 Ịgba Àmà bt-IB  Ịgba Àmà nke Ọma Banyere Alaeze ChinekeNime Azụ AkwụkwọPeeji Mbụ na nke Ndị Bipụtara Akwụkwọ AEbe E Si Nweta Foto:Peeji nke 4, Nkebi nke 4: A natara ikike naka Canada Wide; nala ala peeji nke 44 nakwa nebe e sere foto ndị dị nakwụkwọ a:Neue Berliner Illustrierte;nala ala peeji nke 84 nakwa nebe e sere foto ndị dị nakwụkwọ a: A natara ikike naka Canada WideA naghị ere akwụkwọ a ere. O so nihe e ji arụ ọrụ ịkụziri ndị mmadụ Baịbụl nụwa dum. E jikwa onyinye sí ndị mmadụ nobi akwado ọrụ a.Ị chọọ inye onyinye, biko gaa na donate.jw.org.Ọ gwụkwala ma è gosiri nsụgharị ọzọ, amaokwu Baịbụl ndị e dere nakwụkwọ a sitere na Baịbụl e ji asụsụ Igbo a na-ede noge a dee, ya bụ,Baịbụl NsọNsụgharị Ụwa Ọhụrụ nke Akwụkwọ Nsọ.Nke E Biri nỌgọst 2019Igbo bt-IB 2009WATCH TOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF PENNSYLVANIA.Isiokwu Ndị Dị nAkwụkwọ AAkwụkwọ Ozi Si nAka Òtù Na-achị IsiEzi Onye Nkwusa Alaeze:Were ya na ị bụ otu nime ndịozi Jizọs, ndị guzo nUgwu Oliv. Jizọs apụta nihu gị. Ozugbo ọ chọrọ ịla eluigwe, ya ekwuo, sị: Unu ga-anata ike mgbe mmụọ nsọ ga-adakwasị unu, unu ga-abụkwa ndị àmà m ma na Jeruselem ma na Judia dum nakwa na Sameria, ruokwa nebe kasị anya nụwa. Ọrụ 1:8 Gịnị ka ị ga-eme?O nwere ike ịdị gị ka ọrụ ahụ ọ karịrị akarị. I nwere ike iche, sị, Olee otú anyị ga-esi gbaa àmà ruo nebe kasị anya nụwa ebe ọ bụ na anyị dị ole na ole? I nwere ike icheta ihe Jizọs gwara ndị na-eso ụzọ ya nabalị bọtara ụbọchị ọ nwụrụ. Ọ sịrị ha: Ohu adịghị aka nna ya ukwu. Ọ bụrụ na ha akpagbuwo m, ha ga-akpagbukwa unu; ọ bụrụ na ha edebewo okwu m, ha ga-edebekwa nke unu. Ma ha ga-eme unu ihe ndị a niile nihi aha m, nihi na ha amaghị onye ahụ nke zitere m. Jọn 15:20, 21 Ka ị na-echebara okwu ahụ echiche, i nwere ike ịjụ onwe gị, sị, Olee otú m ga-esi gbaa àmà nke ọma nagbanyeghị mmegide na mkpagbu dị otú ahụ?Taa, anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị ụdị ajụjụ ndị ahụ. Ọrụ e nyere anyị bụ Ndịàmà Jehova bụ ịgbara ndị mba niile àmà nke ọma ruo nebe kasị anya nụwa. Mat. 28:19, 20 Olee otú anyị ga-esi rụọ ọrụ a, ebe ọ bụkwanụ na e kwuola na a ga-emegide anyị?Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kọrọ akụkọ ndị magburu onwe ha banyere otú Jehova si nyere ndịozi na Ndị Kraịst ibe ha aka na narị afọ mbụ Oge Anyị ịrụ ọrụ ahụ e nyere ha. E dere akwụkwọ a ị na-agụ ugbu a ka o nyere gị aka nịtụle akụkọ ndị ahụ na-atọ ụtọ ma hụ otú ihe ndị a kọrọ na ha si enye obi ụtọ. Ọ ga-eju gị anya ịhụ na e nwere ụzọ dị iche iche ndị ohu Chineke na narị afọ mbụ na ndị nke oge a si yie. Ị ga-ahụ na ọrụ e nyere anyị yiri ọrụ e nyere ha, nakwa na otú e si hazie anyị ịrụ ọrụ ahụ yikwara otú e si hazie ha. O doro anya na ichebara ụzọ ndị a anyị na ha si yie echiche ga-eme ka obi sikwuo gị ike na Jehova Chineke ka na-eduzi nzukọ ya dị nụwa.Anyị na-ekpe ekpere ma nwee olileanya na ịtụle akwụkwọ Ọrụ Ndịozi ga-eme ka obi sikwuo gị ike na Jehova ga-enyere gị aka nakwa na mmụọ nsọ ya ga na-akwado gị. Ka e si otú ahụ gbaa gị ume ịnọgide na-agba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke ma na-enyere ndị ọzọ aka ịbata nokporo ụzọ ahụ na-eduga ná nzọpụta.Ọrụ 28:23;1 Tim. 4:16.1 Gaanụ Mee . . . Ndị Na-eso Ụzọ1-6. Kọọ ahụmahụ na-egosi na Ndịàmà Jehova na-ezi ozi ọma nọnọdụ dị iche iche.E NWERE otu nwa agbọghọ bụ Onyeàmà Jehova bi na Ghana aha ya bụ Rebecca. O ji ụlọ akwụkwọ ha mere ebe ọ na-ekwusa ozi ọma. Ọ na-etinyekarị akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl nakpa ụlọ akwụkwọ ya. Noge ụmụ akwụkwọ ji atụrụ ndụ, ọ na-eji ohere ọ bụla dapụtaranụ agbara ụmụ akwụkwọ ibe ya àmà. Rebecca na-eduziri ọtụtụ ụmụ klas ha ọmụmụ Baịbụl ugbu a.2E nwere di na nwunye bụ ndị ọsụ ụzọ bi nagwaetiti a na-akpọ Madagascar, nke dị nụsọ oké osimiri ebe ọwụwa anyanwụ Africa. Nagbanyeghị okpomọkụ dị ebe ahụ, ha na-eji ụkwụ aga notu ime ime obodo dị ihe dị ka kilomita iri abụọ na ise. Ha na-eduziri ndị nwere mmasị ọmụmụ Baịbụl nebe ahụ.3Ndịàmà Jehova bi na Paraguay na ndị ọzọ si ná mba iri na ise ndị ọzọ rụrụ otu ụgbọ mmiri ha na-eji aga ekwusara ndị bi nakụkụ osimiri Paraguay na osimiri Paraná ozi ọma. Mmadụ iri na abụọ nwere ike ibi nụgbọ mmiri ahụ. Ndị nkwusa Alaeze ndị a na-anụ ọkụ nobi. Ha na-esi nụgbọ mmiri ahụ aga ekwusa ozi ọma nebe dị iche iche mmadụ na-agaghị agali nejighị ụgbọ mmiri.4NAlaska nke dị nIme Ime Ebe Ugwu Ụwa, ọtụtụ ndị na-esi nobodo ndị ọzọ abịa ileta ebe ahụ noge okpomọkụ. Ndịàmà Jehova na-eji ohere ahụ pụrụ iche aga ekwusara ha ozi ọma. Noge ahụ oyi na-anaghị atụ, ọ na-abụ ụgbọ mmiri bubata ndị a si ná mba ndị ọzọ bịa nleta, Ndịàmà Jehova bi nobodo ahụ agaa chere ha nebe ụgbọ mmiri na-akwụsị ma nye ha akwụkwọ dị iche iche e ji amụ Baịbụl, bụ ndị e dere nọtụtụ asụsụ. Nobodo ahụkwa, a na-eji ụgbọelu aga ekwusa ozi ọma nime ime obodo. Nke ahụ emeela ka e zie ndị na-asụ asụsụ Aleut, Athabascan, Tsimshian, na Klinket ozi ọma.5E nwere Onyeàmà bi nebe a na-elekọta ndị ọrịa nobodo Texas dị nAmerica. Aha ya bụ Larry. O ji ebe ahụ o bi mere ebe ọ na-ezi ozi ọma. Larry anaghị emechi ọnụ nagbanyeghị na ihe ọghọm mere ka ọ na-anọ nígwè ndị ngwọrọ. Ọ na-ezi ndị mmadụ ozi ọma Alaeze, na-akọrọ ha olileanya o nwere nihe Baịbụl kwuru, ya bụ, na otu ụbọchị, na ya ga-aga ije ma Alaeze Chineke bịa.Aịza. 35:5, 6.6Nobodo Myanmar, otu ìgwè Ndịàmà Jehova ji ụgbọ mmiri si nebe a na-akpọ Mandalay gaa mgbakọ nebe ugwu obodo ahụ. Njem ahụ were ha abalị atọ. Ebe ọ bụ na ha chọrọ ikwusara ndị mmadụ ozi ọma, ha weere akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl gawa, nye ha ndị ha na ha nọ nụgbọ ahụ. Nobodo ọ bụla ụgbọ mmiri ahụ kwụsịtụrụ, ndị nkwusa ndị a na-anụ ọkụ nobi na-apụ ngwa ngwa gaa kesaara ndị bi gburugburu ebe ahụ akwụkwọ. Tupu ndị nkwusa Alaeze ndị ahụ abanyeghachi nụgbọ ahụ, ndị njem ndị ọzọ abatala, ha ahụzie ndị ọhụrụ ha ga-ezi ozi ọma.7. Olee ụzọ dị iche iche ndị na-efe Jehova si agba àmà banyere Alaeze Chineke, gịnịkwa ka ha na-achụ?7Ahụmahụ ole na ole a na-egosi na nụwa niile, ndị ji ịnụ ọkụ nobi na-efe Jehova na-agba àmà nke ọma banyere alaeze Chineke. Ọrụ 28:23 Ha na-agakwuru ndị mmadụ nụlọ nụlọ, nokporo ámá, na-agwakwa ndị mmadụ okwu nekwe ntị. Ma hà nọ nụgbọala, nogige ntụrụndụ, ma ọ bụ mgbe ha na-ezuru ike nebe ha na-arụ ọrụ, ha na-eji ohere ọ bụla ha nwere agba àmà banyere Alaeze Chineke. Nagbanyeghị otú ha si zie ya, ha na-achụ otu ihe, ya bụ, izi ndị mmadụ ozi ọma nebe ọ bụla a hụrụ ha.Mat. 10:11.8, 9. a Gịnị mere otú ọrụ nkwusa Alaeze a si gbasaa ji bụrụ ọrụ ebube? b Olee ajụjụ dị mkpa a jụrụ, oleekwa ihe anyị kwesịrị ime ka anyị nwee ike inweta azịza ya?8Ezi onye na-agụ akwụkwọ a, ì so nìgwè ndị nkwusa Alaeze na-arụsi ọrụ ike ugbu a nihe karịrị narị ala abụọ na iri atọ na ise? Ọ bụrụ otú ahụ, i so na-eme ka ọrụ nkwusa Alaeze a na-enye obi ụtọ na-agbasa! Ihe a rụpụtarala nụwa niile bụ ọrụ ebube. Nagbanyeghị ihe isi ike na nsogbu Ndịàmà Jehova nwetarala, ma iwu ndị ọchịchị na-amachibido ha ma mkpagbu a na-akpagbu ha, ha na-agbara ndị mba niile àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke.9Ajụjụ dị mkpa e kwesịrị ịjụ bụ: Gịnị mere ihe isi ike na mmegide Setan emebeghị ka a kwụsị ọrụ ikwusa ozi ọma Alaeze a a na-arụ nike nike? Ka anyị nwee ike ịza ajụjụ ahụ, anyị kwesịrị ịtụle ihe ndị mere na narị afọ mbụ O.A. A sị ka e kwuwe, ọrụ a anyị bụ Ndịàmà Jehova noge a na-arụ malitere noge ahụ.Ọrụ Buru Ibu A Ga-arụ10. Olee ọrụ Jizọs ji kpọrọ ihe, gịnịkwa ka ọ ma banyere ọrụ ahụ?10Ọ bụ Jizọs Kraịst malitere ọgbakọ Ndị Kraịst. O ji ọrụ ikwusa ozi ọma Alaeze Chineke kpọrọ ihe; ọ bụ ọrụ bụ isi ọ rụrụ nụwa. E nwere mgbe o kwuru, sị: Aghaghị m izisara obodo ndị ọzọ ozi ọma alaeze Chineke, nihi na ọ bụ nke a mere e ji zite m. Luk 4:43 Jizọs ma na ya na-amalite ọrụ naanị ya na-agaghị arụchali. Obere oge tupu ya anwụọ, o buru amụma na a ga-ekwusa ozi Alaeze ahụ ná mba niile. Mak 13:10 Ma olee otú a ga-esi ekwusa ya, oleekwa ndị ga-ekwusa ya?Gaanụ mee ndị mba niile ka ha bụrụ ndị na-eso ụzọ m.Matiu 28:1911. Olee ọrụ dị oké mkpa Jizọs nyere ndị na-eso ụzọ ya, oleekwa ebe ha ga-esi enweta enyemaka ha ga-eji na-arụ ya?11Mgbe Jizọs nwụchara ma bilite nọnwụ, o mere ka ndị na-eso ụzọ ya hụ ya anya, ya enyekwa ha ọrụ dị oké mkpa. Ọ gwara ha, sị: Ya mere, gaanụ mee ndị mba niile ka ha bụrụ ndị na-eso ụzọ m. Na-eme ha baptizim naha nke Nna na nke Ọkpara na nke mmụọ nsọ. Na-ezi ha ka ha debe ihe niile m nyere unu niwu. Ma, lee! m nọnyeere unu ụbọchị niile ruo ọgwụgwụ usoro ihe a. Mat. 28:19, 20 Okwu ahụ o kwuru bụ m nọnyeere unu na-egosi na ọ kwụ ndị na-eso ụzọ ya nazụ nọrụ ikwusa ozi ọma na ime ndị na-eso ụzọ ha na-arụ. Ụdị enyemaka ahụ dị ha mkpa, nihi na Jizọs ebula ụzọ kwuo na mba niile ga-akpọ ha asị. Mat. 24:9 E nwekwara ebe ọzọ ndị na-eso ụzọ ya ga-esi enweta enyemaka. Tupu Jizọs alaghachi neluigwe, ọ gwara ha na mmụọ nsọ ga-eme ka ha nweta ike ịbụ ndịàmà ya ruo nebe kasị anya nụwa.Ọrụ 1:8.12. Olee ajụjụ ụfọdụ dị mkpa a jụrụ, gịnịkwa mere o ji dị mkpa ka anyị mata azịza ha?12Ugbu a, ajụjụ ụfọdụ dị mkpa bụ: Ndịozi Jizọs na ndị ọzọ soro ụzọ ya na narị afọ mbụ hà ji ọrụ a e nyere ha kpọrọ ihe? Ndị Kraịst ndị ahụ dị ole na ole hà gbara àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke ma mgbe e ji obi ọjọọ na-akpagbu ha? È si neluigwe nyere ha aka nezie? È ji mmụọ nsọ Jehova kwado ha nọrụ ime ndị na-eso ụzọ ha rụrụ? A zara ajụjụ ndị a na ndị yiri ha nakwụkwọ Baịbụl bụ Ọrụ Ndịozi. Ọ bara uru ka anyị mara azịza ha. Maka gịnị? Maka na Jizọs kwuru na a ga na-arụ ọrụ ahụ o kwuru ka a rụọ ruo ọgwụgwụ usoro ihe a. Ya mere, ọrụ a bụ ọrụ ezi Ndị Kraịst niile ga-arụ. Anyị ndị bi noge ikpeazụ a ga-arụkwa ya. Nihi ya, akụkọ ndị a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi na-amasị anyị.Isi Ihe Ndị Dị nAkwụkwọ Ọrụ Ndịozi13, 14. a Ònye dere akwụkwọ Ọrụ Ndịozi, oleekwa otú onye dere ya si nweta ihe ndị o dere? b Olee ihe ndị a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi?13Ònye dere akwụkwọ Ọrụ Ndịozi? Akwụkwọ ahụ akpọghị aha onye dere ya, ma ihe e kwuru ná mmalite ya mere ka o doo anya na ọ bụ onye dere Oziọma Luk dere Ọrụ Ndịozi. Luk 1:1-4;Ọrụ 1:1, 2 Nihi ya, kemgbe ụwa, ọ bụ Luk, bụ ọgwọ ọrịa, onye a hụrụ nanya na onye ji nlezianya akọ akụkọ ihe mere eme ka e kwuru na o dere Ọrụ Ndịozi. Kọl. 4:14 Akwụkwọ ahụ kwuru ihe ndị mere nime afọ iri abụọ na asatọ, malite mgbe Jizọs laghachiri neluigwe nafọ 33 O.A. ruo mgbe a tụrụ Pọl onyeozi mkpọrọ na Rom nihe dị ka afọ 61 O.A. Ebe ọ bụ na Luk kwukatara ha nakụkọ ya, kwuwezie anyị, o gosiri na ọ nọ mgbe ọtụtụ nime ha mere. Ọrụ 16:8-10;20:5;27:1 O yiri ka Luk ò si naka ndị nọ mgbe ihe ndị ahụ mere nweta ihe ndị o dere, ya bụ, ndị dị ka Pọl, Banabas, Filip na ndị ọzọ ọ kpọrọ aha ha nihe o dere.14Olee ihe a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi? NOziọma Luk bu ụzọ dee,o dere ihe ndị Jizọs kwuru na ihe ndị o mere. Ma, nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi, Luk kọrọ ihe ụmụazụ Jizọs kwuru na ihe ha mere. Nihi ya, ọ bụ ndị mmadụ ka a kọrọ akụkọ ha nỌrụ Ndịozi. Ha rụrụ ihe mmadụ na-agaghị ejili ike nkịtị rụọ, ọ bụ ezie na e lere ọtụtụ nime ha anya dị ka ndị na-agụghị oké akwụkwọ na ndị nkịtị. Ọrụ 4:13 E kwuo ya ná nkenke, akụkọ ahụ e ji ike mmụọ nsọ dee kwuru otú ọgbakọ Ndị Kraịst si malite na otú o si too. Ọrụ Ndịozi gosiri otú Ndị Kraịst oge mbụ si kwusaa ozi ọma na otú ha si lee ya anya. Ọrụ 4:31;5:42 Ọ kọrọ otú mmụọ nsọ si nyere ha aka nime ka ozi ọma ruo ebe dị iche iche. Ọrụ 8:29,39, 40;13:1-3;16:6;18:24, 25 Ọrụ Ndịozi kọwakwara isiokwu Baịbụl, ya bụ, Alaeze Chineke nke dị naka Kraịst, gosikwa otú e si kwusaa ozi Alaeze ahụ nagbanyeghị mmegide kpụ ọkụ nọnụ.Ọrụ 8:12;19:8;28:30, 31.15. Olee uru ndị anyị ga-erite ma anyị gụọ akwụkwọ Ọrụ Ndịozi?15Neziokwu, ịgụ akwụkwọ Ọrụ Ndịozi ga-eme ka anyị nwee obi ụtọ, meekwa ka okwukwe anyị sie ike! Ọ bụrụ na anyị echee echiche banyere obi ike na ịnụ ọkụ nobi ndịozi Kraịst oge mbụ nwere, ọ ga-emetụ anyị nobi. Ọ ga-eme ka anyị ṅomie okwukwe ụmụnna anyị ndị oge mbụ ahụ. Nihi ya, ọ ga-enyere anyị ezigbo aka ịrụ ọrụ e nyere anyị, ya bụ, ịga mee ndị na-eso ụzọ. E bipụtara akwụkwọ a ị na-agụ ugbu a ka o nyere gị aka iji nlezianya mụọ akwụkwọ Ọrụ Ndịozi.Akwụkwọ E Ji Amụ Baịbụl nke Ga-enyere Anyị Aka16. Olee ihe atọ mere e ji bipụta akwụkwọ a?16Olee isi ihe mere e ji bipụta akwụkwọ a? Ọ dị ụzọ ihe atọ, ya bụ, 1 ime ka obi sikwuo anyị ike na Jehova ji mmụọ nsọ ya na-akwado anyị nọrụ nkwusa Alaeze na ime ndị na-eso ụzọ anyị na-arụ, 2 iji akụkọ banyere ndị na-eso ụzọ Kraịst nke narị afọ mbụ mee ka anyị na-anụ ọkụ nobi nozi ọma, na 3 ime ka anyị na-akwanyekwuru nzukọ Jehova ùgwù, na-akwanyekwara ndị na-elekọta ọrụ ikwusa ozi ọma na ọgbakọ dị iche iche ùgwù.17, 18. Olee otú e si hazie akwụkwọ a, oleekwa ihe ụfọdụ dị nime ya ga-enyere gị aka mgbe ị na-amụ Baịbụl?17Olee otú e si hazie akwụkwọ a? Ị ga-achọpụta na o nwere nkebi asatọ. Nkebi ọ bụla kọwara amaokwu ụfọdụ nke akwụkwọ Ọrụ Ndịozi. Ihe isiokwu ndị ọzọ dị nakwụkwọ a mere abụghị ịkọwa amaokwu ndị dị nakwụkwọỌrụ Ndịozi otuotu, kama ha kọwara ihe ndị anyị ga-amụta nakụkọ ndị ahụ a kọrọ na ya nakwa otú anyị ga-esi eme ihe anyị mụtara eme. Ná mmalite isiokwu ọ bụla, e depụtara isi ihe a ga-eleba anya na ya nisiokwu ahụ nakwa amaokwu ndị a ga-atụle nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi.18E nwere ihe ndị ọzọ dị nakwụkwọ a ga-enyere mmadụ aka mgbe ọ na-amụ ihe. Ihe ndị e sere na ya ndị na-egosi akụkọ ndị na-atọ ụtọ a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi ga-enyere gị aka iji anya nke uchegị na-ahụ ihe ndị ahụ na-emenụ ka ị na-atụgharị uche nihe ndị ahụ e dere na Baịbụl. Nọtụtụ isiokwu ndị dị nakwụkwọ a, e nwere igbe ndị e dere ihe ndị ọzọ ga-enyere mmadụ aka. Igbe ụfọdụ kọwara ndị a kọrọ akụkọ ha na Baịbụl, bụ ndị anyị kwesịrị iṅomi okwukwe ha. E nwekwara igbe ndị kọwakwuru ebe dị iche iche, ihe ndị mere eme, omenala ma ọ bụ ndị ọzọ e kwuru banyere ha nỌrụ Ndịozi. E nwere ebe buru ibu dị nakụkụ peeji nke ọ bụla i nwere ike ide ihe mgbe ị na-amụ ya.Na-ekwusa ozi ọma nókèala gị dị ka onye ma na oge agwụla agwụ19. Olee otú anyị kwesịrị isi na-eleru onwe anyị anya mgbe ụfọdụ?19Akwụkwọ a ga-enyere gị aka ileru onwe gị anya nke ọma. Nagbanyeghị afọ ole ị bụrụla onye nkwusa Alaeze, ọ dị mma ị nọtụ mgbe ụfọdụ, gị echee echiche banyere ihe i ji kpọrọ mkpa ná ndụ gị na otú i si ele ozi Ndị Kraịst anya. 2 Kọr. 13:5 Jụọ onwe gị, sị: Otú m si ekwusa ozi ọma ọ na-egosi na m ghọtara na oge agwụla agwụ? 1 Kọr. 7:29-31 Àna m eji ịnụ ọkụ nobi ekwusa ozi ọma dị ka onye ihe doro anya? 1 Tesa. 1:5, 6 Èji m ike m niile na-arụ ọrụ nkwusa na ime ndị na-eso ụzọ?Kọl. 3:23.20, 21. Gịnị mere ọrụ e nyere anyị ji dị ngwa ngwa, gịnịkwa ka anyị kwesịrị ikpebi ime?20Ka anyị buru nobi mgbe niile na e nyere anyị ọrụ dị mkpa, ya bụ, ikwusa ozi ọma na ime ndị na-eso ụzọ. Ụbọchị ọ bụla gaferenụ na-eme ka o doo anya na anyị kwesịrị ịrụ ọrụ ahụ ngwa ngwa. Mbibi ụwa Setan a na-abịa nike nike. Ndụ ndị mmadụ nọ nihe ize ndụ ugbu a karịa mgbe ọ bụla ọzọ. Anyị amaghị mmadụ ole ndị nwere ezi obi ka ga-aghọ Ndị Kraịst nihi ozi anyị na-ekwusa. Ọrụ 13:48 Ma, ọ bụ anyị ka ọ dịịrị inyere ụdị ndị ahụ aka tupu oge agwụ.1 Tim. 4:16.21Nihi ya, ọ dị oké mkpa ka anyị ṅomie ihe nlereanya nke ndị ji ịnụ ọkụ nobi kwusaa Alaeze ahụ na narị afọ mbụ. Ka ọmụmụ i ji nlezianya na-amụ akwụkwọ a mee ka ị nụkwuo ọkụ nobi nikwusa ozi ọma natụghị egwu. Ka o meekwa ka i kpebisie ike ịgba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke.Ọrụ 28:23.Nkebi nke 1Unu Emewo Ka Ozizi Unu Jupụta JeruselemOzugbo a wụkwasịrị ndị na-eso ụzọ Jizọs mmụọ nsọ na Pentikọst afọ 33 O.A., ha malitere ịrụsi ọrụ ịgba àmà banyere Alaeze Chineke ike. Ná nkebi a, anyị ga-atụle akụkọ na-atọ ụtọ banyere otú ọgbakọ Ndị Kraịst si malite, àmà dị egwu a gbara na Jeruselem, na obi ike ndịozi ahụ nwere nagbanyeghị mmegide kpụ ọkụ nọnụ.2 Unu Ga-abụ Ndịàmà M1-3. Olee otú Jizọs si hapụ ndịozi ya, oleekwa ajụjụ ndị a jụrụ?IZU ole na ole gara aga tọrọ ndịozi Jizọs ezigbo ụtọ! Ha achọghị ka oge ahụ gwụ agwụ. Mbilite nọnwụ Jizọs mere ka obi tọọ ha ụtọ, meekwa ka ha kwụsị ịna-eche na nke ha agwụla. Jizọs mere ka ndị na-eso ụzọ ya hụ ya anya ugboro ugboro ruo ụbọchị iri anọ. Ọ kụzikwuuru ha ihe ma gbakwuo ha ume. Ma, nke taa, ọ ga-eme ka ha hụ ya anya ikpeazụ.2Mgbe Jizọs na ndịozi ya guzo nUgwu Oliv, ha gere ntị nke ọma nihe niile ọ na-agwa ha. O yiri ka okwu ọ gwara ha ọ gwụrụ oké ngwa ngwa. Mgbe o kwuchara, ọ chịliri aka elu ma gọzie ha. Mgbe ahụ, o si nụwa gbagowe! Ndị na-eso ụzọ ya nọ na-ele ya anya ka ọ na-abanye na mbara igwe. Nikpeazụ, ígwé ojii kpuchiri ya ka ha ghara ịhụkwa ya anya. Nagbanyeghị na ọ laala, ha nọgidere na-ele anya neluigwe.Luk 24:50;Ọrụ 1:9, 10.3Ihe a merenụ gbanwere ndụ ndịozi Jizọs. Gịnị ka ha ga-eme ugbu aNna ha ukwu bụ Jizọs Kraịst lara neluigwe? Obi kwesịrị isi anyị ike na Nna ha ukwu kwadebere ha maka ịmaliteghachi ọrụ ahụ o bidoro. Olee otú o si mee ka ha jikere ejikere ịrụ ọrụ ahụ dị mkpa? Gịnị ka ha mere? Oleekwa otú ọrụ ahụ si gbasa Ndị Kraịst taa? Isi mbụ nke Ọrụ Ndịozi zara ajụjụ ndị ahụ otú ga-agba anyị ume.Ọtụtụ Ihe Àmà Doro Anya Ọrụ 1:1-54. Olee otú Luk si malite ihe ndị o dere nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi?4Ọ bụ Tiofilọs ahụ Luk degaara Oziọma ya ka ọ gwara okwu mgbe ọ malitere ide Ọrụ Ndịozi.Luk mere ka o doo anya na ọ malitere Ọrụ Ndịozi nebe Oziọma ya kwụsịrị. Otú o si mee ya bụ ibu ụzọ chịkọta ihe ndị mere eme o dere ná ngwụsị Oziọma ya. O dere ya ka ọ dịtụ iche ma dekwuo ihe ọhụrụ na ya.5, 6. a Olee ihe ga-eme ka okwukwe ndị na-eso ụzọ Jizọs sie ike? b Olee otú ọtụtụ ihe àmà doro anya si mee ka Ndị Kraịst taa nwee okwukwe?5Olee ihe ga-eme ka okwukwe ndị na-eso ụzọ Jizọs sie ike?Ọrụ Ndịozi 1:3kwuru, sị: Jizọs ji ọtụtụ ihe àmà doro anya gosi ha na ya dị ndụ. Na Baịbụl, ọ bụ naanị Luk, bụ ọgwọ ọrịa, onye a hụrụ nanya dere okwu ahụ e si sụgharịta ihe àmà doro anya. Kọl. 4:14 Okwu ahụ dị nakwụkwọ ọgwụ ndị oge ochie. Ọ pụtara ihe àmà bụ eziokwu, nke e nwere ike ịtụkwasị obi. Jizọs gosiri ihe àmà dị otú ahụ. Ọ pụtara ọtụtụ ugboro nihu ndị na-eso ụzọ ya, mgbe ụfọdụ nihu otu onye ma ọ bụ abụọ nakwa mgbe ụfọdụ, nihu ndịozi ya niile. Ọ pụtakwara otu ugboro nihu ihe karịrị narị mmadụ ise bụ ndị na-eso ụzọ ya. 1 Kọr. 15:3-6 Nke ahụ bụ ihe àmà doro anya nezie!6E nwere ọtụtụ ihe àmà doro anya mere ka ezi Ndị Kraịst taa nwee okwukwe. È nwere ihe àmà gosiri na Jizọs biri nụwa, nwụọ maka mmehie anyị, a kpọlitekwa ya nọnwụ? À na-ajụkwa ajụ? NOkwu Chineke si nike mmụọ nsọ, e nwere ndị ji anya ha hụ ihe ndị a kọrọ merenụ. Ihe ndị ahụ bụ eziokwu ha kọrọ kwesịrị ime ka anyị kwetasie ike na ha. Ịmụ ihe ndị ahụ ha kọrọ na ikpeku Chineke ekpere ga-eme ka okwukwe anyị sie ezigbo ike. Cheta na ihe dị iche nezigbo okwukwe na mmadụ ikweta ihe ọ bụla a gwara ya bụ inwe ezigbo ihe àmà. Ọ bụ ezigbo okwukwe ga-eme ka anyị nweta ndụ ebighị ebi.Jọn 3:16.7. Olee ihe nlereanya Jizọs gosiri ndị na-eso ụzọ ya nizi ihe na nikwusa ozi ọma?7Jizọs kwukwara ihe dị iche iche banyere alaeze Chineke. Dị ka ihe atụ, ọ kọwara amụma ndị gosiri na Mesaya ga-ata ahụhụ ma nwụọ.Luk 24:13-32,46, 47 Mgbe Jizọs mere ka o doo anya na ya bụ Mesaya, o kwusiri okwu ike banyere Alaeze Chineke, nihi na ọ bụ Onye A Họpụtara Ịbụ Eze. Ihe Jizọs kwusara mgbe niile bụ Alaeze Chineke. Ndị na-eso ụzọ ya taa na-ekwusakwa otu ihe ahụ.Mat. 24:14;Luk 4:43.Ruo nEbe Kasị Anya nỤwa Ọrụ 1:6-128, 9. a Olee echiche abụọ na-ezighị ezi ndịozi Jizọs nwere? b Olee otú Jizọs si mee ka ndịozi ahụ gbanwee echiche ha, oleekwa ihe Ndị Kraịst taa ga-amụta na ya?8Nzukọ ikpeazụ Jizọs na ndịozi ya nwere nụwa bụ nUgwu Oliv. Ha ji ịnụ ọkụ nobi jụọ ya, sị: Onyenwe anyị, ị na-eweghachiri Izrel alaeze ahụ noge a? Ọrụ 1:6 Notu ajụjụ a, ha gosiri na ha nwere echiche abụọ na-ezighị ezi. Nke mbụ bụ na ha chere na Chineke ga-eweghachiri mba Izrel Alaeze ya. Nke abụọ abụrụ na ha tụrụ anya na Alaeze ahụ e kwere ná nkwa ga-amalite ọchịchị ozugbo, ya bụ, noge ahụ. Olee otú Jizọs si nyere ha aka ịgbanwe echiche ha?9O yiri ka Jizọs ọ ma na Chineke ga-eme ka ha gbanwee echiche nke mbụ ahụ noge na-adịghị anya. Neziokwu, ọ fọrọ naanị abalị iri ka ndị na-eso ụzọ ya hụ mgbe a ga-amụ mba ọhụrụ, ya bụ, Izrel nke Chineke! Noge ahụ, ọ fọrọ ntakịrị ka mmekọrịta Chineke na mba Izrel kwụsị. Nechiche nke abụọ ahụ, Jizọs ji obiọma chetara ha, sị: Ọ dịrịghị unu ịmara oge ahụ ma ọ bụ mgbe a kara aka nke Nna m debere ka ọ dị naka ya. Ọrụ 1:7 Jehova bụ Onye Ukwu Na-edebe Oge. Tupu Jizọs anwụọ, o kwuru na, noge ahụ, Ọkpara ahụ amaghịdị ụbọchị ahụ na oge awa ahụ a ga-ebibi ụwa Setan, kama na ọ bụ naanị Nna ya maara. Mat. 24:36 Ruokwa taa, ọ bụrụ na Ndị Kraịst ana-echegbu onwe ha banyere mgbe a ga-ebibi ụwa ajọ omume a, ọ pụtara na ha na-echegbu onwe ha banyere ihe na-adịrịghị ha ịma.10. Olee àgwà ndịozi ahụ anyị kwesịrị ịmụta, nihi gịnịkwa?10Nagbanyeghị nke ahụ, anyị kwesịrị ịkpachara anya ka anyị ghara ileda ndịozi Jizọs anya, nihi na ha nwere ezigbo okwukwe. Ha ji obi umeala kwe ka a gbazie ha. Ihe ọzọ bụ na, ọ bụ ezie na ajụjụ ahụ ha jụrụ ezighị ezi, o gosikwara na ha nwere àgwà ọma. Jizọs gbara ndị na-eso ụzọ ya ume ọtụtụ ugboro, sị: Na-echenụ nche. Mat. 24:42;25:13;26:41 Ha mụ ezigbo anya nofufe ha na-efe Chineke, na-atụsi anya ike ịhụ ihe na-egosi na oge Jehova ga-eme ihe eruwela. Nke ahụ bụ ụdị àgwà anyị kwesịrị ịmụta taa. Neziokwu, anyị kwesịrị ịmụta àgwà ahụ nihi na anyị bi noge ikpeazụ dị egwu.2 Tim. 3:1-5.11, 12. a Olee ọrụ Jizọs nyere ndị na-eso ụzọ ya? b Gịnị mere o ji daba adaba na Jizọs kpọtụrụ mmụọ nsọ aha mgbe ọ na-enye ndị na-eso ụzọ ya ọrụ ikwusa ozi ọma?11Jizọs chetaara ndịozi ya ihe ha kwesịrị iji kpọrọ mkpa. O kwuru, sị: Unu ga-anata ike mgbe mmụọ nsọ ga-adakwasị unu, unu ga-abụkwa ndị àmà m ma na Jeruselem ma na Judia dum nakwa na Sameria, ruokwanebe kasị anya nụwa. Ọrụ 1:8 Ihe a abụghị obere ọrụ! Ebe mbụ ha ga-ekwusa mbilite nọnwụ Jizọs bụ na Jeruselem, bụ ebe ndị mmadụ gburu ya noge na-adịbeghị anya. Ha ga-esi ebe ahụ kwusara ya gaa Judia dum nakwa Sameria, ruokwa nebe ndị ọzọ.12Ọ dabara adaba na Jizọs bu ụzọ kwughachi nkwa o kwere ha na ya ga-ezitere ha mmụọ nsọ ga-enyere ha aka, gwazie ha na ha ga-ekwusa ozi ọma. Nke a bụ otu nime ihe karịrị ugboro iri anọ a kpọrọ mmụọ nsọ aha nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi. Akwụkwọ Baịbụl a mere ka o doo anya ọtụtụ ugboro na anyị enweghị ike ime uche Jehova ma ọ bụrụ na mmụọ nsọ enyereghị anyị aka. Nihi ya, ọ dị mkpa ka anyị na-ekpeku Chineke ekpere mgbe niile ka o nye anyị mmụọ nsọ ya. Luk 11:13 Mmụọ nsọ dị anyị mkpa ugbu a karịa mgbe ọ bụla ọzọ.13. Olee ebe a ga-arụru ọrụ ikwusa ozi ọma Chineke nyere ndị ohu ya taa, oleekwa ihe mere anyị ga-eji jiri ịnụ ọkụ nobi na-arụ ya?13Kemgbe ahụ, ihe okwu ahụ bụ ebe kasị anya nụwa pụtara agbanweela. Otú ọ dị, dị ka anyị gụrụ nisiokwu nke mbụ, Ndịàmà Jehova ji obi ha niile nabata ọrụ ịgba àmà a, nihi na ha ma na Chineke chọrọ ka ụdị mmadụ niile nụ ozi ọma Alaeze ya. 1 Tim. 2:3, 4 Ì ji ọrụ a e ji azọpụta ndị mmadụ kpọrọ ihe? Ọ dịghị ọrụ ọzọ ga-enye gị obi ụtọ ma baara gị uru karịa ọrụ a! Jehova ga-enye gị ike ị ga-eji na-arụ ya. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi ga-ezi gị ụzọ ziri ezi ị ga-esi na-arụ ọrụ a na àgwà i kwesịrị ịmụta nke ga-eme ka ị rụọ ya nke ọma.14, 15. a Gịnị ka ndị mmụọ ozi ahụ kwuru banyere nlọghachi Kraịst, gịnịkwa ka okwu ha pụtara? Gụọihe e dere nala ala peeji. b Olee otú Kraịst si lọghachi notu ụzọ ahụ o si laa eluigwe?14Dị ka e kwuru ná mmalite isiokwu a, Jizọs si nụwa gbagowe, e mechaa, a hụghịzi ya anya. Ma, ndịozi iri na otu ahụ guzo ebe ahụ, na-ele anya na mbara igwe. Nikpeazụ, ndị mmụọ ozi abụọ pụtara ma jiri nwayọọ gwa ha, sị: Ndị Galili, gịnị mere unu ji guzoro na-ele anya na mbara igwe? Jizọs a, onye e si nebe unu nọ kpọgoro na mbara igwe, ga-esi otú a bịa, ya bụ, notu ụzọ ahụ unu hụrụ ya ka ọ na-abanye na mbara igwe. Ọrụ 1:11 Ndị mmụọ ozi ahụ hà kwuru na Jizọs ga-eji ahụ mbụ ya lọghachi dị ka ụfọdụ okpukpe na-akụzi? Mbanụ, ha ekwughị otú ahụ. Olee otú anyị si mara?15Ndị mmụọ ozi ahụ ekwughị na Jizọs ga-alọghachi notu ọdịdị ahụ ahụ, kama na ọ ga-alọghachi notu ụzọ ahụ.Olee otú o si hapụ ụwa? Mgbe ndị mmụọ ozi ahụ kwuru okwu ahụ, a naghịzi ahụ Jizọs anya. Ọ bụ naanị ndị ikom ole na ole, ya bụ, ndịozi ahụ, ma na Jizọs ahapụla ụwa a ma lawa eluigwe nebe Nna ya nọ. Otú ahụ Kraịst si laa neluigwe ka ọ ga-esikwa alọghachi. Ọ bụ otú ahụ ka o si lọghachi. Taa, ọ bụ naanị ndị nwere nghọta ime mmụọ ma na Jizọs nọ anọ ugbu a dị ka eze. Luk 17:20Anyị kwesịrị ịghọta ihe àmà ndị na-egosi ọnụnọ Jizọs ma kọọrọ ya ndị ọzọ ka ha nweekwa ike ịmata na oge agwụla agwụ.Gosi Anyị Onye Ị Họọrọ Ọrụ 1:13-2616-18. a NỌrụ Ndịozi 1:13, 14, gịnị ka anyị kwesịrị ịmụta banyere nzukọ Ndị Kraịst zukọrọ maka ofufe? b Gịnị ka anyị ga-amụta nihe nlereanya Meri nne Jizọs gosiri? ch Olee ihe mere nzukọ Ndị Kraịst ji dị mkpa taa?16O doro anya na ndịozi Jizọs ji oké ọṅụ laghachi na Jeruselem. Luk 24:52 Ma, hà ga-erube isi ná nduzi na ntụziaka ndị ahụ Kraịst nyere ha?Ọrụ Ndịozi isi mbụ, amaokwu nke iri na atọ na nke iri na anọ, kwuru na ha zukọrọ notu ọnụ ụlọ dị nelu. Anyị ga-amụta ọtụtụ ihe bara uru banyere ụdị nzukọ ahụ. Ụlọ ndị a rụrụ na Palestaịn noge ahụ na-enwekarị ọnụ ụlọ dị nelu, nke a na-esi na steepụ dị nèzí arịgo. O nwere ike ịbụ ọnụ ụlọ dị nelu ụlọ ahụ e kwuru okwu yanỌrụ 12:12, ya bụ, nụlọ nne Mak. Ma ọ bụ ya ma ọ bụghị ya, o yiri ka ọ bụ ebe a na-achọghị oké mma ndị na-eso ụzọ Kraịst na-ezukọkarị. Olee ndị zukọrọ ebe ahụ, oleekwa ihe ha mere?17Cheta na ndị zukọrọ ebe ahụ abụghị naanị ndịozi ma ọ bụ ndị ikom. Ụmụ nwaanyị ụfọdụ so ha zukọọ, ma Meri nne Jizọs. Nke a bụ ebe ikpeazụ a kpọrọ Meri nne Jizọs aha na Baịbụl. Anyị kwesịrị icheta na ọ bịaghị nzukọ ahụ ka a kwanyere ya ùgwù, kama o ji obi umeala bịa ka ya na ụmụnna ya fee Chineke. Ọ ga-abụrịrị na obi tọrọ ya ụtọ na ụmụ ya ndị nwoke anọ na-abụghị ndị kwere ekwe mgbe Jizọs nọ nụwa esorola ya. Mat. 13:55;Jọn 7:5 Ha agbanweela kemgbe nwanne ha nwoke nwụchara, si nọnwụ bilie.1 Kọr. 15:7.18Burukwa nobi ihe mere ndị a na-eso ụzọ Jizọs ji zukọta. Baịbụl kwuru, sị: Ndị a niile ji otu obi nọgide na-ekpe ekpere. Ọrụ 1:14 Kemgbe ụwa, izukọta ọnụ na-adị Ndị Kraịst mkpa nofufe ha. Ihe mere anyị ji ezukọta ọnụ bụ ịgbarịta ibe anyị ume, inweta ndụmọdụ na ntụziaka, na nke ka nke, ife Nna anyị nke eluigwe, bụ Jehova, ofufe. Ekpere anyị na-ekpeku ya na abụ otuto anyị na-abụ ná nzukọ ndị a na-atọ ya ụtọ ma dị anyị mkpa. Ka anyị ghara ịhapụ nnọkọ ndị a dị nsọ, ndị na-agba anyị ume!Hib. 10:24, 25.19-21. a Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nọrụ dị mkpa Pita rụrụ nọgbakọ ahụ? b Gịnị mere e ji kwesị ịhọpụta onye ga-anọchi Judas, gịnịkwa ka anyị kwesịrị ịmụta notú e si họpụta ya?19E nwere otu ihe dị mkpa ndị ahụ na-eso ụzọ Kraịst kwesịrị ilebara anya ná nzukọ ha. Pita onyeozi mere ihe iji gboo mkpa ahụ. Amaokwu nke 15-26 Kemgbe ahụ Pita gọnahụchara Onyenwe ya ugboro atọ, ọ naghị eme obi ụtọ ịmata ọganihu Pita nwerela nizu ole na ole? Mak 14:72 Anyị niile bụ ndị mmehie. Ọ dị mkpa ka a na-echetara anyị na Jehova dị mma, dịkwa njikere ịgbaghara ndị ji obi ha chegharịa.Ọma 86:5.20Pita ghọtara na e kwesịrị ịhọpụta onye ga-anọchi Judas, bụonyeozi raara Jizọs nye. Ònye ga-anọchikwanụ ya? Pita kwuru na onyeozi ọhụrụ a ga-abụ onye na-eso Jizọs mgbe ọ na-eje ozi ya niile, ma hụ ya mgbe a kpọlitechara ya nọnwụ. Ọrụ 1:21, 22 Nke ahụ dabara adaba ná nkwa Jizọs kwere, sị:Unu onwe unu ndị sowooro mga-anọdụkwa ala nocheeze iri na abụọ, na-ekpe ebo iri na abụọ nke Izrel ikpe. Mat. 19:28 O doro anya na Jehova zubere ka ndịozi iri na abụọ ahụ, bụ ndị sooro Jizọs mgbe o jere ozi nụwa, bụrụ nkume ntọala iri na abụọ nke Jeruselem Ọhụrụ. Mkpu. 21:2,14 Nihi ya, Chineke mere ka Pita ghọta na amụma ahụ bụ ka onye ọzọ weghara ọrụ nlekọta ọ na-arụ mezuru nisi Judas.Ọma 109:8.21Olee otú e si họpụta onye nọchiri Judas? Ọ bụ ife nza, nke bụ ihe a na-emekarị noge Baịbụl. Ilu 16:33 Otú ọ dị, nke a bụ nke ikpeazụ Baịbụl kwuru na e fere nza. O doro anya na mmụọ nsọ e mechara wụsa ndị na-eso ụzọ Jizọs mere ka ife nza gharazie ịba uru. Ma, ghọtaihe mereha ji fee nza. Ndịozi ahụ kpere ekpere, sị: Gị, Jehova, onye maara obi mmadụ niile, biko, gosi anyị onye ị họọrọ nime ndị ikom abụọ a. Ọrụ 1:23, 24 Ha chọrọ ka Jehova jiri aka ya họpụta onye ọ chọrọ. Jehova họọrọ Matayas, bụ onye o yiri ka ò so ná ndị na-eso ụzọ Jizọs iri asaa ahụ, bụ ndị Jizọs zipụrụ ka ha gaa zie ozi ọma. Nihi ya, Matayas ghọrọ otu nime mmadụ iri na abụọ ahụ.Ọrụ 6:2.22, 23. Taa, gịnị mere anyị kwesịrị iji na-erubere ndị na-edu ndú nọgbakọ isi ma na-anọ nokpuru ha?22Akụkọ ahụ chetaara anyị na e kwesịrị ịhazi ndị Chineke ahazi. Ruokwa taa, a na-ahọpụta ndị ikom ruru eru ka ha bụrụ ndị nlekọta nọgbakọ. Ndị okenye na-asa anya ná mmiri tụlee àgwà ndị Akwụkwọ Nsọ kwuru mmadụ ga-enwe tupu a họpụta ya ịbụ onye nlekọta. Ha na-ekpekwa ekpere ka mmụọ nsọ duzie ha. Nihi ya, ọgbakọ na-ele ndị ahụ anya dị ka ndị e ji mmụọ nsọ họpụta. Anyị ga na-anọ nokpuru ha, na-erubere ha isi, meekwa ka e nwee ịdị notu nọgbakọ.Hib. 13:17.Anyị na-anọ nokpuru ndị nlekọta a họpụtara ahọpụta ma na-erubere ha isi23Ebe ọ bụ na okwukwe ndị na-eso ụzọ Jizọs esiela ike nihi anya ha hụrụ ya ugboro ugboro mgbe a kpọlitechara ya nọnwụ, a haziekwa ihe nke ọma ná nzukọ ha, ha ekeela ájị nume ugbu a maka ihe ga-eme nọdịnihu. NIsi nke Atọ, anyị ga-eleba anya ná nnukwu ihe ahụ merenụ.3 Ha Wee Jupụta na Mmụọ Nsọ1. Kọwaa otú ụbọchị Ememme Pentikọst na-adị.MKPỌTỤ nọ na-eme nokporo ámá niile dị na Jeruselem. Obi dị mmadụ niile ụtọ.Anwụrụ ọkụ si nebe ịchụàjà dị nụlọ nsọ na-akwụgo ka ndị Livaị na-abụ abụ Halel, ya bụ,Abụ Ọma 113 ruo 118, nke ndị Izrel ji eto Jaa noge ememme. O yiri ka otú ha si abụ ya bụ ndị gụọ, ndị ọzọ ekweere ha. Ndị si esi bịa juru nokporo ámá niile. Ha si ebe ndị dị ezigbo anya bịa, dị ka Ilam, Mesopotemia, Kapadoshia, Pọntọs, Ijipt na Rom.Gịnị ka a na-eme? Ọ bụ Ememme Pentikọst. A na-akpọkwa ya ụbọchị mkpụrụ mbụ kara aka. Ọnụ Ọgụ. 28:26 A na-eme ememme a kwa afọ iji gosi na oge ịghọ ọka bali agwụla nakwa na a malitela ịghọ ọka wit. Ọ na-abụ ụbọchị ọṅụ.JERUSELEM BỤ ISI OBODO NKE OKPUKPE NDỊ JUUỌtụtụ nime ihe ndị mere ná mbido akwụkwọ Ọrụ Ndịozi mere na Jeruselem. Obodo a dị netiti ugwu ndị dịkọrọ ọnụ na Judia, nihe dị ka kilomita iri ise na ise nebe ọwụwa anyanwụ nke Oké Osimiri Mediterenian. Nafọ 1070 T.O.A., ọ bụ nebe a ka Eze Devid meriri ebe e wusiri ike dị nelu Ugwu Zayọn. Obodo e mechara wuo nebe a ghọrọ isi obodo mba Izrel oge ochie.Ugwu Moraya dị nakụkụ Ugwu Zayọn. Ndị Juu oge ochie kweere na ọ bụ nugwu a ka Ebreham chọrọ iji Aịzik chụọ àjà nihe dị ka otu puku na narị afọ itoolu tupu ihe ndị ahụ a kọrọ nỌrụ Ndịozi emee. Ugwu Moraya batara na Jeruselem mgbe Sọlọmọn wuuru Jehova ụlọ nsọ mbụ nelu ya. Ụlọ nsọ ahụ ghọziri ebe bụ isi ná ndụ ndị Juu, bụrụkwa ebe ha na-anọ efe Chineke.Ndị Juu niile ndị na-efe Chineke nke ọma na-esi nebe ọ bụla nụwa ezukọta nụlọ nsọ Jehova mgbe niile maka ịchụ àjà, ife Chineke na ime ememme ndị ha na-eme kwa afọ. Ha na-eme ya iji rube isi niwu Chineke nyere ha, sị: Ugboro atọ nafọ ka ndị ikom gị niile ga-abịa nihu Jehova bụ Chineke gị nebe ọ ga-ahọrọ. Diut. 16:16 Ọ bụkwa na Jeruselem ka Sanhedrin Ukwu dị, ya bụ, ụlọikpe kacha elu nke ndị Juu nakwa òtù na-achị obodo ha.2. Olee ihe dị egwu mere na Pentikọst nke afọ 33 O.A.?2Nihe dị ka elekere itoolu nke ụtụtụ ụbọchị ahụ, noge opupu ihe ubi nke afọ 33 O.A., e nwere ihe merenụ nke ga-eju ndị mmadụ anya ruo ọtụtụ narị afọ ndị ga-abịanụ. Na mberede, a nụrụ ụzụ si neluigwe, dị nnọọ ka oké ifufe nke na-efesi ike. Ọrụ 2:2 Oké ụzụ ahụ jupụtara nụlọ ahụ ihe dị ka otu narị ndị na-eso ụzọ Jizọs na iri abụọ zukọtara. Ihe dị egwu meziri. A hụrụ ihe ndị dị ka ire ọkụ nisi onye ọ bụla na-eso ụzọ Jizọs.Ha wee jupụta na mmụọ nsọ, malite ikwu okwu nasụsụ ndị mba ọzọ! Mgbe ndị na-eso ụzọ Jizọs si nụlọ ahụ pụta, o juru ndị ahụ si esi bịa anya, nihi na ndị ahụ na-eso ụzọ Jizọs nọ na-agwa ha okwu! Neziokwu, onye ọ bụla nime ha na-anụ ka ha na-ekwu okwu nasụsụ nke ya.Ọrụ 2:1-6.3. a Gịnị mere a ga-eji kwuo na ụbọchị Pentikọst nke afọ 33 O.A. dị mkpa nakụkọ banyere ezi ofufe? b Olee ihe jikọrọ okwu ahụ Pita kwuru na iji mkpịsị ugodi nke alaeze arụ ọrụ?3Akụkọ a na-atọ ụtọ mere ka a ghọta otu ihe dị mkpa banyere eziofufe, ya bụ, na a malitela Izrel ime mmụọ, nke bụ ọgbakọ Ndị Kraịst e tere mmanụ. Gal. 6:16 Ma ọ dị ihe ọzọ merenụ. Mgbe Pita na-agwa ìgwè mmadụ ahụ okwu nụbọchị ahụ, o ji otu nime mkpịsị ugodi atọ nke alaeze rụọ ọrụ. Mkpịsị ugodi nke ọ bụla ga-eme ka ndị dị iche iche nweta ngọzi pụrụ iche. Mat. 16:18, 19 Mkpịsị ugodi nke mbụ a mere ka ndị Juu na ndị ha tọghatara nabata ozi ọma, e jirikwa mmụọ nsọ Chineke tee ha mmanụ.Nihi ya, ha ga-eso nIzrel ime mmụọ, nweekwa olileanya ịbụ ndị eze na ndị nchụàjà nAlaeze Mesaya. Mkpu. 5:9, 10 Ka oge na-aga, ndị Sameria na ndị Jentaịl ga-enweta ihe ùgwù ahụ. Gịnị ka Ndị Kraịst taa ga-amụta nihe ahụ dị mkpa mere na Pentikọst nke afọ 33 O.A.?Ha Niile Zukọrọ nOtu Ebe Ọrụ 2:1-44. Gịnị mere a ga-eji kwuo na ọgbakọ ahụ a malitere nafọ 33 O.A. na ọgbakọ Ndị Kraịst nke oge a bụ otu?4E ji ihe dị ka otu narị mmadụ na iri abụọ bụ ndị na-eso ụzọ Jizọs malite ọgbakọ Ndị Kraịst. Ha niile zukọrọ notu ebe, ya bụ, nụlọ elu, e jirikwa mmụọ nsọ tee ha mmanụ. Ọrụ 2:1 Tupu chi ejie nụbọchị ahụ, ndị ọhụrụ e mere baptizim nọgbakọ ahụ ruru ọtụtụ puku mmadụ. Ọ bụ otú ahụ ka e si malite nzukọ a nke na-eto nike nike ruo taa! Nezie, ọ bụ ndị ikom na ndị inyom na-atụ egwu Chineke, ya bụ, ọgbakọ Ndị Kraịst nke oge a, na-ekwusa ozi ọma alaeze nelu ụwa dum mmadụ bi ka ọ bụrụ àmà nye mba niile tupu ọgwụgwụ usoro ihe a abịa.Mat. 24:14.5. Ọ bụrụ na mmadụ nọ nọgbakọ Ndị Kraịst, ma nke oge mbụ ma nke oge a, olee ngọzi ọ ga-enweta?5Ọgbakọ Ndị Kraịst ga na-emekwa ka ndị nọ na ya sie ike nokwukwe ha, ma ndị e tere mmanụ ma atụrụ ọzọ ndị ga-emecha bata na ya. Jọn 10:16 Mgbe Pọl na-edegara Ndị Kraịst nọ na Rom akwụkwọ ozi, o gosiri na obi dị ya ụtọ maka aka ndị nọ nọgbakọ na-enyere ibe ha. O dere, sị: Ọ na-agụsi m agụụ ike ịhụ unu, ka m wee nyetụ unu onyinye ime mmụọ, ka e wee mee ka unu guzosie ike; ma ọ bụ, kama nke ahụ, ka anyị wee gbarịta ibe anyị ume, onye ọ bụla site nokwukwe nke ibe ya, ma nke unu ma nke m.Rom 1:11, 12.ROM BỤ ISI OBODO NKE ALAEZE UKWUMgbe ihe ndị a kọrọ akụkọ ha nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi mere, Rom bụ obodo kacha buo ibu, bụrụkwa obodo a kacha anụ aha ya nọchịchị ụwa noge ahụ. Ọ bụ isi obodo nke alaeze ukwu. Mgbe alaeze a na-ewu ewu, ọ chịrị malite na Britain ruo nEbe Ugwu Africa, malitekwa nOké Osimiri Atlantic ruo nAlaka Oké Osimiri Peshia.Na Rom, e nwere ọtụtụ omenala, agbụrụ, asụsụ na nkwenkwe ụgha. Nihi ọtụtụ ezigbo okporo ụzọ ha nwere, ndị njem na ngwá ahịa na-esi nụzọ niile abata nobodo ahụ. Ọ bụ nọdụ ụgbọ mmiri Ostia nke dị nso ka ụgbọ mmiri ndị na-ebuga ngwá ahịa nebe dị iche iche na-ebutu ihe oriri na ngwá ahịa ndị oké ozu a chọrọ ibubata na Rom.Na narị afọ mbụ O.A., ihe karịrị otu nde mmadụ ebirila nobodo Rom. Ma eleghị anya, ọkara nime ha bụ ndị ohu, ya bụ, ndị omekome a mara ikpe ọnwụ, ụmụaka nne na nna ha rere ma ọ bụ hapụ, na ndị mkpọrọ ndị agha Rom jidere nagha. Ụfọdụ nime ndị ohu ahụ bụ ndị Juu e si na Jeruselem dọrọ nagha mgbe Ọchịagha ndị Rom bụ Pompey meriri Jeruselem nafọ 63 T.O.A.Ọtụtụ nime ndị na-abụghị ohu bụ ndị ogbenye ọnụ ntụ. Ha bi nụlọ elu ndị mmadụ jubigara ókè. Naanị ego ha na-enweta bụ ego enyemaka ndị ọchịchị na-enye ha. Otú ọ dị, ndị eze ukwu ha na-ewu ụlọ ọhaneze ndị kacha mma nisi obodo ha iji chọọ ya mma. Ụfọdụ nime ụlọ ndị ahụ bụ ebe a na-eme ihe nkiri nakwa ámá egwuregwu ndị buru ibu, bụ ebe a na-anọ ele ndị na-alụ ọgụ ọnwụ na ndị na-agba ọsọ ịnyịnya. A naghị akwụ ụgwọ aga ele ihe ndị ahụ, kama ọ bụ iji mee ndị mmadụ obi ụtọ.6, 7. Olee otú ọgbakọ Ndị Kraịst taa si na-arụ ọrụ ahụ Jizọs nyere, nke bụ ikwusara ndị mba niile ozi ọma?6Ihe ọgbakọ Ndị Kraịst taa na-achụ bụkwa otu ihe ahụ Ndị Kraịst oge mbụ chụrụ. Jizọs nyere ndị na-eso ụzọ ya ọrụ ga-eme ha obi ụtọ nagbanyeghị nsogbu ndị ha ga-enweta. Ọ gwara ha, sị: Meenụ ndị mba niile ka ha bụrụ ndị na-eso ụzọ m. Na-eme ha baptizim naha nke Nna na nke Ọkpara na nke mmụọ nsọ. Na-ezi ha ka ha debe ihe niile m nyere unu niwu.Mat. 28:19, 20.7Chineke ji ọgbakọ Ndịàmà Jehova na-arụ ọrụ ahụ taa. Nezie, ọ dịghị mfe ikwusara ndị na-asụ asụsụ dị iche iche ozi ọma. Ma, Ndịàmà Jehova ebipụtala akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl nasụsụ karịrị narị anọ. Ọ bụrụ na ị na-agachi ọmụmụ ihe Ndị Kraịst anya, na-ekwusa ozi ọma Alaeze ma na-eme ndị na-eso ụzọ, obi kwesịrị ịtọ gị ụtọ. I so na mmadụ ole na ole nọ nụwa taa bụ ndị nwere ihe ùgwù ịgba àmà nke ọma banyere aha Jehova!8. Olee otú e si gọzie onye ọ bụla nọ nọgbakọ?8Jehova Chineke nyere gị ụmụnna ndị dị notu nụwa niile ka i nwee ike iji obi ụtọ na-atachi obi noge a dị oké egwu. Pọl degaara Ndị Hibru bụ Ndị Kraịst akwụkwọ, sị: Ka anyị na-echebara ibe anyị echiche iji kpalie ịhụya na ịrụ ezi ọrụ, ka anyị ghara ịhapụ nzukọ anyị,dị ka ụfọdụ ndị na-emekarị, kama ka anyị na-agbarịta ibe anyị ume, na-emekwa otú ahụ karị, ka unu na-ahụ ụbọchị ahụ ka ọ na-eru nso. Hib. 10:24, 25 Ọgbakọ Ndị Kraịst bụ onyinye Jehova nyere gị ka i nwee ike na-agba ndị ọzọ ume, ha ana-agbakwa gị ume. Nọrọ ụmụnna gị nso. Ahapụkwala ịga ọmụmụ ihe Ndị Kraịst!Onye Ọ Bụla Nụrụ Ka A Na-ekwu Okwu nAsụsụ nke Ya Ọrụ 2:5-13Anyị na-anụ ka ha na-ekwu okwu nasụsụ anyị banyere ihe ndị dị ebube nke Chineke.Ọrụ 2:119, 10. Olee otú ụfọdụ ndị sirila wepụta onwe ha ikwusara ndị na-asụ asụsụ ọzọ ozi ọma?9Chegodị ụdị obi ụtọ ìgwè ndị Juu na ndị ha tọghatara atọghata nwere na Pentikọst nke afọ 33 O.A. Ma eleghị anya, ọtụtụ nime ndị bịara nụbọchị ahụ nwere otu asụsụ ha niile na-asụ. O nwere ike ịbụ Grik ma ọ bụ Hibru. Ma ugbu a, onye ọ bụla nụrụ ka ndị na-eso ụzọ Jizọs na-ekwu okwu nasụsụ nke ya. Ọrụ 2:6 Nezie, ọ ga-abụrịrị na ozi ọma ahụ ha nụrụ nasụsụ ala ha ruru ha nobi. Ọ bụ eziokwu na e nyeghị Ndị Kraịst taa onyinye ịsụ asụsụ ndị mba ọzọ nụzọ ọrụ ebube. Otú ọ dị, ọtụtụ ndị ewepụtala onwe ha ikwusara ndị si ná mba niile ozi ọma Alaeze ahụ. Olee otú ha si mee ya? Ụfọdụ amụọla asụsụ ọzọ ka ha nwee ike ije ozi nọgbakọ dị nso nke na-amụ ihe nasụsụ mba ọzọ ma ọ bụ kwaga mba ọzọ. Ọtụtụ mgbe, ha na-achọpụta na mgbalị ha mere na-atọ ndị ha na-agwa okwu ụtọ.10Dị ka ihe atụ, otu nwanna nwaanyị aha ya bụ Christine na ụmụnna asaa ndị ọzọ gara mụọ asụsụ Gujarati. Mgbe ọ hụrụ otu nwa agbọghọ ya na ya na-arụkọ ọrụ, bụ onye na-asụ asụsụ Gujarati, o kelere ya nasụsụ ha. Obi tọrọ nwa agbọghọ ahụ ụtọ, ya achọọkwa ịma ihe mere Christine ji na-agbalị ịmụ asụsụ Gujarati. Christine gbaara ya àmà dị mma. Ọ gwara Christine, sị: O nweghị okpukpe ọzọ ga-agwali ndị òtù ya ka ha mụọ ụdị asụsụ a tara akpụ. A ga-enwerịrị ihe dị mkpa ị chọrọ ikwu.11. Olee otú a ga-esi jiri akwụkwọ nta ahụ bụGood News for People of All Nationsya bụ, Ozi Ọma Maka Ndị Mba Niile zie ozi ọma?11Nezie, ọ bụghị anyị niile ga-amụli asụsụ ọzọ. Ma, anyị nwere ike jikere ejikere izisara ndị na-asụ asụsụ ọzọ ozi ọma Alaeze. Olee otú anyị ga-esi eme ya? Otu ụzọ bụ iji akwụkwọGood News for People of All Nationsya bụ, Ozi Ọma Maka Ndị Mba Niile na-aga ozi ọma. Nakwụkwọ ahụ, e dere ozi dị mkpirikpi nasụsụ dị iche iche. Tụlegodị otu ahụmahụ e nwere mgbe e ji akwụkwọ ahụ zie mmadụ ozi ọma. Obere oge e bipụtachara akwụkwọ ahụ, otu ezinụlọ Ndịàmà gara leta ogige ntụrụndụ atọ. Nebe ahụ, ha hụrụ ndị si India, Netherlands, Pakistan, na Philippines. Nna ha kwuru, sị: Nagbanyeghị na ha niile na-asụtụ Bekee, obi tọrọ ha ụtọ mgbe anyị gosiri ha ozi e dere nasụsụ ha, ebe ọ bụ na obodo ha dị ezigbo anya nebe ahụ. O mere ka o doo ha anya na anyị na-arụ otu ọrụ ahụ nụwa niile.NDỊ JUU BI NA MESOPOTEMIA NA IJIPTOtu akwụkwọ nke kọrọ akụkọ banyere ndị Juu biri noge Jizọs Kraịst kwuru, sị: Ndị si nagbụrụ ebo iri nke Izrel nakwa nagbụrụ Juda biri naMesopotemia, MidianaBabịlọn.