?1 Sam. 17:45.Esta na Mọdekaị zigaara ndị Juu bi nebe niile alaeze Peshia na-achị ozi26, 27.a Olee ụdị mmeri Jehova mere ka ndị Juu merie ndị iro ha? b Olee amụma e mezuru mgbe e gburu ụmụ iri Heman?26Mgbe ụbọchị e kwuru na a ga-egbu ndị Juu ruru, ndị Juuniile ejikerela. Ugbu a, ọtụtụ ndị isi ndị Peshia na-agbachitere ndị Juu nihi na ha nụrụ na e meela Mọdekaị, bụ onye Juu, onye na-esote eze. Jehova mere ka ndị ya merie nagha ahụ. Jehova chebere ndị ya ma mee ka ha sụọ ndị iro ha akwụ, ka ndị iro ha gharakwa inye ha nsogbu ọzọ.Esta 9:1-6.27E gbukwara ụmụ iri Heman nihi na ọ bụrụ na e gbughị ha, ha agaghị ekwe ka Mọdekaị were ihe nna ha. Esta 9:7-10 Ihe a mezuru otu amụma Chineke buru na Baịbụl nke kwuru na a ga-egbuchapụ ndị Amalek, bụ ndị iro ndị Chineke. Diut. 25:17-19 Ọ ga-abụ na ụmụ Heman bụ ndị Amalek ikpeazụ fọrọnụ.28, 29.a Gịnị mere o ji bụrụ uche Jehova ka Esta na ndị Juu lụso ndị iro ha agha? b Gịnị ka anyị nwere ike ịmụta naka Esta taa?28Nagbanyeghị na Esta ka bụ nwa agbọghọ, ọ rụrụ nnukwu ọrụ, dị ka iso tie iwu gbasara otú a ga-esi lụso ndị iro Chineke agha ma gbuo ha. O doro anya na ihe ndị ahụ Esta mere adịghị mfe. Ma, Esta katara obi mee ha nihi na Jehova achọghị ka e bibie ndị ya bụ ndị Izrel. Ihe mere na ọ chọghị ka e bibie ha bụ maka na ọ bụ ná mba Izrel ka Mesaya ahụ e kwere ná nkwa ga-esi bịa. Ọ bụkwa Mesaya ahụ ga-azọpụta ụmụ mmadụ. Jen. 22:18 Ndị na-efe Chineke taa nwere obi ụtọ na mgbe Mesaya ahụ, ya bụ, Jizọs, bịara nụwa, o nyere ndị na-eso ụzọ ya iwu ka ha ghara ịlụ agha.Mat. 26:52.29Ma, e nwere agha Ndị Kraịst na-alụ taa. Ha na-alụ agha a ka Setan ghara ime ka ha na Chineke kwụsị ịdị ná mma. Setan chọrọ ime ka anyị kwụsị inwe okwukwe na Jehova Chineke.Gụọ2 Ndị Kọrịnt 10:3, 4.Obi dị anyị ụtọ na anyị nwere onye dị ka Esta, onye anyị nwere ike ịmụta ọtụtụ ihe naka ya. Ka anyị gbaa mbọ na-eme ka ya, ya bụ, ka anyị nwee okwukwe, na-akpa àgwà ka ndị maara ihe, na-enwe ndidi, na-agwa ndị ọzọ okwu otú ọ ga-eru ha nobi, na-akata obi eme ihe, ma na-agbachitere ndị anyị na ha na-efe Chineke.Ajụjụ Ndị A Jụrụla Banyere EstaGịnị mere Mọdekaị ji kwe ka Esta lụọ onye na-anaghị efe Chineke?Ụfọdụ ndị ọkà mmụta na-ekwu na ihe mere Mọdekaị ji kwe ka Esta lụọ eze Peshia bụ na ọ chọrọ ka ya bụrụ onye a ma ama. Ma ihe a ha na-ekwu abụghị eziokwu. Ebe ọ bụ na Mọdekaị bụ onye Juu na-erubere Chineke isi, o doro anya na ọ gaghị achọ ka Esta lụọ onye na-anaghị efe Chineke. Diut. 7:3 Akụkọ ndị Juu na-akọ noge ochie kwudịrị na Mọdekaị gbalịrị ime ka eze ahụ ghara ịlụ Esta. Ma, o yiri ka Esta na Mọdekaị enweghị ihe ha ga-emeli nokwu ahụ ebe ọ bụ na ha bụ ndị mbịarambịa nobodo ahụ, eze na-achị ha abụrụkwa o kwuchaa o bie na onye a na-efe ka chi. O mechara doo anya na Jehova ji ọlụlụ ahụ eze ahụ lụrụ Esta mee ka a zọpụta ndị ya.Esta 4:14.Gịnị mere na e nweghị ebe aha Chineke bụ Jehova dị nakwụkwọ Esta?O doro anya na ọ bụ Mọdekaị dere akwụkwọ Esta. Ọ ga-abụ na ebe mbụ e debere akwụkwọ a bụ nebe ndị Peshia na-edebe akwụkwọ ndị kọrọ ihe mere nalaeze Peshia. E mechaziri wega ya Jeruselem. Ọ bụrụ na e dere aha Chineke, bụ Jehova, nakwụkwọ Esta, o nwere ike ime ka ndị Peshia, bụ ndị na-efe arụsị, tụfuo ya. Nagbanyeghị na e deghị aha Jehova nakwụkwọ ahụ, o doro anya na aka Jehova dị nihe ndị e dere na ya. Ma, ọ dị mma ịmara na aha Chineke dị nakwụkwọ ahụ nasụsụ Hibru, bụ asụsụ mbụ e ji dee ya. Otú o si dịrị na ya bụ na e nwere mkpụrụ okwu anọ ndị a ma ụma dee nakwụkwọ ahụ, otu sochiri ibe ya. Ihe e ji malite ma ọ bụ mechie nke ọ bụla ná mkpụrụ okwu anọ ahụ bụ mkpụrụ akwụkwọ anọ dị naha Chineke nasụsụ Hibru.Esta 1: 20.Ihe a kọrọ nakwụkwọ Esta ò mere eme neziokwu?O nwere ndị na-ekwu na ihe a kọrọ nakwụkwọ Esta emeghị eme. Ma, ụfọdụ ndị ọkà mmụta kwuru na onye dere akwụkwọ ahụ ma gbasara ọchịchị ndị Peshia nke ọma. Omenala ha na otú ha si arụ ụlọ dokwara ya anya. Ọ bụ eziokwu na e wezụga Baịbụl, e nwebeghị ebe ọzọ a hụrụ e dere aha Esta nihe ndị mgbe ochie dere. Ma, ọ bụghị naanị Esta bụ nwunye eze ma ọ bụ onye si nezinụlọ eze nke a na-ahụbeghị aha ya nihe ndị oge ochie dere. Ihe ọzọ bụ na e nwere ihe ndị e dere noge ochie bụ ndị kwuru na otu nwoke a na-akpọMardukâjere ozi nobí eze dị na Shushan notu oge ahụ akwụkwọ Esta kọrọ na Mọdekaị jere ozi nobí eze.Mardukâbụ otú ndị Peshia si ede Mọdekaị.Ha Mezuru Ihe E Buru nAmụmaỌgụ ahụ Esta na Mọdekaị lụụrụ ndị Chineke mezuru amụma ọzọ e buru na Baịbụl. Ihe karịrị otu puku afọ na narị afọ abụọ tupu oge ahụ, Jehova ji ike mmụọ nsọ ya mee ka Jekọb buo amụma banyere otu nime ụmụ ya. Ọ sịrị: Benjamin ga na-adọgbu anụ dị ka anụ ọhịa wolf. Nụtụtụ ka ọ ga-eri anụ o jidere, nanyasị ka ọ ga-eke ihe ọ kwatara akwata. Jen. 49:27 Nụtụtụ, ya bụ, mgbe ndị Izrel malitere inwe ndị eze, e nwere ndị si nebo Benjamin, dị ka Eze Sọl na ndị dike ndị ọzọ, ndị lụụrụ ndị Jehova agha. Nanyasị, ya bụ, mgbe ndị Izrel na-enwekwaghị eze, Esta na Mọdekaị, bụ ndị si nebo Benjamin, lụsoro ndị iro Jehova agha ma merie ha. E nwekwara ike ikwu na ha kere ihe ha kwatara nagha nihi na ihe niile Heman nwe ghọrọ nke ha.17 Lee! Abụ M Nwa Agbọghọ Bụ Ohu Jehova!1, 2.a Olee otú otu onye ọbịa si kelee Meri? b Olee ihe na-eme ná ndụ Meri noge ahụ onye ọbịa ahụ bịakwutere ya?Ọ TỤRỤ Meri nanya mgbe otu onye ọbịa bịara nụlọ ya. Onye ọbịa ahụ ajụghị ya maka nne ya ma ọ bụ nna ya. Ọ bụ yanwa ka ọ bịara ịhụ. O doro Meri anya na onye a abụghị onye Nazaret. Nobodo nta dị ka Nazaret, ọ naghị esi ike ịmata onye bụ ọbịa. Ma, o nwekwanụghị ebe onye ọbịa nke a ga-aga, a ghara ịma na ọ bụ ọbịa. Ekele o kelere Meri dị iche notú ndị mmadụ si ekele ibe ha. Ọ sịrị Meri: Ndeewo, onye e meere amara dị ukwuu, Jehova nọnyeere gị.GụọLuk 1:26-28.2Ọ bụ ihe a bụ ihe mbụ Baịbụl kọọrọ anyị banyere Meri. Meri bụ nwa Hilaị, onye Nazaret nke dị na Galili. Akụkọ Meri malitere noge Meri na-abịa ime mkpebi dị mkpa ná ndụ ya. Ya na Josef onye ọkwa nkà kwere ibe ha nkwa ọlụlụ. Josef abụghị ọgaranya, ma o nwere okwukwe. Nihi ya, o yiri ka Meri ọ matala otú ihe ga-adịrị ya, ya bụ, na ọ gaghị abụ onye ukwu. Kama, ọ ga-aghọ nwunye Josef. Ọ ga-enyekwara di ya aka ịzụ ụmụ ha ga-amụ. Ma tupu ya amara ihe na-emenụ, onye ọbịa ahụ gwara ya ọrụ Chineke chọrọ ka ọ rụọ, bụ nke ga-agbanwe ndụ ya.3, 4.Ọ bụrụ na anyị chọrọ ịmata onye Meri bụ, olee ihe ndị anyị kwesịrị iwepụ obi na ya, oleekwa ihe anyị kwesịrị ilekwasị anya?3Ọ na-eju ọtụtụ ndị anya na Baịbụl akọrọghị anyị ọtụtụ ihe banyere Meri. O nweghị oké ihe Baịbụl kwuru banyere otú e si zụlite ya, àgwà ya, na otú ọ dị nanya. Ma, ihe ole na ole Baịbụl kwuru banyere ya bara ezigbo uru.4Ọ bụrụ na anyị chọrọ ịmata onye Meri bụ, anyị kwesịrị iwepụ obi anyị nọtụtụ ihe na-abụghị eziokwu a na-akụzi banyere ya nokpukpe dị iche iche. Nihi ya, ka anyị hapụgodị otú ọtụtụ ndị sirila see ya, tụọ ya, ma ọ bụ kpụọ ya nebe dị iche iche. Ka anyị hapụkwa ozizi dị mgbagwoju anya ndị okpukpe na-ezi nke mere ha ji akpọ nwaanyị a dị umeala nobi oké aha ndị dị ka: Nne nke Chukwu na Eze Nwaanyị nke Eluigwe. Ka anyị lekwasị anya nihe Baịbụl kwuru banyere ya. Ọ ga-eme ka anyị ghọta ihe mere okwukwe ya ji sie ike na otú anyị nwere ike isi ṅomie ya.Mmụọ Ozi Bịara nỤlọ Ya5.a Gịnị ka ihe mere mgbe Gebriel kelere Meri na-akụziri anyị banyere Meri? b Olee ihe dị mkpa anyị nwere ike ịmụta naka Meri?5Onye ahụ bịara nụlọ Meri abụghị mmadụ. Ọ bụ mmụọ ozi a na-akpọ Gebriel. Mgbe ọ kpọrọ Meri onye e meere amara dị ukwuu, ihe o kwuru nyere Meri nsogbu nke ukwuu, ya echewe ihe ekele a pụtara. Luk 1:29 Ònye meere ya amara a? Meri atụghị anya ka a kwanyere ya ùgwù pụrụ iche. Ma, ihe mmụọ ozi ahụ na-ekwu bụ amara Jehova bụ Chineke meere Meri. Nke ahụ dị Meri mkpa. Ma, ebe ọ bụ na ọ dịghị mpako, o wereghị onwe ya ka onye Chineke meere amara. Ọ bụrụ na anyị na-agbalị ka Chineke meere anyị amara, ma ghara iji nganga na-eche na e meerela anyị amara, anyị ga-amụta ihe dị mkpa Meri mụtara. Ihe ọ mụtara bụ na Chineke na-emegide ndị mpako, ma ọ hụrụ ndị wedara onwe ha ala na ndị dị umeala nobi nanya, ọ na-enyekwara ha aka.Jems 4:6.Meri adịghị mpako, o wereghị onwe ya ka onye Chineke meere amara6.Olee ọrụ pụrụ iche mmụọ ozi gwara Meri na ọ ga-arụ?6Meri kwesịrị ịdị umeala nobi nihi na mmụọ ozi ahụ chọrọ ịgwa ya ọrụ na-enweghị atụ ọ ga-arụ. Ọ gwara ya na ọ ga-amụ nwa nke ga-aghọ onye kacha mkpa nụmụ mmadụ niile. Gebriel sịrị: Jehova Chineke ga-enyekwa ya ocheeze Devid bụ nna ya, ọ ga-achịkwa ụlọ Jekọb dị ka eze ruo mgbe ebighị ebi, alaeze ya agaghịkwa enwe ọgwụgwụ. Luk 1:32, 33 O doro anya na Meri maara nkwa Chineke kwere Devid ihe karịrị otu puku afọ tupu mgbe ahụ, ya bụ, na otu nime ụmụ ya ga-achị ruo mgbe ebighị ebi. 2 Sam. 7:12, 13 Nke a pụtara na nwa ya ga-abụ Mesaya, bụ onye ndị na-efe Chineke nọ na-atụ anya ya kemgbe ọtụtụ narị afọ.Mmụọ ozi Gebriel gwara Meri ọrụ na-enweghị atụ Chineke nyere ya7.a Olee ihe ajụjụ Meri jụrụ mmụọ ozi ahụ na-akụziri anyị banyere Meri? b Olee ihe ndị na-eto eto taa nwere ike ịmụta naka Meri?7Mmụọ ozi ahụ gwakwara ya na a ga-akpọ nwa ya Ọkpara nke Onye Kasị Elu. Olee otú nwaanyị nkịtị ga-esi mụọ Ọkpara Chineke? Oleedị otú Meri ga-esi amụ nwa? Ya na Josef ka kwere ibe ha nkwa ọlụlụ, ma ha alụbeghị. Meri jụrụ mmụọ ozi ahụ nezoghị ọnụ, sị: Olee otú nke a ga-esi mee, ebe ọ bụ na mụ na nwoke ọ bụla enwetụbeghị mmekọahụ? Luk 1:34 Ị hụrụ na ihere emeghị Meri ikwu na ya bụ nwa agbọghọ na-amaghị nwoke? Kama nke ahụ, obi dị ya ụtọ na ya amaghị nwoke. Taa, ọ na-adị ọtụtụ ndị na-eto eto ọkụ nahụ ka ha nwee mmekọahụ, ha na-ejikwa ndị nke na-amabeghị nwoke ma ọ bụ nwaanyị eme ihe ọchị. Neziokwu, ụwa agbanweela. Ma, Jehova anaghị agbanwe agbanwe. Mal. 3:6 Noge a, Jehova hụrụ ndịna-erubere iwu ya isi nanya otú ahụ ọ hụrụ ha nanya noge Meri.GụọNdị Hibru 13:4.8.Olee otú Meri ga-esi amụ nwa zuru okè nagbanyeghị na yanwa ezughị okè?8Ọ bụ eziokwu na Meri bụ ezigbo ohu Chineke, ma o zughị okè. Oleezi otú ọ ga-esi mụọ nwa zuru okè, bụ Ọkpara Chineke? Gebriel kwuru, sị: Mmụọ nsọ ga-abịakwasị gị, ike nke Onye Kasị Elu ga-ekpuchikwa gị. Nihi nke ahụ, a ga-akpọ onye ahụ a ga-amụ onye nsọ, Ọkpara Chineke. Luk 1:35 Ihe dị nsọ pụtara ihe dị ọcha, ihe na-enweghị ntụpọ ma ọ bụ ihe na-arụghị arụ. Ụmụ mmadụ na-ebufe ụmụ ha mmehie, ha aghọọ ndị na-adịghị ọcha. Ma, na nke Jizọs, Jehova ga-arụ ọrụ ebube pụrụ iche. Ọ ga-esi neluigwe bufee ndụ Ọkpara ya nakpa nwa Meri ma jiri mmụọ nsọ ya, ma ọ bụ ike ya nke na-arụ ọrụ mgbe niile, kpuchie Meri ma chebe nwa ahụ ka ọ ghara ibute mmehie. Meri ò kwetara ihe mmụọ ozi ahụ gwara ya? Olee ihe o kwuru?Ihe Meri Gwara Gebriel9.a Gịnị mere na mmadụ ekwesịghị ikwu na Meri agaghị amụli nwa maka na ọ mabeghị nwoke? b Olee ihe ọzọ Gebriel kwuru nke mere ka okwukwe Meri sikwuo ike?9E nwere ọtụtụ ndị na-ekweghị na nwaanyị na-amaghị nwoke nwere ike ịmụ nwa. Ụfọdụ nime ha bụ ndị ọkà mmụta okpukpe, bụ ndị sịrị na ha bụ Ndị Kraịst. Nagbanyeghị akwụkwọ niile ha gụrụ, ha aghọtaghị otu ihe dị mfe nghọta nke Gebriel gwara Meri. Gebriel sịrị na nebe Chineke nọ, ọ dịghị okwu ọ bụla e kwupụtaworo nke ga-abụ ihe na-apụghị ime eme. Luk 1:37 Meri kwetara na ihe Gebriel gwara ya bụ eziokwu nihi na ọ bụ nwa agbọghọ okwukwe ya siri ike. Ma, nke a apụtaghị na Meri na-ekwere ihe ọ bụla ọ nụrụ. Meri ga-achọ ịhụ ihe ga-eme ka o kweta ihe a gwara ya, otú mmadụ ọ bụla na-eche echiche ga-eme. Gebriel dịkwa njikere ịgwa ya ihe ọzọ mere ọ ga-eji ekweta. Ọ gwara ya banyere Elizabet bụ onye ikwu ya merela agadi. Onye ọ bụla ma na Elizabet bụ nwaanyị aga. Ma ọ gwara ya na Chineke emeela ka ọ tụrụ ime.10.Gịnị mere na anyị ekwesịghị iche na ọrụ ahụ e nyere Meri esirighị ya ike?10Olee ihe Meri ga-eme ugbu a? A gwala ya ọrụ Chineke chọrọ ka ọ rụọ, gwakwa ya ihe gosiri na Chineke ga-eme ihe niile Gebriel kwuru. Anyị ekwesịghị iche na ọrụ ọma a e nyere ya atụghị ya ụjọ ma ọ bụ na o sirighị ya ike. Otu ihe mere o ji siere ya ike bụ na ya na Josef kwere ibe ha nkwa ọlụlụ. Josef ọ ka ga-ekwe alụ ya ma ọ chọpụta na ọ dị ime? Ihe ọzọ bụ na ọrụ ahụ e nyere ya abụghị obere ọrụ. Ọ ga-eburu ndụ nke onye kacha mkpa nihe niile Chineke kere eke nafọ, ya bụ, ndụ Ọkpara Chineke. Ọ bụ Meri ga na-elekọta ya mgbe ọ dị obere, chebekwa ya ka ihe ghara ime ya nụwa ọjọọ a. Neziokwu, ihe a abụghị obere ọrụ.11, 12.a Gịnị ka ụfọdụ ndị na-efe Chineke mere mgbe Chineke nyere ha ọrụ siri ike? b Gịnị ka ihe Meri gwara Gebriel na-akụziri anyị?11Baịbụl gosiri na o nweela mgbe ndị ikom na-efe Chineke na-ekwechaghị anara ọrụ siri ike Chineke nyere ha nagbanyeghị na obi kara ha. Mozis kwuru na okwu anaghị aga ya were were nọnụ, na ya agaghị abụli ọnụ na-ekwuru Chineke. Ọpụ. 4:10 Jeremaya kwuru na ya bụ nwata, ya bụ, na ya dị obere ịrụ ọrụ Chineke nyere ya. Jer. 1:6 Jona gbara ọsọ nihi ọrụ Chineke nyere ya. Jona 1:3 Oleekwanụ maka Meri?12Ndị nwere okwukwe na Chineke ka na-echeta okwu o kwuru bụ ndị gosiri na ọ dị umeala nobi ma na-erube isi. Ọ gwara Gebriel, sị: Lee! Abụ m nwa agbọghọ bụ ohu Jehova! Ka o mee dị ka i kwuru. Luk 1:38 Nwa agbọghọ bụ ohu bụ odibo kacha dị ala. Ndụ ya dị naka nna ya ukwu. Ọ bụ otú ahụ ka Meri si were onwe ya nebe Nna ya ukwu, bụ Jehova, nọ. Ọ ma na ebe ndụ ya dị naka Chineke, o nweghị ihe ga-eme ya nihi na ọ ma na Chineke anaghị ahapụ ndị ji obi ha niile na-efe ya. Ọ makwa na Chineke ga-agọzi ya ma ọ bụrụ na ya emee ihe niile ya nwere ike ime nọrụ ahụ siri ike o nyere ya.Ọma 18:25.Meri ma na ebe ndụ ya dị naka Chineke, o nweghị ihe ga-eme ya nihi na Chineke ya, bụ Jehova, anaghị ahapụ ndị ji obi ha niile na-efe ya13.