 Ụlọ Nche Disemba 1, 2014  Gị na Chineke Nwere Ike Ịdị ná MmaIsiokwu Ndị Dị nAkwụkwọ AỌ Dị Gị Ka Gị na Chineke Ọ Dị ná Mma?Ọ bụghị naanị Christopher, Hannah, na Gina chere na ha na Chineke dị ná mma. Nebe niile nụwa, obi siri ọtụtụ ndị ike na Chineke bụ enyi ha. Gịnwa kwanụ? Ọ dị gị ka gị na Chineke ọ dị ná mma? Ka ị chọrọ ka gị na ya dịrị ná mma ma ọ bụkwanụ dịrịkwuo ná mma? Ma, i nwere ike na-eche, sị: Mmadụ nkiti na Chineke Onye Pụrụ Ime Ihe Niile hà nwere ike ịdị ná mma? Ọ bụrụ otú ahụ, olee ihe mmadụ ga-eme ka ya na Chineke dịrị ná mma?GỊ NA CHINEKE NWERE IKE ỊDỊ NÁ MMABaịbụl mere ka anyị mata na mmadụ na Chineke nwere ike ịdị ná mma. Baịbụl kwuru na Chineke kpọrọ onye Hibru aha ya bụ Ebreham enyi m. Aịzaya 41:8 Ihe ọzọ bụ na a gwara anyị naJems 4:8, sị: Bịaruonụ Chineke nso, ọ ga-abịarukwa unu nso. Nke a pụtara na mmadụ na Chineke nwere ike ịdị ná mma ma ọ bụkwanụ bụrụ enyi. Ma, ebe ọ bụ na mmadụ enweghị ike ịhụ Chineke anya, oleezi otú ị ga-esi bịaruo ya nso, gị na ya adịrịkwa ná mma?Ka anyị leba anya notú mmadụ na ibe ya si ebido ịbụ enyi nihi na ọ ga-enyere anyị aka ịmata azịza ajụjụ a. Ihe mbụ mmadụ abụọ chọrọ ịbụ enyi na-ebukarị ụzọ eme bụ ịmata aha ibe ha. Ha na-amalitezi ikwurịta okwu, na-agwa ibe ha ihe ha chere na otú obi dị ha. Ha na-ejizi nwayọọ nwayọọ bụrụ enyi. Ọ bụrụ na ha abụọ agbalịa na-enyere ibe ha aka, ha ga-abụzi ezigbo enyi. Ọ bụkwa otú a ka Chineke na onye chọrọ ka ya na ya dịrị ná mma nwere ike isi dị ná mma. Ka anyị leba anya nihe mere anyị ji kwuo otú ahụ.Ị Ma Aha Chineke? Ị Na-akpọkwa Ya Aha Ahụ?Ò nwere ezigbo enyi gị ị na-amaghị aha ya? Ọ dịghị ka o nwere. Otu nwaanyị onye Bọlgeria aha ya bụ Irina kwuru, sị: Ọ bụrụ na mmadụ amaghị aha Chineke, ya na Chineke enweghị ike ịdị ná mma. Ihe a o kwuru bụ eziokwu. Isiokwu bu nke a ụzọ gosiri na Chineke chọrọ ka ị bịa ya nso. Ọ bụ ya mere o ji si na Baịbụl na-agwa gị onye ọ bụ. Ọ sịrị: Abụ m Jehova. Ọ bụ ya bụ aha m.Aịzaya 42:8.Chineke si na Baịbụl na-agwa gị onye ọ bụ. Ọ sịrị: Abụ m Jehova. Ọ bụ ya bụ aha m.Aịzaya 42:8Jehova ọ chọrọ ka ị mara aha ya ma na-akpọ ya aha ahụ? Chegodị echiche. E dere mkpụrụ akwụkwọ Hibru anọ bụ aha Chineke ihe fọrọ obere ka ọ bụrụ ugboro puku asaa nAkwụkwọ Nsọ Hibru noge a na-ede Baịbụl. E nweghị aha ọzọ e dere ọtụtụ ugboro na Baịbụl ka aha Chineke. Neziokwu, otú a e si dee aha Chineke ọtụtụ ugboro na Baịbụl gosiri na Jehova chọrọ ka anyị mara aha ya ma na-akpọ ya aha ahụ.Mmadu abụọ chọrọ ịbụ enyi na-ebu ụzọ amata aha ibe ha. Ị ma aha Chineke?Ma, ụfọdụ ndị nwere ike iche na ebe Chineke dị nsọ ma bụrụ onye pụrụ ime ihe niile, ịkpọ ya aha ya bụ ịkparị ya akparị. Neziokwu, anyị ekwesịghị iji aha Chineke egwuri egwu otú ahụ anyị na-agaghị eji aha ezigbo enyi anyị egwu egwu. Jehova chọrọ ka ndị hụrụ ya nanya na-akwanyere aha ya ùgwù ma mee ka ndị mmadụ mara ya. Abụ Ọma 69:30, 31;96:2,8 Chetakwa na Jizọs kụziiri ndị na-eso uzọ ya ka ha na-ekpe ekpere, sị: Nna anyị nke bi neluigwe, ka e doo aha gị nsọ. Anyị ga-eso na-eme ka e doo aha Chineke nsọ ma ọ bụrụ na anyị ana-eme ka ndị mmadụ mara aha ahụ. Ọ bụrụ na anyị ana-eme nke a, anyị na Chineke ga-adị ná mma.Matiu 6:9.Baịbụl gosiri na Jehova Chineke ejighị ndị na-echebara aha ya echiche ma ọ bụ ndị ji aha ya kpọrọ ihe egwu egwu. Malakai 3:16 O kwere onye ọ bụla na-echebara aha ya echiche nkwa, sị: M ga-echebe ya nihi na ọ matawo aha m. Ọ ga-akpọku m, m ga-azakwa ya. M ga-anọnyere ya noge ahụhụ. Abụ Ọma 91:14, 15 Ọ bụrụ na anyị chọrọ ka anyị na Jehova dịrị nezigbo mma, anyị ga-ama aha ya ma na-akpọ ya aha ahụ.Gị na Chineke Ùnu Na-ekwurịta Okwu?Enyi na enyi na-ekwurịta okwu ugboro ugboro. Ha nwere ike ikwurịta okwu ihu na ihu ma ọ bụ ha ejiri fon, akwụkwọ ozi ma ọ bụ ụzọ ndị ọzọ na-agwa ibe ha okwu. Ọ bụrụkwa na anyị chọrọ ka anyị na Chineke dịrị ná mma, anyị na ya ga na-ekwurịta okwu mgbe niile. Ma, olee otú anyị na Chineke ga-esi na-ekwurịta okwu?Otú anyị si agwa Jehova Chineke okwu bụ ikpegara ya ekpere. Ma, ekpere dị iche nokwu nkịtị mmadụ na ibe ya na-ekwurịta. Anyị kwesịrị ịghọta na onye anyị na-agwa okwu mgbe anyị na-ekpe ekpere bụ Onye kere anyị, Onye Kasi Elu neluigwe na nụwa. Ịghọta ụdị onye ọ bụ ga-eme ka anyị na-akwanyere ya ezigbo ùgwù mgbe anyị na-ekpegara ya ekpere. E nwekwara ihe ụfọdụ anyị kwesịrị ịna-eme ma anyị chọọ ka Chineke na-anụ ekpere anyị. Ka