Ọ dị mgbe ndị Asiria na ndị Babịlọn dọọrọ ha nagha kpọga ha ebe ahụ.Ezra 2:64kwuru na ọ bụ naanị iri puku ndị ikom Izrel anọ na abụọ na narị atọ na iri isii si Babịlọn ebe a dọọrọ ha nagha lọta, ha na ụmụ ha na ndị nwunye ha. Ihe a mere na 537 T.O.A. Flavius Josephus kwuru na ndị Juu bi na Babịlonia na narị afọ mbụ O.A. ruru ọtụtụ iri puku mmadụ. Na narị afọ nke atọ ruo nke ise O.A., ndị a wepụtara iwu na-achị ndị Juu bi na Babịlọn.E nwere ihe ndekọ na-egosi na ndị Juu bi nIjipt nihe dị ka narị afọ nke isii T.O.A. Noge ahụ, Jeremaya ziri ndị Juu bi na Nọfna obodo ndị ọzọ dị nIjipt ozi. Jere. 44:1 O nwere ike ịbụ na ọtụtụ nime ha kwagara Ijipt noge ọchịchị ndị Gris. Josephus kwuru na ndị Juu so ná ndị mbụ gara biri nAlegzandria. Ka oge na-aga, e nyere ha otu ebe nobodo ahụ. Na narị afọ mbụ O.A., onye Juu na-ede akụkọ aha ya bụ Philo kwusiri ike na otu nde ndị ala ha bi nIjipt, malite nókè ha na Libia ruo nókè ha na Itiopia.Pita Biliri Ọtọ Ọrụ 2:14-3712. a Olee otú Joel onye amụma si buo amụma banyere ihe ebube ahụ mere na Pentikọst afọ 33 O.A.? b Gịnị mere e ji tụọ anya na amụma Joel ga-emezu nke mbụ ya na narị afọ mbụ?12Pita biliri ọtọ ịgwa ìgwè mmadụ ahụ si mba dị iche iche okwu. Ọrụ 2:14 Ọ kọwaara ndị niile chọrọ ịnụ na ọ bụ Chineke mere ka ha sụọ asụsụ dị iche iche nọrụ ebube, ka o mezuo amụma Joel buru, sị: M ga-awụkwasị mmụọ m nahụ ụdị anụ ahụ ọ bụla. Joel 2:28 Tupu Jizọs alaghachi neluigwe, ọ gwara ndị na-eso ụzọ ya, sị: M ga-arịọ Nna ahụ, ọ ga-enyekwa unu ihe inyeaka ọzọ. Jizọs kọwakwara na ihe inyeaka ahụ bụ mmụọ nsọ.Jọn 14:16, 17.13, 14. Olee otú Pita si mee ka okwu ya ruo nobi ndị ọ gwara okwu, oleekwa otú anyị ga-esi ṅomie ya?13Pita atụghị ụjọ nokwu ikpeazụ ọ gwara ìgwè mmadụ ahụ. Ọ sịrị ha: Ka ụlọ Izrel dum mara nezie na Chineke mere ya Onyenwe anyị na Kraịst, bụ Jizọs a, onye unu kpọgidere nosisi. Ọrụ 2:36 Neziokwu, ọtụtụ nime ndị ahụ Pita gwara okwu anọghị mgbe a kpọgburu Jizọs nosisi ịta ahụhụ. Otú ọ dị, ihe ahụ ndịobodo ha mere dị ha niile nisi. Ma, buru nobi na Pita kwanyeere ndị Juu ibe ya ùgwù mgbe ọ na-agwa ha okwu. Okwu ahụ rukwara ha nobi. Ihe Pita bu nobi bụ ime ka ndị na-ege ya ntị chegharịa, ọ bụghị ịma ha ikpe. Ihe ahụ Pita kwuru ò were ìgwè mmadụ ahụ iwe? Mbanụ. Kama, ọ dụrụ ha adụ nobi. Ha ajụọ, sị: Gịnị ka anyị ga-eme? O nwere ike ịbụ na otú Pita si kwanyere ha ùgwù mgbe ọ na-agwa ha okwu mere ka o ruo ọtụtụ nime ha nobi, nke mere ka ha chegharịa.Ọrụ 2:37.14Anyị nwere ike iṅomi otú Pita si kwuo okwu ruru ndị mmadụ nobi. Mgbe anyị na-ezi ndị mmadụ ozi ọma, anyị ekwesịghị ikwu okwu nihe niile na-ezighị ezi onye nwe ụlọ kwuru. Kama, anyị kwesịrị ikwu okwu nebe echiche anyị na ya nwere ike ịbụ otu. Ọ bụrụ na anyị ekwuo okwu nihe anyị na onye ahụ kweere, anyị nweziri ike iji akọ mee ka ọ tụgharịa uche nOkwu Chineke. Ọtụtụ mgbe, ọ bụrụ na anyị esi otú ahụ na-akọwa eziokwu Baịbụl, ndị nwere ezi obi nwere ike ikwere ihe anyị na-ekwu.OTÚ ISO ỤZỌ KRAỊST SI MALITE NA PỌNTỌSNdị so nụ ihe Pita kwuru nụbọchị Pentikọst afọ 33 O.A. bụ ndị Juu si Pọntọs, nke dị nebe ugwu Eshia Maịnọ. Ọrụ 2:9 O doro anya na ụfọdụ nime ha ji ozi ọma ahụ laghachi nala ha, nihi na ndị kwere ekwe ndị bi nebe dị iche iche dị ka Pọntọs so ná ndị Pita degaara akwụkwọ ozi mbụ ya.1 Pita 1:1 Ihe o dere gosiri na e mere ka Ndị Kraịst ndị ahụ nwee mwute site nọnwụnwa dị iche iche nihi okwukwe ha. 1 Pita 1:6 O nwere ike ịbụ na ụfọdụ ọnwụnwa ha nwetara bụ mmegide na mkpagbu.E kwuru banyere ọnwụnwa ndị ọzọ a nwara Ndị Kraịst bi na Pọntọs nakwụkwọ ozi Plini nke Nta, bụ gọvanọ chịrị ógbè ndị Rom bụ Bitinia na Pọntọs, degaara Eze Ukwu bụ Trajan. Nakwụkwọ ozi ahụ Plini nọ na Pọntọs dee nihe dị ka afọ 112 O.A., o kwuru na Iso Ụzọ Kraịst yiri ọrịa nke chọrọ ife mmadụ niile, ma nwoke ma nwaanyị, ma onye ukwu ma onye nta. Plini gwara ndị ahụ e kwuru na ha bụ Ndị Kraịst ka ha kwuo na ha abụghịzi Ndị Kraịst. Ndị na-ekweghị ekwu, ya egbuo ha. Ọ hapụrụ onye ọ bụla bụrụ Kraịst ọnụ ma ọ bụ kpekuo arụsị ma ọ bụ Eze Trajan a kpụrụ akpụ ekpere. Plini kwuru na a gaghị amanyeli ndị ọ bụla bụ ezi Ndị Kraịst ime ihe ndị a.par. 64Aha ọzọ a na-akpọ obodo a bụ Memfis.par. 67Okwu Grik e si sụgharịta ndị bi nebe dị iche iche na-ekwu banyere ndị Juu. O gosiri na ọtụtụ nime ndị mbụ ahụ chegharịrị echegharị bụ ndị Juu.Ka E Mee Onye Ọ Bụla nIme Unu Baptizim Ọrụ 2:38-4715. a Olee okwu Pita kwuru, oleekwa ihe ndị mmadụ mere? b Gịnị mere e ji mee ọtụtụ puku mmadụ e ziri ozi ọma na Pentikọst baptizim notu ụbọchị ahụ?15Nụbọchị obi ụtọ ahụ bụ Pentikọst nke afọ 33 O.A., Pita gwara ndị Juu na ndị ha tọghatara atọghata gere ya ntị, sị: Chegharịanụ, ka e meekwa onye ọ bụla nime unu baptizim. Ọrụ 2:38 Nihi ya, e mere ihe dị ka puku mmadụ atọ baptizim, ma eleghị anya nọdọ mmiri ndị dị na Jeruselem ma ọ bụ ndị dị ya nso.È mere ha baptizim ahụ ọkụ ọkụ? Akụkọ a ò kwesịrị ime ka ndị a na-amụrụ Baịbụl na ụmụaka nne na nna ha bụ Ndị Kraịst chọọ ka e mee ha baptizim mgbe ha na-erubeghị? Mbanụ. Cheta na ndị Juu ahụ na ndị ha tọghatara e mere baptizimnụbọchị Pentikọst nke afọ 33 O.A. na-amụchi Okwu Chineke anya, ha sikwa ná mba raara onwe ha nye Jehova. Ha na-anụkwa ọkụ nobi, mgbe ụfọdụ, na-eme njem dị ezigbo anya ka ha nwee ike ịbịa ememme a a na-eme kwa afọ. Mgbe ha nabatachara eziokwu ndị dị mkpa banyere ọrụ Jizọs Kraịst na-arụ nimezu nzube Chineke, ha dị njikere ịnọ na-efe Chinekema ugbu a, ha bụzi ndị na-eso ụzọKraịste mere baptizim.OLE NDỊ BỤ NDỊ A TỌGHATARA ATỌGHATA?Ma ndị Juu ma ndị a tọghatara atọghata nụrụ ozi ọma Pita kwusara na Pentikọst afọ 33 O.A.Ọrụ 2:10.Nikọleọs, onye a kpọrọ onye Antiọk a tọghatara atọghata, so ná ndị ikom ruru eru a họpụtara ka ha na-ahụ maka ọrụ dị mkpa, ya bụ, ikesa nri kwa ụbọchị. Ọrụ 6:3-5 Ndị a tọghatara atọghata bụ ndị Jentaịl, ya bụ, ndị na-abụghị ndị Juu a kpọbatara nokpukpe ndị Juu. A na-ewere ha dị ka ndị Juu nihe niile, ebe ọ bụ na ha na-efe Chineke ndị Izrel ma na-edebe Iwu ya. Ha hapụkwara chi ndị ọzọ ha na-efe, e bie ndị nwoke ha úgwù, ha esorokwa mba Izrel.Mgbe ndị Juu si na Babịlọn, bụ ebe a dọọrọ ha nagha, lọta na 537 T.O.A., ọtụtụ nime ha hapụrụ ala Izrel gaa biri nebe dị anya ma na-ekpe okpukpe ndị Juu. Nihi ya, ndị niile bi gburugburu ala Izrel matara otú ndị Juu si ekpe okpukpe ha. Ndị na-ede akụkọ noge ochie, dị ka Horace na Seneca, kwuru na ọtụtụ ndị bi nebe dị iche iche ndị Juu bi nwere mmasị nebe ndị Juu nọ, nakwa nokpukpe ha. Ha sooro ha ma ghọọ ndị a tọghatara atọghata.16. Olee otú Ndị Kraịst narị afọ mbụ si jiri ihe ha nwere nyere ndị ọzọ aka?16O doro anya na Jehova gọziri ìgwè Ndị Kraịst ahụ. Baịbụl sịrị: Ndị niile ghọrọ ndị kwere ekwe nọkọrọ ọnụ, ha nwekọkwara ihe niile ọnụ. Ha na-erekwa ihe onwunwe ha na akụ ha ma na-ekesara mmadụ niile ihe ha retara nihe ndị a, dị nnọọ ka mkpa onye ọ bụla si dị.Ọrụ 2:44, 45 Nezie, ezi Ndị Kraịst niile kwesịrị iṅomi ụdị ịhụya ahụ na otú ha si jiri ihe ha nwere nyere ndị ọzọ aka.17. Olee ihe ndị dị mkpa mmadụ ga-eme tupu e mee ya baptizim?17E nwere ọtụtụ ihe Akwụkwọ Nsọ kwuru mmadụ ga-eme tupu ya arara onwe ya nye Chineke, e meekwa ya baptizim. Mmadụ ga-amụrịrị Okwu Chineke. Jọn 17:3 O kwesịrị igosi okwukwe, chegharịa nihe ọ na-emebu, gosikwa ezigbo mwute maka ya. Ọrụ 3:19 Ọ ga-agbanwezi ma ọ bụ chigharịa ma malite ịrụ ezi ọrụ dabara adaba nuche Chineke. Rom 12:2;Efe. 4:23, 24 Ihe ọzọ ọ ga-eme bụ ịrara onwe ya nye Chineke nekpere, e mezie ya baptizim.Mat. 16:24;1 Pita 3:21.18. Olee ihe ùgwù ndị na-eso ụzọ Kraịst e mere baptizim nwere?18Ị bụ onye na-eso ụzọ Jizọs Kraịst raara onwe ya nye Chineke, e meekwa gị baptizim? Ya bụrụ otú ahụ, nwee obi ụtọ nihe ùgwù a e nyere gị. Otú ahụ ndị na-eso ụzọ Jizọs na narị afọ mbụ si jupụta na mmụọ nsọ, Jehova nwere ike iji gị rụọ ihe dị egwu nịgba àmà nke ọma nakwa nime uche ya!4 Ndị Na-agụghị Oké Akwụkwọ na Ndị Nkịtị1, 2. Olee ọrụ ebube Pita na Jọn rụrụ mgbe ha rutewere nọnụ ụzọ ụlọ nsọ?NOGE ehihie anwụ na-achasi ike, ìgwè mmadụ nọ na-agagharị. Ndị Juu bú okpukpe ha nisi nakwa ndị na-eso ụzọ Kraịst na-abanye nogige ụlọ nsọ. Oge awa ekpere eruwela.Ọrụ 2:46;3:1 Pita na Jọn so nìgwè mmadụ ahụ. Ha gawara nọnụ ụzọ ụlọ nsọ ahụ, nke a na-akpọ Ọnụ Ụzọ Mara Mma. Ọnụ ụzọ ahụ nwere ibo abụọ mara mma e ji ọla nchara na-egbuke egbuke nke Kọrịnt machie. Nagbanyeghị ụzụ ndị mmadụ na-eme nakwa mkpọtụ ụkwụ ndị na-agafe agafe na-eme, otu onye arịrịọ katatụrụ ahụ, nke dara ngwọrọ site nafọ nne ya, nọ ebe ahụ na-arịọ arịrịọ.Ọrụ 3:2;4:22.2Ka Pita na Jọn na-abịaru nso, onye arịrịọ ahụ malitere ịrịọ ha ego otú o si arịọ ndị na-agafe ebe ahụ. Ndịozi ahụ kwụsịrị, ya elegide ha anya, chee na ha ga-enye ya ego. Pita gwara ya, sị: Enweghị m ọlaọcha na ọlaedo, ma ihe m nwere ka m na-enye gị: Naha Jizọs Kraịst onye Nazaret, jee ije! Chee echiche ụdị akpata oyi wụrụ ìgwè mmadụ ahụ nahụ mgbe Pita jidere onye ngwọrọ ahụ naka, ya eguzoro ọtọ na nke mbụ ná ndụ ya! Ọrụ 3:6, 7 Ì nwere ike iji anya nke uche gị hụ nwoke ahụ ka ọ na-ele ụkwụ ya anya mgbe a gwọrọ ya, ya ejiri nwayọọ na-agbalị ịga ije? Ka a sịkwa ihe mere o ji na-amali elu ma na-enye Chineke otuto noké olu!3. Olee onyinye na-enweghị atụ nwoke ahụ daburu ngwọrọ na ìgwè mmadụ ahụ nwere ike inweta?3Ìgwè mmadụ ahụ obi dị ụtọ gbaara ọsọ gaa nebe Pita na Jọn nọ, ya bụ, na veranda nwere ogidi nke Sọlọmọn. Jizọs anọtụla ebe ahụ zie ndị mmadụ ihe. Pita gwara ha ihe ọrụ ebube ahụ pụtara nezie. Jọn 10:23 O nyere ìgwè mmadụ ahụ na nwoke ahụ daburu ngwọrọ onyinye karịrị ọlaọcha ma ọ bụ ọlaedo. Onyinye a abụghị naanị ọrịa ahụ a gwọrọ. Ọ bụ ohere e nyere ha ka ha chegharịa, ka e hichapụ mmehie ha nakwa ka ha ghọọ ndị na-eso ụzọ Jizọs Kraịst, bụ onye Jehova họpụtara ịbụ Onye Nnọchiteanya Ukwu nke ndụ.Ọrụ 3:15.4. a Olee esemokwu ọrụ ebube ahụ kpatara? b Oleekwa ajụjụ abụọ anyị ga-aza?4Ụbọchị ahụ pụrụ ezigbo iche! A gwọrọ onye ngwọrọ, ya ejewe ije. E nyekwaraọtụtụ puku mmadụ ohere inweta ezi ihe ọmụma nke Okwu Chineke ka ha nwee ike ije ije nụzọ kwesịrị Chineke. Kọl. 1:9, 10 Ihe ndị mere nụbọchị ahụ ga-emekwa ka ndị na-eso ụzọ Kraịst kwesịrị ntụkwasị obi na ndị ọchịchị sewe okwu. Ndị ọchịchị ga-agbalị igbochi ha irube isi niwu ahụ Jizọs nyere ha, nke bụ ikwusa ozi ọma Alaeze Chineke. Ọrụ 1:8 Ọ bụ ezie na Pita na Jọn bụ ndị na-agụghị oké akwụkwọ na ndị nkịtị, olee ihe anyị kwesịrị ịmụta notú ha si zie ìgwè mmadụ ahụ ozi ọma nakwa notú ha si kpasoo ha àgwà?Ọrụ 4:13 Oleekwa otú anyị ga-esi eṅomi ha na ndị na-eso ụzọ Jizọs ndị ọzọ nihe ha mere mgbe a na-emegide ha?Ọ Bụghị Ike Anyị Ọrụ 3:11-265. Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta notú Pita si gwa ìgwè mmadụ ahụ okwu?5Pita na Jọn guzo nihu ìgwè mmadụ ahụ. Ha ma na ụfọdụ ndị nọ ebe ahụ nwere ike iso ná ndị ji iwe kwuo ka a kpọgbuo Jizọs noge na-adịbeghị anya. Mak 15:8-15;Ọrụ 3:13-15 Chee echiche ụdị obi ike Pita ji gwa ha na ha gwọrọ onye ngwọrọ ahụ naha Jizọs. Pita amaghị ọnụ jijiji mgbe ọ na-agwa ha eziokwu. Ọ gwara ha hoo haa na ìgwè mmadụ ahụ so ná ndị gburu Kraịst. Ma Pita eburughị ha iwe nobi, nihi na ha mere ya namaghị ama. Ọrụ 3:17 Ọ kpọrọ ha ụmụnna ya, ma kwusie okwu ike nuru ozi Alaeze ahụ ga-abara ha. Ọ bụrụ na ha echegharịa ma nwee okwukwe na Kraịst, oge inweta ume ga-esi nihu Jehova bịara ha. Ọrụ 3:19 Anyị kwesịrị ikwu okwu otú ahụ natụghị egwu mgbe anyị na-agwa ndị mmadụ banyere ikpe Chineke na-abịa abịa. Anyị ekwesịghị ịgba ndị mmadụ ka akpị ma ọ bụ jiri ọnụ ọjọọ na-ezi ha ozi ọma ma ọ bụkwanụ buru ụzọ ma ha ikpe. Kama, anyị kwesịrị ile ndị anyị na-ezi ozi ọma anya dị ka ndị nwere ike ịghọ ụmụnna anyị. Dịkwa ka Pita, anyị kwesịrị ikwusi okwu ike karịsịa nuru ozi Alaeze ahụ ga-abara ndị mmadụ.6. Olee otú Pita na Jọn si gosi na ha dị obi umeala?6Ndịozi Jizọs dị umeala nobi. Ọ dịghị mgbe ha kwuru na ha ji ike ha rụọ ọrụ ebube ahụ. Pita gwara ìgwè mmadụ ahụ, sị: Gịnị mere unu ji na-elegide anyị anya ka à ga-asị na ọ bụ ike anyị ma ọ bụ nsọpụrụ Chineke anyị ka anyị ji mee ka o jee ije? Ọrụ 3:12 Pita na ndịozi ndị ọzọ ma na ihe ọma ọ bụla ha rụrụ nozi ha si nike Chineke, ọ bụghị nike ha. Nihi ya, ha ji obi umeala nye Jehova na Jizọs otuto nihi ihe ha rụrụ nozi ha.7, 8. a Olee onyinye anyị nwere ike inye ndị mmadụ? b Taa, olee otú e si na-emezu nkwa ahụ bụ na a ga-eme ka ihe niile dị otú ha dị na mbụ?7Anyị kwesịrị ịdị obi umeala otú ahụ mgbe anyị na-ezi ozi ọma Alaeze. Neziokwu, mmụọ Chineke anaghị enye Ndị Kraịst ike ịgwọ ọrịa noge anyị a. Nagbanyeghị nke ahụ, anyị nwere ike inyere ndị mmadụ aka ka ha nwee okwukwe na Chineke nakwa na Kraịst. Anyị nwekwara ikeime ka ha nweta onyinye ahụ Pita nyere ìgwè mmadụ ahụ, ya bụ, ka ha chegharịa ka Jehova gbaghara ha mmehie ha ma mee ka ha nweta ume. Kwa afọ, ọtụtụ narị puku mmadụ na-anabata onyinye a ma ghọọ ndị na-eso ụzọ Kraịst e mere baptizim.8Neziokwu, anyị bi noge ahụ Pita kpọrọ oge a ga-eme ka ihe niile dị otú ha dị na mbụ. E hiwere Alaeze Chineke neluigwe nafọ 1914, iji mezuo ihe Chineke kwuru banyere ya site nọnụ ndị amụma ya dị nsọ nke oge gboo. Ọrụ 3:21;Ọma 110:1-3;Dan. 4:16, 17 Mgbe obere oge gachara, Kraịst malitere iweghachi ezi ofufe nụwa. Nihi ya, e meela ka ọtụtụ nde mmadụ banye na Paradaịs ime mmụọ, si otú ahụ ghọọ ndị Alaeze Chineke ga-achị. Ha eyipụla mmadụ ochie ha nke e merụrụ emerụ, ma yiri mmadụ ọhụrụ ahụ nke e kere dị ka uche Chineke si dị. Efe. 4:22-24 Otú ahụ e ji mmụọ Chineke gwọọ onye ngwọrọ ahụ, ọ bụ ike mmụọ nsọ ka anyị ji na-arụ ihe dị egwu nozi anyị, ọ bụghị ike mmadụ. Dị ka Pita, anyị kwesịrị iji Okwu Chineke na-ezi ndị ọzọ ihe nke ọma natụghị egwu. Ọ bụ ike Chineke ka anyị ji enyere ndị mmadụ aka ịghọ ndị na-eso ụzọ Kraịst, ọ bụghị ike anyị.Anyị Apụghị Ịkwụsị Ikwu OkwuỌrụ 4:1-229-11. a Olee ihe ndị ndú ndị Juu mere mgbe Pita na Jọn gwachara ha okwu? b Gịnị ka ndịozi ahụ kpebiri ime?9Okwu Pita kwuru na onye ngwọrọ ahụ ọ gwọrọ nke na-amali elu ma na-eti mkpu kpatara ọgba aghara. Nihi ya, onyeisi ụlọ nsọ ahụ, bụ onye a họpụtara iche ụlọ nsọ nche, na onyeisi nchụàjà gbaara ọsọ gaa ka ha mata ihe na-emenụ. Ọ dị ka hà bụ ndị Sadusii. Ndị Sadusii bụ ndị aka ji akụ nakwa òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-ahụ na udo dị netiti ndị Juu na ndị Rom. Ha ekweghị niwu ndị e ji ọnụ nye, ndị ndị Farisii bu nisi. Ha na-achị ndị kweere ná mbilite nọnwụ ọchị.Ha were oké iwe mgbe ha hụrụ na Pita na Jọn nọ nụlọ nsọ na-akụzi natụghị egwu na Jizọs si nọnwụ bilie!10Ndị mmegide a iwe juru obi tụbara Pita na Jọn nụlọ mkpọrọ ma kpụpụta ha nihu nnukwu ụlọikpe ndị Juu nechi ya. Ndị isi ahụ lere Pita na Jọn anya dị ka ndị na-agụghị oké akwụkwọ na ndị nkịtị, ndị na-erughị eru izi ihe nụlọ nsọ. Ha agụghị akwụkwọ nụlọ akwụkwọ okpukpe ọ bụla a ma ama. Nagbanyeghị nke ahụ, nkwuwa okwu ha na obi ike ha juru ụlọikpe ahụ anya. Gịnị mere Pita na Jọn ji na-ezi ihe nke ọma? Ihe kpatara ya bụ na ha na Jizọs na-anọbu. Ọrụ 4:13 Nna ha ukwu ziri ihe dị ka onye nwere ikike, ọ bụghị dị ka ndị odeakwụkwọ.Mat. 7:28, 29.11Ụlọikpe ahụ nyere ndịozi iwu ka ha kwụsị izisa ozi ọma. Nala ndị Juu, a naghị arụ ụlọikpe ahụ ụka. Nizu ole na ole gara aga, ọ bụ ụlọikpe ahụ kwuru na Jizọs kwesịrị ọnwụ. Mat. 26:59-66 Nagbanyeghị nkeahụ, ụjọ atụghị Pita na Jọn. Ha nọ nihu ndị ahụ bụ ndị aka ji akụ, ndị gụrụ ezigbo akwụkwọ nakwa ndị a ma ama, jiri nkwanye ùgwù gwa ha natụghị egwu, sị: Kpebienụ nonwe unu ma ò ziri ezi nanya Chineke ige unu ntị kama ige Chineke ntị. Ma anyị onwe anyị apụghị ịkwụsị ikwu banyere ihe ndị anyị hụrụ na ihe ndị anyị nụrụ.Ọrụ 4:19, 20.NNUKWU ONYE NCHỤÀJÀ NA NDỊ ISI NCHỤÀJÀNnukwu onye nchụàjà na-anọchi anya ndị obodo ya nihu Chineke. Na narị afọ mbụ O.A., ọ bụkwa onyeisi ndị Sanhedrin. Ndị isi nchụàjà bụ ndị ndú ndị Juu ya na ha na-eso arụ ọrụ. Ha bụ ndị bụbu nnukwu ndị nchụàjà, dị ka Anas, na ndị okenye ndị ọzọ si nezinụlọ ndị a na-esi ahọpụta nnukwu ndị nchụàjà. Ma eleghị anya, ha anaghị akarị ezinụlọ anọ ma ọ bụ ise. Ọkà mmụta aha ya bụ Emil Schürer dere, sị: Ebe ọ bụ na ọ bụghị nezinụlọ niile ka a na-esi ahọpụta ndị nchụàjà, o mere ka a na-akwanyere ha ùgwù pụrụ iche.Akwụkwọ Nsọ kwuru na nnukwu ndị nchụàjà na-anọgide nọkwá ha ruo mgbe ha nwụrụ. Ọnụ Ọgụ. 35:25 Otú ọ dị, noge ihe ndị e dere nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi mere, ndị gọvanọ Rom na ndị eze nọ nokpuru ha na-ewepụ ma na-ahọpụta ndị nchụàjà otú masịrị ha. Ma o yiri ka ndị ọchịchị ndị ahụ, bụ ndị na-ekpere arụsị, na-esi nezinụlọ Erọn ahọpụta ndị nchụàjà.12. Olee ihe ga-eme ka anyị nwee obi ike, Okwu Chineke edookwa anyị anya?12Ì nwere obi ike otú ahụ Pita na Jọn nwere? Olee otú obi na-adị gị ma ị chọọ izi ndị aka ji akụ, ndị gụrụ ezigbo akwụkwọ, ma ọ bụ ndị a ma ama bi nebe i bi ozi ọma? Ọ bụrụkwanụ na ndị ezinụlọ unu, ụmụ akwụkwọ ibe gị, ma ọ bụ ndị gị na ha na-arụ ọrụ ana-achị gị ọchị nihi ihe i kweere? Ị ga-atụ ụjọ? Ọ bụrụ otú ahụ, i nwere ike imeri ya. Mgbe Jizọs nọ nụwa, ọ kụziiri ndịozi ya otú ha ga-esi jiri obi ike na nkwanye ùgwù na-agwa ndị mmadụ ihe ha kweere. Mat. 10:11-18 Mgbe Jizọs si nọnwụ bilie, o kwere ndị na-eso ụzọ ya nkwa na ya ga-anọnyere ha ụbọchị niile ruo ọgwụgwụ usoro ihe a. Mat. 28:20 Jizọs si naka ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi, onye nwekwara uche na-akụziri anyị otú anyị ga-esi na-agwa ndị mmadụ ihe anyị kweere. Mat. 24:45-47;1 Pita 3:15 Ihe o ji akụziri anyị ya bụ ọmụmụ ihe ọgbakọ, dị ka Ụlọ Akwụkwọ Ije Ozi Ọchịchị Chineke, na akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl, dị kaReasoning From the Scriptures.Ị na-agachi ọmụmụ ihe ọgbakọ anya ma na-agụ akwụkwọ ndị ahụ mgbe niile? Ọ bụrụ na ị na-eme otú ahụ, ị ga-enwekwu obi ike, Okwu Chineke edokwuo gị anya. Dị ka ndịozi, ị gaghị ekwe ka ihe ọ bụla gbochie gị ịgwa ndị mmadụ eziokwu Baịbụl ndị ị mụtara.Ekwela ka ihe ọ bụla gbochie gị ịgwa ndị mmadụ eziokwu ndị magburu onwe ha ị mụtara na BaịbụlHa Gwara Chineke Okwu nOké Olu Ọrụ 4:23-3113, 14. Olee ihe anyị kwesịrị ime mgbe a na-emegide anyị, nihi gịnịkwa?13Ozugbo a kpọpụtara Pita na Jọn nụlọ mkpọrọ, ha na ndị ọzọ nọ nọgbakọ zukọrọ. Ha niile gwara Chineke okwu noké olu, rịọ ya ka o mee ka ha nọgide na-ekwusa ozi ọma natụghị egwu. Ọrụ 4:24 O doro Pita anya na mmadụ ịtụkwasị obi nike ya mgbe ọ chọrọ ime uche Chineke bụ iberiibe. Nizu ole na ole gara aga, Pita tụkwasịrị onwe ya obi, gwa Jizọs, sị: Ọ bụrụgodị na ndị ọzọ niile asụọ ngọngọ nihi gị, m gaghị asụ ngọngọma ọlị! Ma, dị ka Jizọs gwara Pita, Pita tụrụ egwu mmadụ ma gọnahụ enyi ya na onye ozizi ya. Otú ọ dị, Pita mụtara ihe nihe ahụ o mejọrọ.Mat. 26:33, 34,69-75.14Ọ bụghị naanị mkpebi i mere ga-eme ka i jezuo ozi gị dị ka onyeàmà Kraịst. Ọ bụrụ na ndị mmegide agbalịa ka ha mebie okwukwe gị ma ọ bụ chọọ ka ha kwụsị gị izi ozi ọma, mee ihe ahụ Pita na Jọn mere. Kpekuo Jehova ekpere ka o nye gị ume. Gwa ọgbakọ ka ha nyere gị aka. Gwa ndị okenye na ndị ọzọ tozuru okè nọgbakọ unu nsogbu ndị ị na-enwe. Ekpere ndị ọzọ ga-ekpere gị nwere ike ime ka i nweta ike ị ga-eji nọgide na-efe Chineke.Efe. 6:18;Jems 5:16.15. Ọ bụrụ na e nwere ndị kwụsịtụrụ ikwusa ozi ọma, gịnị mere ha ekwesịghị ịda mbà?15Ọ bụrụ na e nwere mgbe mmegide mere ka ị kwụsịtụ ikwusa ozi ọma, adala mbà. Cheta na ndịozi niile kwụsịtụrụ ikwusa ozi ọma mgbe Jizọs nwụchara, ma mechaa maliteghachi. Mat. 26:56;28:10,16-20 Kama ikwe ka ihe ndị i mejọrọ noge gara aga mee ka ị daa mbà, mụta ihe nihe ahụ mere gị, jirikwa ihe ị mụtara mee ka ndị ọzọ sie ike nokwukwe.16, 17. Olee ihe anyị ga-amụta nekpere ndị na-eso ụzọ Kraịst nọ na Jeruselem kpekuru Chineke?16Ọ bụrụ na ndị ọchịchị na-emegide anyị, olee ihe anyị kwesịrị ịgwa Chineke nekpere ka o meere anyị? Biko, cheta na ndị na-eso ụzọ Jizọs arịọghị Chineke ka o mee ka ọnwụnwa ghara ịbịara ha. Ha chetara nke ọma na Jizọs gwara ha, sị: Ọ bụrụ na ha akpagbuwo m, ha ga-akpagbukwa unu. Jọn 15:20 Kama, ihe ndị na-eso ụzọ Jizọs kwesịrị ntụkwasị obi rịọrọ Jehova bụ ka o leba anya negwu ndị na-emegide ha na-eyi ha. Ọrụ 4:29 Ndị ahụ na-eso ụzọ Jizọs ghọtara ihe kpatara nsogbu ha, ya bụ, na ọ bụ mmezu amụma. Nagbanyeghị ihe ndị ọchịchị nwere ike ikwu, ndịozi ahụ ma na a ga-eme uche Chineke nụwa dị ka Jizọs kụziiri ha ka ha na-ekpe nekpere.Mat. 6:9, 10.17Ebe ọ bụ na ndị na-eso ụzọ Jizọs chọrọ ime uche Jehova, ha kpekuru ya ekpere, sị: Nye ndị ohu gị ike ka ha nọgide na-ekwu okwu gị natụghị egwu ọ bụla. Olee ihe Jehova mere ozugbo? O mere ka ebe ahụ ha zukọtara maa jijiji; ha niile wee jupụta na mmụọ nsọ, na-ekwukwa okwuChineke natụghị egwu. Ọrụ 4:29-31 O nweghị ihe ga-eme ka uche Chineke ghara imezu. Aịza. 55:11 Nagbanyeghị ụdị nsogbu anyị nwere, ma ọ bụ otú ndị na-emegide anyị siruru nike, ọ bụrụ na anyị ekpekuo Chineke ekpere, obi kwesịrị isi anyị ike na Ọ ga-enye anyị ike anyị ga-eji nọgide na-ekwu okwu Ya natụghị egwu.Ha Ghaara Chineke Ụgha, Ọ Bụghị Mmadụ Ọrụ 4:325:1118. Olee ihe ndị nọ nọgbakọ dị na Jeruselem meere ibe ha?18Ọ dịghị anya, ọgbakọ ọhụrụ a dị na Jeruselem amụbaa karịa puku mmadụ ise bụ a kwaa a kwụrụ.Nagbanyeghị na a zụghị ndị na-eso ụzọ Jizọs notu ebe, ha nwere otu obi na otu mkpụrụ obi. Obi ha niile na echiche ha bụ otu. Ọrụ 4:32;1 Kọr. 1:10 Ihe ha mere abụghị naanị ikpeku Jehova ekpere ka ọ gọzie mgbalị ha na-eme. Ha mere ka okwukwe ibe ha sie ike, jirikwa ihe ha nwere nyere ibe ha aka mgbe ọ dị mkpa. 1 Jọn 3:16-18 Dị ka ihe atụ, e nwere otu onye na-eso ụzọ Jizọs aha ya bụ Josef, onye ndịozi kpọrọ Banabas. O rere ala ya ma weta ego niile o retara ka e were ya nyere ndị si ebe dị anya bịa aka ka ha nọkwuo na Jeruselem ma mụtakwuo ihe banyere ofufe Chineke.19. Gịnị mere Jehova ji gbuo Aayas na Safaịra?19Otu di na nwunye aha ha bụ Aayas na Safaịra rekwara ala ha ma nye onyinye. Ha mere ka à ga-asị na ha wetara ego niile ha retara; ma ha zochiri ụfọdụ nime ihe ha retara ya. Ọrụ 5:2 Jehova gburu di na nwunye a, ọ bụghị nihi na ego ha nyere ebughị ibu, kama ọ bụ nihi na ha bu ihe ọjọọ nobi nye ego ahụ, ha ghọkwara aghụghọ. Ha ghaara Chineke ụgha, ọ bụghị mmadụ. Ọrụ 5:4 Ihe bụ mkpa Aayas na Safaịra bụ ka ndị mmadụ too ha, ọ bụghị ka ha mee ihe dị Chineke mma. Ha yiri ndị ihu abụọ Jizọs katọrọ noge ya.Mat. 6:1-3.20. Olee ihe ndị anyị kwesịrị ịmụta banyere inye Jehova ihe?20Ọtụtụ nde Ndịàmà Jehova taa na-eji onyinye afọ ofufo akwado ọrụ ikwusa ozi ọma anyị na-arụ nụwa niile. Ha na-enye onyinye dị ka ndị na-eso ụzọ Jizọs nọ na Jeruselem na narị afọ mbụ. Ọ dịghị onye a na-amanye ka o were ego ya ma ọ bụ oge ya kwado ọrụ a. Neziokwu, Jehova achọghị ka anyị na-ejere ya ozi ná mwute ma ọ bụ ná mmanye. 2 Kọr. 9:7 Ihe dị Jehova mkpa mgbe anyị na-enye onyinye abụghị ego ole anyị nyere, kama ọ bụ ihe anyị bu nobi nye ya. Mak 12:41-44 Ya adịkwala mgbe anyị ga-achọ iyi Aayas na Safaịra ma kwe ka ọdịmma onwe anyị naanị ma ọ bụ ịchọ ka ndị ọzọ too anyị bụrụ ihe anyị bu nobi na-ejere Chineke ozi. Kama, ka ezi ịhụya anyị hụrụ Chineke na ndị mmadụ ibe anyị bụrụ ihe mere anyị ji na-ejere Jehova ozi, dị ka Pita, Jọn na Banabas mere.Mat. 22:37-40.5 Anyị Aghaghị Irubere Chineke Isi Dị Ka Onye Na-achị Achị1-3. a Gịnị mere e ji kpọta ndịozi nụlọikpe Sanhedrin, oleekwa ihe dị ezigbo mkpa nokwu ahụ? b Gịnị mere anyị ji kwesị ịma ihe ndịozi ahụ mere?EZIGBO iwe ji ndị ọkàikpe Sanhedrin! Ha na-ekpe ndịozi Jizọs ikpe nụlọikpe a kacha elu. Maka gịnị? Josef Keyafas, bụ nnukwu onye nchụàjà na onyeisi Sanhedrin, gwasiri ha ike, sị: Anyị nyesiri unu iwu ike ka unu kwụsị ịdị na-ezi ihe naha a. Onyeisi ha iwe ji achọtụdịghị ịkpọ aha Jizọs. Keyafas kwuru, sị: Nagbanyeghị nke ahụ, unu emewo ka ozizi unu jupụta Jeruselem, unu kpebikwara ime ka ọbara nwoke a dị anyị nisi. Ọrụ 5:28 Ihe ọ na-ekwu doro anya: Ọ bụrụ na ha akwụsịghị ikwusa ozi ọma, a ga-ata ha ahụhụ!2Gịnị ka ndịozi ahụ ga-eme? Ọ bụ Jizọs, onye Chineke nyere ikike, nyere ha ọrụ ikwusa ozi ọma. Mat. 28:18-20 Ụjọ ọ ga-eme ka ndịozi ahụ mechie ọnụ? Ka hà ga-eji obi ike kwụsie ike ma na-ekwusa ozi ọma? Ihe dị ezigbo mkpa nokwu ahụ bụ: Hà ga-erubere Chineke isi ka ọ bụ mmadụ? Negbughị oge, Pita onyeozi kwuchiteere ndịozi ibe ya ọnụ ha. O ji obi ike kwuo okwu namaghị ọnụ jijiji.3Ebe anyị bụ ezi Ndị Kraịst, anyị kwesịrị ịma ihe ndịozi ahụ mere mgbe ndị Sanhedrin yiri ha egwu. E nyere anyị ọrụ ikwusa ozi ọma otú ahụ e nyere ha. E nwekwara ike imegide anyị mgbe anyị na-arụ ọrụ a Chineke nyere anyị. Mat. 10:22 Ndị mmegide nwere ike ịgbalị igbochi anyị ikwusa ozi ọma a ma ọ bụ machie ya iwu. Gịnị ka anyị ga-eme? Ọ ga-abara anyị uru ma anyị tụlee ihe ndịozi mere na ihe mere e ji na-ekpe ha ikpe nụlọikpe Sanhedrin.SANHEDRIN BỤ ỤLỌIKPE KACHA ELU NKE NDỊ JUUỌ bụ eziokwu na ọ bụ Alaeze Ukwu Rom na-achị Judia, ha hapụrụ ndị Juu ka ha na-eme omenala nke ha ma jiri aka ha na-ekpebi ọtụtụ ihe ha na-eme. A na-ekpe ikpe mpụ ndị na-erijughị afọ nụlọikpe obodo ha, ma buru ndị a na-enweghị ike ikpe ebe ahụ gaa nỤlọikpe Ukwu Sanhedrin dị na Jeruselem. Ụlọikpe a bụ ụlọikpe kacha elu nke ndị Juu, bụrụkwa òtù na-achị obodo ha. A bịa nịkọwa iwu ndị Juu, ụlọikpe a bụ o kwuchaa o bie. Ndị Juu nọ ebe niile na-akwanyekwara ụlọikpe a ùgwù.E nwere ụlọ ebe ndị ikpe Sanhedrin na-ezukọta. O nwere ike ịbụ na ọ dị nime ụlọ nsọ ahụ ma ọ bụ nebe dị nso na ya. Mmadụ iri asaa na otu na-anọ nòtù a, ya bụ, nnukwu onye nchụàjà bụ onyeisi ha, ndị Sadusii na ndị nchụàjà ndị ọzọ a ma ama, ndị aka ji akụ na-abụghị ndị ndú okpukpe na ndị odeakwụkwọ gụrụ akwụkwọ nke ọma. Ụlọikpe ahụ bụ o kpechaa ọ gwụ.Mmụọ Ozi Jehova Meghere Ibo Ụzọ Ọrụ 5:12-21a4, 5. Gịnị mere ekworo ji ju Keyafas na ndị Sadusii obi?4Cheta na mgbe mbụ e nyere ndịozi ahụ iwu ka ha kwụsị ikwusa ozi ọma, Pita na Jọn kwuru, sị: Anyị apụghị ịkwụsị ikwu banyere ihe ndị anyị hụrụ na ihe ndị anyị nụrụ. Ọrụ 4:20 Mgbe Pita na Jọn na ndịozi ndị ọzọ si nihu Sanhedrin pụta, ha nọgidere na-ekwusa ozi ọma nụlọnsọ. Ndịozi rụrụ ọrụ ebube, dị ka ịgwọ ọrịa na ịchụpụ ndị mmụọ ọjọọ. Ebe ha nọ rụọ ya bụ na veranda nwere ogidi nke Sọlọmọn, ya bụ, nọnụ ụzọ mbata dị nebe ọwụwa anyanwụ ụlọ nsọ, bụ ebe ọtụtụ ndị Juu na-ezukọta. O yiri ka ọbụna onyinyo Pita ọ gwọrọ ndị mmadụ ọrịa! Ọtụtụ nime ndị ahụ a gwọrọ ọrịa nabatara eziokwu dị nOkwu Chineke. Nihi ya, a nọ na-enwekwu ndị kwere nOnyenwe anyị, bụ ìgwè mmadụ nke gụnyere ma ndị ikom ma ndị inyom.Ọrụ 5:12-15.5Ekworo juru Keyafas na ndị òtù okpukpe ya bụ ndị Sadusii obi, ha atụba ndịozi ahụ nụlọ mkpọrọ. Ọrụ 5:17, 18 Gịnị mere iwe ji ju ndị Sadusii ahụ obi? Ndịozi ahụ na-akụzi na a kpọlitere Jizọs nọnwụ, ma ndị Sadusii ekweghị ná mbilite nọnwụ. Ndịozi ahụ na-ekwu na naanị ihe ga-eme ka a zọpụta mmadụ bụ inwe okwukwe na Jizọs, ma ndị Sadusii na-atụ ụjọ na ndị Rom ga-emekpọ ha ọnụ ma ndị mmadụ kwere na Jizọs bụ Onye Ndú ha. Jọn 11:48 Ka a sịkwa ihe mere ndị Sadusii ji foro ntutu taa na ha ga-eme ka ndịozi ahụ kwụsị ikwusa ozi ọma!6. Olee ndị bụ isi na-akpata mmegide a na-emegide ndị ohu Jehova taa, oleekwa ihe mere o kwesịghị iju anyị anya?6Taakwa, ndị bụ isi na-akpata mmegide a na-emegide ndị ohu Jehova bụ ndị okpukpe na-achọghị iji anya ahụ ha. Ha na-ejikarị adịm ná mma ha na ndị ọchịchị na ụlọ ọrụ mgbasa ozi agbalị ime ka anyị kwụsị ikwusa ozi ọma. Ò kwesịrị iju anyị anya? Mbanụ. Ozi anyị na-agba okpukpe ụgha ọtọ. Ọ bụrụ na ndị nwere obi eziokwu anabata eziokwu Baịbụl, ọ na-atọpụ ha nagbụ nkwenkwe na omenala ụgha kere ha. Jọn 8:32 Ò kwesịziri iju anyị anya na ozi anyị na-ezisa na-eme ka ekworo ju ndị ndú okpukpe obi?7, 8. Gịnị ka iwu ahụ mmụọ ozi ahụ nyere ndịozi ahụ mere ka ha mee, oleekwa ajụjụ anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị?7Mgbe ahụ ndịozi ahụ nọ nụlọ mkpọrọ na-eche ka e kpee ha ikpe, ha nwere ike na-eche na ndị iro ha ga-egbu ha nihi okwukwe ha. Mat. 24:9 Ma nabalị, ihe a na-atụghịdị anya ya mere. Mmụọ ozi Jehova meghere ibo ụzọ nke ụlọ mkpọrọ ahụ.Ọrụ 5:19 Mmụọ ozi ahụ gwara ha ihe ha ga-eme. Ọ sịrị ha: Gaanụ guzoro nụlọ nsọ, nọgidenụ na-agwa ndị mmadụ okwu. Ọrụ 5:20 O nwere ike ịbụ na iwu ahụ mere ka obi sie ndịozi ahụ ike na ihe ha na-eme dị mma. O nwekwara ike ịbụ na ihe ahụ mmụọ ozi ahụ gwara ha mere ka obi sie ha ike ikwusa ozi ọma nagbanyeghị ihe ọ bụla merenụ. Ndịozi ahụ ji okwukwe na obi ike banye nụlọ nsọ mgbe chi bọrọ ma malite izi ihe.Ọrụ 5:21.8Onye ọ bụla nime anyị kwesịrị ịjụ onwe ya, sị, Ọ bụrụ na m nọ nụdị ọnọdụ a, m ga-enwe okwukwe na obi ike m ga-eji na-ekwusa ozi ọma?Obi kwesịrị isi anyị ike ebe anyị ma na ndị mmụọ ozi na-akwado anyị ma na-eduzi anyị nọrụ a dị mkpa nke bụ ịgba àmà nke ọma banyere alaeze Chineke.Ọrụ 28:23;Mkpu. 14:6, 7.Anyị Aghaghị Irubere Chineke Isi Dị Ka Onye Na-Achị achị Karịa Mmadụ Ọrụ 5:21b-33Ya mere, ha kpọtara ha ma mee ka ha guzoro ọtọ nụlọ nzukọ Sanhedrin.Ọrụ 5:279-11. Gịnị ka ndịozi ahụ mere mgbe ụlọikpe Sanhedrin gwara ha ka ha kwụsị ikwusa ozi ọma, oleekwa otú o si bụrụ ihe nlereanya ezi Ndị Kraịst ga-eṅomi?9Keyafas na ndị ọkàikpe Sanhedrin ndị ọzọ ejikerela ugbu a imesi ndịozi ahụ ike. Ụlọikpe ahụ amaghị ihe merenụ nụlọ mkpọrọ ahụ, ha ezipụ ndị ọrụ nche ka ha gaa kpọta ndị mkpọrọ ahụ. Chegodị otú o si ju ndị ahụ anya mgbe ha ruru ma hụ na ndị mkpọrọ ahụ anọkwaghị ebe ahụ, nagbanyeghị na a ka kpọchisiri ụlọ mkpọrọ ahụ ike, ndị nche eguzokwa nọnụ ụzọ. Ọrụ 5:23 Noge na-adịghị anya, onyeisi ndị nche ụlọ nsọ nụrụ na ndịozi ahụ alaghachila nụlọ nsọ na-agba àmà banyere Jizọs Kraịst, ya bụ, ọrụ ahụ mere e ji tụọ ha mkpọrọ! Negbughị oge, onyeisi ndị nche ahụ na ndị nche ibe ya gawara nụlọ nsọ ahụ ka ha jide ndị mkpọrọ ahụ ma duru ha bịa nụlọikpe Sanhedrin.10Dị ka e kwuru ná mmalite isiokwu a, ndị ndú okpukpe a iwe juru obi gwara ndịozi ahụ hoo haa ka ha kwụsị izi ozi ọma. Gịnị ka ndịozi ahụ kwuru? Pita kwuchitere ọnụ ha, jiri obi ike kwuo, sị: Anyị aghaghị irubere Chineke isi dị ka onye na-achị achị karịa mmadụ. Ọrụ 5:29 Ndịozi ahụ si otú ahụ mee ihe ezi Ndị Kraịst niile ga-eṅomi. Anyị ekwesịghị irubere ndị ọchịchị isi ma ọ bụrụ na ha agwa anyị emela ihe Chineke sịrị anyị mee ma ọ bụ gwa anyị mee ihe Chineke sịrị anyị emela. Nihi ya, taa, ọ bụrụ na ndị ọchịchị asị anyị ekwusala ozi ọma, anyị agaghị ahapụ ịrụ ọrụ Chineke nyere anyị rụọ, ya bụ, ikwusa ozi ọma. Rom 13:1 Kama, anyị ga-achọ ụzọ akọ ndị anyị ga-esi na-agba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke.11Ọ bụghị ihe ijuanya na ihe ahụ ndịozi ahụ ji obi ike kwuo kpasukwuru ndị ikpe ahụ ezigbo iwe. Ha kpebisiri ike igbu ndịozi ahụ. Ọrụ 5:33 O yiri ugbu a ka o nweghị ihe ga-eme ka a ghara igbundịozi ahụ ji obi ike na ịnụ ọkụ nobi na-agba àmà. Ma, a na-aga ịnapụta ha nụzọ pụrụ iche!Unu Agaghị Emeli Ka Ha Daa Ọrụ 5:34-4212, 13. a Olee ndụmọdụ Gameliel nyere ndị ikpe ibe ya, gịnịkwa ka ha mere? b Olee otú Jehova nwere ike isi nyere ndị ya aka taa, oleekwa ihe anyị ga-eburu nuche ma ọ bụrụ na o kwere ka anyị taa ahụhụ nihi ezi omume?12Gameliel, onye na-akụzi Iwu, onye ndị Juu niile na-asọpụrụ, kwuru okwu.Ọ ga-abụrịrị na ndị ọkàiwu ndị ọzọ na-akwanyere ọkàiwu a ezigbo ùgwù, nihi na o weghaara okwu ahụ, nyedị iwu ka a kpọpụ ndịozi ahụ nèzí ruo nwa oge. Ọrụ 5:34 Gameliel kwuru banyere òtù nnupụisi ndị e nwere noge gara aga, bụ ndị mechara nyụọ ka ọkụ mgbe ndị isi ha nwụrụ. Ọ gwara ndị ụlọikpe ahụ ka ha nwee ndidi ma hapụ ndịozi Jizọs, bụ Onye ndú ha ka nwụrụ noge na-adịbeghị anya. Okwu Gameliel gwara ha ruru ha nobi. O kwuru, sị: Unu etinyela aka nihe metụtara ndị a, kama hapụnụ ha; nihi na, ọ bụrụ na atụmatụ a ma ọ bụ ọrụ a si naka mmadụ, a ga-eme ka ọ daa; ma ọ bụrụ na o si naka Chineke, unu agaghị emeli ka ha daa; ma ọ bụghị ya, ọ pụrụ ịbụ na unu na-alụso Chineke ọgụ. Ọrụ 5:38, 39 Ndị ikpe ahụ gere ntị na ndụmọdụ ahụ o nyere ha. Ma, ha pịara ndịozi ahụ ihe ma nye ha iwu ka ha kwụsị ikwu okwu naha Jizọs.Ọrụ 5:40.13Taakwa, Jehova nwere ike ime ka ndị a ma ama dị ka Gameliel kwuchitere ndị Ya ọnụ. Ilu 21:1 Jehova nwere ike iji mmụọ ya mee ka ndị ọchịchị dị ike, ndị ikpe ma ọ bụ ndị omeiwu mee ihe ọ chọrọ. Nehe. 2:4-8 Ma, a sịgodị na o kwere ka anyị taa ahụhụ nihi ezi omume, e nwere ihe abụọ anyị ga-eburu nuche. 1 Pita 3:14 Nke mbụ bụ na Chineke ga-enye anyị ike anyị ga-eji die ya. 1 Kọr. 10:13 Nke abụọ bụ na ndị na-emegide anyị agaghị emeli ka ọrụ Chineke daa.Aịza. 54:17.14, 15. a Gịnị ka ndịozi ahụ mere mgbe a pịachara ha ihe, gịnịkwa mere ha ji mee otú ahụ? b Kọọ ahụmahụ na-egosi na ndị Jehova na-eji ọṅụ atachi obi.14Ihe ahụ a pịara ndịozi ahụ ò mere ka ike gwụ ha ma ọ bụ mee ka ha gbanwee obi ha? Mbanụ! Ha si nihu Sanhedrin ahụ pụọ, na-aṅụrị ọṅụ. Ọrụ 5:41 Gịnị mere ha ji na-aṅụrị ọṅụ? Neziokwu, ọ bụghị nihi ụfụ ihe ahụ a pịara ha fụrụ ha. Ha ṅụrịrị ọnụ nihi na ha ma na a kpagburu ha maka ikwesị ntụkwasị obi nebe Jehova nọ na maka iso nzọụkwụ Onye Nlereanya ha, bụ Jizọs.Mat. 5:11, 12.15Dị ka ụmụnna anyị ndị narị afọ mbụ mere, anyị na-eji obi ụtọ atachi obi mgbe anyị na-ata ahụhụ nihi ozi ọma. 1 Pita 4:12-14 Ọ bụghị na ọ na-atọ anyị ụtọ ma e yiwe anyị egwu, kpagbuwe anyị ma ọ bụ tụọ anyị mkpọrọ. Kama, obi na-atọ anyị ezigbo ụtọ na anyị na-ekwesịntụkwasị obi. Dị ka ihe atụ, tụlee ihe mere Nwanna Henryk Dornik. O diri ahụhụ ndị ọchịchị aka ike tara ya ọtụtụ afọ. O kwuru na nAugust 1944, ndị ọchịchị kpebiri ịkpọga ya na nwanne ya nwoke nogige ịta ahụhụ. Ndị na-ata ha ahụhụ kwuru, sị: E nweghị ike ịmanye ha ime ihe ha na-achọghị ime. Ọ na-atọ ha ụtọ ka e gbuo ha nihi okwukwe ha. Nwanna Dornik kwuru, sị: Ọ bụ ezie na achọghị m ka e gbuo m nihi okwukwe m, iji obi ike na njide onwe onye taa ahụhụ nihi ikwesị ntụkwasị obi nebe Jehova nọ mere ka m nwee ọṅụ.Jems 1:2-4.Anyị na-ekwusa ozi ọma site nụlọ ruo nụlọ dị ka ndịozi ahụ mere16. Olee otú ndịozi si gosi na ha kpebisiri ike ịgba àmà nke ọma, oleekwa otú anyị si ekwusa ozi ọma otú ahụ ha si kwusaa ya?16Ndịozi ahụ laghachiri nọrụ ịgba àmà ha negbughị oge. Natụghị egwu, ha nọgidere na-arụ ọrụ izisa ozi ọma banyere Kraịst kwa ụbọchị nụlọ nsọ na site nụlọ ruo nụlọ.Ọrụ 5:42 Ndị nkwusa ndị a na-anụ ọkụ nobi kpebisiri ike ịgba àmà nke ọma. Buru nobi na ha ji ozi ahụ gakwuru ndị mmadụ nụlọ ha, dị ka Jizọs Kraịst gwara ha. Mat. 10:7,11-14 O doro anya na ọ bụ otú ahụ ka ha si mee ka ozizi ha zuo Jeruselem niile. Taa, a ma Ndịàmà Jehova ama na ha na-ekwusa ozi ọma otú ahụ ndịozi si kwusaa ya. Ọ bụrụ na anyị ana-aga nụlọ ọ bụla dị nókèala anyị, anyị na-egosi na anyị chọrọ ịgba àmà nke ọma, nye onye ọ bụla ohere ịnụ ozi ọma. Jehova ọ gọziela ozi ụlọ nụlọ anyị na-ezi? Ee, ọ gọziela ya! Ọtụtụ nde mmadụ anabatala ozi ọma Alaeze ahụ noge ikpeazụ a, ọtụtụ nime ha nụkwara ozi ọma ahụ nke mbụ ya mgbe Onyeàmà bịara nụlọ ha.IKWUSA OZI ỌMA SITE NỤLỌ RUO NỤLỌNagbanyeghị na ụlọikpe Sanhedrin nyere iwu ka ndị na-eso ụzọ Jizọs kwụsị ikwusa ozi ọma, ha nọgidere na-ekwusa ozi ọma ma na-ezi ihe kwa ụbọchị, nụlọ nsọ nasite nụlọ ruo nụlọ.Ọrụ 5:42 Olee kpọmkwem ihe site nụlọ ruo nụlọ pụtara?Nasụsụ Grik mbụ, okwu bụkatʼ oiʹkonpụtara dị ka ụlọ si dị. Ọtụtụ ndị nsụgharị kwuru na otú e kwesịrị isi ghọta okwu bụkataʹbụ ikesa ihe, ya bụ, na e kesara ndị na-eso ụzọ Jizọs ka ha gaa kwusaa ozi ọma site notu ụlọ banye nọzọ. Okwu ahụ bụkataʹpụtara naLuk 8:1, bụ ebe e kwuru na Jizọs kwusara ozi ọma site nobodo ukwu ruo nobodo ukwu, sitekwa nobodo nta ruo nobodo nta.NỌrụ Ndịozi 20:20, e dere okwu bụkatʼ oiʹkousnụdị na-egosi ihe karịrị otu. Pọl onyeozi gwara ndị nlekọta bụ Ndị Kraịst, sị: M laghị azụ izi unu ihe nihu ọha nakwa site nụlọ ruo nụlọ. Ihe amaokwu sochiri ya kwuru gosiri na ihe Pọl na-ekwu nebe ahụ abụghị izi ihe nụlọ ndị okenye ahụ dị ka ụfọdụ kwuru. O kwuru, sị: Kama, agbasiiri m ma ndị Juu ma ndị Grik àmà ike banyere nchegharị nebe Chineke nọ na okwukwe nOnyenwe anyị Jizọs. Ọrụ 20:21 Ndị kwere ekwe ibe ya echegharịala, nweekwa okwukwe nebe Jizọs nọ. Nihi ya, o doro anya na ikwusa ozi ọma na izi ihe site nụlọ ruo nụlọ bụ ịgbara ndị na-ekweghị ekwe àmà.A Họpụtara Ndị Ikom Ruru Eru Maka Ọrụ Dị Mkpa Ọrụ 6:1-617-19. Olee nsogbu nwere ike ịkpata nkewa malitere nọgbakọ ọhụrụ ahụ, gịnịkwa ka ndịozi mere iji dozie ya?17Nsogbu zoro ezo si nime ọgbakọ ọhụrụ a malite ma chọọ ịkpaghasị ya. Olee ihe ọ bụ? Ọtụtụ nime ndị na-eso ụzọ Jizọs e mere baptizim si esi bịa Jeruselem, ha chọkwara ịmụtakwu Okwu Chineke tupu ha alawa. Ndị nke bi na Jeruselem ji obi ha nye ego a ga-eji zụtara ndị ahụ iheoriri na ihe ndị ọzọ dị ha mkpa. Ọrụ 2:44-46;4:34-37 Ugbu a, e nwere nsogbu e kwesịrị ịkpachapụ anya na ya. A na-eleghara ụmụ nwaanyị di ha nwụrụ na-asụ asụsụ Grik anya ná nri a na-ekesa kwa ụbọchị. Ọrụ 6:1 Maa naghịeleghara ụmụ nwaanyị di ha nwụrụ na-asụ asụsụ Hibru anya. O yiziri ka nsogbu ahụ ọ bụ ịkpa ókè. Ụdị ihe a anaghị ara ahụ akpata ezigbo nkewa.18Ndịozi ahụ, bụ ndị na-arụ ọrụ dị ka òtù na-achị isi nọgbakọ ahụ na-eto nike nike, ghọtara na ọ dịghị mma ka ha hapụ okwu Chineke wee na-ekesa ihe oriri. Ọrụ 6:2 Ka e nwee ike idozi nsogbu ahụ, ha gwara ndị ahụ na-eso ụzọ ka ha chọta ndị ikom asaa ndị jupụtara na mmụọ nsọ na amamihe, ndị ndịozi ahụ ga-ahọpụta ka ha na-ahụ maka ọrụ a dị mkpa. Ọrụ 6:3 O yiri ka ihe mere e ji chọọ ndị ikom ruru eru bụ na ihe ha ga-arụ abụghị naanị ikesa nri, kama, ha ga na-ejide ego, na-azụta ihe ma na-edekọ ihe nke ọma. Ndị ikom niile a chọtara nwechara aha Grik, o nwekwara ike ịbụ na o mere ka obi dị ndị inyom ahụ e mejọrọ mma. Mgbe ndịozi ahụ kpechara ekpere banyere ndị ikom asaa ahụ a chọtara, ha họpụtara ha maka ịrụ ọrụ ahụ dị mkpa.19Ọrụ ikesa nri ahụ e nyere ndị ikom asaa ahụ a họpụtara ọ pụtara na a gụpụla ha nọrụ ikwusa ozi ọma? Mbanụ! Stivin so ná ndị ikom ahụ a họpụtara. O mechara jiri obi ike na-agbasi àmà ike. Ọrụ 6:8-10 Filip sokwa ná ndị ikom asaa ahụ, a kpọkwara ya onye na-ezisa ozi ọma. Ọrụ 21:8 Nihi ya, o doro anya na ndị ikom asaa ahụ ji ịnụ ọkụ nobi na-ekwusa Alaeze ahụ.20. Olee otú ndị Chineke taa si eme ihe ndịozi mere?20Taa, ndị Jehova na-eme ihe ahụ ndịozi mere. Ndị ikom a chọrọ ka a họpụta ịrụ ọrụ nọgbakọ kwesịrị igosi na ha nwere amamihe Chineke, gosikwa na mmụọ nsọ ya na-edu ha. Òtù Na-achị Isi na-ahọpụta ndị okenye na ndị ohu na-eje ozi, bụ ndị nwere àgwà ndị Akwụkwọ Nsọ kwuru mmadụ ga-enwe tupu a họpụta ya.1 Tim. 3:1-9,12, 13 E nwere ike ikwu na ọ bụ mmụọ nsọ họpụtara ndị ahụ ruru eru. Ndị ikom a na-arụsi ọrụ ike na-ahụ maka ọtụtụ ọrụ dị mkpa. Dị ka ihe atụ, ndị okenye nwere ike ime ndokwa ka e nyere ndị agadi kwesịrị ntụkwasị obi aka, bụ ndị nwere ezigbo mkpa. Jems 1:27 Ụfọdụ ndị okenye so na-ewu Ụlọ Nzukọ Alaeze, na-ahazi mgbakọ ma ọ bụ na-ahụ maka mmekọrịta anyị na ndị ụlọ ọgwụ. Ndị ohu na-eje ozi na-arụ ọrụ ndị na-agbasachaghị ọrụ ọzụzụ atụrụ ma ọ bụ izi ihe. Ndị ikom a niile a họpụtara ahọpụta ekwesịghị ikwe ka ọrụ ọgbakọ na ọrụ nzukọ a nyere ha mee ka ha hapụ ọrụ Chineke nyere ha, ya bụ, ikwusa ozi ọma Alaeze.1 Kọr. 9:16.Okwu Chineke Nọ Na-eto Eto Ọrụ 6:721, 22. Olee ihe gosiri na Jehova gọziri ọgbakọ ọhụrụ ahụ?21Jehova nyeere ọgbakọ ọhụrụ ahụ aka imeri mkpagbu ndị ọzọ kpagburu ha, nakwa nsogbu chọwara ịkpata nkewa netiti ha. O doro anya na Jehova gọziri ha, nihi na a gwara anyị, sị: Okwu Chineke nọ na-eto eto, ọnụ ọgụgụ nke ndị na-eso ụzọ Jizọs nọkwa na-amụba nke ukwuu na Jeruselem; oké ìgwè ndị nchụàjà malitekwara irube isi nokwukwe Ndị Kraịst. Ọrụ 6:7 Nke a bụ naanị otu nime akụkọ ọganihu a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi. Ọrụ 9:31;12:24;16:5;19:20;28:31 Taa, ọ bụrụ na anyị anụ banyere ọganihu e nwere nọrụ nkwusa Alaeze ná mba ndị ọzọ nụwa, ọ bụ na ọ naghị agba anyị ume?22Na narị afọ mbụ O.A., ọ dịghị mgbe ndị ndú okpukpe iwe ji kwụsịrị ịkpagbu ndị Chineke. Mkpagbu ọzọ nọ na-eru ka mmiri. Noge na-adịghị anya, Stivin nwetara mkpagbu kpụ ọkụ nọnụ, dị ka anyị ga-ahụ nisiokwu ọzọ.Nkebi nke 2A Malitere Ịkpagbu Ọgbakọ AhụNdị Kraịst narị afọ mbụ hà kwere ka oké mkpagbu ha nwere mee ka ha kwụsị ịgba àmà banyere Alaeze Chineke? Mbanụ. Ná nkebi a, anyị ga-ahụ na mkpagbu siri ike mere ka ọrụ nkwusa ahụ ruo ebe ndị ọzọ.6 Stivin Jupụtara nAmara na Ike1-3. a Olee nsogbu dị egwu Stivin nọ na ya, oleekwa ihe o mere? b Olee ajụjụ ndị anyị ga-aza?A KPỌPỤRỤ Stivin nụlọikpe Sanhedrin nke nwere ndị òtù iri asaa na otu. Ụlọikpe ahụ bụ otu nnukwu ụlọ ezumezu yiri ka ọ dị nso nụlọ nsọ Jeruselem. Ndị na-ekpe ikpe nụlọikpe ahụ nọcha noche ndị a haziri, ya afọ ntakịrị ka ha gbaa okirikiri. Ha zukọtara taa ikpe Stivin ikpe. Ndị ikpe ahụ bụ ndị ukwu a ma ama. Ọtụtụ nime ha enweghị ihe ha ji Stivin kpọrọ. Neziokwu, ọ bụ Keyafas, bụ Nnukwu Onye Nchụàjà, kpọkọtara òtù ikpe a. Ọ bụkwa ya bụ onyeisi ha mgbe ụlọikpe a mara Jizọs Kraịst ikpe ọnwụ nọnwa ole na ole gara aga. Ụjọ ọ na-atụ Stivin?2E nwere otu ihe pụrụ iche banyere otú ihu Stivin dị ugbu a. Ndị ọkàikpe ahụ legidere ya anya, hụ na ihu ya dị ka ihu mmụọ ozi. Ọrụ 6:15 Ebe ọ bụ na ozi ndị mmụọ ozi na-ezi si naka Jehova Chineke, ha anaghị atụ ụjọ, ahụ na-erukwa ha ala. Otú ahụ ka ọ dị Stivin, ndị ikpe ahụ kpọrọ ya asị hụkwara na ọ bụ eziokwu. Gịnị mere ahụ ji ruo ya ala otú ahụ?3E nwere ọtụtụ ihe Ndị Kraịst taa ga-amụta nazịza ajụjụ ahụ. Anyị kwesịkwara ịma ihe mere Stivin ji banye ná nsogbu a. Olee otú o sirila gbachitere ihe o kweere? Oleekwa otú anyị ga-esi eṅomi ya?Ha Kpasuru Ìgwè Mmadụ Ọrụ 6:8-154, 5. a Gịnị mere Stivin ji baara ọgbakọ ahụ ezigbo uru? b Olee otú Stivin si jupụta namara na ike?4Anyị ebula ụzọ mụta na Stivin baara ọgbakọ Ndị Kraịst ọhụrụ ahụ ezigbo uru. NIsi nke Ise nakwụkwọ a, anyị chọpụtara na o so ná ndị ikom asaa ahụ dị umeala nobi, ndị wepụtara onwe ha inyere ndịozi aka mgbe ha gwara ha ka ha nye aka. Ịdị umeala nobi Stivin ga-atọkwu anyị ụtọ ma anyị cheta na Jehova nyere ya ọtụtụ onyinye.