Ọ bụrụ na ihe Chineke gwara anyị mee eyie anyị ka ihe siri ike ma ọ bụkwanụ ihe na-agaghị ekwe anyị omume, olee otú ihe Meri mere ga-esi baara anyị uru?13Mgbe ụfọdụ, Chineke na-agwa anyị mee ihe anyị nwere ike iche na o siri ike ime, ma ọ bụkwanụ ihe yiri anyị ka ọ gaghị ekwe anyị omume. Ma, nOkwu ya bụ Baịbụl, ọ gwara anyị ọtụtụ ihe mere anyị ga-eji tụkwasị ya obi otú ahụ Meri mere. Ilu 3:5, 6 Ànyị ga-eme otú ahụ? Ọ bụrụ na anyị emee otú ahụ, ọ ga-agọzi anyị. Otú ọ ga-esi agọzi anyị bụ na ọ ga-eme ka okwukwe anyị nwere nebe ọ nọ sikwuo ike.Meri Gara na nke Elizabet14, 15.a Olee otú Jehova si gọzie Meri mgbe ọ gara nụlọ Elizabet na Zekaraya? b Gịnị ka ihe Meri kwuru naLuk 1:46-55na-akụziri anyị banyere ya?14Ihe Gebriel gwara Meri banyere Elizabet baara Meri ezigbo uru. Ọ dịghị nwaanyị ọzọ nọ nụwa ga-aghọta otú obi dị Meri ka Elizabet. Meri jikeere ngwa ngwa gawa nógbè Juda bụ ugwu ugwu. Ịga na nke Elizabet nwere ike iwe ya ụbọchị atọ ma ọ bụ anọ. Mgbe ọ banyere nụlọ Elizabet na Zekaraya bụ onye nchụàjà, Jehova mere ka Meri hụkwuo ihe ga-eme ka okwukwe ya sikwuo ike. OzugboElizabet nụrụ ekele Meri, nwa Elizabet bu nafọ maliri elu nihi ọṅụ. Mgbe ihe a mere, Elizabet jupụtara na mmụọ nsọ, ya akpọọ Meri nne nke Onyenwe m. Chineke eburula ụzọ mee ka Elizabet mara na nwa Meri ga-amụ ga-abụ Onyenwe ya, bụ Mesaya. Mmụọ nsọ mekwara ka ọ jaa Meri mma maka otú o si rube isi ma nwee okwukwe. Elizabet sịrị: Obi ụtọ na-adịkwara nwaanyị nke kweere. Luk 1:39-45 Neziokwu, ihe niile Jehova kwere Meri ná nkwa ga-emezu.Enyi Meri na Elizabet bụ baara ha abụọ uru15Mgbe Elizabet kwuchara, Meri kwuru nke ya. E dere ihe Meri kwuru na Baịbụl.GụọLuk 1:46-55.Ihe a bụ okwu kacha ogologo nokwu niile Meri kwuru e dere na Baịbụl. Ihe o kwuru na-emekwaka anyị mata ọtụtụ ihe banyere ya. Ọ na-eme ka anyị mata na Meri kelere Jehova nakwa na obi dị ya ụtọ maka otú Chineke si gọzie ya ma nye ya ọrụ ịbụ nne Mesaya. Ọ na-egosikwa anyị otú Meri nweruru okwukwe na Chineke nihi na o kwuru na Jehova na-eweda ndị mpako na ndị ukwu nala ma na-enyere ndị ọ na-enweghị ka ọ hà ha na ndị ogbenye bụ ndị na-efe ya ofufe aka. Ihe Meri kwuru na-egosikwa anyị na Meri maruru Akwụkwọ Nsọ ala. Otu nchọpụta e mere gosiri na o kwuru ihe karịrị ihe iri abụọ e dere nAkwụkwọ Nsọ Hibru.16, 17.a Olee ihe Meri na nwa ya mere nke anyị kwesịrị iṅomi? b Olee ihe bara uru anyị na-amụta notú Meri na Elizabet si nọrịa?16O doro anya na Meri chebaara Okwu Chineke echiche nke ọma. Nagbanyeghị nke ahụ, ọ dị umeala nobi. Ọ bụ ya mere o ji kwuo ihe dị nAkwụkwọ Nsọ, ọ bụghị ikwu echiche nke aka ya. Nwa ahụ ọ dị ime ya ga-emecha mee otú ahụ o mere. Nwa ahụ ga-emecha kwuo, sị: Ihe m na-ezi abụghị nke m, kama ọ bụ nke onye zitere m. Jọn 7:16 Onye ọ bụla nime anyị kwesịrị ịjụ onwe ya, sị: M na-akwanyere Okwu Chineke ùgwù otú a? Ka ihe na-amasị m ọ bụ echiche nke m na ozizi nke m? Ihe Meri mere doro anya.17Meri nọ na nke Elizabet ruo ihe dị ka ọnwa atọ. O doro anya na ha ji oge ahụ gbarịtaa ibe ha ume. Luk 1:56 Ihe Baịbụl kwuru banyere ụmụ nwaanyị abụọ a na-echetara anyị uru mmadụ inwe ezigbo enyi bara. Ọ bụrụ na ndị anyị na-eme enyi bụ ndị hụrụ Jehova bụ Chineke anyị nanya, anyị na Chineke ga-adịkwu ná mma, anyị ga-abịarukwu ya nso. Ilu 13:20 Oge mechara ruo ka Meri laa nụlọ ya. Gịnị ka Josef ga-ekwu ma ọ mata na Meri adịla ime?Meri na Josef18.Olee ihe Meri gwara Josef, oleekwa ihe Josef mere?18Ọ ga-abụ na Meri echeweghị ka afọ ya buo tupu ya agwa Josef na ya dị ime. O doro anya na ọ gwara Josef. Tupu ya agakwuru Josef, ọ ga-abụ na ọ nọ na-eche ihe nwoke a na-atụ egwu Chineke ga-eme mgbe ọ ga-anụ ihe ọ ga-agwa ya. Ma, ọ gakwuuru ya ma gwa ya ihe niile merenụ. Ihe ọ gwara Josef nyere Josef nsogbu nobi nke ukwuu. Ọ chọrọ ikweta ihe nwa agbọghọ a ọ hụrụ nanya kwuru, ma ihe ahụ ọ kọọrọ ya emetụbeghị mbụ. Baịbụl ekwughị ihe Josef nọ na-eche. Ma, ihe Baịbụl kwuru bụ na o kpebiri ịgba Meri alụkwaghịm nihi na noge ahụ, a na-ewere ndị kwere ibe ha nkwa ọlụlụ ka di na nwunye. Ma, Josef achọghị imenye ya ihere nihu ọha ma ọ bụ mee ka a taa ya ahụhụ, ọ bụ ya mere o ji chọọ ịhapụ ya na nzuzo. Mat. 1:18, 19 Ọ ga-abụ na o wutere Meri ịhụ ka nwokeobiọma a nọ na-echegbu onwe ya nihi ihe ahụ merenụ. Ma, Meri ghọtara na ụta adịrịghị Josef.19.Olee otú Jehova si nyere Josef aka ka o mee ihe o kwesịrị ime?19Jehova ekweghị ka Josef mee ihe ahụ o chere kaara ya mma ime. Mmụọ ozi Chineke gwara ya ná nrọ na ime Meri dị bụ ọrụ ebube. O doro anya na ihe a a gwara ya mere ka obi ruo ya ala. Josef meziri ihe Meri mere ná mmalite, ya bụ, o rubeere Jehova isi. Ọ lụrụ Meri ma jikere ilekọta Ọkpara Jehova, bụ ọrụ pụrụ iche Jehova chọrọ ka ọ rụọ.Mat. 1:20-24.20, 21.Olee ihe ndị di na nwunye na ndị na-achọ ịlụ alụ nwere ike ịmụta naka Meri na Josef?20Ndị di na nwunye na ndị na-achọ ịlụ alụ kwesịrị ịmụta ihe naka Josef na Meri bụ ndị dịrị ndụ nihe dị ka puku afọ abụọ gara aga. Mgbe Josef hụrụ ka nwunye ọhụrụ ya na-arụ ọrụ e nyere ya ma na-elekọta nwa ahụ, o doro anya na obi tọrọ ya ụtọ na mmụọ ozi Jehova gwara ya ihe ọ ga-eme. Ọ ga-abụ na Josef mụtara na ọ bara uru ka mmadụ na-atụkwasị Jehova obi mgbe onye ahụ chọrọ ime mkpebi ndị dị mkpa. Ọma 37:5;Ilu 18:13 Ebe ọ bụ ya bụ onyeisi ezinụlọ ya, o doro anya na o leziri anya mgbe ọ na-eme mkpebi ndị ọzọ nezinụlọ ya.21Oleekwanụ ihe anyị nwere ike ịmụta naka Meri ebe ọ bụ na o kwere ka Josef lụọ ya nagbanyeghị na Josef ekwetabughị ihe ọ gwara ya? Ọ bụ eziokwu na o siiri Josef ike ikweta ihe Meri kọọrọ ya, Meri cheere ka onye a ga-abụ onyeisi ezinụlọ ya kpebie ihe ha ga-eme. Neziokwu, Meri chọpụtara na inwe ndidi amaka. Ụmụ nwaanyị bụ Ndị Kraịst taa kwesịkwara ịmụta otu ihe ahụ. Ọ ga-abụ na ihe ndị ahụ merenụ kụziiri ma Josef ma Meri na ọ bara uru ka ndị di na nwunye na ndị chọrọ ịlụ alụ na-ekwurịta okwu nke ọma nezoghị ihe ọ bụla.GụọIlu 15:22.22.Olee ihe mere o ji bụrụ na Josef na Meri malitere ọlụlụ ha otú kwesịrị ekwesị, oleekwa ihe chere ha ihu?22Neziokwu, Josef na Meri malitere ọlụlụ ha otú kwesịrị ekwesị. Ha abụọ hụrụ Jehova bụ Chineke nanya karịa ihe ọ bụla ọzọ, ha gbakwara mbọ ka ha mee ihe ga-atọ ya ụtọ. Ọ bụ ya mere ha ji jiri ọrụ ịzụ nwa ha kpọrọ ihe. Ma, ngọzi ha ka ga-enweta buru ibu, nsogbu ndị ka ga-abịara ha ka bukwara ibu. Ọrụ chere ha ihu bụ ịzụ Jizọs, bụ onye ga-eto ghọọ nwoke kacha ukwuu nke dịtụrụla ndụ nụwa.18 Ọ Nọ Na-eche Ihe Ihe Ndị ahụ Pụtara1, 2.Olee ebe Meri na-aga, oleekwa ihe mere njem a adịrịghị ya mfe?WEREGODỊ ya na ị na-ahụ ka Meri gbalịrị ka ya nọzie nelu obere ịnyịnya ibu bu ya. Ọ nọọla ọtụtụ awa nelu ịnyịnya ahụ. Josef nọ nihu jiri ụkwụ na-aga. Ọ bụ ya du Meri na-aga nokporo ụzọ a gara Betlehem, ụzọ ka dịkwa anya. Nwa Meri bu nafọ megharịrị ahụ ọzọ.2Nwa ahụ o bu nafọ akaala. Baịbụl kwuru hoo haa na ọ dị ime ọmụmụ ugbu a. Luk 2:5 Ka Josef na Meri nọ na-agafe ubi dị iche iche, o nwere ike ịbụ na ụfọdụ ndị na-akọ ihe ma ọ bụ na-agha mkpụrụ nubi ndị ahụ nọ na-ele ha anya, na-eche ihe mere nwaanyị a afọ ya karala aka ga-eji gawa njem noge a. Gịnị mere Meri ji hapụ ebe o bi na Nazaret gawa ebe ahụ dị anya?3.Olee ọrụ e nyere Meri, oleekwa ihe anyị ga-amụta banyere Meri?3Ihe niile a malitere nọnwa ole na ole tupu mgbe ahụ, bụ mgbe e nyere nwa agbọghọ a bụ onye Juu ọrụ a na-enyetụbeghị mmadụ ọ bụla ọzọ nụwa. A gwara ya na ọ ga-amụ nwa nwoke, nakwa na nwa ahụ ga-aghọ Mesaya, bụ Ọkpara Chineke. Luk 1:35 Mgbe oge ọ ga-amụ nwa ruwere, ọ bịara dị mkpa ka ha gaa ebe a ha na-aga. E nwere ọtụtụ ihe na-adịrịghị Meri mfe mere na njem a. Ka anyị hụ ihe ndị mere ka okwukwe ya sie ike nagbanyeghị ihe ndị ahụ merenụ.Ịga Betlehem4, 5.a Gịnị mere Josef na Meri ji na-aga Betlehem? b Olee amụma nke iwu Siza nyere mere ka e mezuo?4Ọ bụghị naanị Josef na Meri na-aga njem noge ahụ. O tebeghị aka Siza Ọgọstọs nyere iwu ka mmadụ niile gaa nala a mụrụ ha deba aha ha nakwụkwọ. Gịnị ka Josef mere? Baịbụl kwuru, sị: Ya mere, Josef sikwa na Galili gawa, hapụ obodo Nazaret, banye Judia, nobodo Devid, nke a na-akpọ Betlehem, nihi na o si nụlọ nakwa nezinụlọ Devid.Luk 2:1-4.5O nwere ihe mere iwu ahụ Siza nyere ji daba noge a. Otu amụma e buru nihe dị ka narị afọ asaa tupu ya enye iwu ahụ kwuru naa ga-amụ Mesaya na Betlehem. Ọ dabara na e nwere obodo nta a na-akpọ Betlehem nke dị naanị kilomita iri na otu ma e si Nazaret gawa ya. Ma, amụma ahụ kwuru hoo haa na ọ bụ na Betlehem Efrata ka a ga-amụ Mesaya ahụ.GụọMaịka 5:2.Ọ bụrụ na mmadụ e si Nazaret gawa obere obodo a bụ Betlehem Efrata, ọ ga-esi ụzọ Sameria bụ ugwu ugwu gaa ya, ọ ga-agakwa ihe dị ka otu narị kilomita na iri atọ tupu ya eruo. Ọ bụ Betlehem a ka Josef gawara nihi na ọ bụ ya bụ obodo Eze Devid na ezinụlọ ya, Josef na nwaanyị a ọ lụrụ ọhụrụ sikwa nezinụlọ Devid.6, 7.a Gịnị mere na ọ gaghị adịrị Meri mfe ịga Betlehem? b Olee ihe dị iche notú Meri si ekpebibu ihe ndị ọ na-eme na otú o si ekpebi ha ugbu a ọ ghọrọla nwunye Josef? Jiri ihe e dere nala ala zaa ya.6Meri ò kwetara iso Josef ebe ọ bụ na Josef ekpebiela na ha ga-aga? A sị ka e kwuwe, ọ ga-esiri ya ike ịga. Ihe a ga-abụ mbido ọnwa Ọktoba, nihi ya, mmiri nwere ike izo ebe ọ bụ na oge ọkọchị ha akwụsịwala. Ihe ọzọkwa bụ na Betlehem dị nugwu. Ihe ọ pụtara bụ na onye si Nazaret na-aga ebe ahụ ga-aga ije ọtụtụ ụbọchị, ya rutewe, ya abịazie rịwa ugwu. O nwekwara ike iwekwu ha oge nihi na ha ga na-ezurutụ ike nụzọ nihi Meri. Nwa agbọghọ ọ bụla dị ime ọmụmụ ga-achọ ịnọ nso nụlọ ya, bụ ebe ndị ezinụlọ ya na ndị enyi ya nọ, ka ha wee nyere ya aka mgbe ime ga-amalite ime ya. O doro anya na Meri ga-akatagodị obi tupu ya agawa ebe a ha na-aga.Ịga Betlehem adịghị mfe7Luk dere na Josef gara ka e wee deba aha ya na Meri nakwụkwọ. O kwukwara na Josef alụwo Meri. Luk 2:4, 5 Ihe so mee ka Meri kweta ịga bụ na ọ ghọọla nwunye Josef. Ọ ma na di ya bụ isi ya, ọ nabatakwara ọrụ Chineke nyere ya, nke bụ na ọ ga-abụ onye inyeaka di ya. Nke a pụtara na ọ ga na-enyere di ya aka ka ihe di ya kpebiri ime gazie agazie.Meri rubeere di ya isi, o sikwa otú ahụ gosi na ya nwere okwukwe.8.a Olee ihe ọzọ nwere ike iso mee ka Meri kweta iso Josef gaa Betlehem? b Olee otú ihe Meri mere nwere ike isi baara ndị na-atụ egwu Chineke uru taa?8Olee ihe ọzọ mere ka Meri rubere Josef isi? Ọ ga-abụ na ọ ma na e buru amụma na ọ bụ na Betlehem ka a ga-amụ Mesaya? Baịbụl agwaghị anyị. O nwere ike ịbụ na ọ ma, nihi na ma ndị isi okpukpe ha ma onye ukwu ma onye nta ma na a ga-amụ ya nebe ahụ. Mat. 2:1-7;Jọn 7:40-42 Ihe ọzọkwa bụ na Meri ma Akwụkwọ Nsọ nke ọma. Luk 1:46-55 Ma ihe mere Meri ji kweta ịga ọ bụ ka o rubere di ya isi ma ọ bụ ka o rubere ndị ọchịchị isi ma ọ bụ nihi amụma Jehova buru ma ọ bụkwanụ nihi ụzọ ihe atọ a, anyị kwesịrị iṅomi ihe a o mere. Jehova anaghị eji onye dị umeala nobi ma na-erubeisi egwu egwu, ma onye ahụ ọ bụ nwoke ma ọ bụ nwaanyị. Noge anyị a ọtụtụ ndị na-anaghị erube isi, ndị na-atụ egwu Chineke nebe niile nụwa kwesịrị ịna-erube isi ka Meri.Ọmụmụ Kraịst9, 10.a Gịnị nwere ike ịgbata Meri na Josef nobi mgbe ha rutewere Betlehem? b Olee ebe Josef na Meri nọrọ mgbe ha rutere Betlehem, oleekwa ihe kpatara ya?9O doro anya na obi lọturu Meri mgbe ọ nọ nebe dị anya hụ Betlehem. Ka Meri na Josef nọ na-arị ugwu na-aga, na-ahụ mkpụrụ osisi oliv dị iche iche, nke so nihe ikpeazụ ndị ọrụ ubi na-ewere nubi ha, o nwere ike ịbụ na ha chetara ihe ndị merela nobere obodo a. Obodo a dị ezigbo ntakịrị nke na a naghị agụnye ya ma a gụwa obodo ndị dị na Juda, dị ka Maịka onye amụma kwuru. Nagbanyeghị nke ahụ, ọ bụ na ya ka a mụrụ Boaz, Neomi, nakwa Devid nihe karịrị otu puku afọ tupu oge Josef na Meri.10Mgbe Meri na Josef rutere, ha hụrụ na ndị mmadụ jupụtara nobodo a. Ndị ọzọ eburula ha ụzọ bịa ka e deba aha ha nakwụkwọ. Nihi ya, e nweghị ụlọ ndị njem fọdụrụnụ ha ga-anọ.O nweghị ihe ọzọ ha ga-eme ma ọ bụghị ịnọrọ nụlọ anụ ka chi bọọ. Weregodị ya na ị na-ahụ Josef ka obi koro ya nelu mgbe ọ hụrụ otú ahụ si na-egbu nwunye ya mgbu otú ọ na-egbutụbeghị ya, ya ahụkwa na ọ na-aka njọ. O nweghị ebe ọzọ ime malitere ime ya ma ọ bụghị nụlọ anụ.11.a Gịnị mere ụmụ nwaanyị ga-eji aghọta na ọ dịrịghị Meri mfe noge ahụ ọ mụrụ nwa? b Olee otú Jizọs si bụrụ nwa mbụ na onye e bu ụzọ mụọ?11Ụmụ nwaanyị ga-aghọta na ọ dịrịghị Meri mfe noge ahụ. Ihe dị ka puku afọ anọ tupu oge Meri, Jehova buru amụma na ụmụ nwaanyị ga na-enwe ihe mgbu mgbe ha na-amụ nwa nihi mmehie anyị ketara naka Adam na Iv. Jen. 3:16 O doro anya na Meri nwekwara ihe mgbu a. Luk akọghị otú o si nwee ihe mgbu mgbe ọ na-amụ nwa, naanị ihe o kwuru bụ: O wee mụọ nwa ya nwoke, bụ nwa mbụ ya. Luk 2:7 Neziokwu, nwa a Meri mụrụ bụ nwa mbụ ya, ya bụ, nwa mbụ ọ mụrụ tupu ya amụọ ụmụ ya ndị ọzọ. Ma ọ dịghị ihe ọzọ, ụmụ niile ọ mụrụ dị asaa. Mak 6:3 Ma, nwa nke a pụrụ iche. Ihe ọ bụ abụghị naanị nwa mbụ Meri, ọ bụkwa onye Jehova bu ụzọ mụọ nime ihe niile e kere eke, ya bụ, Ọkpara Chineke mụrụ naanị ya.Kọl. 1:15.12.Olee ebe Meri nyiwere nwa ya, oleekwa otú nke a si egosi na a na-etinye nnu na ose na fim nakwa nakwụkwọ ndị e ji egosi ihe ndị mere mgbe a mụrụ Jizọs?12Luk kwuziri ihe ọzọ ọtụtụ ndị ma ugbu a. Ọ sịrị: O wee jiriákwà fụọ ya ma nyiwe ya nime ihe e ji etinyere anụ ụlọ nri. Luk 2:7 A na-etinyekarị nnu na ose na fim nakwa nakwụkwọ ndị e ji egosi ihe ndị mere mgbe a mụrụ Jizọs. Ma, ka anyị lebagodị anya na nke bụ eziokwu. Ihe e ji etinyere anụ ụlọ nri bụ efere satụrụ mbara anụmanụ na-etinye ọnụ na ya na-eri nri e debeere ha. Echefula na ọ bụ nụlọ anụ ka Josef na ezinụlọ ya nọbọrọ chi. Ụdị ebe a anaghị adị ọcha, ezigbo ikuku anaghịkwa abata na ya, ma noge ahụ ma noge anyị a. Neziokwu, o nweghị nne na nna ga-ama ụma chọọ ka a mụọ nwa ha nụdị ebe ahụ ma ọ bụrụ na ọ dị ebe ọzọ e nwere ike ịnọ mụọ ya. Ọtụtụ nne na nna na-achọ imere ụmụ ha ihe kacha mma ha nwere ike imere ha. Meri na Josef chọkwara imere Ọkpara Chineke otu ihe ahụ.13.a Olee otú Meri na Josef si meere nwa ha ihe niile ha nwere ike imere ya? b Olee otú ezigbo ndị nne na nna taa ga-esi eme ka Josef na Meri?13Ma, ha ekweghị ka iwe wee ha maka na ha enwetaghị ebe ka mma ha ga-anọ mụọ nwa ha. Ihe ha mere bụ ihe ha nwere ike ime. Dị ka ihe atụ, Meri lekọtara nwa ahụ nke ọma. Ọ fụrụ ya ákwà nke ọma ma nyiwe ya nihe e ji etinyere anụ ụlọ nri ka o hie ụra. Ihe mere o ji mee nke a bụ ka ahụ kporo nwa ahụ ọkụ nakwa ka a ghara inwe ihe ga-eme ya. Meri ekweghị ka ebe ahụ ha nọ mee ka o chegbuwe onwe ya ma gharazie ilekọta nwa ya nke ọma. Ya na Josef makwa na ihe kacha mkpa ha nwere ike imere nwa ahụ bụ ịkụziri ya otú ọ ga-esi ahụ Jehova nanya.GụọDiuterọnọmi 6:6-8.Noge anyị a, ezigbo ndị nne na nna ma na ihe kacha mkpa ha ga-emere ụmụ ha bụ ịzụ ha ka ha jiri ofufe Chineke kpọrọ ihe nagbanyeghị na ndị mmadụ enweghị ihe ha ji ife Chineke kpọrọ.A Bịara Gbaa Ha Ume14, 15.a Gịnị mere ndị ọzụzụ atụrụ ji nuru bịa ka ha hụ nwa ahụ? b Olee ihe ndị ọzụzụ atụrụ ahụ mere mgbe ha hụchara nwa ahụ nụlọ anụ?14Ndị ọzụzụ atụrụ meere mkpọtụ bata nebe ahụ Josef na Meri na nwa ha nọ. Ha nubatara nụlọ anụ ahụ ka ha hụ Josef na Meri, nke ka nke, nwa ha. Ọṅụ juru ndị ọzụzụ atụrụ ahụ obi, ihu ha gosikwara na obi dị ha ezigbo ụtọ. Ha si nakụkụ ugwu ebe ha nọ na-azụ atụrụ ha gbara bịa.Ka Josef na Meri nọ na-eche ihe mere ha ji bịa, ha gwaziri ha ihe dị ebube mere nihu ha. Ha kọọrọ Josef na Meri na otu mmụọ ozi pụtara nihu ha na mberede netiti abalị nebe ha nọ na-eche atụrụ ha nche. Ha kwuru na ìhè nke ebube Jehova nwuru gburugburu ha, mmụọ ozi ahụ agwa ha na a mụọla Kraịst,ma ọ bụ Mesaya, na Betlehem, gwakwa ha na ha ga-ahụ nwa ahụ ebe a fụrụ ya ákwà ma nyiwe ya nihe e ji etinyere anụ ụlọ nri. Ndị ọzụzụ atụrụ ahụ kwuziri ihe ọzọ dị ịtụya merenụ. Ha sịrị na ọtụtụ ndị mmụọ ozi pụtara nihu ha na-abụku Chineke abụ otuto.Luk 2:8-14.15Ka a sịkwa ihe mere ndị ikom ahụ ji jiri ọsọ bịa Betlehem. O doro anya na obi tọrọ ha ezigbo ụtọ mgbe ha hụrụ nwa ọhụrụ ahụ ka o dina nebe ahụ mmụọ ozi kwuru. Ha kọkwaara ndị ọzọ akụkọ ọma a. Ha mere ka a mara ihe a gwara ha . . . Ihe ndị ọzụzụ atụrụ ahụ kọọrọ ha jukwara ndị niile nụrụ ya anya. Luk 2:17, 18 Noge ahụ, ndị isi okpukpe enweghị ihe ha ji ndị ọzụzụ atụrụ kpọrọ. Ma, o doro anya na Jehova ejighị ndị ọzụzụ atụrụ ahụ dị umeala nobi ma na-erubere ya isi egwu egwu. Oleekwanụ uru ọbịbịa ha bịara baara Meri?O doro anya na Jehova ejighị ndị ọzụzụ atụrụ ahụ dị umeala nobi ma na-erubere ya isi egwu egwu16.Olee otú Meri si gosi na ọ na-eche echiche nke ọma, oleekwa ihe dị mkpa mere ka o nwee okwukwe?16Ọ bụ eziokwu na ike ga-agwụcha Meri nihi nsogbu dị nịmụ nwa, ma ọ tọrọ ntị nala nụ ihe niile ndị ọzụzụ atụrụ ahụ kwuru. O nwekwara ihe ọzọ o mere. Baịbụl kwuru, sị: Meri buuru okwu a niile nobi ya, na-eche ihe ihe ndị a pụtara. Luk 2:19 Neziokwu, nwaanyị a na-eche echiche nke ọma. Ọ ma na ozi ahụ mmụọ ozi ziri dị ezigbo mkpa. Chineke ya, bụ Jehova, chọrọ ka ọ mata onye nwa ya bụ, matakwa na nwa ya dị oké mkpa. Meri gere ntị nihe ha kwuru. O tinyekwara ihe niile ha kwuru nobi ya ka o nwee ike ịna-echeta ya mgbe ọtụtụ ọnwa na ọtụtụ afọ gachara. Ihe a Meri mere so nihe dị mkpa mere ka o nwee okwukwe ná ndụ ya niile.GụọNdị Hibru 11:1.Meri tọrọ ntị nala nụ ihe ndị ọzụzụ atụrụ ahụ kwuru ma buru ihe ha kwuru nobi17.Olee otú anyị nwere ike isi mee ka Meri mgbe anyị gụrụ Okwu Chineke?17Ị ga-eme ka Meri? Jehova mere ka e dee eziokwu ndị bara uru nOkwu ya, bụ Baịbụl. Ma, eziokwu ndị ahụ agaghị abara anyị uru ma ọ bụrụ na anyị ebughị ụzọ gee ntị ma nụ ha. Otú anyị si eme nke a bụ ịgụchi Baịbụl anya na iwere ya ka Okwu si nike mmụọ nsọ Chineke, ọ bụghị ịgụ ya ka à ga-asị na ọ bụ akwụkwọ ọgụgụ nkịtị. 