anyị leba atọ nime ha anya.Nke mbụ bụ na ọ bụ naanị Jehova Chineke ka anyị ga na-ekpegara ekpere, ọ bụghị Jizọs, ndị sent ma ọ bụkwanụ ihe a kpụrụ akpụ. Ọpụpụ 20:4, 5 Baịbụl kwuru hoo haa, sị: Nihe niile, jirinụ ekpere na ịrịọsi arịrịọ ike na inye ekele mee kaChinekemara ihe unu na-arịọ. Ndị Filipaị 4:6 Nke abụọ bụ na anyị ga na-ekpe ekpere naha Ọkpara Chineke, bụ Jizọs Kraịst. Jizọs kwuru, sị: Ọ dịghị onye na-abịakwute Nna m ma ọ bụghịsite na mụ.Jọn 14:6 Nke atọ bụ na ihe anyị na-ekpe nekpere kwesịrị ịbụ ihe bụ uche Chineke. Baịbụl kwuru, sị: Ihe ọ bụla nke anyị rịọrọ yadị ka uche ya si dị,ọ na-anụ olu anyị.1 Jọn 5:14.Enyi na enyi na-agwa ibe ha otú obi dị ha ugboro ugboroMmadụ abụọ agaghị anọgide na-abụ enyi ma ọ bụrụ otu onye nime ha na-agwa ibe ya okwu, onye nke ọzọ anaghị atụpụ ọnụ. Ebe ọ bụ na enyi na enyi na-agwa ibe ha otú obi dị ha, anyị kwesịkwara ikwe ka Chineke na-agwa anyị okwu. Ya gwawa anyị okwu, anyị egee ya ntị. Ị ma otú Chineke si agwa anyị okwu?Jehova Chineke na-esi nOkwu ya e dere ede, bụ Baịbụl, agwa anyị okwu noge a. 2 Timoti 3:16, 17 Gịnị mere anyị ji kwuo otú ahụ? Ka e were ya na ezigbo enyi gị detaara gị akwụkwọ ozi. Mgbe ị gụchara ya, gị ejiri obi ụtọ na-agwa ndị mmadụ na o nwere ihe enyi gịgwaragị. Ma, enyi gị agwaghị gị ihe ahụ nọnụ, kama odere ya ede.Otú ahụ ka ọ dịkwa mgbe ị na-agụ Baịbụl. Jehova na-agwa gị okwu mgbe ị na-agụ ya. Gina, bụ onye anyị dere ihe o kwuru nisiokwu mbụ gbara nỤlọ Nchea, sịrị: Echere m na ọ bụrụ na m chọrọ ka Chineke bụrụ enyi m, m kwesịrị ileba anya nakwụkwọ ozi o deteere anyị, ya bụ, Baịbụl. O kwukwara, sị: Ịgụ Baịbụlkwa ụbọchịemeela ka mụ na Chineke dịkwuo ná mma. Ị na-agụ Baịbụl ụbọchị niile ka Jehova nwee ike ịna-agwa gị okwu kwa ụbọchị? Ime otú ahụ ga-eme ka gị na Chineke dịkwuo ná mma.Ị Na-eme Ihe Chineke Chọrọ Ka I Mee?Ọ bụrụ na ị hụ onye na-abụghị enyi gị ma ọ bụ onye ị na-amaghị onye ọ bụ, ị ga-agwa ya, sị: Ihe ọ bụla ị chọrọ ka m meere gị, gwa m ya, m ga-emere gị ya? Mbanụ! Ma, i nwere ike ịgwa ya ezigbo enyi gị. Neziokwu, ezigbo enyi na-achọ imere enyi ya ihe ọ chọrọ ka o meere ya.Baịbụl gosiri na ọtụtụ mgbe, Jehova na-emere ndị na-efe ya ihe ga-eme ka obi dị ha ụtọ. Dị ka ihe atụ, otu ezigbo enyi Chineke aha ya bụ Devid kwuru, sị: I mewo ọtụtụ ihe, Jehova bụ Chineke m, bụ ọrụ gị ndị dị ebube nakwa ihe ndị ị na-eche banyere anyị. . . . Ha dị ọtụtụ karịa otú m pụrụ ịkọ. Abụ Ọma 40:5 Jehova na-emekwara ndị na-anaghị efe ya ihe ọma, na-enye ha nri nụba, na-emekwa ka ha nwee obi ụtọ.Ọrụ Ndịozi 14:17.Obi na-atọ anyị ụtọ imere ndị anyị hụrụ nanya ihe ọmaEbe ọ bụ na ọ na-amasị Jehova imere ndị mmadụ ihe ga-eme ka obi dị ha ụtọ, ihe ọ pụtara bụ na yanwa chọkwara ka ndị chọrọ ịbụ enyi ya na-eme ihe ga-eme ka obi ya ṅụrịa. Ilu 27:11 Ma, olee ihe ị ga na-eme ka obi dị Chineke mma? Baịbụl gwara anyị, sị: Unu echefukwala ime ihe ọma na ịdị na-enye ndị ọzọ ihe, nihi na àjà ndị dị otú ahụ na-adị Chineke ezi mma. Ndị Hibru 13:16 Ma, ọ pụtara na ọ bụ naanị ime ihe ọma na inye ndị mmadụ ihe ka anyị ga na-eme ka obi dị Jehova mma?Baịbụl sịrị: Ọ bụrụ na okwukwe adịghị, ọ gaghị ekwe omume ime ihe dị Chineke ezi mma. Ndị Hibru 11:6 Ọ bụ mgbe Ebreham gosichara na ya nwere okwukwe nebe Jehova nọ ka a kpọrọ ya enyi Jehova. Jems 2:23 Jizọs mekwara ka o doo anya na anyị ga-enwerịrị okwukwe nebe Chineke nọ ma anyị chọọ ka Chineke gọzie anyị. Jọn 14:1 Ma, olee otú ị ga-esi nwee okwukwe a Chineke chọrọ ka ndị ga-abụ enyi ya nwee? Ihe mbụ ị ga-eme bụ ịna-amụ Okwu Chineke, bụ Baịbụl, mgbe niile. Ịmụ Baịbụl ga-eme ka ị mụta uche Chineke nke ọma, mụtakwa otú ị ga-esi na-eme ihe na-amasị ya nụzọ zuru ezu. Ọ bụrụ na ị na-amụtakwu banyere Jehova ma na-eme ihe ọma ndị ọ chọrọ ka ị na-eme, okwukwe i nwere nebe ọ nọ ga-esikwu ike, gị na ya ga-adịkwu ná mma.Ndị Kọlọsi 1:9, 10.O Nweghị Ihe Karịrị Mmadụ na Chineke Ịbụ EnyiOlee ihe ị ga-eme ka gị na Chineke bụrụ enyi? Anyị elebala anya nihe ndị ị ga na-eme ka gị na Chineke dịrị nezigbo mma. Ihe ndị ahụ bụ:Mata na aha Chineke bụ Jehova, na-akpọkwa ya aha a.Na-agwa ya okwu mgbe niile nekpere, na-amụkwa Okwu ya, bụ Baịbụl.Na-eme ihe ndị ga-eme ka obi dị Jehova mma.Gị na Chineke ga-adị ná mma ma ị na-akpọ ya aha ya, na-ekpegara ya ekpere, na-amụ Okwu ya ma na-eme ihe ga-eme ya obi ụtọỊ ga-asị na ị na-eme ihe ndị a anyị lebarala anya ka i nwee ike ịbụ enyi Chineke? È nwere ihe ndị i chere na i kwesịrị imezikwu? Ya bụrụ otú ahụ, i kwesịrị ịgbasi mbọ ike mezie ha nihi na ọ ga-abara gị uru.Otu nwaanyị bi nAmerịka aha ya bụ Jennifer kwuru, sị: Mbọ ọ bụla mmadụ gbara ka ya na Chineke bụrụ enyi efughị ọhịa. Onye ya na Chineke dị ná mma na-erite ọtụtụ uru: ọ ga-atụkwasịkwu Chineke obi, ọ ga-aghọtakwa ụdị onye Chineke bụ. Nke ka nke bụ na ọ ga-ahụkwu Chineke nanya, Chineke ahụkwuo ya nanya. O nweghị ihe karịrị mmadụ na Chineke ịbụ enyi.