Ọrụ Ndịozi 6:8gwara anyị na e nyere ya ike ime oké ihe ebube na ihe ịrịba ama otú ahụ ndịozi ụfọdụ mere. Ọ gwakwara anyị na o jupụtara namara na ike. Gịnị ka ọ pụtara?5O doro anya na Stivin nwere obiọma, dịkwa nwayọọ, nke mere ndị mmadụ ji nwee mmasị nebe ọ nọ. O kwuru okwu otú ọ ga-eru ndị na-ege ya ntị nobi, mee ka ha ghọta na ihe ọ na-ekwu si ya nobi nakwa na ihe ọ na-akụziri ha ga-abara ha uru. Ihe mere o ji jupụta nike bụ na o nwere mmụọ nsọ Jehova, ebe ọ bụ na o ji ịdị umeala nobi kwere ka ọ na-edu ya. Kama ịdị mpako nihi onyinye na ike e nyere ya, o nyere Jehova otuto niile, gosikwa na ya hụrụ ndị ọ na-agwa okwu nanya. Ka a sịkwa ihe mere ndị na-emegide ya ji lee ya anya ka onye ọjọọ!6-8. a Olee ebubo abụọ ndị na-emegide Stivin boro ya, nihi gịnịkwa? b Gịnị mere akụkọ Stivin ga-eji baara Ndị Kraịst uru taa?6Ụfọdụ ndị ikom biliri ịrụ Stivin ụka, ma amamihe na mmụọ o ji na-ekwu okwu karịrị ha.Ha ji iwe gaa kpalie ndị ikom na nzuzo ka ha bo onye a na-eso ụzọ Kraịst aka ya dị ọcha ebubo. Ha kpasukwara ìgwè mmadụ, ndị okenye na ndị odeakwụkwọ, mee ka ha kpụrụ Stivin kpụgara ndị Sanhedrin. Ọrụ 6:9-12 Ndị mmegide ahụ boro ya ebubo abụọ: Ha sịrị na ọ na-ekwulu Chineke, sịkwa na ọ na-ekwulu Mozis. Olee otú o si kwuluo Chineke na Mozis?7Ndị ebubo ụgha ahụ kwuru na Stivin kwuluru Chineke nihi na o kwuru okwu megide ebe nsọ, ya bụ, ụlọ nsọ dị na Jeruselem. Ọrụ 6:13 Ha boro ya ebubo na o kwuluru Mozis, ya bụ, na o kwuru okwu megide Iwu Mozis, gbanweekwa omenala ndị si naka Mozis. Ihe ahụ abụghị obere ebubo, nihi na noge ahụ, ndị Juu anaghị eji ụlọ nsọ ahụ na ihe ndị e kwuru nIwu Mozis egwuri egwu, ya na ọtụtụ omenala ndị a na-edeghị ede ha tinyere na ya. Nihi ya, ihe ha na-ekwu nebubo ahụ bụ na Stivin bụ onye ọjọọ, kwesịkwa ọnwụ!8Ọ dị mwute na ọtụtụ mgbe, ndị okpukpe na-eji ụzọ aghụghọ ahụ akpatara ndị ohu Chineke nsogbu. Ruokwa taa, ndị okpukpe na-achọghị iji anya ahụ Ndịàmà Jehova na-eme ka ndị ọchịchị kpagbuwe ha mgbe ụfọdụ. Ọ bụrụ na e bo anyị ebubo ụgha, gịnị ka anyị kwesịrị ime? Anyị ga-amụta ọtụtụ ihe nihe Stivin mere.O Ji Obi Ike Gbaa Àmà Banyere Chineke nke Ebube Ọrụ 7:1-539, 10. Gịnị ka ndị nkatọ kwuru banyere ihe Stivin zara ndị Sanhedrin, gịnịkwa ka anyị kwesịrị iburu nobi?9Dị ka e kwurula nisiokwu a, mgbe Stivin nụrụ ebubo e boro ya, ihu ya dị ka ihu mmụọ ozi, nke gosiri na ahụ ruru ya ala. Ugbu a, Keyafas jụrụ ya, sị: Ọ bụ otú ahụ ka ihe ndị a dị? Ọrụ 7:1 Oge eruola ka Stivin kwuo okwu. O kwukwara okwu!10Ụfọdụ ndị akatọọla okwu Stivin kwuru, sị na nagbanyeghị ogologo okwu o kwuru, na o nweghị ihe o kwuru banyere ebubo ahụ e boro ya. Ma nezie, Stivin gosiri anyị ezigbo ihe nlereanya notú mmadụ ga-esi azara ọnụ ya nihe banyere ozi ọma. 1 Pita 3:15 Cheta na e boro Stivin ebubo na o kwuluru Chineke, ya bụ, na o kwuru okwu megide ụlọ nsọ. E bokwara ya ebubo na o kwuluru Mozis, nke pụtara na o kwuru okwu megide Iwu Mozis. Nihe Stivin zara ha, ọ chịkọtara akụkọ banyere ụmụ Izrel ma kee ya ụzọ atọ. O kwusikwara okwu ike nisi ihe ụfọdụ. Ka anyị leba ụzọ atọ ndị ahụ anya notu notu.11, 12. a Olee otú Stivin si jiri akụkọ banyere Ebreham kwuo okwu nke ọma? b Gịnị mere Stivin ji kpọtụ Josef aha nokwu ya?11Oge ndị nna ochie.Ọrụ 7:1-16 Stivin bu ụzọ kwuo banyere Ebreham, bụ onye ndị Juu na-akwanyere ùgwù nihi okwukwe o nwere. Mgbe Stivin malitere ịkọ akụkọ a dị mkpa ndị Juu ma ama, o kwuru na Jehova, bụ Chineke nke ebube, pụtara ìhè nihu Ebreham na Mesopotemia. Ọrụ 7:2 Nezie, Ebreham bụ onye mbịarambịa nAla Nkwa ahụ. O nweghị ụlọ nsọ, o nweghịkwa Iwu Mozis. Oleezi otú mmadụ ga-esi siwe ọnwụ na ọ bụ ụlọ nsọ ma ọ bụ iwu e dere ede ga-eme ka mmadụ kwesị ntụkwasị obi nebe Chineke nọ?12Ndị Stivin na-agwa okwu na-akwanyekwara Josef, onye si nagbụrụ Ebreham, ùgwù. Ma Stivin chetaara ha na ọ bụ ụmụnne Josef, ya bụ, ndị nna ebo dị iche iche nke Izrel, kpagburu onye ezi omume ahụ ma resị ya ndị ji ya mere ohu. Ma, Chineke ji ya zọpụta Izrel mgbe ụnwụ dara. O nwere ike ịbụ na Stivin ma otú Josef na Jizọs Kraịst si yie, ma o kwughị ya mgbe ahụ nihi na ọ chọrọ ka ndị ọ na-agwa okwu na-ege ya ntị.13. Nihe Stivin kwuru banyere Mozis, olee otú o si zara ọnụ ya nebubo ndị e boro ya, oleekwa isi ihe o ji ya kwuo?13Oge Mozis.Ọrụ 7:17-43 Stivin kwuru ọtụtụ ihe banyere Mozis. Ọ dị mma otú ahụ, ebe ọ bụ na ọtụtụ nime ndị òtù Sanhedrin bụ ndị Sadusii, ndị na-anaghị anabata akwụkwọ Baịbụl ndị ọzọ ma ọ bụghị ndị ahụ Mozis dere. Chetakwa na e boro Stivin ebubo na o kwuluru Mozis. Nokwu Stivin kwuru, ọ zaara ọnụ yanebubo ahụ ha boro ya, nihi na o gosiri na ya na-akwanyere Mozis na Iwu ahụ ezigbo ùgwù. Ọrụ 7:38 O kwuru na ndị ahụ Mozis gbalịrị ịzọpụta jụkwara ya. Ha jụrụ ya mgbe ọ gbara afọ iri anọ. Mgbe ihe karịrị afọ iri anọ gachara, ha nupụụrụ ya isi ọtụtụ ugboro.Stivin si otú ahụ jiri nwayọọ nwayọọ mee ka isi ihe ọ na-ekwu doo anya, ya bụ, na ọtụtụ ugboro, ndị Chineke jụrụ ndị Jehova họpụtara ka ha duo ha.14. Olee otú Stivin si jiri akụkọ banyere Mozis kwado isi ihe o kwuru nokwu ya?14Stivin chetaara ha na Mozis buru amụma na a ga-enwe onye amụma dị ka ya nIzrel. Ònye ka ọ ga-abụ, à ga-anabatakwa ya? Stivin azaghị ajụjụ ndị ahụ ruo mgbe o kwuchawara okwu ya. Isi ihe ọzọ o kwuru bụ: Mozis mụtara na e nwere ike ime ka ala ọ bụla dịrị nsọ, dị ka Jehova mere ka ala ebe ahụ ọkụ nọ na-enwu nosisi ogwu dịrị nsọ, bụ ebe ọ nọ gwa ya okwu. Nihi ya, è kwesịrị ikwu na ọ bụ naanị notu ụlọ, dị ka ụlọ nsọ ahụ dị na Jeruselem, ka a ga-anọ na-efe Jehova? Ka anyị chọpụta.15, 16. a Olee ihe mere ụlọikwuu ahụ ji dị mkpa nihe Stivin nọ na-akọwa? b Olee otú Stivin si jiri ụlọ nsọ Sọlọmọn mee ka ihe ọ na-ekwu doo anya?15Ụlọikwuu na ụlọ nsọ ahụ.Ọrụ 7:44-50 Stivin chetaara ndị ikpe ahụ na tupu e wuo ụlọ nsọ ahụ dị na Jeruselem, Chineke bu ụzọ gwa Mozis ka o wuo ụlọikwuu a na-ebugharị ebugharị, bụ ebe a ga na-anọ efe Ya ofufe. È nwere onye ga-anwa anwa sị na ụlọ nsọ ahụ ka ụlọikwuu ahụ, ebe ọ bụ na Mozis nonwe ya nọ nụlọikwuu ahụ fee Chineke?16Mgbe Sọlọmọn mechara wuo ụlọ nsọ ahụ dị na Jeruselem, o si nike mmụọ nsọ kwuo otu ihe dị mkpa nekpere o kpere. Dị ka Stivin si kwuo ya, Onye Kasị Elu adịghị ebi nụlọ e ji aka wuo. Ọrụ 7:48;2 Ihe 6:18 Jehova nwere ike iji ụlọ nsọ mezuo nzube ya, ma ọ bụghị naanị ụlọ nsọ. Gịnịzi mere ndị na-efe ya ga-eji na-eche na ọ bụ ụlọ mmadụ wuru ga-eme ka e fee Chineke ezi ofufe? Mgbe Stivin kwuchawara okwu ya, o ji ihe e kwuru nAịzaya mee ka ihe ọ na-ekwu doo anya, nke bụ: Eluigwe bụ ocheeze m, ụwa bụkwa ihe mgbakwasị ụkwụ m. Olee ụdị ụlọ unu ga-ewuru m? ka Jehova kwuru. Ma ọ bụ, olee ebe bụ maka izu ike m? Ọ bụ aka m mere ihe a niile, ọ bụghị ya?Ọrụ 7:49, 50;Aịza. 66:1, 2.17. Olee otú Stivin si jiri okwu o kwuru a mee ka a ghọta na ebubo ndị ahụ na-ege ya ntị boro ya abụghị eziokwu b zara ọnụ ya nebubo ndị ahụ e boro ya?17Kemgbe a ị gụwara ihe Stivin gwara ndị Sanhedrin, ọ bụ na i kwetaghị na otú o si kwuo okwu mere ka a ghọta na ebubo ahụ ndị mmadụ boro ya abụghị eziokwu? Ọ kọwara na nzube Jehova na-eji nwayọọ nwayọọ emezu, ọ bụghị omenala na-ekpebi ma ọ ga-emezu. Ndị niile bú ihe banyere ọmarịcha ụlọ nsọ ahụ dị na Jeruselem nisi, ya na omenalaniile e si nIwu Mozis wepụta, aghọtaghị ihe mere e ji nwee Iwu ahụ na ụlọ nsọ ahụ! E nwere ike ikwu na ajụjụ dị mkpa Stivin jụrụ nokwu ya bụ: Ụzọ kacha mma unu ga-esi akwanyere Iwu ahụ na ụlọ nsọ ahụ ùgwù ọ bụghị irubere Jehova isi? Neziokwu, okwu ahụ Stivin kwuru bụ ụzọ kacha mma ọ ga-esi azara ọnụ ya, nihi na ọ gbalịsiri ike rubere Jehova isi.18. Olee ụzọ ndị anyị kwesịrị isi ṅomie Stivin?18Olee ihe anyị ga-amụta nokwu Stivin? Ọ ma Akwụkwọ Nsọ nke ọma. Otú ahụkwa ka anyị kwesịrị ịna-amụchi Okwu Chineke anya ma ọ bụrụ na anyị chọrọ ịna-ejizi okwu nke eziokwu ahụ ejizi. 2 Tim. 2:15 Anyị kwesịkwara ịmụta ikwu okwu ọma na ịdị akọ naka Stivin. Ndị ọ gwara okwu bụ ndị obi ọjọọ! Ma, ọ gbalịrị iji ihe ha na-akwanyere ezigbo ùgwù gwa ha okwu, ka ha na ya ghara ise okwu. Ọ kwanyeere ha ùgwù mgbe ọ na-agwa ha okwu, kpọọ ndị agadi nime ha nna. Ọrụ 7:2 Anyị kwesịkwara iji obi dị nwayọọ na nkwanye ùgwù dị ukwuu na-akụzi eziokwu nke Okwu Chineke.1 Pita 3:15.19. Olee otú Stivin si jiri obi ike gwa ndị Sanhedrin okwu ikpe Jehova?19Otú ọ dị, anyị anaghị ahapụ ịgwa ndị mmadụ eziokwu dị nOkwu Chineke ma ọ bụkwanụ mee ka okwu ikpe Jehova yie okwu egwuregwu naanị nihi na anyị achọghị ịkpasu ha iwe. Stivin gosiri anyị ezigbo ihe nlereanya. O doro anya na ọ ma na ihe niile ahụ o kwuru agbanweghị obi ndị ọkàikpe Sanhedrin ahụ obi kpọrọ nkụ. Nihi ya, mgbe ọ na-emechi okwu ya, o si nike mmụọ nsọ gwa ha nasọghị anya na ha dị ka ndị nna nna ha, bụ ndị jụrụ Josef, Mozis na ndị amụma niile. Ọrụ 7:51-53 Neziokwu, ọ bụ ndị ọkàikpe Sanhedrin a gburu Mesaya ahụ Mozis na ndị amụma niile kwuru na ọ ga-abịa. Nezie, ọ bụ ha kacha mebie Iwu Mozis ahụ!Onyenwe Anyị Jizọs, Nara Mmụọ M Ọrụ 7:548:3Mgbe ha nụrụ ihe ndị a, o wee dụọ ha adụ nobi ha, ha wee malite ịta ikikere ezé megide ya.Ọrụ 7:5420, 21. Gịnị ka ndị Sanhedrin mere mgbe Stivin gwara ha okwu, oleekwa otú Jehova si mee ka obi sie ya ike?20Eziokwu ahụ doro anya Stivin kwuru mere ka iwe ju ndị ọkàikpe ahụ obi. Nakwanyereghị onwe ha ùgwù, ha taara Stivin ikikere ezé. Nwoke ahụ kwesịrị ntụkwasị chọpụtara na ha agaghị emere ya ebere otú ahụ ha na-emereghị Jizọs bụ Nna ya ukwu ebere.21Ka Stivin nwee ike idi ihe na-aga ime ya, o kwesịrị inwe obi ike. O doro anya na ọhụụ ahụ Jehova ji obi ebere kpugheere ya mere ka obi sie ya ike. Stivin hụrụ ebube Chineke, hụkwa Jizọs ka o guzo naka nri Nna Ya! Ka Stivin na-akọ ihe ọ hụrụ, ndị na-ekpe ya ikpe kpuchiri aka ná ntị ha. Maka gịnị? Tupu ihe a emee, Jizọs gwara ụlọikpe a na ya bụ Mesaya, nakwa na ya ga-anọdụ naka nri Nna ya noge na-adịghị anya. Mak 14:62 Ọhụụ ahụ Stivin hụrụ gosiri na Jizọs kwuru eziokwu.Neziokwu, ọ bụ ndị Sanhedrin ahụ raara Mesaya ahụ nye ma gbuo ya! Ha niile ji otu obi bịakwasị Stivin ma jiri nkume tụgbuo ya.22, 23. Olee otú ọnwụ Stivin si yie nke Nna ya ukwu, oleekwa otú Ndị Kraịst taa ga-esi nwee obi ike dị ka Stivin?22Stivin nwụrụ otú Nna ya ukwu si nwụọ. Obi ruru ya ala, ya atụkwasịkwa Jehova obi ma gwa ya ka ọ gbaghara ndị gburu ya. Stivin kwuru, sị: Onyenwe anyị Jizọs, nara mmụọ m. Ma eleghị anya, o kwuru ya nihi na ọ ka na-ahụ Nwa nke mmadụ na Nna Ya nọhụụ ahụ. O doro anya na Stivin ma okwu agbamume ahụ Jizọs kwuru, nke bụ: Abụ m mbilite nọnwụ na ndụ. Jọn 11:25 Nikpeazụ, Stivin kpekuru Chineke ekpere nolu dara ụda, sị: Jehova, agụla mmehie a megide ha. Mgbe o kwuchara okwu ahụ, ọ dara nụra ọnwụ.Ọrụ 7:59, 60.23Stivin si otú ahụ bụrụ onye mbụ na-eso ụzọ Kraịst e gburu nihi okwukwe ya. Gụọ igbe dị na peeji nke 48, bụ Gịnị Mere E Ji Kwuo na E Gburu Stivin nIhi Okwukwe Ya? Ma, ọ dị mwute na ọ bụghị ya ga-abụ onye ikpeazụ a ga-egbu nihi okwukwe ya. Ruokwa noge anyị a, ndị bu okpukpe nisi, ndị ọchịchị na-agba ara nakwa ndị mmegide ndị ọzọ obi tara mmiri, egbuola ụfọdụ ndị ohu Jehova kwesịrị ntụkwasị obi. Nagbanyeghị nke ahụ, obi kwesịrị isi anyị ike otú ahụ o siri Stivin. Jizọs bụ Eze na-achị achị ugbu a, o jikwa ike Nna ya nyere ya na-akpa ike. O nweghị ihe ga-egbochi ya ịkpọlite ndị na-eso ụzọ ya nwụrụ anwụ nọnwụ.Jọn 5:28, 29.GỊNỊ MERE E JI KWUO NA E GBURU STIVIN NIHI OKWUKWE YA?E si nokwu Grik bụmarʹtysnweta okwu a sụgharịrị onye e gburu nihi okwukwe ya. Ọ pụtara onye hụrụ ihe merenụ. Ma e nwere ihe ọzọ okwu Grik ahụ pụtara. Otu akwụkwọ na-akọwa okwu Grik kwuru na nime Baịbụl, ihe onye a kpọrọmarʹtysna-eme abụghị naanị ịhụ ihe merenụ. A na-agwa ya ka o kwuo ihe ọ hụrụ, ihe ọ nụrụ na ihe ọ ma. Ọ bụ ọrụ dịịrị ezi Ndị Kraịst niile ịgba àmà ihe ha ma banyere Jehova na nzube ya. Luk 24:48;Ọrụ 1:8 Akwụkwọ Nsọ kpọrọ Stivin onye àmà nihi na o kwuru banyere Jizọs.Ọrụ 22:20.A na-akpagbu Ndị Kraịst na-agba àmà, na-atụ ha mkpọrọ, na-akụ ha ihe, ọbụna gbuo ha. Nihi ya, kemgbe narị afọ nke abụọ O.A., a maliteziri ịkpọ onye a tara ụdị ahụhụ ahụ na-ekweghị ahapụ ihe o kweeremartyronye e gburu nihi okwukwe ya. Ọ bụ ya mere e nwere ike iji kwuo na Stivin bụ Onye Kraịst mbụ e gburu nihi okwukwe ya. Ma, mgbe mbụ, ihe mere e ji akpọ mmadụmartyrabụghị nihi na onye ahụ nwụrụ, kama ọ bụ nihi àmà ọ gbara.24. Olee otú Sọl si soro gbuo Stivin, oleekwa ihe bara ezigbo uru ga-adịte aka ọnwụ nwoke ahụ kwesịrị ntụkwasị obi ga-arụpụta?24Otu nwa okorobịa aha ya bụ Sọl nọ na-ele ihe a niile na-emenụ. Ọ kwadoro ka e gbuo Stivin, ọbụna lekọtara ndị na-atụ ya nkume uwe ha. Mgbe ntakịrị oge gachara, o buuru mkpagbu kpụ ọkụ nọnụ a malitere ịkpagbu Ndị Kraịst nisi. Ma e nwere ihe bara ezigbo uru ga-adịte aka ọnwụ Stivin ga-arụpụta. Ihe nlereanya ya ga-agba Ndị Kraịst ọzọ ume ikwesị ntụkwasị obi ma merie otú ahụ o meriri. Ọzọkwa, Sọl, onye e mechara na-akpọ Pọl, ga-akwa ezigbo mmakwaara nihe ahụ o mere mgbe a na-egbu Stivin. Ọrụ 22:20 O nyere aka gbuo Stivin, ma ọ ga-emecha ghọta na ya bụ onye nkwulu na onye mkpagbu na onye na-akparị mmadụ. 1 Tim. 1:13 O doro anya na Pọl echefughị Stivin na okwu ahụ dị egwu o kwuru nụbọchị ahụ. Nezie, ụfọdụ okwu Pọl kwuru nakwa ihe ndị o dere kọwara ihe ụfọdụ Stivin kwuru. Ọrụ 7:48;17:24;Hib. 9:24 Ka oge na-aga, Pọl mụtara ụdị okwukwe na obi ike Stivin, bụ nwoke jupụtara namara na ike, nwere. Ajụjụ bụzi, Ànyị ga-amụta ya?7 Izisa Ozi Ọma Banyere Jizọs1, 2. Olee otú mbọ a gbara ime ka a kwụsị ozi ọma na narị afọ mbụ si kụọ afọ nala?MKPAGBU kpụ ọkụ nọnụ malitere na mberede. Sọl malitere imeso ọgbakọ ahụ nụzọ jọgburu onwe ya. Okwu Grik e si sụgharịta imeso nụzọ jọgburu onwe ya pụtara tigbuo zọgbuo. Ọrụ 8:3 Ndị na-eso ụzọ Jizọs gbara ọsọ. O nwekwara ike ịdị ụfọdụ ka Sọl ọ ga-emezu ihe o bu nobi, nke bụ ikpochapụ Iso Ụzọ Kraịst. Otú ọ dị, ihe a na-atụghị anya ya si ná nchụsa a chụsara Ndị Kraịst pụta. Gịnị ka ọ bụ?2Ndị ahụ a chụsara malitere izisa ozi ọma banyere okwu Chineke nebe ndị ahụ ha gbagara. Ọrụ 8:4 Chegodị echiche! Mkpagbu ahụ emeghị ka ndị Chineke kwụsị ikwusa ozi ọma, kama o mere ka ozi ọma ruo ebe ndị ọzọ! Mgbe ndị na-akpagbu ndị na-eso ụzọ Jizọs chụsara ha, ha amaghị na ha emeela ka ozi ọma Alaeze Chineke ruo ebe ndị dị anya. Dị ka anyị ga-ahụ, ụdị ihe ahụ emeela noge anyị a.Ndị ahụ A ChụsasịrịỌrụ 8:4-83. a Ònye bụ Filip? b Tupu Filip agaa Sameria, olee ihe mere ọtụtụ ndị bi nobodo ahụ anụbeghị ozi ọma, ma olee ihe Jizọs buru namụma ga-eme na ya?3Filip bụ otu nime ndị ahụ a chụsasịrị.Ọrụ 8:4; gụọ igbe dị na peeji nke 53, bụ Filip Onye Na-ezisa Ozi Ọma. Ọ gara Sameria. Ọtụtụ ndị bi nobodo ahụ anụbeghị ozi ọma nihi na Jizọs gwaburu ndịozi ya, sị: Unu abanyela nokporo ụzọ ndị mba ọzọ, unu abanyekwala nobodo ndị Sameria, kama nke ahụ, na-agakwurunụ atụrụ furu efu nke ụlọ Izrel. Mat. 10:5, 6 Otú ọ dị, Jizọs ma na ka oge na-aga, a ga-agba àmà nke ọma na Sameria, nihi na tupu ya alaa eluigwe, o kwuru, sị: Unu ga-abụ ndị àmà m ma na Jeruselem ma na Judia dum nakwa na Sameria, ruokwa nebe kasị anya nụwa.Ọrụ 1:8.4. Olee ihe ndị Sameria mere mgbe Filip ziri ha ozi ọma, oleekwa ihe nwere ike ịkpata ya?4Filip chọpụtara na Sameria achaala maka owuwe ihe ubi. Jọn 4:35 Ozi ọma o ziri ndị bi ebe ahụ mere ka ahụ ruo ha ala, ihe kpatakwara ya doro anya. Ndị Juu anaghị ekwe ka ha na ndị Sameria mekọọ ihe, ọtụtụ ndị Juu kpọdịrị ha asị. Ma, ndị Sameria ghọtara na Ndị Kraịst anaghị akpa ókè nozi ọma ha na-ekwusa. Ha ghọtakwara na ozi ọma ahụ adịtụdịghị ka ozizi ndị Farisii, bụ ndị na-akpa ókè. Filip ji ịnụ ọkụ nobi zie ndị Sameria ozi ọma nakpaghị ókè ọ bụla, gosi na ọ kpọghị ha asị otú ndị ọzọ kpọrọ ha. Ka a sịkwa ihe mere ìgwè ndị Sameria ji jiri otu obi na-ege ntị nihe Filip na-ekwu.Ọrụ 8:6.5-7. Nye ihe atụ ndị gosiri otú nchụsa a chụsara Ndị Kraịst si mee ka e kwusaa ozi ọma nebe dị iche iche.5Taa, mkpagbu a na-akpagbu ndị Chineke emebeghị ka ha kwụsị ikwusa ozi ọma otú ahụ ọ na-emeghị ka Ndị Kraịst narị afọ mbụ kwụsị. Ọtụtụ mgbe, ịtụ Ndị Kraịst mkpọrọ ma ọ bụ ịchụga ha mba ọzọ na-eme ka e kwusaara ndị nọ ebe ahụ ozi ọma Alaeze. Dị ka ihe atụ, noge a na-alụ Agha Ụwa nke Abụọ, Ndịàmà Jehova kwusaara ndị ọzọ ozi ọma mgbe a tụrụ ha mkpọrọ nogige ịta ahụhụ ndị Nazi. Onye Juu ya na Ndịàmà nọrọ nebe ahụ kwuru, sị: Obi ike Ndịàmà Jehova a tụrụmkpọrọ nwere mere ka o doo m anya na okpukpe ha si nAkwụkwọ Nsọ, o mekwara ka m bụrụ Onyeàmà.6Mgbe ụfọdụ, Ndịàmà na-ezi ndị na-akpagbu ha ozi ọma, ha echegharịa. Dị ka ihe atụ, mgbe a kpọfere otu Onyeàmà aha ya bụ Franz Desch nogige ịta ahụhụ nke Gusen dị nAustria, ọ mụụrụ otu onye uwe ojii Baịbụl. Chee echiche ụdị obi ụtọ ha nwere mgbe ha hụrụ ibe ha anya ọzọ notu mgbakọ Ndịàmà Jehova nwere ka ọtụtụ afọ gachara.Ha abụọaghọọla ndị na-ekwusa ozi ọma!7Ụdị ihe ahụ mere mgbe mkpagbu mere ka Ndị Kraịst si notu mba gbaga ná mba ọzọ. Dị ka ihe atụ, nagbata afọ 1970 na 1980, mgbe Ndịàmà nọ na Malawi gbagara ọsọ ndụ na Mozambique, ha ziri ndị obodo ahụ ozi ọma nke ọma. Mgbe ndị Mozambique mechara kpagbuwe ha, ha akwụsịghị izisa ozi ọma. Otu Onyeàmà aha ya bụ Francisco Coana kwuru, sị: Neziokwu, e jidere ụfọdụ nime anyị ọtụtụ ugboro nihi ozi ọma anyị na-ekwusa. Ma, mgbe ọtụtụ ndị ghọrọ Ndịàmà nihi ozi ọma anyị ziri ha, o mere ka obi sie anyị ike na Chineke na-enyere anyị aka otú ahụ o nyeere Ndị Kraịst narị afọ mbụ.8. Olee otú mgbanwe ọchịchị na ụkọ ego si metụta ọrụ ikwusa ozi ọma?8Neziokwu, ọ bụghị naanị mkpagbu na-eme ka Iso Ụzọ Kraịst ruo ná mba ndị ọzọ. Nọtụtụ afọ ndị gara aga, mgbanwe ọchịchị na ụkọ ego emeela ka e kwusaara ndị na-asụ asụsụ dị iche iche na mba dị iche iche ozi ọma Alaeze. Ụfọdụ ndị a na-alụ agha nobodo ha na ndị obodo ha dara ogbenye akwagala ná mba ndị ihe katụ mma ma malite ịmụ Baịbụl nebe ahụ. Ọtụtụ ndị gbara ọsọ ndụ emeela ka e nwee ókèala ndị a na-asụ asụsụ mba ọzọ ná mba dị iche iche. Notu obodo a na-akpọ San Diego, California, nke dị nAmerica, a na-asụ ihe karịrị otu narị asụsụ. Ndịàmà Jehova ehiwela ọtụtụ ọgbakọ ndị na-amụ ihe nasụsụ mba ọzọ nebe ahụ. Nókèala unu, ị na-agbalị izi ndị si ná mba niile na ebo niile na ndị niile na asụsụ niile ozi ọma?Mkpu. 7:9.Nyekwanụ Mụ Onwe M Ikike A Ọrụ 8:9-25Ma mgbe Saịmọn hụrụ na a na-enye mmụọ nsọ mgbe ndịozi ahụ bikwasịrị mmadụ aka nisi, o nyere ha ego.Ọrụ 8:189. Ònye bụ Saịmọn, gịnị mere o ji nwee mmasị nebe Filip nọ?9Filip mere ọtụtụ ihe ịrịba ama na Sameria. Dị ka ihe atụ, ọ gwọrọ ndị nwere nkwarụ, chụpụkwa ndị mmụọ ọjọọ. Ọrụ 8:6-8 E nwere otu nwoke ọrụ ebube ahụ Filip rụrụ kacha masị. Aha ya bụ Saịmọn. Ọ bụ onye anwansi, onye ndị mmadụ na-akwanyere ezigbo ùgwù ma na-ekwu banyere ya, sị: Nwoke a bụ Ike Chineke. Ugbu a, Saịmọn ahụlanke bụike Chineke nọrụ ebube ndị ahụ Filip rụrụ, ya aghọọ onye kwere ekwe. Ọrụ 8:9-13 Ma mgbe e mechara, Saịmọn gosiri ihe mere o ji kwere. Gịnị ka o mere?10. a Olee ihe Pita na Jọn mere na Sameria? b Olee ihe Saịmọn mere mgbe ọ hụrụ ka ndị ghọrọ ndị na-eso ụzọ Jizọs ọhụrụ nwetara mmụọ nsọ mgbe Pita na Jọn bikwasịrị ha aka nisi?10Mgbe ndịozi nụrụ na ọtụtụ ndị bi na Sameria amalitela ịghọ Ndị Kraịst nike nike, ha zigaara ha Pita na Jọn. Gụọ igbe dị na peeji a, bụ Otú Pita Si Jiri Mkpịsị Ugodi nke Alaeze Rụọ Ọrụ. Mgbe ndịozi abụọ ahụ rutere Sameria, ha bikwasịrị ndị ahụ ghọrọ ndị na-eso ụzọ Jizọs aka nisi, onye ọ bụla nime ha anata mmụọ nsọ.Mgbe Saịmọn hụrụ ihe merenụ, ọ tọrọ ya ụtọ. Ọ gwara ndịozi ahụ, sị: Nyekwanụ mụ onwe m ikike a, ka onye ọ bụla m ga-ebikwasị aka m nisi wee nata mmụọ nsọ. Saịmọn nyedịrị ha ego, chee na ya nwere ike iji ego zụta ike a Chineke na-enye ndị na-eso ụzọ Jizọs!Ọrụ 8:14-19.11. Olee ndụmọdụ Pita nyere Saịmọn, oleekwa ihe Saịmọn mere?11Pita amaghị ọnụ jijiji mgbe ọ na-agwa Saịmọn okwu. Onyeozi ahụ gwara Saịmọn, sị: Ka gị na ọlaọcha gị laa niyi, nihi na i chere na ị pụrụ iji ego nweta onyinye nke Chineke na-enye nefu. I nweghị òkè ma ọ bụ ihe nketa nihe a, nihi na obi gị akwụghị ọtọ nanya Chineke. Pita gbara Saịmọn ume ka o chegharịa ma kpee ekpere ka Chineke gbaghara ya. Pita gwara ya, sị: Rịọsie Jehova arịrịọ ike, ka e wee gbaghara gị ihe ọjọọ obi gị na-echepụta, ma ọ bụrụ na ọ ga-ekwe omume. O doro anya na Saịmọn abụghị onye ọjọọ; ọchọrọime ihe ziri ezi, maọ maghị otú ọ ga-esi eme ya mgbe ahụ. Nihi ya, ọ rịọrọ ndịozi ahụ, sị: Rịọsierenụ m Jehova arịrịọ ike ka nke ọ bụla nime ihe unu kwuru wee ghara ịbịakwasị m.Ọrụ 8:20-24.12. Gịnị bụ ịzụ ọkwá, oleekwa otú ọnyà a sirila mata Krisendọm?12Mba ahụ Pita baara Saịmọn kwesịrị ịbụrụ Ndị Kraịst taa ihe ịdọ aka ná ntị. Neziokwu, e si nihe ahụ merenụ nweta okwu Bekee e si sụgharịta ịzụ ọkwá. Ịzụ ọkwá pụtara iji ego zụrụ ọkwá ma ọ bụ ire ya ere, nke ka nke, nokpukpe. E nwere ọtụtụ ihe atụ gosiri na Krisendọm si nezi ofufe dapụ na-eme ụdị ihe a kemgbe ụwa. Otu akwụkwọ nkà ihe ọmụma Encyclopædia Britannica1878 kwuru, sị: Ọ bụrụ na nwa akwụkwọ amụọ ihe na-eme ná nzukọ ndị a na-enwe mgbe a na-ahọpụta poopu, ọ ga-edo ya anya na e metụbeghị ntụliaka nejighị ego zụrụ ọkwá, nihi na otú e si azụ ọkwá ọtụtụ mgbe ná nzukọ ahụ nemeghị ihere jọgburu onwe ya, a naghịkwa ezo ya ezo.13. Olee otú Ndị Kraịst ga-esi kpachara anya ka ha ghara ịzụ ọkwá?13Ndị Kraịst kwesịrị ịkpachara anya ka ha ghara ịzụ ọkwá. Dị ka ihe atụ, ha ekwesịghị iji nnukwu onyinye ma ọ bụ ọnụ ụtọ mee ka ndị nwere ike inye mmadụ ihe ùgwù ije ozi nọgbakọ menyere ha. Ihe ọzọ bụkwa na ndị e lere anya na ha nwere ike inye mmadụ ihe ùgwù kwesịrị ịkpachara anya ka ha ghara imenyere ndị ọgaranya. Ha niile bụcha ịzụrụ ọkwá. Neziokwu, ndị ohu Chineke niile kwesịrị ime ka ndị ka nta, chere ka mmụọ Jehova mee ka ha nweta ihe ùgwù ije ozi. Luk 9:48 E kwesịghị inwe ndị na-achọrọ onwe ha otuto ná nzukọ Chineke.Ilu 25:27.OTÚ PITA SI JIRI MKPỊSỊ UGODI NKE ALAEZE RỤỌ ỌRỤJizọs gwara Pita, sị: M ga-enye gị mkpịsị ugodi nke alaeze eluigwe. Mat. 16:19 Gịnị ka okwu Jizọs pụtara? Mkpịsị ugodi ahụ Jizọs kpọrọ aha gosiri na Pita ga-eme ka ndị dị iche iche nweta ihe ọmụma na ohere ha ga-eji banye nAlaeze Mesaya. Olee mgbe Pita ji mkpịsị ugodi ndị ahụ rụọ ọrụ?Pita ji mkpịsị ugodi nke mbụ rụọ ọrụ na Pentikọst afọ 33 O.A., mgbe ọ gwarandị Juu na ndị ha tọghatara atọghataka ha chegharịa, ka e meekwa ha baptizim. Ihe dị ka puku mmadụ atọ mere otú ahụ, ha aghọọ ndị ga-eso chịa nAlaeze Chineke.Ọrụ 2:1-41.Pita ji mkpịsị ugodi nke abụọ rụọ ọrụ ntakịrị oge mgbe e gbuchara Stivin nihi okwukwe ya. Noge ahụ, Pita na Jọn bikwasịrịndị Sameriae mere baptizim ọhụrụ aka nisi, ha enweta mmụọ nsọ.Ọrụ 8:14-17.Pita ji mkpịsị ugodi nke atọ rụọ ọrụ nafọ 36 O.A. Nafọ ahụ, o mere kandị Jentaịla na-ebighị úgwù nweta olileanya ịga eluigwe. Ọ bụ mgbe ahụ ka o ziri Kọniliọs ozi ọma. Kọniliọs bụ onye Jentaịl mbụ a na-ebighị úgwù ghọrọ onye na-eso ụzọ Kraịst.Ọrụ 10:1-48.Ị Maara nEzie Ihe Ị Na-agụ? Ọrụ 8:26-4014, 15. a Ònye bụ ọnaozi Itiopia, oleekwa otú Filip si hụ ya? b Gịnị ka nwoke Itiopia ahụ mere mgbe Filip ziri ya ozi ọma, gịnịkwa mere a ga-eji ekwu na e meghị ya baptizim ọkụ ọkụ? Gụọihe e dere nala ala peeji.14Mmụọ ozi Jehova gwara Filip ka ọ gaa nokporo ụzọ nke si Jeruselem gaa Geza. Ọ bụrụ na o doghị Filip anya ihe mere e ji sị ya gawa ebe ahụ, o mechara ghọta ya mgbe ọ hụrụ ọnaozi Itiopia ka ọ na-agụpụta akwụkwọ Aịzaya onye amụma. Gụọ igbe dị na peeji nke 57, bụ GịnịMere E Ji Kpọọ Ya Ọnaozi? Mmụọ nsọ Jehova mere ka Filip garuo nso nụgbọ ịnyịnya nwoke ahụ. Ka ụgbọ ịnyịnya onye Itiopia ahụ na-aga, Filip ji ọsọ na-aga nakụkụ ya ma jụọ nwoke ahụ, sị: Ị maara nezie ihe ị na-agụ? Ọ zara ya, sị: Olee otú m ga-esi mara, ma ọ bụrụ na mmadụ eduzighị m?Ọrụ 8:26-31.15Onye Itiopia ahụ rịọrọ Filip ka ọ rịgota nụgbọ ịnyịnya ya. Chegodị echiche ụdị ụka ha nọ na-akparịta! Ihe atụrụ ahụ ma ọ bụ ohu ahụ e dere namụma Aịzaya pụtara bụ ihe omimi kemgbe ụwa. Aịza. 53:1-12 Nagbanyeghị nke ahụ, ka Filip na ọnaozi Itiopia ahụ na-aga, Filip kọwaara ya na amụma ahụ mezuru nebe Jizọs Kraịst nọ. Dị ka ndị ahụ e mere baptizim na Pentikọst afọ 33 O.A., onye Itiopia ahụ, bụ onye a tọghatara nokpukpe ndị Juu, matara ihe o kwesịrị ime ozugbo. Ọ gwara Filip, sị: Lee! Mmiri; gịnị na-egbochi ime m baptizim? Filip mere onye Itiopia ahụ baptizim ozugbo!Gụọ igbe bụ Ime Baptizim nIme Mmiri. Mgbe e mechara, mmụọ Jehova duuru Filip gaa Ashdọd, bụ ebe ọ nọgidere na-ekwusa ozi ọma.Ọrụ 8:32-40.GỊNỊ MERE E JI KPỌỌ YA ỌNAOZI?Okwu Grik e si sụgharịta ọnaozi bụeunouʹkhos.O nwere ike ịpụta nwoke e mere ka ọ ghara inwe ike ịtụwa nwaanyị ime ma ọ bụkwanụ onyeisi ndị na-eje ozi nobí eze. O yiri ka à na-apị ndị na-elekọta ụmụ nwaanyị eze nobí eze amụ. Ma a naghị eme ya ndị ọzọ na-eje ozi nobí eze, dị ka obu ihe ọṅụṅụ eze ma ọ bụ onye na-elekọta ego. O doro anya na a pịghị ọnaozi Itiopia ahụ Filip mere baptizim amụ, nihi na ọ na-elekọtara eze ego. E nwere ike ikwu na ọ bụ minista okwu ego dị naka.Onye Itiopia ahụ bụkwa onye a tọghatara atọghata, ya bụ, onye na-efe Jehova na-abụghị onye Juu. Ọ bịara Jeruselem ife Chineke. Ọrụ 8:27 Nihi ya, anyị nwere ike ikwu na onye Itiopia ahụ abụghị ọnaozi nkịtị, nihi na Chineke nyere ndị Izrel iwu na ndị a pịrị amụ agaghị abata nọgbakọ Izrel.Diut. 23:1.Ime Baptizim Nime MmiriOlee otú e si eme Ndị Kraịst baptizim? Ụfọdụ kwetara na otú e kwesịrị isi eme ya bụ ịwụsa ha mmiri ma ọ bụ ifesa ha mmiri nisi. Otú ọ dị, e mere ọnaozi Itiopia ahụ baptizim nime mmiri. Baịbụl kwuru, sị: Ha abụọbanyere nimemmiri ahụ, ma Filip ma ọnaozi ahụ. Ọrụ 8:36,38 Ọ bụrụ na otú e kwesịrị isi na-eme ndị mmadụ baptizim bụ ịwụsa ha mmiri nisi ma ọ bụ ifesa ha mmiri nisi, ọnaozi ahụ agaraghị akwụsị ụgbọ ịnyịnya ya mgbe ọ bịarutere ná mmiri. Ọbụna obere mmiri, dị ka nke dị na karama akpụkpọ, gaara ezu iji mee ya baptizim. Neziokwu, o yiri ka ọnaozi ahụ ò nwere mmiri na karama akpụkpọ ya, nihi na ọ na-aga nụzọ dị nọzara.Ọrụ 8:26.Akwụkwọ ọkọwa okwu nke Liddell na Scott dere kwuru na okwu Grik bụbaptiʹzo,nke e si sụgharịta ime baptizim, pụtara imikpu ma ọ bụ ịsụnye ná mmiri. Ebe ndị e kwuru okwu banyere baptizim nime Baịbụl gosiri na nkọwa ahụ ziri ezi.Jọn 3:23kwuru na Jọn nọ na-eme baptizim nInọn nke dị Selim nso, nihi na e nwere mmiriburu ibunebe ahụ. Mgbe e mekwara Jizọs baptizim, Baịbụl kwuru, sị: Mgbe Jizọssi na mmiri na-ebili,ọ hụrụ ka eluigwe na-ekewa. Mak 1:9, 10 Nihi ya, baptizim a na-eme ezi Ndị Kraịst nime mmiri, ya bụ, imikpu ha nime mmiri, ziri ezi.16, 17. Olee otú ndị mmụọ ozi si soro nọrụ ikwusa ozi ọma taa?16Taa, ọ bụ ihe ùgwù na Ndị Kraịst na-arụ ụdị ọrụ ahụ Filip rụrụ. Ọtụtụ mgbe, ha na-ekwusara ndị ha hụrụ mgbe ha na-anọghị nozi ozi Alaeze, dị ka mgbe ha na-eme njem. O doro anya na ọtụtụ mgbe, ịhụ onye nwere mmasị nozi Alaeze anaghị abụ ná ndaba. Ha na-atụ anya ụdị ihe ahụ, nihi na Baịbụl mere ka o doo anya na ndị mmụọ ozi na-eduzi ọrụ ikwusa ozi ọma iji mee ka e zisaara mba niile na ebo niile na asụsụ niile na ndị niile ozi ọma. Mkpu. 14:6 Jizọs buru amụma na ndị mmụọ ozi ga na-eduzi ọrụ ikwusa ozi ọma. Nihe atụ Jizọsnyere banyere ọka wit na ata, o kwuru na noge owuwe ihe ubi, ya bụ, nọgwụgwụ nke usoro ihe a, ndị ahụ na-ewe ihe ubi bụ ndị mmụọ ozi. Jizọs kwukwara na ndị mmụọ ozi ga-achịpụta ihe niile na-eme ka a sụọ ngọngọ nalaeze ya nakwa ụmụ mmadụ ndị na-emebi iwu. Mat. 13:37-41 Notu mgbe ahụ, ha ga-achịkọta ndị ga-eso Jizọs chịa nAlaeze eluigwe. Ka oge na-aga, ha ga-achịkọtakwa oké ìgwè mmadụ nke atụrụ ọzọ, bụ ndị Jehova ga-akpọbata ná nzukọ ya.Mkpu. 7:9;Jọn 6:44,65;10:16.17Ihe na-egosi na ọ bụ eziokwu bụ na ụfọdụ ndị anyị na-ekwusara ozi ọma na-ekwu na ha nọ na-ekpe ekpere ka Chineke nyere ha aka. Dị ka ihe atụ, otu nwatakịrị so ndị nkwusa Alaeze abụọ gaa ozi ọma. Mgbe ha zichara ozi ọma nụtụtụ, Ndịàmà abụọ ahụ chọrọ ịla, ma nwatakịrị ahụ siri ọnwụ na ya ga-aga nụlọ nke ọzọ. Neziokwu, ọ gara kụọ aka nọnụ ụzọ ahụ! Otu nwa agbọghọ emepee ụzọ, Ndịàmà abụọ ahụ agaa zie ya ozi ọma. O juru ha anya mgbe nwaanyị ahụ gwara ha na ya nọ na-ekpe ekpere ka Chineke zitere ya onye ga-akụziri ya Baịbụl. O kwetara ka ha mụwara ya Baịbụl!Chineke, nagbanyeghị onye ị bụ, biko, nyere m aka18. Olee ihe mere na anyị ekwesịghị iji ozi ọma anyị na-ekwusa gwuo egwu?18Ebe ị nọ nọgbakọ Ndị Kraịst, i nwere ihe ùgwù iso ndị mmụọ ozi na-arụ ọrụ ka a na-ekwusa ozi ọma noge anyị a karịa otú e kwusatụrụla ya. Ya adịla mgbe ị ga-eji ihe ùgwù ahụ gwuo egwu. Ọ bụrụ na ị nọgide na-agbalịsi ike, obi ga na-atọ gị ezigbo ụtọ ka ị na-ekwusa ozi ọma banyere Jizọs.Ọrụ 8:35.8 Ọgbakọ ahụ Banyere nOge Udo1, 2. Gịnị ka Sọl chọrọ ịga mee na Damaskọs?E NWERE ndị njem ihu na-anaghị atọ ọchị. Ọ fọrọ ntakịrị ka ha rute Damaskọs, bụ ebe ha chọrọ ịga rụọ arụrụala. Ha ga-aga nụlọ ndị na-eso ụzọ Jizọs, bụ ndị a kpọrọ asị, ka ha dọkpụrụ ha, kee ha agbụ ma mee ha ihe ihere. Ha ga-akpụrụkwa ha gaa Jeruselem ka ụlọikpe Sanhedrin taa ha ahụhụ.2Aha onye ndú ha bụ Sọl. E nweela mgbe o so wụfuo ọbara.Noge na-adịbeghị anya, obi tọrọ ya ụtọ mgbe ọ hụrụ ka ndị òtù ya okpukpe ha na-agba ara ji nkume tụgbuo Stivin, bụ ezigbo onye na-eso ụzọ Jizọs. Ọrụ 7:578:1 Ihe Sọl mere abụghị naanị imesi ndị na-eso ụzọ Jizọs bi na Jeruselem ike, o mere ka mkpagbu a na-akpagbu ha gbasaa ka ọkụ na-agba ọzara. Ọ chọrọ ikpochapụ òtù ahụ na-enye ha nsogbu, nke a na-akpọ Ụzọ Ahụ.Ọrụ 9:1, 2; gụọ igbe dị na peeji nke 61, bụ Ikike Sọl Nwere na Damaskọs.3, 4. a Gịnị mere Sọl? b Olee ajụjụ ndị anyị ga-aza?3Na mberede, ìhè na-achachi anya nwuru gburugburu Sọl. Ndị so ya hụrụ ìhè ahụ, ma o nyeghị ha ọnụ okwu. E mere ka ìsì kpuo Sọl, ya adaa nala. Ọ naghịzi ahụ ụzọ. Ya anụ olu si neluigwe sị ya: Sọl, Sọl, gịnị mere i ji na-akpagbu m? O juru Sọl anya, ya ajụọ, sị: Ị bụ onye, Onyenwe anyị? Ọ ga-abụrịrị na ihe a zara Sọl mere ka ọ kụja. A zara ya, sị: Abụ m Jizọs, onye ị na-akpagbu.Ọrụ 9:3-5;22:9.4Gịnị ka anyị ga-amụta nokwu mbụ ahụ Jizọs gwara Sọl? Olee uru anyị ga-erite ma ọ bụrụ na anyị amụọ ihe ndị mere mgbe e mere ka Sọl ghọọ Onye Kraịst? Olee ihe ndị anyị ga-amụta nihe ọgbakọ Ndị Kraịst ji oge udo ha nwere mee mgbe e mere ka Sọl chegharịa?IKIKE SỌL NWERE NA DAMASKỌSOlee otú Sọl si nweta ikike ịga nobodo ọzọ jide Ndị Kraịst? Òtù Sanhedrin na nnukwu onye nchụàjà nwere ikike ịgwa ndị Juu bi nebe niile ihe bụ ihe ọma na ihe ọjọọ. O doro anya na e nyekwara nnukwu onye nchụàjà ikike ịgbara ndị arụrụala gbatara ọsọ ndụ ụgbọ nwa mkpi ka e kpee ha ikpe nobodo ha. Nihi ya, ndị okenye nọ nụlọ nzukọ ndị dị na Damaskọs na-eji otu obi eme ihe e kwuru nakwụkwọ ozi nnukwu onye nchụàjà zitere.Ọrụ 9:1, 2.Ndị Rom nyekwara ndị Juu ikike ikpe ikpe ndị e nwere nobodo ha. Ọ bụ ya mere ndị Juu ji nwee ikike ịpịa Pọl onyeozi ọnụ ụtarị iri anọ e wepụrụ otu. 2 Kọr. 11:24 Akwụkwọ Makabii nke Mbụ kwuru banyere akwụkwọ ozi onye nnọchiteanya Rom degaara Tọlemi nke Asatọ nIjipt nafọ 138 T.O.A. Akwụkwọ ozi ahụ kwuru, sị: Ọ bụrụ na o nwere ndị arụrụala ọ bụla si nobodo ha gbata ọsọ ndụ nobodo unu, kpụrụnụ ha kpụgara Saịmọn, nnukwu ụkọchukwu ka ọ taa ha ahụhụ dị ka iwu obodo ha siri dị. 1 Makabii 15:21 Nafọ 47 T.O.A., Juliọs Siza kwuru na ọ bụ eziokwu na e nyere nnukwu onye nchụàjà ikike nakwa ka ọ na-edozi okwu ọ bụla ndị Juu na-ese nihi omenala ha.Gịnị Mere I Ji Na-akpagbu M? Ọrụ 9:1-55, 6. Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nokwu Jizọs gwara Sọl?5Mgbe Jizọs kwụsịrị Sọl nụzọ Damaskọs, Ọ jụghị ya: Gịnị mere i jina-akpagbu ndị na-eso ụzọ m? Dị ka anyị bu ụzọ kwuo, ọ sịrị ya: Gịnị mere i ji na-akpagbum?Ọrụ 9:4 Nezie, ọ na-adị Jizọs ka ọ bụ ya ka a na-akpagbu mgbe a na-akpagbu ndị na-eso ụzọ ya.Mat. 25:34-40,45.6Ọ bụrụ na a na-emesi gị ike nihi okwukwe i nwere nebe Kraịst nọ, ka obi sie gị ike na Jehova na Jizọs ma nsogbu gị. Mat. 10:22,28-31 Ma eleghị anya, a gaghị ewepụ ọnwụnwa ahụ ugbu a. Cheta na Jizọs hụrụ mgbe Sọl nyere aka gbuo Stivin, hụkwa mgbe Sọl na-aga adọkpụrụ ndị na-eso ụzọ Jizọs kwesịrị ntụkwasị obi nọ na Jeruselem nụlọ ha. Ọrụ 8:3 Ma Jizọs egbochighị ya mgbe ahụ. Nagbanyeghị nke ahụ, Jehova si naka Kraịst mee ka Stivin na ndị ọzọ na-eso ụzọ Jizọs nweta ike ha ji kwesị ntụkwasị obi.7. Gịnị ka ị ga-eme ma ọ bụrụ na ị chọrọ idi mmegide?7Gị onwe gị nwere ike idi mmegide ma ọ bụrụ na i mee ihe anọ ndị a: 1 Kpebisie ike na ị ga-ekwesị ntụkwasị obi, ihe ọ sọkwara ya mee. Job 4:6 2 Rịọ Jehova ka o nyere gị aka. Fil. 4:6, 7 3 Hapụrụ Jehova ọbọ. Rom 12:17-21 4 Tụkwasị Jehova obi na ọ ga-enye gị ike ị ga-eji na-atachi obi ruo mgbe ọ ga-ewepụ ọnwụnwa ahụ.Fil. 4:12, 13.Sọl, Nwanna M, Onyenwe Anyị . . . Ezitewo M Ọrụ 9:6-178, 9. Olee otú i chere obi dị Aayas nihi ọrụ e nyere ya?8Jizọs zara Sọl ajụjụ ahụ ọ jụrụ, nke bụ, Ị bụ onye, Onyenwe anyị?, ma sị ya: Bilie banye nime obodo, a ga-agwakwa gị ihe ị ga-eme. Ọrụ 9:6 E du Sọl ahụ ìsì kpuru gaa nebe ọ ga-anọ na Damaskọs, bụ ebe ọ nọ buo ọnụ ma kpee ekpere ruo ụbọchị atọ. Ka ọ dị ugbu a, Jizọs gwara otu onye na-eso ụzọ ya nọ nobodo ahụ ihe banyere Sọl. Aha nwoke ahụ bụ Aayas, onye ndị Juu niile bi na Damaskọs na-akọ akụkọ ọma banyere ya.Ọrụ 22:12.9Chegodị echiche otú obi dị Aayas! Ọ ga-abụrịrị na obi akachaghị ya. Ọ bụ Jizọs Kraịst ahụ a kpọlitere nọnwụ, bụ Onyeisi ọgbakọ, nọ na-agwa ya okwu ahụma họrọ ya ka ọ gaa rụọ ọrụ pụrụ iche. Ọrụ ahụ e nyere ya bụ ezigbo ihe ùgwù, ma ọ dịghị mfe! Mgbe Jizọs gwara Aayas ka ọ gaa gwa Sọl okwu, ọ zara ya, sị: Onyenwe anyị, anụwo m nọnụ ọtụtụ ndị banyere nwoke a, nụkwa ọtụtụ ihe ọjọọ o mere ndị nsọ gị na Jeruselem. O nwekwara ikike ndị isi nchụàjà nyere ya ike ndị niile na-akpọku aha gị agbụ.Ọrụ 9:13, 14.10. Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta banyere Jizọs notú o si meso Aayas omume?10Jizọs abaraghị Aayas mba nihi ikwu otú ọ dị ya nobi. Ma, Jizọs gwara ya ihe doro anya ọ ga-eme. Ọ kwanyeere Aayas ùgwù ma gwa ya ihe mere O ji chọọ ka ọ rụọ ọrụ a pụrụ iche. Jizọs kwuru banyere Sọl, sị: Nwoke a bụ arịa m họọrọ ka o buru aha m gakwuru ndị mba ọzọ, gakwurukwandị eze na ụmụ Izrel. Nihi na m ga-egosi ya nke ọma ọtụtụ ahụhụ ọ na-aghaghị ịta nihi aha m. Ọrụ 9:15, 16 Aayas rubeere Jizọs isi ozugbo. Ọ gara chọta Sọl ahụ na-akpagbu Ndị Kraịst ma sị ya: Sọl, nwanna m, Onyenwe anyị, bụ Jizọs ahụ nke pụtara ìhè nihu gị nụzọ i si bịa, ezitewo m, ka i wee hụwa ụzọ ma jupụta na mmụọ nsọ.Ọrụ 9:17.11, 12. Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nokwu banyere Jizọs, Aayas, na Sọl?11Nakụkọ a a kọrọ banyere Jizọs, Aayas, na Sọl, e nwere ọtụtụ ihe anyị ga-amụta. Dị ka ihe atụ, Jizọs na-arụsi ọrụ ike niduzi ozi ọma anyị na-ekwusa, dị nnọọ ka o kwere nkwa ime. Mat. 28:20 Nagbanyeghị na Jizọs anaghị agwa ndị mmadụ okwu taa, o si naka ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi na-eduzi ozi ọma anyị na-ekwusa. Ọ bụ ya ka o mere onye na-elekọta ihe niile o nwere. Mat. 24:45-47 Òtù Na-achị Isi na-ezipụ ndị nkwusa, ndị ọsụ ụzọ, na ndị ozi ala ọzọ ka ha gaa chọọ ndị chọrọ ịmatakwu Kraịst. Dị ka e kwuru nIsi nke Asaa, ọtụtụ nime ndị ahụ ekpeela ekpere ka Chineke zi ha ụzọ, Ndịàmà Jehova emechaa bịa nụlọ ha.Ọrụ 9:11.12Aayas rubere isi, gaa rụọ ọrụ ahụ e nyere ya, nke mere ka Chineke gọzie ya. Ị na-erube isi niwu ahụ e nyere anyị, ya bụ, ịgba àmà nke ọma, ọ bụrụgodị na obi akachaghị gị ịrụ ọrụ ahụ? Ọ na-abụ, ụfọdụ ndị cheta ịga nụlọ nụlọ na ịgakwuru ndị ha na-amaghị, obi awụba ha nafọ. Ọ na-esiri ndị ọzọ ike izi ndị mmadụ ozi ọma nebe a na-achụ ego, nokporo ámá, ma ọ bụ nekwe ntị. Aayas kwụsịrị ịtụ ụjọ ma nwee ihe ùgwù inyere Sọl aka inweta mmụọ nsọ.Ihe mere Aayas ji mee ya bụ na ọ tụkwasịrị Jizọs obi, marakwa na Sọl nwere ike ịghọ nwanna ya. Anyị nwere ike ịkwụsị ịtụ ụjọ ma ọ bụrụ na anyị emee ihe Aayas mere, ya bụ, ịtụkwasị Jizọs obi na ọ bụ ya na-eduzi ozi ọma anyị na-ekwusa, inwe ọmịiko nebe ndị mmadụ nọ, na ịmara na ọbụna ndị a na-atụ ezigbo ụjọ nwere ike ịghọ ụmụnna anyị.Mat. 9:36.Ọ Malitere Ikwusa Jizọs Ọrụ 9:18-3013, 14. Ọ bụrụ na ị na-amụ Baịbụl ma e mebeghị gị baptizim, gịnị ka i kwesịrị ịmụta nihe Sọl mere?13Sọl mere ihe ọ mụtara ozugbo. Mgbe a gwọchara ya, e mere ya baptizim, ya na ndị na-eso ụzọ Jizọs nọ na Damaskọs akpachiwe anya. Ma e nwere ihe ọzọ o mere. Ozugbo ahụ, nụlọ nzukọ, ọ malitere ikwusa Jizọs, na ọ bụ Onye a bụ Ọkpara Chineke.Ọrụ 9:20.14Ọ bụrụ na ị na-amụ Baịbụl ma e mebeghị gị baptizim, ị ga-eme kaSọl, mee ihe ị mụtara ozugbo? Nezie, Sọl ji anya ya hụ ọrụ ebube Kraịst rụrụ. O doro anya na ihe ahụ so mee ka o chegharịa, kwusawa ozi ọma. Ma e nwere ndị ọzọ hụrụ ọrụ ebube Jizọs. Dị ka ihe atụ, e nwere ndị Farisii hụrụ mgbe Jizọs gwọrọ otu nwoke aka ya kpọnwụrụ akpọnwụ. Ọtụtụ ndị Juu makwa na Jizọs kpọlitere Lazarọs nọnwụ. Ma ọtụtụ nime ha mere ka ọ gbasaghị ha, ụfọdụ megidedịrị Jizọs. Mak 3:1-6;Jọn 12:9, 10 Sọl emeghị ka ha; ọ gbanwere obi ya. Gịnị mere Sọl ji gbanwee nagbanyeghị na ndị ọzọ kpọrọ ekwo nkụ? Ọ bụ nihi na ọ tụrụ Chineke egwu karịa mmadụ. Obi tọkwara ya ezigbo ụtọ maka ebere Kraịst meere ya. Fil. 3:8 Ọ bụrụ na i mee otú ahụ, ị gaghị ekwe ka ihe ọ bụla gbochie gị iso na-ekwusa ozi ọma na ịgbalịsi ike ka e mee gị baptizim.15, 16. Olee ihe Sọl mere nụlọ nzukọ ndị Juu, oleekwa ihe ndị Juu nọ na Damaskọs mere?15Ì nwere ike iji anya nke uche gị hụ otú o si ju ìgwè mmadụ ahụ anya, ha akụja, iwe ejukwa ha obi mgbe Sọl malitere ikwusa banyere Jizọs nụlọ nzukọ ndị Juu? Ha jụrụ, sị: Onye a ọ bụghị nwoke ahụ nke kpagburu ndị na-akpọku aha a na Jeruselem? Ọrụ 9:21 Mgbe Sọl na-akọwa ihe mere o ji gbanwee otú o si ele Jizọs anya, o gosiri ha nụzọ ezi uche dị na ya na onye a bụ Kraịst. Ọrụ 9:22 Ma iji ezi uche ekwu okwu anaghị eme ka mmadụ niile gbanwee. O nweghị ike ime ka ndị niile omenala ma ọ bụ mpako mere ka obi ha kpọchie gbanwee. Ma Sọl adaghị mbà.16Mgbe afọ atọ gachara, ndị Juu nọ na Damaskọs ka nọ na-emegide Sọl. Ha mechara chọọ igbu ya. Ọrụ 9:23;2 Kọr. 11:32, 33;Gal. 1:13-18 Mgbe Sọl matara nkata ha na-akpa, o ji akọ mee ihe ma kwe ka e jiri nkata si noghere dị na mgbidi butuo ya, ya esi nobodo ahụ pụọ. Luk kpọrọ ndị nyeere Sọl aka ịgbapụ nabalị ahụ ndị na-eso ụzọ Sọl. Ọrụ 9:25 O yiri ka ihe ahụ Luk kwuru ò gosiri na ma ọ dịghị ihe ọzọ, ụfọdụ nime ndị nụrụ okwu Sọl na Damaskọs nabatara ozi ọma o kwusara ma ghọọ ndị na-eso ụzọ Kraịst.17. a Olee ihe ndị mmadụ na-eme mgbe ha nụrụ eziokwu Baịbụl? b Gịnị ka anyị kwesịrị ịna-eme, nihi gịnịkwa?17Mgbe ị malitere ịgwa ndị ezinụlọ unu, ndị enyi gị, na ndị ọzọ ihe ọma ndị ị na-amụta, obi gị nwere ike ịbụ na ha niile ga-anabata eziokwu Baịbụl nihi na ezi uche dị na ya. Ma eleghị anya, ụfọdụ nime ha mere otú ahụ, ma ọtụtụ ndị emeghị otú ahụ. Nezie, o nwere ike ịbụ na ọtụtụ ndị ezinụlọ unu mesoro gị omume ka onye iro. Mat. 10:32-38 Otú ọ dị, ọ bụrụ na ị na-eme ka otú gị na ndị mmadụ si atụgharị uche nAkwụkwọ nsọ ka mma, ọ bụrụkwa na ị na-akpa àgwà Onye Kraịst, ndị na-emegide gị nwedịrị ike ichegharị.Ọrụ 17:2;1 Pita 2:12;3:1, 2,7.18, 19. a Mgbe Banabas gbaara Sọl akaebe, gịnị ka ọ rụpụtara? b Olee otú anyị ga-esi ṅomie Banabas na Sọl?18Mgbe Sọl bịara Jeruselem, o doro anya na obi esichaghị ndị na-esoụzọ Jizọs ike na ihe Sọl kwuru na ya aghọọla onye na-eso ụzọ Jizọs bụ eziokwu. Otú ọ dị, mgbe Banabas gbaara Sọl akaebe, ndịozi nabatara ya, ya na ha anọtụ. Ọrụ 9:26-28 Sọl nwere uche, ma ihere ozi ọma emeghị ya. Rom 1:16 O ji obi ike kwusaa ya na Jeruselem, nke bụ ebe o si gawa imesi ndị na-eso ụzọ Jizọs Kraịst ike. O wutere ndị Juu nọ na Jeruselem na onyeisi ndị na-emegide ndị na-eso ụzọ Jizọs na-esozi ụzọ Jizọs, ha achọzie igbu ya. Baịbụl kwuru, sị: Mgbe ụmụnna chọpụtara nke a, ha kpọdatara ya Sesaria ma ziga ya Tasọs. Ọrụ 9:30 Sọl rubere isi ná ntụziaka Jizọs si naka ọgbakọ ahụ nye. Ọ baara ma Sọl ma ọgbakọ ahụ uru.19Buru nobi na Banabas nyeere Sọl aka necheghị ka a gwa ya agwa. O doro anya na ihe ahụ o meere ya mere ka ha abụọ, bụ ndị ohu Jehova na-anụ ọkụ nobi, ghọọ ezigbo enyi. Dị ka Banabas, ị na-eji obi gị dum enyere ndị ọhụrụ nọ nọgbakọ aka, soro ha na-eje ozi ọma, na-enyekwara ha aka inwe ọganihu nozi Chineke? Ọ bụrụ na ị na-eme otú ahụ, Chineke ga-agọzi gị nke ukwuu. Ọ bụrụ na ị ka malitere ikwusa ozi ọma amalite, ị na-eme ka Sọl, kwe ka e nyere gị aka? Ọ bụrụ na gị na ndị nkwusa ndị ka gị nwee ahụmahụ ana-eso eje ozi ọma, ọ ga-eme ka otú i si ezi ozi ọma ka mma, gị enwekwuo ọṅụ, nwetakwa ndị gị na ha nwere ike ịbụ ezigbo enyi ná ndụ gị niile.Ọtụtụ Ndị Kweere nOnyenwe Anyị Ọrụ 9:31-4320, 21. Ma noge ochie ma noge anyị a, olee otú ndị ohu Chineke si jiri oge udo mee ihe bara uru?20Mgbe Sọl ghọrọ Onye Kraịst ma si na Damaskọs pụọ, ọgbakọ dị na Judia na Galili na Sameria dum banyere noge udo. Ọrụ 9:31 Olee ihe ndị na-eso ụzọ Jizọs ji oge ahụ dị mma mee? 2 Tim. 4:2 Baịbụl kwuru na a nọ na-ewuli ha elu. Ndịozi na ụmụnna ndị ọzọ e nyere ọrụ mere ka okwukwe ndị na-eso ụzọ Jizọs sie ike, ha butekwara ụzọ ka ọgbakọ ahụ nọ na-eje ije negwu Jehova, na-adịkwa ndụ nụzọ kwekọrọ ná nkasi obi ha na-enweta site na mmụọ nsọ. Dị ka ihe atụ, Pita ji oge ahụ mee ka ndị na-eso ụzọ Jizọs nọ nobodo Lida nke dị na Mbara Ala Sharọn dị ike. Mgbalị ya mere ka ọtụtụ ndị bi nebe ahụ chigharịkwuru Onyenwe anyị. Ọrụ 9:32-35 Ndị na-eso ụzọ Jizọs ekweghị ka ịchụ ihe ndị ọzọ megharịa ha anya, kama ha gbalịsiri ike na-enyere ibe ha aka, na-ekwusakwa ozi ọma. O mere ka ọgbakọ ahụ nọgide na-amụba.21Ná ngwụcha narị afọ nke iri abụọ, Ndịàmà Jehova nọ nọtụtụ mba banyere noge udo yiri nke Ndị Kraịst oge mbụ ahụ. Ọchịchị ndị megidere ndị Chineke ruo ọtụtụ iri afọ dara na mberede. Mba ụfọdụ mekwara ka ihe dịtụrụ anyị mfe ikwusa ozi ọma, e wepụkwa iwu a machibidoro ozi ọma anyị ná mba ụfọdụ. Ọtụtụ iri puku Ndịàmà Jehova ji ohere ahụ na-ekwusa ozi ọma nihu ọha, nke rụpụtara ọtụtụ ihe magburu onwe ha. Dị ka ihe atụ, mgbe ọchịchị Russia nabatara ọrụ Ndịàmà Jehova na1991, e nwere ihe na-erughị puku ndị nkwusa Alaeze iri na isii nobodo ahụ. Nafọ 2007, mgbe ihe dị ka naanị afọ iri na isii gachara, ndị ji ịnụ ọkụ nobi na-ekwusa ozi ọma nebe ahụ karịrị otu narị puku, na iri puku ise.22. Ọ bụrụ na i nweere onwe gị ikpe okpukpe masịrị gị, olee otú ị ga-esi jiri oge a mee ihe bara uru?22Ọ bụrụ na a machibidoghị ozi ọma iwu nobodo unu, ì ji oge a na-eme ihe bara uru? Ọ bụrụ na i bi nobodo ebe ndị mmadụ nweere onwe ha ikpe okpukpe masịrị ha, Setan chọrọ ime ka i jiri oge gị niile na-achụ akụnụba, kama ịchụ ihe metụtara Alaeze Chineke. Mat. 13:22 Ekwela ka e megharịa gị anya. Jiri oge udo ọ bụla i nwere ugbu a na-eme ihe bara uru. Were ya dị ka oge ị ga-eji gbaa àmà nke ọma ma wulie ọgbakọ elu. Cheta na ọnọdụ gị nwere ike ịgbanwe na mberede.23, 24. a Olee ihe ndị anyị kwesịrị ịmụta nihe Baịbụl kwuru banyere Tabita? b Gịnị ka anyị kwesịrị ikpebisi ike ime?23Chetụkwala echiche ihe mere otu onye na-eso ụzọ Jizọs aha ya bụ Tabita, ma ọ bụ Dọkas. O biri na Jọpa, bụ obodo dị nso na Lida. Nwanna nwaanyị ahụ kwesịrị ntụkwasị obi ji oge ya na ihe o nwere mee ihe bara uru, jupụtakwa nezi ọrụ na onyinye ebere. Ma ọrịa bịara ya na mberede, ya anwụọ.