2 Tim. 3:16 Mgbe anyị gụrụ Okwu Chineke, anyị kwesịkwara itinye ihe anyị gụtara nobi anyị, na-echebara ha echiche ka anyị mata ihe ha pụtara otú Meri mere. Ọ bụrụ na anyị ana-atụgharị uche nihe anyị gụrụ na Baịbụl, na-echekwa echiche otú anyị nwere ike isi na-emekwu ihe Jehova gwara anyị, ọ ga-eme ka okwukwe anyị na-esikwu ike.Ihe Ndị Ọzọ Ọ Ga-etinye nObi Ya18.a Olee otú Meri na Josef si mee ihe Iwu Mozis kwuru noge na-adịghị anya a mụchara Jizọs? b Gịnị mere Josef na Meri ji nye nduru abụọ ma ọ bụ ụmụ kpalakwukwu abụọ?18Mgbe nwa ahụ ruru abalị asatọ, Meri na Josef biri ya úgwù otú Iwu Mozis kwuru, ha gụkwara ya Jizọs dị ka a gwara ha. Luk 1:31 Mgbe nwa ahụ ruru abalị iri anọ, ha si Betlehem kuru ya gaa nụlọ nsọ dị na Jeruselem. Jeruselem dị ihe dị ka kilomita iri ma e si Betlehem gawa ya. Mgbe ha ruru, ha nyere onyinye e ji eme ka mmadụ dị ọcha, nke Iwu Mozis kwuru ka ndị ogbenye na-enye, ya bụ, nduru abụọ ma ọ bụ ụmụ kpalakwukwu abụọ. Ọ bụrụ na o nwere otú ihere si mewe ha maka na aka ha erughị inye ebule na otu kpalakwukwu ndị nne na nna ndị ọzọ na-enye, ha ekweghị ka nke ahụ nyewe ha nsogbu. Ma, a gbara ha ume nke ukwuu mgbe ha nọ nebe ahụ.Luk 2:21-24.19.a Gịnị ka Simiọn kwuru nke Meri tinyekwuru nobi ya? b Gịnị ka Ana mere mgbe ọ hụrụ Jizọs?19Otu agadi nwoke aha ya bụ Simiọn gakwuuru ha ma kwuo ọtụtụ ihe ọzọ Meri ga-etinye nobi ya. E kwere Simiọn nkwa na tupu ya anwụọ, ọ ga-ahụ Mesaya ahụ. Mmụọ nsọ Jehova mekwara ka ọ mara na ọ bụ obere nwa a bụ Jizọs bụ Onye Nzọpụta ahụ e buru namụma. Simiọn kwukwara na otu ụbọchị, Meri ga-enwe ihe mgbu. Ọ gwara Meri na ọ ga-adị ya ka à manyere ya ogologo mma agha nahụ. Luk 2:25-35 Nagbanyeghị na ihe a Simiọn kwuru mere ka Meri mara na ebelebe ga-egbu otu ụbọchị, ọ ga-abụ na o nyeere Meriaka idi nsogbu ndị mechara bịara ya mgbe ihe karịrị afọ iri atọ gafere. Mgbe Simiọn hụchara Jizọs, onye amụma nwaanyị aha ya bụ Ana hụkwara ya wee malite ịkọrọ ndị niile na-atụ anya mgbe a ga-anapụta Jeruselem banyere nwa ahụ.GụọLuk 2:36-38.A gbara Meri na Josef ume mgbe ha gara nụlọ nsọ Jehova dị na Jeruselem20.Gịnị mere o ji bụrụ na mbọ Josef na Meri gbara ịkpọta Jizọs nụlọ nsọ dị na Jeruselem efughị ọhịa?20Neziokwu, mbọ Josef na Meri gbara kpọrọ nwa ọhụrụ ha bịa nụlọ nsọ Jehova dị na Jeruselem efughị ọhịa. Ha si otú a mee ka nwa ha malite ịga nụlọ nsọ Jehova. Nwa ha a mechakwara na-agachi ụlọ nsọ a anya ruo mgbe ọ nwụrụ. Mgbe ha nọ nụlọ nsọ a, ha nyere Jehova onyinye otú ike ha hà, a gbakwara ha ume ma mee ka ha mata ọtụtụ ihe banyere nwa ha. O doro anya na mgbe Meri si nụlọ nsọ ahụ lawa, okwukwe ya sikwuru ike, ya amatakwa ọtụtụ ihe dị mkpa ọ ga-echebara echiche ma kọọrọ ndị ọzọ.21.Olee ihe anyị ga-eme ka okwukwe anyị na-esikwu ike ka nke Meri?21Ọ bụ ihe obi ụtọ na ọtụtụ ndị nne na nna taa na-eme ihe ahụ Josef na Meri mere. Ndị nne na nna bụ Ndịàmà Jehova na-akpọ ụmụ ha mgbe niile aga ọmụmụ ihe. Ndị nne na nna a na-emekwa ihe niile ha nwere ike ime iji gbaa Ndịàmà Jehova ibe ha ume. Mgbe ọ bụla ha gara ọmụmụ ihe lọta, okwukwe ha na-esikwu ike, obi na-atọkwu ha ụtọ, ha na-amụtakwa ihe ọma ndị ha ga-akọrọ ndị ọzọ. Iso ndị dị otú a zukọta ma mụọ Okwu Chineke na-eme ka anyị nwee obi ụtọ. Ọ bụrụ na anyị ana-agachi ọmụmụ ihe anya, anyị ga-achọpụta na okwukwe anyị ga na-esikwu ike ka nke Meri.19 O Chebere Ezinụlọ Ya, Gbooro Ha Mkpa Ha ma Rubere Chineke Isi Ruo Ọnwụ1, 2.a Olee ihe Josef na ezinụlọ ya na-akwadebe ime ugbu a? b Olee ozi ọjọọ Josef ziri nwunye ya?OTU ụbọchị na Betlehem, mgbe ndị mmadụ na-etetabeghị ụra, Josef bupụtara akpa ma dọkwasị ya nelu ịnyịnya ibu ya. Weregodị ya na ị na-ahụ ya ka o legharịrị anya ma ò nwere onye na-ahụ ya. Mgbe ọ dọkwasịchara akpa ahụ, ọ hịatụrụ ịnyịnya ibu ahụ aka nahụ. O doro anya na ebe uche ya dị bụ nebe dị anya ya na ezinụlọ ya chọrọ ịga. Ha chọrọ ịgbaga Ijipt. Ndị Ijipt na-asụ asụsụ dị iche na nke ha, otú ha si eme ihe dịkwa iche. Olee otú ihe ga-adịrị ha nebe ahụ?2Mgbe a gwara Josef na a chọrọ igbu nwa ha, ọ maghị otú ọ ga-esi akọrọ ya nwunye ya ọ hụrụ nanya bụ Meri. Ma ọ katara obi kọọrọ ya. Ọ kọọrọ ya ihe otu mmụọ ozi Chineke gwara ya ná nrọ. Mmụọ ozi ahụ sịrị na Eze Herọd chọrọ igbu obere nwa ha, gwakwa ya ka ọ kpọrọ nwunye ya na nwa ya gbapụ ozugbo.GụọMatiu 2:13, 14.Ụjọ jidere Meri. Ọ ghọtaghị ihe mere mmadụ ga-eji achọ igbu obere nwa ha na-enweghị onye o mejọrọ. Ihe a juru ma Meri ma Josef anya. Ma ebe ha tụkwasịrị Jehova obi, ha kwadowere ịgbapụ.3.Kọwaa otú Josef na ezinụlọ ya si gbapụ na Betlehem. Lee foto ha.3Ndị bi na Betlehem ka na-arahụ ụra mgbe Josef na Meri kpọ Jizọs gbapụ. Ha chere ihu nebe ndịda Betlehem. Ka ha na-aga, ọ ga-abụ na Josef nọ na-eche otú ụwa ha ga-adị. Ọ nọ na-eche ma yanwa bụ ọkwá nkà ọ na-enweghị otú ọ hà ya ọ ga-echebelikwa ndị ezinụlọ ya ka aka ghara ịkpara ha. Ọ nọkwa na-eche ma yà ga na-akpalikwa afọ ezinụlọ ya, ma yà ga-arụlikwa nnukwu ọrụ Jehova Chineke nyere ya, nke bụ ịzụ na ilekọta nwa a pụrụ iche? Ọrụ ndị a Josef ga-arụ abụghị obere ọrụ. Ka anyị na-eleba anya notú Josef si rụọ ọrụ niile ahụ, anyị ga-ahụ ihe mere o ji dị mkpa ka ndị bụ nna noge a, nakwa anyị niile, ṅomie okwukwe Josef.Josef Chebere Ezinụlọ Ya4, 5.a Olee otú ihe si gbanwee ná ndụ Josef? b Olee otú mmụọ ozi si gbaa Josef ume ka ọ rụọ ọrụ tara akpụ Chineke chọrọ ka ọ rụọ?4Ọ bụ mgbe Josef nọ nobodo ya bụ Nazaret ka ihe niile gbanwere ná ndụ ya, ya bụ, noge o kwere nkwa na ya ga-alụ ada Hilaị. O nwere ike ịbụ na o rubeghị afọ abụọ tupu ugbu a ha nọ nụzọ. Josef ma na Meri bụ nwa agbọghọ na-amaghị nwoke nke hụrụ Chineke nanya. Ma Meri gwaziri ya na ya dị ime. Josef kpebiri na ya ga-agba ya alụkwaghịm na nzuzo ka ndị mmadụ ghara iji Meri mere ihe akụkọ.Ma otu mmụọ ozi gwara ya okwu ná nrọ, kọwaara ya na ọ bụ mmụọ nsọ Jehova mere ka Meri dịrị ime. Mmụọ ozi ahụ gwakwara ya na nwa Meri ga-amụ ga-azọpụta ndị ya ná mmehie ha. Ọ gwakwara Josef okwu mere ka obi ruo Josef ala. Ọ sịrị ya: Atụla egwu ịkpọrọ Meri nwunye gị laa.Mat. 1:18-21.5Ebe ọ bụ na Josef na-erubere Chineke isi ma bụrụ onye ezi omume, o mere ihe mmụọ ozi gwara ya. Ọ malitere ịrụ nnukwu ọrụ ahụ Chineke nyere ya, ya bụ, ilekọta na ịzụ nwa na-abụghị nke ya, bụ onye Chineke kacha hụ nanya. Josef mechara kpọrọ nwunye ya ahụ dị ime gaa Betlehem nihi na Siza Ọgọstọs nyere iwu ka onye ọ bụla gaa nobodo a mụrụ ya deba aha ya nakwụkwọ. Ọ bụ na Betlehem ka Meri nọzi mụọ nwa ahụ.6-8.a Gịnị mere ka ihe gbanwee ọzọ nezinụlọ Josef? b Olee ihe gosiri na ọ bụ Setan zitere kpakpando ahụ? Gụọ ihe e dere nala ala.6Josef akpọrọghị ezinụlọ ya laghachi Nazaret, kama ha nọwaziri na Betlehem, bụ ebe na-adịghị anya na Jeruselem. Josef na ezinụlọ ya bụ ndị ogbenye, ma o mere ihe niile o nwere ike ime ka Meri na Jizọs ghara ịta ahụhụ. Ha mechara nweta obere ụlọ ma birizie na ya. Otu ụbọchị, mgbe Jizọs na-abụghịzi nwa ọhụrụ, mgbe ọ ga-abụ na ọ karịala otu afọ, ihe gbanwekwara ọzọ nezinụlọ ha na mberede.7E nwere ụmụ nwoke si nebe ọwụwa anyanwụ bịa na nke ha. O nwere ike ịbụ na ha si Babịlọn. Ha bụ ndị na-agụ kpakpando. Ha so otu kpakpando rute nụlọ Josef na Meri. Ha kwuru na ha na-achọ otu nwatakịrị nke ga-aghọ eze ndị Juu ka ha wee kwanyere ya ùgwù.8Ma ụmụ nwoke ahụ hà ma ma ọ bụ na ha amaghị, ije a ha bịara nwere ike ịkpatara Jizọs ọnwụ. Nihi gịnị? Ọ bụ nihi na kpakpando ahụ bu ụzọ duga ha Jeruselem, na nke Eze Herọd, kama iduru ha gawa Betlehem.Ha gwara Herọd a bụ eze ọjọọ na ha na-achọ nwa ga-aghọ eze ndị Juu. Ihe a ha kwuru mere ka eze ahụ mewere nwa ahụ anyaụfụ ma chọọ igbu ya.9-11.a Olee otú o si bụrụ na ezinụlọ Josef nwere onye na-enyere ha aka bụ onye ka Herọd na Setan ike? b Olee ihe dị iche notú Josef na Meri si gaa Ijipt na ihe a kọrọ nụfọdụ akwụkwọ apọkrịfa?9Ma e nwere onye ka Herọd na Setan ike. Onye a na-enyere ezinụlọ Josef aka. Gịnị mere anyị ji kwuo otú ahụ? Mgbe ndị ahụ bịara ịhụ nwa ahụ hụrụ ya na mama ya, ha nyere ha onyinye buru ibu. Ha nyere ha ọlaedo na frankinsens na mea. O doro anya na o juru Josef na Meri anya na e nyere ha onyinye ndị ahụ dị oké ọnụ ahịa. Ndị ahụ na-agụ kpakpando bu nobi ịgaghachi kọọrọ Eze Herọd ebe ha hụrụ nwa ahụ, ma Jehova ekweghị ka ha gaa. O si ná nrọ gwa ha ka ha si ụzọ ọzọ laa.GụọMatiu 2:1-12.10Obere oge ha lawara, mmụọ ozi Jehova gwara Josef, sị: Bilie, kpọrọ nwatakịrị a na nne ya gbaga nIjipt, nọrọkwa nebe ahụ ruo mgbe m ga-enye gị iwu; nihi na Herọd ga-achọ nwatakịrị a ka o gbuo ya. Mat. 2:13 Dị ka anyị kwuru ná mmalite isiokwu a, Josef mere ihe a gwara ya ozugbo. Ọ kpọọrọ ezinụlọ ya gbaga Ijipt nihi na ọ chọghị ka ihe ọ bụla mee nwa ahụ. Ebe ọ bụ na ndị ahụ na-agụ kpakpando nyere ha onyinye ndị dị oké ọnụ ahịa, ha enweela ihe ndị ha ga-esi na ha nweta ego ha ga-eji elekọta onwe ha nIjipt.Josef mere ihe ozugbo ka o nwee ike ichebe nwa ya11E mechara nwee akwụkwọ apọkrịfa ndị tinyere nnu na ose nakụkọ ha kọrọ banyere otú Josef na ezinụlọ ya si gaa Ijipt. Akụkọ ahụ kwuru na obere nwa ahụ bụ Jizọs rụrụ ọrụ ebube nke mere ka ha ruo Ijipt ngwa ngwa, meekwa ka ndị ọjọọ nọ nụzọ ghara ime ha ihe ọ bụla, nakwa ka osisi det dị iche iche hụlata ka nne ya ghọrọ mkpụrụ ha.Ma nke bụ eziokwu bụ na ịgaru Ijipt adịrịghị ha mfe, o wekwara ha ogologo oge.Nagbanyeghị na ọ dịrịghị Josef mfe, ọ hapụrụ ọrụ ya na ihe ọ bụla ọzọ ma kpọrọ ezinụlọ ya gbapụ12.Olee ihe ndị nne na nna na-azụ ụmụ ha nụwa ọjọọ a nwere ike ịmụta naka Josef?12E nwere ọtụtụ ihe ndị nne na nna nwere ike ịmụta naka Josef. Mgbe a gwara ya ka ọ kpọrọ ezinụlọ ya gbapụ, nagbanyeghị na ọ dịrịghị ya mfe, ọ hapụrụ ọrụ ya na ihe ọ bụla ọzọ ma kpọrọ ha ozugbo gbapụ ka ihe ọ bụla ghara ime ha. O doro anya na o weere ilekọta ezinụlọ ya ka ọrụ dị nsọ Jehova nyere ya. Taa, ndị nne na nna na-azụ ụmụ ha nụwa jọgburu onwe ya. E nwekwara ọtụtụ ihe nwere ike imebi ụmụaka ma ọ bụdị kpatara ha ọnwụ. Ma, ọ dị mma na e nwere ndị nne na nna na-eme ka Josef. Ha na-agbalị ikeha niile ịhụ na ha chebere ụmụ ha ka ihe ọjọọ ndị juru nụwa a ghara imebi ha.Josef Gbooro Ezinụlọ Ya Mkpa Ha13, 14.Olee otú Josef na Meri sizi gaa biri na Nazaret?13O yiri ka Josef na ezinụlọ ya anọteghị aka nIjipt nihi na mmụọ ozi mechara gwa ya na Herọd anwụọla. Josef kpọziiri ezinụlọ ya laghachi nobodo ha. Otu amụma e buru noge ochie kwuru na Jehova ga-esi nIjipt kpọpụta nwa ya. Mat. 2:15 Josef so mee ka amụma ahụ mezuo. Ma, oleekwanụ ebe ọ ga-akpọrọ ezinụlọ ya gawa?14Josef achọghị ka ihe ọ bụla mee ezinụlọ ya. Ebe ọ ma na ọ bụ Akeleyọs, nwa Herọd, bụzi eze, marakwa na ọ bụ eze ọjọọ ka nna ya, ọ tụrụ ụjọ ịlaghachi Betlehem. Chineke gwaziri ya ka ọ kpọrọ ezinụlọ ya gawa nobodo ya bụ Nazaret nke dị na Galili nihi na nke a ga-eme ka ọ ghara ịnọ nso na Jeruselem bụ ebe ndị chọrọ igbu nwa ahụ nọ. Ọ bụzi na Nazaret ka ya na Meri nọ zụọ Jizọs.GụọMatiu 2:19-23.15, 16.Olee ọrụ ụfọdụ Josef rụrụ, oleekwa ihe ndị nwere ike iso ná ngwá ọrụ ya?15Ọ bụ eziokwu na ha bụ ndị ogbenye, ha konyere akpa ha nebe aka ha ga-eru. Baịbụl kwuru na Josef bụ ọkwá nkà. Ọrụ ndị ọkwá nkà na-arụ noge ahụ bụ igbutu osisi, ibupụta osisi nebe ha ga-eji ya rụọ ọrụ, na ịkwadebe osisi ndị ahụ maka iji ha rụọ ụlọ, ụgbọ mmiri, obere àkwà mmiri, trọk, na ihe ndị e ji arụ ọrụ ugbo. Mat. 13:55 Ọrụ a bụ ọrụ e ji ọkpụkpụ aka arụ. Ndị ọkwá nkà e nwere noge Baịbụl na-anọkarị nihu ụlọ ha arụ ọrụ ha ma ọ bụ ha anọrọ nụlọ ọrụ ha rụrụ nakụkụ ụlọ ha.16Josef nwere ọtụtụ ngwá ọrụ o ji arụ ọrụ, o nwekwara ike ịbụ nna ya hapụụrụ ya ụfọdụ nime ha. O nwere ike ịbụ na ụfọdụ nime ngwá ọrụ o ji rụọ ọrụ bụ: eriri e ji atụ ihe, ihe e ji aka akara nosisi, anyụike, mma nkwọ, hama, chịzụl, ihe e ji akpọpu osisi, mgbá e ji anyakọta osisi, nakwa ntu. Ngwá ọrụ ndị a na-adị oké ọnụ.17, 18.a Olee ihe Jizọs mụtara naka Josef? b Gịnị mere Josef ga-eji rụsikwuo ọrụ ike?17Weregodị ya na ị na-ahụ Jizọs noge ọ dị obere ka ọ na-ekiri nna ya mgbe ọ na-arụ ọrụ. Ka ọ na-ele Josef anya, obi na-atọ ya ụtọ na nna ya dị ike ọrụ, marakwa ọrụ nke ọma. O nwere ike ịbụ na Josef bidoro mgbe nwa ya nwoke dị obere kụziwere ya ụmụ obereọrụ ọ ga-arụli, dị ka iji akpụkpọ azụ kpọrọ nkụ akpụchasị osisi. Ọ ga-abụkwa na ọ kọwaara ya otú e si amata ụdị osisi ndị ha ji arụ ọrụ, dị ka osisi sịkamọ, osisi ook, osisi oliv, nakwa osisi ndị ọzọ.Josef  kụziiri nwa ya ọrụ ịkwa nkà18Jizọs chọpụtakwara na nna ya a bụkwa nwoke obiọma, onye hụrụ ya na nne ya na ụmụnne ya ndị ọzọ nanya ma na-elekọta ha. Neziokwu, Jizọs nwere ụmụnne. Josef na Meri mechara mụọ ụmụ isii ọzọ ma ọ bụkwanụ karịa. Mat. 13:55, 56 Josef rụsikwuru ọrụ ike ka o nwee ike lekọta ndị ezinụlọ ya niile ma na-akpa afọ ha.Josef ghọtara na ihe kacha mkpa ọ ga-emere ndị ezinụlọ ya bụ ime ka ha na Chineke dịrị ná mma19.Gịnị ka Josef na-eme ka ndị ezinụlọ ya na Chineke dịrị ná mma?19Ma, Josef ghọtara na ihe kacha mkpa ọ ga-emere ndị ezinụlọ ya bụ ime ka ha na Chineke dịrị ná mma. Nihi ya, ọ na-ewepụta oge na-akụziri ụmụ ya banyere Jehova Chineke na iwu Ya. Ya na Meri na-akpọkarịkwa ụmụ ha aga nụlọ nzukọ ndị Juu e nwere nobodo ha. Nebe ahụ, a na-agụpụta iwu Jehova ma kọwaa ya. O nwere ike ịbụ na mgbe ọ bụla ha nụchara iwu Jehova, Jizọs na-ajụ ọtụtụ ajụjụ, Josef na-agbalịkwa ike ya ịza ha. Josef na-akpọkwa ezinụlọ ya aga ememme ndị a na-eme na Jeruselem, dị ka Ememme Ngabiga, nke a na-eme otu ugboro nafọ. Ebe ọ bụ na Jeruselem dị ihe dị ka otu narị kilomita na iri abụọ ma e si Nazaret gawa ya, o nwere ike ịbụ na ọ na-ewe ya na ezinụlọ ya izu abụọ iji garuo Jeruselem, mee ememme ahụ ma lọta.Josef na-akpọ ndị ezinụlọ ya aga nụlọ nsọ dị na Jeruselem kwa afọ20.Olee otú ndị nna bụ Ndị Kraịst nwere ike isi na-eme ka Josef?20Taa, ndị nna bụ Ndị Kraịst na-emekwa ihe ndị ahụ Josef mere. Ha na-egboro ụmụ ha mkpa ha. Ma ihe ka ha mkpa bụ inyere ụmụ ha aka ka ha na Chineke dịrị ná mma. Ha na-eme ihe ọ bụla ha nwere ike ime ka ha na ụmụ ha na-agachi ọmụmụ ihe na mgbakọ Ndị Kraịst anya. Ha na-enwekwa ofufe ezinụlọ nụlọ ha. Ha na-eme ka Josef nihi na ha ma na o nweghị ihe karịrị mmadụ ịkụziri ụmụ ya banyere Jehova.