Ọ bụrụ na ị chọrọ ka gị na Chineke dịrị nezigbo mma, obi ga-adị Ndịàmà Jehova ụtọ inyere gị aka. Ha nwere ike ịna-abịa na nke gị ka gị na ha mụwa Baịbụl. Ha agaghị asị gị kwụọ ụgwọ. I nwekwara ike ịga ọmụmụ ihe Ndịàmà Jehova nỤlọ Nzukọ Alaeze ha. Nebe ahụ, ị ga-ahụ ndị na-agbasi mbọ ike ka ha na Chineke dịrị ná mma, ha ga-anabatakwa gị nke ọma.Ọ bụrụ na i mee ihe ndị a, obi ga-adị gị otú ọ dị otu ọbụ abụ, bụ onye sịrị: Ma mụ onwe m, ịbịaru Chineke nso dị m mma.Abụ Ọma 73:28.A Chọpụtala Ihe Mere E Ji Wuo Timgad Bụ Obodo Ájá KpuchirilaIHE Jems Bruz, bụ nwoke Skọtland na-eme nchọpụta, hụrụ enyeghị ya ọnụ okwu. Ọ hụrụ nnukwu ọnụ ụzọ ámá ndị Rom rụrụ noge ochie. Ma, ájá si nọzara Ọljirịa ka kpuchitụrụ ya. Ọ bụ nafọ 1765 ka ọ hụrụ ya, ma ọ maghị na ebe o guzo mgbe ahụ bụ nelu nnukwu obodo dakpọrọla adakpọ. Ọ bụ obodo kacha ukwuu ndị Rom rụrụ nebe ugwu Afrịka noge ochie. Aha ya bụ Tamugadi. Ma, a na-akpọzi ya Timgad.Nafọ 1881, mgbe ihe karịrị otu narị afọ gachara, ndị Frans na-amụ banyere ihe ndị mgbe ochie bidoro igwu ala ka ha hụ obodo Timgad ahụ dakpọrọ adakpọ ájá kpuchiri. Ha chọpụtara na nagbanyeghị na obodo ahụ dị nọzara, ndị biri na ya bara ọgaranya, ha kporikwara ndụ nobodo ahụ. Ma, gịnị mere ndị Rom ji wuo ọmarịcha obodo nime ọzara a kpọrọ nkụ? Oleekwa ihe akụkọ obodo a e wuru noge ochie na akụkọ ndị biri na ya na-akụziri anyị?IHE MERE E JI WUO OBODO AHỤMgbe ndị Rom bịara ka ha chịwa mba ndị dị nebe ugwu Afrịka nihe dị ka puku afọ abụọ gara aga, e nwere agbụrụ ụfọdụ na-esi otu ebe akwaga ebe ọzọ na-ekweghị ha chịwa ebe ndị ahụ. Olee ihe ndị Rom ga-eme ka ha na ụmụ amaala obodo ndị ahụ mee udo? Ihe mbụ ìgwè ndị agha Ọgọstọs mere bụ iwu ọtụtụ ebe ndị agha ha ga-ebi na ebe ha gaanọ na-eche nche nebe a na-akpọzi Ọljirịa, nebe ugwu Afrịka. Ha wusiri ebe ndị ahụ ike. Ha mechara wuo obodo Timgad. Ma, ihe ha bu nobi wuo ya dị iche.Ndị Rom kwuru na ọ bụ ndị agha ha lara ezumike nká ka ha wuuru Timgad, ma ihe ha bu nobi wuo ya bụ ka ha jiri obodo ahụ mee ka agbụrụ ndị ahụ na-agba ha mgba okpuru kwụsị inye ha nsogbu. Ndị Rom nwetara ihe ha chọrọ. Ọ na-abụ ụmụ amaala obodo ndị dị nso na Timgad bịa ire ngwá ahịa ha na Timgad ma hụ otú ndị bi na ya si ekpori ndụ, ya adọwa ha akpịrị. Ebe ọ bụ naanị ụmụ afọ Rom ka a na-ekwe ka ha biri na Timgad, ọtụtụ ụmụ amaala obodo ndị dị nso na Timgad kwetaziri isoro ìgwè ndị agha Rom ahụ rụọ ọrụ afọ iri abụọ na ise. Afọ iri abụọ na ise gafee, ha na ụmụ ha ndị nwoke aghọzie ụmụ afọ Rom.Ihe ụfọdụ ndị Afrịka chọrọ abụghịdị naanị ka ha bụrụ ụmụ afọ Rom. Ụfọdụ nime ha mechara nweta ọkwá dị elu nobodo Timgad nakwa nobodo ndị ọzọ ndị Rom wuru. Ihe ndị Rom bu nobi wuo Timgad gaziiri ha, nke na naanị afọ iri ise e wuchara ya, ọtụtụ ndị bi na ya bụzi ndị si nebe ugwu Afrịka.IHE ỌZỌ NDỊ ROM MERE KA HA NWETA NDỊ BI NEBE UGWU AFRỊKAỌma ahịa nke nwere veranda mara mma na ebe ndị mmadụ na-akpọsa ngwá ahịaGịnị ka ndị Rom mere nke mere ha ji nweta ndị bi nebe ugwu Afrịka ngwa ngwa? Nke mbụ bụ na ha sooro ihe otu onye ọnụ na-eru nokwu na Rom aha ya bụ Sisero kụziri. Nwoke a kụziri na ụmụ amaala Romniile hà, o nweghị onye ka ibe ya. Ala e kenyere ndị agha Rom lara ezumike nká na nke e kenyere ụmụ amaala Afrịka bi na Timgad hà. Ala e kenyere onye nke ọ bụla dị mita iri abụọ nogologo na mita iri abụọ nuhie. A haziri otú e si rụọ ụlọ niile dị na Timgad ahazi. E nwekwara obere okporo ámá nagbata ụlọ ọ bụla. O doro anya na otú a e si hazie ihe niile ahazi, a ghara inwe onye ka ibe ya masịrị ndị bi na Timgad.Ihe ọzọ a rụrụ na Timgad bụ ọma ahịa ebe ndị mmadụ nwere ike izukọ nụbọchị ahịa nụrụ akụkọ ihe na-eme nobodo ha nakwa nobodo ndị ọzọ ma ọ bụkwanụ mee egwuregwu. Ọ bụ ihe a na-eme nọtụtụ obodo ndị Rom rụrụ. O doro anya na ụmụ amaala Afrịka bi nala ndị kpọrọ nkụ dị nso na Timgad ga na-eche nobi ha na ụwa gaara adịrị ha