Ọnwụ ya mere ka ọtụtụ ndị na-eso ụzọ Jizọs nọ na Jọpa ruo uju nke ukwuu, nke ka nke, ndị inyom di ha nwụrụ o meere ihe ọma. Mgbe Pita rutere nụlọ ebe a nọ na-akwadebe ozu ya maka olili, ọ rụrụ ọrụ ebube ndịozi Jizọs Kraịst na-arụtụbeghị. Pita kpere ekpere ma mee ka Tabita si nọnwụ bilie! Chegodị ụdị ọṅụ ụmụ nwaanyị ahụ na ndị ọzọ na-eso ụzọ Jizọs nwere mgbe Pita kpọbatara ha nime ụlọ ahụ ma kpọnye ha Tabita. Ọ ga-abụrịrị na ihe ahụ merenụ mere ka obi sie ha ike maka ọnwụnwa ndị ga-abịara ha! O doro anya na a maara banyere ọrụ ebube ahụ na Jọpa niile, ọtụtụ ndị ekwerekwa nOnyenwe anyị.Ọrụ 9:36-42.24E nwere ihe abụọ dị mkpa anyị kwesịrị ịmụta nihe a a kọrọ banyere Tabita. Nke mbụ bụ na anyị ejighị ndụ anyị naka. Nihi ya, ọ dị oké mkpa ka anyị meere onwe anyị ezi aha nebe Chineke nọ ugbu a anyị dị ndụ! Ekli. 7:1 Nke abụọ abụrụ na olileanya mbilite nọnwụ bụ eziokwu. Jehova hụrụ ọtụtụ ihe ọma Tabita mere ma kwụọ ya ụgwọ. Ọ ga-echeta ọrụ anyị rụsiri ikema kpọlite anyị nọnwụ ma ọ bụrụ na anyị anwụọ tupu Amagedọn. Hib. 6:10 Ya mere, ma ànyị nwere oge nsogbu ugbu a, ma ànyị nwere oge udo, ka anyị nọgidesie ike na-agba àmà nke ọma banyere Kraịst.2 Tim. 4:2.Olee otú ị ga-esi eṅomi Dọkas?Nkebi nke 3Ndị Mba Ọzọ Natara Okwu ChinekeNdị Juu na-eso ụzọ Jizọs hà ga-ekwe ikwusara ndị Jentaịl a na-ebighị úgwù ozi ọma? Ná nkebi a, anyị ga-amụta otú mmụọ Jehova si nyere Ndị Kraịst aka ịhụ ndị mmadụ ibe ha nanya ma kwụsị ịkpọasị, nke mere ka ha jiri ịnụ ọkụ nobi kwusaara ndị mba niile ozi ọma.9 Chineke Adịghị Ele Mmadụ Anya nIhu1-3. Olee ọhụụ Pita hụrụ, gịnị mere o ji dị mkpa ka anyị ghọta ihe ọ pụtara?AKỤKỌ a mere nafọ 36 O.A. Anwụ ọkọchị nọ na-acha Pita ka ọ nọ na-ekpe ekpere nelu ụlọ dị larịị, nke dị nso nọdụ ụgbọ mmiri Jọpa. Ọ bụ ọbịa nụlọ ahụ kemgbe ụbọchị ole na ole. Ma ó nweghị ihe ọzọ, ọnụnọ ọ nọ ebe ahụ gosiri na ọ naghị ele mmadụ anya nihu. Aha onye nwe ụlọ ahụ bụ Saịmọn. Aka ọrụ ya bụ isiji akpụkpọ anụ. Ọ bụghịkwa ndị Juu niile ga-ekwe ịnọ nụlọ ya.Ka o sina dị, ọ dị ihe dị mkpa Pita na-aga ịmụta, nke ga-egosi na Jehova anaghị ele mmadụ anya nihu.2Mgbe Pita nọ na-ekpe ekpere, ọ hụrụ ọhụụ. Ihe ọ hụrụ nọhụụ ahụ ga-echu onye Juu ọ bụla hụrụ ya ụra. Ọ hụrụ otu arịa yiri ákwà nke ụdị anụ niile Iwu Chineke kwuru na ha adịghị ọcha dị nime ya, nke si neluigwe na-agbadata. Mgbe a gwara Pita ka o gbuo ma rie, ọ sịrị: Eritụbeghị m ihe ọ bụla rụrụ arụ, ma ọ bụ ihe ọ bụla na-adịghị ọcha. Ma, a gwara ya ugboro atọ, sị: Kwụsị ịkpọ ihe Chineke mere ka ha dị ọcha ihe rụrụ arụ. Ọrụ 10:14-16 Ọhụụ ahụ gbagwojuru Pita anya, ma ọ dịghị anya, ya amata ihe ọ pụtara.3Olee ihe ọhụụ ahụ Pita hụrụ pụtara? Ọ dị mkpa ka anyị ghọta ihe ọ pụtara, nihi na ọ ga-eme ka anyị ghọta eziokwu gbara ọkpụrụkpụ banyere otú Jehova si ele ndị mmadụ anya. Anyị bụ ezi Ndị Kraịst enweghị ike ịgba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke ma ọ bụrụ na anyị anaghị ele ndị mmadụ anya otú Chineke si ele ha anya. Ka anyị nwee ike ịghọta ihe ọhụụ ahụ Pita hụrụ pụtara, anyị ga-atụle ihe ndị mere tupu ọhụụ ahụ.Ọ Na-arịọsi Chineke Arịrịọ Ike Mgbe NiileỌrụ 10:1-84, 5. Ònye bụ Kọniliọs, oleekwa ihe mere mgbe ọ na-ekpe ekpere?4Pita amaghị na otu nwoke bi na Sesaria aha ya bụ Kọniliọs hụkwaraọhụụ ụnyaahụ. Sesaria dị ihe dị ka kilomita iri ise nebe ugwu Jeruselem. Kọniliọs bụ nwoke obi ya dị ọcha nakwa ọchịagha ndị Rom.Ọ bụkwa onyeisi ezinụlọ e ji ama atụ, nihi na ya na ezinụlọ ya dum na-atụ egwu Chineke. Kọniliọs abụghị onye ndị Juu tọghatara atọghata; ọ bụ onye Jentaịl a na-ebighị úgwù. Nagbanyeghị nke ahụ, o gosiri ndị Juu ụwa na-ara ahụ ọmịiko, na-egboro ha mkpa ha. Nwoke a obi ya dị ọcha na-arịọsikwa Chineke arịrịọ ike mgbe niile.Ọrụ 10:2.5Mgbe Kọniliọs nọ na-ekpe ekpere nihe dị ka elekere atọ nke ehihie, ọ hụrụ otu mmụọ ozi nọhụụ, bụ onye gwara ya, sị: Ekpere na onyinye ebere gị arịgowo dị ka ihe ncheta nihu Chineke. Ọrụ 10:4 Kọniliọs zipụrụ mmadụ abụọ ka ha gaa kpọọ Pita onyeozi otú ahụ mmụọ ozi gwara ya. A na-aga imere Kọniliọs ihe a na-emetụbereghị onye Jentaịl a na-ebighị úgwù. A chọrọ izi ya ozi nzọpụta.6, 7. a Kọọ akụkọ gosiri na Chineke na-aza ndị ji obi ha dum na-achọ ịmụta eziokwu banyere ya ekpere ha na-ekpeku ya. b Gịnị ka anyị kwesịrị ịmụta nụdị akụkọ ahụ?6Chineke ọ na-aza ndị ji obi ha dum na-achọ ịmụta eziokwu banyere ya ekpere ha na-ekpeku ya taa? Tụlee otu ihe atụ. Otu nwaanyị onye Albania nataraỤlọ Nchenke otu nime isiokwu dị na ya kwuru banyere ịzụ ụmụ.Ọ gwara Onyeàmà bịara izi ya ozi ọma, sị: Ị ma na anọ m na-ekpeku Chineke ekpere ka o nyere m aka ịzụ ụmụ m ndị nwaanyị? Ya ezite gị! Ihe i nyere m bụ kpọmkwem ihe m chọrọ! Nwaanyị ahụ na ụmụ ya ndị nwaanyị malitere ịmụ Baịbụl, di ya emechaa soro ha.7Ọ bụ naanị ya bụ ihe atụ e nwere? Mbanụ! Ụdị ihe a emeela ọtụtụ ugboro nụwa niile, nihi ya, e kwesịghị ikwu na ha mere ná ndaba. Olee ihe anyị kwesịrị ịghọta na ya? Nke mbụ bụ na Jehova na-aza ekpere ndị obi ha dị ọcha na-ekpeku ya, bụ ndị na-achọ ya. 1 Eze 8:41-43;Ọma 65:2Nke abụọ bụ na ndị mmụọ ozi na-akwado anyị nozi ọma anyị na-ezisa.Mkpu. 14:6, 7.Pita Nọ nOké Mgbagwoju Anya Ọrụ 10:9-23a8, 9. Gịnị ka mmụọ nsọ mere ka Pita mata, gịnịkwa ka Pita mere?8Mgbe ndị Kọniliọs zipụrụ bịarutere nụlọ Pita, ọ ka nọ noké mgbagwoju anya nelu ụlọ ahụ, nihi na ọ maghị ihe ọhụụ ahụ ọ hụrụ pụtara. Ọrụ 10:17 Pita ọ ga-ekwe iso ndị ahụ gaa nụlọ onye Jentaịl, ebe ọ bụ na o kwuola ugboro atọ na ya agaghị eri ihe Iwu Mozis kwuru na ha adịghị ọcha? Mmụọ nsọ si nụzọ ụfọdụ mee ka Pita mata ihe bụ uche Chineke nokwu a. A gwara Pita, sị: Lee! Ndị ikom atọ na-achọ gị. Otú ọ dị, bilie, gbadaa nala ma soro ha gawa, enwela obi abụọ ọ bụla, nihi na ọ bụ m zitere ha. Ọrụ 10:19, 20 O doro anya na ihe ahụ yiri ibé ákwà Pita hụrụ nọhụụ nyeere ya aka ime ihe mmụọ nsọ gwara ya mee.9Mgbe Pita matara na ọ bụ Chineke gwara Kọniliọs ka o zipụ ndị ozi ka ha gaa kpọọ ya, ọ kpọbatara ndị Jentaịl ahụ nụlọ ya ma lee ha ọbịa. Ọrụ 10:23a Onyeozi a nke na-erubere Chineke isi amalitela ịgbanwe otú o si ele ihe anya mgbe ọ mụtakwuru uche Chineke.10. Olee otú Jehova si eduzi ndị ya, oleekwa ajụjụ ndị anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị?10Ruo taa, Jehova na-eji nwayọọ nwayọọ edu ndị ya. Ilu 4:18 O ji mmụọ nsọ ya na-eduzi ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi, onye nwekwara uche. Mat. 24:45 Mgbe ụfọdụ, e nwere ike ime ka ihe ndị anyị ghọtara nOkwu Chineke dokwuo anyị anya ma ọ bụ a gbanwee otú nzukọ Chineke si eme ihe ụfọdụ. Anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị, sị: Àna m anabata mgbanwe ndị ahụ? Àna m erube isi mgbe Chineke ji mmụọ nsọ na-eduzi anyị nihe ndị ahụ?Pita Nyere Iwu Ka E Mee Ha Baptizim Ọrụ 10:23b-4811, 12. Gịnị ka Pita mere mgbe ọ bịarutere Sesaria, gịnịkwa ka ọ mụtarala?11Mgbe Pita hụchara ọhụụ ahụ, ọ gawara Sesaria nechi ya, ya na mmadụ itoolu ndị ọzọ, ya bụ, mmadụ atọ ahụ Kọniliọs zipụrụ, na ụmụnna isii bụ ndị Juu nọ na Jọpa. Ọrụ 11:12 Ebe ọ bụ na Kọniliọs nọ na-atụ anya Pita, ọ kpọkọtara ndị ikwu ya na ezigbo ndị enyi ya. O doro anya na ha niile bụ ndị Jentaịl. Ọrụ 10:24 Mgbe Pita bịarutere, o mere ihe ọ na-echetụbeghị nechiche ime: Ọ banyere nụlọ onye Jentaịl a na-ebighị úgwù! Pita kwuru, sị: Unu maara nke ọma na iwu akwadoghị ka onye Juu na onye agbụrụ ọzọ na-akpakọrịta ma ọ bụ ka ọ bịa ya nso; nagbanyeghị nke ahụ, Chineke gosiri m na ekwesịghị m ịkpọ mmadụ ọ bụla onye rụrụ arụ ma ọ bụ onye na-adịghị ọcha. Ọrụ 10:28 Ka ọ dị ugbu a, Pita ghọtara na ihe ọhụụ ahụ na-akụziri ya abụghị naanị ụdị nri mmadụ kwesịrị iri. O kwesịghị ịkpọmmadụ ọ bụlaọbụna onye Jentaịl onye rụrụ arụ.Kọniliọs nọkwa na-atụ anya ha, ọ kpọkọwokwa ndị ikwu ya na ezigbo ndị enyi ya.Ọrụ 10:2412Ndị niile zukọrọ ebe ahụ chọrọ ịnụ ihe Pita ga-agwa ha. Kọniliọs kwuru, sị: Anyị niile nọ ugbu a nihu Chineke ịnụ ihe niile Jehova nyere gị iwu ka i kwuo. Ọrụ 10:33 Chetụkwala otú obi ga-adị gị ma ọ bụrụ na onye chọrọ ịmụta banyere Jehova agwa gị ụdị okwu ahụ! Pita ji okwu a gbara ọkpụrụkpụ malite, sị: Nezie, ana m aghọta na Chineke adịghị ele mmadụ anya nihu, kama ná mba ọ bụla, onye na-atụ egwu ya ma na-eme ezi omume bụ onye ọ na-anabata nke ọma. Ọrụ 10:34, 35 Pita amụtala na ọ bụghị agbụrụ mmadụ, mba ya ma ọ bụ ihe ndị yiri ha na-eme ka Chineke nabata mmadụ. Pita malitere ịgba àmà banyere ozi Jizọs, ọnwụ ya, na mbilite nọnwụ ya.13, 14. a Olee ihe mere nchegharị Kọniliọs na ndị Jentaịl ndị ọzọ chegharịrị nafọ 36 O.A. ji pụọ iche? b Gịnị mere anyị ekwesịghị ịma ndị mmadụ ikpe nihi ọdịdị ha?13Ihe na-emetụbeghị mbụ mere ugbu a: Ka Pita nọ na-ekwu okwu, a wụkwasịrị ndị mba ọzọ ahụ mmụọ nsọ. Ọrụ 10:44, 45 Nke a bụ naanị ebe Akwụkwọ Nsọ kwuru na a wụkwasịrị ndị mmadụ mmụọ nsọtupue mee ha baptizim. Mgbe Pita ghọtara na mmụọ nsọ a a wụkwasịrị ha gosiri na Chineke anabatala ha, o nyere iwu ka e mee ndị Jentaịl ahụ baptizim. Ọrụ 10:48 Nchegharị ndị Jentaịl ahụ chegharịrị nafọ 36 O.A. gosiri na oge Chineke meere ndị Juu amara pụrụ iche agwụla. Dan. 9:24-27 Pita ji mkpịsị ugodi nke atọ nke alaeze, ya bụ, nke ikpeazụ, rụọ ọrụ nokwu ahụ o kwuru. Mat. 16:19 O ji mkpịsị ugodi ahụ megheere ndị Jentaịl a na-ebighị úgwù ụzọ ịghọ Ndị Kraịst e ji mmụọ nsọ tee mmanụ.14Taa, anyị bụ ndị na-ekwusa Alaeze Chineke ghọtara na Chineke adịghị ele mmadụ anya nihu. Rom 2:11 Uche ya bụ ka a zọpụta ụdị mmadụ niile. 1 Tim. 2:4 Nihi ya, anyị ekwesịghị ịma ndị mmadụ ikpe nihi ọdịdị ha. Ọrụ anyị bụ ịgba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke, ya bụ, izi mmadụniileozi ọma, nagbanyeghị agbụrụ ha, mba ha, ọdịdị ha, ma ọ bụ okpukpe ha.Ha Kwetara ma Nye Chineke Otuto Ọrụ 11:1-1815, 16. Gịnị mere ụfọdụ ndị Juu bụ Ndị Kraịst ji na-arụ Pita ụka, oleekwa otú Pita si kọwaara ha ihe o mere?15Pita gawara Jeruselem, ma eleghị anya, ịga kọọ ihe merenụ. O yiri ka ndị mmadụ hà ebula ụzọ nụ na ndị Jentaịl a na-ebighị úgwù anatawo okwu Chineke tupu ya eruo. Ozugbo Pita ruru, ndị na-akwado ibi úgwù malitere ịrụ ya ụka. Ihe gbawara ha obi bụ na ọ banyere nụlọ ndị ikom a na-ebighị úgwù, sorokwa ha rie ihe. Ọrụ 11:1-3 Ihe na-esere ha okwu abụghị ma ndị Jentaịl hà kwesịrị ịghọ ndị na-eso ụzọ Kraịst. Kama, ndị Juu ahụ bụ ndị na-eso ụzọ Kraịst na-esi ọnwụ na ndị Jentaịl kwesịrị idebe Iwu Mozis, tinyere ibi úgwù, tupu Jehova anabata ofufe ha nke ọma. O doro anya na o siiri ụfọdụ ndị Juu bụ ndị na-eso ụzọ Kraịstike ikweta na Chineke akagbuola Iwu Mozis.16Olee otú Pita si kọwaa ihe ndị o mere?Ọrụ Ndịozi 11:4-16kwuru na ọ kọwara ihe anọ gosiri na Chineke duziri ya: 1 ọhụụ Chineke gosiri ya Amaokwu nke 4-10; 2 ihe mmụọ nsọ gwara ya mee Amaokwu nke 11, 12; 3 ọbịbịa mmụọ ozi bịara nụlọ Kọniliọs Amaokwu nke 13, 14; nakwa 4 mmụọ nsọ a wụsara ndị Jentaịl. Amaokwu nke 15, 16 Pita ji ajụjụ na-eru nobi mechie okwu ya. Ọ jụrụ, sị: Ya mere, ọ bụrụ na Chineke nyere ha bụ ndị Jentaịl kwere ekwe otu onyinye ahụ a na-enye nefu bụ mmụọ nsọ dị ka o nyekwara anyị bụ ndị Juu bụ ndị kweere nOnyenwe anyị Jizọs Kraịst, ònye ka m bụ na m ga-enwe ike igbochi Chineke ime ihe?Ọrụ 11:17.17, 18. a Olee ihe ndị Juu bụ Ndị Kraịst kwesịrị ikpebi ime nihi ihe Pita kwuru? b Gịnị mere ọ naghị adị mfe ime ka ọgbakọ dịrị notu, oleekwa ajụjụ ndị anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị?17Okwu Pita kwesịrị ime ka ndị Juu ahụ bụ Ndị Kraịst kpebie ihe ha ga-eme. Hà ga-akwụsị ịkpọ ndị Jentaịl asị ma nabata ndị nke e mere baptizim ọhụrụ dị ka Ndị Kraịst ibe ha? Baịbụl gwara anyị, sị: Mgbe ha nụrụ ihe ndị a, ha kwetara, ha wee nye Chineke otuto, sị: Ọ bụrụ otú ahụ, Chineke enyewo ndị mba ọzọ ohere ichegharị ka ha onwe ha kwa wee nweta ndụ. Ọrụ 11:18 Àgwà ọma ahụ ha kpara mere ka ọgbakọ dịrị notu.18Taa, ime ka ọgbakọ dịrị notu anaghị adị mfe, nihi na ezi ndị na-efe Chineke si ná mba niile na ebo niile na ndị niile na asụsụ niile pụta. Mkpu. 7:9 Ọ bụ ya mere e ji nwee ndị a zụrụ nezinụlọ dị iche iche, ndị si nagbụrụ dị iche iche na mba dị iche iche nọtụtụ ọgbakọ. Anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị, sị: M kwụsịla kpamkpam ịkpọ ndị mmadụ asị nobi m? Èkpebisiela m ike na m gaghị ekwe ka ihe ndị na-akpata nkewa nụwa a, ya bụ, ịhụ mba nanya, ịkpa ókè agbụrụ, na mmadụ iji mba ya etu ọnụ, mee ka m na-akpaso Ndị Kraịst ibe m àgwà na-adịghị mma? Cheta ihe Pita ya bụ, Sifas mere ka afọ ole na ole gachara mgbe ndị Jentaịl mbụ ghọrọ Ndị Kraịst. O so ndị ọzọ na-akpọ ndịJentaịl ghọrọ Ndị Kraịst asị. O wezụgara ma kewapụ onwe ya nebe ha nọ, Pọl abaara ya mba. Gal. 2:11-14 Anyị kwesịrị ịkpachara anya ka anyị ghara ịkpọ ndị mmadụ asị mgbe ọ bụla.Ọnụ Ọgụgụ Dị Ukwuu Ghọrọ Ndị Kwere Ekwe Ọrụ 11:19-26a19. Olee ndị ndị Juu bụ Ndị Kraịst bi nAntiọk malitere izi ozi ọma, oleekwa ihe si nime ya pụta?19Ndị na-eso ụzọ Jizọs hà malitere izi ndị Jentaịl a na-ebighị úgwù ozi ọma? Buru nobi ihe mechara mee nAntiọk nke Siria.Ọtụtụ ndị Juu bi nobodo a, ma e nwechaghị ịkpọasị netiti ha na ndị Jentaịl. Nihi ya, ọ dị mfe izi ndị Jentaịl nọ nAntiọk ozi ọma. Ọ bụ nebe ahụ ka ụfọdụ ndị Juu bụ ndị na-eso ụzọ Jizọs malitere izi ndị na-asụ Grik ozi ọma. Ọrụ 11:20 Ndị e ziri ozi ọma ahụ bụ ma ndị Juu na-asụ Grik ma ndị Jentaịl a na-ebighị úgwù. Jehova gọziri ọrụ ahụ, ọnụ ọgụgụ dịkwa ukwuu . . . ghọrọ ndị kwere ekwe.Ọrụ 11:21.ANTIỌK NKE SIRIAAntiọk nke Siria dị nakụkụ Osimiri Orontes. I si nọdụ ụgbọ mmiri Seliushia nke dị nakụkụ oké osimiri Mediterenian na-agbago, ọ dị ihe dị ka kilomita iri atọ, dịrịkwa ihe dị ka narị kilomita ise na iri ise nebe ugwu Jeruselem. Ọrụ 13:4 Seleucus nke Mbụ, onye a kpọrọ Nicator, bụ eze mbụ chịrị nAlaeze Ukwu Seleucus. O wuru obodo Antiọk nafọ 300 T.O.A. Ebe Antiọk bụ isi obodo alaeze ukwu ahụ, ọ ghọrọ obodo a ma ama mgbe na-adịghị anya. Nafọ 64 T.O.A., ọchịagha Rom bụ Pompey mere ka Siria ghọọ ebe ndị Rom na-achị, nke Antiọk bụ isi obodo ya. Nime obodo niile dịrị nAlaeze Ukwu Rom na narị afọ mbụ O.A., Antiọk bụ obodo nke atọ kacha buo ibu ma nwee akụnụba, ma e wezụga Rom na Alegzandria.Antiọk bụ obodo azụmahịa nakwa nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ngwá ahịa niile ndị Siria na-ebuga nobodo ndị ọzọ dị nakụkụ osimiri Mediterenian na-ebu ụzọ abata na ya. Otu ọkà mmụta kwuru, sị: Ebe ọ bụ na ọ dị nso nókè ebe ndị Grik na ndị Rom bi na ebe ndị obodo ndị ọzọ dị nebe ọwụwa anyanwụ bi, ndị si nagbụrụ dị iche iche bi nebe ahụ karịa ka ha bi nọtụtụ obodo ndị dị na Gris. Ọtụtụ ndị Juu bi nAntiọk. Otu onye Juu bụ ọkọ akụkọ ihe mere eme aha ya bụ Flavius Josephus kwuru na ndị Juu mere ka ọtụtụ ndị Grik bi ebe ahụ bata nokpukpe ha.20, 21. Olee otú Banabas si gosi na ya dị umeala nobi, oleekwa otú anyị ga-esi gosi ụdị àgwà ahụ nozi anyị?20Ọgbakọ dị na Jeruselem zigara Banabas nAntiọk, ka ọ gaa kwusaara ndị nwere ike ige ntị ozi ọma. O doro anya na naanị ya enweghị ike izicha ndị niile nọ ebe ahụ nwere mmasị ozi ọma. Ò nwere onye ọzọ kwesịrị ịga nye aka karịa Sọl bụ onye ga-aghọ onyeozi nke ndị mba ọzọ? Ọrụ 9:15;Rom 1:5 Banabas ọ ga-ele Sọl anya dị ka onye ya na ya ga-azọ ọkwá? Mbanụ. Banabas gosiri na ya dị umeala nobi. O ji aka ya gaa Tasọs, chọọ Sọl, kpọrọ ya bịa nAntiọk ka o nye aka. Ha abụọ nọrọ otu afọ ebe ahụ, na-agba ụmụnna nọ nọgbakọ ume.Ọrụ 11:22-26a.21Olee otú anyị ga-esi egosi na anyị dị umeala nobi nozi anyị? Ịdị umeala nobi ga-enyere anyị aka ịma ihe anyị na-agaghị emeli. Amamihe anyị na ike anyị dị iche na nke ndị ọzọ. Dị ka ihe atụ, ụfọdụ nwere ike ịma otú e si enye ndị mmadụ akwụkwọ, ma ime nletaghachi ma ọ bụ ịmalite ọmụmụ Baịbụl esiere ha ike. Ọ bụrụ na e nwere ihe na-ara gị ahụ nozi ọma, kwuo ka e nyere gị aka. I mee otú ahụ, ị ga-emekwu nke ọma nozi gị ma nwekwuo ọṅụ na ya.1 Kọr. 9:26.Iziga Ihe Enyemaka Ọrụ 11:26b-3022, 23. Olee ihe ụmụnna nọ nAntiọk mere iji gosi na ha hụrụ ụmụnna ha nanya, oleekwa otú ndị Chineke taa si eme ụdị ihe ahụ?22Ọ bụ nAntiọk ka e bu ụzọ site ná nduzi Chineke gụọ ndị na-eso ụzọ Jizọs aha bụ Ndị Kraịst. Ọrụ 11:26b Aha ahụ Chineke kwadoro kọwara ndị na-eso ụzọ Kraịst nke ọma. Ka ndị mba ọzọ na-aghọ Ndị Kraịst, ndị Juu kwere ekwe na ndị Jentaịl kwere ekwe hà hụrụ ibe ha nanya?Tụlee ihe mere mgbe oké ụnwụ dara nihe dị ka afọ 46 O.A.Noge ochie, ụnwụ na-akpa ndị ogbenye aka ọjọọ, nihi na ego na nri na-akọ ha. Noge ụnwụ a, ihe kọrọ ndị Juu bụ Ndị Kraịst bi na Judia ebe ọ bụ na o yiri ka ọtụtụ nime ha dara ogbenye. Mgbe ndị Jentaịl bụ Ndị Kraịst na ụmụnna ndị ọzọ bi nAntiọk matara na ihe kọrọ ụmụnna ha bi na Judia, ha zigaara ha ihe enyemaka. Ọrụ 11:29 Nke ahụ gosiri nke ọma na ha hụrụ ụmụnna ha nanya.23Otú ahụkwa ka ndị Chineke na-eme taa. Mgbe anyị nụrụ na ụmụnna anyị ndị nọ ná mba ọzọ ma ọ bụ ndị anyị na ha nọ notu ebe nọ ná mkpa, anyị na-achọta otú anyị ga-esi enyere ha aka. Mgbe ọdachi ndị dị ka oké ifufe na ala ọma jijiji mere, Kọmitii Alaka dị iche iche na-ahazi ihe enyemaka ozugbo iji nyere ụmụnna anyị ndị ihe ha mebiri aka. Ihe enyemaka ndị ahụ anyị na-enye ha gosiri na anyị hụrụ ụmụnna anyị nanya nezie.Jọn 13:34, 35;1 Jọn 3:17.24. Olee otú anyị ga-esi egosi na anyị anaghị eji ihe ọhụụ ahụ Pita hụrụ pụtara egwuri egwu?24Ebe anyị bụ ezi Ndị Kraịst, anyị anaghị eji ihe ọhụụ ahụ Pita hụrụ pụtara egwuri egwu, ya bụ, ọhụụ ahụ ọ hụrụ mgbe ọ nọ nụlọ elu dị na Jọpa nihe dị ka otu puku afọ na narị afọ itoolu gara aga. Anyị na-efe Chineke na-anaghị ele mmadụ anya nihu. Uche ya bụ ka anyị na-agba àmà nke ọma banyere Alaeze ya, nke bụ izi ndị ọzọ ozi ọma nagbanyeghị agbụrụ ha, mba ha ma ọ bụ ọkwá ha. Ya mere, ka anyị kpebisie ike inye ndị niile chọrọ ige ntị ohere ịnabata ozi ọma.Rom 10:11-13.10 Okwu Jehova Nọ Na-eto Eto1-4. Olee nsogbu bịaara Pita, oleekwa otú obi ga-adị gị ma a sị na ọ bụ gị?JIRI anya nke uche gị hụ ka a kpụ Pita banye nogige ụlọ mkpọrọ ma mechie nnukwu ọnụ ụzọ ya bụ ígwè, ya adaa oké ụda. Ọ nọ netiti ndị aghaRom abụọ. Ha akpụrụ ya gaa nụlọ mkpọrọ. Ya ana-edi ahụhụ ọ na-ata ruo ọtụtụ awa, ma eleghị anya, ruo ọtụtụ ụbọchị, na-eche ka a gwa ya ihe a ga-eme ya. Ya legharịa anya, naanị ihe ọ na-ahụ bụ mgbidi ụlọ mkpọrọ ahụ, ihe e ji kpọchie ya, agbụ ígwè e kere ya, nakwa ndị na-eche ya nche.2A ga-eji obi ọjọọ maa Pita ikpe. Eze Herọd Agrịpa nke Mbụ kpebisiri ike igbu ya.Nezie, ọ ga-akpọrọ Pita kpọnye ndị Juu mgbe e mechara Ememme Ngabiga. Ikpe ọnwụ ọ ga-ama ya ga-adị ka onyinye ga-atọ ìgwè mmadụ ahụ ụtọ. Ihe ahụ abụghị égbè ọnụ. Ọ dịbeghị anya onye ọchịchị ahụ gburu Jems, bụ onyeozi ibe Pita.3Abalị ahụ bụ abalị ga-abọta ụbọchị e kwuru na a ga-egbu ya. Olee ihe Pita na-eche nụlọ mkpọrọ ahụ gbara ọchịchịrị? Ò chetara na Jizọs kwuru nọtụtụ afọ gara aga na a ga-eke Pita agbụ otu ụbọchị, duru ya gaa nebe ọ na-achọghịma gbuo ya? Jọn 21:18, 19 O nwere ike ịbụ na Pita nọ na-eche ma oge ahụ ò ruola.4A sị na ị bụ Pita, olee otú obi gaara adị gị? Ike ụwa ga-agwụ ọtụtụ ndị, ha echee na olileanya adịghị. Otú ọ dị, è nwere ihe kwesịrị ime ka ezi onye na-eso ụzọ Jizọs Kraịst chee na nke ya agwụla? Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nihe Pita na Ndị Kraịst ibe ya mere mgbe a na-akpagbu ha? Ka anyị chọpụta.Ọgbakọ ahụ Nọ Na-ekpesi Ekpere Ike Ọrụ 12:1-55, 6. a Gịnị mere Eze Herọd Agrịpa nke Mbụ ji na-emesi ọgbakọ Ndị Kraịst ike, oleekwa otú o si mee ya? b Gịnị mere ọnwụ Jems ji bụụrụ ọgbakọ ahụ ọnwụnwa?5Dị ka anyị mụrụ nIsi nke Itoolu nakwụkwọ a, nchegharị onye Jentaịl ahụ bụ Kọniliọs na ezinụlọ ya chegharịrị tọrọ ọgbakọ Ndị Kraịst ezigbo ụtọ. Ma, ọ ga-abụrịrị na ọ wụrụ ndị Juu na-ekweghị ekwe akpata oyi mgbe ha matara na ọtụtụ Ndị Kraịst bụ ndị Juu na ndị na-abụghị ndị Juu na-efekọ Chineke ọnụ.6Herọd, bụ onye ọchịchị dị akọ, chọpụtara na ya nwere ike iji ohere ahụ zụrụ ụtọ ndị Juu. Nihi ya, ọ malitere imesi Ndị Kraịst ike. Ma eleghị anya, ọ nụrụ na Jems onyeozi bụbu ezigbo enyi Jizọs Kraịst. Nihi ya, Herọd ji mma agha gbuo Jems nwanne Jọn. Ọrụ 12:2 Ọ bụụrụ ọgbakọ Ndị Kraịst ezigbo ọnwụnwa! Jems bụ otu nime mmadụ atọ ahụ hụrụ mgbe Jizọs nwoghara nakwa ọrụ ebube ndị ọzọ ndịozi ndị ọzọ na-ahụghị. Mat. 17:1, 2;Mak 5:37-42 Jizọs kpọrọ Jems na nwanne ya Jọn Ụmụ Égbè Eluigwe nihi oké ịnụ ọkụ nobi ha. Mak 3:17 Nihi ya, mgbe e gburu Jems, ọ pụtara na e gbuola onye àmà kwesịrị ntụkwasị obi nke nwere obi ike nakwa onyeozi a hụrụ nanya nọgbakọ ahụ.7, 8. Gịnị ka ọgbakọ Ndị Kraịst mere mgbe a tụrụ Pita mkpọrọ?7Ogbugbu e gburu Jems tọrọ ndị Juu ụtọ, nke bụ ihe Agrịpa tụrụ anya ya. Ọ bụ ihe mere obi ji sie ya ike ịga jide Pita. Dị ka anyị bu ụzọ kwuo, o mere ka e jide Pita. Ma o nwere ike ịbụ na Agrịpa chetara na e nweela mgbe a napụtara ndịozi nụlọ mkpọrọ, dị ka anyị mụrụnIsi nke Isenakwụkwọ a. Herọd sara anya ná mmiri, mee ka a tụọ Pita mkpọrọ nagbata ndị nche abụọ, meekwa ka e nwee mmadụ iri na isii na-eche ya nche ehihie na abalị, ya bụ, ndị na-agbanwerịta ibe ha, iji hụ na onyeozi a agbaghị ọsọ. Pita gbaa ọsọ, a ga-eme ndị nche ahụ ihe a gaara eme ya. Ebe ọ bụ na ihe esiela ezigbo ike otú ahụ, olee ihe Ndị Kraịst ibe ya ga-eme?8Ọgbakọ ahụ ma ihe ha kwesịrị ime.Ọrụ Ndịozi 12:5kwuru, sị: Nihi ya, e debere Pita nụlọ mkpọrọ; ma ọgbakọ ahụ nọ na-ekpekusi Chineke ekpere ike maka ya. Nezie, ha si nala ala obi ha kpesie ekpere ike maka nwanna ha ha hụrụ nanya. Ọnwụ Jems emeghị ka ha daa mbà; o meghịkwa ka ha chee na ekpere abaghị uru. Jehova anaghị eji ekpereegwuri egwu. Ọ bụrụ na e kpere ya dị ka uche ya si dị, ọ ga-aza ya. Hib. 13:18, 19;Jems 5:16 Ọ bụ ihe dị mkpa Ndị Kraịst taa kwesịrị ịmụta.9. Gịnị ka anyị kwesịrị ịmụta nihe nlereanya Ndị Kraịst ibe Pita gosiri nihe banyere ekpere?9Ị ma ụmụnna ndị a na-anwa ọnwụnwa? Ma eleghị anya, ha na-edi mkpagbu, iwu ndị ọchịchị machibidoro ha, ma ọ bụ ọdachi ndị na-emere onwe ha. Ọ gaghị adị mma ka i si nala ala obi gị kpee ekpere maka ha? O nwekwara ike ịbụ na ị ma ụfọdụ ụmụnna ndị na-enwe ụdị ihe isi ike nke ndị ọzọ na-anaghị achọpụta ngwa ngwa, dị ka nsogbu ezinụlọ, ịda mbà nobi, ma ọ bụ ọnwụnwa chọrọ imebi okwukwe ha. Ọ bụrụ na ị tụgharịa uche tupu gị ekpee ekpere, i nwere ike icheta ọtụtụ ndị ị ga-akpọtụ aha mgbe ị na-agwa Jehova, bụ Onye na-anụ ekpere, okwu. Ọma 65:2 A sị ka e kwuwe, ọ bụrụ na ihe esiere gị ike otú ahụ, ụmụnna gị kwesịrị imere gị otú ahụ.Anyị na-ekpe ekpere maka ụmụnna anyị a tụrụ mkpọrọ nihi okwukwe haSoro M Ọrụ 12:6-1110, 11. Kọwaa otú mmụọ ozi Jehova si napụta Pita nụlọ mkpọrọ.10Nsogbu ahụ ò mere ka Pita chịrị obi naka? Anyị enweghị ike ikwu kpọmkwem. Ma o doro anyị anya na nabalị ikpeazụ ọ nọrọ nụlọ mkpọrọ, ọ nọ na-ehi ezigbo ụra nagbata ndị nche abụọ mụ anya. Nwoke ahụ kwesịrị ntụkwasị obi ma nezie na ya nọ Jehova naka nagbanyeghị ihe chi ga-abọta. Rom 14:7, 8 Ma, ọ dị ka Pita atụghị anya ihe dị ebube nke na-aga ime. Na mberede, ìhè nwuru gbaa nebe ahụ a tụrụ ya mkpọrọ. Otu mmụọ ozi bịara guzo nebe ahụ. O doro anya na ndị nche ahụ ahụghị ya. Ọ kpọtere Pita ngwa ngwa. Agbụ ígwè e kere ya naka yiri ihe na-enweghị ike ịdọbi adọbi. Ma ọ dọbiri, dapụsịa nala!Ha rutere nọnụ ụzọ ámá e ji ígwè mee nke e si abanye nime obodo, nke a meghekwaara ha nonwe ya.Ọrụ 12:1011Mmụọ ozi ahụ nyere Pita iwu ndị dịnkenke, sị: Bilie ọsọ ọsọ! . . . Kee ihe núkwù gị, yirikwa akpụkpọ ụkwụ gị. . . . Yiri uwe elu gị. Pita mere otú ahụ ozugbo. Nikpeazụ, mmụọ ozi ahụ sịrị ya: Soro m. Pita esoro ya. Ha si nụlọ mkpọrọ ahụ pụọ, sikwa nakụkụ ìgwè ndị nche guzo nèzí gafere. Nekwughị okwu, ha gawara ná nnukwu ọnụ ụzọ ogige ụlọ mkpọrọ ahụ nke bụ ígwè. Oleekwanụ otú ha ga-esi agafe ebe ahụ? Ọ bụrụgodị na ọ bụ ihe Pita na-eche nobi ya, ọ ga-ahụ ihe ga-eme noge na-adịghị anya. Mgbe ha rutewere nọnụ ụzọ ogige ahụ, o meghere nonwe ya. Tupu Pita amara ihe na-eme, ha agafeela ọnụ ụzọ ahụ ma banye nokporo ámá, ọ hụghịzi mmụọ ozi ahụ. Naanị Pita nọzi nebe ahụ. Ọ bụ mgbe ahụ ka o doro ya anya na ihe ahụ niile mere eme neziokwu na ọ bụghị ọhụụ. A kpọpụtala ya nụlọ mkpọrọ!Ọrụ 12:7-11.12. Ọ bụrụ na anyị atụgharịa uche notú Jehova si napụta Pita, gịnị mere ọ ga-eji kasie anyị obi?12Ọ bụ na ọ gaghị akasi anyị obi ma anyị tụgharịa uche nike na-enweghị atụ Jehova nwere ịnapụta ndị ohu ya? Onye tụrụ Pita mkpọrọ bụ eze nke ọchịchị ha bụ ọchịchị kacha ike nụwa niile noge ahụ. Nagbanyeghị nke ahụ, Pita ji ụkwụ ya si nụlọ mkpọrọ ahụ pụta! Nezie, Jehova anaghị arụrụ ndị ohu ya niile ụdị ọrụ ebube ahụ. Ọ rụghịrị ya Jems; ọ rụghịkwara ya Pita mgbe e mechara, mgbe okwu ahụ Jizọs kwuru banyere onyeozi a mechara mezuo. Ndị Kraịst taa anaghị atụ anya ka e jiri ọrụ ebube napụta ha. Otú ọ dị, anyị ma na Jehova agbanwebeghị. Mal. 3:6 Noge na-adịghị anya, ọ ga-eji Ọkpara ya napụta ọtụtụ nde mmadụ naka ọnwụ, nke yiri ụlọ mkpọrọ mmadụ na-enweghị ike isi na ya pụta. Jọn 5:28, 29 Ọ bụrụ na ọnwụnwa abịara anyị taa, nkwa ndị dị otú ahụ kwesịrị ime ka obi sie anyị ezigbo ike.Ha Hụrụ Pita, O Wee Ju Ha Anya Ọrụ 12:12-1713-15. a Gịnị ka ndị ọgbakọ ahụ zukọrọ nụlọ Meri mere mgbe Pita rutere? b Olee ihe akwụkwọ Ọrụ Ndịozi maliteziri ịkọ, ma olee otú Pita si na-enyere ụmụnna ya aka?13Pita guzo nokporo ámá ahụ gbara ọchịchịrị, na-eche ebe ọ ga-aga. O chetara ozugbo. E nwere otu nwanna nwaanyị bi nso. Aha ya bụ Meri. Ọ dị ka ọ bụ nwaanyị di ya nwụrụ, nke nwetụrụ ego. O nwere ụlọ buru ibu nke na-aba otu ọgbakọ. Ọ bụ nne Jọn Mak. Nke a bụ nke mbụ a kpọrọ Jọn Mak aha nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi. O mechara ghọọrọ Pita nwa. 1 Pita 5:13 Nabalị ahụ, ọtụtụ ndị ọgbakọ ahụ nọ nụlọ Meri na-ekpesi ekpere ike nagbanyeghị na oge agaala. O doro anya na ha nọ na-ekpe ekpere ka a tọhapụ Pita. Ma, ha atụghị anya na Jehova azala ekpere ha!14Pita kụrụ aka nọnụ ụzọ ámá e si abanye nogige dị nihu ụlọ ahụ. Otu nwa agbọghọ na-eje ozi aha ya bụ Roda bịara ịmara onye na-akụ aka. Roda bụ aha Grik nke pụtara OkookoRose.Ihe ọ nụrụ dị ya ka ọ bụ ná nrọ. Ọ bụ olu Pita! Obi ụtọ ekweghị nwa agbọghọ ahụ mepee ọnụ ụzọámá ahụ, kama ọ hapụrụ Pita ka o guzoro nokporo ámá ahụ, ya agbaghachi nụlọ ma gbalịa ime ka ọgbakọ ahụ kweta na Pita guzo nèzí. Ha sịrị na ara na-agba ya. Ma, ọ bụ nwa agbọghọ ọnụ kara. Ọ nọ na-ekwusi ihe ahụ ọ ma bụ eziokwu ike. Ụfọdụ kwetara na o nwere ike ịbụ na ọ dị ihe ọ nụrụ, kama na ọ ga-abụ olu mmụọ ozi nke nọchiri anya Pita. Ọrụ 12:12-15 Ma Pita ka nọkwa na-akụ aka, ruo mgbe ha mechara gaa nọnụ ụzọ ámá ahụ, mepeere ya ụzọ.15Nọnụ ụzọ ámá ahụ, ha hụrụ Pita, o wee ju ha anya! Ọrụ 12:16 Pita mere ka ha kwụsịtụ mkpu ọṅụ ha na-eti, ka ọ kọọrọ ha ihe merenụ, gwakwa ha kọọrọ ya Jems bụ onye na-eso ụzọ Jizọs nakwa ụmụnna ndị ọzọ, ma si ebe ahụ pụọ ka ndị agha Herọd ghara ịhụ ya. Pita gawara ebe ọzọ ahụ ga-erutụ ya ala ọ ga-anọ na-eje ozi nikwesị ntụkwasị obi. E wezụga ihe o kwuru nke nyere aka mee ka e dozie okwu banyere ibi úgwù, dị ka e kwurunỌrụ Ndịozi isi iri na ise, o nweghị ebe ọzọ a kpọtụrụ ya aha nỌrụ Ndịozi. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi maliteziri ịkọ banyere ọrụ Pọl onyeozi rụrụ na njem ndị o mere. Otú ọ dị, obi siri anyị ike na Pita mere ka okwukwe ụmụnna ya sie ike nebe ọ bụla ọ gara. O doro anya na mgbe ọ hapụrụ ụmụnna ahụ nọ nụlọ Meri, obi dị ha niile ụtọ.16. Gịnị mere obi ji kwesị isi anyị ike na anyị ga-enweta ọtụtụ ihe ga-eme anyị obi ụtọ nọdịnihu?16Mgbe ụfọdụ, Jehova na-emere ndị ohu ya ihe karịrị ihe ha tụrụ anya ya, mee ka obi tọọ ha ụtọ, ya adị ha ka ọ bụ ná nrọ. Ọ bụ otú ahụ ka obi dị ụmụnna Pita nabalị ahụ. Ọ bụkwa otú obi nwere ike ịdị anyị mgbe ụfọdụ taa ma ọ bụrụ na Jehova agọzie anyị nke ukwuu. Ilu 10:22 Nọdịnihu, anyị ga-ahụ mgbe Jehova ga-emezu nkwa ya niile nụwa dum. Ihe ndị magburu onwe ha ọ ga-eme mgbe ahụ ga-akarị ihe ọ bụla anyị na-atụ anya ya taa. Nihi ya, ọ bụrụhaala na anyị anọsie ike nikwesị ntụkwasị obi, anyị kwesịrị ịtụ anya inweta ọtụtụ ihe ga-eme anyị obi ụtọ nọdịnihu.Mmụọ Ozi Jehova Tiri Ya Ihe Ọrụ 12:18-2517, 18. Gịnị mere e ji too Herọd otuto na-ekwesịghị ekwesị?17Otú Pita si pụta nụlọ mkpọrọ jukwara Herọd anyama o meghị ya obi ụtọ. Herọd nyere iwu ozugbo ka a chọsie Pita ike. O mekwara ka a gbaa ndị nche ahụ ajụjụ. A kpụụrụ ha gaa nye ha ntaramahụhụ, nke nwere ike ịbụ igbu ha egbu. Ọrụ 12:19 Herọd Agrịpa anaghị eme ebere. È mechara nye nwoke obi ọjọọ ahụ ntaramahụhụ?18Ma eleghị anya, Agrịpa weere ya na ọ bụ mkparị na ya egbughị Pita. Ma noge na-adịghị anya, e nwere ihe mere ka isi malitekwa ibu ya. Otu mgbe, ụfọdụ ndị iro ya chọrọ ka ha na ya mee udo. O yiri ka ọ chọsiri ike ịgwa ìgwè mmadụ zukọtaranụ okwu. Luk kọrọ na mgbe Herọd na-ejikere, o yiiri uwe onye eze. Onye Juu na-akọ akụkọ ihe mere eme bụ Josephus dere na ọ bụ ọlaọcha ka e ji mee uwe Herọd, nke mere na, mgbe ọ bụlaọkụ chatụrụ ahụ eze, ọ na-adị ka onye dị ebube. Onye ọchịchị ahụ dị mpako maliteziri okwu ya. Ìgwè mmadụ ahụ ndị chọrọ ịzụrụ ụtọ Herọd tiri mkpu, sị: Ọ bụ olu chi, ọ bụghị olu mmadụ!Ọrụ 12:20-22.19, 20. a Gịnị mere Jehova ji nye Herọd ntaramahụhụ? b Olee otú ọnwụ mberede Herọd Agrịpa nwụrụ nwere ike isi kasie anyị obi?19Ọ bụ Chineke ka e kwesịrị inye ụdị otuto ahụ. Chineke nọkwa na-ahụ ihe na-eme! A sị na Herọd chọrọ, o nwere ike ịgbara nsogbu ọsọ. Ọ gaara abara ìgwè mmadụ ahụ mba ma ọ bụkwanụ jụ otuto ahụ ma ọ dịghị ihe ọzọ. Kama ime otú ahụ, ilu ahụ a tụrụ na Baịbụl mezuru nisi ya, ya bụ: Nganga na-abịa tupu nkụpịa. Ilu 16:18 Mmụọ ozi Jehova tiri ya ihe ozugbo, mee ka nwoke ahụ mpako na-egbu ka mmanya nwụọ ọnwụ ihere. Ikpuru tagburu Herọd, ya ekubie ume. Ọrụ 12:23 Josephus kwuru na e tiri Agrịpa ihe na mberede, nakwa na eze ahụ kwetara na ihe mere ya ji na-aga ịnwụ bụ na ọ nabatara otuto na-ekwesịghị ekwesị ìgwè mmadụ ahụ toro ya. Josephus dere na Agrịpa rịara ọrịa ahụ abalị ise tupu ya anwụọ.20Mgbe ụfọdụ, o nwere ike ịdị ka ndị ọjọọ hà na-arụ ụrụ nenweghị ihe a na-eme ha. O kwesịghị iju anyị anya, ebe ọ bụ na ụwa dum dị naka ajọ onye ahụ. 1 Jọn 5:19 Ma, ọ na-ewute ndị ohu Chineke kwesịrị ntụkwasị obi mgbe ụfọdụ ma ọ bụrụ na o yie ka o nweghị ihe e mere ndị mere ihe ọjọọ. O so nihe mere ụdị akụkọ a ji bụrụ ihe nkasi obi. Ọ bụrụ na anyị agụọ ya, e nwere ike ikwu na anyị ahụla ebe Jehova kpara ike ma chetara ndị ohu ya niile na ya hụrụ ikpe ziri ezi nanya. Ọma 33:5 Otu ụbọchị, ọ ga-ekpe ikpe ziri ezi nebe niile.21. Olee isi iheỌrụ Ndịozi isi iri na abụọna-akụziri anyị, oleekwa ihe mere ọ ga-eji bụụrụ anyị ihe nkasi obi?21Okwu e ji mechie akụkọ a na-akụziri anyị ihe ga-agbakwu anyị ume, nke bụ: Okwu Jehova nọ na-eto eto ma na-agbasa. Ọrụ 12:24 Akụkọ ọganihu a a kọrọ banyere otú ọrụ nkwusa ahụ si gbasaa nwere ike ichetara anyị otú Jehova sirila gọzie otu ọrụ ahụ noge anyị a. O doro anyị anya na ihe bụ isi e derenỌrụ Ndịozi isi iri na abụọabụghị otú otu onyeozi si nwụọ, na otú e si napụta onyeozi nke ọzọ. Ọ bụ banyere Jehova na otú o si kụghasịa mgbalị Setan mere ibibi ọgbakọ Ndị Kraịst na ime ka ha kwụsị ọrụ nkwusa ha ji ịnụ ọkụ nobi na-arụ. Ọgụ ọ lụsoro ha kụrụ afọ nala, otú ahụ ka atụmatụ ya niile ga-akụ afọ nala. Aịza. 54:17 Ihe ọzọ bụ na ndị na-akwado Jehova na Jizọs Kraịst na-arụ ọrụ na-agaghị ada ada. Ọ bụ na o kwesịghị ime ka obi sie anyị ike? Anyị nwere ezi ihe ùgwù iso na-ekwusa okwu Jehova taa!Nkebi nke 4Ndị Mmụọ Nsọ ZipụrụNá nkebi a, anyị ga-eso Pọl onyeozi gaa njem ozi ala ọzọ mbụ ya. A kpagburu onyeozi ahụ nobodo ọ bụla o ruru. Nagbanyeghị nke ahụ, mmụọ nsọ mere ka ọ na-agba àmà ma na-ehiwe ọgbakọ ndị ọhụrụ. Akụkọ a magburu onwe ya ga-eme nezie ka anyị na-anụkwu ọkụ nobi nozi anyị.11 Ha Jupụtara nỌṅụ na Mmụọ Nsọ1, 2. Olee ihe mere njem Banabas na Sọl chọrọ ime ji pụọ iche, oleekwa otú ọrụ ha ga-esi nye aka mee ka e mezuoỌrụ Ndịozi 1:8?ỤBỌCHỊ ahụ tọrọ ọgbakọ dị nAntiọk ụtọ. Netiti ndị amụma niile na ndị ozizi niile nọ nọgbakọ ahụ, mmụọ nsọ họpụtara Banabas na Sọl ka ha gaa kwusaa ozi ọma nebe ndị dị anya.Ọrụ 13:1, 2 Ọ dịtụla mgbe e zipụrụ ndị ikom ruru eru ka ha gaa kwusaa ozi ọma. Ma, noge ahụ, ndị ozi ala ọzọ gara nebe ndị e nwere ndị na-eso ụzọ Kraịst. Ọrụ 8:14;11:22 Na nke ugbu a, a ga-eziga Banabas, Sọl, na Jọn Mak, bụ onye ga-ejere ha ozi, ka ha gaa kwusaa ozi ọma nebe ọtụtụ mmadụ na-anụbeghị ozi ọma.2Ihe dị ka afọ iri na anọ gara aga, Jizọs gwara ndị na-eso ụzọ ya, sị: Unu ga-abụkwa ndị àmà m ma na Jeruselem ma na Judia dum nakwa na Sameria, ruokwa nebe kasị anya nụwa. Ọrụ 1:8 Nhọpụta a họpụtara Banabas na Sọl ka ha gaa ozi ala ọzọ ga-eso mee ka amụma ahụ Jizọs buru mezuo!Ndị E Doro Iche Maka Ọrụ Ọrụ 13:1-123. Gịnị mere ime ogologo njem ji esi ike na narị afọ mbụ?3Taa, ndị mmadụ nwere ike iji otu awa ma ọ bụ abụọ gaa ebe dị anya, nihi ihe ndị dị ka ụgbọala na ụgbọelu. Ọ dịghị otú ahụ na narị afọ mbụ O.A. Noge ahụ, ihe ndị mmadụ ji emekarị njem nokporo ụzọ bụ ụkwụ. Ọ na-abụkarị nokporo ụzọ ọjọọ. Njem otu ụbọchị na-abụ ihe dị ka iri kilomita atọ. Ọ na-agwụ ezigbo ike!Nihi ya, ọ bụ ezie na Banabas na Sọl chọsiri ike ịmalite ozi ha, ha ghọtara nke ọma na ọ ga-efu ha ihe, ha etinyekwa ezigbo mgbalị.Mat. 16:24.NOKPORO ỤZỌNoge ochie, njem okporo ụzọ na-egbu oge, na-agwụ ike, ma eleghị anya, dịkwa ọnụ karịa njem ụgbọ mmiri. Otú ọ dị, e nwere ọtụtụ ebe a na-eji naanị ụkwụ aga.Onye ji ụkwụ nwere ike ịga naanị ihe dị ka iri kilomita atọ nụbọchị. Mgbe ọ na-aga, anwụ, mmiri ozuzo, okpomọkụ na oyi na-akpa ya aka ọjọọ. O nwekwara ike ịdaba naka ndị ohi. Pọl onyeozi kwuru na ya nọ na njem ugboro ugboro, nọrọ nihe ize ndụ nosimiri, nihe ize ndụ naka ndị na-apụnara mmadụ ihe nokporo ụzọ.2 Kọr. 11:26.E nwere ọtụtụ ezigbo okporo ụzọ nAlaeze Ukwu Rom. Nokporo ụzọ ndị ahụ, a na-ahụ ụlọ ndị njem ndị a rụrụ nebe dị iche iche ga-ewe onye njem otu ụbọchị ịgaru. Nagbata ụlọ ndị ahụ, e nwere ebe onye njem ga-azụ ihe ndị dị ya mkpa. Ndị edemede oge ochie kwuru na ụlọ ndị njem na ebe ha na-azụrụ ihe anaghị adị ọcha, ha na-ekpo ọkụ. Mmadụ na àkpịrị na-ejukarịkwa na ha. A na-ele ebe ndị ahụ anya ọjọọ nihi na ndị ọjọọ na-anọkarị na ha. Ndị nwe ha na-ezukarị ndị njem ohi, nweekwa ndị akwụna ha nwere ike ịkpọnye ndị njem.O doro anya na Ndị Kraịst na-ezere ụdị ebe ndị ahụ otú ha nwere ike. Ma mgbe ha na-eme njem nebe ha na-enweghị ikwu na ibe, o yiri ka hà na-aga ebe ndị ahụ ebe ọ bụ na ọ dịghị ihe ọzọ ha ga-eme.4. a Olee ihe duziri nhọpụta a họpụtara Banabas na Sọl, oleekwa ihe Ndị Kraịst ibe ha mere mgbe a họpụtachara ha? b Olee otú anyị nwere ike isi kwado ndị e nyere ọrụ nọgbakọ?4Ma olee ihe mere mmụọ nsọ ji sị ka e doo Banabas na Sọl iche maka ọrụ? Ọrụ 13:2 Baịbụl ekwughị ihe kpatara ya. Ihe anyị ma bụ na mmụọ nsọ duziri nhọpụta a họpụtara ha. Ọ dịghị ihe gosiri na ndị amụma na ndị ozizi nọ nAntiọk gbara mkpebi ahụ ụkwụ. Kama nke ahụ, ha kwadosiri ya ike. Chegodị echiche otú obi dị Banabas na Sọl mgbe ụmụnna ha buru ọnụ ma kpee ekpere, bikwasị ha aka nisi ma hapụ ha ka ha gawa nemereghị ha anyaụfụ. Ọrụ 13:3 Anyị kwesịkwara ịna-akwado ndị e nyere ọrụ nọgbakọ, dị ka ndị a họpụtara ịbụ ndị nlekọta ọgbakọ. Kama imere ndị dị otú ahụ anyaụfụ, anyị kwesịrị iji ịhụya na-asọpụrụ ha nke ukwuu nụzọ pụrụ iche nihi ọrụ ha.1 Tesa. 5:13.5. Kọwaa ihe o were iji gbaa àmà nagwaetiti Saịprọs.5Mgbe Banabas na Sọl ji ụkwụ ruo Seliushia, bụ ọdụ ụgbọ mmiri dị nso nAntiọk, ha banyere nụgbọ mmiri ma gaa agwaetiti Saịprọs, ya bụ, ihe dị ka narị kilomita abụọ.Ebe ọ bụ na Banabas bụ nwa amaala Saịprọs,o yiri ka ọ gụsiri ya agụụ ike izi ndị obodo ya ozi ọma. Mgbe ha ruru na Salamis, bụ obodo dị nebe ọwụwa anyanwụ nke agwaetiti ahụ, ha egbughị oge ọ bụla. Ozugbo ahụ, ha malitere ikwusa okwu Chineke nụlọ nzukọ ndị Juu.Ọrụ 13:5 Banabas na Sọl gazuru Saịprọs niile. O yiri ka hà kwusara ozi ọma nobodo ndị a ma ama dị nokporo ụzọ. Ma eleghị anya, ụzọ ndị ozi ala ọzọ ahụ si mere ka ha gaa ihe dị ka narị kilomita abụọ na iri abụọ!NỤLỌ NZUKỌ NDỊ JUUIhe okwu Grik e si sụgharịta ụlọ nzukọ pụtara bụ izukọta ọnụ. Ọ pụtakwara nzukọ ndị Juu ma ọ bụ ọgbakọ ha. E mechara na-akpọ ebe ndị Juu na-ezukọ ụlọ nzukọ.Ọtụtụ ndị kweere na mgbe ndị Juu malitere inwe ụlọ nzukọ bụ mgbe ndị Babịlọn dọọrọ ha nagha ma ọ bụkwanụ ozugbo ha nọchara iri afọ asaa na Babịlọn. A na-anọ nụlọ nzukọ ndị ahụ ezi ihe, efe Chineke, agụ Akwụkwọ Nsọ nakwa agba ndị mmadụ ume. Na narị afọ mbụ O.A., obodo ọ bụla dị na Palestaịn nwere ụlọ nzukọ nke ya. E nwere ihe karịrị otu ụlọ nzukọ nobodo ndị ka buo ibu, nweekwa ọtụtụ na Jeruselem.Otú ọ dị, mgbe ndị Juu si na Babịlọn lọta, ọ bụghị ha niile gara biri na Palestaịn. Ọtụtụ gara ịchụ ego ná mba ndị ọzọ. Ná mmalite narị afọ nke ise T.O.A., ndị Juu bicha notu narị ógbè na iri ógbè abụọ na asaa Alaeze Ukwu Peshia chịrị. Esta 1:1;3:8 Ka oge na-aga, e nwere ndị Juu bi nobodo niile dị gburugburu Mediterenian. Ndị Juu ndị ahụ bi nebe dị iche iche rụkwara ụlọ nzukọ nebe ọ bụla ha bi.Nụlọ nzukọ ndị Juu, a na-agụpụta Iwu Chineke nỤbọchị Izu Ike niile ma kọwaa ya. A na-anọ nelu ikpo okwu e wuliri elu agụpụta Iwu Chineke. A na-edebecha oche nihu ya nakwa nakụkụ ya abụọ. Nwoke ọ bụla bụ onye Juu nke na-anụ ọkụ nobi nokpukpe ya nwere ike ịgụpụta Iwu Chineke, zie ihe, gbaakwa ndị mmadụ ume.6, 7. a Ònye bụ Sajiọs Pọlọs, gịnịkwa mere Baa-Jizọs ji chọọ igbochi ya ịnụ ozi ọma? b Olee otú Sọl si mee ka mmegide Baa-Jizọs kụọ afọ nala?6Na narị afọ mbụ, a na-efe arụsị nebe niile na Saịprọs. Mgbe Banabas na Sọl ruru na Pefọs, ha chọpụtara na ọ bụ eziokwu. Pefọs dị nakụkụ oké osimiri, nebe ọdịda anyanwụ nke agwaetiti ahụ. Nebe ahụ ka ha hụrụ otu nwoke, bụ dibịa afa, onye amụma ụgha, onye Juu aha ya bụ Baa-Jizọs, ya na onye na-achị ógbè ahụ bụ Sajiọs Pọlọs, bụ nwoke maara ihe, nọkwa.Na narị afọ mbụ, ọtụtụ ndị Rom a ma ama na-agakwuru onye na-agba afa ma ọ bụ onye na-agụ kpakpando ka o nyere ha aka ime mkpebi ndị dị mkpa. Ọbụna nwoke maara ihe, dị ka Sajiọs Pọlọs, na-eme ụdị ihe ahụ. Ka o sina dị, ozi Alaeze tọrọ Sajiọs Pọlọs ụtọ, ya achọsie ike ịnụ okwu Chineke. Nke ahụ gbakasịrị Baa-Jizọs ahụ. A na-akpọ Baa-Jizọs Elimas nihi ọrụ ya. Elimas pụtara dibịa afa.Ọrụ 13:6-8.7Baa-Jizọs na-emegide ozi Alaeze. E nyere ya ọkwá ukwu nke bụ inye Sajiọs Pọlọs ndụmọdụ. Neziokwu, naanị otú ọ ga-esi eme ka a ghara ịchụ ya nọrụ bụ ime ka onye ahụ na-achị ógbè ahụ ghara inwe okwukwe nOnyenwe anyị. Ọrụ 13:8 Ma Sọl agaghị ekwe ka nwoke a na-eme anwansi nobí eze megharịa Sajiọs Pọlọs anya. Nihi ya, gịnị ka Sọl mere? Baịbụl kwuru, sị: Ma ebe Sọl, onye bụkwa Pọl, jupụtara nammụọ nsọ, o legidere ya anya ya bụ, Baa-Jizọs wee sị: Gị onye jupụtara nụdị aghụghọ ọ bụla na ụdị arụrụala ọ bụla, gị nwa Ekwensu, gị onye iro nke ihe ọ bụla ziri ezi, ị gaghị akwụsị ịgbagọ ụzọ ziri ezi nke Jehova? Ugbu a kwa, lee! aka Jehova na-adịkwasị gị, ị ga-ekpukwa ìsì, nahụghị ìhè anyanwụ ruo oge ụfọdụ. Notu ntabi anya, oké alụlụụ na ọchịchịrị dakwasịrị ya, o wee na-agagharị na-achọ ndị ga-ejide ya naka wee na-edu ya.Gịnị si nọrụ ebube ahụ pụta? Mgbe onye ahụ na-achị ógbè ahụ hụrụ ihe mere, ọ ghọrọ onye kwere ekwe, nihi na ozizi Jehova juru ya anya.