Ọ Chị Obi nAka21.Olee otú ihe na-adịrị ezinụlọ Josef noge Ememme Ngabiga, oleekwa mgbe Josef na Meri chọpụtara na Jizọs esoghị ha?21Mgbe Jizọs gbara afọ iri na abụọ, Josef kpọ ezinụlọ ya gawa Jeruselem otú ọ na-eme. Ha na-aga Ememme Ngabiga, ọtụtụ ezinụlọ sokwa na-aga. Ọ ga-abụ na mgbe ha ruwere Jeruselem, bụ nke dị nugwu, ọtụtụ nime ha bụwara abụ a na-akpọ abụ nrịgo. Ọma 120-134 Ọtụtụ narị puku mmadụ na-anọ na Jeruselem noge a nihiememme ahụ. E mechaakwa ememme ahụ, mmadụ niile na-enuru lawa. Mgbe Josef na ezinụlọ ya na-ala, ya na Meri amaghị na Jizọs esoghị ha nihi na e nwere ọtụtụ ihe na-emegharị ha anya. Ha chere na Jizọs so ìgwè mmadụ ndị ọzọ ma ọ bụkwanụ soro ndị ikwu ha. Ọ bụzi mgbe ha gara njem otu ụbọchị ka ha chọpụtara na Jizọs esoghị ha.Luk 2:41-44.22, 23.Olee ihe Josef na Meri mere mgbe ha na-ahụghị nwa ha, oleekwa ihe Meri kwuru mgbe ha mechara chọta ya?22Obi gbafuru ha, ha achọrọ ya laghachiwa Jeruselem. Chegodị otú Jeruselem ga-adị ugbu a. Ebe niile akụọla owu ka ha na-agagharị nokporo ámá, na-akpọ Jizọs òkù. Ebee ka nwa a nọ? Ebe ọ bụ na o ruola abalị atọ ha chọwara ya, ọ ga-abụ na Josef bidoro ichena ya arụtaghị ọrụ ahụ dị nsọ Jehova nyere ya? Ha mechara chọrọ ya banye nụlọ nsọ. Ha chọrọ ya ebe niile ruo mgbe ha rutere notu ọnụ ụlọ bụ ebe ọtụtụ ndị na-akụzi Iwu Mozis nọ. Ha hụrụ Jizọs netiti ha. Obi ruziri Josef na Meri ala mgbe ahụ.Luk 2:45, 46.23Jizọs nọ na-ege ndị nkụzi ahụ ntị ma na-ajụ ha ajụjụ. O juru ndị ahụ anya otú nwata ahụ si mara ihe na otú o si na-asa ha ajụjụ. Ma, ihe Meri na Josef hụrụ riri ha ọnụ. Baịbụl gosiri na o nweghị ihe ọ bụla Josef kwuru noge ahụ. Ma Meri kwuchitere ọnụ ha abụọ. Ọ sịrị: Nwa m, gịnị mere i ji meso anyị otú a? Lee, mụ na nna gị chị obi naka na-achọgharị gị.Luk 2:47, 48.24.Olee otú ihe Meri kwuru si gosi na ịzụ ụmụ abụghị obere ọrụ?24Ihe a Meri kwuru gosiri na ịzụ nwa abụghị obere ọrụ, ọ sọkwaya ya bụrụ nwa zuru okè. Ịzụ ụmụ nụwa ọjọọ a nwere ike ime ka ndị mụrụ ụmụ chịrị obi naka mgbe niile. Ma obi kwesịrị isi ndị nne na nna ike na Chineke ma na ịzụ ụmụ adịghị mfe.25, 26.Olee ihe Jizọs zara ndị mụrụ ya, oleekwa otú i chere obi ga-adị Josef mgbe ọ nụrụ ihe Jizọs kwuru?25Ebe Jizọs nọ mgbe ahụ a na-achọgharị ya bụ ebe ga-eme ka ya na Nna ya nke eluigwe, bụ Jehova, dịkwuo ná mma nihi na ọ nọ ebe ahụ na-amụ Okwu Chineke. Ọ bụ ya mere o ji were olu ọma zaa ndị mụrụ ya, sị: Gịnị mere unu ji na-achọgharị m? Ọ bụ na unu amaghị na m ga-anọ nụlọ Nna m?Luk 2:49.26O doro anya na Josef chebaara ihe a Jizọs kwuru echiche ọtụtụ ugboro. O nwekwara ike ịbụ na obi na-atọ ya ụtọ mgbe ọ bụla o chetara ya. A sị ka e kwuwe, ọ nọ kemgbe na-akụziri nwa ya ka o were ife Jehova Chineke ka ihe kacha mkpa. Nagbanyeghị na Jizọs ka bụ nwata, ọ matala na nna ya nke eluigwe hụrụ ya nanya. Ihe nyeere ya aka ịmata nke a bụ otú Josef si zụọ ya.27.Ọ bụrụ na ị bụ nna, olee ọrụ magburu onwe ya Chineke nyere gị, oleekwa ihe mere i kwesịrị iji cheta ihe Josef mere?27Ọ bụrụ na ị bụ nna, ị ghọtara na Jehova nyere gị ọrụ magburu onwe ya nke bụ inyere ụmụ gị aka ka ha ghọta na Jehova bụ ezigbo nna nke hụrụ ha nanya ma na-echebe ha? Ọ bụrụkwa na ọ bụghị gị mụrụ ụmụ gị na ha bi, cheta otú Josef si lekọta Jizọs, gbalịakwa ka i lekọta ha otú ahụ ma were onye ọ bụla nime ha ka nwa dị oké ọnụ ahịa. Nyere ha aka ka ha na-abịarukwu Nna ha nke eluigwe, bụ Jehova Chineke, nso.GụọNdị Efesọs 6:4.Josef Rubeere Chineke Isi Ruo Ọnwụ28, 29.a Gịnị ka ihe e dere naLuk 2:51, 52na-akụziri anyị banyere Josef? b Olee ihe Josef mere nke so mee ka Jizọs na-enwekwu amamihe?28O nwezighị oké ihe ọzọ Baịbụl kwuru banyere Josef. Ma anyị kwesịrị ileba anya na nke o kwuru ekwu. Baịbụl gwara anyịna Jizọs nọkwa na-edo onwe ya nokpuru ha, ya bụ, nokpuru ndị mụrụ ya. Baịbụl kwukwara na Jizọs nọkwa na-eto, na-enwekwu amamihe na ihu ọma Chineke na nke ndị mmadụ.GụọLuk 2:51, 52.Gịnị ka ihe ndị a Baịbụl kwuru na-akụziri anyị banyere Josef? Ha dị ọtụtụ. Ha na-akụziri anyị na Josef nọgidere na-abụ ezigbo onyeisi ezinụlọ. Otú anyị si mara nke a bụ na nwa ya ahụ zuru okè nọgidere na-erubere ya isi ma na-edo onwe ya nokpuru ya.29Baịbụl kwukwara na Jizọs nọ na-enwekwu amamihe. O doro anya na ọ bụ ihe ndị Josef kụziiri ya so nihe mere o ji nwekwuo amamihe. Noge ahụ, e nwere ilu ndị Juu na-atụkarị nke sịrị na ọ bụ naanị ndị ọgaranya ga-abụli ndị amamihe, ma ndị ike kete o rie, dị ka ndị ọkwá nkà, ndị ọrụ ugbo, na ndị na-akpụ ụzụ, enweghị ike ịkụziri mmadụ ihe dị mma, ha enweghịkwa ike ịtụ ilu na ikwu okwu amamihe. Mgbe Jizọs ghọrọ dimkpa, o gosiri na ilu ahụ abụghị eziokwu. O doro anya na mgbe ọ bụ nwata, nna ya bụ ọkwá nkà ọ na-enweghị ka ọ hà ya, kụziiri ya iwu Jehova ọtụtụ ugboro.30.Olee ezigbo ihe ndị bụ nna nwere ike ịmụta naka Josef?30Baịbụl gosikwara na Josef so mee ka Jizọs topụta mmadụ. Otú o si lekọta Jizọs mgbe ọ bụ nwata mere ka Jizọs ghọọ dimkpa ahụ gbasiri ike. Josef kụzikwaara Jizọs ọrụ ịkwa nkà. Ndị mmadụ na-akpọ Jizọs nwa ọkwá nkà, na-akpọkwa ya ọkwá nkà. Mak 6:3 Nke a gosiri na Jizọs mụtara ọrụ ahụ Josef kụziiri ya. Ọ ga-adị mma ka ndị bụ nna ṅomie Josef ma na-elekọta ụmụ ha nke ọma, gbalịakwa ka ụmụ ha mụta ihe ga-enyere ha aka igboro onwe ha mkpa ha mgbe ha toro.31.a Olee otú anyị si mata mgbe ọ ga-abụ na Josef nwụrụ? Jiri ihe e dere nigbe zaa ya. b Olee ezigbo ihe anyị nwere ike ịmụta naka Josef?31Mgbe Baịbụl kọchara otú e si mee Jizọs baptizim mgbe ọ dị afọ iri atọ, o nweghịzi ihe ọzọ o kwuru banyere Josef. O yiri ka Josef ọ nwụọla mgbe Jizọs malitere ikwusa ozi ọma. Gụọ igbe isiokwu ya bụOlee Mgbe Josef Nwụrụ? Nagbanyeghị nke ahụ, e nwere ọtụtụ ihe anyị nwere ike ịmụta naka Josef. Ọ bụ ezigbo nna nke chebere ezinụlọ ya, gbooro ha mkpa ha, ma rubere Chineke isi ruo ọnwụ. Ndị nna bụ Ndị Kraịst na Ndị Kraịst ndị ọzọ kwesịrị iṅomi okwukwe Josef.Olee Mgbe Josef Nwụrụ?O doro anya na Josef nọ ndụ mgbe Jizọs dị afọ iri na abụọ. Ụmụaka ndị Juu na-ebido mgbe ha dị afọ iri na abụọ mụwa aka ọrụ nna ha. Ma mgbe ha na-erule afọ iri na ise, ha na-aghọ nwa ọrụ nna ha ma gbalịwazie ka ha mụtakwuo ọrụ ahụ. Ọ ga-abụ na Jizọs amụtachaala ọrụ ịkwa nkà tupu Josef anwụọ. Josef ọ ka dị ndụ mgbe Jizọs dị afọ iri atọ, bụkwanụ mgbe o bidoro ikwusa ozi ọma? Ọ ga-abụ na ọ dịzighị ndụ mgbe ahụ. Mgbe Jizọs malitere ozi ya, Baịbụl kwuru ihe ụfọdụ banyere nne ya, ụmụnne ya ndị nwoke, na ụmụnne ya ndị nwaanyị, ma o nweghị ihe o kwuru banyere Josef. E nwedịrị mgbe a kpọrọ Jizọs nwa Meri, kama ịkpọ ya nwa Josef. Mak 6:3 Baịbụl kwukwara ihe ụfọdụ Meri mere nebughị ụzọ jụọ di ya ma ọ bụ gwa ya agwa tupu ya emewe ihe ndị ahụ. Jọn 2:1-5 Noge Baịbụl, ụmụ nwaanyị anaghị emekarị otú ahụ, kama ha na-ebu ụzọ agwa di ha ihe ha chọrọ ime, ọ gwụla ma di ha ọ nwụọla. Ihe ọzọkwa bụ na noge Jizọs na-abịa ịnwụ, ọ gwara Jọn onyeozi ka o lekọtawa nne ya. Jọn 19:26, 27 Ọ bụrụ na Josef ka dị ndụ, ọ garaghị agwa onye ọzọ ka o lekọtawa nne ya. Ihe a niile gosiri na ọ ga-abụ na Josef nwụrụ mgbe Jizọs bụ nwa okorobịa. Ebe ọ bụ na Jizọs bụ nwa mbụ, o doro anya na ọ rụwaziri ọrụ ịkwa nkà ahụ nna ya na-arụbu ma si na ya na-akpa afọ ezinụlọ ha ruo mgbe o mere baptizim.20 Ekwerewo M1.Gịnị na-eme Mata, gịnịkwa kpatara ya?MATA ji uche ya na-ahụ ili nwanne ya nwoke. Ili ahụ bụ ọgba, e jikwa nkume mechie ọnụ ya. Mata nọ na-eru oké uju. O siiri ya ike ikweta na nwanne ya nwoke ọ hụrụ nanya, bụ Lazarọs, anwụọla. Kemgbe abalị anọ nwanne ya a kubiri ume, ọtụtụ ndị abịarala ya mgbaru.2, 3.a Olee otú i chere obi dị Mata mgbe ọ hụrụ Jizọs? b Gịnị ka otu ihe dị mkpa Mata kwuru na-akụziri anyị banyere Mata?2Ugbu a kwa, ezigbo enyi Lazarọs guzo nihu Mata. O nwere ike ịbụ na Mata maliteghachiri iru uju ugbu a ọ hụrụ Jizọs nihi na ọ bụ naanị ya bụ onye gaara eme ka nwanne ya nwoke ghara ịnwụ. Nagbanyeghị nke ahụ, obi rutụrụ Mata ala ka ya na Jizọs guzo nebe a e si abata Betani. Betani bụ obere obodo dị nugwu. Obere oge a ya na Jizọs nọ akasitụla ya obi nihi otú Jizọs si dị obiọma ma nwee ọmịiko. Jizọs jụrụ ya ajụjụ ndị mere ka o chebara okwukwe ya echiche nakwa ihe o kweere banyere mbilite nọnwụ. Ụka ya na Jizọs kparịtara mere ka o kwuo otu nime okwu ndị kacha mkpa ọ ga-ekwu ná ndụ ya, nke bụ: Ekwerewo m na ị bụ Kraịst, Ọkpara Chineke, bụ Onye ahụ ga-abịa nụwa.Jọn 11:27.3Ihe a Mata kwuru gosiri na o nwere ezigbo okwukwe. Ihe ole na ole Baịbụl kọọrọ anyị gbasara ya na-akụziri anyị ihe ndị nwere ike ime ka okwukwe anyị sikwuo ike. Nihi ya, ka anyị lebagodị anya nihe mbụ Baịbụl kwuru gbasara Mata.Ị Na-echegbu Onwe Gị, Na-esogbukwa Onwe Gị4.Olee ndị ha na Mata bi, oleekwa ihe jikọrọ ha na Jizọs?4Ihe a mere ọnwa ole na ole tupu Lazarọs anwụọ. Noge ahụ, ọ dịbeghị ọkọ kọrọ Lazarọs. Nnukwu mmadụ na-aga ịbịa nụlọ ya na Betani. Aha nnukwu mmadụ ahụ bụ Jizọs Kraịst. Ọ ga-abụ na Lazarọs na ụmụnne ya bụ Mata na Meri bi. Ha atọ etochaala. Ọ na-esi ike ịhụ ebe ụmụnne atọ torola eto bi notu ụlọ. Ụfọdụ ndị na-eme nchọpụta kwuru na ọ ga-abụ Mata tọchara ha. Ihe mere haji kwuo ya bụ na ọ dị ka ọ na-eme ka nwaanyị nwe ụlọ. Mgbe ụfọdụ, ọ bụkwa ya ka a na-ebu ụzọ akpọ aha ma a kpọwa aha ha atọ. Jọn 11:5 Baịbụl ekwughị ma Lazarọs ò mechara lụọ nwaanyị ma ọ bụkwanụ ma Meri na Mata hà mechara lụọ di. Ma hà lụrụ ma ọ bụ na ha alụghị, ha bụ ezigbo ndị enyi Jizọs. Ọ bụ nụlọ ha ka Jizọs na-anọ ma o kwusawa ozi ọma na Judia. Noge ahụ, ndị mmadụ na-akpagbu Jizọs mkpagbu kpụ ọkụ nọnụ. Nihi ya, o doro anya na obi tọrọ Jizọs ụtọ na ndị enyi a na-enyere ya aka, ahụ na-erukwa ya ala nụlọ ha.5, 6.a Gịnị ka Mata na-eme ugbu a Jizọs bịara nụlọ ha? b Gịnị ka Meri ji ohere ọma a dapụtaara ya mee?5Mata na-agbasi mbọ ike ka ahụ ruo onye ọ bụla nọ nụlọ ha ala nakwa ka ha lee onye ọ bụla bịara nụlọ ha ọbịa nke ọma. Ebe ọ bụ na Mata abụghị onye umengwụ, o yiri ka ọ na-arụ ọrụ mgbe niile. Ọ bụkwa ihe na-eme ugbu a Jizọs bịara nụlọ ha. Mgbe a na-amatala ihe na-emenụ, o bidola ịkwadebere Jizọs ọtụtụ ihe ọ ga-eri nakwa ihe ndị ya na ha so ga-eri, ma ọ bụrụ na e nwere ndị so ya. Noge ahụ, e jighị ile ọbịa egwuri egwu. Mgbe onye ọbịa rutere, a na-esusu ya ọnụ, yipụ ya akpụkpọ ụkwụ, saa ya ụkwụ, a na-etekwa ya mmanụ na-esi ísì ụtọ nisi.GụọLuk 7:44-47.A na-edoziri ya ụlọ nke ọma ma siere ya ezigbo nri.6Mata na Meri nwere ọtụtụ ihe ha nọ na-akwadebere Jizọs tupu ya erute. O doro anya na Meri nyeere nwanne ya nwaanyị aka noge ahụ. Ọtụtụ ndị chere na Meri na-achọkarị ịmụta ihe karịa nwanne ya nwaanyị. Ọ bụ ya mere na mgbe Jizọs rutere, ihe gbanwere. Jizọs bidoro ịkụzi ihe noge ahụ. Ọ dịghị ka ndị isi okpukpe e nwere noge ya nihi na ọ kwanyeere ụmụ nwaanyị ùgwù ma kụziere ha banyere Alaeze Chineke, bụ isiokwu nke ozi ọma o kwusaara ndị mmadụ. Obi tọrọ Meri ụtọ na ya enweela ohere ọma ọ ga-eji mụta ihe. Nihi ya, ọ gara nọdụ ala nakụkụ ụkwụ Jizọs ma na-ege ntị nihe niile ọ na-ekwu.7, 8.Gịnị mere ahụ ji gbakasịwa Mata, gịnịkwa ka o mechara gwa Jizọs?7Weregodị ya na ị na-ahụ ka ahụ bidoro gbakasịwa Mata. O bidoro chegbuwe onwe ya nihi nri niile ọ chọrọ isiri ndị ọbịa ya na ihe niile o bu nobi imere ha. Ka ọ nọ na-agbakeri ala ma hụ ka nwanne ya nwaanyị nọ ọdụ nakụkụ ụkwụ Jizọs kama ịbịa nyere ya aka, o nwere ike ịbụ na iwe jidere ya, ya amaa ọsụ ma ọ bụ gbarụọ ihu. O nweghị otú naanị ya ga-esi rụọ ọrụ niile ahụ.8Mata ejitelizighị onwe ya. Ọ naara Jizọs okwu nọnụ, jiri iwe kwuo, sị: Onyenwe anyị, ọ bụghịrị gị ihe ọ bụla na nwanne m nwaanyị hapụụrụ naanị m ihe niile ka m mewe? Ya mere, gwa ya ka ọ bịa nyere m aka. Luk 10:40 Mata ejighị ya negwuregwu.Ọtụtụ Baịbụl si otú a sụgharịa ajụjụ ya: Onyenwe anyị, ọ bụ na o metụghị gị nobi na . . . ? Mata gwaziri Jizọs ka ọ gwa Meri ka ọ bịaghachi nyewere ya aka.9, 10.a Olee ihe Jizọs zara Mata? b Olee otú anyị si mara na ihe Jizọs na-ekwu abụghị na mbọ niile Mata na-agba abaghị uru?9O nwere ike ịbụ na ihe Jizọs zara Mata juru Mata anya, otú ọ na-eju ọtụtụ ndị na-agụ Baịbụl. Jizọs ji olu ọma gwa ya, sị: Mata, Mata, ị na-echegbu onwe gị, na-esogbukwa onwe gị banyere ọtụtụ ihe. Ma, ihe dị mkpa bụ ihe ole na ole ma ọ bụ naanị otu ihe. Ma Meri họọrọ òkè dị mma, a gaghịkwa anapụ ya nke ahụ. Luk 10:41, 42 Gịnị ka ihe a Jizọs kwuru pụtara? Ihe ọ na-ekwu ọ bụ na Mata hụrụ ihe nke ụwa nanya karịa Chineke? Ọ na-ekwu na mbọ a Mata na-agba ka o siere ha ezigbo nri abaghị uru?Ọ bụ eziokwu na Mata na-echegbu onwe ya ma na-esogbu onwe ya, o ji obi umeala nabata ndụmọdụ Jizọs nyere ya10Mba. O doro anya na Jizọs ma na Mata ebughị ihe ọjọọ nobi nakwa na ọrụ niile ahụ ọ na-arụ bụ maka na ọ hụrụ ha nanya. Ihe Jizọs na-ekwu abụghịkwa na ilekọta onye ọbịa nke ọma dị njọ. O nweedịla mgbe Jizọs gara oké oriri Matiu meere ya. Luk 5:29 Ihe bụ nsogbu nebe a abụghị nri a Mata na-esi. Kama, Mata tinyere obi ya niile nọtụtụ nri ahụ ọ na-esi nke na o chefuru ihe kacha mkpa ná ndụ. Gịnị ka ọ bụ?Obi tọrọ Jizọs ụtọ na Mata lere ya ọbịa nke ọma, ọ makwa na Mata ebughị ihe ọjọọ nobi11, 12.Olee otú Jizọs si jiri obiọma mee ka Mata ghọta ihe o kwesịrị ime?11Jizọs, bụ Ọkpara Jehova Chineke mụrụ naanị ya, bịara nụlọ Mata ịkụziri ha ihe. Ọ dịghị ihe dị mkpa karịa ihe a mere o ji bịa, ma nri ahụ Mata kwọrọ aka na-esi ma ihe ndị ọzọ ọ na-akwadebe. O doro anya na o wutere Jizọs na Mata hapụrụ ohere ọma a ọ gaara eji eme ka okwukwe ya sikwuo ike gaa na-eme ihe ọzọ. Ma Jizọs hapụrụ ya ka o jiri aka ya họrọ ihe ka ya mkpa.Ihe Jizọs na-agakwanụghị eme bụ ime ihe ahụ Mata chọrọ, ya bụ, ka ọ gwa Meri ka ọ kwụsị ige ya ntị ma gaa siwe nri.12Nihi ya, Jizọs ji olu ọma mee ka Mata ghọta ihe o kwesịrị ime. O ji nwayọọ kpọọ Mata aha ka obi nwee ike iru ya ala. O mekwara ka o doo Mata anya na o kwesịghị ichegbuwe onwe ya ma na-esogbu onwe ya banyere ọtụtụ ihe. Otu nri ma ọ bụ nri abụọ na-agaghị egbu oge isi ezuola, nke ka nke, mgbe a chọrọ ịmụ gbasara Chineke. Nihi ya, o nweghị otú Jizọs ga-esinapụ Meri òkè dị mma Meri họọrọ, nke bụ ịmụta ihe nọnụ Jizọs.13.Olee ihe anyị nwere ike ịmụta notú Jizọs si mee ka Mata ghọta ihe o kwesịrị ime?13E nwere ọtụtụ ihe ndị na-eso ụzọ Kraịst taa ga-amụta nobere ihe a mere nụlọ Mata ha. Anyị ekwesịghị ikwe ka ihe ọ bụla mee ka anyị ghara igbo mkpa ime mmụọ anyị. Mat. 5:3 Ọ bụ eziokwu na anyị kwesịrị ịna-emesapụ aka ma na-arụsi ọrụ ike ka Mata, anyị ekwesịghị ichegbu onwe anyị ma na-esogbu onwe anyị nihi ihe ụfọdụ na-adịchaghị mkpa, dị ka ile ndị mmadụ ọbịa. Anyị ekwesịghịkwa ikwe ka nke a mee ka ihe ndị kacha mkpa kwaa anyị. Ihe mere anyị na ụmụnna anyị ji anọkọ abụghị naanịka anyị nye ha nri anyị kwọrọ aka sie ma ọ bụ ka anyị rie nke ha siri, kama ọ bụ ka anyị gbarịta ibe anyị ume ma kwurịta gbasara Chineke.GụọNdị Rom 1:11, 12.