mma ma a sị na ha bi na Timgad ka ha nwee ike ịna-aga ije na veranda ndị e kpuchiri elu ha ekpuchi nụbọchị anwụ na-achasi ike ma ọ bụkwanụ ka ha nọrọ notu nime ebe ndị bi na Timgad na-aga asa ahụ nakwụghị ụgwọ. O nwekwara ike ịna-adị ha ka ya bụrụ na ha na ndị enyi ha nọ ọdụ nakụkụ iyi ndị dị na Timgad na-akparịta ụka. O doro anya na ọ ga na-adị ha ka o nweghị otú ihe ọma niile a ga-esi eru ha aka.A kpụnyere chi atọ nime otu nelu elu ihe a a kpụrụ niliIhe ọzọkwa mere ka ndị Rom nweta ụmụ amaala Afrịka ahụ bụ ọgbọ egwuregwu ha rụrụ na Timgad. O nwere ike ịba puku mmadụ atọ na narị ise, ma ndị si na Timgad ma ndị si nobodo ndị dị ya nso bịa. Ọ bụ nebe ahụ ka a na-anọ emere ha ụdị egwuregwu ndị Rom na-eme, ya bụ, ndị na-egosikarị ebe a na-eme ihe ike na omume rụrụ arụ.Ndị Rom jikwa okpukpe ha nweta ụmụ amaala Afrịka ahụ. Nahụ ájá nakwa nala ebe ndị ahụ a na-asa ahụ, e sere chi dị iche iche ndị na-ekpere arụsị na-efe. Ebe ọ bụ na ndị mmadụ na-asa ahụ kwa ụbọchị, ndị bi na Timgad jizi nke nta nke nta matachaa banyere okpukpe ndị Rom na chi dị iche iche ha na-efe. Ihe gosiri na ndị Rom mere ka ndị Afrịka mewe omenala ha bụ na a kpụnyere ma chi atọ nime otu ndị Rom ma nke ndị Afrịka ahụ nọtụtụ ili dị na Timgad.OTÚ E SI CHEFUO ỌMARỊCHA OBODO AHỤỌ bụ eze Rom aha ya bụ Trajan wuru Timgad nafọ 100. Ndị Rom mere ka a kụwa ọka na mkpụrụ ndị yiri ya nebe niile nebe ugwu Afrịka, meekwa ka e mepụtawa mmanụ oliv na mmanya nebe ndị ahụ. Mgbe obere oge gachara, ọ bụzi nebe ugwu Afrịka ka e si enweta ọka, mmanụ oliv, na mmanya a na-ebuga Rom. Noge ndị Rom na-achị Timgad, ihe nọ na-agazi agazi nobodo a otú ọ na-agazi nobodo ndị ọzọ Rom na-achị mgbe ahụ. Ọtụtụ ndị mechara biri na Timgad. Mgbe ndị mmadụ karịziri akarị, ndị mmadụ biweziri nazụ mgbidi obodo a e wusiri ike, nke mere ka obodo a bukwuo ibu.Ndị bi na Timgad na ndị nwe ala nebe ugwu Afrịka bara ọgaranya nihi ahịa ha na ndị Rom na-azụkọrịta. Ma, o nwechaghị uru ndị ọrụ ugbo na-erite. Mgbe naanị ihe karịrị otu narị afọ gachara, mmegbu na nnukwu ụtụ a na-ana ndị mmadụ mere ka ụfọdụ ndị ọrụ ugbo nupụwezie isi. Noge ahụ, ụfọdụ nime ha aghọọla ndị Katọlik, ma ha hapụrụ Chọọchị Katọlik ghọzie ndị òtù Donatus. Ndị òtù Donatus sịrị na ha anabataghị nrụrụ aka a na-arụrụ na Chọọchị Katọlik.Gụọ Igbe isiokwu ya bụ Ndị Òtù Donatus Abụghị Ezigbo Chọọchị.Okwu okpukpe dị iche iche nọ na-ese, agha a nọ na-alụ nobodo, na otú ndị si ná mba ndị ọzọ si na-abịaalụso ndị bi nebe ugwu Afrịka ọgụ mere ka o siweziere ndị Rom ike ịchị ebe ugwu Afrịka. Nihe dị ka afọ 550, ndị Arab bi nebe ugwu Afrịka gbara Timgad ọkụ nke mere ka e chefuo obodo a ruo ihe karịrị otu puku afọ.Ọ BỤ IHE NDỊ A BỤ NA MMADỤ DỊ NDỤIhe e dere nasụsụ Latịn nọma ahịa, nke kwuru, sị: Ịchụ nta, ịsa ahụ, igwuri egwu, ịchị ọchị, ọ bụ ihe ndị a bụ na mmadụ dị ndụ.Mgbe ndị na-amụ banyere ihe ndị mgbe ochie nọ na-egwu ala ka ha hụ obodo Timgad, o nwere otu ihe tọrọ ha ọchị ha hụrụ e dere nasụsụ Latịn nọma ahịa obodo a. Ihe ahụ e dere bụ: Ịchụ nta, ịsa ahụ, igwuri egwu, ịchị ọchị, ọ bụ ihe ndị a bụ na mmadụ dị ndụ. Otu onye Frans na-akọ akụkọ ihe mere eme sịrị na o nwere ike ịbụ na ihe a e dere nọma ahịa bụ ụdị echiche ndị umengwụ na-eche, ma ụfọdụ ndị chere na ọ bụ ya bụ na mmadụ ma ihe.Neziokwu, ọ bụ ya bụ ụdị ndụ ndị Rom nọ na-ebi. Nakwụkwọ Pọl onyeozi dere, o kwuru na e nwere ndị ihe ha na-eche bụ Ka anyị rie ma ṅụọ, nihi na echi ka anyị ga-anwụ. Ọ bụ eziokwu na ndị Rom ji okpukpe ha kpọrọ ihe, ihe kacha ha mkpa bụ ikpori ndụ. Ha anaghị eche gbasara ndụ ha na ihe mere ha ji dị ndụ. Pọl dọrọ Ndị Kraịst ibe ya aka ná ntị ka ha kpachara anya maka ndị dị otú ahụ. Ọ sịrị ha: Unu ekwela ka e duhie unu. Mkpakọrịta ọjọọ na-emebi àgwà ọma.1 Ndị Kọrịnt 15:32, 33.