Ọrụ 13:9-12.Dị ka Pọl, anyị na-ekwusa eziokwu ahụ natụghị egwu mgbe a na-akpagbu anyị8. Olee otú anyị ga-esi na-ekwusa ozi ọma dị ka Pọl natụghị egwu?8Pọl atụghị Baa-Jizọs ụjọ. Notu aka ahụ, anyị ekwesịghị ịtụ ndị mmegide ụjọ mgbe ha na-agbalị imebi okwukwe nke ndị nwere mmasị nozi Alaeze. Ma, anyị kwesịrị ime ka okwu anyị dịrị namara mgbe niile, ka ọ bụrụ ihe e ji nnu mee ka ọ dị ụtọ. Kọl. 4:6 Otú ọ dị, anyị ekwesịghị ịhapụ izi ndị nwere mmasị ozi ọma nihi na anyị chọrọ ịgbara nsogbu ọsọ. Anyị ekwesịghịkwa ịtụ ụjọ mgbe anyị na-agba okpukpe ụgha ọtọ, ebe ọ bụ na ọ nọgidere na-agbagọ ụzọ ziri ezi nke Jehova otú ahụ Baa-Jizọs mere. Ọrụ 13:10 Dị ka Pọl, ka anyị na-ekwusa eziokwu ahụ natụghị egwu ma na-eru nobi ndị obi ha ziri ezi. Ọ bụrụgodị na aka Chineke na-enyere anyị adịghị ka nke o nyeere Pọl, obi kwesịrị isi anyị ike na Jehova ga-eji mmụọ nsọ ya dọta ndị kwesịrị ekwesị neziokwu ahụ.Jọn 6:44.Okwu Agbamume Ọrụ 13:13-439. Olee otú Pọl na Banabas si gosi ezi ihe nlereanya nke ndị na-edu ndú nọgbakọ taa kwesịrị iṅomi?9O doro anya na ihe gbanwere mgbe ha hapụrụ Pefọs ma banye nụgbọ mmiri gawa Paga, nke dị ná mpaghara Eshia Maịnọ nke na-adịchaghị anya noké osimiri. Isi noké osimiri ruo Paga dị ihe dị ka narị kilomita abụọ na iri ise. NỌrụ Ndịozi 13:13, a kpọrọ ha ndị ikom ahụ naPọl. Otú e si kwuo ya gosiri na ọ bụzi Pọl na-edu ha nihe niile ha na-eme. Otú ọ dị, e nweghị ihe gosiri na Banabas meere Pọl anyaụfụ. Kama nke ahụ, ha abụọ nọgidere na-arụkọ ọrụ nimezu uche Chineke. Pọl na Banabas gosiri ezi ihe nlereanya nke ndị na-edu ndú nọgbakọ taa kwesịrị iṅomi. Kama Ndị Kraịst ịzọ ọkwá nọgbakọ, ha kwesịrị icheta okwu Jizọs, nke bụ: Unu niile bụ ụmụnna. O kwukwara, sị: Onye ọ bụla nke na-ebuli onwe ya elu, a ga-eweda ya ala, onye ọ bụla nke na-eweda onwe ya ala, a ga-ebuli ya elu.Mat. 23:8,12.10. Kọwaa otú isi Paga gaa nAntiọk nke dị na Pisidia na-adị.10Mgbe ha rutere na Paga, Jọn Mak hapụrụ Pọl na Banabas ma laghachi Jeruselem. Anyị amaghị ihe mere o ji laa na mberede. Pọl na Banabas akwụsịghị ozi ha, ha si na Paga gaa Antiọk dị na Pisidia, bụ obodo dị na Galeshia. Njem a ha ji ụkwụ mee adịghị mfe, ebe ọ bụ na Antiọk nke dị na Pisidia dị nelu ugwu. Ụzọ ndị e si aga ya jọrọ njọ, ndị ohi na-anọkarị na ha. Ihe ọzọ bụ na ọ dị ka Pọl ọ na-arịa ọrịa mgbe ahụ.11, 12. Olee otú Pọl si mee ka ndị ọ gwara okwu nụlọ nzukọ ndị Juu dị nAntiọk nke Pisidia nwee mmasị nokwu ya?11Mgbe Pọl na Banabas rutere nAntiọk nke Pisidia, ha banyere nụlọ nzukọ ndị Juu nỤbọchị Izu Ike. Baịbụl kwuru, sị: Mgbe a gụsịrị Iwu ahụ na Akwụkwọ Ndị Amụma nihu ọha, ndị isi oche ụlọ nzukọ zigaara ha ozi, sị: Ụmụnna anyị, ọ bụrụ na unu nwere okwu agbamume ọ bụla unu ga-agwa ndị a, kwuonụ ya. Ọrụ 13:15 Pọl biliri ọtọ ikwu okwu.12Pọl malitere ịgwa ndị na-ege ya ntị okwu, sị: Ụmụ Izrel na unu ndị ọzọ na-atụ egwu Chineke. Ọrụ 13:16 Ndị Pọl gwara okwu ahụ bụ ndị Juu na ndị ha tọghatara atọghata. Olee otú Pọl si mee kaha nwee mmasị nokwu ya, ebe ọ bụ na ha amaghị ọrụ Jizọs na-arụ nimezu nzube Chineke? Ihe mbụ Pọl mere bụ ịkọrọ ha akụkọ banyere mba ndị Juu ná nkenke. Ọ kọwaara ha otú Jehova si bulie ha elu noge ha biri dị ka ndị ala ọzọ nala Ijipt nakwa otú o si die omume ha nala ịkpa ruo ihe dị ka afọ iri anọ, mgbe ọ napụtachara ha. Pọl kọkwara otú ndị Izrel si nweta Ala Nkwa ahụ nakwa otú Jehova si keere ha ala ndị Ke site nife nza. Ọrụ 13:17-19 Ụfọdụ ndị kwuru na ihe ndị ahụ Pọl kọwara nwere ike ịbụ amaokwu Akwụkwọ Nsọ ndị a gụpụtara obere oge tupu ya amalite okwu ya, ya bụ, amaokwu ndị a na-agụpụta nỤbọchị Izu Ike. Ọ bụrụ na ọ bụ eziokwu, ọ bụ ihe atụ ọzọ gosiri na Pọl maara otú e si aghọ ihe niile nebe ụdị mmadụ niile nọ.1 Kọr. 9:22.13. Olee otú anyị ga-esi ruo nobi ndị anyị na-ezi ozi ọma?13Anyị kwesịkwara ịgbalị ka ndị anyị na-ezi ozi ọma nwee mmasị nihe anyị na-agwa ha. Dị ka ihe atụ, ọ bụrụ na anyị amata ụdị okpukpe mmadụ na-ekpe, ọ ga-enyere anyị aka ịma isiokwu ga-amasị ya. Anyị nwekwara ike ịgụrụ ya amaokwu Baịbụl ndị ọ ma ama. Ọ ga-aba uru ma onye ahụ gụpụta amaokwu Baịbụl ndị ahụ na Baịbụl nke ya. Anyị kwesịrị ịchọ ụzọ anyị ga-esi ruo nobi ndị anyị na-ezi ozi ọma.14. a Olee otú Pọl si malite ozi ọma o ziri ndị mmadụ banyere Jizọs, gịnị ka ọ dọrọ ha aka ná ntị banyere ya? b Olee ihe ha mere mgbe ọ gwachara ha okwu?14Ihe ọzọ Pọl kwuru bụ otú e si site nagbụrụ ndị eze Izrel nweta onye nzọpụta, bụ Jizọs, onye Jọn Onye Na-eme Baptizim bu ụzọ kwusaa. Pọl kọwaziri otú e si gbuo Jizọs na otú e si kpọlite ya nọnwụ. Ọrụ 13:20-37 Pọl kwuru, sị: Ya mere, maranụ, ụmụnna m, na a na-ekwusara unu mgbaghara mmehie site nOnye a . . . Site nOnye a, a na-akpọ onye ọ bụla kwere ekwe onye ikpe na-amaghị. Onyeozi ahụ dọrọ ndị ahụ ọ na-agwa okwu aka ná ntị, sị: Hụnụ na ihe e kwuru nAkwụkwọ Ndị Amụma emeghị unu, Hụnụ ya, unu ndị nlelị, ya jukwa unu anya, pụọkwanụ nanya, nihi na ọ dị ọrụ m na-arụ nụbọchị unu, bụ ọrụ nke unu na-agaghị ekwere ma ọlị ọ bụrụgodị na mmadụ akọọrọ ya unu nụzọ zuru ezu. Ndị ahụ Pọl gwara okwu mere ihe magburu onwe ya. Baịbụl kwuru, sị: Ndị Juu malitere ịrịọsi ha arịrịọ ike ka ha gwa ha okwu banyere ihe ndị a nụbọchị izu ike na-abịanụ. Ọzọkwa, mgbe ndị zukọrọ nụlọ nzukọ ahụ gbasara, ọtụtụ nime ndị Juu na ndị a tọghatara atọghata, bụ ndị na-efe Chineke, sooro Pọl na Banabas.Ọrụ 13:38-43.Anyị Na-agakwuru Ndị Mba Ọzọ Ọrụ 13:44-5215. Olee ihe mere nỤbọchị Izu Ike mgbe Pọl kwuchara okwu?15NỤbọchị Izu Ike ọzọ, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ obodo ahụ dum zukọtara ka ha nụrụ okwu Pọl. O were ụfọdụ ndị Juu iwe, ha amalite ikwu okwu iji gbaghaa ihe Pọl na-ekwu. Ya na Banabas gwara ha hoo haa, sị: Ọ dị mkpa na unu bụ ndị mbụ a gwara okwu Chineke. Ebeọ bụ na unu na-ajụ ya, ebe ọ bụkwa na unu na-ewere onwe unu ná ndị na-erughị eru inweta ndụ ebighị ebi, lee! anyị na-agakwuru ndị mba ọzọ. Neziokwu, Jehova enyewo anyị iwu site nikwu, sị, Ahọpụtawo m gị ka ị bụrụ ìhè nke ndị mba ọzọ, ka i wee bụrụ nzọpụta ruo nsọtụ ụwa.Ọrụ 13:44-47;Aịza. 49:6.Ha wee mee ka a malite ịkpagbu Pọl na Banabas . . .  Ndị na-eso ụzọ Jizọs jupụtakwara nọṅụ na mmụọ nsọ.Ọrụ 13:50-5216. Olee ihe ndị Juu mere mgbe ndị ozi ala ọzọ ahụ gwasiri ha okwu ike, oleekwa ihe Pọl na Banabas mere mgbe a na-akpagbu ha?16Ndị Jentaịl ha gwara okwu ṅụrịrị ọṅụ, ndị niile nwere ezi obi maka inweta ndụ ebighị ebi wee ghọọ ndị kwere ekwe. Ọrụ 13:48 Noge na-adịghị anya, e kwusara okwu Jehova nebe niile ná mba ahụ. Obi adịghị ndị Juu mma mgbe ha nụrụ okwu Pọl. Ihe ndị ozi ala ọzọ ahụ na-ekwu bụ na ọ bụ ezie na e bu ụzọ gwa ha Okwu Chineke, ha jụrụ Mesaya. Nihi ya, Chineke ga-ama ha ikpe. Ndị Juu kpaliri ụmụ nwaanyị a na-akwanyere ùgwù na ndị isi obodo, ha emee ka a malite ịkpagbu Pọl na Banabas ma chụpụ ha nókèala ha. Gịnị ka Pọl na Banabas mere? Ha tichapụụrụ ha ájá dị ha nụkwụ ma jee Aịkoniọm. Ò mere ka Iso Ụzọ Kraịst nyụọ ka ọkụ na Pisidia dị nAntiọk? Mbanụ! Ndị na-eso ụzọ Jizọs, bụ ndị ha hapụrụ ebe ahụ, jupụtara nọṅụ na mmụọ nsọ.Ọrụ 13:50-52.17-19. Olee otú anyị ga-esi ṅomie ezi ihe nlereanya Pọl na Banabas, oleekwa otú ọ ga-esi mee ka anyị na-enwe obi ụtọ?17Anyị kwesịrị ịmụta ezigbo ihe nihe ndịozi ahụ kwesịrị ntụkwasị obi mere mgbe a na-akpagbu ha. Anyị anaghị akwụsị ikwusa ozi ọma, ọ bụrụgodị na ndị a ma ama nụwa agbalịa igbochi anyị ikwusa ozi ọma. Chetakwa na Pọl na Banabas tichapụrụ ájá dị ha nụkwụ mgbe ndị Antiọk jụrụ ozi ha na-ezi ha. Ọ pụtaghị na ha na-ewe iwe, kama, ọ pụtara na ọbara ndị obodo ahụ agaghị adị ha nisi. Ndị ozi ala ọzọ ahụ ghọtara na ọ bụghị ha ga-ekpebiri ndị ọzọ ihe ha ga-eme. Kama, ihe haga-ekpebilibụ ma hà ga-anọgide na-ekwusa ozi ọma. Ha nọgidere na-ekwusa ozi ọma mgbe ha gara Aịkoniọm!18Olee ihe mere ndị na-eso ụzọ Jizọs ha hapụrụ nAntiọk? Neziokwu, ha bi nókèala na-achọghị ịnụ ozi ọma. Ma ihe na-eme ha obi ụtọ abụghị na ndị mmadụ nabatara ozi ọma. Jizọs kwuru, sị: Obi ụtọ na-adịrị ndị na-anụ okwu Chineke ma na-edebe ya! Luk 11:28 Ọ bụ kpọmkwem ihe ndị na-eso ụzọ Jizọs nọ na Pisidia nke dị nAntiọk kpebiri ime.19Anyị kwesịrị icheta mgbe niile na ọrụ anyị bụ ikwusa ozi ọma otú ahụ Pọl na Banabas mere. Ọ bụ ndị anyị na-ezi ozi ọma ga-ekpebi ma hà ga-anabata ozi anyị na-ezi ha ma hà ga-ajụ ya. Ọ bụrụ na o yie ka ndị anyị na-ezi ozi ọma enweghị mmasị, anyị kwesịrị ịmụta ihe naka ndị na-eso ụzọ Jizọs nke narị afọ mbụ. Ọ bụrụ na anyị ejiri eziokwu a kpọrọ ihe ma kwe ka mmụọ nsọ na-eduzi anyị, anyị ga-enwekwa obi ụtọ, ọbụna mgbe a na-akpagbu anyị.Gal. 5:18,22.12 Ha Na-ekwu Okwu nAtụghị Egwu Site nIkike Jehova1, 2. Olee ihe ndị mere mgbe Pọl na Banabas nọ na Listra?ỌGBA aghara nọ na-arị ibe ya elu na Listra. Otu nwoke bụ onye ngwọrọ site nafọ nne ya nọ na-awụli elu mgbe mmadụ abụọ ọ na-amaghị ndị ha bụ gwọchara ya. O juru ìgwè mmadụ gbakọtara ebe ahụ anya, ha echee na ndị ikom abụọ ahụ bụ chi. Nihi ya, onye nchụàjà wetaara ha ihe ịchọ mma a na-eke nisi. Ụfọdụ oké ehi nọ na-ebe ubé ka onye nchụàjà Zus na-ejikere igbu ha. Pọl na Banabas tisiri mkpu ike na ha achọghị ụdị ihe ahụ. Ha dọwara uwe ha, maba netiti ìgwè mmadụ ahụ, na-arịọ ha ka ha ghara ife ha ofufe. O siri ike tupu ha emee ka ìgwè mmadụ ahụ gbanwee obi ha.2Mgbe e mechara, ndị Juu bụ ndị mmegide si nAntiọk nke Pisidia nakwa nAịkoniọm bịa. Ha ji obi ọjọọ kwutọọ Pọl na Banabas ma mebie obi ndị Listra. Ìgwè mmadụ ndị chọburu ife Pọl gbaziri ya gburugburu, tụgide ya nkume ruo mgbe ọ tụbọrọ. Mgbe ha nyụchara Pọl ịkpakwụ, ha dọkpụụrụ ya gaa nazụ obodo ma hapụ ya ebe ahụ, chee na ọ nwụọla.3. Olee ajụjụ ndị anyị ga-aza nisiokwu a?3Gịnị mere ụdị ihe ahụ ji mee? Olee ihe ndị na-ekwusa ozi ọma noge anyị a kwesịrị ịmụta nihe ahụ a kọrọ banyere Banabas, Pọl, na ndị bi na Listra, bụ ndị gbanwere obi ha negbughị oge? Oleekwa otú ndị okenye ọgbakọ ga-esi eṅomi ihe nlereanya Banabas na Pọl, bụ ndị nọsiri ike nozi ha, na-ekwu okwu natụghị egwu site nikike Jehova?Ọrụ 14:3.Ìgwè Mmadụ Dị Ukwuu Ghọrọ Ndị Kwere Ekwe Ọrụ 14:1-74, 5. Gịnị mere Pọl na Banabas ji gaa Aịkoniọm, gịnịkwa mere nebe ahụ?4Nụbọchị ole na ole gara aga, a chụpụrụ Pọl na Banabas nobodo ndị Rom bụ Antiọk nke Pisidia mgbe ndị Juu bụ ndị mmegide kpataara ha nsogbu. Otú ọ dị, kama ịda mbà, ha abụọ tichapụụrụ ndị obodo ahụ kpọchiri ntị ájá dị ha nụkwụ. Ọrụ 13:50-52;Mat. 10:14 Pọl na Banabas si ebe ahụ pụọrọ onwe ha ma hapụ ndị ahụ bụ ekwe ekwe ka ha chee akaghọrọ ihe Chineke ga-eme ha. Ọrụ 18:5, 6;20:26 Ndị ozi ala ọzọ abụọ ahụ ekweghị ka ihe ahụ merenụ mebie ha obi; ha kwusaara ozi ọma na-aga, jiri ụkwụ gaa ihe dị ka otu narị kilomita na iri ise nebe ndịda ọwụwa anyanwụ. Ha rutere notu ala dị larịị nke dị nagbata ugwu Taurus na ugwu Sultan.5Pọl na Banabas bu ụzọ kwụsịtụ nAịkoniọm, bụ ebe a ka na-eme omenala ndị Grik noge ahụ, nke bụkwa otu nime obodo ndị dị mkpa na Galeshia, bụ ebe ndị Rom chịrị.Ndị Juu a ma ama na ọtụtụ ndị ha tọghatara atọghata na-abụghị ndị Juu bi nobodo ahụ. Dị ka Pọl na Banabas na-emekarị, ha banyere nụlọ nzukọ ma malite ikwusa ozi ọma. Ọrụ 13:5,14 Otú ha si kwuo okwu mere ka ìgwè mmadụ dị ukwuu nke gụnyere ndị Juu na ndị Grik ghọọ ndị kwere ekwe.Ọrụ 14:1.AỊKONIỌM BỤ OBODO NDỊ FRIJIAAịkoniọm dịbu na mbara ala dị larịị, nke bụ ala na-eme nri, ebe mmiri na-ede nke ọma. Ọtụtụ ụzọ ndị dị mkpa e si aga ahịa nebe dị iche iche noge ochie sicha nAịkoniọm gafee, dị ka ụzọ jikọrọ Siria, Rom, Gris, na Eshia nke bụ ebe Rom chịrị.Ihe ndị Aịkoniọm na-ekpere bụ chi nwaanyị ọmụmụ a na-akpọ Sibili. Ụfọdụ ihe ha na-eme nokpukpe ha bụ ihe ha mụtara noge ndị Gris na-achị. Ndị Rom malitere ịchị Aịkoniọm nafọ 65 T.O.A. Na narị afọ mbụ O.A., ọ bụ obodo ukwu nke azụmahịa na ọrụ ubi na-ewu ewu na ya. Ọ bụ ezie na ọtụtụ ndị Juu a ma ama biri nAịkoniọm, o yiri ka obodo ahụ ahapụghị omenala ndị Grik aka. Neziokwu, akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru banyere ndị Juu na ndị Grik bi nebe ahụ.Ọrụ 14:1.Aịkoniọm dị nagbata Likeonia na Frijia, bụ obodo ndị dịrị na Galeshia. Noge ochie, ụfọdụ ndị edemede dị ka Sisero na Strabo kpọrọ Aịkoniọm obodo ndị Likeonia. Ọ bụrụ na e lee ebe Aịkoniọm dị, ọ bụ obodo ndị Likeonia neziokwu. Ma, akwụkwọ Ọrụ Ndịozi gosiri na Aịkoniọm dị iche na Likeonia, bụ ebe a na-asụ asụsụ ndị Likeonia. Ọrụ 14:1-6,11 Nihi ya, ndị na-akatọ Baịbụl ekwuola na ihe ahụ akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru abụghị eziokwu. Ma nafọ 1910, ndị na-amụ banyere ihe ndị mgbe ochie chọpụtara ihe ndị e dere nobodo ahụ, bụ ndị gosiri na ọ bụ asụsụ Frijia ka a sụrụ nAịkoniọm ruo narị afọ abụọ mgbe Pọl na Banabas gachara obodo ahụ. Nihi ya, onye dere akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru eziokwu mgbe o mere ka o doo anya na Aịkoniọm dị iche nobodo ndị dị na Likeonia.6. Gịnị mere Pọl na Banabas ji kụzie ihe ruru ndị mmadụ nobi, oleekwa otú anyị ga-esi eṅomi ha?6Gịnị mere ihe Pọl na Banabas kwuru ji ruo ndị mmadụ nobi? Pọl ma Akwụkwọ Nsọ nke ọma. O ji nkà were ihe e kwuru nakụkọ ihe mere eme, nIwu Mozis nakwa ihe e buru namụma mee ka o doo anya na Jizọs bụ Mesaya ahụ e kwere ná nkwa. Ọrụ 13:15-31;26:22, 23 Otú Banabas si kwuo okwu gosiri na ihe banyere ndị mmadụ na-emetụ ya nobi. Ọrụ 4:36, 37;9:27;11:23, 24 Ọ dịghị onye nime ha kwuru okwu namamihe nke ya, kama ha kwuru okwu site nikike Jehova. Olee otú ị ga-esi eṅomi ndị ozi ala ọzọ ahụ mgbe ị na-ekwusa ozi ọma? Otú ị ga-esi eṅomi ha bụ: Mata Okwu Chineke nke ọma. Họrọ amaokwu Akwụkwọ Nsọ ndị ọ dị gị ka hà ga-akacha amasị ndị ị na-agwa okwu. Chọọ ụzọ ndị bara uru ị ga-esi akasi ndị ị na-ezi ozi ọma obi. Na-akụzi ihe si nOkwu Jehova, ọ bụghị ihe i chepụtara nonwe gị.7. a Olee ihe ndị mmadụ na-eme mgbe ha nụrụ ozi ọma? b Ọ bụrụ na ezinụlọ unu kewara ekewa nihi na ị na-eme ihe e ziri gị nozi ọma, gịnị ka i kwesịrị icheta?7Otú ọ dị, ọ bụghị ndị niile nọ nAịkoniọm nwere obi ụtọ mgbe ha nụrụ ihe Pọl na Banabas kwuru. Luk gara nihu ịkọ, sị: Ndị Juu na-ekweghị ekwe kpasuru ndị mba ọzọ ma mee ka ha nwee obi ọjọọ nebe ụmụnna nọ. Pọl na Banabas matara na ha kwesịrị ịnọtụ ebe ahụ ma na-ekwusa ozi ọma. Ha nọtụrụ ogologo oge na-ekwu okwu natụghị egwu. Nihi ya, ìgwè mmadụ nọ nobodo ahụ kewara abụọ, ụfọdụ dịnyeere ndị Juu ma ndị ọzọ dịnyeere ndịozi ahụ. Ọrụ 14:2-4 Taa, ndị mmadụ na-eme ụdị ihe ahụ mgbe e ziri ha ozi ọma. Ọ na-eme ka ụfọdụ ndị dị notu, ma kpatara ndị ọzọ nkewa. Mat. 10:34-36 Ọ bụrụ na ezinụlọ unu kewara ekewa nihi na ị na-eme ihe e ziri gị nozi ọma, cheta na ihe na-akpatakarị mmegide bụ asịrị na-enweghị isi na ọdụ ma ọ bụ nkwutọ doro anya. Omume ọma gị nwere ike ime ka a mata na asịrị ahụ niile abụghị eziokwu. O nwekwara ike ime ka obi jụrụ ndị ahụ na-emegide gị.1 Pita 2:12;3:1, 2.8. Gịnị mere Pọl na Banabas ji hapụ Aịkoniọm, gịnịkwa ka anyị kwesịrị ịmụta nihe nlereanya ha?8Mgbe ndị mmegide nọ nAịkoniọm nọtụrụ ntakịrị, ha gbara izu ịtụ Pọl na Banabas nkume. Mgbe ndị ozi ala ọzọ abụọ ahụ matara, ha gawara ikwusa ozi ọma nebe ọzọ. Ọrụ 14:5-7 Ndị nkwusa Alaeze na-eji ụdị akọ ahụ eje ozi ha taa. Mgbe ndị mmadụ gwara anyị okwu ọjọọ, anyị na-ekwu okwu natụghị egwu. Fil. 1:7;1 Pita 3:13-15 Ma mgbe a gwara anyị na a ga-emesi anyị ike, anyị ekwesịghị ime ka ànyị bụ anwụ anwụ, nke nwere ike itinye ndụ anyị ma ọ bụ ndụ ụmụnna anyị nihe ize ndụ.Ilu 22:3.Bịakwute Chineke ahụ Dị Ndụ Ọrụ 14:8-199, 10. Olee ebe obodo Listra dị, oleekwa ihe anyị ma banyere ndị bi na ya?9Pọl na Banabas gara Listra, nke bụ obodo ndị Rom chịrị. Ọ dị ihe dị ka iri kilomita atọ nebe ndịda ọdịda anyanwụ Aịkoniọm. Listra na Antiọk nke Pisidia dị nezigbo mma, ma ndị Juu a ma ama ebighị na Listra otú ha bi nAntiọk. Nagbanyeghị na o yiri ka ndị bi nobodo ahụ hà na-asụ Grik, ihe bụ ezigbo asụsụ ha bụ Likeonia. Pọl na Banabas malitere ikwusa ozi ọma nebe ọhaneze na-anọ, ma eleghị anya, nihi na e nweghị ụlọ nzukọ ndị Juu nobodo ahụ. Mgbe Pita nọ na Jeruselem, ọ gwọrọ otu nwoke nwere nkwarụ site nafọ nne ya. Na Listra, Pọl gwọrọ otu nwoke dara ngwọrọ site nafọ nne ya. Ọrụ 14:8-10 Ọrụ ebube ahụ Pita rụrụ mere ka oké ìgwè mmadụ ghọọ ndị kwere ekwe. Ọrụ 3:1-10 Nke Pọl rụrụ emetụdịghị ka ndị mmadụ mee otú ahụ.10Dị ka e kwuru ná mmalite isiokwu a, mgbe onye ngwọrọ ahụ maliri elu ma gawa ije, ìgwè mmadụ ahụ na-ekpere arụsị na Listra malitere iche ihe na-adịghị mma ozugbo. Ha kpọrọ Banabas Zus, nke bụ chi ha kacha elu, kpọọkwa Pọl Hemis, ya bụ, chi ha nke bụ nwa Zus na ọnụ na-ekwuchitere chi ha ndị ọzọ. Gụọ igbe dị na peejinke 97, bụ Listra na Ife Zus na Hemis Ofufe. Otú ọ dị, Banabas na Pọl kpebisiri ike ime ka ìgwè mmadụ ahụ ghọta na ọ bụghị arụsị nyere ha ike ha ji kwuo okwu ma rụọ ọrụ, kama ọ bụ Jehova, onye naanị ya bụ ezi Chineke.Ọrụ 14:11-14.LISTRA NA IFE ZUS NA HEMIS OFUFEListra dị notu ndagwurugwu dịpụrụ adịpụ nokporo ụzọ. Siza Ọgọstọs mere ka obodo ahụ bụrụ ebe ndị Rom na-achị. Ọ gụrụ ya Julia Felix Gemina Lustra. Ọrụ e nyere ndị agha ya bụ iche ebe ndị Galeshia na-achị nche ka ndị bi nugwu ebe ahụ ghara ịbata na ya. Nihi ya, a chịrị Listra otú ndị Rom si achị obodo. Ndị ọchịchị ya na-aza aha Latịn. Nagbanyeghị nke ahụ, Listra ka nwekwara ọtụtụ omenala e ji mara ya. Ha na-eme omenala ndị Likeonia karịa nke ndị Rom. Nezie, ndị Listra a kpọtụrụ aha nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi na-asụ asụsụ Likeonia.Ụfọdụ nime ihe ndị mgbe ochie a hụrụ nebe obodo Listra oge ochie dịbu bụ ihe ndị e dere ede nke kwuru banyere onye nchụàjà Zus na chi Hemis a kpụrụ akpụ. Ihe ọzọ a hụrụ nebe ahụ bụ ebe ịchụàjà a rụụrụ Zus na Hemis.Otu akụkọ mgbe ochie, nke Ovid afọ 43 T.O.A. ruo 17 O.A. bụ onye Rom na-ede abụ uri dere, kwuru ihe ọzọ ga-enye aka ịghọta ihe ahụ a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi. Ovid kwuru na Jupita na Mekuri, bụ chi ndị Rom ha na chi ndị Grik bụ Zus na Hemis bụ otu, dịrị nụdị mmadụ ma gaa leta obodo Frijia nke dị nelu ugwu. Ha abụọ gara nọtụtụ puku ụlọ ndị mmadụ nobodo ahụ ka e lee ha ọbịa. Ma ọ dịghị onye nabatara ha, ma ọ bụghị naanị di na nwunye merela agadi bụ Faịlimọn na Bọsis. Ha kpọbatara ha nobere ụlọ ha. Nihi ya, Zus na Hemis mere ka ụlọ ahụ ghọọ ụlọ nsọ e ji nkume mabụl na ọlaedo rụọ, meekwa ka di na nwunye ahụ mere agadi ghọọrọ ha ndị nchụàjà. Ha bibikwara ụlọ ndị ahụ na-ekweghị akpọbata ha. Otu akwụkwọ nke kọwara akwụkwọ Ọrụ Ndịozi The Book of Acts in Its Graeco-Roman Setting kwuru, sị: Ọ bụrụ na ndị Listra chetara akụkọ ifo ahụ mgbe ha hụrụ ka Pọl na Banabas gwọrọ onye ngwọrọ ahụ, o kwesịghị iju anyị anya na ha chọrọ ịnabata ha ma chụọrọ ha ájá.Hapụnụ ihe efu ndị a ma bịakwute Chineke ahụ dị ndụ, onye kere eluigwe na ụwa.Ọrụ 14:1511-13. a Gịnị ka Pọl na Banabas gwara ndị bi na Listra? b Olee otu ihe anyị kwesịrị ịmụta nihe ahụ Pọl na Banabas kwuru?11Nagbanyeghị ihe ijuanya ndị ahụ merenụ, Pọl na Banabas gbalịsiri ike ịchọta ụzọ kacha mma ha ga-esi kwuo okwu ga-eru ndị ha na-agwa okwu nobi. Luk dere ụzọ kwesịrị ekwesị e si zie ndị na-ekpere arụsị ozi ọma. Buru nobi otú Pọl na Banabas si gbalịa ikwu okwu ga-eru ndị ha na-agwa okwu nobi. Ha sịrị: Gịnị mere unu ji eme ihe ndị a? Anyị onwe anyị kwa bụ mmadụ ndị nwere otu ụdị adịghị ike ndị unu nwere, anyị na-ezisara unu ozi ọma, ka unu wee hapụ ihe efu ndị a ma bịakwute Chineke ahụ dị ndụ, onye kere eluigwe na ụwa na oké osimiri na ihe niile dị nime ha. Nọgbọ ndị gara aga, o kwere ka ndị mba ọzọ niile nọgide na-eje ije nụzọ ha, ọ bụ ezie na ọ hapụghị onwe ya nenweghị ihe àmà, ebe o mere ihe ọma, na-enye unu mmiri ozuzo site neluigwe, na oge mkpụrụ ji amị, na-enyekwa unu nri nụba, na-emekwa ka unu nwee obi ụtọ.Ọrụ 14:15-17.12Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nokwu ndị ahụ na-eme ka mmadụ chee echiche? Ihe mbụ bụ na Pọl na Banabas ewereghị onwe ha na ha ka ndị ha na-agwa okwu. Ha emeghị ka hà bụ ihe ha na-abụghị. Kama nke ahụ, ha ji obi umeala kwuo na ha nwekwara adịghị ike ndị ndị ahụ na-ekpere arụsị ha na-agwa okwu nwere. Nezie, e nyere Pọl na Banabas mmụọ nsọ, napụtakwa ha nozizi ụgha. E mere ka ha nwee olileanya iso Kraịst chịa neluigwe. Ma ha ghọtara na ọ bụrụ na ndị bi na Listra erubere Kraịst isi, e nwere ike inye ha onyinye ndị ahụ.13Olee otú anyị si ele ndị anyị na-ezi ozi ọma anya? Ànyị na-ele ha anya na anyị na ha hà? Mgbe anyị na-enyere ndị ọzọ aka ịmụta eziokwu ndị dị nOkwu Chineke, ànyị na-eme ihe Pọl na Banabas mere, ya bụ, achọghị ka ndị mmadụ towe anyị? Nwanna Charles Taze Russell bụ onye e ji ama atụ nokwu a. Ọ bụ onye nkụzi pụrụ iche nke butere ụzọ nikwusa ozi ọma ná ngwụcha narị afọ nke iri na itoolu na mmalite narị afọ nke iri abụọ. O dere, sị: Anyị achọghị otuto ma ọ bụ nsọpụrụ nihi ihe anyị na-ede; anyị achọghịkwa ka a na-akpọ anyị Revren ma ọ bụ Rabaị. Obi umeala Nwanna Russell nwere yiri nke Pọl na Banabas. Notu aka ahụ, ihe mere anyị ji ekwusa ozi ọma abụghị ka ndị mmadụ na-eto anyị, kama ọ bụ ka anyị nyere ha aka ịbịakwute Chineke dị ndụ.14-16. Olee ihe nke abụọ na nke atọ anyị kwesịrị ịmụta nihe Pọl na Banabas gwara ndị Listra?14Chee echiche banyere ihe nke abụọ anyị kwesịrị ịmụta nokwu ahụ. Pọl na Banabas na-eme mgbanwe. Ndị bi na Listra adịghị ka ndị Juu ahụ nọ nAịkoniọm na ndị ha tọghatara atọghata. O nweghị ezigbo ihe ha ma banyere Akwụkwọ Nsọ ma ọ bụ banyere mmekọrịta mba Izrel na Chineke nwere. Nagbanyeghị nke ahụ, ndị ahụ Pọl na Banabas gwara okwu na-arụ ọrụ ubi. Chineke gọziri ndị Listra nihi na obodo ha anaghị ekpo oké ọkụ, ala ha na-emekwa nri. Ha hụrụ ọtụtụ ihe gosiri na Onye kere ihe niile nwere àgwà ọma ndị a na-ahụ nihe ndị dị ka oge mkpụrụ ji amị. Ndị ozi ala ọzọ ahụ ji ihe ahụ ndị ahụ ma ama mee ka ha tụgharịa uche.Rom 1:19, 20.15Ànyị nwere ike ime mgbanwe otú ahụ? Nagbanyeghị na onye ọrụ ubi nwere ike ịkụ otu ụdị mkpụrụ nihe karịrị otu ala, ọ bụghị otu ụzọ ka ọ na-esi edozi ala ya. Ma eleghị anya, ụfọdụ ala esighị ike, naanị ihe a ga-emezi bụ ịkụ ha ihe. O nwere ike ịdị mkpa ka a kpatụkwuo ala ndị ọzọ aka. Otú ahụ ka mkpụrụ Alaeze anyị na-akụ dị. Ọ bụ otu mkpụrụ ahụ ka anyị na-akụ, ya bụ, ozi Alaeze nke dị nOkwu Chineke. Otú ọ dị, ọ bụrụ na anyị na-eme ka Pọl na Banabas, anyị ga na-agbalị ịghọta ihe bụ ọnọdụ ndị anyị na-ezi ozi ọma nakwa okpukpe ha na-ekpe. Anyị ejirizie ihe ahụ anyị ghọtara mata otú anyị ga-esi ezi ha ozi Alaeze Chineke.Luk 8:11,15.16E nwere ihe nke atọ anyị kwesịrị ịmụta nihe ahụ a kọrọ banyere Pọl, Banabas, na ndị Listra. Nagbanyeghị otú anyị si gbalịsie ike, mgbe ụfọdụ, ajọ onye ahụ na-apụnara ndị mmadụ mkpụrụ anyị kụrụ nobi ha ma ọ bụkwanụ mkpụrụ ahụ adaa nala nkume. Mat. 13:18-21 Ọ bụrụ na ụdị ihe ahụ emee gị, adala mbà. Dị ka Pọl mechara chetara ndị na-eso ụzọ Jizọs nọ na Rom, onye ọ bụla nime anyị ma ndị ahụ anyị na-agwa Okwu Chineke ga-aza Chineke ajụjụ maka onwe ya.Rom 14:12.Ha Nyefere Ha nAka Jehova Ọrụ 14:20-2817. Mgbe Pọl na Banabas hapụrụ Dabe, olee ebe ha gara, oleekwa ihe ha gara ime?17Mgbe ndị Likeonia dọkpụụrụ Pọl gaa nazụ obodo Listra ma hapụ ya,chee na ọ nwụọla, ndị na-eso ụzọ Jizọs gbara ya gburugburu, ya ebilie, gaa rahụ nụlọ otu nime ha nabalị ahụ. Nechi ya, Pọl na Banabas gawara Dabe, nke bụ njem otu narị kilomita. Chegodị echiche otú ahụ si na-egbu Pọl mgbu mgbe ọ na-eme njem a, ebe ọ bụ na a ka tụchara ya nkume awa ole na ole gara aga. Nagbanyeghị nke ahụ, ya na Banabas jisiri ike na-aga. Mgbe ha rutere na Dabe, ha mere ka ọtụtụ ndị bụrụ ndị na-eso ụzọ Jizọs. Mgbe ha mechara, kama isi nụzọ ka nso laghachi nAntiọk nke Siria bụ ebe ha bi, ha laghachiri na Listra, na Aịkoniọm, na Antiọk nke Pisidia. Hà gara ime gịnị? Ọ bụ iwusi mkpụrụ obi nke ndị na-eso ụzọ Jizọs ike, na-agba ha ume ka ha nọgide nokwukwe Ndị Kraịst. Ọrụ 14:20-22 Ndị ikom abụọ ahụ mere ihe anyị kwesịrị ime! Ihe ka ha mkpa bụ ihe banyere ọgbakọ, ọ bụghị ọdịmma onwe ha. Ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na ndị ozi ala ọzọ noge anyị a na-eme ihe ahụ ha mere.18. Olee otú e si ahọpụta ndị okenye?18E wezụga iji okwu ọnụ na omume gbaa ndị na-eso ụzọ Jizọs ume, Pọl na Banabas họpụtaara ha ndị okenye nọgbakọ nke ọ bụla. Nagbanyeghị na ọ bụ mmụọ nsọ zipụrụ Pọl na Banabas na njem ozi ala ọzọ a, ha kpere ekpere ma buo ọnụ mgbe ha nyefere ndị okenye ahụ naka Jehova. Ọrụ 13:1-4;14:23 Otú ahụ ka a na-eme nọgbakọ taa. Tupu ndị okenye ọgbakọ atụọ aro onye ha chọrọ ka a họpụta, ha na-ekpe ekpere ma tụlee ma onye ahụ ò nwere àgwà ndị Akwụkwọ Nsọ kwuru mmadụ ga-enwe tupu a họpụta ya. 1 Tim. 3:1-10,12, 13;Taị. 1:5-9 Ihe dị mkpa abụghị mgbe ọ ghọrọ Onye Kraịst. Kama, okwu nwanna ahụ, omume ya, na otú e si ele ya anya ga-egosi ma ọ bụ mmụọ nsọ na-eduzi ihe niile ọ na-eme. Ọ bụ inwe àgwà ndị ahụ Akwụkwọ Nsọ kwuru ndị nlekọta kwesịrị inwe ga-ekpebi ma ò ruru eru ịbụ onye ọzụzụ atụrụ nọgbakọ.Gal. 5:22, 23.19. Ònye ka ndị okenye ma na ha ga-aza ajụjụ, oleekwa otú ha si eṅomi Pọl na Banabas?19Ndị okenye a họpụtara ahọpụta ma na ha ga-aza Chineke ajụjụ maka otú ha si emeso ọgbakọ omume. Hib. 13:17;1 Pita 5:1-3 Dị ka Pọl na Banabas, ndị okenye na-ebute ụzọ nikwusa ozi ọma. Ha na-ekwu okwu na-agba Ndị Kraịst ibe ha ume. Ihe ka ha mkpa bụ ihe banyere ọgbakọ, ọ bụghị ọdịmma onwe ha.Fil. 2:3, 4.20. Olee uru anyị ga-erite nịgụ akụkọ banyere ọrụ ụmụnna anyị ji ikwesị ntụkwasị obi rụọ?20Mgbe Pọl na Banabas mechara laghachi nAntiọk nke Siria, bụ ebe ha si gawa njem ozi ala ọzọ ha, ha kọrọ ọtụtụ ihe Chineke mere site naka ha, kọọkwa na o megheworo ndị mba ọzọ ọnụ ụzọ nke okwukwe. Ọrụ 14:27 Ka anyị na-agụ banyere ọrụ ụmụnna anyị ji ikwesị ntụkwasị obi rụọ ma hụ otú Jehova si gọzie mgbalị ha, ọ ga-agba anyị ume ịnọgide na-ekwu okwu natụghị egwu site nikike Jehova.Nkebi nke 5Ndịozi Na Ndị Okenye ZukọtaraEsemokwu kpụ ọkụ nọnụ nke chọrọ itisa udo na ịdị notu nke ọgbakọ ndị e nwere na narị afọ mbụ malitere. Ole ndị ka ọgbakọ ndị ahụ gakwuuru ka ha gwa ha ihe ha ga-eme na otú ha ga-esi edozi esemokwu ahụ? Ná nkebi a, anyị ga-ahụ otú e si hazie ọgbakọ Ndị Kraịst na narị afọ mbụ, nke bụ otú ndị Chineke noge anyị a kwesịrị isi ahazi ọgbakọ ha.13 Ha Nwere Nghọtahie nke Ukwuu1-3. a Olee ihe ndị chọrọ ikewa ọgbakọ Ndị Kraịst mbụ? b Olee uru anyị ga-erite mgbe anyị gụrụ ihe ahụ a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi?OBI na-atọ Pọl na Banabas ezigbo ụtọ. Ha ka si nobodo Siria nke Antiọk lọta mgbe ha jechara ozi ala ọzọ ha nke mbụ. Ihe na-eme ha obi ụtọ bụ na Jehova megheere ndị mba ọzọ ọnụ ụzọ nke okwukwe. Ọrụ 14:26, 27 Neziokwu, a na-ekwusa ozi ọma nAntiọk niile, ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke ndị Jentaịl na-abatakwa nọgbakọ ahụ.Ọrụ 11:20-26.2Akụkọ banyere ndị ọhụrụ na-abata nọgbakọ Antiọk ruru Judia noge na-adịghị anya. Ma kama ime mmadụ niile obi ụtọ, ihe ahụ merenụ mere ka o doo anya na e kwesịrị ime mkpebi nokwu banyere ibi úgwù. Olee otú ụmụnna ndị Juu na ndị nke na-abụghị ndị Juu kwesịrị isi na-emekọ ihe, oleekwa otú ụmụnna na-abụghị ndị Juu kwesịrị isi na-ele Iwu Mozis anya? Okwu ahụ kpatara ezigbo nghọtahie nke chọrọ ikewa ọgbakọ. Olee otú a ga-esi edozi okwu ahụ?3Mgbe anyị na-agụ akụkọ a nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi, anyị ga-amụta ọtụtụ ihe bara uru ga-enyere anyị aka ịkpa àgwà dị ka ndị maara ihe mgbe e nwere okwu ndị na-akpata nkewa noge anyị a.Ọ Bụrụ na E Bighị Unu Úgwù Ọrụ 15:14. Olee ihe na-ezighị ezi ụfọdụ Ndị Kraịst na-esi ọnwụ ka e mee, oleekwa ajụjụ nke ahụ kpatara?4Luk onye na-eso ụzọ Jizọs dere, sị: Ndị ikom ụfọdụ si Judia bịa Antiọk wee malite ịkụziri ụmụnna, sị: Ọ bụrụ na e bighị unu úgwù dị ka omenala si naka Mozis si dị, a pụghị ịzọpụta unu. Ọrụ 15:1 Baịbụl ekwughị ma ndị ikom ụfọdụ ahụ hà bụ ndị Farisii tupu ha aghọọ Ndị Kraịst. Ma hà bụ ndị Farisii ma ọ bụ na ha abụghị, o yiri ka hà na-esoru iwu nisi otú ahụ ndị Farisii na-eme. Ha nwekwara ike ịna-agha ụgha, na-ekwu na ihe ahụ ha na-ekwu bụ ihe ndịozi na ndị okenye nọ na Jeruselem gwara ha kwuo. Ọrụ 15:23, 24 Ma, gịnị mere Ndị Kraịst bụ ndị Juu ji na-esi ọnwụ na a ga-ebirịrị ndị Jentaịl úgwù, ebe ọ bụ na ihe dị ka afọ iri na atọ agafeela kemgbe Pita onyeozi nabatachara ndịJentaịl a na-ebighị úgwù nọgbakọ Ndị Kraịst dị ka Chineke gwara ya mee?Ọrụ 10:24-29,44-48.5, 6. a Gịnị nwere ike ịbụ ihe mere ụfọdụ ndị Juu bụ Ndị Kraịst ji sie ọnwụ na a ga-ebirịrị ndị Jentaịl úgwù? b Ọgbụgba ndụ ibi úgwù ò so nọgbụgba ndụ Ebreham? Kọwaa. Gụọihe e dere nala ala peeji.5E nwere ọtụtụ ihe nwere ike ịkpata ya. Nke mbụ bụ na ọ bụ Jehova nyere iwu ka e bie nwoke ọ bụla úgwù, nke na-egosi na adịm ná mma onye ahụ na Chineke pụrụ iche. Ebreham na ezinụlọ ya bụ ndị mbụ Jehova nyere iwu ibi úgwù. Iwu ibi úgwù adịla adị tupu ọgbụgba ndụ Iwu ahụ, ma o mechara soro na ya.Lev. 12:2, 3 Iwu Mozis kwuru na a ga-ebirịrị ndị ala ọzọ úgwù tupu ha esoro mee ihe ụfọdụ, dị ka iri oriri Ngabiga. Ọpụ. 12:43, 44,48, 49 O doro anya na nuche onye Juu, onye a na-ebighị úgwù bụ onye na-adịghị ọcha na onye rụrụ arụ.Aịza. 52:1.6Nihi ya, ọ bụ okwukwe na obi umeala ga-eme ka ndị Juu kwere ekwe nabata ozizi ọhụrụ a. Ebe ọ bụ na e jirila ọgbụgba ndụ ọhụrụ ahụ dochie ọgbụgba ndụ Iwu ahụ, ịbụ onye Juu abụghịzi ihe na-eme ka mmadụ bụrụ onye Chineke. Ndị Juu bụ Ndị Kraịst bi nobodo ndị Juu kwesịrị inwe obi ike otú ahụ ndị kwere ekwe bi na Judia nwere ma ọ bụrụ na ha chọrọ ikwupụta Kraịst ma nabata na ndị Jentaịl kwere ekwe a na-ebighị úgwù bụ ụmụnna ha.Jere. 31:31-33;Luk 22:20.7. Olee eziokwu ndị ikom ụfọdụ na-aghọtaghị?7Neziokwu, ụkpụrụ Chineke agbanwebeghị. Nọgbụgba ndụ ọhụrụ ahụ, e kwughachiriihe ndị bụ isinIwu Mozis. Mat. 22:36-40 Dị ka ihe atụ, Pọl mechara dee banyere ibi úgwù, sị: Ọ bụ onye bụ onye Juu nobi bụ onye Juu, úgwù e biri ya bụkwa nobi site na mmụọ, ọ bụghị site niwu e dere ede. Rom 2:29;Diut. 10:16 Ndị ikom ụfọdụ ahụ si Judia aghọtabeghị eziokwu ndị ahụ, kama ha nọ na-esi ọnwụ na Chineke akagbubeghị iwu ibi úgwù. Hà ga-ege ntị nihe e kwuru?IHE OKPUKPE NDỊ JUU NA-AKỤZIMgbe òtù na-achị isi nke narị afọ mbụ dozichara okwu banyere ibi úgwù, ụfọdụ ndị sị na ha bụ Ndị Kraịst ka siri ọnwụ nokwu ahụ. Pọl onyeozi kpọrọ ha ụmụnna ụgha ndị chọrọ imerụ ozi ọma banyere Kraịst.Gal. 1:7;2:4;Taị. 1:10.O yiri ka ihe mere ndị ahụ na-akwado ozizi ndị Juu ji na-ekwu ihe ahụ bụ ka obi dị ndị Juu mma ka ha ghara ịna-enye Ndị Kraịst oké nsogbu. Gal. 6:12, 13 Ha kwuru na ihe ga-eme ka mmadụ bụrụ onye ezi omume bụ idebe Iwu Mozis nihe ndị dị ka ihe oriri, ibi úgwù na ime ememme ndị Juu.Kọl. 2:16.O doro anya na ahụ anaghị eru ndị ahụ chere otú ahụ ala ma ha na ụmụnna ha ndị Jentaịl nọrọ. Ọ dị mwute na ihe dị otú ahụ mere ọtụtụ ndị Juu a ma ama bụ Ndị Kraịst. Dị ka ihe atụ, mgbe ụfọdụ ndị si nọgbakọ dị na Jeruselem bịara Antiọk, ha kewapụrụ onwe ha nebe ụmụnna ha ndị Jentaịl nọ. Ọbụna Pita, bụ onye na-esobu ndị Jentaịl eri nri, kewapụrụ onwe ya nebe ha nọ, jụkwa iso ha rie nri. Neziokwu, o mere ihe o burula ụzọ kwuo na ọ dịghị mma. Pọl baara ya ezigbo mba nihi àgwà ahụ ọ kpara.Gal. 2:11-14.Nghọtahie na Ịrụ Ụka Ọrụ 15:28. Gịnị mere e ji were okwu ibi úgwù gakwuru òtù na-achị isi nọ na Jeruselem?8Luk gara nihu ikwu, sị: Mgbe ha ya bụ, ndị ikom ụfọdụ ahụ na Pọl na Banabas nwere nghọtahie, rụọkwa ụka nke ukwuu, ha ya bụ, ndị okenye mere ndokwa ka Pọl na Banabas na ụfọdụ ndị ọzọ nime hagakwuru ndịozi na ndị okenye nọ na Jeruselem banyere arụmụka a.Ọrụ 15:2 Nghọtahie na ịrụ ụka òtù abụọ ahụ nwere gosiri otú obi dị ha nakwa ihe ha kwenyesiri ike na ya. Ọgbakọ Antiọk enweghịkwa ike idozi ya. Iji mee ka e nwee udo na ịdị notu, ọgbakọ ahụ ji amamihe kpebie ka e were okwu ahụ gakwuru ndịozi na ndị okenye nọ na Jeruselem, ndị bụ òtù na-achị isi nke oge ahụ. Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nihe ahụ ndị okenye nọ nAntiọk mere?Ụfọdụ siri ọnwụ, sị: Ọ dị mkpa ka e nye ndị Jentaịl iwu ka ha na-edebe iwu Mozis9, 10. Olee ihe Pọl na Banabas na ụmụnna nọ nAntiọk mere nke anyị kwesịrị ime taa?9Otu ihe bara uru anyị mụtara bụ na anyị kwesịrị ịtụkwasị nzukọ Chineke obi. Chegodị echiche: Ụmụnna nọ nAntiọk ma na ọ bụ naanị ndị Juu bụ Ndị Kraịst nọ nòtù na-achị isi. Nagbanyeghị nke ahụ, ha tụkwasịrị ha obi na ha ga-eji Akwụkwọ Nsọ dozie okwu ibi úgwù ahụ. Nihi gịnị? Nihi na obi siri ọgbakọ ahụ ike na Jehova ga-eji mmụọ nsọ ya na Onyeisi nke ọgbakọ Ndị Kraịst, bụ Jizọs Kraịst, mee ka òtù na-achị isi dozie okwu ahụ. Mat. 28:18,20;Efe. 1:22, 23 Ọ bụrụ na e nwee okwu tara akpụ taa, anyị kwesịrị ime ihe ahụ magburu onwe ya ụmụnna nọ nAntiọk mere, ya bụ, ịtụkwasị ọgbakọ Chineke obi, ya na Òtù Na-achị Isi ya, bụ Ndị Kraịst e tere mmanụ.10Ihe ọzọ anyị mụtara bụ na ọ bara uru ịdị umeala nobi na inwe ndidi. Nagbanyeghị na mmụọ nsọ họpụtara Pọl na Banabas ije ozi ná mba ọzọ, ha ekpebighị iji aka ha dozie nghọtahie ahụ e nwere nAntiọk banyere ibi úgwù noge ahụ. Ọrụ 13:2, 3 Ọzọkwa, Pọl mechara dee, sị: Agara m Jeruselem nihi ihe e kpugheere m, nke gosiri na ọ bụ Chineke gwara ya gaa. Gal. 2:2 Taa, ndị okenye na-agbalị inwe ndidi na ịdị umeala nobi dị ka Pọl na Banabas ma ọ bụrụ na e nweenghọtahie nwere ike ịkpata nkewa nọgbakọ. Kama isewe okwu, ha na-enyocha Akwụkwọ Nsọ na ntụziaka ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi nyere iji mara ihe bụ uche Jehova nokwu ahụ.Fil. 2:2, 3.11, 12. Gịnị mere o ji dị mkpa ichere Jehova?11Mgbe ụfọdụ, anyị nwere ike ichere ka Jehova mee ka anyị ghọtakwuo ihe ụfọdụ. Cheta na ụmụnna ndị nọ noge Pọl cheere ruo ihe dị ka afọ iri na atọ tupu Jehova ekpebie ma è kwesịrị ibi ndị Jentaịl úgwù ma ọ bụ na e kwesịghị, ya bụ, malite mgbe e ji mmụọ nsọ tee Kọniliọs mmanụ nafọ 36 O.A. ruo nihe dị ka afọ 49 O.A. Gịnị mere o ji wee ogologo oge? Ma eleghị anya, Chineke chọrọ inye ndị Juu obi ha dị ọcha oge buru ibu ha ga-eji nabata nnukwu mgbanwe ahụ e mere. A sị ka e kwuwe, ịkagbu ọgbụgba ndụ ochie ahụ Chineke na nna nna ha Ebreham, bụ onye ha hụrụ nanya, gbara kemgbe otu puku afọ na narị afọ itoolu abụghị obere okwu!Jọn 16:12.12Nna anyị nke eluigwe nwere ndidi na obi ebere. Ọ bụ ihe ùgwù na ọ na-ezi anyị ihe ma na-akpụzi anyị! Ihe ndị a ọ na-emere anyị na-abara anyị ezigbo uru mgbe niile. Aịza. 48:17, 18;64:8 Nihi ya, ya adịkwala mgbe anyị ga-ekwe ka nganga mee ka anyị sie ọnwụ nihe anyị chere ma ọ bụ mee ka anyị wee iwe nihi mgbanwe ndị e mere ná nzukọ Chineke ma ọ bụkwanụ notú e si kọwaa amaokwu Akwụkwọ Nsọ ụfọdụ. Ekli. 7:8 Ọ bụrụ na ị chọpụta na i nwetụrụ ụdị àgwà ahụ, i kwesịrị ikpe ekpere ka Chineke nyere gị aka, gị atụgharịakwa uche na ndụmọdụ ndị ahụ bara uru dịnỌrụ Ndịozi isi iri na ise.13. Olee otú anyị ga-esi na-enwe ndidi nozi anyị dị ka Jehova?13Anyị kwesịrị inwe ndidi ma ọ bụrụ na ndị anyị na ha na-amụ Baịbụl bụ ndị ọ na-esiri ike ịhapụ ozizi ụgha ma ọ bụ omenala na-esighị nAkwụkwọ Nsọ, bụ ndị riri ha isi. Anyị kwesịrị inye onye ahụ oge ka mmụọ Chineke mee ka obi ya nabata ihe ọ na-amụ. 1 Kọr. 3:6, 7 Anyị kwesịkwara ịkọrọ ya Chineke nekpere. Chineke ga-esi notu ụzọ ma ọ bụ nụzọ ọzọ nakwa mgbe ọ dị ya mma mee ka anyị mata ihe anyị kwesịrị ime.1 Jọn 5:14.IHE NDỊÀMÀ JEHOVA KWEERE SI NA BAỊBỤLIhe banyere ọgbakọ Ndị Kraịst na narị afọ mbụ gosiri na kemgbe ụwa, ndị na-efe Chineke ofufe na-eji nwayọọ nwayọọ aghọta ihe banyere Chineke. Ilu 4:18;Dan. 12:4,9, 10;Ọrụ 15:7-9 Taa, ndị Jehova na-agbanwe ihe ha kweere ka ya na eziokwu ha ghọtara bụrụ otu; ha anaghị arọgharị Baịbụl ka ọ kwado ozizi ha. Ndị na-ebughị ihe ọjọọ nobi achọpụtala na ọ bụ eziokwu. Otu nwoke aha ya bụ Jason David BeDuhn, bụ osote prọfesọ nke na-amụ banyere okpukpe notu mahadum dị na United States, dere nakwụkwọ ya bụTruth in Translation na Ndịàmà Jehova na-eji obi ọcha amụ Baịbụl. Ihe ha kweere na ihe ha na-akụzi si na Baịbụl. Ha anaghị agbanwe ihe o kwuru. Ha anaghịkwa ebu ụzọ ekpebi ihe ha chere Baịbụl ga-ekwu.Ha Kọrọ Akụkọ Ndị Na-agba Ume nỤzọ Zuru Ezu Ọrụ 15:3-514, 15. Olee otú ọgbakọ dị nAntiọk si kwanyere Pọl, Banabas na ndị ha na ha so ùgwù, oleekwa otú ọbịbịa ha si baara ụmụnna ha uru?14Luk gara nihu ikwu, sị: Mgbe ọgbakọ ahụ dupụsịrị ndị ikom a, ha gara ma Finishia ma Sameria, na-akọ nụzọ zuru ezu otú ndị mba ọzọ si na-echegharị, ha nọkwa na-eme ka ụmụnna niile na-aṅụrị ọṅụ nke ukwuu. Ọrụ 15:3 Ndupụ ọgbakọ ahụ dupụrụ Pọl, Banabas, na ndị ha na ha so gosiri na ha hụrụ ụmụnna ha nanya, na-akwanyere ha ùgwùma chọọ ka Chineke gọzie ha. Nke a bụ ihe ọzọ ụmụnna nọ nAntiọk mere anyị kwesịrị ime! Ị na-akwanyere ụmụnna gị ùgwù, karịsịa, ndị na-arụsi ọrụ ike nikwu okwu na izi ihe, ya bụ, ndị okenye?1 Tim. 5:17.15Mgbe ndị njem ahụ na-aga, ha gbara ụmụnna ha nọ na Sameria na Finishia ume, ebe ọ bụ na ha kọọrọ ụmụnna ndị ahụ nụzọ zuru ezu otú ndị Jentaịl si na-echegharị nobodo ha. O yiri ka ndị Juu kwere ekwe so ná ndị ha kọọrọ akụkọ ahụ, ya bụ, ndị gbagara nobodo ndị ahụ mgbe e gbuchara Stivin nihi okwukwe ya. Otú ahụ ka ọ dị taa. Akụkọ anyị na-anụ banyere otú Jehova si agọzi ọrụ ime ka ndị mmadụ bụrụ ndị na-eso ụzọ Jizọs na-agba ụmụnna anyị ume, nke ka nke, ndị a na-akpagbu. Ị na-aga ọmụmụ ihe Ndị Kraịst na mgbakọ dị iche iche, na-agụkwa ahụmahụ na akụkọ ndụ ndị a kọrọ nakwụkwọ anyị? Ime otú ahụ ga-eme ka i rite ezigbo uru nụdị akụkọ ndị ahụ.16. Olee ihe gosiri na ibi úgwù na-ese ezigbo okwu?16Mgbe ndị ahụ e si nAntiọk dupụ gachara ihe dị ka narị kilomita ise na iri ise nebe ndịda, ha ruru ebe ha na-aga. Luk dere, sị: Mgbe ha bịarutere Jeruselem, ọgbakọ ahụ na ndịozi na ndị okenye ji obiọma nabata ha, ha kọkwara ọtụtụ ihe Chineke mere site naka ha. Ọrụ 15:4 Otú ọ dị, ụfọdụ nime ndị nọ nòtù ndị Farisii, bụ ndị kwere ekwe, biliri noche ha, sị: Ọ dị mkpa ka e bie ha úgwù, nyekwa ha iwu ka ha na-edebe iwu Mozis. Ọrụ 15:5 O doro anya na ihe banyere ibi Ndị Kraịst na-abụghị ndị Juu úgwù na-ese ezigbo okwu, e kwesịkwara idozi ya.Ndịozi na Ndị Okenye Zukọtara Ọrụ 15:6-1217. Olee ndị so nòtù na-achị isi nọ na Jeruselem, oleekwa ihe mere ha na ndị okenye ji na-arụkọ ọrụ?17Ilu 13:10kwuru, sị: Ndị na-agba izu na-enwe amamihe. Ndịozi na ndị okenye ahụ mere ihe amaokwu Baịbụl a kwuru, ha zukọtara ka ha leba anya nokwu banyere ibi úgwù. Ọrụ 15:6 Ndịozi na ndị okenye ahụ nọchitere anya ọgbakọ Ndị Kraịst niile, otú ahụ Òtù Na-achị Isi si anọchite anya ọgbakọ Ndị Kraịst taa. Olee ihe mere ndị okenye na ndịozi ji na-arụkọ ọrụ? Cheta na e gbuola Jems onyeozi, ma tụọ Pitaonyeozi mkpọrọ ruo oge ụfọdụ. Ụdị ihe ahụ ò nwere ike ime ndịozi ndị ọzọ? Ịkpọbata ndị ikom ọzọ ruru eru e tere mmanụ nọrụ ahụ ga-eme ka ndị ga na-eduzi ya ghara ịkọ ụkọ.18, 19. Olee okwu gbara ọkpụrụkpụ Pita kwuru, oleekwa ihe ndị ọ gwara okwu ahụ kwesịrị ịghọta?18Luk gara nihu ikwu, sị: Mgbe ha rụsịrị ụka nke ukwuu, Pita biliri, sị ha: Ụmụnna m, unu maara nke ọma na, site na mmalite, Chineke si netiti unu họrọ m, ka ndị mba ọzọ wee site nọnụ m nụ okwu banyere ozi ọma ma kwere; Chineke, onye maara obi, gbakwara akaebe site ninye ha mmụọ nsọ, dị nnọọ ka o nyekwara anyị. Ọ kpaghịkwa ókè ọ bụla ma ọlị netiti anyị na ha, kama o mere ka obi ha dị ọcha site nokwukwe. Ọrụ 15:7-9 Otu akwụkwọ e ji eme nnyocha kwuru na okwu Grik e si sụgharịta ịrụ ụkanamaokwu nke asaapụtakwara ịchọ ihe, ma ọ bụ ịjụ ajụjụ. O doro anya na echiche ọma ụmụnna ndị ahụ nwere dị iche iche, ma ha kwuru ya hoo haa.19Pita kwuru okwu gbara ọkpụrụkpụ ma chetara ndị niile nọ ebe ahụ na ya nọ mgbe Chineke ji mmụọ nsọ tee ndị Jentaịl mbụ a na-ebighị úgwù mmanụ nafọ 36 O.A., ya bụ, Kọniliọs na ezinụlọ ya. Nihi ya, ọ bụrụ na Jehova akwụsịla ịkpa ókè netiti ndị Juu na ndị Jentaịl, mmadụ ò kwesịrị ịkpawa ókè? Ọzọkwa, ọ bụ inwe okwukwe nebe Kraịst nọ na-eme ka obi onye kwere ekwe dịrị ọcha, ọ bụghị idebe Iwu Mozis.Gal. 2:16.20. Olee otú ndị na-achọ ka e bie ndị Jentaịl úgwù si etinye Chineke nule?20Nihi àmà doro anya mmụọ nsọ na okwu Chineke gbara, Pita kwuru, sị: Ya mere, ugbu a, gịnị mere unu ji etinye Chineke nule site nịnyakwasị ndị na-eso ụzọ Jizọs yok nolu, bụ nke nna nna anyị hà ma ọ bụ anyị onwe anyị na-ebulighị? Kama nke ahụ, anyị nwere obi ike na a ga-azọpụta anyị site nobiọma Onyenwe anyị Jizọs nke na-erughịrị mmadụ, notu ụzọ ahụ a ga-azọpụta ndị ahụ. Ọrụ 15:10, 11 Nezie, ndị na-achọ ka e bie ndị Jentaịl úgwù na-etinye Chineke nule. Nsụgharị Baịbụl ọzọ kwuru na ha na-anwa Chineke. Ha chọrọ ịmanye ndị Jentaịl idebe iwu hanwa bụ ndị Juu na-enweghị ike idebecha, nke bụkwa iwu mara ha ikpe ọnwụ. Gal. 3:10 Ndị Juu ahụ Pita gwara okwu kwesịrị ikele Chineke nihi obiọma na-erughịrị mmadụ o si naka Jizọs gosi ha.21. Olee ihe Banabas na Pọl kwuru nokwu ahụ?21O doro anya na okwu Pita ruru ndị ahụ nobi, nihi na ìgwè mmadụ ahụ dum gbachiri nkịtị. Mgbe e mechara, Banabas na Pọl kọkwara ọtụtụ ihe ịrịba ama na ihe ebube Chineke mere site naka ha netiti ndị mba ọzọ. Ọrụ 15:12 Ugbu a ndịozi na ndị okenye nụchara ihe niile, ha nweziri ike ileba anya nihe àmà niile ha nwetara ma mee mkpebi o doro anya na ọ bụ uche Chineke banyere ibi úgwù.22-24. a Olee otú Òtù Na-achị Isi nke oge a si eme ihe òtù na-achị isi nke narị afọ mbụ mere? b Oleekwa otú ndị okenye niile ga-esi egosi na ha na-akwanyere Chineke ùgwù?22Taa, mgbe Òtù Na-achị Isi zukọrọ, ha na-ekwe ka Okwu Chineke duzie ha, na-ekpesikwa ekpere ike ka Chineke nye ha mmụọ nsọ ya. Ọma 119:105;Mat. 7:7-11 Nihi ya, a na-ebu ụzọ enye onye ọ bụla nime ha ihe ndị a ga-atụle ka o chebara ha echiche ma kpee ekpere banyere ha. Ilu 15:28 Mgbe ụmụnna ndị a e tere mmanụ zukọrọ, ha na-ekwu ihe dị ha nobi ma kwanyere ibe ha úgwù. Ha na-agụ Baịbụl mgbe niile ná nnọkọ ahụ.23Ndị okenye ọgbakọ kwesịrị iṅomi ihe nlereanya ha. Ọ bụrụ na e nwee okwu na-ekweghị ha ndozi ná nzukọ ndị okenye, ha nwere ike ịkọrọ ya alaka ụlọ ọrụ dị ná mba ha ma ọ bụ ndị na-anọchite anya ha, dị ka ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị. Alaka ụlọ ọrụ nwekwara ike ịkọrọ ya Òtù Na-achị Isi ma o siere ha ike.24Neziokwu, Jehova na-agọzi ndị na-erube isi ná ntụziaka o nyere nọgbakọ, ya bụ, ndị dị umeala nobi, na-enwe ndidi, ma kwesị ntụkwasị obi. Nisiokwu ọzọ, anyị ga-achọpụta na ihe Chineke ji akwụ ndị ya ụgwọ maka ime otú ahụ bụ ezigbo udo, ihe ịga nke ọma nọgbakọ na ịdị notu Ndị Kraịst.14 Anyị Ji Otu Olu Kwekọrịta1, 2. a Olee ajụjụ ndị dị mkpa òtù na-achị isi nke ọgbakọ Ndị Kraịst na narị afọ mbụ kwesịrị ilebara anya? b Olee ihe nyeere ụmụnna ndị ahụ aka ikpebi ihe ziri ezi?MMADỤ niile nọ na-atụ anya ihe a ga-ekpebi. Ndịozi na ndị okenye nọ nime otu ụlọ dị na Jeruselem. Ha lere ibe ha anya, mata na oge eruola ka ha kpebie ihe ha ga-eme. Esemokwu banyere ibi úgwù emeela ka e nwee ajụjụ ndị gbara ọkpụrụkpụ. Ndị Kraịst hà kwesịrị idebe Iwu Mozis? È kwesịrị ịkpa ókè netiti ụmụnna ndị Juu na ụmụnna ndị Jentaịl?2Ndị ikom ahụ na-edu ndú lebara anya nọtụtụ ihe àmà e nwere. Ha chetara amụma Chineke buru nOkwu ya nakwa akaebe doro anya ndị mmadụ gbara, ndị gosiri na Jehova gọziri ha. Ha niile ekwuola otú ọ dị ha nobi. Nokwu ahụ ha kpụ nọnụ, ọtụtụ ihe àmà emeela ka o doo ha anya na mmụọ Jehova na-eduzi ha. Hà ga-ekwe soro nduzi ahụ?3. Olee uru anyị ga-erite ma ọ bụrụ na anyị eleba anya nakụkọ ahụ a kọrọnỌrụ Ndịozi isi iri na ise?3Ọ bụ ezigbo okwukwe na obi ike ga-eme ka ha kwere ime ihe Jehova ji mmụọ ya duzie ha ka ha mee nokwu ahụ. O nwere ike ime ka asị ndị ndú okpukpe ndị Juu kpọrọ ha ka njọ. E nwere ụfọdụ ndị ikom nọ nọgbakọ kpebisiri ike ime ka ndị Chineke laghachi nIwu Mozis. Ndị ahụ nwere ike isiri ha ọnwụ. Gịnị ka òtù na-achị isi ga-eme? Ka anyị chọpụta. Anyị ga-esi otú ahụ mata otú ndị ikom ahụ si mee ihe Òtù Na-achị Isi nke Ndịàmà Jehova na-eme taa. Ọ bụ otú ahụ ka anyị bụ Ndị Kraịst kwesịrị ime ná mkpebi ndị anyị na-eme nakwa ná nsogbu ndị anyị na-enwe.Nke a na Okwu Ndị Amụma Kwekọrọ Ọrụ 15:13-214, 5. Olee ihe e buru namụma nOkwu Chineke Jems mere ka a ghọta ná mkparịta ụka ahụ?4Jems bụ onye na-eso ụzọ Jizọs, onye nne ji ya na ya, kwuru okwu.