Ọ bụrụgodị na o nweghị oké ihe anyị nyere ụmụnna anyị, anyị na ha ka nwere ike ịgba ibe anyị ume.Nwanne Ha Nwoke Ha Hụrụ nAnya Nwụrụ, A Kpọlite Ya14.Olee otú anyị si mara na Mata nabatara ndụmọdụ Jizọs nyere ya, gịnịkwa mere anyị ji kwesị iṅomi ya?14Mata ọ nabatara ihe ahụ Jizọs medara obi gwa ya ma mụta ihe na ya? Ọ nabatara ya. Mgbe Jọn onyeozi chọrọ ịkọ banyere nwanne Mata bụ Lazarọs, ọ sịrị: Jizọs hụrụ Mata na nwanne ya nwaanyị na Lazarọs nanya. Jọn 11:5 Ọnwa ole na ole agafeela kemgbe ahụ Jizọs gara na nke ha na Betani. O doro anya na Mata eburughị Jizọs iwe nobi ma ọ bụ chee na Jizọs ekwesịghị inye ya ndụmọdụ ahụ. O ji obi ya niile nabata ihe Jizọs kwuru. Ihe a o mere gosiri na o nwere okwukwe, anyị kwesịkwara iṅomi ya nihi na o nweghị onye nime anyị a na-ekwesịghị inye ndụmọdụ mgbe ụfọdụ.15, 16.a Olee ihe ọ ga-abụ na Mata mere mgbe nwanne ya nwoke dara ọrịa? b Gịnị mere na ihe Mata na Meri tụrụ anya ya enweghị isi?15Mgbe nwanne Mata dara ọrịa, Mata nọ na-agbakeri ala ka o lekọta ya. O mere ihe niile o nwere ike ime ka nwanne ya gbakee. Nagbanyeghị nke ahụ, ọrịa ahụ nọ na-aka njọ. Ụmụnne ya nwaanyị nọ ya nakụkụ na-elekọta ya, ma nehihie ma nabalị. Ònye ma ugboro ole Mata lere nwanne ya nwoke a ọrịa ji aka ọjọọ anya nihu, cheta ọtụtụ afọ ha bikọrọla ọnụ, ma oge ihe dịịrị ha ná mma ma oge ha nwere nsogbu?16Mgbe o yiri ka ọrịa Lazarọs ọ karịala Mata na Meri, ha zigaara Jizọs ozi. Ọ ga-ewe mmadụ abalị abụọ isi nebe Jizọs nọ na-ekwusa ozi ọma noge ahụ gawa na nke Mata ha. Ozi ha ziri ya dị mkpirikpi. Ha sịrị ya: Onyenwe anyị, lee! onye ahụ ị hụrụ nanya nke ukwuu na-arịa ọrịa. Jọn 11:1,3 Ha ma na Jizọs hụrụ nwanne ha nwoke nanya, obi sikwara ha ike na ọ ga-eme ihe niile o nwere ike ime iji nyere enyi ya nwoke aka. Hà nọ na-atụ anya na Jizọs ga-erute tupu ihe emebie? Ya bụrụ otú ahụ, ihe ha tụrụ anya ya enweghị isi. Lazarọs nwụrụ.17.Olee ihe gbagwojuru Mata anya, oleekwa ihe o mere mgbe ọ nụrụ na Jizọs erutewela obodo ha?17Mata na Meri nọ na-eruru nwanne ha nwoke uju, na-agbakeri ala ka ha lie ya ma na-anabata ndị si Betani na obodo ndị ọzọ bịara ha mgbaru. Ma, ọ dịbeghị ihe ha nụrụ banyere Jizọs. O nwere ike ịbụ na ka oge na-aga, ihe niile a gbagwojukwuru Mata anya.Ma abalị anọ Lazarọs nwụchara, Mata nụrụ na Jizọs erutewela obodo ha. Ebe Mata bụ nwaanyị dị uchu, o biliri ozugbo nagwaghị Meri ma gbara gawa izute Jizọs nagbanyeghị na ọ na-eru uju.GụọJọn 11:18-20.18, 19.Olee olileanya Mata nwere, oleekwa ihe mere okwukwe ya ji bụrụ nke e ji ama atụ?18Mgbe Mata hụrụ Jizọs, o kwupụtara ihe nọ na-enye ya na Meri nsogbu nobi kemgbe. Ọ gwara Jizọs, sị: Onyenwe anyị, a sị na ị nọ nebe a, nwanne m nwoke agaraghị anwụ. Ma, Mata ka nwere okwukwe na Jizọs ka nwere ike inyere ha aka. O kwukwara, sị: Ma amaara m ugbu a na ihe niile ị ga-arịọ Chineke, Chineke ga-enye gị ha. Jizọs kwuziri okwu mere ka Mata nwekwuo okwukwe. Ọ sịrị: Nwanne gị nwoke ga-ebili.Jọn 11:21-23.19Ma, Mata chere na Jizọs na-ekwu banyere mbilite nọnwụ a ga-enwe nọdịnihu, nihi ya, ọ gwara ya, sị: Amaara m na ọ ga-ebili noge mbilite nọnwụ nụbọchị ikpeazụ. Jọn 11:24 Matakwetasiri ike na a ga-akpọlite ndị nwụrụ anwụ nọnwụ. Ndị Sadusii, bụ ndị so ná ndị isi okpukpe ndị Juu, ekweghị na a ga-akpọlite ndị nwụrụ anwụ nọnwụ, nagbanyeghị na Akwụkwọ Nsọ e ji ike mmụọ nsọ dee kwuru hoo haa na a ga-akpọlite ha. Dan. 12:13;Mak 12:18 Mata ma na Jizọs na-akụziri ndị mmadụ na a ga-akpọlite ndị nwụrụ anwụ nọnwụ, marakwa na o nweela ndị Jizọs kpọlitere nọnwụ nagbanyeghị na o nweghị onye nime ha nọruru abalị anọ Lazarọs nọrọla kemgbe ọ nwụrụ. Ma, Mata amaghị ihe na-aga ime.20.Gịnị ka ihe Jizọs na Mata kwuru, bụ nke e dere naJọn 11:25-27, pụtara?20Jizọs kwuziri ihe anyị na-agaghị echefu echefu. Ọ sịrị: Abụ m mbilite nọnwụ na ndụ. Neziokwu, Jehova Chineke enyela Ọkpara ya ikike ọ ga-eji akpọlite ndị mmadụ nọnwụ nụwa niile nọdịnihu. Jizọs jụrụ Mata, sị: Ì kwere nke a? Ihe Mata zara ya bụ ihe ahụ e kwuru ná mmalite isiokwu a. O kweere na Jizọs bụ Kraịst, ma ọ bụ Mesaya ahụ, kwerekwa na ọ bụ Ọkpara Jehova Chineke nakwa na ndị amụma eburula ụzọ kwuo na ọ ga-abịa nụwa.Jọn 5:28, 29;gụọJọn 11:25-27.21, 22.a Olee otú Jizọs si gosi otú obi na-adị ya mgbe ọ hụrụ ka ndị mmadụ nwụnahụrụ na-eru uju? b Kọwaa otú Jizọs si kpọlite Lazarọs.21Jehova Chineke na Ọkpara ya, bụ Jizọs Kraịst, hà ji ụdị okwukwe Mata nwere kpọrọ ihe? Ihe ndị mezirinụ nihu Mata zara ajụjụ a nke ọma. Mata gbaara ọsọ gawa ịkpọ nwanne ya nwaanyị. Mgbe Jizọs na-agwa Meri na ọtụtụ ndị so ya na-eru uju okwu, Mata chọpụtara na ọnwụ Lazarọs na-ewute Jizọs nke ukwuu. Ọ hụrụ ka anya mmiri gbara Jizọs. Nke a gosiri na ọnwụ ụmụ mmadụ na-anwụ na-ewute ya. Ọ nụziri mgbe Jizọs nyere iwu ka a kwapụ nkume e ji dọchie ọnụ ili nwanne ya nwoke.Jọn 11:28-39.22Ebe ọ bụ na Mata na-ekwu ihe otú ọ dị, o kwuru na ọ ga-abụ na ozu nwanne ya esiwela ísì nihi na o meela ụbọchị anọ ọ nwụrụ. Jizọs chetaara ya ihe ọ gwaburu ya. Ọ sịrị ya: Ọ kwa m gwara gị na ọ bụrụ na i kwere, ị ga-ahụ ebube Chineke? Mata kweere, ọ hụkwara ebube Jehova Chineke. Ozugbo ahụ, Jehova nyere Ọkpara ya ikike ka ọ kpọlite Lazarọs nọnwụ. Chegodị ihe ndị mere nụbọchị ahụ. Mata agaghị echefu ha echefu. Jizọs ji oké olu kpọọ òkù, sị, Lazarọs, pụta! A nụrụ obere mkpọtụ nọgba ahụ ka Lazarọs na-ebili ma buru ákwà e kere ya, jiri nwayọọ nwayọọ na-apụta. Jizọs nyeziri iwu, sị, Tọpụnụ ya ákwà ma hapụ ya ka ọ laa. Mata agaghịkwa echefu otú obi si tọọ ya na Meri ezigbo ụtọ, ha agaa makụọ nwanne ha nwoke.GụọJọn 11:40-44.Mata kwụsịziri iru uju.Okwukwe Mata nwere na Jizọs baara ya uru mgbe a kpọlitere nwanne ya nwoke nihu ya na Meri23.Gịnị ka Jehova na Jizọs chọrọ imere gị, gịnịkwa ka i kwesịrị ime?23Akụkọ a gosiri na a ga-akpọlite ndị nwụrụ anwụ nọnwụ.O so nihe ndị Baịbụl na-akụzi nke na-eme anyị obi ụtọ. Job 14:14, 15 Jehova na Ọkpara ya na-agọzi ndị nwere okwukwe otú ahụ ha gọziri Mata, Meri, na Lazarọs. Ha ga-agọzikwa gị ma ọ bụrụ na i mee ka okwukwe gị sie ike.Mata Nọkwa Na-eje Ozi24.Olee ihe ikpeazụ Baịbụl kwuru banyere Mata?24Ọ bụ naanị otu ebe ọzọ ka Baịbụl kpọrọ Mata aha. Ọ bụ ná mmalite izu ikpeazụ Jizọs dịrị ndụ nụwa. Ebe Jizọs ma na nsogbu ga-abịara ya nizu ahụ, ọ gara nọrọ nụlọ ndị enyi ya na Betani, bụ ebe ahụ ga-eru ya ala. Ọ ga na-esi ebe ahụ aga Jeruselem. Isi ebe ahụ aga Jeruselem dị kilomita atọ. Ka Jizọs nọ na Betani, ya na Lazarọs gara oriri nụlọ Saịmọn onye ekpenta. Ọ bụkwa nebe ahụ ka Baịbụl kwuru ihe ikpeazụ o kwuru banyere Mata. Ọ sịrị: Mata nọkwa na-eje ozi.Jọn 12:2.25.Olee uru ụmụ nwaanyị ndị dị ka Mata e nwere nọgbakọ Ndị Kraịst taa baara anyị?25Ihe a Baịbụl kwuru bụ ihe e ji mara Mata nihi na ọ bụ nwaanyị dị ike ọrụ. Mgbe mbụ a kọọrọ anyị banyere ya na Baịbụl, ọ nọ na-arụ ọrụ. Mgbe ikpeazụ a kọkwaara anyị banyere ya, ọ ka nọ na-arụ ọrụ, na-eme ihe niile o nwere ike ime ka o lekọta ndị ya na ha nọ. E nwere ụmụ nwaanyị ndị dị ka Mata nọgbakọ Ndị Kraịst taa. Ha nwere obi ike ma na-emesapụ aka. Ha na-egosikwa na ha nwere okwukwe. Otú ha si eme ya bụ na ha na-ewepụta onwe ha na-ejere ndị ọzọ ozi. Mata ọ kwụsịrị ijere ndị ọzọ ozi? Ọ dịghị ka ọ kwụsịrị. Ya bụrụ otú ahụ, ọ kpara àgwà onye ma ihe nihi na nke ahụ ga-enyere ya aka idi nsogbu ndị ka ga-abịara ya.26.Gịnị ka okwukwe Mata nyeere ya aka ime?26Mgbe abalị ole na ole gachara, Mata diri ọnwụ Nna ya ukwu, bụ Jizọs, bụ onye e gburu nike. Ndị ihu abụọ gburu Jizọs kpebisikwara ike na ha ga-egbu Lazarọs ebe ọ bụ na ọtụtụ ndị bịaziri na-enwe okwukwe na Jizọs kemgbe ahụ Jizọs kpọlitechara ya nọnwụ.GụọJọn 12:9-11.O doro anya na ọnwụ mechara kewaa Mata na ụmụnne ya ọ hụrụ nanya. Anyị amaghị otú nke a si mee ma ọ bụ mgbe o mere. Ma otu ihe doro anyị anya bụ na okwukwe siri ike Mata nwere nyeere ya aka idi nsogbu niile bịaara ya ruo mgbe ọ nwụrụ. Ọ bụ ya mere Ndị Kraịst taa ji kwesị iṅomi okwukwe Mata.21 O Kweghị Ka Ụjọ na Obi Abụọ Mee Ka Ọ Kwụsị Iso Kraịst1-3.Olee ihe ndị Pita hụrụ mere notu ụbọchị, oleekwa otú ihe si gaa nabalị ya?PITA jidesiri ụmara ụgbọ ya ike ma na-ele anya ka ọ hụ ihe na-eme nọchịchịrị ahụ. Ihe ahụ ọ na-ahụ nebe ọwụwa anyanwụ ọ bụ ìhè na-egosi na chi emechaala bọwa? Azụ na ubu na-egbu ya mgbu nihi ụgbọ ọ kwọrọla ọtụtụ awa. Ikuku nke na-ekusasị ntutu isi ya emeela ka e nwee oké ebili mmiri nOké Osimiri Galili. Ebili mmiri nọ na-akụ nihu ụgbọ ahụ, na-efesa Pita mmiri oyi nahụ. Ma, ọ nọgidere na-akwọ ụgbọ ya.2Pita na ndị ibe ya hapụrụ Jizọs nikpere mmiri. Nụbọchị ahụ, ha ahụla ka Jizọs ji ogbe achịcha ole na ole na azụ nyejuo ọtụtụ puku mmadụ afọ. Nke ahụ mere ka ndị mmadụ chọọ ime Jizọs eze. Ma ọ chọghị itinye aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ọ chọkwara ịkụziri ndị na-eso ụzọ ya ka ha ghara inwe mmasị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Mgbe Jizọs hapụrụ ìgwè mmadụ ahụ, o mere ka ndị na-eso ụzọ ya banye nụgbọ gawa nofe nke ọzọ nke oké osimiri ahụ, ya agawakwanụ nelu ugwu ikpe ekpere.Mak 6:35-45;gụọJọn 6:14-17.3Mgbe ndị na-eso ụzọ Jizọs banyere nụgbọ ahụ, ọnwa ka na-eti. Ugbu a, ọnwa jizi nwayọọ nwayọọ na-alakpu nebe ọdịda anyanwụ. Ma, ọ ka bụ kilomita ole na ole ka ha kwọrọla ụgbọ. Otú ha si na-akwọsi ụgbọ ha ike na mkpọtụ ifufe na ebili mmiri nọ na-eme ekwechaghị ha kparịta ụka. O nwere ike ịbụ na Pita nọ na-atụgharị uche.O nweela ọtụtụ ihe Pita mụtara nihe dị ka afọ abụọ ya na Jizọs nọrọla, ma ọ nwere ọtụtụ ihe ọ ka ga-amụta4.Olee ihe Pita gbalịsiri ike ka o mee nke mere o ji bụrụ onye anyị kwesịrị iṅomi?4Pita nwere ọtụtụ ihe ọ ga-echebara echiche. O soola Jizọs onye Nazaret ihe dị ka afọ abụọ. Ọ mụtala ọtụtụ ihe, ma o nwere ọtụtụ iheọ ka ga-amụta. Ebe ọ bụ na Pita nwere mmasị ịmụta ihe ma na-agbalịsi ike ka ọ kwụsị ịtụ ụjọ na inwe obi abụọ, anyị kwesịrị iṅomi ya. Ka anyị hụ ihe mere anyị ji kwesị iṅomi ya.Anyị Ahụwo Mesaya Ahụ5, 6.Olee ụdị ọrụ Pita na-arụ?5Pita agaghị echefu ụbọchị mbụ ọ hụrụ Jizọs. Andru nwanne ya nwoke ziri ya ozi tụrụ ya nanya. Ọ sịrị ya: Anyị ahụwo Mesaya ahụ. Ihe a o kwuru mere ka ihe malite ịgbanwe ná ndụ Pita. Ọ ga-agbanwekwa ndụ ya kpamkpam.Jọn 1:41.6Pita bi nobodo Kapaniọm nke dị nakụkụ ọdọ mmiri a na-akpọ Oké Osimiri Galili. A na-aṅụ mmiri osimiri a aṅụ. Ya na Andru, Jems na Jọn, bụ ụmụ Zebedi, gbakọrọ aka na-akụ azụ. Pita na nwunye ya na nne nwunye ya nakwa nwanne ya nwoke, bụ Andru, bi. Onye na-akụ azụ ma nwee ezinụlọ buru ibu otú a ga-enwe ume, na-arụsi ọrụ ike ma mara ọrụ ịkụ azụ nke ọma ma ọ bụrụ na ọ ga na-akpa afọ ezinụlọ ya. Weregodị ya na ị na-ahụ ndị ikom ahụ ka ha na-adọgbu onwe ha nọrụ ọtụtụ abalị, na-awụba ụgbụ ha nọdọ mmiri ahụ nagbata ụgbọ mmiri abụọ ha ji ma na-adọpụta ihe ọ bụla banyere nụgbụ ha. Werekwa ya na ị na-ahụ ha ebe ha na-arụsi ọrụ ike mgbe chi bọrọ, na-ahọsị azụ ndị ha gbutere, na-ere ha, na-asacha ụgbụ ha ma na-edozi ebe ndị mebiri emebi.7.Gịnị ka Pita nụrụ banyere Jizọs, gịnịkwa mere ozi ahụ ga-eji tọọ Pita ụtọ?7Baịbụl kwuru na Andru bụ onye na-eso ụzọ Jọn Onye Na-eme Baptizim. O doro anya na Pita na-ege Andru ntị nke ọma mgbe ọ na-akọrọ ya banyere ozi Jọn na-ezisa. Otu ụbọchị, Andru hụrụ ka Jọn tụrụ Jizọs onye Nazaret aka ma kwuo, sị: Lee Nwa Atụrụ Chineke! Andru ghọrọ onye na-eso ụzọ Jizọs ozugbo ahụ ma mee ngwa ngwa gaa kọọrọ Pita ihe a ga-eme ya obi ụtọ. Ọ gwara ya na ya ahụla Mesaya ahụ. Jọn 1:35-40 Ihe dị ka puku afọ anọ tupu oge Pita, mgbe Adam na Iv nupụụrụ Jehova Chineke isi nIden, Jehova kwere nkwa na ya ga-ezite onye pụrụ iche nke ga-anapụta ụmụ mmadụ. Jen. 3:15 Andru ahụla onye a ga-anapụta ụmụ mmadụ, bụ onye a na-akpọ Mesaya. Pita jikwa ọsọ gaa ka ọ hụ Jizọs.8.Gịnị ka aha Jizọs gụrụ Pita pụtara, gịnịkwa mere ụfọdụ ndị ji ekwu na e kwesịghị ịgụ Pita aha ahụ?8Ihe a na-akpọ Pita noge ahụ bụ Saịmọn ma ọ bụ Simiọn. Ma Jizọs lere ya anya, sị: Ị bụ Saịmọn nwa Jọn; a ga-akpọ gị Sifas nke bụ Pita ma a sụgharịa ya. Jọn 1:42 Ihe Sifas pụtara bụ okwute, ma ọ bụ nkume. O doro anya na Jizọs na-ekwu ihe ga-eme nọdịnihu. Ọ ma na Pita ga-adị ka nkume, ya bụ, na Pita ga-esi ike nokwukwe ma bụrụ a kwaa akwụrụ. Ọ ga-enyekwara ndị ibe ya aka. Pita ò chere na okwukwe ya siri ike nke otú ahụ? Ọ ga-abụ na Pita echeghị otú ahụ. Ụfọdụ ndị na-agụ Oziọma Matiu, Mak, Luk, na Jọnnoge a ahụdịghị ihe mere a ga-eji kpọọ Pita nkume. Ụfọdụ ndị ekwuola na ihe Baịbụl kwuru gbasara Pita dị ka ọ na-egosi na ọ bụ onye na-akwụsighị ike nihe, onye na-anaghị emeli mkpebi nonwe ya, na onye na-enwekarị obi abụọ.9.Olee ihe Jehova na Jizọs na-achọ ịhụ, oleekwa ihe mere anyị ji kwesị ịtụkwasị ha obi?9Pita nwere ebe ndị ọ na-anaghị eme nke ọma. Jizọs makwa. Ma, ihe Jizọs na-achọ ịhụ mgbe niile bụ ebe ndị anyị na-eme nke ọma. Otú ahụkwa ka ọ dị Nna ya bụ Jehova. Jizọs hụrụ na Pita nwere ọtụtụ àgwà ọma, ọ chọkwara inyere ya aka ka ọ na-akpa àgwà ọma ndị ahụ. Jehova na Ọkpara ya na-achọkwa ịhụ ebe anyị na-eme nke ọma. O nwere ike isiri anyị ike ikweta na anyị nwere ọtụtụ àgwà ọma ndị ha na-ahụ. Ma, anyị kwesịrị ịtụkwasị ha obi na ha ma onye nwere àgwà ọma. Anyị kwesịkwara ikwe ka ha na-akụziri anyị ihe ma mee ka àgwà anyị na-aka mma otú ha meere Pita.Gụọ1 Jọn 3:19, 20.Kwụsị Ịtụ Egwu10.Olee ihe ndị ọ ga-abụ na Pita nọ mgbe Jizọs mere ha, nagbanyeghị ihe ndị ahụ, olee ihe Pita mere?10O nwere ike ịbụ na Pita so Jizọs gaa ebe ụfọdụ ọ gara kwusaa ozi ọma mgbe ọ ghọchara onye na-eso ụzọ Jizọs. Ya bụrụ otú ahụ, o nwere ike ịbụ na ọ nọ mgbe Jizọs rụrụ ọrụ ebube mbụ ya, nke bụ ime ka mmiri ghọọ mmanya noriri agbamakwụkwọ e nwere na Kena. Nke ka nke bụ na ọ nụrụ ozi ọma Jizọs kwusara banyere Alaeze Chineke. Nagbanyeghị ihe ndị a, ọ hapụrụ Jizọs ma laghachi nọrụ ịkụ azụ ya. Ma, mgbe ọnwa ole na ole gachara, Pita na Jizọs hụrụ ọzọ. Na nke ugbu a, Jizọs gwara Pita ka ọ hapụ ọrụ ya ma sowezie ya.11, 12.a Olee ihe mere Pita mgbe ọ gara ọrụ nabalị? b Olee ihe ọ ga-abụ na Pita nọ na-eche mgbe ọ na-ege Jizọs ntị?11Nabalị bọtara ụbọchị a ya na Jizọs hụrụ ọzọ, Pita na ndị ibe ya gara ịkụ azụ, ma ihe agaghị otú ha tụrụ anya ya. Ha wụnyere ụgbụ ha na mmiri ọtụtụ ugboro, ma ọ dịghị otu azụ ha gbutere. O doro anya na Pita mere ihe niile ọ mụtarala kemgbe ọ kụwara azụ ka ha nwee ike gbute azụ. Ọ wụnyere ụgbụ ya nebe dị iche iche ka ọ chọta ebe azụ nọ na-akpa nri nọdọ mmiri ahụ. Mgbe ụfọdụ, ọ na-adị ọtụtụ ndị na-akụ azụ ka ya bụrụ na ha ga-enyonye anya na mmiri hụ ebe azụ juru ma mee ka ha banyejuo nụgbụ ha. O doro anya na ọ bụ otú ahụ ka ọ dị Pita nabalị ahụ. Ma, iche ụdị ihe ahụ ga-eme ka obi jọkwuo ya njọ. Pita abịaghị ebe ahụ igwuri egwu. O nwere ndị ọ ga-eji azụ ọ ga-egbute kpaa afọ ha. Ma, o mechara gbara aka pụta na mmiri ahụ. Nagbanyeghị nke a, ọ ga-asacha ụgbụ ya. Ọ bụzi mgbe ọ nọ na-asacha ụgbụ ya ka Jizọs bịakwutere ya.O nweghị mgbe ike gwụrụ Pita ige Jizọs ntị mgbe ọ na-akụziri ha banyere Alaeze Chineke, nke bụ isiokwu ozi ọma ya12Nụbọchị ahụ, ìgwè mmadụ nọ na-adagide Jizọs, na-ege ntị nihe niile ọ na-agwa ha. Ebe ọ bụ na ha karịrị akarị, Jizọs banyerenụgbọ Pita ma gwa ya ka o si nelu ala kwọrọ ụgbọ ahụ banyetụ nime mmiri. Jizọs nọ ebe ahụ kụziere ìgwè mmadụ ahụ ihe nihi na mmiri ahụ mere ka ha na-anụ olu ya nke ọma. Pita na ndị ahụ nọ nikpere mmiri gere Jizọs ntị nke ọma. O nweghị mgbe ike gwụrụ Pita ige Jizọs ntị mgbe ọ na-akụziri ha banyere Alaeze Chineke, nke bụ isiokwu ozi ọma ya. Pita alaferela ma ọ bụrụ na ọ ga-eso Kraịst kwusaara ndị mmadụ ozi ọma a ga-eme ka ha nwee olileanya. Ma ọ ga-emelinụ ya? Olee otú ọ ga-esi na-akpa afọ ezinụlọ ya? O nwere ike ịbụ na Pita chere echiche ọzọ banyere abalị ahụ ọ dọgburu onwe ya nọrụ nefu.Luk 5:1-3.13, 14.Olee ọrụ ebube Jizọs rụrụ nke baara Pita uru, oleekwa ihe Pita mere?13Mgbe Jizọs kwuchara okwu, ọ gwara Pita, sị: Kwọrọ ụgbọ a banye nebe dị omimi, wụnyekwanụ ụgbụ unu ka unu wee gbute azụ. Pita nwere obi abụọ. Ọ sịrị: Onye ozizi, anyị dọgburu onwe anyị nọrụ abalị dum negbuteghị ihe ọ bụla, ma ebe i kwuru ya, aga m awụnye ụgbụ. Ọ dịbeghị anya Pita sachara ụgbụ ya. O doro anya na Pita achọghị ịwụnye ụgbụ ahụ ọzọ na mmiri. Ugbu a abụkwanụghị mgbe azụ ji akpa nri. Nagbanyeghị nke ahụ, o mere ihe Jizọs gwara ya. Ọ ga-abụkwa na ọ gwara ndị ibe ya nọ nụgbọ nke ọzọ ka ha soro ha.Luk 5:4, 5.14Ụgbụ ahụ nyịwara Pita arọ naka mgbe ọ malitere ịdọlite ya. O juru ya anya, ya adọsiwekwuo ya ike ma hụ ka ọtụtụ azụ na-agba lịka lịka nụgbụ ahụ. O feere ndị ibe ya nọ nụgbọ nke ọzọ aka ozugbo ka ha bịa nyere ya aka. Mgbe ha bịara, ha chọpụtara na azụ niile ahụ agaghị aba notu ụgbọ. Ha kpojuru ụgbọ abụọ ahụ, ma nihi otú azụ ndị ahụ si karịa akarị, ụgbọ ndị ahụ malitere imi. Ihe a enyeghị Pita ọnụ okwu. Ọ hụla ebe Kraịst ji ike ya rụọ ọrụ ebube. Ma, ọ bụ ya ka nke ugbu a baara uru. Ọ hụla onye nwere ike ime ka azụ banye nụgbụ. Ụjọ jidere Pita. O gbusara ikpere nala ma kwuo, sị: Onyenwe anyị, si nebe m nọ pụọ, nihi na abụ m onye mmehie. O chere na ya erughị eru iso Onye a ji ike Chineke arụ oké ọrụ.GụọLuk 5:6-9.Onyenwe anyị, . . . abụ m onye mmehie15.Olee otú Jizọs si mee ka Pita mata na obi abụọ ọ na-enwe na ụjọ ọ na-atụ abaghị uru?15Jizọs medara obi gwa ya, sị: Kwụsị ịtụ egwu. Site ugbu a gaa nihu, ị ga na-akụta ndị mmadụ ná ndụ. Luk 5:10, 11 Ugbu a abụghị oge inwe obi abụọ ma ọ bụ ịtụ ụjọ. Pita kwesịrị ilekwasị anya nọrụ ikwusa ozi ọma e nyere ya. O kwesịghị inwewa obi abụọ ma ọ ga na-akụtalikwa azụ ọ ga-eji kpaa afọ ezinụlọ ya, o kwesịghịkwaichewe na ya agaghị arụli ọrụ a, ya bụ, ikwusa ozi ọma. Jizọs nwere nnukwu ọrụ ọ ga-arụ. Ọrụ a ga-abara ụmụ mmadụ uru nọdịnihu. Ọ bụ Chineke ka Jizọs na-ejere ozi. Chineke a na-agbaghara ndị mmadụ mmehie ha nụzọ dị ukwuu. Aịza. 55:7 Ọ ga-egboro Pita mkpa ya niile, nyekwara ya aka ikwusa ozi ọma.Mat. 6:33.16.Olee otú Pita, Jems, na Jọn si mee ihe Jizọs gwara ha, oleekwa ihe mere ihe a ha kpebiri ime ji dị mma?16Pita mere ihe Jizọs gwara ya ozugbo, otú ahụkwa ka Jems na Jọn mere. Baịbụl sịrị: Ha kwọọrọ ụgbọ ndị ahụ gaghachi nelu ala. Ha gbahapụkwara ihe niile ma soro ya. Luk 5:11 Pita nwere okwukwe na Jizọs nakwa nOnye zitere ya. Ihe a o kpebiri ime amaka. E nwekwara Ndị Kraịst taa ndị kwụsịrị ịtụ ụjọ na inwe obi abụọ. Ihe a ha mere emeela ka ha nwee ike ịna-ejere Chineke ozi. O gosikwarana ha nwere okwukwe. Jehova agaghị ekwe ka ihere mee ndị tụkwasịrị ya obi.