Ọ bụ eziokwu na otu puku afọ na narị afọ ise agafeela kemgbe ndị mmadụ biri nobodo Timgad, ma otú ndị mmadụ si ele ndụ anya ka yiri otú ndị biri nobodo ahụ si lee ya anya. Ọtụtụ ndị taa ka na-ebi ndụ ka à ga-asị na ha enweghị olileanya ịdị ndụ echi. Ha chere na otú ahụ ndị Rom si bie ndụ bụ otú kacha mma mmadụ kwesịrị isi ebi ndụ, ihe ọ sọkwara ya mee. Ma, Baịbụl kwuru ihe bụ eziokwu banyere ụwa anyị a. Ọ sịrị: Ọnọdụ ụwa a na-agbanwe agbanwe. Ọ bụ ya mere o ji gwa anyị ka anyị ghara iji ụwa eme ihe nuju ma ọ bụ gafee ókè.1 Ndị Kọrịnt 7:31.Obodo Timgad ahụ dakpọrọ adakpọ dị nebe ugwu Afrịka na-egosi anyị na ihe ga-eme ka mmadụ nwee obi ụtọ ná ndụ ma ọ bụ ka ndụ ya nwee isi abụghị ihe ahụ e dere nọma ahịa obodo ahụ. Kama ọ bụ ime ihe a Baịbụl kwuru: Ụwa na-agabiga, ọchịchọ ya na-agabigakwa, ma onye na-eme uche Chineke ga-anọgide ruo mgbe ebighị ebi.1 Jọn 2:17.Olee Ihe Ndị I Kwesịrị Ịma Banyere Krismas?Nebe niile nụwa, ọtụtụ nde mmadụ na-agba Krismas. Ndị nke ọ bụla nwere ihe mere ha ji agba ya. Ụfọdụ ndị na-eji oge ememme a aga ka ha na ndị enyi ha na ndị ezinụlọ ha nọrịa. Ndị ọzọ na-eji oge a eche echiche banyere Chineke ma ọ bụ jiri ya na-enyere ndị ọ na-enweghị ka ọ hà ha aka. Neziokwu, mmadụ na ndị enyi ya na ndị ezinụlọ ya ịnọrị adịghị njọ. Iche echiche banyere Chineke na inyere ndị ọzọ aka adịghịkwa njọ. Ma, e nwere ihe mere o ji bụrụ na ime ememme a adịghị mma.Nke mbụ bụ na ọtụtụ ndị na-agba Krismas kweere na Krismas bụ ememme e ji echeta ụbọchị a mụrụ Jizọs. Ma, ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme kwetara na o nweghị mmadụ ọ bụla ma ụbọchị a mụrụ Jizọs. Akwụkwọ bụThe Christian Book of Whykwuru na o nweghị ụbọchị Ndị Kraịst oge mbụ wepụtara ha ji echeta ọmụmụ Jizọs nihi na ha achọghị ime ihe ọ bụla ndị na-ekpere arụsị na-eme. Ihe ọzọ bụ na o nweghị ebe Baịbụl kwuru na Jizọs mere ememme ncheta ọmụmụ nkeyama ọ bụ nke onye ọzọ. Ma, o nyere ndị na-eso ụzọ ya iwu ka ha na-echeta ọnwụ ya.Luk 22:19.Nke abụọ bụ na ọtụtụ ndị ọkà mmụta kwetara na ọtụtụ ihe a na-eme noge Krismas si nomenala ndị na-ekpere arụsị nakwa nomenala ndị na-abụghị Ndị Kraịst. Ụfọdụ omenala ndị ahụ bụ: Fada Krismas inye ndị mmadụ onyinye, iji ahịhịa a na-akpọ mịsụlto na osisi Krismas na ahịhịa ndụ a kpara okirikiri achọ ụlọ mma, ndị mmadụ inyerịta ibe ha onyinye, ịmụ kandụl, isonye nnukwu okpiri nkụ nekwú ọkụ, na ịbụ abụ Krismas. Akwụkwọ bụThe Externals of the Catholic Churchkwuru banyere ụfọdụ omenala ndị ahụ, sị: Mgbe anyị na-enye ndị mmadụ onyinye ma ọ bụ na-anata ha onyinye noge Krismas, werekwa ahịhịa ndụ a kpara okirikiri na-achọ ụlọ anyị na chọọchị anyị mma, mmadụ ole nime anyị ma na ọ ga-abụ omenala ndị na-ekpere arụsị ka anyị na-eme?Mgbe anyị na-enye ndị mmadụ onyinye ma ọ bụ na-anata ha onyinye noge Krismas, werekwa ahịhịa ndụ a kpara okirikiri na-achọ ụlọ anyị na chọọchị anyị mma, mmadụ ole nime anyị ma na ọ ga-abụ omenala ndị na-ekpere arụsị ka anyị na-eme?Akwụkwọ bụThe Externals of the Catholic ChurchMa, i nwere ike ịna-eche ma mmadụ ime ememme ndị a yiri ka o nwechaghị ihe ha mere ọ dị njọ. Lee ihe nke atọ mere o ji bụrụ na ime ha adịghị mma. Chineke achọghị ka ndị na-efe ya mewe omenala ndị na-ekpere arụsị na-eme. Jehova Chineke si nọnụ onye amụma ya bụ Emọs gwa ụmụ Izrel oge ochie hapụrụ ife ya otú ọ chọrọ, sị:Akpọwom ememme unu niileasị, ajụwom ha. . . .Bụrụnụabụ unu ji na-eme mkpọtụ si nebe m nọ pụọ.Emọs 5:21,23.Gịnị mere Chineke ji gwa ha na ya kpọrọ ememme ha asị? Ka anyị leba anya nihe ndị bi nebe ugwu alaeze Izrel oge ochie nọ na-eme. Jeroboam, bụ eze mbụ chịrị ha, ji ọlaedo kpụọ nwa ehi abụọ, debe otu na Dan, debekwa nke ọzọ na Betel. O mekwara ka ndị Izrel na-efe nwa ehi ndị ahụ kama ife Jehova Chineke otú kwesịrị ekwesị nụlọ nsọ ya dị na Jeruselem. O nwekwara ememme ndị Jeroboam malitere, ọ họpụtakwara ndị nchụàjà ga-enyere ndị Izrel aka ka ha na-eme ememme ndị ahụ.1 Ndị Eze 12:26-33.O nwere ike iyi ka ihe ahụ ndị Izrel mere adịghị njọ. A sị ka e kwuwe, ihe ha bu nobi mee ihe niile ahụ ha mere ọ bụghị na ha chọrọ ife Chineke na ime ihe dị ya mma? Ihe Chineke si nọnụ Emọs na ndị amụma ya ndị ọzọ gwa ụmụ Izrel mere ka o doo anya na ememme ndị ahụ na otú ahụ ha si na-efe Chineke adịghị Chineke mma. Chineke sikwa nọnụ Malakaị onye amụma ya sị: Abụ m Jehova; adịghị m agbanwe agbanwe. Malakaị 3:6 Ihe a Chineke kwuru ọ naghị akụziri anyị otú o si were ememme Krismas ndị mmadụ na-eme taa?