Ọ dị ka ọ bụ ya bụ onyeisi oche ná nzukọ ahụ. O yiri ka okwu ya ọ chịkọtara nkwekọrịta òtù na-achị isi nwere nokwu ahụ. Jems gwara ndị ahụ zukọrọ nebe ahụ, sị: Simiọn kọrọ nke ọma otú Chineke si chee ihu ya nebe ndị mba ọzọ nọ na nke mbụ ya, isi netiti ha wepụtara aha ya otu ndị. Nke a na okwu Ndị Amụma kwekọrọ.Ọrụ 15:14, 15.5Ma eleghị anya, okwu ahụ Simiọn, ma ọ bụ Saịmọn Pita, kwuru, na ihe àmà ahụ Banabas na Pọl wetara mere ka Jems cheta amaokwu Akwụkwọ Nsọ ndị mere ka okwu ahụ ha na-atụle doo anya. Jọn 14:26 Mgbe Jems kwuchara na okwu ahụ na okwu Ndị Amụma kwekọrọ, o kwuru ihe e derenEmọs 9:11, 12. Akwụkwọ Emọs so nAkwụkwọ Nsọ Hibru ndị a na-akpọkarị akwụkwọ Ndị Amụma. Mat. 22:40;Ọrụ 15:16-18 Ị ga-achọpụta na okwu ahụ Jems kwuru dịtụ iche notú e si kwuo ya nakwụkwọ Emọs dị na Baịbụl anyị ugbu a. O nwere ike ịbụ na ebe Jems gụtara ihe ahụ o kwuru bụ naSeptuagint,nke bụ Akwụkwọ Nsọ Hibru a sụgharịrị nasụsụ Grik.6. Olee otú Akwụkwọ Nsọ si mee ka a ghọta ihe e kwesịrị ikpebi nokwu ahụ?6Jehova si nọnụ onye amụma bụ Emọs buo amụma na mgbe oge ruru, na ya ga-ebuli ụlọ ndò Devid, ya bụ, agbụrụ ndị eze, bụ ebe Alaeze Mesaya ga-esi bịa. Ezik. 21:26, 27 Jehova ọ ga-eme ka ya na naanị mba Izrel mekọọ ihe ọzọ? Mbanụ. Amụma ahụ kwukwara na a ga-achịkọta ndịmba ọzọ niileka ha bụrụ ndị a kpọkwasịrị aha Chineke. Cheta na Pita ebula ụzọ gbaa akaebe na Chineke akpaghị ókè ọ bụla netiti ha na ha ya bụ, ndị Juu bụ Ndị Kraịst na ndị Jentaịl kwere ekwe, kama o mere ka obi ha dị ọcha site nokwukwe. Ọrụ 15:9 Ihe ọ pụtara bụ na ọ bụ uche Chineke ka a kpọbata ndị Juu na ndị Jentaịl ka ha bụrụ ndị ga-eketa Alaeze ya. Rom 8:17;Efe. 2:17-19 Ọ dịghị ebe ọ bụla amụma ndị ahụ gosiri na a ga-ebu ụzọ bie ndị Jentaịl kwere ekwe úgwù ma ọ bụkwanụ na ha ga-ebu ụzọ ghọọ ndị a tọghatara nokpukpe ndị Juu tupu ha eketa Alaeze Chineke.7, 8. a Gịnị ka Jems tụrụ aro ka e mee? b Olee otú anyị kwesịrị isi ghọta ihe Jems kwuru?7Ihe àmà ahụ si nAkwụkwọ Nsọ na ihe akaebe gbara ọkpụrụkpụ Jems nụrụ metụrụ ya nobi, ya atụọ aro, sị: Nihi ya, mkpebi m abụghị ka e nye ndị si ná ndị mba ọzọ na-echigharịkwute Chineke nsogbu, kama ka e degara ha akwụkwọ ka ha na-ezere ihe ndị e ji arụsị merụọ, na-ezerekwa ịkwa iko na anụ a nyagburu anyagbu na ọbara. Nihi na site noge ochie, e nwere ndị na-ekwusa ihe e dere nakwụkwọ Mozis nobodo dị iche iche, nihi na a na-agụpụta ihe ndị ahụ nụlọ nzukọ dị iche iche kwa ụbọchị izu ike.Ọrụ 15:19-21.8Mgbe Jems kwuru, sị, Nihi ya, mkpebi m bụ, ọ na-amanye ụmụnna ya ndị ọzọ ime ihe o chere, ma eleghị anya nihi na ọ bụ onyeisi oche ná nzukọ ahụ, ya emezie ka o kpebiere ha ihe a ga-eme nebughịụzọ jụọ ha ajụọ? Mbanụ! Okwu Grik e si sụgharịta mkpebi m bụ nwekwara ike ịpụta uche m bụ. Ihe Jems mere abụghị ikpebiri ha ihe a ga-eme, kama ọ tụụrụ ha aro ihe ha ga-elebara anya, ya bụ, aro si nihe akaebe ha nụrụ nakwa nihe Akwụkwọ Nsọ kwuru banyere okwu ahụ.9. Olee uru aro ahụ Jems tụrụ bara?9Aro ahụ Jems tụrụ ọ dị mma? O doro anya na ọ dị, nihi na ndịozi na ndị okenye mechara nabata ya. Olee uru aro ahụ bara? Otu uru ọ bara bụ na ọ gaghị enye ndị Jentaịl nsogbu ma ọ bụ mee ka ihe siere ha ike, ebe ọ bụ na ọ gaghị amanye ha idebe Iwu Mozis. Ọrụ 15:19 Ihe ọzọ bụ na mkpebi ahụ ga-egosi na ha achọghị imebi akọnuche ndị Juu bụ Ndị Kraịst, bụ ndị nụrụla ka a na-agụpụta ihe e dere nakwụkwọ Mozis nụlọ nzukọ dị iche iche kwa ụbọchị izu ike ruo ọtụtụ afọ.Ọrụ 15:21 Neziokwu, aro ahụ ọ tụrụ ga-eme ka ụmụnna ndị Juu na ụmụnna ndị Jentaịl dị nezigbo mma. Nke ka nke bụ na ọ ga-adị Jehova Chineke mma, ebe ọ bụ na aro ahụ dabara adaba ná nzube ya. Ọ bụ ụzọ magburu onwe ya e si dozie nsogbu chọrọ itisa udo na ọganihu nke ọgbakọ ndị Chineke! Ọ bụkwa ihe nlereanya na-enweghị atụ ọgbakọ Ndị Kraịst taa kwesịrị iṅomi!Ebe Albert Schroeder na-ekwu okwu ná mgbakọ mba niile e nwere na 199810. Olee otú Òtù Na-achị Isi taa si eso ihe nlereanya òtù na-achị isi nke narị afọ mbụ?10Dị ka e kwuru nIsi nke Iri na Atọ, Òtù Na-achị Isi nke Ndịàmà Jehova taa na-eso nduzi Jehova, bụ Ọkaakaa Eluigwe na Ụwa, nakwa nduzi Jizọs Kraịst, bụ Onyeisi ọgbakọ, nihe niile ha na-eme, dị ka òtù na-achị isi nke narị afọ mbụ mere.1 Kọr. 11:3 Olee otú ha si eme ya? Albert D. Schroeder, bụ onye so nÒtù Na-achị Isi malite na 1974 ruo mgbe o jechara ozi ya nụwa na March 2006, kọwara, sị: Òtù Na-achị Isi na-enwe nzukọ na Wednesday ọ bụla. Ha na-eji ekpere amalite nzukọ ha ma rịọ Jehova ka o jiri mmụọ ya duzieha. Ha na-agbalịsikwa ike ịhụ na Okwu Chineke bụ Baịbụl kwadoro okwu ọ bụla e lebaara anya na mkpebi ọ bụla e mere. Milton G. Henschel, bụ onye so nÒtù Na-achị Isi ruo ogologo oge ma jechaa ozi ya nụwa na March 2003, jụrụ ụmụ akwụkwọ nke klas nke otu narị na otu nke Ụlọ Akwụkwọ Gilied otu ajụjụ dị mkpa. Ọ jụrụ ha, sị: È nwere nzukọ ọzọ nụwa nke ndị na-elekọta ya na-eleba anya nOkwu Chineke bụ Baịbụl tupu ha emee mkpebi ndị dị mkpa? Azịza ya doro anya.Iziga Ndị Ikom A Họọrọ Ọrụ 15:22-2911. Olee otú òtù na-achị isi si gwa ọgbakọ niile ihe ha kpebiri?11Òtù na-achị isi nọ na Jeruselem ji otu obi kpebie ihe a ga-eme banyere ibi úgwù. Otú ọ dị, ihe ga-eme ka ụmụnna nọ nọgbakọ niile na-eme otu ihe bụ ịgwa ha ihe ahụ e kpebiri, ka o doo ha anya ma gbaa ha ume. Olee otú kacha mma a ga-esi eme ya? Baịbụl kwuru, sị: Ndịozi na ndị okenye nakwa ọgbakọ ahụ dum kwadoro iziga ndị ikom a họọrọ netiti ha Antiọk, ha na Pọl na Banabas, ya bụ, Judas onye a na-akpọ Basabas nakwa Saịlas, bụ ndị ikom na-edu ndú netiti ụmụnna. E dekwara akwụkwọ ozi ma nye ya ndị ikom ndị a ka a gụọ ya nọgbakọ niile dị nAntiọk, Siria, na Silishia.Ọrụ 15:22-26.12, 13. a Olee uru nzipụ e zipụrụ Judas na Saịlas bara? b Oleekwa uru akwụkwọ ozi ahụ òtù na-achị isi dere bara?12Judas na Saịlas, bụ ndị ikom na-edu ndú netiti ụmụnna, ruru eru ịnọchite anya òtù na-achị isi. Ndị ikom anọ ahụ e zipụrụ ga-eme ka o doo anya na ozi ha ji bịa abụghị naanị ihe òtù na-achị isi zara najụjụ ha jụrụ, kama na ọ bụ ntụziaka ọhụrụ òtù na-achị isi nyere. Ọnụnọ ndị ikom ndị ahụ a họọrọ ga-anọ nebe ahụ ga-eme ka ndị Juu bụ Ndị Kraịst bi na Jeruselem na ndị Jentaịl bụ Ndị Kraịst bi nebe ndị ọzọ dị nezigbo mma. Nzipụ e zipụrụ ha bara ezigbo uru! O doro anya na o mere ka e nwee udo na ịdị notu netiti ndị Chineke.13Akwụkwọ ozi ahụ kwuru ihe doro anya ndị Jentaịl bụ Ndị Kraịst ga-eme, ọ bụghị naanị nokwu banyere ibi úgwù, kama nihe ha kwesịrị ime ma ọ bụrụ na ha chọrọ ime ihe dị Jehova mma, ya agọziekwa ha. Isi ihe akwụkwọ ozi ahụ kwuru bụ: Ọ dị mmụọ nsọ mma, dịkwa anyị onwe anyị mma ka anyị ghara ịtụkwasịkwuru unu ibu arọ, ma e wezụga ihe ndị a dị mkpa, ya bụ, ịdị na-ezere ihe e ji chụọrọ arụsị àjà, na ọbara na anụ a nyagburu anyagbu na ịkwa iko. Ọ bụrụ na unu elezie anya zere ihe ndị a, ọ ga-adịrị unu mma. Nọrọnụ nke ọma!Ọrụ 15:28, 29.OTÚ E SI HAZIE ÒTÙ NA-ACHỊ ISI TAADị ka Ndị Kraịst nke narị afọ mbụ, ọ bụ Òtù Na-achị Isi na-eduzi ọrụ Ndịàmà Jehova taa. Ha bụ ụmụnna nwoke e ji mmụọ nsọ tee mmanụ, ndị raara onwe ha nye Jehova. Òtù Na-achị Isi na-enwe nzukọ ha kwa izu. Òtù Na-achị Isi nwere kọmitii isii ndị e depụtara ebe a. Kọmitii nke ọ bụla nwere ọrụ ndị ọ na-arụ.Kọmitii Nhazi:Ndị so na Kọmitii a bụ ndị na-ahazi kọmitii ndị ọzọ nke Òtù Na-achị Isi, ha na otu odeakwụkwọ, onye sokwa nÒtù Na-achị Isi. Kọmitii a na-enyere kọmitii ndị ọzọ niile aka ịhụ na ọrụ ha na-aga siriri werere. Ọ na-ahụ maka okwu metụtara iwu obodo, na-ejikwa ụlọ ọrụ mgbasa ozi akọwa ihe anyị kweere mgbe ọ dị mkpa. Ọ na-agbatakwara Ndịàmà Jehova ọsọ enyemaka ná mba ọ bụla ha nwere ọdachi, mkpagbu, na ihe ndị ọzọ chọrọ ka e mee ihe ngwa ngwa.Kọmitii Na-ahụ Maka Ndị Ọrụna-egboro ndị wepụtara onwe ha ije ozi nalaka ụlọ ọrụ Ndịàmà Jehova nụwa niile mkpa ha, ma nke anụ ahụ ma nke ime mmụọ. Ọ bụkwa ha na-ahụ maka ịkpọ ndị ọhụrụ ga-eje ozi nalaka ụlọ ọrụ dị iche iche.Kọmitii Mbipụtana-ahụ maka ibipụta akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl na ibuga ha nebe a chọrọ ka e buga ha. Ọ bụ ya na-elekọta ebe ndị a na-anọ ebi akwụkwọ, ụlọ ọrụ dị iche iche Ndịàmà Jehova ji arụ ọrụ nakwa ihe niile ha nwe. Ọ na-ahụ maka ịrụ alaka ụlọ ọrụ dị iche iche, na-ahụkwa maka ịrụ Ụlọ Nzukọ Alaeze na Ụlọ Mgbakọ ná mba ndị na-abaghị ọgaranya. Ọ bụ kọmitii a na-ekwu ihe a ga-eji onyinye ndị e nyere eme.Kọmitii Ije Ozina-ahụ maka ọrụ nkwusa na ihe ọ bụla metụtara ndị okenye ọgbakọ, ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na ndị ozi oge niile. Ọ na-ahụ maka ịkwadebeOzi Alaeze Anyị.Ọ bụkwa kọmitii a na-akpọ ndị ga-aga Ụlọ Akwụkwọ Gilied, nke bụ ebe a na-azụ ndị ozi ala ọzọ, na Ụlọ Akwụkwọ Ọzụzụ Ndị Ozi, nke e ji azụ ndị okenye na ndị ohu na-eje ozi na-alụbeghị nwaanyị, ma kenye ha ebe ha ga-eje ozi ma ha gụchaa akwụkwọ.Kọmitii Izi Ihena-ahụ maka akwụkwọ ndị e ji ezi ihe ná mgbakọ niile nakwa nọmụmụ ihe ọgbakọ. Ọ na-emepụtakwa vidio ndị a na-egere egere na ndị a na-ekiri ekiri. Ọ bụkwa ya na-ewepụta ihe a na-amụ nỤlọ Akwụkwọ Gilied, nỤlọ Akwụkwọ Ije Ozi Ọsụ Ụzọ, nakwa nụlọ akwụkwọ ndị ọzọ. Ọ na-ahazi nri ime mmụọ maka ndị na-eje ozi nalaka ụlọ ọrụ.Kọmitii Ide Ihena-ahụ maka ihe a na-ede nakwụkwọ ndị a na-ebipụtara ọgbakọ dị iche iche na ọhaneze. Ọ bụ ya na-aza ajụjụ ọ bụla a jụrụ, nke si na Baịbụl, na-ahụkwa maka ọrụ nsụgharị a na-arụ nụwa niile, na iwepụta ihe ndị dị ka akwụkwọ ndị e ji eme ihe nkiri na ndị e ji ekwu okwu ihu ọha.Òtù Na-achị Isi na-ekwe ka mmụọ nsọ Chineke na-eduzi ha. Ha anaghị ewere onwe ha dị ka ndị isi ndị Jehova. Kama, ha na-eme ka ndị Kraịst ndị ọzọ niile e tere mmanụ nọ nụwa. Ha na-eso Nwa Atụrụ ahụ bụ Jizọs Kraịst nagbanyeghị ebe ọ na-eje.Mkpu. 14:4.14. Gịnị mere ndị Jehova ji jiri otu obi na-arụ ọrụ taa nụwa a na-adịghị notu?14Taa, Ndịàmà Jehova dị ihe dị ka nde asaa, nihe karịrị otu narị puku ọgbakọ nụwa niile. Ha niile kweere notu ihe, na-emekwa otu ihe.Gịnị mere ha ji dị notu otú ahụ, nke ka nke, ebe ọ bụ na ihe juru nụwa taa bụ ọgba aghara na obi abụghị otu? Ihe bụ isi mere ha ji dị notu bụ na Jizọs Kraịst, bụ Onyeisi ọgbakọ, si naka ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi, onye nwekwara uche na-eme ka ha ghọta ihe doro anya ha ga-eme. Mat. 24:45-47 Ihe ọzọ mere ha ji dị notu bụ na ụmụnna nụwa niile na-eji obi ha dum eme ihe Òtù Na-achị Isi kwuru.Ha Ṅụrịrị Ọṅụ nIhi Agbamume Ahụ Ọrụ 15:30-3515, 16. Gịnị si nokwu banyere ibi úgwù ahụ pụta, gịnịkwa kpatara ya?15Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi gara nihu ịgwa anyị na mgbe ụmụnna ndị ahụ e si na Jeruselem zipụ garuru Antiọk, ha kpọkọtara ìgwè mmadụ ahụ ma nye ha akwụkwọ ozi ahụ. Gịnị ka ụmụnna ndị ahụ mere mgbe ha nụrụ ihe òtù na-achị isi kwuru ka e mee? Mgbe ha gụsịrị akwụkwọ ozi ahụ, ha ṅụrịrị ọṅụ nihi agbamume ahụ. Ọrụ 15:30, 31 Ihe ọzọ bụ na Judas na Saịlas gbara ụmụnna ahụ ume, meekwa ka ha sie ike, site nịgwa ha ọtụtụ okwu. Nihi ihe ahụ ndị ikom abụọ ahụ mere, e nwere ike ịkpọ ha ndị amụma, otú ahụ e sikwa kpọọ Banabas, Pọl, na ndị ọzọ ndị amụmanke bụ ihe a na-akpọ ndị na-ekwu ihe bụ uche Chineke.Ọrụ 13:1;15:32;Ọpụ. 7:1, 2.16O doro anya na Jehova gọziri ihe niile e mere, nke mere ka e dozie esemokwu ahụ nke ọma. Gịnị mere e ji nwee ike idozi okwu ahụ? Ọ bụ nihi na òtù na-achị isi kwuru ihe doro anya e kwesịrị ime. Ha kwukwara ya noge kwesịrị ekwesị. Ihe ha kwuru si nOkwu Chineke. Ọ bụkwa mmụọ nsọ duziri ha. Ihe ọzọ kpatara ya bụ ụzọ magburu onwe ya e si gwa ọgbakọ niile ihe ndị ahụ òtù na-achị isi kpebiri.17. Olee otú e si gosi ihe nlereanya a na-eso taa mgbe ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị gara ileta ọgbakọ?17Otú ahụ ka Òtù Na-achị Isi nke Ndịàmà Jehova na-eme taa. Ha na-enye ụmụnna nọ nụwa dum ntụziaka noge kwesịrị ekwesị. Ha kpebie ihe a ga-eme, ha na-agwa ya ọgbakọ niile ka o doo ha anya. Otu ụzọ ha si agwa ya ọgbakọ bụ mgbe ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị gara ileta ọgbakọ. Ndị nlekọta ndị ahụ na-anaghị achọ ọdịmma onwe ha na-esi notu ọgbakọ gaa nọgbakọ ọzọ, na-enye ụmụnna ntụziaka doro anya ma na-agba ha ezigbo ume. Dị ka Pọl na Banabas, ha na-eji oge dị ukwuu eje ozi, na-ezi ihe ma na-ezisa ozi ọma banyere okwu Jehova. Ọrụ 15:35 Dị ka Judas na Saịlas, ha na-agba ụmụnna ume, meekwa ka ha sie ike, site nịgwa ha ọtụtụ okwu.18. Olee ihe ga-eme ka ndị Chineke na-enweta ngọzi Jehova?18Oleekwanụ maka ọgbakọ dị iche iche? Gịnị ga-eme ka ọgbakọ dị nụwa dum na-enwe udo na ịdị notu nụwa taa nke na-adịghị notu? Cheta na ọ bụ Jems, bụ onye na-eso ụzọ Jizọs, mechara dee, sị: Amamihenke si nelu bu ụzọ dị ọcha, na-emekwa udo, nwee ezi uche, dị njikere irube isi . . . A na-aghakwa mkpụrụ nke ezi omume nebe udo dị maka ndị na-eme udo. Jems 3:17, 18 O nweghị otú anyị ga-esi amata ma Jems ò bu nzukọ ahụ ha nwere na Jeruselem nobi kwuo okwu ahụ. Ma, nihe anyị tụlerela banyere akụkọ ahụ e derenỌrụ Ndịozi isi iri na ise, o doro anya na Jehova na-agọzi ndị mmadụ naanị nebe e nwere ịdị notu na otu obi.19, 20. a Olee otú o si doo anya na e nwere udo na ịdị notu nọgbakọ Antiọk? b Gịnịzi ka Pọl na Banabas mere?19O doro anya na e nweziri udo na ịdị notu nọgbakọ Antiọk. Kama ịrụ ụmụnna ndị ahụ si na Jeruselem ụka, ụmụnna nọ nAntiọk ejighị nleta Judas na Saịlas letara ha gwurie egwu, nihi na ọ bụ mgbe ha nọtụchara ebe ahụ ka ụmụnna ahụ hapụrụ ha ka ha lawa nudo, lakwuru ndị zitere ha, ya bụ, laghachi Jeruselem.Ọrụ 15:33 Obi siri anyị ike na ụmụnna nọ na Jeruselem ṅụrịkwara ọṅụ mgbe ha nụrụ ihe ndị ikom abụọ ahụ kwuru banyere njem ha. Obiọma Jehova nke na-erughịrị mmadụ mere ka njem ha gaa siriri werere!20Pọl na Banabas nọgidere nAntiọk, jirizie ịnụ ọkụ nobi na-ekwusa ozi ọma, dị ka ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị taa na-eme mgbe ha letara ọgbakọ ndị ha na-elekọta. Ọrụ 13:2, 3 Ọ bụ ezigbo ngọzi Jehova gọziri ndị ya! Ma olee otú ọzọ Jehova si jiri ndị nkwusa abụọ ahụ na-anụ ọkụ nobi rụọ ọrụ, oleekwa otú o si gọzie ha? Ọ bụ ihe anyị ga-achọpụta nisiokwu ọzọ.Nkebi nke 6Ka Anyị Laghachi Gaa Leta Ụmụnna AnyịOlee ọrụ dị mkpa ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na-arụ nọgbakọ Ndị Kraịst? Olee ngọzi ndị anyị ga-enweta ma ọ bụrụ na anyị ejiri obi anyị niile na-arụ ọrụ Chineke? Olee otú anyị na ndị mmadụ ga-esi na-atụgharị uche nke ọma nAkwụkwọ Nsọ, gịnịkwa mere anyị ga-eji gwa ndị mmadụ ihe ga-eme ka ha gee anyị ntị? Anyị ga-amata azịza ajụjụ ndị a na ajụjụ ndị ọzọ mgbe anyị na-amụ banyere njem ozi ala ọzọ nke abụọ Pọl mere.15 Ha Na-ewusi Ọgbakọ Ndị Dị nEbe ahụ Ike1-3. a Ònye ka ya na Pọl ga-esozi na-eleta ọgbakọ, olee ụdị onye ọ bụ? b Olee ihe ndị anyị ga-amụta nisiokwu a?KA HA na-aga nokporo ụzọ ọjọọ jikọtara obodo ndị ha na-aga, Pọl onyeozi na-eche banyere nwa okorobịa ya na ya so. Aha ya bụ Timoti. Timoti bụ nwa okorobịa ume ka juru nahụ. Ikekwe, ọ dị ihe dị ka iri afọ abụọ. Na njem ahụ, ọ hapụrụ ụlọ jiri nwayọọ nwayọọ na-agami. Ka chi na-eji, Listra na Aịkoniọm ha si dịzi ha ezigbo anya. Olee ihe na-aga ime ha? Pọl matụ, nihi na nke a bụ njem ozi ala ọzọ ya nke abụọ. Ọ ma na ha ga-enwe ọtụtụ nsogbu na ihe isi ike. Olee otú nwa okorobịa ahụ ya na ya so ga-esi die nsogbu ndị ahụ?2Pọl tụkwasịrị Timoti obi, ikekwe karịa ka nwa okorobịa a dị obi umeala tụkwasịrị onwe ya. Ihe ndị mere noge na-adịbeghị anya mere ka o dokwuo Pọl anya na ya kwesịrị inwe ezigbo mmadụ ya na ya ga-eso na-eleta ọgbakọ. Pọl ma na ọrụ ha gaje ịrụ, ya bụ, ileta ọgbakọ na iwusi ha ike, ga-achọ ndị obi kara na ndị na-ekwu otu ihe. Gịnị nwere ike ime ka Pọl chee otú ahụ? Otu ihe nwere ike ịbụ nghọtahie ahụ mere ka ya na Banabas kewaa.3Nisiokwu a, anyị ga-amụta ọtụtụ ihe banyere ụzọ kacha mma e si edozi nghọtahie. Anyị ga-amatakwa ihe mere Pọl ji họrọ Timoti ka ya na ya na-aga eleta ọgbakọ, nakwa ọrụ dị mkpa ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na-arụ taa.Ka Anyị Laghachi Gaa Leta Ụmụnna Anyị Ọrụ 15:364. Gịnị ka Pọl bu nobi ime na njem ozi ala ọzọ ya nke abụọ?4NIsi nke Iri na Anọ, anyị hụrụ otú ụmụnna anọ e dunyere ozi, ya bụ, Pọl, Banabas, Judas, na Saịlas, si jiri ihe òtù na-achị isi kpebiri banyere ibi úgwù gbaa ọgbakọ dị nAntiọk ume. Gịnị ọzọ ka Pọl mere? Ọ gwara Banabas njem ọzọ ha ga-eme. Ọ sịrị: Bịa ka anyịlaghachi gaa leta ụmụnna anyị nobodo niile anyị kwusara okwu Jehova, ka anyị hụ otú ha mere. Ọrụ 15:36 Pọl anaghị ekwu ka ha gaa leta ndị a ghọrọ Ndị Kraịst ọhụrụ nleta nkịtị. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru ihe mere Pọl ji chọọ ime njem ozi ala ọzọ ya nke abụọ. Nke mbụ bụ na ọ ga-agwa ha iwu òtù na-achị isi nyere. Ọrụ 16:4 Nke abụọ bụ na ebe Pọl bụ onye ozi na-ejegharị ejegharị, o kpebisiri ike iwusi ọgbakọ ndị ahụ ike, ma nyere ha aka iguzosi ike nokwukwe. Rom 1:11, 12 Olee otú ọgbakọ Ndịàmà Jehova nke oge a si eme ihe ahụ ndịozi mere?5. Olee otú Òtù Na-achị Isi nke oge a si eduzi ọgbakọ niile ma na-agba ha ume?5Taa, Kraịst si naka Òtù Na-achị Isi nke Ndịàmà Jehova eduzi ọgbakọ ya. Ndị a kwesịrị ntụkwasị obi e tere mmanụ na-eji akwụkwọ ozi, akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl, ọmụmụ ihe ọgbakọ, na ihe ndị ọzọ eduzi ọgbakọ niile e nwere gburugburu ụwa ma na-agba ha ume. Òtù Na-achị Isi na-agbalịkwa ịma ihe na-eme nọgbakọ ọ bụla. Ha na-esi naka ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị amata ihe na-eme nọgbakọ. Òtù Na-achị Isi ahọpụtala ọtụtụ puku ndị okenye ruru eru nụwa niile ka ha na-aga eleta ọgbakọ.6, 7. Olee ụfọdụ ọrụ ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na-arụ?6Ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị nke oge a na-elekwasị anya ná mkpa ndị niile nọ nọgbakọ ha gara ileta ma jiri Baịbụl gbaa ha ume. Olee otú ha si eme ya? Ọ bụ otú ahụ Pọl na Ndị Kraịst ndị ọzọ na narị afọ mbụ mere. Pọl gbara onye nlekọta ibe ya ume, sị: Kwusaa okwu Chineke, jiri ịnụ ọkụ nobi na-ekwusa ya noge dị mma, noge nsogbu, jiri ogologo ntachi obi niile na nkà izi ihe dọọ aka ná ntị, baa mba, gbaakwa ndị mmadụ ume. . . . Rụọ ọrụ onye na-ezisa ozi ọma.2 Tim. 4:2,5.7Ọ bụrụ na onye nlekọta na-ejegharị ejegharị alụọla nwaanyị, ya na nwunye ya na-eme ihe ahụ Pọl kwuru, ya bụ, iso ndị nkwusa ọgbakọ ekwusa ozi ọma nụzọ dị iche iche. Ndị nlekọta a na-ejegharị ejegharị na-anụ ọkụ nobi nozi ọma ma na-ezi ihe nke ọma. Ihe ndị ahụ na-agba atụrụ Chineke ume. Rom 12:11;2 Tim. 2:15 Ihe e ji mara ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị bụ ịhụya nke na-eme ka ha ghara ịchọ naanị ọdịmma onwe ha. Ha na-eji obi ha niile ejere ndị ọzọ ozi, na-aga eleta ọgbakọ ma mmiri ọ na-ezo ma anwụ ọ na-acha, ọbụnadị nebe e nwere nsogbu. Fil. 2:3, 4 Ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na-ejikwa Baịbụl ekwu okwu na-agba ọgbakọ ume, na-ezi ha ihe ma na-adụ ha ọdụ. Ndị niile nọ nọgbakọ na-erite uru ka ha na-ahụ otú ndị nlekọta a na-ejegharị ejegharị si akpa àgwà, ha na-eṅomikwa okwukwe ha.Hib. 13:7.Ha Sere Ezigbo Okwu Ọrụ 15:37-418. Gịnị ka Banabas mere mgbe Pọl tụụrụ ya aro ka ha gaa leta ụmụnna ha?8Banabas nabatara aro ahụ Pọl tụrụ ka ha gaa leta ụmụnna ha. Ha abụọ esorola gaa leta ọgbakọ dị iche iche, ha machakwa obodo na ndị ahụ ha na-aga ileta. Ọrụ 13:214:28 Nihi ya, o yiri ka ha abụọ ịga leta ọgbakọ ọ bara uru ma kwesị ekwesị. Ma ha nwere nsogbu.Ọrụ Ndịozi 15:37kwuru, sị: Naka nke ya, Banabas kpebisiri ike ịkpọrọkwa Jọn, bụ onye a na-akpọ Mak. Ọ bụghị aro ka Banabas na-atụ. O kpebisiri ike na Mak bụ nwa nwanne ya ga-eso ha na njem ozi ala ọzọ ahụ ha chọrọ ime.9. Gịnị mere Pọl na Banabas ji nwee nghọtahie?9Pọl ekweghị ka ha kpọrọ Mak. Nihi gịnị? Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Pọl echeghị na o kwesịrị ekwesị ịkpọrọ Mak ka o soro ha, ebe ọ bụ na ọ gbahapụrụ ha na Pamfilia, o soghịkwa ha gaa ọrụ ahụ. Ọrụ 15:38 Mak so Pọl na Banabas mee njem ozi ala ọzọ mbụ ha mere ma hapụ ha laa. Ọrụ 12:25;13:13 Mak hapụrụ ha na Pamfilia laghachi Jeruselem mgbe a na-enwebeghị ebe ha gara aga. Baịbụl ekwughị ihe mere Mak ji laghachi Jeruselem, ma o yiri ka Pọl onyeozi ò lere Mak anya dị ka onye na-ejighị ọrụ ya kpọrọ ihe nihi ihe ahụ o mere. O yiri ka Pọl atụkwasịghịzi Mak obi.10. Olee ihe nghọtahie ahụ Pọl na Banabas nwere kpatara, oleekwa ihe ha mere?10Nagbanyeghị nke ahụ, Banabas siri ọnwụ na ha ga-akpọrọ Mak. Ma Pọl jụrụ na ọ gaghị eso ha.Ọrụ Ndịozi 15:39kwuru, sị: Ha abụọ wee see ezigbo okwu, nke mere na ha kewara. Banabas kpọọrọ Mak banye nụgbọ mmiri gawa obodo ya bụ agwaetiti Saịprọs. Pọl gawara ebe o bu nobi ịga. Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Pọl họọrọ Saịlas ma gawa, mgbe ụmụnna nyefesịrị ya naka obiọma Jehova nke na-erughịrị mmadụ. Ọrụ 15:40 Ha abụọ gara Siria na Silishia, na-ewusi ọgbakọ ndị dị nebe ahụ ike.Ọrụ 15:41.11. Ọ bụrụ na mmadụ emejọọ anyị, olee àgwà ndị ga-eme ka anyị na ya kpezie?11Akụkọ a na-echetara anyị na anyị ezughị okè. A họpụtara Pọl na Banabas ịga nọchite anya òtù na-achị isi. O yiri ka Pọl ò mechara soro nòtù na-achị isi. Ma, nokwu ahụ, omume Pọl na Banabas gosiri na ha ezughị okè. Hà kwere ka esemokwu ahụ dịgide? Nagbanyeghị na Pọl na Banabas ezughị okè, ha dị obi umeala, nweekwa uche Kraịst. O doro anya na ha mechara gosi na ha bụ ụmụnna ma gbaghara ibe ha. Efe. 4:1-3 Pọl na Mak mechara rụkọọ ọrụ Chineke ndị ọzọ.Kọl. 4:10.12. Dị ka Pọl na Banabas, olee àgwà ndị nlekọta nke oge a kwesịrị inwe?12Okwu ahụ Pọl na Banabas sere apụtaghị na ha bụ ndị okwu na ụka. Mmadụ niile ma na Banabas nwere ịhụya ma na-emesapụ aka. Ọ bụ ya mere ndịozi ji hapụ ịkpọ ya aha ya bụ Josef ma gụọ ya Banabas, nke pụtara Nwa Nkasi Obi. Ndị mmadụ makwa na Pọl dị nwayọọ. 1 Tesa. 2:7, 8 Dị ka Pọl na Banabas, ndị okenye na ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị taa kwesịrị ịgbalị ịdị umeala nobi mgbe niile ma dịrị nwayọọ mgbe ha na ndị okenye ibe ha na ìgwè atụrụ Chineke niile na-emekọ ihe.1 Pita 5:2, 3.A Kọrọ Akụkọ Ọma Banyere Ya Ọrụ 16:1-313, 14. a Ònye bụ Timoti, oleekwa ihe nwere ike ịbụ ọnọdụ ya mgbe Pọl hụrụ ya? b Gịnị mere Pọl ji hụ Timoti nanya? ch Olee ọrụ e nyere Timoti?13Na njem ozi ala ọzọ nke abụọ Pọl mere, o rutere Galeshia, nke bụ ebe ndị Rom na-achị. E nwere ọgbakọ ụfọdụ nebe ahụ. Pọl mechara bịarute na Dabe nakwa na Listra. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Ma, lee! otu onye na-eso ụzọ Jizọs aha ya bụ Timoti nọ nebe ahụ, bụ nwa nke otu nwaanyị Juu kwere ekwe, ma nna ya bụ onye Grik.Ọrụ 16:1.14O nwere ike ịbụ na Pọl matara ezinụlọ Timoti mgbe mbụ ọ gara ebe ahụ nihe dị ka afọ 47 O.A. Ma mgbe Pọl gaghachiri ebe ahụ ka afọ abụọ ma ọ bụ atọ gachara, ọ hụrụ nwa okorobịa bụ Timoti ma hụ ya nanya. Nihi gịnị? Nihi na ụmụnna kọrọ akụkọ ọma banyere Timoti. Ọ bụghị naanị ụmụnna nọ nobodo ya hụrụ ya nanya, a na-akọkwa akụkọ ọma banyere ya nọgbakọ ndị ọzọ. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru na ụmụnna nọ ma na Listra ma nAịkoniọm kọrọ akụkọ ọma banyere ya. Isi Listra gaa Aịkoniọm dị ihe dị ka iri kilomita atọ. Ọrụ 16:2 Mmụọ nsọ mere ka ndị okenye nye Timoti ka na-eto eto nnukwu ọrụ ọ ga-arụ, ya bụ, iso Pọl na Saịlas na-aga eleta ọgbakọ.Ọrụ 16:3.15, 16. Gịnị mere Timoti ji nwee ụdị aha ọma ahụ?15Gịnị mere Timoti ji nwee ụdị aha ọma ahụ mgbe ọ ka na-eto eto? Ọ bụ amamihe ya, otú ọ dị, ma ọ bụ nkà ya? Ihe ndị a na-amasịkarị ndị mmadụ. E nwedịrị mgbe ọdịdị elu ahụ mmadụ megharịrị Samuel onye amụma anya. Ma, Jehova gwara ya, sị: Ọ bụghị otú mmadụ si ahụ ihe ka Chineke si ahụ, nihi na mmadụ na-ahụ ihe anya na-ahụ; ma Jehova na-ahụ ihe dị nobi. 1 Sam. 16:7 Ihe mere ụmụnna Timoti ji na-akọ akụkọ ọma banyere ya abụghị ọdịdị elu ahụ ya, kama ọ bụ nihi na o nwere àgwà ọma.16Mgbe afọ ụfọdụ gachara, Pọl onyeozi kwuru àgwà ndị e ji mara Ndị Kraịst Timoti nwere. Pọl kwuru na Timoti nwere àgwà ọma, hụ ndị ọzọ nanya nachọghị naanị ọdịmma onwe ya, ma na-arụ ọrụ Chineke nke ọma. Fil. 2:20-22 Ndị mmadụ makwa na Timoti nwere okwukwe na-abụghị nke ihu abụọ.2 Tim. 1:5.17. Olee otú ndị na-eto eto taa nwere ike isi mee ka Timoti?17Taa, ọtụtụ ndị na-eto eto na-eme ka Timoti, ya bụ, ha na-akpa àgwà ndị dị Chineke mma. Ha na-esi otú a emere onwe ha aha ọma nebe Jehova na ndị ya nọ noge ha ka na-eto eto. Ilu 22:1;1 Tim. 4:15 Okwukwe ha abụghị nke ihu abụọ, ha anaghịkwa ebi ndụ ihu abụọ. Ọma 26:4 Nihi ya, ọtụtụ ndị na-eto eto na-arụ ọrụ dị mkpa nọgbakọ, dị ka Timoti. Neziokwu, mgbe ha ghọrọ ndị nkwusa Alaeze, rara onwe ha nye Jehova, e meekwa ha baptizim, ọ na-agba ndị niile hụrụ Jehova nanya ha na ha nọ nọgbakọ ume!E Mere Ka Ọgbakọ Dị Iche Iche Dị Ike nOkwukwe Ọrụ 16:4, 518. a Ebe Pọl na Timoti bụ ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị, olee ọrụ pụrụ iche ha rụrụ? b Olee otú o si baara ọgbakọ dị iche iche uru?18Pọl na Timoti rụkọrọ ọrụ ruo ọtụtụ afọ. Ebe ọ bụ na ha bụ ndị ozi na-ejegharị ejegharị, ha rụrụ ọrụ dị iche iche òtù na-achị isi dunyere ha. Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Mgbe ha na-agafe obodo dị iche iche, ha na-enye ndị nọ nebe ahụ iwu ndịozi na ndị okenye nọ na Jeruselem kpebiri ka ha debe. Ọrụ 16:4 O doro anya na ọgbakọ ndị ahụ mere ihe ndị ahụ ndịozi na ndị okenye nọ na Jeruselem kwuru. Nihi ime ihe a gwara ha mee, a nọgidere na-eme ka ọgbakọ dị iche iche dị ike nokwukwe, ha ana-amụbakwa nọnụ ọgụgụ site nụbọchị ruo nụbọchị.Ọrụ 16:5.19, 20. Gịnị mere Ndị Kraịst kwesịrị iji na-erubere ndị na-edu ndú isi?19Taakwa, Ndịàmà Jehova na-erite uru nihi na ha na-erubere ndị na-edu ndú netiti ha isi. Hib. 13:17 Ebe ọ bụ na ọnọdụ ụwa a na-agbanwe mgbe niile, Ndị Kraịst kwesịrị ịnabata nduzi na ntụziaka ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi na-enye ha ma na-eme ihe ha kwuru. Mat. 24:45;1 Kọr. 7:29-31 Ọ bụrụ na anyị ana-eme otú ahụ, anyị ga-anọgidesi ike nokwukwe, ọ ga-emekwa ka anyị ghara inwe ntụpọ site nụwa.Jems 1:27.20Neziokwu, ndị Kraịst bụ ndị nlekọta taa, nakwa ndị so nÒtù Na-achị Isi, ezughị okè otú ahụ Pọl, Banabas, Mak, na ndị okenye ndị ọzọ e tere mmanụ na narị afọ mbụ na-ezughị okè. Rom 5:12;Jems 3:2 Ma e kwesịrị ịtụkwasị Òtù Na-achị Isi obi nihi na ha na-eme ihe Okwu Chineke kwuru nakwa ihe ndịozi mere. 2 Tim. 1:13, 14 Nihi ya, a na-ewusi ọgbakọ dị iche iche ike, ha anọgidesiekwa ike nokwukwe.16 Gafeta na Masedonia1-3. a Olee otú mmụọ nsọ si duzie Pọl na ndị ibe ya? b Olee ihe ndị anyị ga-elebara anya?ÌGWÈ ụmụ nwaanyị hapụrụ obodo Filipaị nke dị na Masedonia. Noge na-adịghị anya, ha rutere nobere osimiri Gangites. Dị ka ha na-emekarị, ha nọdụrụ ala nakụkụ osimiri ahụ ka ha kpekuo Chineke Izrel ekpere. Jehova na-ahụ ha.2 Ihe 16:9;Ọma 65:2.2Noge ahụ, nihe karịrị narị kilomita asatọ nebe ọwụwa anyanwụ Filipaị, e nwere ụmụ nwoke hapụrụ obodo Listra, nke dị nebe ndịda Galeshia. Mgbe ụbọchị ụfọdụ gachara, ha rutere nezigbo okporo ụzọ ndị Rom nke gawara nebe ọdịda anyanwụ. A na-esi ya aga otu obodo Eshia ndị mmadụ kacha biri. Ụmụ nwoke ahụ bụ Pọl, Saịlas, na Timoti. Ha chọrọ isi nụzọ ahụ gaa Efesọs na obodo ndị ọzọ, bụ ebe ọtụtụ puku mmadụ kwesịrị ịnụ banyere Kraịst. Ma, tupu ha amalite njem ahụ, mmụọ nsọ gbochiri ha, ma Baịbụl ekwughị otú o si gbochie ha. A gwara ha ekwusala ozi ọma nEshia. Nihi gịnị? Jizọs chọrọ ka mmụọ nsọ Chineke duru Pọl na ndị ibe ya si nEshia Maịnọ gafee Oké Osimiri Aegean ma rute nakụkụ obere osimiri ahụ a kpọrọ Gangites.3E nwere ọtụtụ ihe bara uru anyị ga-amụta taa notú Jizọs si duzie Pọl na ndị ibe ya nogologo njem ahụ ha mere gaa Masedonia. Nihi ya, ka anyị leba anya nihe ụfọdụ mere mgbe Pọl na-eme njem ozi ala ọzọ ya nke abụọ, nke ọ malitere nihe dị ka afọ 49 O.A.Chineke Akpọwo Anyị Ọrụ 16:6-154, 5. a Gịnị mere Pọl na ndị ibe ya mgbe ha rutewere Bitinia? b Olee ihe ha kpebiri ime, oleekwa uru ọ baara ha?4Ebe mmụọ nsọ gbochiri Pọl na ndị ibe ya ikwusa ozi ọma nEshia, ha gawara ikwusa ozi ọma nobodo ndị dị na Bitinia, nebe ugwu. Ọ ga-abụ na tupu ha erute ebe ahụ, ha ji ụkwụ gaa ọtụtụ ụbọchị nokporo ụzọ ọjọọ ndị dị nobodo ndị dị na Frijia na Galeshia, bụ ebe ọtụtụ mmadụ na-ebighị. Ma mgbe ha rutewere Bitinia, Jizọs jikwa mmụọ nsọ gbochie ha ikwusa ozi ọma nebe ahụ. Ọrụ 16:6, 7 Ọ ga-abụrịrị na nke ugbu a gbagwojuru ndị ikom ahụ anya. Ha maiheha ga-ekwusa naotúha ga-esi ekwusa ya, ma ha amaghịebeha ga-ekwusa ya. E nwere ike ikwu naha akụọla aka nọnụ ụzọ e si abanye Eshia, ma e kweghị ha banye. Ha kụkwara aka nọnụ ụzọ e si abanye Bitinia, e kwekwaghị ha banye. Nagbanyeghị nke ahụ, Pọl kpebisiri ike na ya ga-akụgide aka ruo mgbe a ga-emepere ya otu ọnụ ụzọ. Ndị ikom ahụ kpebiri ime ihe yiri ihe na-abaghị uru. Ha tinyere isi nebe ọdịda anyanwụ, jiri ụkwụ gaa narị kilomita ise na iri ise. Ha gafere ọtụtụ obodo ruo mgbe ha rutere nọdụ ụgbọ mmiri Troas, bụ ebe ha ga-abanye nụgbọ mmiri ga-ebuga ha Masedonia. Ọrụ 16:8 Pọl kụrụ aka nọnụ ụzọ nke ugboro atọ nebe ahụ, e mepeere ya ụzọ.5Luk, bụ onye dere Oziọma Luk, onye gakwukwaara Pọl na ndị ibe ya na Troas, kọrọ ihe merenụ. Ọ sịrị: Nabalị, Pọl hụrụ otu ọhụụ: otu nwoke Masedonia guzo na-arịọsi ya arịrịọ ike, sị: Gafeta na Masedonia nyere anyị aka. Ma ozugbo ọ hụrụ ọhụụ ahụ, anyị gbalịrị ịbanye Masedonia, nihi na anyị matara na Chineke akpọwo anyị ka anyị zisaara ha ozi ọma.Ọrụ 16:9, 10 Pọl emechaala mataebeọ ga-aga kwusaa ozi ọma. Ọ ga-abụrịrị na Pọl nwere obi ụtọ na ya akwụsịghị nụzọ! Ozugbo ahụ, ha anọ banyere nụgbọ mmiri gawa Masedonia.Nihi ya, anyị banyere nụgbọ mmiri na Troas.Ọrụ 16:116, 7. a Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nihe mere mgbe Pọl na-eme njem? b Olee obi ike ihe ahụ mere Pọl kwesịrị ime ka anyị nwee?6Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nakụkọ ahụ? Cheta na ọ bụ naanị mgbe Pọlchọrọịga Eshia ka mmụọ nsọ Chineke gbochiri ya, ọ bụkwa naanị mgbe orutewereBitinia ka Jizọs gbochiri ya, nakwa na ọ bụ naanị mgbe PọlrutereTroas ka Jizọs gwara ya gawa Masedonia. Jizọs, bụ Onyeisinke ọgbakọ, nwekwara ike ime anyị ụdị ihe ahụ taa. Kọl. 1:18 Dị ka ihe atụ, o nwere ike ịbụ na ọ dịtụla anya anyị chewere echiche ịbụ ndị ọsụ ụzọ ma ọ bụ ịga ebe a chọkwuru ndị nkwusa Alaeze. Otú ọ dị, o nwere ike ịbụ mgbe anyịmereihe ndị a hụrụ anya iji ruo ihe mgbaru ọsọ anyị ka Jizọs ga-eji mmụọ nsọ Chineke duzie anyị. Nihi gịnị? Chebara ihe atụ a echiche: Ọkwọ ụgbọala nwere ike ịkwọrọ ụgbọala ya gaa naka nri ma ọ bụ naka ekpe naanị ma ọ bụrụ na ụgbọala ya na-agba agba. E nwere ike iji ya tụnyere ozi anyị. Naanị ihe ga-eme ka Jizọs duzie anyị ka anyị nwee ọganihu bụ ma ọ bụrụ na anyị na-agbalịsi ike ịga nihu.7Gịnị ka anyị ga-eme ma ọ bụrụ na mgbalị niile anyị mere kụrụ afọ nala mgbe ahụ? Ike ò kwesịrị ịgwụ anyị, anyị echee na mmụọ nsọ Chineke anaghị eduzi anyị? Mbanụ. Cheta na Pọl nwekwara nsogbu. Ma ọ chọgidere ụzọ ruo mgbe ọ chọtara nke meghere emeghe. Obi kwesịrị isi anyị ike na ọ bụrụ na anyị ejiri ntachi obi na-achọ ọnụ ụzọ buru ibu nke na-eduga nịrụ ọrụ, Jehova ga-eme ka anyị chọta ya.1 Kọr. 16:9.8. a Kọọ otú Filipaị dị. b Olee ihe na-enye obi ụtọ si nozi ọma Pọl kwusara nebe a na-ekpe ekpere pụta?8Mgbe Pọl na ndị ibe ya rutere Masedonia, ha gawara Filipaị. Ndị bi na Filipaị na-etu ọnụ na ha bụ ụmụ amaala Rom. Ọ na-adị ndị agha Rom lara ezumike nká bi na Filipaị ka hà nọ nỊtali, ya bụ, obodo Rom a rụrụ na Masedonia. Nakụkụ otu obere osimiri dị nazụ ọnụ ụzọ àmà obodo ahụ, ndị ozi ala ọzọ ahụ hụrụ otu ebe ha chere na ọ bụ ebe a na-ekpe ekpere.Ha gara ebe ahụ nỤbọchị Izu Ike ma hụ ọtụtụ ụmụ nwaanyị zukọrọ ebe ahụ ife Chineke. Ndị ahụ na-eso ụzọ Jizọs nọdụrụ ala ma gwa ha okwu Chineke. Otu nwaanyị aha ya bụ Lidia nọkwa na-ege ntị. Jehova wee meghee nnọọ obi ya. Ihe ndị ozi ala ọzọ ahụ gwara Lidia ruru ya nobi. Nihi ya, e mere ya na ndị ezinụlọ ya baptizim. E mechaa, ya emee ka Pọl na ndị ibe ya bịa nọrọ nụlọ ya.Ọrụ 16:13-15.9. Olee otú ọtụtụ ndị taa si mee ihe Pọl mere, oleekwa otú Chineke si gọzie ha?9Chetụkwala ụdị ọṅụ e nwere mgbe e mere Lidia baptizim! Ọ ga-abụrịrị na obi dị Pọl ụtọ nihi na o kwetara ịgafeta na Masedonia nakwa na Jehova kpebiri iji ya na ndị ibe ya zaa ekpere ụmụ nwaanyị ahụ na-atụ egwu Chineke kpere! Taa, ọtụtụ ụmụnna anyị, ya bụ, ma ndị na-eto eto ma ndị agadi, ma ndị lụrụ di na nwunye ma ndị na-alụbeghị, na-akwagakwa nebe a chọkwuru ndị nkwusa Alaeze. Ọ bụ eziokwu na ihe nwere ike isiri ha ike, ma ọ dịghị ihe ọ bụ ma e jiri ya tụnyere ụdị obi ụtọ ha na-enwe mgbe ha hụrụ ndị yiri Lidia, bụ ndị nabatara eziokwu Baịbụl. Ì nwere ike ime mgbanwe ụfọdụ ga-eme ka i nwee ike ịgafe nebea chọkwuru ndị nkwusa Alaeze? I mee otú ahụ, Chineke ga-agọzi gị. Dị ka ihe atụ, e nwere otu nwanna nwoke aha ya bụ Aaron, bụ onye dị iri afọ abụọ na atọ. Ọ kwagara notu obodo dị nAmerica. O kwuru ihe gosiri otú obi dị ọtụtụ ndị mgbe ọ sịrị: Ije ozi ná mba ọzọ enyerela m aka inwe ọganihu nozi Jehova, meekwa ka mụ na ya dịkwuo ná mma. O meela ka ozi ọma na-atọ m ụtọmụ na mmadụ asatọ na-amụ Baịbụl!Olee otú anyị nwere ike isi gafeta na Masedonia taa?Ìgwè Mmadụ Biliri Megide Ha Ọrụ 16:16-2410. Olee otú mmụọ ọjọọ si kpatara Pọl na ndị ibe ya nsogbu?10Neziokwu, iwe juru Setan obi mgbe ọ hụrụ na ozi ọma agbaala mgbọrọgwụ nebe mmadụ niile na-efe ya na ndị mmụọ ọjọọ ya. Nihi ya, o doro anya na ndị mmụọ ọjọọ so kpatara Pọl na ndị ibe ya nsogbu! Mgbe ha nọ na-aga ebe ahụ a na-ekpe ekpere, otu nwa agbọghọ na-eje ozi mmụọ ọjọọ ji, bụ onye na-ewetara ndị nna ya ukwu uru dị ukwuu site nịkọ ọdịnihu, nọ na-esogharị Pọl na ndị ibe ya ma na-eti mkpu, sị: Ndị a bụ ndị ohu nke Chineke Onye Kasị Elu, bụ ndị na-ekwusara unu ụzọ nzọpụta. Ma eleghị anya, ihe mere mmụọ ọjọọ ahụ ji mee ka nwa agbọghọ ahụ kwuo ihe ndị ahụ bụ ka o yie ka ọdịnihu ahụ ọ na-akọ na ihe ahụ Pọl na-akụzi hà si otu ebe. O nwere ike ime ka ndị mmadụ ghara ige ezi ndị na-eso ụzọ Kraịst ntị. Ma Pọl chụpụrụ mmụọ ọjọọ ahụ, mee ka nwa agbọghọ ahụ mechie ọnụ.Ọrụ 16:16-18.11. Gịnị mere Pọl na Saịlas mgbe ha chụpụchara mmụọ ọjọọ nke ji nwa agbọghọ ahụ?11Mgbe ndị nwe nwa agbọghọ ahụ hụrụ na ha agaghịzi na-enweta ego ha na-ataghịrị ahụhụ, iwe juru ha obi. Ha dọkpụụrụ Pọl na Saịlas banye nọma ahịa, bụ ebe ndị nduzi obodo na-anọchite anya ọchịchị Rom na-anọ ekpe ikpe. Ha chọrọ ka ndị ikpe ahụ hụrụ obodo ha nanya ma kpọọ ndị na-abụghị ndị obodo ha asị maa Pọl na Saịlas ikpe. Ihe okwu ha gwara ha pụtara bụ: Ndị Juu a na-enye obodo anyị nsogbu, nihi na ha na-ekwusa omenala ndị anyị, bụ ndị Rom, na-enweghị ike ịnabata. Ihe ahụ ha kwuru kpara ike ozugbo. Ìgwè mmadụ ahụ nọ nọma ahịa bilikọrọ megide Pọl na Saịlas. Ndị nduzi obodo ahụ nyekwara iwu ka a pịa ha ụtarị. Mgbe a pịachara Pọl na Saịlas ihe, a kpụụrụ ha gaa nụlọ mkpọrọ. Onye na-elekọta ụlọ mkpọrọ tụbara ndị ikom ahụ e merụchara ahụ nụlọ mkpọrọ dị nime ime ma kpọchisie ụkwụ ha ike nọtọsị. Ọrụ 16:19-24 Mgbe onye ahụ na-elekọta ụlọ mkpọrọ mechiri ụzọ, o doro anya na ụdị ọchịchịrị gbara nụlọ mkpọrọ ahụ mere ka o siere Pọl na Saịlas ike ịhụ ibe ha. Ma, Jehova na-ahụ ha.Ọma 139:12.12. a Olee otú ndị na-eso ụzọ Kraịst si lee mkpagbu anya, nihi gịnịkwa? b Olee ụzọ dị iche iche Setan na ndị ọrụ ya si na-emegide ndị Chineke noge anyị a?12Jizọs gwara ndị na-eso ụzọ ya ọtụtụ afọ gara aga, sị: Ha ga-akpagbu unu. Jọn 15:20 Nihi ya, mgbe Pọl na ndị ibe ya gara Masedonia, ha ma na a ga-akpagbu ha. Mgbe a malitere ịkpagbu ha, ha ma na ọ pụtaghị naJehova na-eweso ha iwe, kama ọ na-egosi na iwe na-ewe Setan. Taa, ndị ọrụ Setan ka na-akpagbu Ndị Kraịst otú ahụ e si kpagbuo Pọl na Saịlas na Filipaị. Ndị mmegide na-eji ụzọ aghụghọ ekwu ihe na-abụghị eziokwu banyere anyị nụlọ akwụkwọ na nebe anyị na-arụ ọrụ, mee ka a na-emegide anyị. Ná mba ụfọdụ, ndị mmegide bụ ndị okpukpe na-ebo anyị ebubo nụlọikpe. Ihe ihe ha na-ekwu pụtara bụ: Ndịàmà ndị a na-enye obodo anyị nsogbu, nihi na ha na-ekwusa omenala ndị anyị, bụ ndị chọọchị ọdịnala, na-enweghị ike ịnabata. Nebe ụfọdụ, a na-akụ ụmụnna anyị ihe ma tụọ ha mkpọrọ. Ma, Jehova na-ahụ ihe na-emenụ.1 Pita 3:12.E Mere Ha Baptizim nEgbughị Oge Ọrụ 16:25-3413. Gịnị mere onye ahụ na-elekọta ndị mkpọrọ ji jụọ, sị: Gịnị ka m ga-eme ka e wee zọpụta m?13O doro anya na e kwesịrị inye Pọl na Saịlas oge ha ga-eji nweta onwe ha nihi ihe mwute ahụ merenụ nụbọchị ahụ. Otú ọ dị, netiti abalị, ihe a pịara ha akwụsịtụla ịfụ ha ụfụ, ha ana-ekpe ekpere ma jiri abụ na-eto Chineke. Ala ọma jijiji mere nụlọ mkpọrọ ahụ na mberede! Onye ahụ na-elekọta ndị mkpọrọ tetara, hụ na ọnụ ụzọ ụlọ mkpọrọ ahụ meghechara emeghe, ya echee na ndị mkpọrọ ahụ agbaala ọsọ. Ebe ọ ma na a ga-ata ya ahụhụ nihi ikwe ka ha gbapụ, ọ mịịrị mma agha ya ma chọọ igbu onwe ya. Ma Pọl tiri mkpu, sị: Emerụla onwe gị ahụ, nihi na anyị niile nọ nebe a! Onye ahụ na-elekọta ndị mkpọrọ obi koro nelu jụrụ, sị: Ndị nwe m, gịnị ka m ga-eme ka e wee zọpụta m? Pọl na Saịlas enweghị ike ịzọpụta ya; ọ bụ naanị Jizọs nwere ike ịzọpụta ya. Nihi ya, ha gwara ya, sị: Kwere nOnyenwe anyị Jizọs, a ga-azọpụtakwa gị.Ọrụ 16:25-31.14. a Olee aka Pọl na Saịlas nyeere onye ahụ na-elekọta ndị mkpọrọ? b Olee otú Chineke si gọzie Pọl na Saịlas nihi iji ọṅụ die mkpagbu?14Ajụjụ ahụ onye ahụ na-elekọta ndị mkpọrọ jụrụ ò si ya nobi? Pọl enweghị obi abụọ ma ajụjụ ahụ ò si ya nobi. Onye ahụ na-elekọta ndị mkpọrọ bụ onye Jentaịl, ọ maghị Akwụkwọ Nsọ. Tupu ya enwee ike ịghọ Onye Kraịst, o kwesịrị ịmụta eziokwu ndị bụ isi nAkwụkwọ Nsọ ma kwere na ha. Nihi ya, Pọl na Saịlas wepụtara oge gwa ya okwu Jehova. Ka ha nọ na-akụzi ihe Akwụkwọ Nsọ kwuru, ọ ga-abụ na ha chefuru ụfụ ihe a pịara ha na-afụ ha. Ma, onye ahụ na-elekọta ndị mkpọrọ hụrụ ebe ndị a pịarụchara ha ahụ nazụ, ya asaa ha ọnyá ndị ahụ. E mechara mee ya na ndị ezinụlọ ya baptizim negbughị oge. Chineke si otú ahụ gọzie Pọl na Saịlas, nihi na ha ji ọṅụ die mkpagbu!Ọrụ 16:32-34.15. a Olee otú ọtụtụ Ndịàmà Jehova taa si mee ihe Pọl na Saịlas mere? b Gịnị mere anyị ji kwesị ịga ugboro ugboro na-eleta ndị bi nókèala anyị?15Dị ka Pọl na Saịlas, taa ọtụtụ Ndịàmà a tụrụ mkpọrọ nihi okwukwe ha na-anọ nụlọ mkpọrọ ekwusa ozi ọma, nke a arụpụtakwala ezigbo ihe. Dị ka ihe atụ, notu mba a machibidoro ọrụ anyị iwu, ọ dị oge ọ fọrọ obereka ọ bụrụ na ọkara Ndịàmà niile bi nobodo ahụ mụtara eziokwu banyere Jehova mgbe ha nọ nụlọ mkpọrọ! Aịza. 54:17 Cheta na ọ bụ mgbe ala ọma jijiji ahụmecharaka onye ahụ na-elekọta ndị mkpọrọ rịọrọ ka e nyere ya aka. Otú ahụ ka ọ dị taa, ụfọdụ ndị na-adịtụghị anabata ozi Alaeze ahụ nwere ike ịnabata ya mgbe ọdachi dakwasịrị ha. Ọ bụrụ na anyị na-aga ugboro ugboro eleta ndị bi nókèala anyị, ọ ga-egosi na anyị dị njikere inyere ha aka.Hà Na-achụpụ Anyị na Nzuzo Ugbu A? Ọrụ 16:35-4016. Mgbe a pịachara Pọl na Saịlas ihe, chi abọọ, olee otú egwú si dagharịa?16Mgbe a pịachara Pọl na Saịlas ihe, chi abọọ, ndị nduzi obodo nyere iwu ka a hapụ ha. Ma Pọl sịrị ha: Ha pịara anyị ihe nihu ọha namaghị anyị ikpe, anyị bụ ndị Rom, tụbakwa anyị nụlọ mkpọrọ; hà na-achụpụkwa anyị na nzuzo ugbu a? Ọ dịghị ma ọlị! kama ha bịa nonwe ha kpọpụta anyị. Mgbe ndị nduzi obodo nụrụ na Pọl na Saịlas bụ ndị Rom, ha tụrụ egwu, nihi na ha emeela Pọl na Saịlas ihe a na-ekwesịghị ime ụmụ amaala Rom.Egwú dagharịziri. A pịara ndị ahụ na-eso ụzọ Jizọs ihe nihu ọha; ndị nduzi obodo kwesịrị ịrịọ ha arịrịọ nihu ọha. Ha rịọrọ Pọl na Saịlas ka ha si na Filipaị pụọ. Ha abụọ kwetara, ma ha bu ụzọ gbaa ndị na-aghọ ndị na-eso ụzọ Jizọs nike nike ume. Ha si nobodo ahụ pụọ mgbe ha gbachara ha ume.17. Olee ihe dị mkpa ndị ahụ ghọrọ ndị na-eso ụzọ Jizọs mụtara mgbe ha hụrụ otú Pọl na Saịlas si tachie obi?17A sị na ha kwanyeere Pọl na Saịlas ùgwù ná mmalite dị ka ụmụ amaala Rom, ha agaraghị apịa ha ihe. Ọrụ 22:25, 26 Ma, ọ gaara eme ka ndị na-eso ụzọ Jizọs nọ na Filipaị chewe na Pọl na Saịlas achọghị ịta ahụhụ maka Kraịst, nihi na ha bụ ụmụ amaala Rom. Olee otú ọ gaara esi emetụta okwukwe ndị na-eso ụzọ Jizọs na-abụghị ụmụ amaala Rom? A sị ka e kwuwe, iwu ndị Rom agaghị eme ka a ghara ịpịa ha ihe. Nihi ya, otú ahụ Pọl na Saịlas si die ahụhụ ahụ a tara ha gosiri ndị ọhụrụ ahụ kwere ekwe na ndị na-eso ụzọ Kraịst na-eguzosi ike mgbe a na-akpagbu ha. Ihe ọzọ bụ na otú ahụ Pọl na Saịlas si mee ka a mata na ha bụ ụmụ amaala mere ka o doo ọhaneze anya na ndị nduzi obodo ahụ dara iwu. O nweziri ike ime ka ha ghara ịkpagbu ụmụnna Pọl ndị ọzọ, meekwa ka a ghara ịpịa ha ihe nọdịnihu nihi na iwu akwadoghị ya.18. a Olee otú ndị okenye taa si eṅomi Pọl? b Olee otú anyị si akwado ozi ọma, jirikwa iwu mee ka o guzosie ike noge anyị a?18Nọgbakọ Ndị Kraịst taa, ndị okenye anaghị eme soro okwu ọnụ m esola omume m. Ndị Kraịst bụ ndị ọzụzụ atụrụ dị njikere ime ihe ọ bụla ha chọrọ ka ụmụnna ha mee. Dị ka Pọl, anyị na-elezi anya mgbe anyị na-eji ikike iwu nyere anyị eme ka a ghara inye anyị nsogbu. Mgbe ọ bụlaọ dị mkpa, anyị na-agba akwụkwọ nụlọikpe ndị dị nobodo anyị na ndị dị ná mba ọzọ ka anyị nweta ikike ga-eme ka ndị mmadụ ghara inye anyị nsogbu mgbe anyị na-efe Chineke. Ihe mere anyị ji eme ya abụghị ka anyị gbanwee ihe na-eme nobodo, kama ọ bụ ka anyị kwado ozi ọma, jirikwa iwu mee ka o guzosie ike, dị ka Pọl degaara ọgbakọ dị na Filipaị nakwụkwọ mgbe ihe dị ka afọ iri gachara o si na mkpọrọ a tụrụ ya ebe ahụ pụta. Fil. 1:7 Nagbanyeghị ihe ụlọikpe ga-ekpe nikpe ndị ahụ, anyị kpebisiri ike ime ihe Pọl na ndị ibe ya mere, ya bụ, izisa ozi ọma nebe ọ bụla mmụọ nsọ Chineke ga-eduga anyị.