Ọma 22:4, 5.Gịnị Mere I Ji Nwewe Obi Abụọ?17.Olee ihe ndị Pita chetara mere nihe dị ka afọ abụọ ya na Jizọs matara?17Ọ bụ ihe dị ka afọ abụọ Pita matachara Jizọs ka ihe ahụ a kọrọ ná mmalite isiokwu a mere. Pita kwọ ụgbọ na-aga nOké Osimiri Galili nabalị ahụ oké ifufe na-efe. Neziokwu, anyị amaghị ihe ndị o chere nechiche nabalị ahụ. O nwere ọtụtụ ihe o nwere ike iche. Jizọs agwọọla nne nwunye ya, nọrọ nelu ugwu zie ìgwè mmadụ ihe. Jizọs ejirikwala ozizi ya na ọrụ ebube ndị ọ rụrụ gosi na ya bụ Onye Jehova họpụtara, ya bụ, Mesaya ahụ. Mgbe ọtụtụ ọnwa gafere, o doro anya na ụjọ Pita na-atụ na obi abụọ ọ na-enwe akwusịlatala. Jizọs họdịịrị Pita ka ọ bụrụ otu nime ndịozi iri na abụọ ya. Ma, noge na-adịghị anya, Pita ga-amata na ya akwụsịchabeghị ịtụ ụjọ na inwe obi abụọ.18, 19.a Kọwaa ihe Pita hụrụ nOké Osimiri Galili. b Olee otú Jizọs si mee ihe Pita rịọrọ ya?18Noge nche nke anọ nabalị ahụ, ya bụ, ihe dị ka nagbata elekere atọ nke isi ụtụtụ na mgbe anyanwụ malitere ịwa, Pita kwụsịrị ịkwọ ụgbọ na mberede ma nọrọ kwem nebe ọ nọ ọdụ. Ọ hụrụ na e nwere ihe na-agafenụ nosimiri ahụ ebili mmiri na-enugharị. Ọ ga-abụ ìhè ọnwa nke na-enwu nebili mmiri ahụ? Mbanụ! Ihe ọ na-ahụ guzo kwem, o kwekwaghị apụ apụ nanya ya. Ọ bụ mmadụ, ọ na-ejekwa ije nelu oké osimiri. Ka onye ahụ na-erute nso, o yiri ka ọ na-abịa ịgafe ha. Ndị na-eso ụzọ Jizọs tụrụ ụjọ ma chee na ọ bụ onyinyo ụgha. Onye ahụ kwuru okwu, sị: Nweenụ obi ike, ọ bụ m; unu atụla egwu. Ọ bụ Jizọs.Mat. 14:25-28.19Pita kwuru, sị: Onyenwe anyị, ọ bụrụ na ọ bụ gị, gwa m ka m bịakwute gị nelu mmiri. Ihe mbụ gbatara Pita nuche ime bụ ime ihe ga-egosi na o nwere obi ike. Ebe ọ bụ na ọrụ ebube a Pita hụrụ masịrị ya, ọ chọwara otú ọ ga-esi mee ka okwukwe ya sikwuo ike. Ọ chọrọ iso Jizọs jee ije nelu mmiri. Jizọs sịrị ya bịa. Pita si nakụkụ ụgbọ ahụ rịdata ma zọnye ụkwụ noké osimiri ahụ ebili mmiri na-enugharị. Weregodị ya na ị na-ahụ ka Pita zọnyere ụkwụ na mmiri ahụ, ma ụkwụ ya emighị, ya eguzoro ọtọ nelu mmiri ma gawa ije. Ọ ga-abụ na o juru ya anya na ya na-eje ije nelu mmiri na-agakwuru Jizọs. Ma noge na-adịghị anya, ihe ọzọ batara ya nobi.GụọMatiu 14:29.Mgbe ọ hụrụ oké ifufe ahụ, egwu tụrụ ya20.a Olee ihe megharịrị Pita anya, oleekwa ihe ọ kpataara ya? b Olee ihe dị mkpa Jizọs ji ihe a merenụ kụziere Pita?20Pita kwesịrị ilegide Jizọs anya. Ọ bụ Jizọs ji ike Jehova nyere ya mee ka Pita na-eje ije nelu mmiri. Ihe mekwaranụ Jizọs ji mee ya bụ na Pita nwere okwukwe nebe ọ nọ. Ma, uche Pita pụrụ nebe Jizọs nọ. Baịbụl kwuru, sị: Mgbe ọ hụrụ oké ifufe ahụ, egwu tụrụ ya.Mgbe Pita lere anya hụ otú ebili mmiri ahụ si na-akụ nụgbọ ahụ ma na-awụli mmiri elu, na-agbọkwa ụfụfụ, ụjọ tụrụ ya. O nwere ike ịbụ na ọ bịaziri dị ya ka ọ na-emikpu nime mmiri ahụ, mmiri erie ya. Ihe a mere ka ụjọ tụsiwe ya ike, okwukwe ya amalite ịnyụ ka ọkụ. Ebe ọ bụ na okwukwe ya esizighị ike, nwoke a a kpọrọ Nkume maka na ọ bụ a kwaa akwụrụ malitere imikpu nime mmiri ka okwute. Pita bụ aka ochie nigwu mmiri. Ma na nke ugbu a, ọ sịghị ka ya gwupụtawa nonwe ya. O tiri mkpu, sị: Onyenwe anyị, zọpụta m! Jizọs jidere Pita aka ma dọpụta ya. Mgbe Jizọs na Pita ka nọ nelu mmiri ahụ, ọ kụziiri Pita otu ihe dị mkpa. Ọ sịrị ya: Gị onye okwukwe nta, gịnị mere i ji nwewe obi abụọ?Mat. 14:30, 31.21.Gịnị mere inwe obi abụọ ji jọgbuo onwe ya, gịnịkwa ka anyị ga-eme ka anyị ghara ịna-enwe obi abụọ?21Ajụjụ ahụ ọ jụrụ Pita dabara adaba, ya bụ, Gịnị mere i ji nwewe obi abụọ? Obi abụọ nwere ike imebiri mmadụ ihe. Ọ bụrụ na anyị ana-enwe obi abụọ, o nwere ike ime ka okwukwe anyị gharazie isi ike, meekwa ka anyị na Chineke ghara ịdịkwa ná mma. Anyị kwesịrị ịgbasi mbọ ike ka anyị ghara ịna-enwe obi abụọ. Olee otú anyị ga-esi eme ya? Otú anyị ga-esi eme ya bụ ime ka uche anyị dịrị nihe kwesịrị ekwesị. Ọ bụrụ na anyị ana-eche ihe na-emenye anyị ụjọ, ihe na-akụda anyị obi, na ihe ga-eme ka uche anyị pụọ nebe Jehova na Ọkpara ya nọ, anyị ga na-enwekwu obi abụọ. Ma, ọ bụrụ na anyị ana-eche banyere Jehova na Ọkpara ya, ihe ha meerela anyị, ihe ha na-emere anyị ugbu a, na ihe ha ka ga-emere ndị hụrụ ha nanya, anyị ga-akwụsị inwe obi abụọ.22.Gịnị mere anyị ji kwesị iṅomi okwukwe Pita?22Ka Pita so Jizọs banyeghachi nụgbọ ahụ, ọ hụrụ ka oké ifufe ahụ kwụsịrị. Oké Osimiri Galili dara jụụ. Pita na ndị na-eso ụzọ ibe ya gwaziri Jizọs, sị: Ị bụ Ọkpara Chineke nezie. Mat. 14:33 O doro anya na obi ga na-atọ Pita ụtọ mgbe chi bọrọ nụbọchị ahụ. Ọ mụtala na ya ekwesịghị ikwe ka ụjọ mee ka o nwewe obi abụọ. Neziokwu, ọ ka nwere ọtụtụ ihe ọ ga-agbanwe ná ndụ ya tupu ya aghọọ Onye Kraịst nke yiri nkume ahụ Jizọs kpọrọ ya. Ma o kpebisiri ike na ya ga-agbalị na-emekwu nke ọma. Ì kpebiela ime ka ya? Ọ bụrụ na i mee otú ahụ, ị ga-achọpụta na iṅomi okwukwe Pita bara uru.22 Ọ Kwụsiri Ike Mgbe Ọnwụnwa Bịaara Ya1, 2.Gịnị ka i chere Pita na-atụ anya ya mgbe Jizọs na-agwa ndị bi na Kapaniọm okwu, ma olee ihe merenụ?PITA legidere ndị Jizọs na-agwa okwu anya nihu. Ha nọ nụlọ nzukọ ndị Juu nke dị nobodo Kapaniọm. Ọ bụ nobodo a ka Pita bi. Ọ bụkwa nebe a ka ọ na-akụ azụ nOké Osimiri Galili. Ọtụtụ nime ndị enyi ya, ndị ikwu ya, na ndị ya na ha na-achụ nta ego bikwa nobodo a. O doro anya na Pita nọ na-atụ anya na ndị obodo ya ga-ewere Jizọs otú yanwa si were ya nakwa na obi ga-adị ha ụtọ na onye ozizi a kacha ukwuu na-akụziri ha banyere Alaeze Chineke. Ma, ihe a ọ tụrụ anya ya emeghị taa.2Ọtụtụ ndị akwụsịla ige Jizọs ntị. Ụfọdụ nọ na-atamu ntamu maka na ha ekwetaghị ihe Jizọs na-akụziri ha. Ma, ihe kacha enye Pita nsogbu nobi bụ na ụfọdụ nime ndị ahụ bụ ndị na-eso ụzọ Jizọs. Ihu gbarụrụ ha, obi jọkwara ha njọ nagbanyeghị eziokwu Jizọs kụziiri ha. Iwe jizi ha, obi chọkwara ịgbawa ha. Ụfọdụ kwuru otú obi dị ha. Ha kwuru na ozizi Jizọs na-awụ akpata oyi nahụ. Ha kwụsịrị ige Jizọs ntị ma si nụlọ nzukọ ahụ pụọ, kwụsị iso Jizọs.GụọJọn 6:60,66.3.Olee uru okwukwe Pita baara ya noge dị iche iche?3Oge ahụ adịrịghị Pita na ndịozi ibe ya mfe. Pita aghọtachaghị ihe Jizọs kwuru nụbọchị ahụ. O doro anya na ọ ghọtara ihe mere okwu Jizọs nwere ike iji kpasuo mmadụ iwe ma onye ahụ lee ya anya elu elu. Ma, olee ihe Pita ga-eme? Nke ahụ abụghị nke mbụ a nwara Pita ma ọ ga-akwụsi ike nebe Nna ya ukwu nọ. Ọ gakwanụghị abụ nke ikpeazụ. Ka anyị hụ otú okwukwe Pita si nyere ya aka imeri ọnwụnwa ndị bịaara ya ma kwụsie ike nebe Jizọs nọ.Ọ Hapụghị Jizọs Mgbe Ndị Ọzọ Hapụrụ Ya4, 5.Olee ihe ndị Jizọs mere nke ndị mmadụ na-atụghị anya na ọ ga-eme?4Ọtụtụ ihe Jizọs na-eme na-eju Pita anya. Ọtụtụ ugboro, Jizọs mere ihe ndị mmadụ na-atụghị anya na ọ ga-eme, kwuokwa ihe ndị mmadụ na-atụghị anya na ọ ga-ekwu. Ụnyaahụ ya, Jizọs rụrụ ọrụ ebube nke mere ka o nyejuo ọtụtụ puku mmadụ afọ. Ọrụ ebubea ọ rụrụ mere ka ìgwè mmadụ ahụ gbalịa ka ha mee ya eze. Ma, o meziri ihe tụrụ ọtụtụ ndị nanya. Ọ hapụrụ ìgwè mmadụ ahụ gaa nugwu, gwakwa ndị na-eso ụzọ ya ka ha banye nụgbọ gawa Kapaniọm. Ka ndị na-eso ụzọ Jizọs kwọ ụgbọ ha na-aga nabalị ahụ, o mere ihe ọzọ tụrụ ha nanya. Ọ gara ije nelu Oké Osimiri Galili ahụ mgbe ebili mmiri na-enugharị mmiri ahụ. O jikwa ihe a o mere kụziere Pita na ọ dị mkpa ka o nwee okwukwe.5Nụtụtụ ya, ha chọpụtara na ìgwè mmadụ ahụ achọrọkwala ha bịa nofe nke ọzọ nke osimiri ahụ. Ma, o doro anya na ihe mere ha ji esogharị Jizọs bụ na ha chọrọ ka Jizọs rụọ ọrụ ebube ọzọ ka ha nweta nri ha ga-eri. Mkpa ha abụghị ka ha nụ okwu Chineke. Jizọs baara ha mba maka na ha na-achọ naanị ihe nke ụwa. Jọn 6:25-27 Jizọs malitekwara ịgwa ìgwè mmadụ ahụ okwu nụlọ nzukọ dị na Kapaniọm. Ọ nọ ebe ahụ kụziere ndị mmadụ ihe ha na-atụghị anya ya. Ihe ahụ ọ kụziiri ha siri ike nghọta, ma ọ dị ezigbo mkpa.6.Olee ihe atụ Jizọs meere ndị ọ na-agwa okwu, oleekwa ihe ha mere?6Jizọs chọrọ ka ndị ahụ mata na ya abụghị onye na-enye ndị mmadụ ihe oriri nkịtị, kama na ya bụ onye Chineke ga-eji ndụ ya na ọnwụ ya mee ka ndị mmadụ nweta ndụ ebighị ebi. Nihi ya, o meere ha otu ihe atụ. Nihe atụ ahụ, ọ sịrị na ya bụ mana. Mana bụ ihe oriri Chineke si neluigwe nye ndị Izrel noge Mozis. Mgbe ụfọdụ nime ndị ahụ ọ na-agwa okwu na-ekwetaghị ihe o kwuru, o meere ha ihe atụ ọzọ ma kwuo na ha kwesịrị iri anụ ahụ ya ma ṅụọ ọbara ya ka ha nwee ike inweta ndụ. Ọ bụ mgbe ahụ ka iwe wesiwere ha ike. Ụfọdụ sịrị: Okwu a na-awụ akpata oyi; ònye pụrụ ige ntị na ya? Ọtụtụ nime ndị na-eso ụzọ Jizọs kwụsịdịrị iso ya.Jọn 6:48-60,66.7, 8.a Olee ihe Pita na-aghọtabeghị banyere Jizọs? b Olee ihe Pita zara mgbe Jizọs jụrụ ndịozi ya ajụjụ?7Olee ihe Pita ga-eme? Ọ ga-abụ na ihe a Jizọs kwuru jukwara yanwa anya. Ọ ghọtabeghị na Jizọs ga-anwụ ka o nwee ike mezuo uche Chineke. Ma Pita ò chere echiche ịhapụ Nna ya ukwu otú ahụ ụfọdụ ndị na-eso ụzọ Jizọs mere nụbọchị ahụ? Mba. O nwere otu ihe mere Pita ji dị iche na ha. Olee ihe ọ bụ?8Jizọs leziri ndịozi ya anya ma sị ha: Unu onwe unu, ùnu chọkwuru ịla? Jọn 6:67 Ọ bụ ndịozi iri na abụọ ya ka ọ jụrụ ajụjụ a. Ma, ọ bụ Pita zara ya. Ọ na-abụkarị ya na-ebu ụzọ ekwu okwu maka na o nwere ike ịbụ ya tọchara ha. Ma ọ bụ ya tọchara ha ma ọ bụ na ọ bụghị ya, ihe anyị ma bụ na ọ kacha ha ekwupụ okwu.O yiri ka ọ naghị esiri Pita ike ikwu ihe dị ya nobi. Na nke ugbu a, ihe dị ya nobi o kwuru bụ: Onyenwe anyị, ònye ka anyị ga-alakwuru? I nwere okwu nke ndụ ebighị ebi. Ihe a o kwuru magburu onwe ya. A gaghị echefu ya echefu.Jọn 6:68.9.Olee otú Pita si gosi na ya kwụsiri ike nebe Jizọs nọ?9Ihe a Pita kwuru ọ metụghị gị nobi? Okwukwe Pita nwere na Jizọs enyerela ya aka ịkwụsi ike nebe Jizọs nọ. Ihe a o mere magburu onwe ya. Pita ghọtara nke ọma na Jizọs bụ naanị Onye nzọpụta Jehova nyere ụmụ mmadụ, ghọtakwa na Jizọs ga-esi nokwu ọnụ ya, ya bụ, ihe ọ na-akụzi banyere Alaeze Chineke, zọpụta ndị mmadụ. Pita ma na a sịgodị na e nwere ihe ụfọdụ gbagwojuru ya anya, ọ dịghị ebe ọzọ ya ga-aga ma ọ bụrụ na ya chọrọ ime ihe na-atọ Chineke ụtọ ma nweta ndụ ebighị ebi.Anyị kwesịrị ịnabata ihe Jizọs na-akụziri anyị, ọ bụrụgodị na anyị aghọtachaghị ha ma ọ bụ na ha dị iche nihe anyị tụrụ anya ha ma ọ bụ nihe anyị chọrọ10.Olee otú anyị ga-esi kwụsie ike nebe Jizọs nọ otú ahụ Pita mere?10Ọ bụ otú ahụ Pita si were Jizọs ka i si were ya? Ọ dị mwute na ọtụtụ ndị taa na-ekwu na ha hụrụ Jizọs nanya, ma ha anaghị akwụsi ike nebe Jizọs nọ. Otú anyị ga-esi egosi na anyị kwụsiri ike nebe Jizọs nọ bụ iwere ihe ndị Jizọs kụziri otú ahụ Pita si were ha. Anyị kwesịrị ịmụ ha amụ, ghọta ha nke ọma ma na-eme ha eme, ọ bụrụgodị na anyị aghọtachaghị ha ma ọ bụ na ha dị iche nihe anyị tụrụ anya ha ma ọ bụ nihe anyị chọrọ. Naanị ihe ga-eme ka anyị nwee olileanya inweta ndụ ebighị ebi ahụ Jizọs chọrọ ka anyị nweta bụ ịkwụsi ike nebe ọ nọ.GụọAbụ Ọma 97:10.Ọ Kwụsiri Ike Mgbe E Nyere Ya Ndụmọdụ11.Olee ebe Jizọs kpọ ndị na-eso ụzọ ya gaa? Gụọ ihe e dere nala ala.11Mgbe obere oge gafere, Jizọs kpọ ndịozi ya na ụfọdụ ndị na-eso ụzọ ya chee ihu nebe ugwu ala Izrel. Ha ji ụkwụ gaa ije ogologo oge. Mgbe ụfọdụ, a na-anọ nOké Osimiri Galili ahụ Ugwu Hemọn. Snoo na-ekpuchikarị elu ugwu a. Ugwu a dị ná ngwụcha ngwụcha ebe ugwu Ala Nkwa ahụ. Ka Jizọs na ndị ya na ha so nọ na-aga nobodo ndị dị nso na Sesaria Filipaị, ha rutekwuru ugwu ahụ nso.Ọ bụ nebe ahụ mara mma ka Jizọs nọ jụọ ndị na-eso ụzọ ya otu ajụjụ dị mkpa.12, 13.a Gịnị mere Jizọs ji jụọ ndị na-eso ụzọ ya onye ndị mmadụ chere na ya bụ? b Olee ihe Pita zara Jizọs nke gosiri na o nwere ezigbo okwukwe?12Ọ jụrụ ha, sị: Ònye ka ndị mmadụ na-asị na m bụ? Weregodị ya na ị na-ahụ ka Pita legidere Nna ya ukwu anya mgbe ọ na-eche ka ha zaa ya ajụjụ ahụ. Ọ hụkwara ọzọ na Nna ya ukwu a dị obiọma ma mara ihe. Jizọs chọrọ ịma onye ndị mmadụ chere na ya bụ. Ndị na-eso ụzọ Jizọs zara ya ajụjụ ahụ. Ha gwara ya na ụfọdụna-ekwu na ọ bụ onye a, ndị ọzọ ana-ekwu na ọ bụ onye ọzọ. Ma, o nwere ihe ọzọ Jizọs chọrọ ịmata. Ọ chọrọ ịmata ma ihe ahụ ndị ọzọ chere ọ bụ ihe ndị na-eso ụzọ ya a chere. Nihi ya, ọ jụrụ ha, sị: Ma, unu onwe unu, ònye ka unu na-asị na m bụ?Luk 9:18-20.13Pita zara ajụjụ a ọsọ ọsọ otú ọ na-eme. O kwuru ihe dị ọtụtụ nime ha nobi, o kwukwara ya otú onye ọ bụla ga-aghọta ya. Ọ sịrị: Ị bụ Kraịst, Ọkpara nke Chineke dị ndụ. Weregodị ya na ị na-ahụ ka Jizọs mụmụrụ ọnụ ọchị ma jaa Pita mma. Jizọs gwaziri Pita na ọ bụ Jehova Chineke mere ka ndị nwere ezigbo okwukwe mata eziokwu a o kwuru, ọ bụghị mmadụ. Ọ bụ Jehova mere ka Pita ghọta otu nime eziokwu kacha mkpa Jehova metụrụla ka ụmụ mmadụ mata mgbe ahụ, ya bụ, onye Mesaya ma ọ bụ Kraịst ahụ e kwere ná nkwa bụ.GụọMatiu 16:16, 17.14.Olee ọrụ dị mkpa Jizọs nyekwuru Pita?14Amụma e buru noge ochie kwuru na ọ bụ Kraịst a bụ nkume ndị na-ewu ụlọ ga-ajụ. Ọma 118:22;Luk 20:17 Ọ bụ amụma a ka Jizọs bu nobi kwuzie na Jehova ga-ewukwasị ọgbakọ ya nelu nkume a, ya bụ, nelu Kraịst ahụ Pita ka kwupụrụ okwu ya. Jizọs nyeziri Pita ọrụ ndị dị mkpa ọ ga-arụ nọgbakọ a. O meghị Pita onyeisi nke ndịozi ibe ya otú ụfọdụ ndị chere, kama ihe o mere bụ inyekwu ya ọrụ ọ ga-arụ. O nyere Pita mkpịsị ugodi nke alaeze. Mat. 16:19 Ọ bụ Pita ga-eme ka ụzọ ndị atọ nwee olileanya ịbanye nAlaeze Chineke. Ndị nke mbụ ọ ga-emere ya bụ ndị Juu, ndị nke abụọ abụrụ ndị Sameria, ndị ikpeazụ abụrụ ndị Jentaịl ma ọ bụ ndị na-abụghị ndị Juu.15.Gịnị mere Pita ji baara Jizọs mba, gịnịkwa ka ọ gwara ya?15Ma, Jizọs mechara kwuo na ọ bụrụ na e nyere mmadụ ihe dị ukwuu, a ga-achọ ihe dị ukwuu naka ya. Ihe a Jizọs kwuru mechara mezuo nisi Pita. Luk 12:48 Jizọs nọgidere na-agwa ndị na-eso ụzọ ya ọtụtụ ihe ndị ga-emezu nisi Mesaya ahụ. Ụfọdụ nime ha bụ na ọ ga-ata ahụhụ na Jeruselem ma nwụọ. Ihe a Jizọs kwuru wutere Pita. Ọ kpọpụrụ Jizọs iche ma malite ịbara ya mba, sị: Meere onwe gị ebere, Onyenwe anyị; ihe a agaghị eme gị ma ọlị.Mat. 16:21, 22.16.Olee ndụmọdụ Jizọs nyere Pita, oleekwa uru o nwere ike ịbara anyị niile?16O doro anya na Pita ebughị ihe ọjọọ nobi kwuo iheo kwuru. Nihi ya, ọ ga-abụ na ihe Jizọs gwara ya juru ya anya. Ọ gbakụtara Pita azụ, lee ndị na-eso ụzọ ya ndị ọzọ anya. O nwere ike ịbụ na otú obi dị Pita ka ọ dịkwa ha. Ma Jizọs gwaziri Pita: Gaa m nazụ, Setan! Ị bụụrụ m ihe ịsụ ngọngọ, nihi na ihe ndị ị na-eche abụghị echiche Chineke, kama nke mmadụ. Mat. 16:23;Mak 8:32, 33 Ndụmọdụ a Jizọs nyere Pita baara anyị niile uru. Ọ na-adịrị anyị mfe ile ihe anya otú mmadụ si ele ihe anya kama ile ihe anya otú Chineke si ele ya. Ọ bụrụ na anyị ana-ele ihe anya otú mmadụ si ele ya, o nwere ike anyị agaghị ama ụma gwa ndị mmadụ ka ha mee ihe ọ ga-abụ ha mechaa, ya amasị Setan, kama ịmasị Chineke. Ma, olee ihe Pita mere mgbe Jizọs gwara ya ihe a?17.Gịnị ka Jizọs na-ekwu mgbe ọ gwara Pita ka ọ gaa ya nazụ?17Ọ ga-abụ na Pita ma na Jizọs anaghị ekwu na ya bụ Setan bụ Ekwensu. A sị ka e kwuwe, ihe Jizọs gwara Pita abụghị ihe ọ gwara Setan. Mgbe Jizọs gwara Setan okwu, ọ sịrị ya: Si ebe a pụọ. Ma ihe ọ gwara Pita bụ: Gaa m nazụ. Mat. 4:10 Jizọs ajụghị onyeozi ya a ọ ma na o nwere ọtụtụ àgwà ọma. Kama ihe o mere bụ inye ya ndụmọdụ nke ga-eme ka ọ mata na ihe ahụ o chere adịghị mma. Ihe Jizọs na-ekwu bụ na Pita ekwesịghị ime ka ya ghara ime uche nna ya, kama na o kwesịrị ịna-agba ya ume.