Ọtụtụ nde mmadụ echebarala ihe ndị a anyị lebara anya echiche ma kpebie na ha agaghị agba Krismas. Kama ịgba Krismas, ha na ndị enyi na ndị ezinụlọ ha nwere ike ịnọrị mgbe ọ bụla nafọ, ha na-enyekwara ndị ogbenye na ndị ọ na-enweghị ka ọ hà ha aka noge ọ bụla nafọ. Ọ bụ ya mere obi ji adị ha ezigbo ụtọ mgbe niile.Nghọta Mmadụ Nwere Na-eme Ka Ọ Ghara Iwe Iwe Ọsọ ỌsọONYE ọ bụla nime anyị ahụtụla ebe mmadụ were iwe. O dokwara anya na e nweela mgbe anyịnwa were iwe. Ọ bụ eziokwu na anyị nwere ike iwere iwe iwe ka ihe na-adịghị mma, ma ọtụtụ mgbe ọ na-abụ anyị wee iwe, anyị echee na e nwere ezigbo ihe mere anyị ji kwesị iwe ya, karịchaa ma ọ bụrụ na anyị chere na e mejọrọ anyị. Otu isiokwu òtù na-amụ gbasara akparamàgwà ndị mmadụ nAmerịka dere kwudịrị na mmadụ kwesịrị ịna-ewe iwe, ọtụtụ mgbe, iwe iwe na-abara mmadụ uru.Anyị nwere ike iche na ihe a ha kwuru bụ eziokwu ma anyị cheta ihe Pọl onyeozi dere nike mmụọ nsọ. Pọl ma na mmadụ nwere ike iwe iwe. Ọ bụ ya mere o ji, sị: Weenụ iwe, ma unu emehiela; unu anọkwala na-ewe iwe ruo mgbe anyanwụ dara. Ndị Efesọs 4:26 Ihe a Baịbụl kwuru ọ pụtara na anyị kwesịrị ịna-ewe iwe, ka ànyị kwesịrị ime ihe niile anyị nwere ike ime ka anyị ghara iwe iwe?Ì KWESỊRỊ IWE IWE?Ọ ga-abụ na Pọl bu ihe otu ọbụ abụ kwuru nobi mgbe o dere ihe ahụ dị náNdị Efesọs 4:26. Ọbụ abụ ahụ dere, sị: Weenụ iwe, ma unu emehiela. Abụ Ọma 4:4 Ma, gịnị ka ihe a Pọl dere nike mmụọ nsọ pụtara? O kwuziri, sị: Wepụnụ obi ilu niile na iwe na ọnụma na iti mkpu na okwu mkparị, tinyere ihe ọjọọ niile, netiti unu. Ndị Efesọs 4:31 Pọl na-agwa Ndị Kraịst ka ha ghara ịna-ewe iwe. Isiokwu ahụ òtù na-amụ gbasara akparamàgwà ndị mmadụ nAmerịka dere kwukwara na nchọpụta ndị e mere gosiri na mmadụ iwe iwe ọkụ na-eme ka ọsụkọsụ na-asụgbu ya, iwe ahụ agaghị enyere ya aka . . . ka nsogbu ya kwụsị.Ma, olee otú anyị nwere ike isi wepụ iwe na nsogbu ndị o nwere ike ịkpatara anyị? Sọlọmọn, bụ eze maara ihe chịrị Izrel noge ochie, dere, sị: Nghọta mmadụ nwere na-eme ka ọ ghara iwe iwe ọsọ ọsọ, ileghara mmejọ anya bụkwaara ya ịma mma. Ilu 19:11 Olee otú nghọta mmadụ nwere ga-esi enyere ya aka ma a kpasuo ya iwe?OTÚ NGHỌTA SI EME KA MMADỤ GHARA IWE IWE ỌSỌ ỌSỌA sị na mmadụ nwere nghọta, ọ pụtara na onye ahụ na-eleru anya ala mata ihe mere ihe ji mee maọ bụ ihe mere mmadụ ji mee ihe o mere. Olee otú inwe nghọta ga-esi enyere anyị aka ma a kpasuo anyị iwe?Ọ bụrụ na anyị ahụ ebe a na-emegbu mmadụ, iwe nwere ike iwe anyị. Ma, ọ bụrụ na anyị ejiri otú obi dị anyị mee ihe ozugbo, anyị nwere ike imebiri onwe anyị ma ọ bụ onye ọzọ ihe. Otú ahụ obere ọkụ a hapụrụ ka ọ na-ere nwere ike irechapụ ụlọ, iwe nwekwara ike ime ka anyị kpaa àgwà ga-eme ka ndị mmadụ lewe anyị anya ọjọọ, meekwa ka anyị na ndị mmadụ nakwa Chineke ghara ịdịkwa ná mma. Nihi ya, iwe bido iwe anyị, ọ bụ mgbe ahụ ka anyị kwesịrị ileru anya chọpụta ihe niile mere iwe ji na-ewe anyị. Ọ bụrụ na anyị amata ihe niile merenụ na ihe niile kpatara ya, anyị ga-enwe ike ijide onwe anyị.O nwere mgbe ọ fọrọ obere ka nna Sọlọmọn, bụ Eze Devid, gbuo ọchụ mgbe otu nwoke aha ya bụ Nebal kparịrị ya. Ihe mere ka Devid ghara igbu ọchụ mgbe ahụ bụ na o nwere onye mere ka ọ ghọta ihe niile mere e ji kparịa ya. Tupu ihe a emee, Devid na ụmụ nwoke na-ejere ya ozi chebere ìgwè atụrụ Nebal mgbe ha nọ nọzara Juda. Mgbe oge e ji akpacha atụrụ ajị ruru, Devid zigara ndị na-ejere ya ozi ka ha gaa rịọ Nebal ka o nyetụ ha ihe oriri. Ma, Nebal ekweghị. Kama ọ gwara ha, sị: M ga-ewere achịcha m na mmiri m na anụ m gbuuru ndị na-akpachara m ajị anụ nye ndị ikom m na-amadịghị ebe ha si? Neziokwu, ọ kparịrị Devid akparị. Ozugbo a gwara Devid ihe Nebal kwuru, Devid kpọọrọ ihe dị ka narị ụmụ nwoke anọ gawa ka ha gbuo Nebal na ndị ezinụlọ ya.1 Samuel 25:4-13.Mgbe nwunye Nebal, bụ Abigel, nụrụ ihe niile merenụ, ọ gawara ịhụ Devid. Mgbe ọ hụrụ Devid na ụmụ nwoke ha na ya so, ọ dara nala nụkwụ Devid, sị: Biko, ka ohu gị nwaanyị kwuo okwu ná ntị gị, geekwa ntị nokwu ohu gị nwaanyị. Abigel kọwaara Devid otú di ya bụ Nebal si dị nzuzu ma rịọ ya ka ọ ghara ịbọrọ onwe ya ọbọ na ịkwafu ọbara nihi na ọ ga-emecha kwaa mmakwaara ma o mee otú ahụ.1 Samuel 25:24-31.Olee ihe Devid ghọtara nihe a Abigel gwara ya nke mere ka iwe ya dajụọ? Nke mbụ bụ na ọ ghọtara na ihe mere Nebal ji kparịa ya bụ na Nebal bụ onye nzuzu kemgbe ụwa ya. Nke abụọ abụrụ na ọ bụrụ na Devid abọọrọ onwe ya ọbọ, ikpe ọbara nwere ike ịma ya. Mmadụ nwekwara ike ịkpasu gị iwe otú ahụ a kpasuru Devid. A kpasuo gị iwe, olee ihe i kwesịrị ime? Akwụkwọ otu ụlọ ọgwụ dị nAmerịka bipụtara kwuru, sị: Kuru ume, kuda, ma gụọ otu, abụọ, ruo iri. Tupu gị emee ihe ọ bụla, burugodị ụzọ chee echiche ka ị ghọta ihe kpatara nsogbu ahụ nakwa ihe nwere ike isi nihe ị chọrọ ime pụta. Gbalịa ka ihe ị ghọtara mee ka iwe gị dajụọ ma ọ bụkwanụ ka ị ghara iwekwa iwe.1 Samuel 