Ọrụ 16:10.17 Ya na Ha Nọ Na-atụgharị Uche nAkwụkwọ Nsọ1, 2. Olee ndị si Filipaị na-aga Tesalonaịka, oleekwa ihe ha nwere ike ịna-eche?E NWERE otu okporo ụzọ ndị mmadụ na-agakarị, nke si nugwu ndị bụ nkume nkume gafee. Ọ bụ ndị Rom bụ aka ochie nịrụ ụzọ rụrụ ya. Onye na-aga nokporo ụzọ ahụ ga na-anụ ụdị mkpọtụ dị iche iche mgbe ụfọdụ, ma ubé ịnyịnya ibu ma mkpọtụ ụkwụ ụgbọ ịnyịnya na-eme nokporo ụzọ ahụ e ji nkume rụọ ma ụzụ ndị njem dị iche iche na-eme, ya bụ, ma eleghị anya, ndị agha, ndị ahịa, na ndị omenkà. E nwere mmadụ atọ so na-aga nụzọ ahụ. Aha ha bụ Pọl, Saịlas, na Timoti. Ha si Filipaị na-aga Tesalonaịka, nke bụ njem karịrị otu narị kilomita na iri atọ. Njem ahụ adịrịghị onye ọ bụla nime ha mfe, nke ka nke, Pọl na Saịlas. Ha ka na-arịa ahụ a pịarụchara ha na Filipaị.Ọrụ 16:22, 23.2Gịnị nyeere ndị ikom ahụ aka ichefu na ebe ha na-aga dị ezigbo anya? O doro anya na ọ bụ mkparịta ụka. Ha echefubeghị obi ụtọ ha nwere na Filipaị mgbe onye ahụ na-elekọta ụlọ mkpọrọ na ezinụlọ ya chegharịrị. O mere ka ndị njem ahụ kpebisikwuo ike na ha ga na-ekwusa okwu Chineke. Ma, mgbe ha na-erute Tesalonaịka, bụ obodo dị nakụkụ osimiri, ha nwere ike na-eche ihe ndị Juu bi nobodo ahụ ga-eme ha. Hà ga-eme ha ihe e mere ha na Filipaị, ya bụ, ịlụso ha ọgụ, ma ọ bụkwanụ iti ha ihe?3. Olee otú nkwuwa okwu Pọl nwere nikwusa ozi ọma ga-esi baara anyị uru taa?3Pọl mechara kwuo otú obi dị ya nakwụkwọ ozi o degaara Ndị Kraịst na Tesalonaịka. O kwuru, sị: Unu makwaara otú anyị si nwee nkwuwa okwu site nenyemaka Chineke, anyị wee gbasie mgba ike zie unu ozi ọma Chineke mgbe anyị bu ụzọ tasịa ahụhụ, e meekwa anyị ihe ihere na Filipaị dị nnọọ ka unu maara. 1 Tesa. 2:2 O yiri ka okwu a Pọl kwuru ò gosiri na obi akachaghị ya ịbanye nobodo Tesalonaịka, nke ka nke, nihi ihe e mere ha na Filipaị. Ị ghọtara otú obi dị Pọl? Ọ dị mgbe ọ na-esiri gị ike ikwusa ozi ọma? Pọl tụkwasịrị Jehova obi ka o nye ya ike ma nyere ya aka inwe nkwuwa okwu o kwesịrị inwe. Ịmụ ihe nlereanya Pọl ga-enyere gị aka ime otú ahụ.1 Kọr. 4:16.Ya na Ha Nọ Na-atụgharị Uche nAkwụkwọ Nsọ Ọrụ 17:1-34. Gịnị mere e nwere ike iji kwuo na Pọl nọrọ na Tesalonaịka ihe karịrị izu atọ?4Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi gwara anyị na mgbe Pọl nọ na Tesalonaịka, o ziri ozi ọma nụlọ nzukọ ndị Juu ruo Ụbọchị Izu Ike atọ. Ọ pụtara na ọ bụ naanị izu atọ ka ọ nọrọ nobodo ahụ? Ọ bụchaghị otú ahụ. Anyị amaghị abalị ole Pọl nọrọ nobodo ahụ tupu ya agaa nụlọ nzukọ ndị Juu. Ihe ọzọ bụ na o kwuru nakwụkwọ ozi abụọ ahụ o degaara ndị Tesalonaịka na mgbe ya na ndị ibe ya nọ na Tesalonaịka, ha rụrụ ọrụ ego iji gbooro onwe ha mkpa. 1 Tesa. 2:9;2 Tesa. 3:7, 8 Ọzọkwa, noge ahụ Pọl nọ nobodo ahụ, ụmụnna nọ na Filipaị ziteere ya onyinye ugboro abụọ. Fil. 4:16 Nihi ya, ọ dị ka ọ nọrọ na Tesalonaịka ihe karịrị izu atọ.5. Olee otú Pọl si gbalịa ikwu okwu ga-eru ndị mmadụ nobi?5Ebe ọ bụ na Pọl nwere nkwuwa okwu, ọ gwara ndị zukọtara nụlọ nzukọ ahụ okwu. Dị ka ọ na-emekarị, ya na ha nọ na-atụgharị uche nAkwụkwọ Nsọ ruo ụbọchị izu ike atọ, na-akọwa ma jiri ihe e dere nAkwụkwọ Nsọ na-egosi na ọ dị mkpa ka Kraịst taa ahụhụ, ka o sikwa ná ndị nwụrụ anwụ bilie, na-asị: Ọ bụ onye a bụ Kraịst, ya bụ, Jizọs a, onye m na-ekwusara unu. Ọrụ 17:2, 3 Buru nobi na Pọl agbalịghị ịgwa ha ihe ga-atọ ha ụtọ ná ntị; ọ gwara ha ihe ga-eme ka ha chee echiche. Ọ ma na ndị na-abịa nụlọ nzukọ ahụ ma Akwụkwọ Nsọ, na-akwanyekwara Akwụkwọ Nsọ ùgwù. Nsogbu ha bụ ịghọta Akwụkwọ Nsọ nke ọma. Nihi ya, ha na Pọl tụgharịrị uche nAkwụkwọ Nsọ, ya akọwaa ya ma jiri ya gosi ha na Jizọs onye Nazaret bụ Mesaya ma ọ bụ Kraịst ahụ e kwere ná nkwa.6. Olee otú Jizọs si mee ka ndị na-eso ụzọ ya tụgharịa uche nAkwụkwọ Nsọ, oleekwa uru ọ baara ha?6Pọl ṅomiri Jizọs, bụ onye kụziri naanị ihe si nAkwụkwọ Nsọ. Dị ka ihe atụ, mgbe Jizọs na-eje ozi nụwa, ọ gwara ndị na-eso ụzọ ya na Akwụkwọ Nsọ kwuru na Nwa nke mmadụ ga-ata ahụhụ, nwụọ, a kpọlitekwa ya nọnwụ. Mat. 16:21 Mgbe Jizọs si nọnwụ bilie, ọ pụtara nihu ndị na-eso ụzọ ya. Nezie, naanị mpụta ọ pụtara nihu ha kwesịrị ime ka o doo ha anya na okwu ahụ ọ gwara ha bụ eziokwu. Ma, Jizọs gwara ha ihe ọzọ ga-eme ka ha kweta. Baịbụl kwuru banyere ihe ọ gwara ụfọdụ ndị na-eso ụzọ ya, sị: Ọ kọwaara ha ihe e dere nAkwụkwọ Nsọ dum banyere onwe ya, malite nihe Mozis dere ruo nAkwụkwọ Ndị Amụma niile. Olee uru ọ baara ha? Ndị ahụ na-eso ụzọ ya kwuru, sị: Ọ bụ na obi ekporoghị anyị ọkụ mgbe ọ nọ na-agwa anyị okwu nokporo ụzọ, mgbe ọ nọ na-akọwara anyị Akwụkwọ Nsọ nke ọma?Luk 24:13,27,32.7. Gịnị mere o ji dị mkpa ka anyị na-akụzi naanị ihe si nAkwụkwọ Nsọ?7Ozi dị nOkwu Chineke na-akpa ike. Hib. 4:12 Nihi ya, Ndị Kraịsttaa na-akụzi naanị ihe si nOkwu Chineke otú ahụ Jizọs, Pọl, na ndịozi ndị ọzọ kụziri. Anyị na ndị nwe ụlọ na-atụgharịkwa uche nAkwụkwọ Nsọ, anyị akọwaa ya, gosi ha otú o si kwado ihe anyị na-akụzi mgbe anyị gụpụtachara ya ka ha hụ ihe o kwuru. A sị ka e kwuwe, ọ bụghị anyị nwe ozi anyị na-ezi ha. Ọ bụrụ na anyị ejiri Baịbụl na-ezi ha ozi ọma mgbe niile, anyị ga-enyere ndị mmadụ aka ịghọta na ihe anyị na-ekwusa abụghị ihe anyị chere, kama ọ bụ ihe Chineke kụziri. Anyị kwesịkwara icheta na ozi ahụ anyị na-ezisa si naanị nOkwu Chineke. Okwu Chineke anaghị agha ụgha. Ebe ị ma na Okwu Chineke anaghị agha ụgha, ọ naghị eme ka obi sie gị ike ịkụziri ya ndị ọzọ natụghị egwu, otú ahụ Pọl mere?Ụfọdụ . . . Ghọrọ Ndị Kwere Ekwe Ọrụ 17:4-98-10. a Olee ihe dị iche iche ndị bi na Tesalonaịka mere mgbe e ziri ha ozi ọma? b Gịnị mere ụfọdụ ndị Juu ji na-emere Pọl anyaụfụ? ch Gịnị ka ndị Juu bụ ndị mmegide mere?8Pọl ebula ụzọ chọpụta na okwu ahụ Jizọs kwuru bụ eziokwu, ya bụ: Ohu adịghị aka nna ya ukwu. Ọ bụrụ na ha akpagbuwo m, ha ga-akpagbukwa unu; ọ bụrụ na ha edebewo okwu m, ha ga-edebekwa nke unu. Jọn 15:20 Otú ahụ ka ndị mmadụ mere Pọl na Tesalonaịkaụfọdụ chọsiri ike ime ihe o kwuru, ma ndị ọzọ ekweghị eme ya. Luk dere banyere ndị Juu nabatara ihe Pọl kwuru, sị: Ụfọdụ nime ha ghọrọ ndị kwere ekwe, sorokwa Pọl na Saịlas na-akpakọrịta, ìgwè ndị Grik bara ụba bụ ndị na-efe Chineke na ọtụtụ ndị inyom a ma ama mere otú ahụ. Ọrụ 17:4 Neziokwu, obi tọrọ ndị ahụ na-eso ụzọ Jizọs ụtọ na e nyeere ha aka ịghọta Akwụkwọ Nsọ.9Nagbanyeghị na ụfọdụ ejighị okwu Pọl gwurie egwu, ndị ọzọ taara ya ikikere ezé. Ụfọdụ ndị Juu nọ na Tesalonaịka meere Pọl anyaụfụ nihi na ìgwè ndị Grik bara ụba nabatara ozi ọma o ziri ha. Ebe ndị Juu ahụ chọrọ ịtọghata ndị Jentaịl bụ ndị Grik, ha akụzierela ha ihe Akwụkwọ Nsọ Hibru kwuru ma were ndị Grik ndị ahụ dị ka ndị na-eso ụzọ ha. Ma, na mberede, o yiri ka Pọl ọ na-anara ha ndị Grik ndị ahụ, kpọmkwem nụlọ nzukọ ha! Iwe juru ndị Juu ahụ obi.Ha . . . wee na-achọ inyefe ha naka ìgwè ahụ na-akpa aghara.Ọrụ 17:510Luk gwara anyị ihe meziri, sị: Ebe ndị Juu na-ekwo ekworo, ha kpọọrọ ụfọdụ ndị ikom ọjọọ netiti ndị na-akwụgharị nọma ahịa, ha wee ghọọ otu ìgwè mmadụ, wee mee ka obodo ahụ jupụta noké ụzụ. Ha wakpokwara ụlọ Jesin wee na-achọ inyefe Pọl na Saịlas naka ìgwè ahụ na-akpa aghara. Ma mgbe ha na-ahụghị ha, ha dọkpụụrụ Jesin na ụmụnna ụfọdụ gakwuru ndị na-achị obodo, na-eti mkpu, sị: Ndị a, bụ ndị kpuworo elu ụwa mmadụ bi ihu, nọkwa nebe a, Jesin nabatakwara ha nke ọma. Ndị a niile na-emekwa ihe megidere iwu Siza, na-ekwu na e nwere eze ọzọ, bụ Jizọs. Ọrụ 17:5-7 Gịnị ka Pọl na ndị ibe ya ga-eme ugbu a ìgwè mmadụ ahụ bu ọgụ bịa?11. Olee ebubo ndị e boro Pọl na ndị nkwusa Alaeze ibe ya, oleekwa iwu o nwere ike ịbụ na ndị ahụ boro ha ebubo bu nobi? Gụọihe e dere nala ala peeji.11Ìgwè mmadụ iwe ji na-eme ara ara. Ha na-eme ike ike, dị ka osimiri na-achị ọkụ, nke na-anaghị anụ kwụsị. Ndị Juu ahụ ji ụdị ìgwè mmadụ ahụ kwara ngwá ọrụ iji hụ na e gburu Pọl na Saịlas. Mgbe ndị Juu mere ka obodo ahụ jupụta noké ụzụ, ha gbalịrị ime ka ndị na-achị achị kweta na ebubo ndị e boro Pọl na ndị nkwusa Alaeze ibe ya abụghị okwu egwuregwu. Ebubo nke mbụ bụ na ha ekpuola elu ụwa mmadụ bi ihu, nagbanyeghị na ọ bụghị Pọl na ndị ibe ya kpatara ọgba aghara ahụ na Tesalonaịka! Ebubo nke abụọ ka nke mbụ njọ. Ndị Juu kwuru na ndị ozi ala ọzọ ahụ na-ekwusa Eze ọzọ, bụ Jizọs, nihi ya, na ha na-emebi iwu Siza.12. Gịnị gosiri na ebubo ndị ahụ e boro Ndị Kraịst nọ na Tesalonaịka gaara eme ka a taa ha ezigbo ahụhụ?12Cheta na ndị ndú okpukpe boro Jizọs ụdị ebubo ahụ. Ha gwara Paịlet, sị: Anyị chọpụtara na nwoke a na-ekpu mba anyị ihu . . . , na-ekwukwa na ya onwe ya bụ Kraịst, bụ eze. Luk 23:2 O nwere ike ịbụ na ihe mere Paịlet ji kpọnye ha Jizọs ka e gbuo ya bụ na ọ na-atụ ụjọ na eze ukwu ha ga-eche na ya na-akwado onye na-agba ọchịchị ya mgba okpuru. Notu aka ahụ, ebubo ndị e boro Ndị Kraịst nọ na Tesalonaịka gaara eme ka a taa ha ezigbo ahụhụ. Otu akwụkwọ e ji eme nnyocha kwuru, sị: Ụdị nsogbu o tinyere ha abụghị ihe e ji ọnụ ekwu, nihi na a na-egbukarị onye e boro ebubo na ọ na-agba Eze Ukwu mgba okpuru. Hà mezuru ihe ọjọọ ahụ ha bu nobi na-alụso Pọl na ndị ibe ya ọgụ?13, 14. a Gịnị mere ìgwè mmadụ ahụ iwe ji emezughị ihe ha bu nobi? b Olee otú Pọl si gosi na ya dị akọ otú ahụ Kraịst kwuru, oleekwa otú anyị ga-esi ṅomie ya?13Ìgwè mmadụ ahụ iwe ji emeghị ka a kwụsị ikwusa ozi ọma na Tesalonaịka. Nihi gịnị? Otu nime ihe kpatara ya bụ na ha amaghị ebe Pọl na Saịlas gara. Ihe ọzọ bụ na ọ dị ka obi esighị ndị na-achị obodo ahụ ike na ebubo ndị ahụ bụ eziokwu. Mgbe ha natachara ihe ibé zuru ezu, nke nwere ike ịbụ ego e ji anapụta mmadụ, ha hapụrụ Jesin na ụmụnna ndị ọzọ a kpụtaara ha. Ọrụ 17:8, 9 Pọl mere ihe ahụ Jizọs dụrụ nọdụ, ya bụ, ịbụ ndị dị akọ dị ka agwọ, ndị na-adịghị aghụghọ, dị ka nduru. O ji akọ gbaara nsogbu ọsọ, ka o nwee ike gaa kwusaa ozi ọma nebe ọzọ. Mat. 10:16 O doro anya na nkwuwa okwu Pọl nwere apụtaghị na o ji ndụ ya na-egwuri egwu. Olee otú Ndị Kraịst taa si eṅomi ya?14Noge anyị a, ndị ndú okpukpe Krisendọm emeela ka ìgwè mmadụ iwe ji megide Ndịàmà Jehova ọtụtụ ugboro. Ha na-agwa ndị na-achị achị na Ndịàmà na-emegide ọchịchị ma na-agba ya mgba okpuru. Ha na-esiotú ahụ eme ka a na-emegide ndị Jehova. Ọ bụ anyaụfụ na-eme ka ọtụtụ ndị na-emegide ndị Jehova noge anyị a otú ahụ ndị kpagburu ndị na-eso ụzọ Jizọs na narị afọ mbụ mere. Ka o sina dị, ezi Ndị Kraịst anaghị achọ nsogbu. Ya kwe anyị omume, anyị na-agbara ndị dị otú ahụ iwe ji ọsọ, ebe ha na-anaghị eche echiche. Ọ na-akara anyị mma ịna-arụ ọrụ anyị nudo, ma eleghị anya, laghachi mgbe nsogbu ahụ kwụsịrị.AKWỤKWỌ ỌRỤ NDỊOZI NA NDỊ EZE A KPỌRỌ SIZAIhe niile a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi, nakwa nakwụkwọ ndị ọzọ dị nAkwụkwọ Nsọ Grik nke Ndị Kraịst, mere nobodo dị iche iche Alaeze Ukwu Rom chịrị. Nihi ya, onye ọchịchị kacha elu nụwa noge ahụ bụ eze ukwu ndị Rom. Ọ bụ ya ka ndị Juu bi na Tesalonaịka bu nobi mgbe ha kwuru banyere iwu Siza. Ọrụ 17:7 E nwere ndị eze ukwu anọ chịrị noge ahụ ihe ndị a kọrọ akụkọ ha nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi mere. Aha ha bụ Taịbiriọs, Geyọs, Klọdiọs nke Mbụ, na Niro.Taịbiriọsnafọ 14-37 O.A. bụ eze ukwu chịrị noge niile Jizọs jere ozi nụwa nakwa nafọ ole na ole mgbe a malitechara ọgbakọ Ndị Kraịst. Mgbe a na-ekpe Jizọs ikpe, ọ bụ Taịbiriọs ka ndị Juu bu nobi mgbe ha tiri mkpu, gwa Paịlet, sị: Ọ bụrụ na ị hapụ nwoke a, ị bụghị enyi Siza. . . . Anyị enweghị eze ọ bụla ma ọ bụghị Siza.Jọn 19:12,15.Geyọsbụ onye a na-akpọkwaKaligulanafọ 37-41 O.A.. A kpọghị ya aha nAkwụkwọ Nsọ Grik nke Ndị Kraịst.Klọdiọs nke Mbụnafọ 41-54 O.A.: A kpọrọ aha ya ugboro abụọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi. Dị ka Agabọs bụ onye amụma na Onye Kraịst buru namụma, oké ụnwụ dara nelu ụwa dum mmadụ bi . . . noge Klọdiọs, nihe dị ka afọ 46 O.A. Ọzọkwa, nafọ 49 O.A. ma ọ bụkwanụ ná mmalite afọ 50 O.A., Klọdiọs nyere ndị Juu niile iwu ka ha pụọ na Rom. Ọ bụ iwu ahụ mere ka Akwịla na Prisila gaa biri na Kọrịnt, bụ ebe Pọl onyeozi bịakwutere ha.Ọrụ 11:28;18:1, 2.Nironafọ 54-68 O.A. bụ Siza ahụ Pọl kpọkuru. Ọrụ 25:11 E kwuru na eze ukwu a mechara sị na ọ bụ Ndị Kraịst kpatara ọkụ ahụ gbara ọtụtụ ebe na Rom nihe dị ka afọ 64 O.A. Mgbe obere oge gachara, nihe dị ka afọ 65 O.A., a tụrụ Pọl onyeozi mkpọrọ nke ugboro abụọ na Rom ma gbuo ya.Ha Nwere Ezi Obi Karịa Ndị Bi na Tesalonaịka Ọrụ 17:10-1515. Olee ihe ndị Beria mere mgbe e ziri ha ozi ọma?15Nihi ndụ Pọl na Saịlas, e zipụrụ ha ka ha gaa Beria, nke dị ihe karịrị iri kilomita isii na ise. Mgbe ha ruru ebe ahụ, Pọl gara nụlọ nzukọ ma gwa ndị zukọrọ nebe ahụ okwu. Obi dị ya ụtọ ịhụ ndị chọrọ ịnụ ozi ọma! Luk dere na ndị Juu bi na Beria nwere ezi obi karịa ndị bi na Tesalonaịka, nihi na ha ji oké ịnụ ọkụ nobi nabata okwu Chineke, na-enyocha Akwụkwọ Nsọ nke ọma kwa ụbọchị iji mara ma ihe ndị a hà dị otú ahụ. Ọrụ 17:10, 11 Ihe ahụ o kwuru ọ pụtara na ndị natara eziokwu na Tesalonaịka mere ihe na-adịghị mma? Mbanụ. Pọl mechara degara ha akwụkwọ, sị: Anyị na-ekele Chineke nakwụsịghị akwụsị, nihi na mgbe unu natara okwu Chineke, bụ nke unu nụrụ nọnụ anyị, unu nabatara ya, ọ bụghị dị ka okwu ụmụ mmadụ, kama, dị nnọọ ka ọ bụ neziokwu, dị ka okwu Chineke, bụ nke na-arụkwa ọrụ nime unu ndị kwere ekwe. 1 Tesa. 2:13 Ma, olee ihe mere ndị Juu bi na Beria ji nwee ezi obi otú ahụ?16. Gịnị mere o ji kwesị ekwesị na a kpọrọ ndị Beria ndị nwere ezi obi?16Nagbanyeghị na ndị Beria nụrụ ihe ha na-anụtụbeghị, ha enweghị obi abụọma ọ bụ katọwa ihe a gwara ha; ọ pụtaghị na ha na-ekwere ihe ọ bụla a gwara ha. Ihe mbụ ha mere bụ ige ntị nke ọma nihe Pọl chọrọ ikwu. Ha agazie nAkwụkwọ Nsọ chọpụta ma ihe Pọl kọwaara ha ọ bụ eziokwu. Ihe ọzọ bụ na ha mụsiri Okwu Chineke ike kwa ụbọchị, ọ bụghị naanị nỤbọchị Izu Ike. Ha jikwa oké ịnụ ọkụ nobi na-amụ ya, kpebisie ike ịchọpụta ihe Akwụkwọ Nsọ kwuru banyere ihe ọhụrụ ahụ a kụziiri ha. Ebe ọ bụ na ọtụtụ nime ha ghọrọ ndị kwere ekwe, e nwere ike ikwu na ọ bụ ịdị umeala nobi ha mere ka ha chegharịa. Ọrụ 17:12 Ka a sịkwa ihe mere Luk ji kwuo na ha nwere ezi obi!17. Gịnị mere àgwà ndị Beria kpara ji magbuo onwe ya, oleekwa otú anyị ga-esi na-akpa ụdị àgwà ahụ nagbanyeghị afọ ole anyị bụrụla Ndị Kraịst?17Ndị Beria ahụ amaghị na a ga-ede otú ahụ ha si nabata ozi ọma nOkwu Chineke ka ọ bụrụ ihe e ji amara ndị mmadụ atụ ruo noge anyị a. Ha mere kpọmkwem ihe Pọl tụrụ anya ya, nakwa ihe Jehova Chineke chọrọ ka ha mee. Ọ bụkwa ihe anyị na-agba ndị mmadụ ume ka ha na-eme, ya bụ, inyocha Baịbụl nke ọma, ka ha nwee ike inwe okwukwe siri ike nOkwu Chineke. Ma, mgbe anyị chegharịchara, ọ pụtara na inwe ezi obi adịghịzi anyị mkpa? Mbanụ. Ọ bụ mgbe ahụdị ka ọ kacha mkpa ka anyị jiri ịnụ ọkụ nobi na-amụta ihe Jehova na-akụziri anyị ma na-eme ya eme negbughị oge. Ọ bụrụ na anyị na-eme otú ahụ, anyị na-ekwe ka Jehova kpụzie anyị ma na-azụ anyị ime uche ya. Aịza. 64:8 Anyị ga-esi otú ahụ baara Nna anyị nke eluigwe uru ma na-eme ihe na-atọ ya ụtọ.18, 19. a Gịnị mere Pọl ji hapụ Beria, ma olee otú o si tachie obi nke kwesịrị ka anyị ṅomie? b Olee ndị ọzọ Pọl ga-aga zie ozi ọma, nebeekwa?18Pọl anọghị ọdụ na Beria. Baịbụl kwuru, sị: Mgbe ndị Juu ndị si Tesalonaịka nụrụ na Pọl kwusakwara okwu Chineke na Beria, ha bịakwara ebe ahụ ka ha kpalie ma kpasuo ọha mmadụ. Mgbe ahụ, ụmụnna zipụrụ Pọl ozugbo ka ọ garuo oké osimiri; ma Saịlas na Timoti nọgidere nebe ahụ. Otú ọ dị, ndị na-edupụ Pọl duuru ya ruo Atens, mgbe ha natasịrị iwu ka Saịlas na Timoti bịakwute ya ngwa ngwa o kwere omume, ha lawara. Ọrụ 17:13-15 Ị hụlanụ otú ndị ahụ na-emegide ozi ọma si na-esi ọnwụ? Ihe ha mere abụghị naanị ịchụpụ Pọl na Tesalonaịka; ha gara Beria, na-agbalị ịkpali ụdị nsogbu ahụ nebe ahụma mgbalị ha kụrụ afọ nala. Pọl ma na ebe ọ ga-ekwusa ozi ọma buru ibu; ọ gawara ikwusa ozi ọma nebe ọzọ. Taa, ka anyị kpebisie ike otú ahụ na anyị agaghị akwụsị ikwusa ozi ọma nagbanyeghị na ndị mmadụ na-agbalị ime ka anyị kwụsị!19Mgbe Pọl gbachaara ndị Juu àmà nke ọma na Tesalonaịka nakwa na Beria, o doro anya na ọ mụtara na ịgba àmà natụghị egwu na ime ka ndị mmadụ tụgharịa uche nAkwụkwọ Nsọ bara ezigbo uru. Anyị kwesịrị ime otú ahụ. Ma ugbu a, Pọl ga-aga zie ndị na-abụghị ndị Juu ozi ọma, ya bụ, ndị Jentaịl bi nAtens. Olee nsogbu ọ ga-enweta nobodo ahụ? Anyị ga-achọpụta ya nisiokwu ọzọ.18 Chọọ Chineke, . . . ma Chọta Ya nEzie1-3. a Gịnị mere obi adịghị Pọl onyeozi mma nAtens? b Olee ihe anyị ga-amụta ma anyị mụọ otú Pọl si zie ha ozi ọma?OBI adịghị Pọl mma. Ọ nọ nAtens dị na Gris, ebe bụ isi a na-agụ akwụkwọ noge ochie. Ndị ọkà mmụta bụ Socrates, Plato, na Aristotle kụziri ihe nebe ahụ. Ndị Atens anaghị eji okpukpe ha egwu egwu. Ebe ọ bụla Pọl lere anya, nụlọ nsọ, nebe ọhaneze na-anọ, na nokporo ámá, ihe ọ na-ahụ bụ ọtụtụ arụsị, nihi na ndị Atens na-efe ọtụtụ chi. Pọl ma otú Jehova, bụ ezi Chineke, si ele ikpere arụsị anya. Ọpụ. 20:4, 5 Onyeozi ahụ kwesịrị ntụkwasị obi lekwara arụsị anya otú ahụ Jehova si ele ya, ya bụ, ọ kpọrọ ya asị!2Ihe Pọl hụrụ mgbe ọ banyere nọma ahịa ha wụrụ ya akpata oyi. A kpụrụ ọtụtụ chi Hemis gba ọtọ nakụkụ ụzọ dị nebe ugwu ọdịda anyanwụ, nke dị nso nebe e si abanye nọma ahịa ahụ. Ụlọ arụsị juru nọma ahịa ahụ. Olee otú onyeozi ahụ na-anụ ọkụ nobi ga-esi kwusaara ndị a bu ikpere arụsị nisi ozi ọma? Ọ ga-ejideli onwe ya ma chọta ihe ya na ha kweere ọ ga-eji zie ha ozi ọma? È nwere ndị ọ ga-enyeliri aka ịchọ ezi Chineke ma chọta ya?3Ọrụ Ndịozi 17:22-31gosiri na Pọl ji nkà, akọ na nghọta zie ndị Atens gụrụ oké akwụkwọ ozi ọma, anyị kwesịkwara iṅomi ya. Ọ bụrụ na anyị amụọ otú Pọl si zie ndị mmadụ ozi ọma, anyị ga-amụta ọtụtụ ụzọ anyị ga-esi eji ihe anyị na ndị mmadụ kweere zie ha ozi ọma ma mee ka ha chebara ihe anyị gwara ha echiche.Izi Ihe nỌma Ahịa Ọrụ 17:16-214, 5. Olee ebe Pọl kwusara ozi ọma nAtens, oleekwa ndị bụ ekwe ekwe ọ gwara okwu?4Pọl gara Atens mgbe ọ na-eme njem ozi ala ọzọ ya nke abụọ, nihe dị ka afọ 50 O.A.Mgbe Pọl nọ na-eche ka Saịlas na Timoti si Beria bịa, ọ malitere iso ndị Juu na-atụgharị uche nụlọ nzukọ, dị ka ọ na-emekarị. Ọ gakwara nebe ọ ga-ahụ ndị Atens na-abụghị ndị Juu, ya bụ, nọma ahịa. Ọrụ 17:17 Ọma ahịa ahụ dị nebe ugwu ọdịda anyanwụ Akrọpọlis. Ọ dị ihe dị ka eka iri na abụọ. Ọ bụghị naanị ịzụ ahịa na ire ahịa ka a na-anọ ebeahụ eme; ọ bụkwa ebe ọhaneze na-ezukọta. Otu akwụkwọ e ji eme nnyocha kwuru na ahịa ahụ bụ ebe ndị obodo ahụ na-anọ achụ ego, na-emekwa ihe gbasara ọchịchị na omenala. Ọ na-atọ ndị Atens gụrụ oké akwụkwọ ụtọ izukọta nebe ahụ akparịta ụka.5Ndị Pọl gwara okwu nọma ahịa ahụ bụ ekwe ekwe. Ụfọdụ bụ ndị Epikurọs na ndị Stoik, bụ òtù abụọ na-asọrịta mpi, ndị na-akụzi nkà ihe ọmụma.Ndị Epikurọs kweere na ihe niile dị ndụ nọkatara pụta. E nwere ike ikwu na otú ha si ele ndụ anya bụ: Ịtụ egwu Chineke abaghị uru; Ihe anaghị afụ ndị nwụrụ anwụ ụfụ; Ihe ọma nwere ike iru mmadụ aka; Mmadụ nwere ike idi ihe ọjọọ. Ndị Stoik kwuru na mmadụ kwesịrị iji ọgụgụ isi chebara ihe echiche. Ha ekweghịkwa na Chineke bụ onye dị adị. Ma ndị Epikurọs ma ndị Stoik ekweghị ná mbilite nọnwụ ndị na-eso ụzọ Kraịst kụziri. Neziokwu, ihe òtù abụọ a na-akụzi dị iche neziokwu dị oké ọnụ ahịa nke ezigbo Ndị Kraịst, nke Pọl na-ekwusa.ATENSEBE OMENALA HIWERE ISI NOGE OCHIEAkrọpọlis nke dị nAtens aghọọla ebe e wusiri ike tupu a malite ide akụkọ banyere obodo ahụ na narị afọ nke asaa T.O.A. Atens ghọrọ obodo bụ isi nobodo niile dị nAtika. Ọ dị puku kilomita abụọ na narị ise nogologo na nuhiè. Ugwu na oké osimiri gbakwara ya gburugburu. O yiri ka è nwere ihe jikọrọ aha obodo Atens na aha Atena, bụ chi nwaanyị obodo ahụ.Na narị afọ nke iri na isii T.O.A., otu onye Atens bụ omeiwu aha ya bụ Solọn gbanwere ọchịchị obodo ahụ, iwu ya, na azụmahịa ya nakwa mmekọrịta mmadụ na ibe ya. O mere ka ihe katụrụ ndị ogbenye mma ma tọọ ntọala maka ọchịchị onye kwuo uche ya. Ma ọchịchị ahụ bụ naanị maka ndị nweere onwe ha. Ihe ka ukwuu ná ndị bi nobodo ahụ bụ ndị ohu.Mgbe ndị Gris merichara ndị Peshia na narị afọ nke ise T.O.A., Atens ghọrọ isi obodo nke alaeze na-ebughị ibu. Ndị ha na ha na-eji ụgbọ mmiri azụkọ ahịa bụ ndị Ịtali na ndị Sisili, bụ obodo ndị dị nebe ọdịda anyanwụ nakwa Saịprọs na Siria, bụ obodo ndị dị nebe ọwụwa anyanwụ. Mgbe Atens na-ede ude, ọ bụ ebe omenala hiwere isi noge ochie, bụrụkwa azụ eru ala nime nkà, nihe nkiri, na nkà ihe ọmụma, nikwu okwu na nedemede nakwa na sayensị. E nwere ọtụtụ ụlọ ọhaneze na ụlọ nsọ nobodo ahụ. Ị nọrọ nebe dị anya lee obodo ahụ, ị ga-ahụ Akrọpọlis, bụ nnukwu ugwu a rụrụ ụlọ nsọ Atena nelu ya, hụkwa chi Atena e ji ọlaedo na ọdụ kpụọ, bụ nke dị amaụkwụ iri anọ.Ndị mbụ meriri Atens bụ ndị Spata. E mechaa, ndị Masedonia emerie ya. Ndị Rom bụ ndị ikpeazụ meriri ya ma bukọrọ akụnụba ya. Ma noge Pọl onyeozi, a ka na-akwanyere Atens ùgwù nihi otú o si wuo ewuo noge ochie. Neziokwu, obodo ahụ anọghị nokpuru obodo ọ bụla ndị Rom chịrị, kama, ndị Rom nyere ya ike ime iwu nke ya, ọ naghịkwa akwụ ọchịchị Rom ụtụ isi. Nagbanyeghị na Atens anaghịzi ewu ewu noge ahụ, ọ ka nwere mahadum ebe ụmụ ndị ukwu na-aga akwụkwọ.6, 7. Gịnị ka ụfọdụ ndị Grik gụrụ oké akwụkwọ mere mgbe ha nụrụ ihe Pọl na-akụzi, oleekwa otú ndị mmadụ nwere ike isi mee ụdị ihe ahụ taa?6Gịnị ka ndị Grik ahụ gụrụ oké akwụkwọ mere mgbe ha nụrụ ihe Pọl na-akụzi? Ụfọdụ kwuru na Pọl bụ onye ekwurekwu. Ọrụ 17:18 Otu ọkà mmụta kwuru banyere okwu Grik e si sụgharịta onye ekwurekwu, sị: A na-ejibu okwu ahụ akọwa nwa nnụnụ nke na-agagharị na-atụrụ ihe ndị dị ka ọka. E mechara jiri ya na-akọwa ndị na-atụtụ irighiri nri na ihe ndị ọzọ a tụfuru atụfu nọma ahịa. Ka oge na-aga, e ji ya na-akọwa onye ọ bụla nụtara ihe ma buru ya gawa, nke ka nke, onye na-ekwu ihe na-edoghị ya anya. Ihe ndị ahụ gụrụ oké akwụkwọ na-ekwu bụ na Pọl bụ onye na-amaghị ihe, nke na-ekwu ihe ọ nụrụ nọnụ ndị ọzọ. Ma, anyị ga-ahụ na ọnụ ahụ a kọrọ Pọl emeghị ka ụjọ tụọ ya.7Otú ahụ ka ọ dịkwa taa. A na-akọkarị anyị bụ Ndịàmà Jehova ọnụ nihi na ihe anyị kweere si na Baịbụl. Dị ka ihe atụ, ụfọdụ ndị na-akụzi na mmadụ si nenwe pụta ma na-ekwusi ike na onye ọ bụla maara ihe kwesịrị ikweta na ọ bụ eziokwu. Ihe ha na-ekwu bụ na ndị na-ekweghị nozizi ahụ amaghị ihe. Ndị ahụ gụrụ oké akwụkwọ chọrọ ime ka ndị mmadụ chee na anyị bụ ndị ekwurekwu mgbe anyị na-agwa ha ihe Baịbụl kwuru na ihe ndị na-egosi na e nwere onye kere ihe niile. Ma anyị anaghị atụ ha ụjọ. Kama, anyị na-eji obi ike eme ka ndị mmadụ mata na anyị kweere na ọ bụ Jehova Chineke, bụ onye maara ihe, kere ihe niile dị ndụ nụwa.Mkpu. 4:11.8. a Olee ihe ụfọdụ nime ndị nụrụ ozi ọma Pọl mere? b Mgbe e kwuru na a kpụgara Pọl nAriopagọs, gịnị ka o nwere ike ịpụta? Gụọihe e dere nala alapeeji nke 142.8Ndị ọzọ nụrụ ihe Pọl kụziri nọma ahịa emeghị ka ndị ahụ gụrụ oké akwụkwọ. Ha kwuru, sị: O yiri onye na-ekwusa banyere chi ndị mba ọzọ. Ọrụ 17:18 Ọ bụ eziokwu na Pọl na-agwa ndị Atens banyere chi ọzọ? Ihe a abụghịkwa obere okwu. O yiri otu nime ebubo mere ka e kpee Socrates ikpema maa ya ikpe ọnwụ ọtụtụ narị afọ tupu mgbe ahụ. O jughị anyị anya na a kpụgara Pọl nAriopagọs ma sị ya kọwaa ihe ndị ahụ ọ na-akụzi, bụ nke ndị Atens na-anụtụbeghị.Olee otú Pọl ga-esi kọwaara ndị ahụ na-amaghị Akwụkwọ Nsọ ihe ọ na-ekwu?NDỊ ÒTÙ EPIKURỌS NA NDỊ ÒTÙ STOIKNdị Epikurọs na ndị Stoik bụ òtù abụọ dị iche na-akụzi nkà ihe ọmụma. Ha abụọ ekweghị ná mbilite nọnwụ.Ndị Epikurọs kweere na e nwere ọtụtụ chi, ma ha chere na chi ndị ahụ enweghị mmasị nụmụ mmadụ nakwa na ha agaghị akwụ ha ụgwọ ma ọ bụ taa ha ahụhụ. Nihi ya, ikpeku ha ekpere ma ọ bụ ịchụrụ ha àjà abaghị uru. Ndị Epikurọs weere na ikpori ndụ bụ ihe kacha mma mmadụ kwesịrị ime ná ndụ. Otú ha si eche echiche na otú ha si eme omume adịghị mma. Ha gbara ndị mmadụ ume imeru ihe nókè nihi na ọ ga-eme ka ndị mmadụ gbaara nsogbu imebiga ihe ókè na-akpata ọsọ. Naanị ihe mere ha ji amụ ihe bụ ka ha ghara ịtụ ozizi okpukpe na nkwenkwe ụgha ụjọ.Ma, ndị Stoik kweere na ihe niile bụcha chi a na-anaghị ahụ anya, nakwa na ọ bụ na ya ka mkpụrụ obi mmadụ si. Ụfọdụ ndị Stoik kweere na a ga-emecha bibikọta mkpụrụ obi na eluigwe na ụwa. Ndị Stoik ndị ọzọ kweere na mkpụrụ obi ga-emecha lakwuru chi ya. Ndị ọkà ihe ọmụma Stoik kwuru na ihe ga-eme ka mmadụ nwee obi ụtọ bụ iso iwu ndị na-eduzi ihe ndị e kere eke.Ndị Atens, Ahụrụ M Ọrụ 17:22, 239-11. a Olee otú Pọl si jiri ihe ya na ndị ọ na-agwa okwu kweere zie ha ozi ọma? b Olee otú anyị nwere ike isi mee ka Pọl mgbe anyị na-ekwusa ozi ọma?9Cheta na obi adịghị Pọl mma nihi arụsị niile ọ hụrụ nobodo ahụ. Ma kama iji iwe katọọ arụsị ha na-efe, o jidere onwe ya. Pọl ji ezigbo akọ gbalịa ikwu ihe ga-eru ndị ọ na-agwa okwu nobi. Otú o si mee ya bụ iji ihe ya na ha kweere zie ha ozi ọma. Ọ malitere, sị: Ndị Atens, ahụrụ m na, nihe niile, o yiri ka ùnu na-ekpere chi dị iche iche karịa ndị ọzọ. Ọrụ 17:22 Ihe Pọl na-ekwu bụ, Ahụrụ m na unu anaghị eji okpukpe egwu egwu. Pọl ji amamihejaa ha mma na ha ma na okpukpe bara uru. Ọ ghọtara na ụfọdụ ndị e ji ozizi ụgha duhie nwere ike ikweta ihe ọ na-agwa ha. A sị ka e kwuwe, Pọl ma na e nwere mgbe yanwa na-amaghị ihe nakwa mgbe o mere ihe nihi enweghị okwukwe.1 Tim. 1:13.10Pọl ji ihe ya na ndị Atens kweere gwa ha okwu. O kwuru na ya ahụla ihe gosiri na ha anaghị e ji okpukpe egwu egwu, ya bụ, ebe ịchụàjà e dere Nye Chi A Na-amaghị Ama. Otu akwụkwọ kwuru na Ndị Grik na ndị ọzọ na-arụrụ chi a na-amaghị ama ebe ịchụàjà, a dịghị ama ama, ya abụrụ na e nwere chi ha na-amaghị, nke ga-ewe iwe na ha anaghị efe ya. Ebe ịchụàjà ndị Atens na-arụrụ chi ahụ gosiri na ha kwetara na e nwere Chi ha na-amaghị. Pọl ji ebe ịchụàjà ahụ ha rụrụ malite izi ha ozi ọma. O kwuru, sị: Ihe unu na-efe namaghị ama, ọ bụ ya ka m na-ekwusara unu. Ọrụ 17:23 Pọl ji akọ gwa ha okwu, ma okwu ya kpara ike. Ọ bụghị chi ọzọ ka ọ na-ekwusara ha, dị ka ụfọdụ kwuru. Ọ na-akọrọ ha banyere Chi ahụ ha na-amaghị ama, ya bụ, ezi Chineke.11Olee otú anyị nwere ike isi mee ka Pọl mgbe anyị na-ekwusa ozi ọma? Ọ bụrụ na anya na-eru anyị ala, anyị nwere ike ịhụ ihe gosiri na mmadụ anaghị eji okpukpe ya egwu egwu. Anyị nwere ike ịhụ na o yi ihe okpukpe, ma ọ bụ kwụwa ya nụlọ ma ọ bụ nèzí. Anyị nwere ike ikwu, sị: Achọpụtara m na ị naghị eji okpukpe gị egwu egwu. Ọ bụ ụdị ndị dị ka gị ka m na-achọ ka mụ na ha kwuo okwu. Ọ bụrụ na anyị ejiri akọ gwa ya na anyị ghọtara otú o si ele okpukpe ya anya, ọ ga-eme ka anyị jiri ihe anyị na ya kweere zie ya ozi ọma. Cheta na anyị ekwesịghị ịma ndị mmadụ ikpe nihi ihe ha kweere tupu anyị agawa nụlọ ha. Ọtụtụ ụmụnna anyị nwekwara mgbe ha ji obi ha niile kwere nozizi ụgha a kụziiri ha.Gbalịa jiri ihe gị na ndị mmadụ kweere zie ha ozi ọmaChineke Anọghị nEbe Dị Anya nEbe Onye Ọ Bụla nIme Anyị Nọ Ọrụ 17:24-2812. Olee otú Pọl si gbanwee ụzọ o si zie ndị ọ na-agwa okwu ihe?12Pọl ejirila ihe ya na ndị ọ na-agwa okwu kweere malite okwu ya, ma ọ ga-eji ya na-ezi ha ozi ọma? Ebe ọ ma na ọ bụ ndị ọkà ihe ọmụma Grik kụziiri ndị ọ na-agwa okwu ihe nakwa na ha amaghị Akwụkwọ Nsọ, ọ gbanwere ụzọ dị iche iche o si zie ha ihe. O bu ụzọ jiri ihe dị na Baịbụl kụziere ha ihe nagụrụghị ha Akwụkwọ Nsọ. Ihe nke abụọ bụ na o mere ka ndị ọ na-agwa okwu mata na ya bụ mmadụ ibe ha, mgbe ụfọdụ, ya ekwuo anyị. Nke atọ bụ na o kwuru ihe akwụkwọ ndị Grik kwuru iji mee ka ha ghọta na e kwuru ụfọdụ ihe ọ na-agwa ha nakwụkwọ ha. Ka anyị tụlezie okwu kpara ike Pọl kwuru. Olee eziokwu ndị dị mkpa o mere ka a mata banyere Chi ahụ ndị Atens na-amaghị ama?13. Gịnị ka Pọl kwuru na ọ bụ otú eluigwe na ụwa si malite, gịnịkwa ka okwu ya pụtara?13Ọ bụ Chineke kere eluigwe na ụwa.Pọl kwuru, sị: Chineke nke kere ụwa na ihe niile dị nime ya, ebe ọ bụ Onyenwe eluigwe na ụwa, ọ dịghị ebinụlọ nsọ ndị e ji aka wuo.Ọrụ 17:24 Eluigwe na ụwa anọkataghị pụta. Ọ bụ ezi Chineke kere ihe niile. Ọma 146:6 Ọkaakaa Onyenwe eluigwe na ụwa adịghị ka Atena ma ọ bụ chi ndị ọzọ a na-asọpụrụ nihi ụlọ nsọ ha, ụlọ arụsị ha na ebe ịchụàjà ha. Ụlọ nsọ mmadụ rụrụ enweghị ike ịba Chineke. 1 Eze 8:27 Ihe Pọl na-ekwu doro anya: Chineke karịrị arụsị ọ bụla mmadụ mere, bụ ndị a na-edowe nụlọ nsọ mmadụ rụrụ.Aịza. 40:18-26.14. Olee otú Pọl si gosi na ọ bụghị ụmụ mmadụ na-elekọta Chineke?14Ọ bụghị ụmụ mmadụ na-elekọta Chineke.Ndị na-ekpere arụsị na-eyiwekarị arụsị ha uwe ndị dara ọnụ, na-enye ha onyinye ndị dara ọnụ, ma ọ bụ na-enye ha nri na mmanyadị ka à ga-asị na arụsị chọrọ ihe ndị ahụ! Otú ọ dị, o nwere ike ịbụ na ụfọdụ ndị ọkà ihe ọmụma Grik Pọl gwara okwu kweere na chi achọghị ka ndị mmadụ meere ya ihe ọ bụla. Ya bụrụ otú ahụ, ọ ga-abụ na ha kwetara okwu Pọl bụ na aka ụmụ mmadụ adịghị ejere Chineke ozi dị ka à ga-asị na o nwere ihe na-akpa ya. Neziokwu, e nweghị ihe onwunwe ụmụ mmadụ nwere ike inye Onye Okike! Kama nke ahụ, ọ bụ ya na-enye ụmụ mmadụ ihe ndị dị ha mkpa, ya bụ, ndụ na ume na ihe niile, dị ka anyanwụ, mmiri ozuzo, na oge mkpụrụ ji amị. Ọrụ 17:25;Jen. 2:7 Nihi ya, ọ bụ Chineke na-enye ụmụ mmadụ ihe. Ọ bụghị ha na-elekọta Chineke.15. Olee otú Pọl si mee ka ndị Atens ghọta na ha ekwesịghị ibuli onwe ha elu ma na-eleda ndị na-abụghị ndị Grik anya, oleekwa ihe dị mkpa anyị kwesịrị ịmụta nihe ahụ o mere?15Ọ bụ Chineke kere mmadụ.Ndị Atens na-ebuli onwe ha elu ma na-eleda ndị na-abụghị ndị Grik anya. Ma Baịbụl sịrị anyị ejila obodo anyị ma ọ bụ agbụrụ anyị na-anya isi. Diut. 10:17 Pọl ji akọ na nkà mee ka a ghọta na mmadụ ekwesịghị iji obodo ya ma ọ bụ agbụrụ ya na-anya isi. Mgbe ọ sịrị na Chineke sitere notu mmadụ mee mba ọ bụla nke ụmụ mmadụ, ọ ga-abụ na ihe a o kwuru mere ka ndị ọ na-agwa okwu chee echiche. Ọrụ17:26 Pọl na-akọrọ ha ihe Jenesis kwuru banyere Adam, onye bụ nna mmadụ niile. Jen. 1:26-28 Ebe ọ bụ na mmadụ niile si notu nna, e nweghị agbụrụ ma ọ bụ obodo kwesịrị ibuli onwe ya elu. O doro anya na ndị Pọl na-agwa okwu ghọtara ihe ọ na-ekwu. Ihe ahụ Pọl mere na-akụziri anyị ihe dị mkpa. Ọ bụ eziokwu na anyị kwesịrị iji akọ na ezi uche na-ekwusa ozi ọma, anyị ekwesịghị ịgwa ndị mmadụ naanị ihe ha chọrọ ịnụ mgbe anyị na-akụziri ha eziokwu Baịbụl.16. Gịnị ka Onye Okike chọrọ ka ụmụ mmadụ mee?16Chineke chọrọ ka ụmụ mmadụ nọrọ ya nso.A sịgodị na ọ dịla anya ndị ọkà ihe ọmụma so ná ndị Pọl na-agwa okwu rụwara ụka banyere ihe mere e ji kee mmadụ, ha enweghị ike ịkọwa ya nke ọma. Ma, Pọl mere ka a ghọta nke ọma ihe Onye Okike chọrọ ka ụmụ mmadụ mee, ya bụ, ka ha wee chọọ Chineke, ka ha wee sọọ ìsì ma chọta ya nezie, ọ bụ ezie na ọ nọghị nebe dị anya nebe onye ọ bụla nime anyị nọ. Ọrụ 17:27 Chi ahụ ndị Atens na-amaghị abụghị Chi a na-enweghị ike ịmata amata. Kama nke ahụ, ọ nọghị ndị ji obi ha niile na-achọ ya ma na-achọ ịmụta banyere ya nebe dị anya. Ọma 145:18 Echefula na mgbe Pọl sịrị anyị, ọ gụnyere onwe ya ná ndị kwesịrị ịchọ Chineke ma sọọ ìsì chọta ya.17, 18. Gịnị mere ụmụ mmadụ na Chineke kwesịrị iji dịrị ná mma, oleekwa ihe anyị nwere ike ịmụta notú Pọl si mee ka ndị ọ na-agwa okwu gee ya ntị?17Ndị mmadụ na Chineke kwesịrị ịdị ná mma.Pọl sịrị na ọ bụ Chineke nyere anyị ndụ, meekwa ka anyị na-ejegharị, na-adị ndụ. Ụfọdụ ndị ọkà mmụta sịrị na Pọl na-ekwu ihe Epimenides kwuru, ya bụ, otu onye Krit na-ede abụ uri na narị afọ nke isii T.O.A. Ọ bụkwa onye a ma ama nokpukpeọdịnala ndị Atens. Pọl kwuru ihe ọzọ mere ụmụ mmadụ na Chineke kwesịrị iji dịrị ná mma. Ọ sịrị: Ụfọdụ ndị na-ede abụ uri netiti unu kwuru, sị, Nihi na anyị bụkwa ndị ọ mụrụ. Ọrụ 17:28 Ụmụ mmadụ na Chineke kwesịrị ịdị ná mma nihi na ọ bụ ya kere nwoke mbụ ahụ, onye bụ nna mmadụ niile. Pọl chọrọ ka ndị ọ na-agwa okwu gee ya ntị. Nihi ya, o ji amamihe kwuo ihe ndị Grik dere, ndị o doro anya na ha na-akwanyere ùgwù.Dị ka Pọl mere, mgbe ụfọdụ, anyị nwere ike ikwu ihe akwụkwọ ụfọdụ kwuru, dị ka akwụkwọ ndị na-akọ ihe mere eme, akwụkwọ nkà ihe ọmụma ma ọ bụ akwụkwọ ndị ọzọ e ji eme nnyocha. Dị ka ihe atụ, ọ bụrụ na anyị ekwuo ihe akwụkwọ a ma ama kwuru, o nwere ike ime ka onye na-abụghị Onyeàmà ghọta ebe ememme ma ọ bụ ihe ọzọ ndị okpukpe ụgha na-eme si.18Nokwu ahụ niile Pọl kwuru, o kwuru eziokwu ndị bụ isi banyere Chineke, jiri nkà kwuo ihe ndị ga-eme ka ndị ọ na-agwa okwu gee ya ntị. Olee ihe onyeozi ahụ chọrọ ka ndị Atens ọ na-agwa okwu jiri ihe a dị mkpa ọ gwara ha mee? Negbughị oge, ọ gwara ha ihe ha ga-eji ya eme nokwu ọzọ o kwuru.Ha Niile Kwesịrị Ichegharị nEbe Niile Ọrụ 17:29-3119, 20. a Olee otú Pọl si jiri nkà mee ka a ghọta na ikpere arụsị mmadụ mere bụ omume nzuzu? b Olee ihe ndị Pọl gwara okwu kwesịrị ime?19Pọl dị njikere ịgba ndị na-ege ya ntị ume ime ihe ọ gwara ha. O kwuru banyere ihe ahụ ndị Grik dere ma sị: Ya mere, ebe ọ bụ na anyị bụ ndị Chineke mụrụ, anyị ekwesịghị iche na Chineke yiri ọlaedo ma ọ bụ ọlaọcha ma ọ bụ nkume, dị ka ihe a kpụrụ akpụ site na nkà na nchepụta nke mmadụ. Ọrụ 17:29 Neziokwu, ọ bụrụ na ụmụ mmadụ bụ ọrụ aka Chineke, oleenụ otú Chineke ga-esi yie arụsị, bụ ọrụ aka mmadụ? Otú Pọl si jiri nkà kwuo okwu mere ka a ghọta na ife arụsị mmadụ mere bụ omume nzuzu. Ọma 115:4-8;Aịza. 44:9-20 Mgbe Pọl kwuru, sị,Anyịekwesịghị . . .,ọ ga-abụ na o mere ka ihe ahụ o kwuru ghara iwe ha iwe.20Onyeozi ahụ mere ka o doo anya na ha kwesịrị ime ihe. Ọ sịrị: Chineke elefuruwo oge amaghị ihe dị otú ahụ anya ya bụ, iche na ndị na-ekpere arụsị na-eme ihe dị Chineke mma, ma ugbu a ọ na-agwa ihe a kpọrọ mmadụ na ha niile kwesịrị ichegharị nebe niile. Ọrụ 17:30 Ọ ga-abụ na akpata oyi wụrụ ụfọdụ ndị Pọl gwara okwu mgbe ọ gwara ha chegharịa. Ma okwu ahụ kpara ike ọ gwara ha mere ka o doo anya na ọ bụ Chineke nyere ha ndụ. Nihi ya, ha ga-aza ya ajụjụ. Ha kwesịrị ịchọ Chineke, mụọ eziokwu banyere ya ma kwe ka eziokwu ahụ gbanwee otú ha si ebi ndụ. Ọ pụtara na ndị Atens ga-aghọta na arụsị ha na-ekpere bụ mmehie ma kwụsị ya.21, 22. Olee okwu gbara ọkpụrụkpụ Pọl ji mechie okwu ya, oleekwa ihe anyị kwesịrị ịmụta taa nihe ahụ o kwuru?21Pọl ji okwu gbara ọkpụrụkpụ mechie okwu ya. Ọ sịrị: Chineke ewepụtawo otu ụbọchị nke o zubere ikpe elu ụwa mmadụ bi ikpe nezi omume site naka otu nwoke onye ọ họpụtara, o nyewokwa mmadụ niile ihe ga-emesi ha obi ike, ebe ọ bụ na o mere ka o si ná ndị nwụrụ anwụ bilie. Ọrụ 17:31 Ụbọchị Ikpe na-abịa! O kwesịrị ime ka anyị chọọ ezi Chineke ma chọta ya. Pọl akpọghị onye ga-ekpe ikpe ahụ aha. Kama, ihe o kwuru banyere Onyeikpe ahụ mere ka ndị ọ na-agwa okwu kụja, ya bụ, na o biela ndụ ka mmadụ, nwụọ, Chineke akpọlitekwa ya nọnwụ!22E nwere ọtụtụ ihe anyị kwesịrị ịmụta taa nokwu ahụ Pọl ji mechie okwu ya, bụ nke ruru ndị ọ na-agwa okwu nobi. Anyị ma na onyeikpe ahụ Chineke họpụtara bụ Jizọs Kraịst ọ kpọlitere nọnwụ. Jọn 5:22 Anyị makwa na Ụbọchị Ikpe ahụ ga-abụ otu puku afọ, nakwa na ọ na-abịa nike nike. Mkpu. 20:4,6 Anyị anaghị atụ Ụbọchị Ikpe ahụ ụjọ, nihi na anyị ma na ọ ga-ewetara ndị kwesịrị ntụkwasị obi ngọzi ndị anyị na-enweghị ike ichetụdị nechiche. Ihe mere obi ji sie anyị ike na Chineke ga-emezu ihe niile magburu onwe ha anyị na-atụ anya ha bụ ọrụ ebube ahụ kachanụ ọ rụrụ, ya bụ, ịkpọlite Jizọs Kraịst nọnwụ!Ụfọdụ Ghọrọ Ndị Kwere Ekwe Ọrụ 17:32-3423. Olee ihe dị iche iche ndị mmadụ mere mgbe Pọl gwachara ha okwu?23Mgbe Pọl kwuchara okwu ahụ, ụfọdụ kwere, ma ụfọdụ ekweghị. Ụfọdụ malitere ịkwa emo mgbe ha nụrụ banyere mbilite nọnwụ. Ndị ọzọ emeghị ka a mata ebe ha kwụ. Ha sịrị: Anyị ga-anụ banyere nke a ọbụna noge ọzọ. Ọrụ 17:32 Ma ọ bụ mmadụ ole na ole chegharịrị. Baịbụl kwuru, sị: Ndị ikom ụfọdụ sonyeere ya wee ghọọ ndị kwere ekwe, ụfọdụ nime ha bụ Dayọnisiọs, bụ ọkàikpe nke ụlọikpe Ariopagọs, na otu nwaanyị aha ya bụ Damaris, na ndị ọzọ ma e wezụga ndị a. Ọrụ 17:34 Anyị na-ahụkwa ụdị ihe ahụ mgbe anyị na-ezi ozi ọma. Ụfọdụ ndị na-akparị anyị, ma ndị ọzọ anaghị egosi ebe ha kwụ. Neziokwu, obi na-atọgbu anyị atọgbu ma ụfọdụ nabata ozi Alaeze anyị ziri ha ma ghọọ ndị kwere ekwe.24. Gịnị ka anyị kwesịrị ịmụta nokwu ahụ Pọl kwuru mgbe ọ nọ nAriopagọs?24Ọ bụrụ na anyị echebara okwu ahụ Pọl kwuru echiche, anyị ga-amụta ọtụtụ ihe notú anyị ga-esi ahazi okwu anyị, otú anyị ga-esi eme ka ndị anyị na-agwa okwu kweta ihe anyị na-ekwu, nakwa otú anyị ga-esi ekwu ihe ga-eme ka ndị mmadụ gee anyị ntị. Anyị ga-amụtakwa na anyị kwesịrị inwe ndidi ma dịrị akọ mgbe anyị na-agwa ndị e ji ozizi ụgha duhie okwu. Ihe ọzọ dị mkpa anyị ga-amụta bụ na anyị ekwesịghị ịgwa ndị mmadụ naanị ihe ha chọrọ ịnụ mgbe anyị na-akụziri ha eziokwu Baịbụl. Ma, ọ bụrụ na anyị eṅomie Pọl onyeozi, anyị ga na-ezi ihe nke ọma mgbe anyị na-ezi ozi ọma. Ihe ọzọ bụ na ọ ga-eme ka ndị nlekọta na-ezikwu ihe nke ọma nọgbakọ. A ga-esi otú ahụ kwadebe anyị nke ọma inyere ndị ọzọ aka ịchọ Chineke ma chọta ya nezie.Ọrụ 17:27.19 Na-ekwu Okwu, Agbachikwala Nkịtị1-3. Gịnị mere Pọl onyeozi ji gaa Kọrịnt, oleekwa nsogbu ndị o nwere nebe ahụ?NÁ NGWỤCHA afọ 50 O.A., Pọl onyeozi nọ na Kọrịnt, bụ obodo azụmahịa nke bara ọgaranya. Ọtụtụ ndị Grik, ndị Rom, na ndị Juu bi nebe ahụ.Pọl abịaghị ebe ahụ ịzụ ahịa ma ọ bụkwanụ ịchọ ọrụ. Ọ bịara na Kọrịnt ime ihe dị mkpa karịa ahịa ma ọ bụ ọrụ ego, ya bụ, ịgba àmà banyere Alaeze Chineke. Ma, Pọl kwesịrị inwe ebe ọ ga-ebi, o kpebisikwara ike na ya agaghị aghọrọ ndị ọzọ ibu arọ. Ọ chọghị ime ka onye ọ bụla chee na ya na-ekwusa okwu Chineke ka ndị mmadụ na-enyere ya aka. Gịnị ka ọ ga-eme?2Pọl nwere aka ọrụ, nke bụ ịkpa ákwà ụlọikwuu. Ọrụ ahụ adịghị mfe, ma Pọl chọrọ ịrụ ọrụ ọ ga-eji na-enyere onwe ya aka. Ọ ga-achọta ọrụ nobodo ahụ na-ekwo ekwo? Ọ ga-enweta ebe dị mma ọ ga-ebi? Nagbanyeghị nsogbu ndị a Pọl nwere, o chefughị ọrụ ya bụ isi, nke bụ ikwusa ozi ọma.3Pọl mechara nọtụ na Kọrịnt, ọ rụpụtakwara ọtụtụ ihe nozi ya. Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nọrụ Pọl rụrụ na Kọrịnt nke ga-enyere anyị aka ịgba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke nókèala anyị?KỌRỊNTEBE E NWERE OKÉ OSIMIRI ABỤỌKọrịnt oge ochie dị nobere ala dị nagbata obodo Gris na ala banyere na mmiri, nke dị nebe ndịda. Obere ala ahụ erughị kilomita isii nobosara, nebe ọ kacha dị nta. Nihi ya, Kọrịnt nwere ọdụ ụgbọ mmiri abụọ. Ọdụ ụgbọ mmiri nke obodo Lechaeum dị nAlaka Oké Osimiri Kọrịnt. Ụgbọ mmiri na-esi nebe ahụ aga nobodo ndị dị nebe ndịda, ya bụ, Ịtali, Sisili, na Spen. Ọdụ ụgbọ mmiri nke obodo Senkrea dị nAlaka Oké Osimiri Aegean. Ụgbọ mmiri na-esi na ya aga nobodo ndị dị nakụkụ Oké Osimiri Aegean, Eshia Maịnọ, Siria, na Ijipt. Ụgbọ mmiri na-esikwa nebe ndị ahụ abata na ya.Ebe ọ bụ na ụgbọ mmiri anaghị akwụsị na ndịda ebe ahụ ala banyere noké osimiri nihi oké ifufe, ndị na-akwọ ụgbọ mmiri na-akwụsị notu nime ọdụ ụgbọ mmiri abụọ dị na Kọrịnt. Ha na-esi nokporo ụzọ buga ibu ha nọdụ ụgbọ mmiri ọzọ ma tinyeghachi ya nụgbọ mmiri. A na-arụ okporo ụzọ pụrụ iche nke gafere nobere ala dị nagbata oké osimiri abụọ ndị ahụ, bụ ebe e nwedịrị ike isi dọkpụrụ ụgbọ mmiri ndị na-adịghị arọ si notu oké osimiri gafee na nke ọzọ. Nihi ya, ebe obodo ahụ dị mere ka ọ na-ewu ewu nahịa ụgbọ mmiri karịa obodo ndị dị nebe ọwụwa anyanwụ na nebe ọdịda anyanwụ, meekwa ka ọ na-ewu ewu nahịa elu ala karịa obodo ndị dị nebe ugwu na nebe ndịda. Azụmahịa mebara obodo Kọrịnt, meekwa ka ha mụta àgwà ọjọọ ndị e ji mara ọtụtụ ọdụ ụgbọ mmiri.Noge Pọl onyeozi, Kọrịnt bụ isi obodo Akeya, bụ ebe ndị Rom na-achị. Ọ bụkwa ebe dị mkpa e si na-achị Akeya. Ihe gosiri na e nwere okpukpe dị iche iche na Kọrịnt bụ ụlọ nsọ ndị ọchịchị na-anọ ekpe okpukpe, ụlọ arụsị, ụlọ nsọ ndị a rụụrụ ọtụtụ chi ndị Grik na nke ndị Ijipt, na ụlọ nzukọ ndị Juu.