Ọ bụrụ na anyị ewedata onwe anyị ala nabata ndụmọdụ e nyere anyị ma si na ya mụta ihe, ọ ga-eme ka anyị na Jizọs Kraịst na Nna ya, bụ Jehova Chineke, na-adịkwu ná mma18.Olee otú Pita si gosi na ya kwụsiri ike nebe Jizọs nọ, oleekwa otú anyị nwere ike isi ṅomie ya?18Pita ọ rụwara Jizọs ụka, wewe iwe ma ọ bụkwanụ kwụsịzie ịtụpụrụ Jizọs ọnụ? Mba. Ọ nabatara ndụmọdụ ahụ Jizọs nyere ya. Ihe a o mere gosiri na ọ dị umeala nobi ma kwụsie ike nebe Jizọs nọ. O nweghị Onye Kraịst ga-asị na e kwesịghị inye ya ndụmọdụ mgbe ụfọdụ. Ọ bụrụ na anyị eweda onwe anyị ala, nabata ndụmọdụ e nyere anyị ma si na ya mụta ihe, ọ ga-eme ka anyị na Jizọs Kraịst na Nna ya, bụ Jehova Chineke, na-adịkwu ná mma.GụọIlu 4:13.Pita kwụsiri ike nebe Jizọs nọ nagbanyeghị ndụmọdụ o nyere yaA Gọziri Ya Maka na Ọ Kwụsiri Ike19.Olee ihe Jizọs kwuru nke juru ndị mmadụ anya, oleekwa ihe Pita nwere ike ịna-eche?19Mgbe obere oge gafere, Jizọs kwuru ihe ọzọ juru ndị mmadụ anya. Ọ sịrị: Nezie, ana m asị unu na e nwere ụfọdụ nime ndị guzo nebe a bụ ndị na-agaghị edetụ ọnwụ ire ma ọlị ruo mgbe habu ụzọ hụ Nwa nke mmadụ ka ọ na-abịa nalaeze ya. Mat. 16:28 O doro anya na Pita chọrọ ịmata ihe ihe ahụ Jizọs kwuru pụtara. Olee ihe ọ ga-abụ ya mere Jizọs ji kwuo ihe ahụ? O nwere ike ịbụ na Pita nọ na-eche na ndụmọdụ ahụ Jizọs ka nyere ya ga-eme ka ọ ghara iso ná ndị ihe ahụ Jizọs kwuru ga-emezu nisi ha.20, 21.a Olee ọhụụ Pita so hụ? b Olee uru ihe Jizọs na ndị ahụ kwurịtara baara Pita?20Ma, mgbe ihe dị ka otu izu gachara, Jizọs kpọ Jems, Jọn, na Pita gbagoro nugwu dị oké elu. Ọ ga-abụ na ugwu a bụ Ugwu Hemọn maka na ọ dị naanị kilomita ole na ole ma e si nebe ya na ndị na-eso ụzọ ya nọ gawa ya. O nwere ike ịbụ nabalị ka ihe a mere, ebe ọ bụ na mmadụ atọ ahụ na ụra nọ na-alụ. Ma, mgbe Jizọs nọ na-ekpe ekpere, otu ihe mere nke mere ka ụra pụọ ha nanya.Mat. 17:1;Luk 9:28, 29,32.21Jizọs malitere ịgbanwe nanya ha. Ihu ya malitere igbukepụ egbukepụ, na-enwu gbaa ruo mgbe ọ chawara ka anyanwụ. Uwe yanọkwa na-enwu ọcha. Ihe yiri mmadụ abụọ pụtaziri nakụkụ Jizọs, otu nọchiri anya Mozis, nke ọzọ anọchiekwa anya Ịlaịja. Ha na Jizọs kwurịtara banyere ọlịla ya nke a kara aka na ọ ga-emezu na Jeruselem. O nwere ike ịbụ na ọlịla ya a pụtara ọnwụ ya na mbilite nọnwụ ya. Ọ bịaziri doo Pita anya na ihe ahụ o kwuru ekwesịghị ekwesị, ya bụ, na Jizọs agaghị ata ahụhụ, ọ gakwanụghị anwụ.Luk 9:30, 31.22, 23.a Olee otú Pita si gosi na ya na-anụ ọkụ nobi ma dịrị obiọma? b Oleekwa otú e si gọzikwuo Pita, Jems, na Jọn nabalị ahụ?22Ọ dị Pita ọkụ nahụ ka o soro kwuo okwu nọhụụ a. O nwekwara ike ịbụ na Pita chọrọ ka ndị ahụ ha na-ahụ nọhụụ ahụ nọtụkwuo. Ma, o yiri ka Mozis na Ịlaịja hà na-achọ ịhapụ Jizọs. Nihi ya, Pita gwara Jizọs, sị: Onye Ozizi, ọ dị mma na anyị nọ nebe a, ya mere, ka anyị maa ụlọikwuu atọ, otu maka gị, otu maka Mozis, otu maka Ịlaịja. Nke bụ eziokwu bụ na ụlọikwuu adịghị ndị a ha hụrụ nọhụụ mkpa. Ndị a nọchiri anya ndị ohu Jehova abụọ nwụrụla kemgbe. O doro anya na Pita echeghị echiche nke ọma tupu ya ekwuo ihe ahụ o kwuru. Ma, otú Pita si eji obi ya niile eme ihe na otú o si dị obiọma ọ masịghị gị?Luk 9:33.Ọhụụ ahụ baara Jems, Jọn, na Pita uru23A gọzikwuru Pita, Jems, na Jọn nabalị ahụ. Ígwé ojii gbachiri ma malite ikpuchi ha nugwu ahụ. Otu olu si nígwé ojii ahụ dapụta. Olu ahụ bụ olu Jehova Chineke. Ọ sịrị: Onye a bụ Ọkpara m, onye m họpụtara. Geenụ ya ntị. Ọhụụ ahụ gwụziri, ya afọdụzie ha na Jizọs nelu ugwu ahụ.Luk 9:34-36.24.a Olee uru ọhụụ ahụ baara Pita? b Oleekwa ihe anyị ga-eme ka ọhụụ ahụ baara anyị uru?24Ọhụụ ahụ baara ma Pita ma anyịnwa uru. Mgbe ihe dị ka afọ iri atọ gachara, Pita dere banyere ihe ọma e meere ya nabalị ahụ nke bụ iso ná ndị ji anya ha hụ ịdị ebube Jizọs na ndị ji anya ha hụpere otú ọ ga-esi dị ebube mgbe ọ ghọrọ eze neluigwe. Ọhụụ ahụ gosiri na amụma ndị e dere nOkwu Chineke bụ eziokwu. O mekwara ka okwukwe Pita sie ike ka o nwee ike idi ọnwụnwa ndị ga-abịara ya nọdịnihu.Gụọ2 Pita 1:16-19.Ọhụụ ahụ nwekwara ike imere anyị otu ihe ahụ ma ọ bụrụ na anyị akwụsie ike nebe Jizọs nọ, bụ onye Jehova mere onyeisi anyị, ma mụta ihe naka ya, nabata ndụmọdụ ọ na-enye anyị, jirikwa obi umeala na-eso ya mgbe niile.23 Jizọs Kụziiri Ya Ihe Bụ Ịgbaghara Mmadụ Mmehie1.Olee ụbọchị o nwere ike ịbụ ya kacha njọ ná ndụ Pita?PITA emekataghị chefuo otú obi si jọọ ya njọ mgbe anya ya na anya Jizọs kụkọtara. Noge ahụ, ihu Jizọs ò gosiri na ọ na-ewere Pita iwe ma ọ bụ na ihe ya adịkwaghị ya mma? Anyị amaghị. Naanị ihe Baịbụl kwuru bụ na Onyenwe anyị tụgharịrị legide Pita anya. Luk 22:61 Ma, anya ahụ Jizọs lere Pita mere ka Pita ghọta na ihe ahụ o mere jọgburu onwe ya. Pita ghọtara na ya emeela ihe ahụ Jizọs gwara ya na ọ ga-eme, bụkwanụ ihe Pita turu ọnụ na ya emekataghị mee. Ọ gọnahụla nna ya ukwu ọ hụrụ nanya. Obi jọrọ Pita njọ nụbọchị ahụ. O nwere ike ịbụ na ụbọchị ahụ bụ ụbọchị obi kacha jọọ ya njọ ná ndụ ya.2.Olee ihe Pita kwesịrị ịmụta ihe na ya, oleekwa otú akụkọ ya nwere ike isi baara anyị uru?2Ma, olileanya ka dị. Ebe ọ bụ na Pita nwere ezigbo okwukwe, o nwere ohere ichegharị ma mụta otu nime ihe ndị kacha mkpa Jizọs kụziiri ndị mmadụ banyere ịgbaghara mmehie. Onye ọ bụla nime anyị kwesịrị ịmụtakwa ihe ahụ. Nihi ya, ka anyị hụ otú Pita si mụta ihe na ya.Pita Nwere Ọtụtụ Ihe Ọ Ga-amụta3, 4.a Olee ajụjụ Pita jụrụ Jizọs, oleekwa ihe Pita nwere ike ịna-eche? b Olee ihe Jizọs kwuru nke gosiri na Pita na-eṅomi ndị oge ya?3Nihe dị ka ọnwa isii tupu mgbe ahụ, Pita bịakwutere Jizọs na Kapaniọm ma jụọ ya, sị: Onyenwe anyị, ugboro ole ka nwanna m ga-emehie m, mụ agbaghara ya? Ọ bụ ruo ugboro asaa? O nwere ike ịbụ na Pita chere na ya dị obiọma. A sị ka e kwuwe, ndị isi okpukpe oge ahụ na-akụzi na mmadụ kwesịrị ịgbaghara mmadụ ibe ya naanị ugboro atọ. Jizọs zara Pita, sị: Ọ bụghị, Ruo ugboro asaa, kama, Ruo ugboro iri asaa na asaa.Mat. 18:21, 22.4Ihe Jizọs na-ekwu ọ bụ ka Pita gụkọwa ihe ọjọọ mmadụ mere ya? Mba. Mgbe Jizọs sịrị na asaa ahụ Pita kwuru kwesịrị ịbụ iri asaa na asaa, ihe ọ na-ekwu bụ na o nweghị ugboro ole ọ ga-abụ mmadụ mehie anyị anyị aghara ịgbaghara ya. 1 Kọr. 13:4, 5 Jizọs gosiri na Pita na-eṅomi ndị oge ya, bụ ndị na-anaghị emere mmadụ ibeha ebere, ha anaghịkwa agbaghara ndị ọzọ mmehie ha. Ma, Chineke chọrọ ka anyị na-agbaghara ndị mmadụ nagụkọghị ugboro ole ha mehiere anyị.Gụọ1 Jọn 1:7-9.5.Olee mgbe anyị na-akacha amụta na anyị kwesịrị ịgbaghara ndị ọzọ?5Pita arụghị Jizọs ụka. Ma, ihe ahụ Jizọs kụziri ò ruru ya nobi? Mgbe anyị na-akacha aghọta ihe bụ ịgbaghara ndị ọzọ mmehie bụ mgbe anyị chọrọ ka ha gbaghara anyị. Nihi ya, ka anyị gaghachi nihe ndị mere tupu Jizọs anwụọ. Noge ahụ, Pita mere ọtụtụ ihe mere o ji dị mkpa ka Nna ya ukwu gbaghara ya.O Nwere Ọtụtụ Ihe A Ka Ga-agbaghara Ya6.Olee ihe Pita mere mgbe Jizọs chọrọ ịkụziri ndịozi ya ka ha dịrị umeala nobi, oleekwa otú Jizọs si kpaso ya àgwà?6Abalị ahụ dị oké mkpa nihi na ọ bụ abalị ikpeazụ Jizọs dịrị ndụ nụwa. Jizọs ka nwere ọtụtụ ihe ọ ga-akụziri ndịozi ya. Otu nime ihe ọ ga-akụziri ha bụ gbasara ịdị umeala nobi. Jizọs gosiri ha na ya dị umeala nobi. Ọ sara ụkwụ ndịozi ya. Ọrụ a bụ ọrụ a na-ekenyekarị ndị ohu ọ na-enwechaghị ihe e ji ha kpọrọ. Ná mmalite, Pita jụrụ Jizọs ma ọ na-achọ ịsa ya ụkwụ. Pita gwaziri Jizọs na ọ gaghị asa ya ụkwụ. Ma, o mechara gwa Jizọs ka ọ saa ya ma ụkwụ ma aka ma isi. Jizọs ewesaghị Pita iwe, kama o ji nwayọọ kọwaara ndịozi ya ihe ụkwụ ahụ ọ na-asa ha pụtara na ihe mere o ji dị mkpa.Jọn 13:1-17.7, 8.a Olee ihe ndị ọzọ Pita mere nke nwere ike ịkpasu Jizọs iwe? b Olee otú Jizọs si gosi na ya dị obiọma ma na-agbaghara mmehie?7Obere oge ihe a mechara, Pita mekwara ihe ọzọ nwere ike iwe Jizọs iwe. Ndịozi Jizọs malitere ise okwu banyere onye kacha ukwuu netiti ha. O doro anya na Pita so kpaa àgwà iberiibe ahụ ha kpara nihi mpako. Nagbanyeghị nke ahụ, Jizọs ji olu ọma nye ha ndụmọdụ. Ọ jadịrị ha mma maka ebe ha mere nke ọma, ya bụ, na ha kwụsiri ike nebe ọ nọ. Ma, ọ gwara ha na ha niile ga-ahapụ ya. Pita gwara Jizọs na ya ga-esogide ya ruo ọnwụ. Ma, Jizọs gwara ya na tupu oké ọkpa akwaa ugboro abụọ, na ọ ga-agọnahụ ya ugboro atọ nabalị ahụ. Pita kwuru na ya agaghị agọnahụ ya. O tukwara ọnụ na ọ bụrụgodị na ndịozi ibe ya ahapụ Jizọs, na ya emekataghị hapụ ya.Mat. 26:31-35;Mak 14:27-31;Luk 22:24-28;Jọn 13:36-38.8Ike Pita ọ gwụwala Jizọs? Mba. Noge niile ahụ, Jizọs nọ na-achọ ebe ndịozi ya na-ezughị okè na-eme nke ọma. Ọ ma na Pita ga-agọnahụ ya. Nagbanyeghị nke ahụ, ọ sịrị: Arịọsiwo m arịrịọ ike maka gị ka okwukwe gị wee ghara ịda mbà; gị onwe gị kwa, ozugbo ị laghachiri, mee ka ụmụnna gị dị ike. Luk 22:32 Ihe a Jizọs kwuru gosiri na obi siri ya ike na Pita ga-emezi ihe o mejọrọ ma maliteghachi ijere Chineke ozi. Nke a gosiri na Jizọs nwere obiọma ma na-agbaghara mmehie.9, 10.a Olee ndụmọdụ Jizọs nyere Pita mgbe ya na ndịozi ibe ya nọ nogige Getsemeni? b Gịnị ka ihe ndị Pita mere na-echetara anyị?9Mgbe Jizọs na ndịozi ya mechara gaa nogige Getsemeni, Pita mekwara ihe ndị mere ka Jizọs nye ya ndụmọdụ. Jizọs gwara ya na Jems na Jọn ka ha na-eche nche, ka ya gaa kpee ekpere. Jizọs nọ noké mwute ma chọọ onye ga-agba ya ume. Ma ụra buuru Pita na ndị nke ọzọ ugboro ugboro. Jizọs kwuru okwu na-egosi na o nwere ọmịiko ma na-agbaghara mmehie. Ọ sịrị: Nezie, mmụọ dị njikere, ma anụ ahụ adịghị ike.Mak 14:32-41.10Obere oge, ìgwè mmadụ ji ọkụ, mma agha, na okpiri bịa. Ugbu a bụ oge ndị na-eso ụzọ Jizọs kwesịrị ịkpachapụ anya ma chee echiche tupu ha emee ihe ọ bụla. Nagbanyeghị nke ahụ, Pita mere ihe necheghị echiche. Ọ mịịrị mma agha ya gbuo Malkọs, bepụ ya ntị. Malkọs bụ ohu nnukwu onye nchụàjà. Jizọs medara obi nye Pita ndụmọdụ ma gwọọ nwoke ahụ. O kwuru na ndị niile bụ ndị na-eso ụzọ ya ekwesịghị ime ihe ike. Mat. 26:47-55;Luk 22:47-51;Jọn 18:10, 11 Pita emehiela ọtụtụ ugboro, Jizọs agbaghara ya. Ihe ndị Pita mere na-echetara anyị na anyị niile na-asụ ngọngọ ọtụtụ ugboro.GụọJems 3:2.Ò nwere onye nime anyị ọ na-adịghị mkpa ka Chineke na-agbaghara ya kwa ụbọchị? Ma, a ka nwere ọtụtụ nsogbu ga-abịara Pita nabalị ahụ. Nke kacha njọ ka ga-eme.Mmehie Kacha Njọ Pita Mere11, 12.a Olee otú Pita si gosi na ya nwetụrụ obi ike mgbe e jidechara Jizọs? b Olee otú o si bụrụ na Pita emeghị ihe o kwuru na ya ga-eme?11Jizọs gwara ìgwè mmadụ ahụ na ọ bụrụ yanwa ka ha na-achọ, ka ha hapụ ndịozi ya ka ha laa. Pita nọ na-ele nanya nanya ka ìgwè mmadụ ahụ na-eke Jizọs agbụ. Pita mechaziri gbaa ọsọ otú ndịozi ibe ya gbara.12Pita na Jọn gbatụrụ kwụsị. O nwere ike ịbụ na ha kwụsịrị mgbe ha rutewere nụlọ Anas. Anas bụbu nnukwu onye nchụàjà, ụlọ ya bụkwa ebe mbụ a kpọgara Jizọs ka a gbaa ya ajụjụ. Mgbe e si ebe ahụ kpọrọ Jizọs pụọ, Pita na Jọn nọ na-eso ha nazụ nebe dịtụ anya. Mat. 26:58;Jọn 18:12, 13 Pita abụghị onye ụjọ. O doro anya na o nwere obi ike. Ma ọ bụghị ya, ọ garaghị eso ha nazụ. Ìgwè mmadụ ahụ ji ngwá ọgụ, Pita emerụọdịla otu nime ha ahụ. Nagbanyeghị nke ahụ, ịhụya Pita erughị nke ime ihe o kwuru na ya ga-eme, ya bụ, na ya ga-esogide Jizọs ruo ọnwụ.Mak 14:31.13.Olee naanị otú anyị kwesịrị isi na-eso Kraịst?13Ọtụtụ ndị taa na-eso Kraịst nazụ nebe dịtụ anya otú ahụ Pita mere, ya bụ, ha na-eso ya otú ọ na-enweghị onye ga-ahụ ha. Ma, Pita mechara dee na naanị otú anyị kwesịrị isi na-eso Kraịst bụ isochi ya anya otú anyị nwere ike. Nke a pụtara na anyị ga na-eṅomiya nihe niile, nagbanyeghị ihe ga-esi na ya pụta.Gụọ1 Pita 2:21.14.Olee ihe Pita nọ na-eme nabalị ahụ a na-ekpe Jizọs ikpe?14Pita mechara jiri nwayọọ nwayọọ rute nọnụ ụzọ ámá nke otu nime ụlọ ndị kacha buo ibu ma maa mma na Jeruselem. Ọ bụ ụlọ Keyafas, bụ nnukwu onye nchụàjà. Keyafas bụ ọgaranya a na-akwanyere ùgwù. A na-ewu ụdị ụlọ ya a ka o nwee ime èzí. Ọ na-enwekwa ọnụ ụzọ ámá. Pita rutere nọnụ ụzọ ámá ahụ, ma e kweghị ya banye. Jọn, bụ onye banyerela abanye, bịara gwa onye nche ọnụ ụzọ ámá ahụ ka ọ kpọbata Pita nihi na Jọn ma nnukwu onye nchụàjà ahụ. Ọ ga-abụ na mgbe Pita banyere nogige ụlọ ahụ, ọ nọghị Jọn nso. Pita agbalịkwanụghị ka ọ banye nime ụlọ ebe Jizọs nọ ma gaa guzoro nakụkụ ya. Kama, ọ nọ nime èzí, bụ ebe ndị ohu na ndị na-eje ozi guzo nakụkụ ọkụ na-enwu nke ọma na-anya ọkụ nabalị ahụ nihi na oyi na-atụ. Ha nọ na-ele ka ndị na-agbagide Jizọs akaebe ụgha na-abanye nime ụlọ ebe a nọ na-ekpe ya ikpe ma na-apụta.Mak 14:54-57;Jọn 18:15, 16,18.15, 16.Kọwaa otú ihe Jizọs gwara Pita, nke bụ na ọ ga-agọnahụ ya ugboro atọ, si mezuo.15Mgbe ha nọ na-anya ọkụ, nwa agbọghọ ahụ kpọbatara Pita hụrụ ya nke ọma ma mata ya. Ọ sịrị Pita: Gị onwe gị na Jizọs onye Galili na-anọ! Pita atụghị anya na nwa agbọghọ ahụ ga-amata ya. Nke a mere ka ọ gọọ agọ na ya amaghị Jizọs. Ọ gwadịrị nwa agbọghọ ahụ na ya aghọtaghị ihe ọ na-ekwu. Pita gaziri guzoro nebe dị nso nọnụ ụzọ ámá ahụ, na-eme ka a ghara ịmata ya. Ma, nwa agbọghọ ọzọ hụrụ ya ma kwuo otu ihe ahụ, sị: Nwoke a na Jizọs onye Nazaret nọrọ. Pita ṅụrụ iyi, sị: Amaghị m nwoke ahụ! Mat. 26:69-72;Mak 14:66-68 Ọ ga-abụ mgbe Pita gọnahụchara Jizọs nke ugboro abụọ a ka ọ nụrụ ka oké ọkpa na-akwa. Ma, ihe ndị na-emenụ megharịrị ya anya nke na o chetaghị ihe Jizọs gwara ya awa ole na ole tupu mgbe ahụ.16Mgbe obere oge gachara, Pita ka na-agbalị ka ndị mmadụ ghara ịmata ya. Ma, ndị guzo nime èzí ahụ bịakwutere ya. Otu nime ha bụ onye ikwu Malkọs, onye Pita bepụrụ ntị. Ọ sịrị Pita: Ọ bụ na mụ ahụghị gị na ya nubi ahụ? Pita gbasiri mbọ ike ka o mee ka ha kweta na ihe ha kwuru abụghị eziokwu. Nihi ya, ọ ṅụụrụ ha iyi. Ọ ga-abụ na ihe Pita na-ekwu niyi a ọ ṅụụrụ ha bụ ka ihe ọjọọ mee ya ma ọ bụrụ na ya na-agha ụgha. Nke ahụ bụ nke ugboro atọ Pita na-agọnahụ Jizọs. Ozugbo ọ gọchara agọ ahụ, oké ọkpa kwara. Nke a bụ nke ugboro abụọ Pita nụrụ nabalị ahụ.Jon 18:26, 27;Mak 14:71, 72.Onyenwe anyị tụgharịrị legide Pita anya17, 18.a Gịnị ka Pita mere mgbe ọ ghọtara na ya emejọọla Jizọs? b Olee ihe ọ ga-abụ na Pita nọ na-eche?17Ọ dịbeghị anya Jizọs si nime ụlọ pụta na veranda. Veranda achere ihu nime èzí. Ọ bụ noge ahụ ka anya ya na Pita kụkọtara otú a kọrọ ná mmalite isiokwu a. Anya meghere Pita, ya aghọta na ya emejọọla Jizọs. Pita hapụrụ ime èzí ahụ nihi na ihe ahụ o mere wutere ya nke ukwuu. Ọ banyere nokporo ámá ndị dị nobodo ahụ. Noge ahụ, ọnwa alakpuwela. Anya mmiri rujuru ya nanya. O jitelighị onwe ya, ya ebido bewa ezigbo ákwá.Mak 14:72;Luk 22:61, 62.18Ọ bụrụ na mmadụ emee ụdị mmehie a, ọ naghị esi ike onye ahụ echee na mmehie ya dị oké njọ nke na Chineke agakwaghị agbaghara ya. Ọ ga-abụ na Pita chekwara otú ahụ. Ma, à ga-agbagharanụ ya?Mmehie Pita Ò Ruru Otú A Na-agakwaghị Agbaghara Ya?19.Olee otú ọ ga-abụ na obi dị Pita mgbe ọ hụrụ ihe e mere Jizọs, oleekwa otú anyị si mara na nke ahụ emeghị