25:32-35.Taa, nghọta emeela ka ọtụtụ ndị na-ejide onwe ha ma a kpasuo ha iwe. E nwere otu nwoke dị afọ iri abụọ na atọ aha ya bụ Sebastian. Ọ nọ nụlọ mkpọrọ dị na Poland. Ma, o kwuru na ịmụ Baịbụl emeela ka ọ mụta ijide onwe ya ma a kpasuo ya iwe. O kwuru, sị: Ihe mbụ m na-eme bụ ichebara ihe kpatara iwe ji na-ewe m echiche. Ana m agbalịzi eme ihe Baịbụl kwuru. Ahụla m na ọ bụ Baịbụl bụ akwụkwọ kacha enyere mmadụ aka.Setsuo mekwara ihe yiri ihe ahụ Sebastian na-eme. Ọ sịrị: M na-abakasị ndị mụ na ha na-arụkọ ọrụ ahụ ma ha kpasuo m iwe. Ma, ugbu a m mụwara Baịbụl, kama ịbawa mba, m na-ajụzi onwe m, sị: Ònyedị kpatara ihe a merenụ? Ọ bụghị mụnwa kpatara ya? Ichebara ajụjụ ndị a echiche mere ka Setsuo kwụsị iwe iwe ọkụ, o mekwara ka ọsụkọsụ na-asụ ya nobi kwụsị ịsụ ya.Ime ihe Baịbụl kwuru ga-enyere gị aka ijide onwe gị ma a kpasuo gị iweMgbe ụfọdụ, iwe nwere ike ju anyị obi, ma ihe Baịbụl kwuru ga-enyere anyị aka ka ọ dajụọ. Ọ bụrụ na ị na-eme ihe Baịbụl kwuru ma na-arịọ Chineke ka o nyere gị aka, nghọta ga-emekwa ka ị ghara ịna-ewe iwe ọsọ ọsọ ma ọ bụ ka ị na-ejide onwe gị ma a kpasuo gị iwe.M Kwesịrị Ịga Gbaziri Ego?ỌTỤTỤ ndị bi ná mpaghara ọwụwa anyanwụ Afrịka ma ilu a. O dokwara anya na ọ bụ otú a ka ọtụtụ ndị bi nebe dị iche iche nụwa si ele ịgbaziri ego anya. Gịnwa kwanụ? Ì chere na mmadụ ịga na nke enyi ya ma ọ bụ nebe ọzọ biri ego dị mma? Ọ bụ eziokwu na mmadụ nwere ike iche na ọ bụrụ na ọ gaa gbazite ego, ọ ga-enwe ike igbo mkpa ya, ma ajụjụ bụ: Mmadụ ime otú ahụ ọ dị mma? Olee nsogbu mmadụ ibiri ego nwere ike ịkpatara ya?Ilu ọzọ ndị Swahili na-atụ kwuru nsogbu mmadụ ibiri ego nwere ike ịkpatara ya. Ilu ahụ sịrị na ibiri ego ma ọ bụ ibinye mmadụ ego na-eme ka enyi na enyi see okwu. Neziokwu, ụgwọ mmadụ ji nwere ike ime ka ya na ndị ya na ha dị ná mma ghọọ ndị iro. Nagbanyeghị ihe ọma mmadụ bu nobi na otú o si hazie ọ ga-esi akwụ ego o bitere, ọ bụghị mgbe niile ka ihe na-aga otú mmadụ tụrụ anya ya. Dị ka ihe atụ, ọ bụrụ na onye mmadụ binyere ego akwụghị ya mgbe o kwesịrị ịkwụ ya, iwe nwere ike iwe onye binyere ya ego. Ha nwere ike malite iburu ibe ha ihe ọjọọ nobi. Nke a nwekwara ike ime ka ndị ezinụlọ mmadụ abụọ ahụ kwụsị ịdị ná mma. Ebe ọ bụ na ibiri ego ma ọ bụ ibinye mmadụ ego nwere ike ịkpatara ndị mmadụ na ibe ha esemokwu, anyị ekwesịghị iwere ịgbaziri ego ka ihe mbụ anyị ga-eme mgbe ego dị anyị mkpa, kama anyị kwesịrị iwere ya ka ihe anyị nwere ike ime mgbe ọ na-enweghịzi ihe ọzọ anyị ga-eme.Ibiri ego nwere ike ime ka mmadụ na Chineke ghara ịdịkwa ná mma. Gịnị mere anyị ji kwuo otú ahụ? Nke mbụ bụ na Baịbụl kwuru na ọ bụ onye ajọ omume na-agbaziri ego ma kpachara anya ghara ịkwụ ya. Abụ Ọma 37:21 Baịbụl kwukwara na onye gbaziiri ihe bụkwa ohu onye gbazinyere ya ihe. Ilu 22:7 Onye gbaziiri ego kwesịrị ịmata na ọ nọ nokpuru onye gbazinyere ya ego ruo mgbe ọ kwụrụ ụgwọ o ji. Ilu ọzọ ndị Afrịka na-atụ kwukwara otu ihe ahụ. Ilu ahụ sịrị: Ọ bụrụ na mmadụ agbaziri ụkwụ onye ọzọ, ọ bụ ebe onye nwe ụkwụ ahụ gara ka ọ ga-aga. Ihe ilu a pụtara bụ na onye ji nnukwu ego nụgwọ enwereghị onwe ya ime ihe ọ bụla ọ chọrọ.Ọ bụ ya mere mmadụ ji kwesị ime ihe ọ bụla o nwere ike ime ka ọ kwụọ ụgwọ o ji. Ma ọ bụghị ya, ụgwọ ahụ nwere ike ịkpatara ya ọtụtụ nsogbu. O nwere ike ime ka ahụ na-agbakasị ya, ka ụra ghara ịna-aga ya nanya nabalị, ka ọ na-arụgbu onwe yanọrụ, ka ya na di ya ma ọ bụ nwunye ya na-esekarị okwu ma ọ bụdị mee ka ezinụlọ ha tisaa. O nwekwara ike ime ka a gbaa onye ahụ akwụkwọ nụlọikpe ma ọ bụ tụọ ya mkpọrọ. Anyị kwesịrị ime ihe e dere náNdị Rom 13:8. Ebe ahụ sịrị: Unu ejila onye ọ bụla ụgwọ ihe ọ bụla, ma e wezụga ịhụ ibe unu nanya.Ọ DỊ MKPA KA M GBAZIRI EGO?Ihe ndị a anyị kwurula gosiri na mmadụ kwesịrị iche echiche nke ọma tupu ya ebiri ego. Mmadụ kwesịrị ịjụ onwe ya, sị: È nwere ihe ji m nolu mere m ga-eji gbaziri ego? Ihe mere m ji chọọ ịgbaziri ego ọ bụ ka m nwee ike ilekọta ezinụlọ m? Ka ọ bụ anyaukwu chọrọ ime ka m konye akpa m nebe aka m na-agaghị eru? Nke ọ bụla ọ bụ, ọ kacha mma ka afọ ju mmadụ nobere ihe o nwere kama ịga koro ụgwọ.Neziokwu, e nwere mgbe ọ na-enweghị ihe ọzọ mmadụ ga-eme ma ọ bụghị ịga biri ego, dị ka mgbe ihe gbata gbata mere. Ya bụrụgodị na ụdị ihe ahụ emee, mmadụ ekpebie ibiri ego, onye ahụ kwesịrị ịgbalị kwụwa aka ya ọtọ. Olee otú mmadụ ga-esi egosi na ọ na-akwụwa aka ya