ka o chee na nke ya agwụla?19O nwere ike ịbụ na ihe ahụ Pita mere wutekwuru ya mgbe chi bọrọ, ya ahụ ihe ndị e mere Jizọs. Ọ ga-abụkwa na ọ tara onwe ya ụta mgbe a tachara Jizọs ahụhụ ọtụtụ awa, e mechaa gbuo ya nehihie ya. O nwere ike ịbụ na obi jọrọ Pita njọ mgbe ọ bụla o chetara na ya so mee ihe wutere Jizọs nụbọchị ikpeazụ ọ nọrọ nụwa tupu ya anwụọ. Ọ bụ eziokwu na ihe ahụ merenụ wutere Pita, o cheghị na nke ọ na-eme agwụla. Otú anyị si mara bụ na obere oge ihe a mechara, ọ gakwughachiri ndịozi ibe ya. Luk 24:33 O doro anya na ndịozi niile ahụ kwukwara na ihe ha mere nabalị ahụ ebelebe gburu adịghị mma. Ma, ha kasirịtara ibe ha obi.20.Olee ihe anyị nwere ike ịmụta notu nime ihe kacha mma Pita mere ná ndụ ya?20E nwere ike ikwu na ihe a Pita mere bụ otu nime ihe ndị kacha mma o mere ná ndụ ya. Ọ bụrụ na onye na-efe Chineke emee mmehie, Chineke ga-agbaghara ya ma ọ gbalịa ike ya niile ka ọ kwụsị mmehie ahụ, ọ sọgodị ya ya bụrụ na mmehie ahụ dị oké njọ.GụọIlu 24:16.Pita gosiri na ya nwere ezigbo okwukwe. Otú o si mee ya bụ na ọ gakwuuru ndịozi ibe ya nagbanyeghị na obi jọrọ ya njọ. Mgbe mmadụ nọ ná mwute, ihe onye ahụ na-emekarị bụ ịnọrọ onwe ya. Ma nke ahụ jọgburu onwe ya. Ilu 18:1 Ihe onye ahụ kwesịrị ime bụ ịnọ ụmụnna ya bụ Ndị Kraịst nso ka ha gbaa ya ume ka o wee nọgide na-efe Chineke.Hib. 10:24, 25.21.Olee ihe Pita nụrụ mgbe ya na ndịozi ibe ya nọ?21Mgbe Pita na ndịozi ibe ya nọ, ọ nụrụ ihe na-awụ akpata oyinahụ nke bụ na ozu Jizọs adịkwaghị nili. Pita na Jọn gbagara nebe e liri Jizọs. E mechiburu ọnụ ụzọ ili ahụ emechi. Jọn bu Pita ụzọ gbaruo ebe ahụ. Ihe mere o ji buru ya ụzọ ruo bụ na o nwere ike ịbụ na Pita tọrọ ya. Mgbe Jọn hụrụ na ọnụ ụzọ ili ahụ ghere oghe, ọ kwụsịtụrụ. Ma, Pita emeghị otú ahụ. Nagbanyeghị na ọ ka na-eku ume ọkụ ọkụ, ọ banyere nili ahụ ozugbo ma hụ na ozu Jizọs adịghị na ya.Jọn 20:3-9.22.Gịnị mere Pita ji kwụsị inwe mwute na obi abụọ?22Pita ò kwetara na a kpọlitela Jizọs nọnwụ? O kwetaghị ná mmalite nagbanyeghị na ụmụ nwaanyị a tụkwasịrị obi kwuru na ndị mmụọ ozi pụtara nihu ha ma gwa ha na Jizọs ebiliela nọnwụ. Luk 23:5524:11 Ma, tupu chi ejie nụbọchị ahụ, Pita akwụsịla inwe mwute na obi abụọ. Neziokwu, Jizọs dị ndụ. Ọ bụzi mmụọ dị ike. Ọ pụtara nihu ndịozi ya niile. Ma, tupu Jizọs apụta nihu ndịozi ya niile, o bu ụzọ pụta nihu Pita. Baịbụl kwuru na ndịozi ahụ kwuru nụbọchị ahụ, sị: Nikwu eziokwu, a kpọlitere Onyenwe anyị, ọ pụtakwara nihu Saịmọn! Luk 24:34 Pọl onyeozi mechakwara dee ihe mere nụbọchị ahụ pụrụ iche. O dere na Jizọs pụtakwara nihu Sifas, e mesịa, ọ pụtara nihu ndị ozi iri na abụọ ahụ. 1 Kọr. 15:5 Sifas na Saịmọn bụ aha ndị ọzọ a na-akpọ Pita. Jizọs pụtara nihu ya nụbọchị ahụ, o nwekwara ike ịbụ mgbe ọ nọ naanị ya.Pita mere ọtụtụ ihe wutere Jizọs. Ma ò nwere onye nime anyị ọ na-adịghị mkpa ka Chineke na-agbaghara ya kwa ụbọchị?23.Olee ihe Ndị Kraịst mere mmehie kwesịrị icheta gbasara Pita?23Baịbụl akọrọghị anyị ihe niile mere noge ahụ Jizọs pụtara nihu Pita. Ọ bụ naanị Pita na Jizọs ma ihe niile mere noge ahụ. Naanị ihe anyị nwere ike ime bụ iji uche anyị hụ otú obi si tọọ Pita ụtọ mgbe ọ hụrụ na Onyenwe ya ọ hụrụ nanya adịla ndụ ọzọ. Anyị nwekwara ike iji uche anyị hụ mgbe ọ na-akọrọ Jizọs otú ihe o mere si wute ya nakwa na ya echegharịala. Ihe kacha Pita mkpa noge ahụ bụ ka Jizọs gbaghara ya. O doro anya na Jizọs gbaghaara ya kpamkpam. Taa, Ndị Kraịst mere mmehie kwesịrị icheta Pita. Anyị ekwesịghị iche na mmehie anyị dị oké njọ nke na Chineke agaghị agbaghara anyị. Jizọs na-akpa àgwà ka Nna ya. Nna ya na-agbaghara mmehie nụzọ dị ukwuu.Aịza. 55:7.Ihe Ọzọ Gosiri na A Gbaghaara Ya24, 25.a Kọwaa ihe mere notu abalị mgbe Pita gara igbu azụ nOké Osimiri Galili. b Olee ihe Pita mere mgbe Jizọs mere ka ha gbute ọtụtụ azụ mgbe chi bọrọ?24Jizọs gwara ndịozi ya ka ha gaa Galili, bụ ebe ya na ha ga-anọkọ ọzọ. Mgbe ha rutere, Pita gawara igbu azụ nOké Osimiri Galili. Ụfọdụ nime ndịozi ibe ya so ya gaa. Pita gaghachiri na mmiri ahụ ọ na-agakarị egbu azụ kemgbe ọ bụ okorobịa. Ihe ndị na-eme ugbu a ọ bịara igbu azụ amarala ya ahụ, ma mkpọtụ ụgbọ ya na ebilimmiri na-eme ma otú ụgbụ ya si na-adụtụ ya ogwu naka. Ihe ndị a mekwara ya obi ụtọ. Ma, Pita na ndị ya na ha so egbuteghị azụ ọ bụla nabalị ahụ dum.Mat. 26:32;Jọn 21:1-3.Pita si nụgbọ ya mapụ ma gwuru mmiri ruo nikpere mmiri25Ma mgbe chi bọrọ, otu onye si nikpere mmiri ahụ kpọọ ha òkù ma gwa ha ka ha wụnye ụgbụ ha nakụkụ nke ọzọ nke ụgbọ mmiri ahụ. Ha mere ihe onye ahụ kwuru ma dọpụta azụ dị otu narị na iri ise na atọ. Pita ma onye onye ahụ bụ. O si nụgbọ ya mapụ ma gwuru mmiri ruo nikpere mmiri ahụ. Nikpere mmiri ahụ, Jizọs nyere ha azụ ọ mịrị nicheku ọkụ. Ya elekwasịzie Pita anya.Jọn 21:4-14.26, 27.a Olee ihe Jizọs chọrọ ka Pita jiri ohere o nyere ya ugboro atọ mee? b Olee ihe Jizọs mere nke gosiri na ọ gbaghaara Pita kpamkpam?26Jizọs jụrụ Pita ma ọ hụrụ Onyenwe ya nanya karịa ihe ndị a. O nwere ike ịbụ na mgbe Jizọs na-ajụ ya ajụjụ a, ọ tụụrụ ya aka nọtụtụ azụ ahụ ha gbutere. Pita ọ hụruru ọrụ ịkụ azụ nanya otú ọ hụrụ Jizọs? Ebe ọ bụ na Pita gọnahụrụ Jizọs ugboro atọ, Jizọs nyere ya ohere ugboro atọ nihu ndịozi ibe ya ka o gosi na ọ hụrụ ya nanya. Mgbe Pita na-eme nke a, Jizọs gwara ya otú ọ ga-esi gosi na ọ hụrụ ya nanya. Jizọs kwuru na otú ọ ga-esi eme nke a bụ iji ozi ọ na-ejere Chineke kpọrọ ihe karịa ihe niile ọzọ. Ihe ọzọkwa bụ na ọ ga-azụ atụrụ Kraịst, ya bụ, ndị na-eso ụzọ Kraịst, na-elekọtakwa ha ma na-agba ha ume.Luk 22:32;Jọn 21:15-17.27Ihe a Jizọs kwuru gosiri na Pita ka baara Jizọs na Nna ya uru. Pita ga-arụ ọrụ dị mkpa nọgbakọ Ndị Kraịst nke Kraịst bụ onyeisi ya. Nke a gosiri na Jizọs agbagharala ya kpamkpam. O doro anya na obi tọrọ Pita ụtọ na Jizọs agbagharala ya. Pita mụtakwara ihe nihe ndị o mejọrọ.28.Olee otú Pita si mezuo ihe aha a gụrụ ya pụtara?28Pita rụrụ ọrụ Jizọs nyere ya ruo ọtụtụ afọ. Ọ gbara ụmụnna ya ume otú Jizọs nyere ya iwu ka o mee nabalị bọtara ụbọchị Jizọs nwụrụ. Pita ji obiọma na ndidi lekọta ndị na-eso ụzọ Kraịst ibe ya ma nye ha nri. Nwoke a a kpọrọ Saịmọn mezuru ihe aha ahụ Jizọs gụrụ ya pụtara, ya bụ, Pita ma ọ bụ Nkume. Otú o si mezuo ya bụ na ọ kwụsiri ike nọgbakọ Ndị Kraịst, ndị ọzọ mụtakwara ihe naka ya. Ihe gosiri na nke a bụ eziokwu bụ ihe ndị dị nọmarịcha akwụkwọ ozi abụọ o ji aka ya dee. Akwụkwọ ozi ndị ahụ mechara soro nAkwụkwọ Nsọ. Akwụkwọ ozi ndị ahụ gosikwara na Pita echefughị ihe ọ mụtara naka Jizọs banyere ịgbaghara mmehie.Gụọ1 Pita 3:8, 9;4:8.29.Olee otú anyị nwere ike isi ṅomie okwukwe Pita, ṅomiekwa Jizọs, bụ onye na-eme ebere?29Anyị kwesịkwara ịmụta ihe ahụ Pita mụtara. Ànyị na-arịọ Chineke kwa ụbọchị ka ọ gbaghara anyị ọtụtụ mmehie anyị na-eme? Ànyị na-ekweta na a gbagharala anyị nakwa na e meela ka anyị dị ọcha? Ànyị na-agbaghakwara ndị mejọrọ anyị? Ọ bụrụ na anyị na-eme otú ahụ, ọ pụtara na anyị na-eṅomi okwukwe Pita, na-eṅomikwa Jizọs, bụ onye na-eme ebere.Okwu Mmechi1, 2.Gịnị mere o ji dị mkpa ka anyị mee ka okwukwe anyị sikwuo ike? Mee ihe atụ.MMADỤ inwe okwukwe amaka. Ma mgbe ọ bụla anyị nụrụ okwu a bụ okwukwe, e nwere ihe kwesịrị ịgbata anyị nobi. Ihe ahụ bụ Ime ihe ngwa ngwa. Ihe mere ọ ga-eji gbata anyị nobi bụ na ọ bụrụ na anyị enweghị okwukwe, anyị kwesịrị ime ihe ngwa ngwa ka anyị nwee ya. Ọ bụrụkwa na anyị nwere okwukwe, anyị kwesịrị ime ihe ngwa ngwa ka okwukwe anyị na-esikwu ike. Gịnị mere anyị kwesịrị iji mee otú ahụ?2Weregodị ya na ị na-aga ije ná nnukwu ọzara. Mmiri na-agụsi gị ike. Ọ bụrụ na e nwee otú i si nweta mmiri, ị ga-eme ihe niile i nwere ike ime ka anwụ ghara ịmịkọrọ ya. Ihe ọzọ ị ga-eme bụ ịgbanyekwu mmiri nihe i ji agbara mmiri ka mmiri ghara ịkọ gị ruo mgbe i ruru ebe ị na-aga. E nwere ike iji ezigbo okwukwe tụnyere mmiri ahụ nke dị ụkọ nọzara. Mmadụ inwe ezigbo okwukwe nụwa a adịghị mfe. Ọ bụrụ na anyị emeghị ihe ngwa ngwa ka okwukwe anyị sikwuo ike, okwukwe anyị nwere ike ịnyụ ka ọkụ. Okwukwe dị anyị ezigbo mkpa otú mmiri dị anyị mkpa. Ọ bụrụ na anyị akwụsị ịṅụ mmiri, anyị ga-anwụ. Ọ bụrụkwa na anyị enweghị okwukwe, anyị na Jehova agaghịzi adị ná mma.Rom 1:17.3.Olee ihe Jehova merela nke ga-enyere anyị aka inwe okwukwe, oleekwa ihe abụọ anyị kwesịrị icheta?3Jehova ma na anyị kwesịrị ime ihe ngwa ngwa ka anyị nwee okwukwe. Ọ makwa na ọ naghị adịrị ụmụ mmadụ mfe inwe okwukwe noge a nakwa ime ka okwukwe ha ghara ịnyụ ọkụ. Ọ bụ ya mere o ji mee ka anyị nwee ndị anyị ga na-eṅomi okwukwe ha. Jehova mere ka Pọl onyeozi jiri ike mmụọ nsọ ya dee, sị: Bụrụnụ ndị na-eṅomi ndị ahụ sitere nokwukwe na ndidi na-eketa nkwa ndị e kwere. Hib. 6:12 Ọ bụkwa ya mere nzukọ Jehova ji na-agwa anyị ka anyị gbalịsie ike ṅomie okwukwe nke ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị nwere okwukwe, dị ka ndị ahụ anyị mụrụ gbasara ha nakwụkwọ a. Ma, olee ihe anyị ga-eme ugbu a? E nwere ihe abụọ anyị kwesịrị icheta. Ha bụ: 1 Anyị kwesịrị ime ka okwukwe anyị na-esikwu ike; 2 anyị kwesịrị ịna-echeta ihe ndị anyị na-atụ anya ha.4.Olee otú o si bụrụ na Setan achọghị ka anyị nwee okwukwe, ma gịnị mere na nke a ekwesịghị ime ka obi daa anyị mbà?4Na-eme ka okwukwe gị sikwuo ike.Ọ dị otu onye iro nke na-achọghị ka anyị nwee okwukwe. Aha ya bụ Setan. Ọ bụ ya na-achị ụwa a. O meekwala ka ọ ghara ịdịrị ndị mmadụ mfe inwe okwukwe. Ọ ka anyị ike. Ma nke a ò kwesịrị ime ka obi daa anyị mbà, anyị echewe na anyị agaghị enweli okwukwe ma ọ bụ na anyị agaghị emeli ka okwukwe anyị sikwuo ike? Mba. Jehova bụ ezigbo Enyi nke ndị niile chọrọ inwe ezigbo okwukwe. Ọ gwara anyị na ebe ọ bụ na ya kwụ anyị nazụ, anyị ga-eguzogideli Ekwensu, yaagbapụkwa nebe anyị nọ. Jems 4:7 Anyị na-eguzogide ya ma ọ bụrụ na anyị na-eme ka okwukwe anyị na-esikwu ike kwa ụbọchị. Ma olee otú anyị ga-esi eme ka ọ na-esikwu ike?5.Olee otú ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị Baịbụl kọrọ akụkọ ha si nwee okwukwe? Kọwaa.5Anyị amụtala na ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị ahụ nwere okwukwe esighị nafọ nne ha nwewe ya. Otú ha si bie ndụ gosiri na ọ bụ mmụọ nsọ Jehova na-eme ka mmadụ nwee okwukwe. Gal. 5:22, 23 Ha kpegaara Jehova ekpere ka o nyere ha aka ka ha nwee okwukwe, Jehova zakwara ekpere ha ma mee ka okwukwe ha sikwuo ike. Anyị kwesịrị ime ka ha. Anyị ekwesịghị ichefu na ọ bụrụ na anyị arịọ Jehova ka o nye anyị mmụọ nsọ ya ma na-eme ihe dabara nekpere anyị, ọ ga-enye anyị mmụọ nsọ ya. Luk 11:13 Ma, ò nwere ihe ndị ọzọ anyị kwesịrị ime?6.Olee ihe anyị ga-eme ka akụkọ nke ọtụtụ ndị ọzọ a kọrọ akụkọ ha na Baịbụl baara anyị ezigbo uru?6Ọ bụ naanị mmadụ ole na ole nwere okwukwe ka anyị lebara akụkọ ha anya nakwụkwọ a. A ka nwere ọtụtụ ndị ọzọ a na-akọghị akụkọ ha nakwụkwọ a.GụọNdị Hibru 11:32.Ọ bụrụ na anyị ekpee ekpere ma meda obi gụọ banyere onye nke ọ bụla nime ha, anyị ga-amụta ọtụtụ ihe. Ọ bụrụ na anyị agụọ akụkọ ha elu elu, okwukwe anyị agaghị esicha ike. Ọ bụrụ na anyị chọrọ ka ihe anyị na-agụ banyere ha baara anyị ezigbo uru, anyị kwesịrị iwepụta oge mee nchọnchọ ka anyị nwee ike ịghọtacha ihe Baịbụl kwuru banyere ha. Ọ bụrụ na anyị ana-echeta na ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị ahụ ezughị okè nakwa na ha nwere ụdị mmetụta anyị na-enwe, akụkọ ha ga-erukwu anyị nobi. Jems 5:17 Ọ bụrụkwa na ihe anyị na-agụ eruo anyị nobi, anyị ga-aghọta otú obi dị ha mgbe ụdị nsogbu ndị na-abịara anyị taa bịaara ha.7-9.a Olee otú i chere obi ga-adị ndị ahụ nwere okwukwe a kọrọ akụkọ ha na Baịbụl ma a gwa ha ka ha fewe Jehova otú anyị si efe ya taa? b Gịnị mere anyị ji kwesị ịna-eme ihe ndị ga-eme ka okwukwe anyị na-esikwu ike?7Ihe ọzọ ga-eme ka okwukwe anyị na-esikwu ike bụ ihe ndị anyị na-eme. Ihe mere anyị ji kwuo ya bụ na okwukwe nke na-enweghị ọrụ bụ ihe nwụrụ anwụ. Jems 2:26 Chegodị ụdị obi ụtọ ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị a kọrọ akụkọ ha nakwụkwọ a ga-enwe ma a sị na Jehova gwara ha ka ha rụọ ọrụ o nyere anyị ka anyị na-arụ noge a.8Dị ka ihe atụ, olee otú i chere obi ga-adị Ebreham ma ọ bụrụ na Jehova gwara ya ka ọ ghara ife ya nebe ịchụàjà ndị ahụ o ji nkume wuo nala ịkpa noge ochie, kama ka o soro ndị ya na ha na-efe Jehova fewe ya nọmarịcha Ụlọ Nzukọ Alaeze nakwa ná mgbakọ dị iche iche a na-enwe ugbu a bụ ebe a na-anọ akọwa nkwa ndị ahụ Ebreham nọ nebe dị anya hụ?GụọNdị Hibru 11:13.Olee otú i chere obi ga-adị Ịlaịja ma a sị na a gwara ya ka ọ ghara igbu ndị amụma Bel ahụ e nwere noge eze ọjọọ na-achị Izrel, kama ka ọ gaa na-ezisa ozi ga-akasi ndị mmadụ obi ma mee ka ha nwee olileanya? Ọ bụ na ndị ahụ nwere okwukwe Baịbụl kọrọ akụkọ ha agaghị eji obi ụtọ kweta ife Jehova otú anyị si efe ya taa?9Nihi ya, anyị kwesịrị ime ka ihe anyị na-emekwa ụbọchị mee ka okwukwe anyị na-esikwu ike. Ọ bụrụ na anyị emee otú ahụ, ihe ọ pụtara bụ na anyị na-eṅomi okwukwe nke ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị Baịbụl kọọrọ anyị akụkọ ha. Dị ka anyị kwuru nOkwu Mmalite akwụkwọ a, ha ga-abịazi dị anyị ka hà bụ ezigbo ndị enyi anyị. Nke ka nke bụ na anyị na ha ga-aghọ ezigbo ndị enyi noge na-adịghị anya.10.Olee ihe ga-eme anyị obi ụtọ na paradaịs?10Na-echeta ihe ndị ị na-atụ anya ha.Kemgbe ụwa, ọ bụ ihe ndị Chineke kwere ná nkwa, nke ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị nwere okwukwe na-atụ anya ha, na-eme ka okwukwe ha sie ike. Ihe ndị ị na-atụ anya ha hà na-eme ka okwukwe gị na-esikwu ike? Dị ka ihe atụ, chegodị echiche otú obi ga-adị gị mgbe ị ga-ahụ ndị ahụ fere Chineke a kpọlitere nọnwụ ná mbilite nọnwụ nke . . . ndị ezi omume.GụọỌrụ Ndị Ozi 24:15.Olee ajụjụ ụfọdụ ị ga-achọ ịjụ ha?11, 12.Nụwa ọhụrụ, olee ajụjụ ndị i nwere ike ịjụ a Ebel? b Noa? ch Ebreham? d Rut? e Abigel? f Esta?11Mgbe ị ga-ahụ Ebel, ọ ga na-enu gị enu nobi ịjụ ya otú nne na nna ya dị? I nwekwara ike jụọ ya, sị: Ò nwere mgbe ị gwatụrụ ndị cherọb chere ụzọ ogige Iden nche okwu? Ò nwe ihe ha gwara gị? Olee ajụjụ ndị ị ga-ajụ Noa? I nwere ike ịjụ ya, sị: Ò nwere mgbe ndị Nefilim ahụ yiri gị egwu? Olee otú unu si lekọta anụmanụ niile noge ahụ unu nọrọ nime ụgbọ? Ị hụ Ebreham, i nwere ike ịjụ ya, sị: Ò nwere mgbe gị na Shem hụrụ? Ònye kụziiri gị banyere Jehova? Ò siiri gị ike ịhapụ obodo Ọọ?12Ọ dịkwa mkpa ka i chee echiche banyere ajụjụ ụfọdụ ị ga-ajụ ụmụ nwaanyị ndị nwere okwukwe a kpọlitere nọnwụ. Dị ka ihe atụ, i nwere ike ịjụ, sị: Rut, gịnị metụrụ gị nobi mere i ji ghọọ onye na-efe Jehova? Abigel, ụjọ ọ nọ na-atụ gị ịgwa Nebal otú i si nyere Devid aka? Esta, gịnị meziri gị na Mọdekaị mgbe ihe ndị a kọrọ na Baịbụl gbasara unu mechara?13.a Olee ajụjụ ụfọdụ ndị a kpọlitere nọnwụ nwere ike ịjụ gị? b Olee otú obi na-adị gị ma i cheta na ị ga-ahụ ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị fere Chineke noge ochie nọdịnihu?13Ụmụ nwoke na ụmụ nwaanyị ndị ahụ nwere okwukwe nwekwara ọtụtụ ajụjụ ndị ha ga-ajụ gị. Neziokwu, obi ga-atọ anyị ụtọ ịkọrọ ha ihe ndị mere noge ikpeazụ a na otú Jehova si gọzie ndị ya noge nsogbu. O doro anya na ọ ga-emetụ ha nobi ma ha nụ otú Jehova si mezuo ihe niile o kwere ná nkwa. Noge ahụ, anyị agazighị na-eche otú ndị ahụ Baịbụl kọrọ akụkọ ha dị nihi na anyị ga na-ahụ ha ihu na ihu. Anyị na ha ga-anọ na paradaịs. Nihi ya, na-eme ihe niile i nwere ike ime ugbu a ka ndị ahụ a kọrọ akụkọ ha na Baịbụl dị gị ka ndị dịrị ndụ neziokwu. Nọgide na-eṅomi okwukwe ha. Ka gị na ha nọgide na-abụ ezigbo ndị enyi ma na-efe Jehova ruo mgbe ebighị ebi. 