ọtọ?Nke mbụ: a nwala anwa rigbuo mmadụ maka na i chere na onye ahụ nwere ego. Anyị ekwesịghị ichewe na ọ bụrụ na ọ dị anyị ka mmadụ ọ bụ ọgaranya na ọ bụ iwu na ọ ga-enyere anyị aka. Anyị ekwesịghịkwa iche na iwu ejighị anyị ịkwụghachi ya ego ọ gbazinyere anyị. Anyị ekwesịghị ịna-emere ndị nwere ego karịa anyị anyaụfụ.Ilu 28:22.Nke abụọ: gbalịa kwụghachi ego ị gbazitere noge unu kwuru na ị ga-akwụ ya. Ya bụrụgodị na onye binyere gị ego ekwughị mgbe ọ chọrọ ka ị kwụọ ya, i kwesịrị ịgwa ya mgbe ị ga-akwụ ya, kwụọkwa ya mgbe ahụ. Ọ kacha mma ka unu dee ego ole o binyere gị ede nakwa oge ị ga-akwụ ya ka ego ahụ ghara ịkpatara unu esemokwu. Jeremaya 32:9, 10 O kwe gị omume, gaa nonwe gị nyeghachi ya ego ahụ o binyere gị ma kelee ya. Ị gbalịa kwụọ ụgwọ i ji mgbe i kwesịrị ịkwụ ya, gị na onye binyere gị ego agaghị ese okwu. Mgbe Jizọs na-akụzi ihe nelu ugwu, ọ sịrị: Naanị kaEeunu kwuru bụrụ Ee, kaEe eunu kwuru bụrụ Ee e. Matiu 5:37 Na-echetakwa ihe Jizọs kwuru ga-eme ka mmadụ na ibe ya na-adị ná mma. Ọ sịrị: Ihe niile unu chọrọ ka ndị mmadụ na-emere unu, unu onwe unu aghaghị imere ha otú ahụ.Matiu 7:12.IHE NDỊ BAỊBỤL KWURU GA-ENYERE GỊ AKABaịbụl gwara anyị ihe ga-enyere anyị aka ka anyị ghara ịna-achọ ịgbaziri ego. O kwuru, sị: Nezie, nsọpụrụ Chineke a, ya na inwe afọ ojuju, bụ ụzọ isi rite uru dị ukwuu. 1 Timoti 6:6 Nke a pụtara na ihe ga-eme ka mmadụ zere nsogbu ibiri ego na-akpata bụ ihe o nwere iju ya afọ. Ma, o siri ike ịhụ onye ihe niile o nwere zuuru nụwa a ndị mmadụ na-achọ ka ha nweta ihe ha chọrọ ọkụ ọkụ. Ọ bụ ya mere nsọpụrụ Chineke ji baa ezigbo uru. Olee otú nsọpụrụ Chineke ga-esi enyere anyị aka?Dị ka ihe atụ, e nwere otu di na nwunye bụ Ndị Kraịst bi nEshia. Mgbe ha ka lụrụ ọhụrụ, ọ na-abụ ha hụ ndị nwere ụlọ nke ha, ya agụwa ha agụụ inwe nke ha. Ha kpebiziri na ha ga-eji ego ha dewere kemgbe nakwa nke ha gbazitere ndị ụlọ akụ na ndị ikwu ha zụọ ụlọ. Ma, obere oge ha zụchara ụlọ ahụ, ego ha na-akwụ kwa ọnwa bịaziri karịa akarị. Ha rụwara ọtụtụ ọrụ. Nke a mere na ha anaghị enwechazi oge ha na ụmụ ha ji anọrị. Nwoke ahụ mechara kwuo, sị: Isi dị m ka onye e boro nnukwu okwute nihi na ahụ anaghị eru m ala, m na-echegbu onwe m mgbe niile, ụra anaghịkwa atụ m. Ọ dị m ka m na-anwụ anwụ.Mmadụ iwere akụnụba otú Chineke si were ya na-echebe mmadụDi na nwunye a mechara cheta ihe e dere na1 Timoti 6:6ma kpebizie na ha ga-ere ụlọ ahụ. O were ha afọ abụọ tupu ha akwụchaa ụgwọ ha ji. Gịnị ka di na nwunye a mụtara nihe ahụ mere ha? Ha kwuru, sị: Mmadụ iwere akụnụba otú Chineke si were ya na-echebe mmadụ.Ọtụtụ ndị ma ilu ndị Swahili ahụ anyị kwuru okwu ya ná mbido isiokwu a. Ma, o mebeghị ka ndị mmadụ kwụsị ịgbaziri ego. Í cheghị na ihe ndị a Baịbụl kwuru anyị lebara anya kwesịrị ime ka onye ọ bụla nime anyị chee echiche ma jụọ onwe ya, sị: M kwesịrị ịga gbaziri ego?Ajụjụ Ndị Baịbụl ZaraOlee otú ụmụaka ga-esi mụta ịhụ Chineke nanya?Jiri ihe ndị Chineke kere nyere nwa gị aka ka ọ mata onye Chineke bụ ma hụ ya nanyaỤmụ gị ga-amụta ịhụ Chineke nanya naanị ma ha hụ ihe gosiri na Chineke dị adị nakwa na ọ hụrụ ha nanya. Ọ bụrụ na ha amata onye Chineke bụ, ha ga-ahụ ya nanya. 1 Jọn 4:8 Dị ka ihe atụ, ụmụaka kwesịrị ịmata azịza ajụjụ ndị a: Olee ihe mere Chineke ji kee mmadụ? Gịnị mere Chineke ji hapụ ndị mmadụ ka ha na-ata ahụhụ? Olee ihe Chineke ga-emere ndị mmadụ nọdịnihu?GụọNdị Filipaị 1:9.Otú ị ga-esi eme ka ụmụ gị bido ịhụ Chineke nanya bụ na ị ga na-egosi ha na gịnwa hụrụ Chineke nanya. Ọ bụrụ na ha achọpụta na ị hụrụ Chineke nanya, ha ga-ebido ịhụ ya nanya.GụọDiuterọnọmi 6:5-7;Ilu 22:6.Gịnị ka ị ga-eme ka ihe ị na-akụziri ụmụ gị ruo ha nobi?Okwu Chineke, bụ Baịbụl, na-akpa ike. Ndị Hibru 4:12 Nihi ya, nyere ụmụ gị aka ka ha mụta ihe Baịbụl na-akụzi. Mgbe Jizọs na-akụzi ihe nụwa, ọ jụrụ ndị ọ na-akụziri ihe ajụjụ, gee ha ntị ma kọwaara ha Akwụkwọ Nsọ. Ọ bụ ya mere ihe ọ gwara ha ji ruo ha nobi. Ọ bụrụ na ị chọrọ ka ihe ị na-agwa ụmụ gị na-eru ha nobi, na-akụziri ha ihe otú ahụ Jizọs si kụzie ihe.GụọLuk 24:15-19,27,32.Ihe ọzọ ga-enyere ụmụ gị aka ka ha mata onye Chineke bụ ma hụ ya nanya bụ akụkọ dị iche iche dị na Baịbụl bụ ndị gosiri otú Chineke si mesoo ndị mmadụ ihe. Ị gaa na  ị ga-ahụ akụkọ Baịbụl a na-egere egere, akwụkwọ, na vidio ndị ga-enyere ụmụ gị aka ka ha mata onye Chineke bụ ma hụ ya nanya.Gụọ2 Timoti 3:16. 