Ọrụ 18:4.A na-asọmpi egwuregwu dị iche iche afọ abụọ abụọ námá egwuregwu Isthmia nke dị nso. Naanị egwuregwu na-ewu ewu karịa ya bụ Egwuregwu Olimpik. Ọ ga-abụ na Pọl onyeozi nọ na Kọrịnt noge egwuregwu nke afọ 51 O.A. Nihi ya, otu akwụkwọ na-akọwa okwu ndị dị na Baịbụl kwuru, sị: Ọ bụrụ na Pọl anọghị na Kọrịnt noge ahụ, ọ ga-esi ike ịkọwa ihe mere o ji kpọtụ ihe banyere egwuregwu aha na nke mbụ ya nakwụkwọ ozi o degaara ndị Kọrịnt.1 Kọr. 9:24-27.Aka Ọrụ Ha Bụ Ịkpa Ákwà Ụlọikwuu Ọrụ 18:1-44, 5. a Olee ebe Pọl bi mgbe ọ nọ na Kọrịnt, gịnịkwa bụ aka ọrụ ya? b Ma eleghị anya, olee otú Pọl si bụrụ onye na-akpa ákwà ụlọikwuu?4Mgbe Pọl rutere Kọrịnt, nọtụ ntakịrị, ọ hụrụ onye Juu aha ya bụ Akwịla, na nwunye ya bụ Prisila ma ọ bụ Priska. Ha na-ele ọbịa nke ọma. Di na nwunye ahụ gara biri na Kọrịnt nihi na Eze Ukwu bụ Klọdiọs nyere ndị Juu niile iwu ka ha pụọ na Rom. Ọrụ 18:1, 2 Akwịla na Prisila kpọbatara Pọl nụlọ ha, ha na ya arụkọọkwa ọrụ. Baịbụl kwuru, sị: Ebe ha na Pọl nwere otu ụdị aka ọrụ, o binyeere ha nebe obibi ha, ha rụkọkwara ọrụ, nihi na aka ọrụ ha bụ ịkpa ákwà ụlọikwuu.Ọrụ 18:3 Ọ bụ nụlọ di na nwunye a nwere obiọma ka Pọl bi mgbe o jere ozi na Kọrịnt. O nwere ike ịbụ na Pọl bi nụlọ Akwịla na Prisila dee ụfọdụ akwụkwọ ozi ndị mechara soro nakwụkwọ Baịbụl ndị e ji ike mmụọ nsọ dee.5Olee otú Pọl si gụchaa akwụkwọ nụkwụ Gameliel, ma bịazie na-akpa ákwà ụlọikwuu? Ọrụ 22:3 O yiri ka ndị Juu narị afọ mbụ echeghị na ịkụziri ụmụ ha aka ọrụ bụ iwetu ezinụlọ ha ala, nagbanyeghị na o nwere ike ịbụ na ụmụ ha agụọla ezigbo akwụkwọ. Ma eleghị anya, Pọl mụrụ ịkpa ákwà ụlọikwuu mgbe ọ bụ nwata, ebe ọ bụ na ọ bụ onye Tasọs nke dị na Silishia. Ihe e ji mara obodo Tasọs bụ ákwàsilishiọme ji arụ ụlọikwuu. Olee otú ha si eme ya? Otú ha si eme ya bụ ịkpa ákwà a ga-eji rụọ ụlọikwuu ma ọ bụkwanụ, e weta ákwà siri ike, a chaa ya achaa ma dụkọta ya ka e jiri ya rụọ ụlọikwuu. Nke ọ bụla ọ bụ, ọrụ ahụ adịghị mfe.6, 7. a Olee otú Pọl si lee ọrụ ịkpa ákwà ụlọikwuu anya, oleekwa ihe gosiri na Akwịla na Prisila lere ya anya otú ahụ? b Olee otú Ndị Kraịst nke oge a si eme ihe ahụ Pọl, Akwịla na Prisila mere?6Pọl ejighị ịkpa ákwà ụlọikwuu mere ọrụ bụ isi ọ na-arụ. O ji ịkpa ákwà ụlọikwuu na-enyere onwe ya aka nozi ya, na-ekwusa ozi ọma nanaghị ihe ọ bụla. 2 Kọr. 11:7 Olee otú Akwịla na Prisila si lee aka ọrụ ha anya? Ebe ha bụ Ndị Kraịst, o doro anya na ha lere ya anya otú ahụ Pọl si lee ya. Neziokwu, mgbe Pọl hapụrụ Kọrịnt nafọ 52 O.A., Akwịla na Prisila kwaara ngwongwo ha, soro ya gaa Efesọs. Ọ bụ nụlọ ha ka ọgbakọ dị nEfesọs na-anọ amụ ihe. 1 Kọr. 16:19Ha mechara laghachi Rom, mechaakwa lọghachi Efesọs. Di na nwunye ahụ na-anụ ọkụ nobi ji ihe ndị metụtara Alaeze kpọrọ ihe. Ha ji obi ha niile jeere ndị ọzọ ozi, nke mere ka ọgbakọ niile nke ndị mba ọzọ na-ekele ha.Rom 16:3-5;2 Tim. 4:19.7Ndị Kraịst nke oge a na-eme ihe ahụ Pọl, Akwịla na Prisila mere. Ndị ozi na-anụ ọkụ nobi taa na-arụsi ọrụ ike ka ha wee ghara ibo ndị ọzọ oké ibu arọ. 1 Tesa. 2:9 E kwesịrị ịja ọtụtụ ndị nkwusa oge niile mma nihi na ha na-arụ ọrụ nwa oge ma ọ bụ ọrụ a na-anaghị arụ mgbe niile, iji na-enyere onwe ha aka nọrụ bụ isi ha na-arụ, nke bụ ozi Ndị Kraịst. Ọtụtụ ndị ohu Jehova na-ele ọbịa nke ọma otú ahụ Akwịla na Prisila mere. Ha na-anabata ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị nụlọ ha. Ndị na-ele ọbịa otú ahụ ma na ihe ha na-eme na-agba ha ume ma na-ewusi ha ike.Rom 12:13.AKWỤKWỌ OZI NDỊ PỌL DERE NIKE MMỤỌ NSỌ, NDỊ GBARA NDỊ MMADỤ UMENime otu afọ na ọnwa isii Pọl onyeozi nọrọ na Kọrịnt, nihe dị ka afọ 50-52 O.A., o dere ọ dịkarịa ala akwụkwọ ozi abụọ so nAkwụkwọ Nsọ Grik nke Ndị Kraịst, ya bụ, Ndị Tesalonaịka nke Mbụ na nke Abụọ. O dere akwụkwọ ozi o degaara ndị Galeshia ma ọ bụghị mgbe ahụ, ya abụrụ mgbe obere oge gachara.Ndị Tesalonaịka nke Mbụbụ akwụkwọ ozi mbụ Pọl ji ike mmụọ nsọ dee. Pọl gara Tesalonaịka nihe dị ka afọ 50 O.A., na njem ozi ala ọzọ ya nke abụọ. A malitere imegide ọgbakọ e hiwere ọhụrụ ebe ahụ ozugbo, nke mere ka Pọl na Saịlas hapụ obodo ahụ. Ọrụ 17:1-10,14 Ebe ọ bụ na Pọl na-echegbu onwe ya banyere ọdịmma ọgbakọ ọhụrụ ahụ, ọ gbalịrị ugboro abụọ ịgaghachi ebe ahụ, ma Setan nọchiiri ya ụzọ. Nihi ya, Pọl zigara Timoti ka ọ gaa kasie ụmụnna nọ nebe ahụ obi ma gbaa ha ume. O yiri ka Timoti ọ gakwuuru Pọl na Kọrịnt ná ngwụcha afọ 50 O.A., ma kọọrọ ya akụkọ ọma banyere ọgbakọ Tesalonaịka. Mgbe e mechara, Pọl degaara ha akwụkwọ ozi a.1 Tesa. 2:173:7.O yiri ka Pọl ò dereNdị Tesalonaịka nke Abụọozugbo o dechara nke mbụ, ma eleghị anya, nafọ 51 O.A. Nakwụkwọ ozi abụọ ahụ, Timoti na Silvenọs nke a kpọrọ Saịlas nỌrụ Ndịozi so Pọl zigara ha ozi ekele, ma ọ dịghị ihe e dere na Baịbụl gosiri na ha atọ bịakọtara ọnụ ọzọ mgbe Pọl hapụchara Kọrịnt. Ọrụ 18:5,18;1 Tesa. 1:1;2 Tesa. 1:1 Olee ihe mere Pọl ji dee akwụkwọ ozi nke abụọ a? Ọ ga-abụ na a kọkwuuru ya akụkọ banyere ọgbakọ ahụ. Ma eleghị anya, ọ bụ onye ahụ o si naka ya zigara ha akwụkwọ ozi mbụ ya kọọrọ ya. Akụkọ ahụ mere ka Pọl jaa ụmụnna ahụ mma nihi ịhụya ha nwere na obi ha na-atachi, meekwa ka ọ gbazie ụfọdụ ndị nọ nọgbakọ ahụ, bụ ndị na-ekwu na ọnụnọ Onyenwe anyị eruola mgbe ahụ.2 Tesa. 1:3-12;2:1, 2.Akwụkwọ ozi Pọl degaaraNdị Galeshiagosiri na o letara ha ọ dịkarịa ala ugboro abụọ tupu ya edegara ha akwụkwọ ozi ahụ. Nafọ 47-48 O.A., Pọl na Banabas letara Pisidia nke dị nAntiọk, Aịkoniọm, Listra, na Dabe, bụ obodo ndị dị na Galeshia, nke bụ ebe ndị Rom na-achị. Pọl na Saịlas laghachiri ebe ahụ nafọ 49 O.A. Ọrụ 13:114:23;16:1-6 Ihe mere Pọl ji dee akwụkwọ ozi ahụ bụ na ndị na-ekpe okpukpe ndị Juu, bụ ndị bịara ebe ahụ ozugbo Pọl lawara, na-ezi na e kwesịrị ibi Ndị Kraịst úgwù, ha ana-edebekwa Iwu Mozis. O doro anya na Pọl degaara ndị Galeshia akwụkwọ ozi ahụ ozugbo ọ nụrụ ozizi ụgha ahụ. O nwere ike ịbụ na ọ nọ na Kọrịnt dee akwụkwọ ozi ahụ. O nwekwara ike ịbụ na ọ nọ nEfesọs dee ya mgbe ọ kwụsịtụrụ ebe ahụ noge ọ na-alaghachi Siria nke dị nAntiọk, ma ọ bụkwanụ ya abụrụ na ọ nọ nAntiọk dee ya.Ọrụ 18:18-23.Ọtụtụ nIme Ndị Kọrịnt . . . Malitere Ikwere Ọrụ 18:5-88, 9. Olee ihe Pọl mere mgbe ndị Juu megidere ya nihi okwu Chineke o kwusasiiri ha ike, oleekwa ebe ọ gara zie ozi ọma?8Ihe Pọl mere mgbe Saịlas na Timoti si na Masedonia wetara ya onyinye ndị e nyere ya mere ka o doo anya na ihe mere o ji na-arụ ọrụ ego bụ ka o jiri ya na-enyere onwe ya aka nozi ya. 2 Kọr. 11:9 Ozugbo ahụ, Pọl malitere ikwusasi okwu Chineke ike. Otú e si kwuo ya na Baịbụl ọzọ bụ: Pọl tinyere oge ya nile ikwu okwu Chineke. Baịbụlụ Nsọ nke International Bible Society Ọrụ 18:5 Otú ọ dị, ọtụtụ ndị megidere Pọl nihi àmà ahụ ọ gbasiiri ndị Juu ike. Pọl kwuru na ọbara ndị Juu ahụ na-emegide ya adịghị ya nisi nihi na ha jụrụ ozi ọma banyere Kraịst, nke e ji azọpụta ndị mmadụ. O fechara uwe ya ma sị ha: Ka ọbara unu dị unu nisi. Aka m dị ọcha. Site ugbu a gaa nihu, m ga-ejekwuru ndị mba ọzọ.Ọrụ 18:6;Ezik. 3:18, 19.9Olee ebe Pọl ga-aga ugbu a zie ozi ọma? Otu nwoke aha ya bụ Tishiọs Jọstọs, bụ onye ụlọ ya dị nakụkụ ụlọ nzukọ ndị Juu, gwara Pọl ka ọ bịa nụlọ ya. O yiri ka nwoke ahụ ọ bụ onye ndị Juu tọghatara atọghata. Nihi ya, Pọl si nụlọ nzukọ ndị Juu pụọ ma banye nụlọ Jọstọs. Ọrụ 18:7 Pọl onyeozi bi nụlọ Akwịla na Prisila mgbe ọ nọ na Kọrịnt, ma, ọ bụ nụlọ Jọstọs ka ọ na-anọkarị ekwusa ozi ọma.10. Olee ihe gosiri na Pọl ekpebisighị ike izi naanị ndị mba ọzọ ozi ọma?10Okwu ahụ Pọl kwuru na ya na-agakwuruzi ndị mba ọzọ ọ pụtara na ọ kwụsịrị kpamkpam izi ndị Juu na ndị ha tọghatara atọghata ozi ọma, ọbụna ndị nke gere ya ntị? Mbanụ. Dị ka ihe atụ, Krispọs, onyeisi oche nke ụlọ nzukọ ghọrọ onye kwere ekwe nOnyenwe anyị, otú a kwa ka ọ dị ezinụlọ ya dum. O doro anya na ọtụtụ ndị na-anọ nụlọ nzukọ ndị Juu sooro Krispọs, nihi na Baịbụl sịrị: Ọtụtụ nime ndị Kọrịnt bụ ndị nụrụ ya malitere ikwere nakwa ịbụ ndị e mere baptizim. Ọrụ 18:8 Nihi ya, ụlọ Tishiọs Jọstọs ghọrọ ebe ọgbakọ ọhụrụ ahụ dị na Kọrịnt na-anọ amụ ihe. Ọ bụrụ na Luk dere ihe ndị ahụ ọ kọrọ nỌrụ Ndịozi nusoro ha si mee, nke bụ otú o si ede ihe, ọ pụtara na ndị Juu ma ọ bụ ndị ha tọghatara atọghata chegharịrị mgbe Pọlfecharauwe ya ma si nụlọ nzukọ pụọ. Ihe ahụ merenụ mere ka o doo anya na onyeozi ahụ na-agbanwekarị otú o si ezi ozi ọma.11. Olee otú Ndịàmà Jehova si eṅomi Pọl mgbe ha na-ezi ndị Krisendọm ozi ọma?11Nọtụtụ mba taa, chọọchị Krisendọm gbasiri mgbọrọgwụ ike ma rie ndị òtù ha isi. Nọtụtụ ebe nụwa, ndị ozi ala ọzọ ha akpọbatala ọtụtụ ndị na chọọchị ha. Omenala na-erikarị ndị sịrị na ha bụ Ndị Kraịst isi, otú ahụ o riri ndị Juu bi na Kọrịnt na narị afọ mbụ. Ma dị ka Pọl, anyị bụ Ndịàmà Jehova na-eji ịnụ ọkụ nobi ezi ndị dị otú ahụ ozi ọma, na-enyere ha aka inwetakwu ezi ihe ọmụma nke Akwụkwọ Nsọ. Ọbụna mgbe hanwa ma ọ bụ ndị ndú ha na-emegide anyị,anyị anaghị ada mbà. Netiti ndị na-anụ ọkụ nobi nijere Chineke ozi, ma ọ bụghị dị ka ezi ihe ọmụma si dị, e nwere ike inwe ọtụtụ ndị dị umeala nobi e kwesịrị ịchọ ma chọta.Rom 10:2.Enwere M Ọtụtụ Mmadụ nObodo A Ọrụ 18:9-1712. Olee otú ọhụụ Pọl hụrụ si mesie ya obi ike?12Ọ bụrụ na ịnọ na Kọrịnt ezi ozi ọma na-eme Pọl obi abụọ, ọ ga-abụrịrị na obi abụọ ahụ kwụsịrị mgbe Onyenwe anyị Jizọs gwara ya okwu nọhụụ, sị: Atụla egwu, kama na-ekwu okwu, agbachikwala nkịtị, nihi na anọnyeere m gị, ọ dịghịkwa onye ga-eme gị ihe iji merụọ gị ahụ; nihi na enwere m ọtụtụ mmadụ nobodo a. Ọrụ 18:9, 10 Ọhụụ ahụ gbara ya ezigbo ume. Onyenwe anyị ji aka ya mee ka obi sie Pọl ike na ọ dịghị ihe ga-eme ya, nakwa na ya nwere ọtụtụ ndị kwesịrị ekwesị nobodo ahụ. Olee ihe Pọl mere mgbe ọ hụchara ọhụụ ahụ? Baịbụl kwuru, sị: Ọ nọgidere nebe ahụ ruo otu afọ na ọnwa isii, na-ezi okwu Chineke netiti ha.Ọrụ 18:11.13. Olee ihe ọ ga-abụ na Pọl chetara mgbe ọ na-abịarute oche ikpe ahụ nso, oleekwa ihe mere ọ ga-eji tụọ anya na ụdị ihe ahụ agaghị eme ya?13Mgbe Pọl nọchara ihe dị ka otu afọ na Kọrịnt, Onyenwe anyị mere ka ọ ghọtakwuo na ya kwụ ya nazụ. Ndị Juu ji otu obi bilie megide Pọl ma duru ya gaa nihu oche ikpe, nke a kpọrọbeʹmanasụsụ Grik. Ọrụ 18:12 Ọtụtụ ndị kwuru na okwu ahụ pụtara ikpo okwu e buliri elu, nke e ji nkume mabụl na-acha ọcha na anụnụ anụnụ mee. A na-ejikwa ihe ndị a tụrụ atụ achọ ya mma. Ma eleghị anya, ọ dị nso netiti ọma ahịa dị na Kọrịnt. Mbara ya nwere ike ịba ìgwè mmadụ nihi na o buru ezigbo ibu. Ihe ndị mgbe ochie a chọpụtara gosiri na o nwere ike ịbụ na oche ikpe ahụ dị ezigbo nso nụlọ nzukọ. Nihi ya, ọ dịghị anya nụlọ Jọstọs. Ka Pọl na-abịarute ebe ahụ nso, o nwere ike icheta otú e si jiri nkume tụgbuo Stivin, bụ onye a na-ekwu mgbe ụfọdụ na ọ bụ Onye Kraịst mbụ e gburu nihi okwukwe ya. Pọl, bụ onye na-aza Sọl mgbe ahụ, kwadoro ogbugbu e gburu ya. Ọrụ 8:1 Ụdị ihe ahụọ ga-eme Pọl ugbu a? Mbanụ, nihi na e kwela ya nkwa, sị: Ọ dịghị onye ga-emerụ gị ahụ.Ọrụ 18:10.O wee chụpụ ha nihu oche ikpe ahụ.Ọrụ 18:1614, 15. a Olee ebubo ndị Juu boro Pọl, oleekwa ihe mere Galio ji kagbuo ebubo ahụ? b Gịnị ka e mere Sọstenis, gịnịkwa ka o mechara mee ma eleghị anya?14Gịnị mere mgbe Pọl bịarutere noche ikpe ahụ? Ọkàikpe nọ na ya bụ onye na-achị obodo Akeya. Aha ya bụ Galio. Galio bụ deede ọkà ihe ọmụma Rom bụ Seneka. Ndị Juu boro Pọl ebubo, sị: Nwoke a na-akụziri ndị mmadụ ka ha na-efe Chineke nụzọ megidere iwu. Ọrụ 18:13 Ihe ndị Juu na-ekwu bụ na Pọl na-ada iwu nihi na ọ na-atọghata ndị mmadụ. Otú ọ dị, Galio ghọtara na Pọl emejọghị ihe, na o meghịkwa omume arụrụala ọjọọ. Ọrụ 18:14 Galio achọghị itinye aka nesemokwu ndị Juu. Ọ kagburu ebubo ahụ mgbe Pọl chọrọ ịzara ọnụ ya. Ndị ahụ boro Pọl ebubo were ezigbo iwe. Ha wesara Sọstenis iwe. Ma eleghị anya, ọ bụ ya bụ onyeisi oche ụlọ nzukọ nke nọchiri Krispọs. Ha jidere Sọstenis ma malite iti ya ihe nihu oche ikpe ahụ.Ọrụ 18:17.15Gịnị mere Galio ji hapụ ìgwè mmadụ ahụ ka ha tie Sọstenis ihe? Ma eleghị anya, Galio chere na Sọstenis bụ onyeisi ndị ahụ mekpara Pọl ahụ, nihi ya, na ọ na-aghọrọ mkpụrụ ọ kụrụ. Ma ihe ahụ o chere ọ bụ eziokwu ma ọ bụ na ọ bụghị, o yiri ka ọ rụpụtara ezi ihe. Nakwụkwọ ozi mbụ Pọl degaara ọgbakọ dị na Kọrịnt mgbe ọtụtụ afọ gachara, o kwuru banyere otu nwanna aha ya bụ Sọstenis. 1 Kọr. 1:1, 2 Ọ bụ ya bụ Sọstenis ahụ e tiri ihe na Kọrịnt? Ọ bụrụ na ọ bụ ya, ọ ga-abụ na ihe ahụ e tiri ya mere ka ọ ghọọ Onye Kraịst.16. Olee otú okwu Onyenwe anyị bụ, Na-ekwu okwu, agbachikwala nkịtị, nihi na anọnyeere m gị, si gbasa ozi anyị?16Cheta na ọ bụ mgbe ndị Juu jụchara ozi ọma Pọl ziri ha ka Onyenwe anyị Jizọs mesiri Pọl obi ike, sị: Atụla egwu, kama na-ekwu okwu, agbachikwala nkịtị, nihi na anọnyeere m gị. Ọrụ 18:9, 10 Anyị kwesịrị iburu okwu ndị ahụ nobi, nke ka nke, mgbe ndị mmadụ jụrụ ozi ọma anyị chọrọ izi ha. Anyị kwesịrị icheta na Jehova na-enyocha obi, na-adọtakwa ndị nwere ezi obi nebe ọ nọ. 1 Sam. 16:7;Jọn 6:44 Nke ahụ kwesịrị ịgba anyị ume ịna-arụsi ọrụ ike nozi anyị! A na-eme ọtụtụ narị puku ndị ọhụrụ baptizim kwa afọ, ya bụ, ọtụtụ narị kwa ụbọchị. Jizọs kwuru, sị: M nọnyeere unu ụbọchị niile ruo ọgwụgwụ usoro ihe a. O ji ihe ahụ o kwuru mesie ndị rubere isi niwu o nyere ha obi ike, ya bụ, ime ndị mba niile ka ha bụrụ ndị na-eso ụzọ ya.Mat. 28:19, 20.Ma Ọ Bụrụ Uche Jehova Ọrụ 18:18-2217, 18. Olee ihe ọ ga-abụ na Pọl na-eche mgbe ọ nọ nụgbọ mmiri na-aga Efesọs?17Anyị enweghị ike ikwu ma otú ahụ Galio si kagbuo ebubo ndịmmegide boro Pọl ò mere ka a kwụsị inye ọgbakọ ọhụrụ ahụ dị na Kọrịnt nsogbu. Otú ọ dị, Pọl nọkwuru ebe ahụ ọtụtụ ụbọchị tupu ya asị ụmụnna ya nọ na Kọrịnt ka e mesịa. Noge opupu ihe ubi nke afọ 52 O.A., ọ chọrọ ịbanye nụgbọ mmiri nọdụ ụgbọ mmiri dị na Senkrea gaa Siria, nke dị ihe dị ka kilomita iri na otu nebe ọwụwa anyanwụ Kọrịnt. Ma tupu Pọl ahapụ Senkrea, ọ kpadara ntutu isi ya . . . , nihi na o nwere nkwa o kwere.Ọrụ 18:18 Mgbe e mechara, ya na Akwịla na Prisila banyere nụgbọ mmiri gafee Oké Osimiri Aegean gaa Efesọs nke dị nEshia Maịnọ.18Mgbe Pọl banyere nụgbọ mmiri na Senkrea, o yiri ka ò chetara ihe ndị o mere na Kọrịnt. E nwere ọtụtụ ihe magburu onwe ha ọ ga-echeta ga-eme ya ezigbo obi ụtọ. Ozi o jere ebe ahụ otu afọ na ọnwa isii rụpụtara ihe bara uru. O hiwere ọgbakọ mbụ e nwere na Kọrịnt. Ọ bụ nụlọ Jọstọs ka ha na-anọ amụ ihe. Jọstọs, Krispọs na ezinụlọ ya, na ọtụtụ ndị ọzọ so ná ndị ghọrọ Ndị Kraịst na Kọrịnt. Pọl hụrụ ndị ahụ chegharịrị ọhụrụ nanya, nihi na o nyeere ha aka ịghọ Ndị Kraịst. Ọ ga-emecha degara ha akwụkwọ ozi ma kwuo na ha bụ akwụkwọ ozi nkọwa e dere nobi ya. Anyị na-ahụkwa ndị anyị nyeere aka ịbata nezi ofufe nanya. Obi na-atọ anyị ụtọ ịhụ ezigbo akwụkwọ ozi nkọwa ndị dị otú ahụ!2 Kọr. 3:1-3.19, 20. Olee ihe Pọl mere ozugbo o rutere nEfesọs, oleekwa ihe anyị kwesịrị ịmụta naka ya ma ọ bụrụ na anyị chọrọ iru ihe mgbaru ọsọ anyị nozi Chineke?19Ozugbo Pọl rutere nEfesọs, ọ malitere ọrụ bụ isi ọ na-arụ. Ọ banyere nụlọ nzukọ, soro ndị Juu nwee mkparịta ụka. Ọrụ 18:19 Pọl anọghị ọdụ nEfesọs noge ahụ. A gwara ya ka ọ nọtụkwuo, ma o kweghị. Mgbe ọ na-agwa ndị Efesọs ka e mesịa, o kwuru, sị: M ga-abịakwute unu ọzọ, ma ọ bụrụ uche Jehova. Ọrụ 18:20, 21 O doro anya na Pọl ghọtara na e nwere ọtụtụ ndị a ga-ezi ozi ọma nEfesọs. Onyeozi ahụ chọrọ ịlaghachi nEfesọs, ma ọ hapụụrụ Jehova ihe niile. Ọ bụghị ezi ihe nlereanya anyị kwesịrị iburu nobi? Ọ bụrụ na anyị chọrọ iru ihe mgbaru ọsọ anyị nozi Chineke, anyị kwesịrị ịmalite ya amalite. Otú ọ dị, anyị kwesịrị ikwe ka Jehova na-eduzi anyị mgbe niile ma na-agbalị ime uche ya.Jems 4:15.20Pọl hapụrụ Akwịla na Prisila nEfesọs ma banye nụgbọ mmiri gaa Sesaria. O yiri ka ọ gbagoro na Jeruselem ma gaa kelee ọgbakọ dị nebe ahụ. Ọrụ 18:22 Pọl sizi ebe ahụ gaa ebe ọ na-esi eme njem ozi ala ọzọ ya, ya bụ, Siria nke dị nAntiọk. Njem ozi ala ọzọ ya nke abụọ akụrụla ọnụ nke ọma. Gịnị ga-eme ya na njem ozi ala ọzọ ya nke ikpeazụ?Nkebi nke 7Izi Ihe nIhu Ọha Nakwa Site nỤlọ Ruo nỤlọGịnị mere anyị ji kwesị ịdị umeala nobi ma na-agbanwe otú anyị si akụziri ndị ọzọ ihe? Olee ụzọ bụ isi e si ekwusa ozi ọma? Olee otú anyị ga-esi egosi na ime uche Chineke dị anyị mkpa karịa ime ihe anyị chọrọ? Akụkọ na-atọ ụtọ e dere banyere ozi ala ọzọ nke atọ Pọl jere, ya bụ, nke ikpeazụ ya, ga-enyere anyị aka ịza ajụjụ ndị ahụ dị mkpa.20 Okwu Chineke Nọ Na-agbasa ma Na-enwe Mmeri nAgbanyeghị Mmegide1, 2. a Olee nsogbu bịaara Pọl na ndị ibe ya nEfesọs? b Olee ihe anyị ga-elebara anya nisiokwu a?OKPORO ụzọ ndị dị nEfesọs nọ na-azụ wuruwuru. Ìgwè mmadụ nọ na-agba ghara ghara, na-eti mkpu. Ha na-eme ka ndị ara. Oké ọgba aghara amalitela! Ha jidere mmadụ abụọ nime ndị ha na Pọl onyeozi so ma dọkpụrụ ha. Okporo ụzọ ebe e nwere ọtụtụ ụlọ ahịa tọgbọzi chakoo ka ìgwè mmadụ ahụ na-eme ara ara na-ebukwu ibu. Ha nubara ná nnukwu ámá egwuregwu dị nobodo ahụ, nke nwere ike ịba iri puku mmadụ abụọ na puku ise. Ọtụtụ ndị amaghịdị ihe kpatara ọgba aghara ahụ, ma ha amatatụla na a chọrọ imebi ụlọ nsọ ha na chi nwaanyị ha hụrụ nanya bụ Atemis. Nihi ya, ha nọ na-eti mkpu, sị: Atemis nke ndị Efesọs dị ukwuu!Ọrụ 19:34.2Ugbu a kwa, Setan gbalịrị iji ìgwè mmadụ na-eme ihe ike mee ka a kwụsị ikwusa ozi ọma Alaeze Chineke. Neziokwu, ọ bụghị naanị ime ihe ike ka Setan ji arụ ọrụ. Nisiokwu a, anyị ga-eleba anya nọtụtụ atụmatụ Setan ji gbalịa ịkwụsị ọrụ Ndị Kraịst na narị afọ mbụ na ime ka ha ghara ịdị notu. Nke ka nke, anyị ga-ahụ na atụmatụ ya niile kụrụ afọ nala, nihi na okwu Jehova nọ na-agbasa ma na-enwe mmeri nke ukwuu. Ọrụ 19:20 Gịnị mere Ndị Kraịst ndị ahụ ji merie Setan? Ọ bụ nihi otu ihe ahụ mere anyị ji na-emeri ya taa. O doro anya na ọ bụ Jehova nwe mmeri, ọ bụghị anyị. Ma, anyị kwesịrị ime ihe Chineke gwara anyị, dị ka Ndị Kraịst narị afọ mbụ mere. Mmụọ Jehova ga-enyere anyị aka ịmụta àgwà ndị ga-eme ka anyị jezuo ozi anyị. Ka anyị buru ụzọ leba anya nàgwà ọma Apọlọs kpara.Ọ Ma Akwụkwọ Nsọ nke Ọma Ọrụ 18:24-283, 4. Gịnị ka Akwịla na Prisila chọpụtara Apọlọs na-amaghị, gịnịkwa ka ha mere?3Mgbe Pọl na-aga Efesọs na njem ozi ala ọzọ ya nke atọ, otu onye Juu aha ya bụ Apọlọs bịara nobodo ahụ. O si nAlegzandria, nke bụ obodo a ma ama dị nIjipt. Apọlọs nwere àgwà ụfọdụ pụrụ iche. Ọ ma okwuekwu. Ihe ọzọ bụ na ọ ma Akwụkwọ Nsọ nke ọma. Ọ na-anụkwa ọkụ na mmụọ. Apọlọs ji ịnụ ọkụ nobi kwuo okwu natụghị egwu nihu ìgwè ndị Juu nọ nụlọ nzukọ ha.Ọrụ 18:24, 25.4Akwịla na Prisila gere ntị mgbe Apọlọs na-ekwu okwu. O doro anya na obi tọrọ ha ụtọ mgbe ha nụrụ ka ọ na-ezi ihe ndị metụtara Jizọs nụzọ ziri ezi. Ihe o kwuru banyere Jizọs bụ eziokwu. Ma, mgbe na-adịghị anya, di na nwunye ahụ bụ Ndị Kraịst chọpụtara na e nwere ihe dị ezigbo mkpa Apọlọs na-amaghị. Ihe ọ ma bụ naanị baptizim Jọn. Di na nwunye a abaghị ọgaranya. Aka ọrụ ha bụ ịkpa ákwà ụlọikwuu. Ma, otú Apọlọs si bụrụ ọkà okwu ma ọ bụ akwụkwọ ọ gụrụ emeghị ka ha tụọ ya ụjọ. Kama ịtụ ụjọ, ha kpọbatara ya netiti onwe ha ma kọwaara ya ụzọ Chineke nụzọ ziri ezi karị. Ọrụ 18:25, 26 Gịnị ka nwoke ahụ bụ ọkà okwu nke gụrụ ezigbo akwụkwọ mere? O doro anya na Apọlọs gosiri na ya nwere otu nime àgwà ndị dị oké mkpa Onye Kraịst kwesịrị inwe, ya bụ, ịdị umeala nobi.5, 6. Gịnị nyeere Apọlọs aka ịbakwuru Jehova uru, gịnịkwa ka anyị kwesịrị ịmụta nàgwà ọma Apọlọs kpara?5Ebe ọ bụ na Apọlọs kwere ka Akwịla na Prisila nyere ya aka, ọ ghọrọ ohu Jehova nke na-emekwu nke ọma. Ọ gawara Akeya, bụ ebe o nyeere ndị kwere ekwe ibe ya aka nke ukwuu. O kwusakwaara ndị Juu nọ nebe ahụ ozi ọma nke ọma, ya bụ, ndị Juu siri ọnwụ na Jizọs abụghị Mesaya ahụ e buru namụma. Luk kwuru, sị: O kwusiri okwu ike, gosi nke ọma nihu ọha na ihe ndị Juu na-ekwu ezighị ezi, ebe o si nAkwụkwọ Nsọ gosi na Jizọs bụ Kraịst. Ọrụ 18:27, 28 Apọlọs baara ọgbakọ ezigbo uru! E nwere ike ikwu na ozi ya nyere aka mee ka okwu Jehova na-enwe mmeri. Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nàgwà ọma Apọlọs kpara?6Ndị Kraịst niile kwesịrị ịdị umeala nobi. Chineke nyere onye ọ bụla nime anyị onyinye dị iche iche, ma ọ bụ àgwà anyị bu pụta ụwa, ihe anyị mụtara, ma ọ bụ amamihe anyị nwetara. Ma, ịdị umeala nobi anyị kwesịrị ịkarị onyinye a Chineke nyere anyị. Ma ọ bụghị ya, amamihe anyị nwere ike ịghọrọ anyị nsogbu. Obi anyị nwere ike ịdị ka ala ebe ahịhịa ọjọọ bụ mpako ga na-ama pokopoko. 1 Kọr. 4:7;Jems 4:6 Ọ bụrụ na anyị dị umeala nobi neziokwu, anyị ga na-agbalịsi ike iwere na ndị ọzọ ka anyị. Fil. 2:3 Anyị agaghị ajụ ndụmọdụ ndị ọzọ nyere anyị ma ọ bụkwanụ jụ ihe ha chọrọ ịkụziri anyị. Anyị agaghị eji mpako na-esi ọnwụ nihe anyị chere mgbe anyị matara na ọ dị iche nihe mmụọ nsọ mere ka nzukọ Chineke ghọta ugbu a. Ọ bụrụ na anyị adịrị umeala nobi, anyị ga-abara Jehova na Ọkpara ya uru.Luk 1:51, 52.7. Olee otú Pọl na Apọlọs si gosi na ha dị umeala nobi, nke bụ àgwà anyị kwesịrị ịmụta?7Ịdị umeala nobi na-emekwa ka Ndị Kraịst ghara ịmarịta aka. Chegodị echiche otú Setan si chọsie ike ịkpata nkewa netiti Ndị Kraịst na narị afọ mbụ. Ọ gaara atọ ya ezigbo ụtọ ma a sị na mmadụ abụọ ahụ na-akpaike, ya bụ, Apọlọs na Pọl onyeozi, malitere ịmarịta aka, ma eleghị anya, jiri ekworo na-azọ ọkwá ka ha bụrụ ndị a kacha mara amara nọgbakọ! Ọ dịịrị ha mfe ime otú ahụ. Na Kọrịnt, ụfọdụ Ndị Kraịst malitere ịsị, Abụ m nke Pọl, ndị ọzọ ana-asị, Ma abụ m nke Apọlọs. Pọl na Apọlọs hà kwadoro ụdị okwu ahụ na-akpata nkewa? Mbanụ! Pọl ji obi umeala kwuo na Apọlọs rụrụ ọrụ dị mkpa ma nyekwuo ya ihe ùgwù ije ozi. Apọlọs mekwara ihe Pọl gwara ya. 1 Kọr. 1:10-12;3:6,9;Taị. 3:12, 13 Ha kpara àgwà ọma anyị kwesịrị ịmụta taa, ya bụ, ịdị umeala nobi na inwe otu obi!Ha Gwara Ndị Mmadụ Okwu Ruru Ha nObi Banyere Alaeze Chineke Ọrụ 18:23;19:1-108. Olee ụzọ Pọl si laghachi Efesọs, nihi gịnịkwa?8Pọl kwere nkwa ịlaghachi Efesọs, o mekwara otú ahụ.Ọrụ 18:20, 21 Ma, buru nobiụzọo si laghachi. Mgbe ikpeazụ anyị kwuru okwu banyere ya bụ mgbe ọ nọ nAntiọk dị na Siria. Ebe ọ chọrọ ịga Efesọs, ọ gaara aga banye ụgbọ mmiri na Seliushia, bụ nke dị nso nAntiọk. Kama ime otú ahụ, ọ gara nakụkụ ime ime obodo. Otu akwụkwọ kwuru na njem Pọl mere, nke a kọwaranỌrụ Ndịozi 18:23na 19:1, ruru ihe dị ka otu puku kilomita na narị isii! Gịnị mere Pọl ji kpebie ime njem dị otú ahụ dị rịgọ rịgọ? Ọ bụ nihi na ọ chọrọ ime ka ndị niile na-eso ụzọ Jizọs dị ike. Ọrụ 18:23 Ọ ga-agbalịsi ike na njem ozi ala ọzọ ya nke atọ otú ahụ o si gbalịa na njem ozi ala ọzọ ya nke mbụ na nke abụọ, ma ọ ma na mgbalị ya ga-aba uru. Ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na ndị nwunye ha na-eme ụdị ihe ahụ taa. Ọ bụ na ezigbo ịhụya ha anaghị eme ka obi tọọ anyị ụtọ?EFESỌS BỤ ISI OBODO ESHIAỌ bụ Efesọs kacha obodo ndị ọzọ dị nebe ọdịda anyanwụ Eshia Maịnọ. Noge Pọl onyeozi, ndị bi nEfesọs nwere ike ịkarị narị puku abụọ, na puku iri ise. Ebe ọ bụ isi obodo Eshia nke ndị Rom chịrị, ọ na-aza Obodo Mbụ Nakwa Obodo Kacha Ukwuu nEshia.Ọ bụ azụmahịa na okpukpe mere ka Efesọs nwee akụ buru ibu. Efesọs dị nso nakụkụ osimiri nke ụgbọ mmiri na-agba. Ọdụ ụgbọ mmiri ya dị nebe e nwere ọtụtụ ụzọ e si aga ahịa. Ihe e nwere nEfesọs abụghị naanị ụlọ nsọ Atemis ahụ a ma ama, kama e nwekwara ụlọ arụsị na ụlọ nsọ ndị a rụụrụ ọtụtụ chi ndị ọzọ nke ndị Grik na ndị Rom, ndị Ijipt, na ndị Anatolia.Ụlọ nsọ Atemis so nihe a kpọrọ ihe ịtụya asaa a rụrụ nụwa noge ochie. Ogologo ya dị ihe dị ka narị amaụkwụ atọ na iri ise, obosara ya adịrị ihe dị ka otu narị amaụkwụ na iri isii. O nwekwara ihe dị ka otu narị ogidi ndị e ji nkume mabụl rụọ. Ogidi nke ọ bụla dịkwa ihe dị ka amaụkwụ isii nibu, ịdị elu ya fọrọ ntakịrị ka ọ dịrị amaụkwụ iri ise na ise. E weere ụlọ nsọ ahụ dị ka ihe kacha nsọ nobodo niile dị gburugburu Oké Osimiri Mediterenian noge ochie. Ndị mmadụ na-edebe ego buru ibu nebe ahụ ka chi nwaanyị bụ Atemis chebe ya. Nihi ya, ụlọ nsọ ahụ ghọrọ ụlọ akụ kacha mkpa nEshia.Ebe ndị ọzọ dị mkpa a rụrụ nEfesọs bụ ámá egwuregwu a na-anọ asọ mpi egwuregwu, nakwa ma eleghị anya, ịlụ ọgụ ọnwụ, ebe a na-ekiri ihe, ebe ọhaneze na-anọ, ọma ahịa na veranda ndị a na-anọ ere ahịa.Otu onye Grik aha ya bụ Strabo, bụ ọkà mmụta ihe ndị dị nụwa, kwuru na ájá si nosimiri sụchiri ọdụ ụgbọ mmiri Efesọs. Nihi ya, ndị mmadụ gbaara obodo ahụ ọsọ nihi na o nweghịzi ọdụ ụgbọ mmiri. Ebe ọ bụ na e nweghị obodo ọ bụla nebe ahụ ugbu a, e nwere ike ikwu na ndị na-aga ugbu a nebe ahụ Efesọs dịbu na-eji ya amata otú ọ dị noge ochie.9. Gịnị mere o ji kwesị ekwesị ka e mee ụfọdụ ndị na-eso ụzọ Jizọs baptizim ọzọ, gịnịkwa ka anyị kwesịrị ịmụta nàgwà ha kpara?9Mgbe Pọl ruru Efesọs, ọ hụrụ ihe dị ka mmadụ iri na abụọ bụ ndị na-eso ụzọ Jọn Onye Na-eme Baptizim. Baptizim e mere ha bụ baptizim Jọn, nke na-abaghịzi uru. Ọ dị ka ha amachaghị banyere mmụọ nsọ ma ọ bụkwanụ na ha amatụdịghị ihe ọ bụ. Pọl kọwaara ha na e kwesịrị ime ha baptizim naha Jizọs. Ha mere omume ka Apọlọs, gosi obi umeala, chọọkwa ịmụta ihe. Mgbe e mechara ha baptizim naha Jizọs, ha natara mmụọ nsọ na onyinye ọrụ ebube ụfọdụ. Nihi ya, o doro anya na Jehova ga-agọzi anyị ma ọ bụrụ na anyị ana-eso nduzi nzukọ ya nke na-aga nihu nihu na-enye anyị.Ọrụ 19:1-7.10. Gịnị mere Pọl ji hapụ ụlọ nzukọ ndị Juu gaa nụlọ mgbakọ dị nụlọ akwụkwọ, gịnịkwa ka anyị kwesịrị ịmụta naka ya nozi anyị?10E nwere ihe atụ ọzọ gosiri na ha nwere ọganihu. Pọl kwusara okwu Chineke nụlọ nzukọ ruo ọnwa atọ natụghị egwu. Nagbanyeghị na ọ nọ na-agwa ndị mmadụ okwu na-eru ha nobi banyere alaeze Chineke, ụfọdụ ndị mere ka obi ha kpọọ nkụ ma na-emegide Pọl. Kama igbuwe ogenebe ndị ahụ na-ekwu okwu ọjọọ banyere Ụzọ Ahụ nọ, Pọl malitere ikwu okwu kwa ụbọchị nụlọ mgbakọ nke dị nụlọ akwụkwọ. Ọrụ 19:8, 9 Ndị chọrọ inwe ọganihu nife Chineke kwesịrị ịhapụ ụlọ nzukọ ndị Juu ahụ gaa nụlọ mgbakọ ahụ dị nụlọ akwụkwọ. Dị ka Pọl, anyị nwere ike ịkwụsị okwu anyị na onye nwe ụlọ na-ekwurịta ma ọ bụrụ na anyị achọpụta na onye ahụ achọghị ige ntị ma ọ bụkwanụ na naanị ihe ọ chọrọ ime bụ ịrụ ụka. A ka nwere ọtụtụ ndị yiri atụrụ kwesịrị ịnụ ozi na-agba ume anyị na-ezi!11, 12. a Olee otú Pọl si gosi ihe nlereanya nịrụsi ọrụ ike nakwa nime mgbanwe? b Olee otú Ndịàmà Jehova si agbalịsi ike ịrụsi ọrụ ike na ime mgbanwe nozi ọma ha na-ekwusara ndị mmadụ?11Ma eleghị anya, Pọl na-ekwu okwu nụlọ mgbakọ ahụ dị nụlọ akwụkwọ kwa ụbọchị, malite nihe dị ka elekere iri na otu nke ụtụtụ ruo nihe dị ka elekere anọ nke mgbede. Ọrụ 19:9 Nụdị oge ahụ nụbọchị, ezigbo okpomọkụ na-adị, ebe niile na-adakwa jii nihi na ọtụtụ ndị na-akwụsịtụ ọrụ ha, gaa rie nri ma zurutụ ike. Chegodị otú ahụ ga-adị Pọl ma ọ bụrụ na o mere ihe siri ike otú ahụ ruo afọ abụọ zuru ezu. Ọ pụtara na o ji ihe karịrị puku awa atọ kụzie Okwu Chineke.Nihi ya, ihe ọzọ mere okwu Jehova ji na-agbasa ma na-enwe mmeri bụ na Pọl rụsiri ọrụ ike ma na-eme mgbanwe. Ọ hazigharịrị ihe ọ na-arụ ka o nwee ike zie ndị obodo ahụ ozi ọma. Gịnị ka ọ rụpụtara? Ndị niile bi nógbè Eshia nụrụ okwu Onyenwe anyị, ma ndị Juu ma ndị Grik. Ọrụ 19:10 Neziokwu, ọ gbara àmà nke ọma!Anyị na-agbalị izi ndị mmadụ ozi ọma nebe ọ bụla anyị hụrụ ha12Ndịàmà Jehova noge anyị a egosila na ha na-arụsi ọrụ ike otú ahụ ma na-eme mgbanwe. Anyị na-agbalịsi ike ịgwa ndị mmadụ okwu nebe ọ bụla nakwa mgbe ọ bụla anyị hụrụ ha. Anyị na-ezi ha ozi ọma nokporo ámá, nọma ahịa, nakwa nebe a na-adọwa ụgbọala. Anyị nwere ike iji ekwentị ma ọ bụ akwụkwọ ozi zie ndị mmadụ ozi ọma. Nozi ụlọ nụlọ, anyị na-agbalịsi ike ịgakwuru ndị mmadụ mgbe anyị ma na anyị ga-enweta ha nụlọ.Okwu Chineke Nọ Na-eto ma Na-enwe Mmeri nAgbanyeghị Ndị Mmụọ Ọjọọ Ọrụ 19:11-2213, 14. a Olee ihe Jehova nyere Pọl ike ime? b Olee ihe na-adịghị mma ụmụ ndị ikom Siva mere, oleekwa otú ọtụtụ ndị nọ na Krisendọm si eme ụdị ihe ahụ taa?13Luk gwara anyị na e mechara nwee oge pụrụ iche, nihi na Jehova mere ka Pọl na-arụ oké ọrụ dị ike. A na-achịrịdị ákwà na uwe eprọn Pọl yi metụ ndị ọrịa, a gwọọkwa ha. E sikwa otú ahụ chụpụ ndị mmụọ ọjọọ.Ọrụ 19:11, 12 Ọtụtụ ndị matara mmeri dị otú ahụ pụrụ iche e meriri ike Setan, ma ọ bụghị ha niile ka obi tọrọ ụtọ.14Ụfọdụ ndị Juu ndị na-agagharị agagharị bụ ndị na-achụpụ ndị mmụọ ọjọọ gbalịrị ịrụ ọrụ ebube ndị ahụ Pọl rụrụ. Ụfọdụ nime ha gbalịrị iji aha Jizọs na aha Pọl chụpụ ndị mmụọ ọjọọ. Luk kwuru na e nwere ndị gbalịrị ime otú ahụ, ya bụ, ụmụ ndị ikom asaa nke otu nwoke a kpọrọ Siva, ndị si nezinụlọ ndị nchụàjà. Mmụọ ọjọọ ahụ gwara ha, sị: Amaara m Jizọs, amakwaara m Pọl; ma olee ndị unu bụ? Nwoke ahụ mmụọ ọjọọ ji lụsoro ndị aghụghọ ahụ ọgụ, makwasị ha ka anụ ọhịa, ha eburu ahụ e merụrụ ha gbara ọtọ gbafuo. Ọrụ 19:13-16 Ọ bụ ezigbo mmeri okwu Jehova meriri, ebe ọ bụ na ndị mmadụ hụrụ ihe dị iche nike Chineke nyere Pọl na otú ndị okpukpe ụgha si bụrụ ndị na-adịghị ike. Taa, e nwere ọtụtụ nde mmadụ chere na naanị ihe ha kwesịrị ime bụ ịkpọku aha Jizọs ma ọ bụ ịza Onye Kraịst. Ma Jizọs kwuru na ọ bụ naanị ndị na-eme uche Nna ya nwere ezigbo olileanya maka ọdịnihu.Mat. 7:21-23.15. Nihe banyere mgbaasị na ihe ọ bụla gbasara ya, olee otú anyị ga-esi mee ihe ahụ ndị Efesọs mere?15Nihi ihu e mechuru ụmụ ndị ikom Siva, ọtụtụ ndị tụwara egwu Chineke, nke mere ka ọtụtụ nime ha chegharịa ma kwụsị ime mgbaasị. A na-eme anwansi nomenala ndị Efesọs. Ịkọ ọgwụ, ọtụmọkpọ, na ịgọ ọfọ juru ebe niile. A na-edekarịkwa ha nakwụkwọ. O metụrụ ọtụtụ ndị Efesọsnobi ikpopụta akwụkwọ ha ji eme anwansi ma kpọọ ha ọkụ nihu ọhanagbanyeghị na ọ bụrụ ugbu a, a ga-ereta ha ọtụtụ narị puku naịra.Luk kọrọ, sị: Okwu Jehova wee si otú a na-agbasa ma na-enwe mmeri nke ukwuu. Ọrụ 19:17-20 Ihe ahụ merenụ mere ka o doo anya na eziokwu ahụ meriri ụgha na ofufe ndị mmụọ ọjọọ! Ndị ahụ kwesịrị ntụkwasị obi gosiri anyị ezi ihe nlereanya anyị kwesịrị iso taa. Mgbaasị jukwara ebe niile nụwa taa. Ọ bụrụ na anyị achọpụta na anyị nwere ihe ọ bụla gbasara mgbaasị, anyị kwesịrị ime ihe ahụ ndị Efesọs mere, ya bụ, ibibi ya negbughị oge! Ka anyị gbaara ụdị omume ahụ na-asọ oyi ọsọ, nagbanyeghị ihe ọ ga-efu anyị.E Nwere Ọgba Aghara Dị Ukwuu Ọrụ 19:23-41Unu maara nke ọma na ọ bụ ọrụ a na-eme ka anyị na-enwe ọganihu.Ọrụ 19:2516, 17. a Kọwaa otú Dimitriọs si mee ka ọgba aghara malite nEfesọs. b Olee otú ndị Efesọs si gosi na okpukpe ha na-agba ha ara?16Ihe anyị ga-elebara anya ugbu a bụ ụzọ aghụghọ Setan nke Luk kọwara mgbe o dere na e nwere ọgba aghara dị ukwuu megide Ụzọ Ahụ. Ihe ahụ o kwuru abụghị ikwufe okwu ókè.Ọrụ 19:23 Ọ bụ otu nwoke aha ya bụ Dimitriọs, bụ onye na-eji ọlaọcha akpụ ihe, malitere nsogbu ahụ. O bu ụzọ chetara ndị omenkà ibe ya na ọ bụ ire arụsị a kpụrụ akpụ ka ha ji biri. O si otú ahụ nweta obi ha. Ọ gwakwara ha na ozi ahụ Pọl na-ezisa ga-eme ha njọ ahịa, ebe ọ bụ na Ndị Kraịst anaghị efe arụsị. O kwuru okwu ga-eme ka ndị ọ na-agwa okwu lewe Pọl anya ọjọọ nihi na hanwa bụ ụmụ amaala Efesọs ndị hụrụ obodo ha nanya. Ọ dọrọ ha aka ná ntị na ọ bụrụ na ha agba nkịtị, a ga-eme ka chi nwaanyị ha bụ Atemis na ụlọ nsọ ha ụwa niile ma ama bụrụ ihe efu.Ọrụ 19:24-27.17Ndị ahụ Dimitriọs gwara okwu mere ihe o bu nobi gwa ha okwu. Ndị ahụ na-eji ọlaọcha akpụ ihe malitere iti mkpu, sị: Atemis nke ndị Efesọs dị ukwuu! Obodo ahụ jupụtara nọgba aghara, nke mere ka e nwee ìgwè mmadụ na-eme ka ndị ara, ya bụ, ndị ahụ a kọwara ná mmalite isiokwu a.Ebe ọ bụ na Pọl ji ndụ ya niile tinye nozi Chineke, ọ chọrọ ịbanye námá egwuregwu ahụ gwa ìgwè mmadụ ahụ okwu, ma ndị ọzọ na-eso ụzọ Jizọs siri ọnwụ na ọ gaghị aga ebe ahụ ka a ghara imerụ ya ahụ. Otu nwoke aha ya bụ Alegzanda guzoro nihu ìgwè mmadụ ahụ ma chọọịgwa ha okwu. Ebe ọ bụ onye Juu, ọ ga-abụ na ọ chọsiri ike ịkọwara ha ihe dị iche ná ndị Juu na Ndị Kraịst ndị ahụ. Ìgwè mmadụ ahụ achọghị ịnụ ihe ahụ ọ chọrọ ịkọwara ha. Mgbe ha matara na ọ bụ onye Juu, ha mere ka olu ha ka nke ya, na-eti mkpu ruo ihe dị ka awa abụọ, sị: Atemis nke ndị Efesọs dị ukwuu! Kemgbe ahụ, okpukpe ka na-agba ndị mmadụ ara. Ọ ka na-eme ka ọtụtụ ndị na-eme ka ndị na-anaghị eche echiche.Ọrụ 19:28-34.18, 19. a Olee otú onye nlekọta obodo si mee ka ìgwè mmadụ iwe ji nEfesọs nọrọ jụụ? b Olee otú ndị ọchịchị sirila chebe ndị Jehova mgbe ụfọdụ, oleekwa ihe anyị ga-eme nke nwere ike ime ka ha chebe anyị otú ahụ?18Nikpeazụ, onye nlekọta obodo mere ka ìgwè mmadụ ahụ nọrọ jụụ. Nwoke ahụ maara ihe gwara ìgwè mmadụ ahụ iwe ji na Ndị Kraịst ndị ahụ abịaghị imebi ụlọ nsọ ha na chi nwaanyị ha. Ọ gwakwara ha na o nweghị ihe ọjọọ Pọl na ndị ibe ya mere ụlọ nsọ Atemis, na e nwere ebe a na-anọ eleba ụdị okwu ahụ anya. Ọ ga-abụ na ihe kacha ruo ha nobi bụ na o chetaara ha na e nwere ike ịkpọpụ ha nụlọikpe nihi ịda iwu ọchịchị Rom, ebe ọ bụ na ịkpọkọta ìgwè mmadụ ahụ na-eme isi ike bụ ịda iwu ndị Rom. Mgbe ọ gwachara ha okwu, ọ sịrị ha laa. Nagbanyeghị na ha were iwe ozugbo, iwe ha dajụrụ ugbu a nihi okwu ahụ bara uru onye maara ihe gwara ha.Ọrụ 19:35-41.19Nke a abụghị nke mbụ onye ọchịchị bụ ezigbo mmadụ mere ka e chebe ndị na-eso ụzọ Jizọs. Ọ gaghịkwa abụ nke ikpeazụ. Neziokwu, Jọn onyeozi hụrụ nọhụụ na noge ikpeazụ a, ala ga-elo mmegide yiri mmiri dị ukwuu nke Setan chọrọ iji mesie ndị na-eso ụzọ Jizọs ike. Ala ahụ nọchiri anya òtù siri ike ndị dị nụwa a. Mkpu. 12:15, 16 Ihe ahụ emeela. Ọtụtụ mgbe, ndị ikpe na-ekpe ikpe ziri ezi emeela ka Ndịàmà Jehova nweta ikike izukọta fee Chineke nakwa izi ndị ọzọ ozi ọma. Neziokwu, omume anyị nwere ike iso mee ka anyị nwee ụdị mmeri ahụ. O doro anya na omume Pọl mere ka ya na ụfọdụ ndị ọchịchị nEfesọs dị ná mma, ha ana-akwanyere ya ùgwù. Nihi ya, ha achọghị ka ihe ọ bụla mee ya. Ọrụ 19:31 Ka àgwà ọma anyị na ùgwù anyị na-akwanyere ndị mmadụ meekwa ka ha na-ele anyị anya ọma. Anyị amaghị ebe o nwere ike ịrụpụta ihe ọma.20. a Olee otú obi dị gị banyere otú okwu Jehova si nwee mmeri na narị afọ mbụ ma na-enwekwa mmeri noge anyị a? b Gịnị ka i kpebiri ime banyere mmeri Jehova na-emeri noge anyị a?20Ọ bụ na ọ tọghị anyị ụtọ iche echiche banyere otú okwu Jehova si na-agbasa ma na-enwe mmeri na narị afọ mbụ? Ọ na-atọkwa anyị ụtọ ịhụ otú Jehova si eme ka a na-enwe ụdị mmeri ahụ noge anyị a. Ị chọrọ inwe ihe ùgwù nke iso na-eme ka e nwee ụdị mmeri ahụ, ọ bụrụgodị na mgbalị gị dị ntakịrị? Ọ bụrụ na ị chọrọ, mụta ihe nihe atụ ndị ahụ anyị tụlere. Dịrị obi umeala, nọsie ike ná nzukọ Jehova nke na-aga nihu nihu, na-arụsi ọrụ ike, jụ mgbaasị, gbalịsie ike ka ị na-akpa àgwà ọma ma na-akwanyere ndị mmadụ ùgwù, si otú ahụ na-ezi ha ozi ọma.21 Aka M Dị Ọcha nEbe Ọbara Mmadụ Niile Dị1-3. a Kọọ ihe a nọ na-eme tupu Yutikọs anwụọ. b Gịnị ka Pọl mere, gịnịkwa ka ihe ahụ merenụ gosiri banyere Pọl?PỌL nọ notu ụlọ elu ndị mmadụ juru na Troas. Ọ gwara ụmụnna nọ ebe ahụ okwu ọtụtụ awa, ebe ọ bụ na nke a bụ abalị ikpeazụ ya na ha ga-anọ. Ọ bụzi netiti abalị. E nwere ụfọdụ oriọna na-enwu nụlọ ebe ahụ, nke mere ka ebe ahụ na-ekpokwu ọkụ. O nwekwara ike ịbụ na o mere ka anwụrụ ọkụ ju nebe ahụ. Otu nwa okorobịa aha ya bụ Yutikọs nọ ọdụ na windo. Ka Pọl nọ na-ekwu okwu, ụra buuru Yutikọs, ya esi na windo dị nokpukpu ụlọ nke atọ dapụ!2Ma eleghị anya, Luk bụ ọgwọ ọrịa so ná ndị mbụ gbapụrụ nèzí ma leruo nwa okorobịa ahụ anya. A naghị enyo ihe mere Yutikọs enyo. E bulitere ya nozu. Ọrụ 20:9 Ma Pọl rụrụ otu ọrụ ebube. Ọ dakwasịrị nwa okorobịa ahụ ma gwa ìgwè mmadụ ahụ, sị: Kwụsịnụ ime mkpọtụ, nihi na ọ dịla ndụ. Pọl akpọlitela Yutikọs nọnwụ!Ọrụ 20:10.3Ihe ahụ merenụ gosiri na mmụọ nsọ Chineke na-akpa ike. E kwesịghị ịta Pọl ụta maka ọnwụ Yutikọs. Ma, ọ chọghị ka ọnwụ nwa okorobịa ahụ mebie oge ahụ dị mkpa, ma ọ bụkwanụ mee ka ụfọdụ ndị sụọ ngọngọ. Otú ahụ Pọl si kpọlite Yutikọs nọnwụ kasiri ọgbakọ ahụ obi ma gbakwuo ha ume ịnọgide na-eje ozi ha. O doro anya na Pọl ejighị ndụ ndị ọzọ gwuo egwu. Baịbụl chetaara anyị na o kwuru, sị: Aka m dị ọcha nebe ọbara mmadụ niile dị. Ọrụ 20:26 Ka anyị leba anya notú ihe nlereanya Pọl ga-esi enyere anyị aka ime otú ahụ.Ọ Gawara Masedonia Ọrụ 20:1, 24. Olee nsogbu Pọl nwere nEfesọs?4Dị ka anyị tụlere nIsi nke Iri Abụọ, Pọl nwere nsogbu nEfesọs. Ozi ọma o kwusara nebe ahụ mere ka e nwee ọgba aghara. Neziokwu, ndị na-eji ọlaọcha akpụ ihe so nọgba aghara ahụ nihi na ha na-eji ofufe chi Atemis akpata ego!Ọrụ Ndịozi 20:1kwuru, sị: Mgbe oké ụzụ ahụ dajụrụ, Pọl ziri ozi ka a kpọọ ndị ahụ na-eso ụzọ Jizọs. Mgbe ọ gbasịrị ha ume ma gwa ha ka ha nọrọ nke ọma, ọ gawara Masedonia.5, 6. a Afọ ole ka o nwere ike ịbụ na Pọl nọrọ na Masedonia, gịnịkwa ka o meere ụmụnna nebe ahụ? b Olee otú Pọl si lee ndị kwere ekwe ibe ya anya?5Mgbe Pọl na-aga Masedonia, ọ kwụsịtụrụ nọdụ ụgbọ mmiri Troas. Pọl tụrụ anya na Taịtọs ga-esi na Kọrịnt e zigara ya bịakwute ya ebe ahụ. 2 Kọr. 2:12, 13 Ma mgbe Pọl matara na Taịtọs agaghị abịa, ọ gara Masedonia, ma eleghị anya, nọọ ihe dị ka otu afọ nebe ahụ, na-ekwu ọtụtụ okwu iji gbaa ndị nọ nebe ahụ ume.Ọrụ 20:2 Taịtọs mechara bịakwute Pọl na Masedonia, kọọrọ ya akụkọ na-atọ ụtọ banyere otú Ndị Kraịst nọ na Kọrịnt si nabata akwụkwọ ozi mbụ Pọl degaara ha. 2 Kọr. 7:5-7 O mere ka Pọl degara ha akwụkwọ ozi ọzọ, nke anyị na-akpọ Ndị Kọrịnt nke Abụọ ugbu a.6Cheta na mgbe Luk na-akọwa nleta Pọl letara ụmụnna nọ nEfesọs na Masedonia, o kwuru na ọ gbara ha ume. Ọ bụ kpọmkwem ihe Pọl meere ndị kwere ekwe ibe ya! Ọ kpaghị àgwà ka ndị Farisii, bụ ndị na-eleda ndị ọzọ anya. Pọl lere atụrụ Chineke anya dị ka ndị ya na ha na-arụkọ ọrụ. Jọn 7:47-49;1 Kọr. 3:9 O mere otú ahụ ọbụna mgbe ọ na-enye ha ndụmọdụ siri ike.2 Kọr. 2:4.7. Olee otú ndị nlekọta bụ Ndị Kraịst taa ga-esi ṅomie Pọl?7Taa, ndị okenye ọgbakọ na ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na-agbalị iṅomi Pọl. Ọbụna mgbe ha na-adọ ụmụnna aka ná ntị, ha na-ebu nobi ime ka ndị e kwesịrị inyere aka dị ike. Ndị nlekọta na-eji obi ọmịiko agbalị ịgba ụmụnna ha ume kama ịma ha ikpe. Otu onye bụrụla onye nlekọta na-ejegharị ejegharị ruo ọtụtụ afọ kwuru, sị: Ọtụtụ ụmụnna anyị ndị nwoke na ndị nwaanyị chọrọ ime ihe ziri ezi. Ma, ọtụtụ mgbe, ha na-enwe nsogbu ndị dị ka obi ezughị ike, egwu, na amaghị ihe a ga-eme eme. Ndị nlekọta kwesịrị ịgba ụmụnna nọ nụdị ọnọdụ ndị ahụ ume.Hib. 12:12, 13.AKWỤKWỌ OZI NDỊ PỌL NỌ NA MASEDONIA DEENakwụkwọ ozi nke abụọ Pọl degaaraNdị Kọrịnt,o kwuru na mgbe ya ruru Masedonia, na ihe banyere ụmụnna ya nọ na Kọrịnt na-echu ya ụra. Ma, Taịtọs bịara kọọrọ ya akụkọ ọma si na Kọrịnt. Akụkọ ahụ kasiri Pọl obi. Nihi ya, ọ bụ nihe dị ka afọ 55 O.A. ka Pọl dere Ndị Kọrịnt nke Abụọ. Nakwụkwọ ozi ahụ, o kwuru na ya ka nọ na Masedonia. 2 Kọr. 7:5-7;9:2-4 Otu nime ihe Pọl na-eche nobi ya mgbe ahụ bụ otú a ga-esi nakọta onyinye a ga-eji nyere ndị nsọ nọ na Judia aka. 2 Kọr. 8:18-21 Ihe ọzọ na-echu ya ụra bụ na e nwere ndịozi ụgha, bụ ndị ọrụ aghụghọ na Kọrịnt.2 Kọr. 11:5,13, 14.O nwere ike ịbụ na Pọl nọ na Masedonia dee akwụkwọ ozi ahụ o degaaraTaịtọs.Nagbata afọ 61 na 64 O.A., mgbe Pọl si na mkpọrọ mbụ a tụrụ ya na Rom pụta, ọ gara agwaetiti Krit. Ọ hapụrụ Taịtọs nebe ahụ ka o dozie ụfọdụ nsogbu ma họpụta ndị okenye ọgbakọ. Taị. 1:5 Pọl gwara Taịtọs ka ọ bịakwute ya na Nikọpọlis. E nwere ọtụtụ obodo na-aza aha ahụ gburugburu Oké Osimiri Mediterenian noge ochie, ma ọ ga-abụ na nke Pọl bu nobi bụ Nikọpọlis dị nebe ugwu ọdịda anyanwụ Gris. Ọ dị ka ọ bụ nakụkụ ebe ahụ ka Pọl na-eje ozi mgbe o degaara Taịtọs akwụkwọ ozi ahụ.Taị. 3:12.Ọ bụkwa nagbata afọ 61 na 64 O.A. ka Pọl degaaraTimotiakwụkwọ ozi nke mbụ. Nagbata afọ ndị ahụ ka a tụrụ Pọl mkpọrọ ugboro abụọ na Rom. Ná mmalite akwụkwọ ozi ahụ, Pọl kwuru na ya gwara Timoti ka ọ nọrọ nEfesọs, yanwa agawa Masedonia. 1 Tim. 1:3 Ọ dị ka ọ bụ ebe ahụ ka Pọl nọ dee akwụkwọ ozi ahụ o ji nye Timoti ndụmọdụ dị ka nna, gbaa ya ume ma nye ya ntụziaka ụfọdụ e kwesịrị iso nọgbakọ.Ndị Juu Kpaara Ya Nkata Ọrụ 20:3, 48, 9. a Gịnị mere Pọl ji gbanwee ebe ọ chọrọ isi banye nụgbọ mmiri gaa Siria? b Ma eleghị anya, olee ihe mere ndị Juu ji buoro Pọl iwe nobi?8Pọl si na Masedonia gaa Kọrịnt.Mgbe ọ nọrọ ebe ahụ ọnwa atọ, ọ gụsiri ya agụụ ike ịgawa Senkrea, bụ ebe o bu nobi ịbanye nụgbọ mmiri gawa Siria. Ya ruo ebe ahụ, ọ ga-enwezi ike ịga Jeruselem ma bunye ụmụnna bụ ndị ogbenye nebe ahụ onyinye e nyere ha.Ọrụ 24:17;Rom 15:25, 26 Ma, Pọl gbanwere ebe ọ chọrọ isi eme njem ahụ nihi ihe mere na mberede.Ọrụ Ndịozi 20:3kọrọ, sị: Ndị Juu kpaara ya nkata!9Ọ bughị ihe ijuanya na ndị Juu buuru Pọl iwe nobi, ebe ọ bụ na ha lere ya anya dị ka onye dapụrụ nezi ofufe. Ozi ọma o bu ụzọ kwusaa mere ka Krispọs bụbu onyeisi nụlọ nzukọ ndị Juu dị na Kọrịnt ghọọ Onye Kraịst. Ọrụ 18:7, 8;1 Kọr. 1:14 Noge ọzọ, ndị Juu nọ na Kọrịnt boro Pọl ebubo nihu Galio, bụ onye na-achị ógbè Akeya. Ma Galio kagburu ebubo ndị ahụ, kwuo na ha enweghị isi na ọdụ. Ihe ahụ o mere were ndị iro Pọl ezigbo iwe. Ọrụ 18:12-17 Ma eleghị anya, ndị Juu nọ na Kọrịnt matara ma ọ bụ buru nobi na Pọl ga-aga Senkrea dị nso ma banye ụgbọ mmiri. Nihi ya, ha kpara nkata ichechi Pọl nụzọ. Olee ihe Pọl ga-eme?10. Otú ahụ Pọl hapụrụ ịga Senkrea ò gosiri na ọ bụ onye ụjọ? Kọwaa.10Pọl kpebiri ịhapụ ịga Senkrea ma si Masedonia laghachi ebe o si bịaka ihe ọ bụla ghara ime ya na onyinye ahụ e bunyere ya. Neziokwu, isi nokporo ụzọ eme njem nwere nsogbu ndị nke ya. Noge ochie, ndị ohi na-echechikarị ndị mmadụ nokporo ụzọ. Ihe nwedịrị ike ime mmadụ nụlọ ndị njem. Ma, Pọl kpebiri na nsogbu ndị dị na njem okporo ụzọ kaara ya mma kama ịgakwuru ndị ahụ chechiri ya na Senkrea.Ọ dị mma na ọ bụghị naanị ya so. Ndị ha na Pọl so mee njem ahụ bụ Arịstakọs, Geyọs, Sekọndọs, Sọpata, Timoti, Trọfimọs, na Tikikọs.Ọrụ 20:3, 4.11. Olee otú Ndị Kraịst taa si agbalịsi ike ichebe onwe ha, oleekwa otú Jizọs si gosi ihe nlereanya nime otú ahụ?11Dị ka Pọl, Ndị Kraịst taa na-agbalịsi ike ichebe onwe ha mgbe ha na-ekwusa ozi ọma. Nebe ụfọdụ, ha na-aga ekwusa ozi ọma nìgwè, ma ọ bụkwanụ abụọ abụọ ma ọ dịghị ihe ọzọ, kama ịga otu otu. Ndị Kraịst hà na-echebe onwe ha ka a ghara ịkpagbu ha? Ha ma na o nweghị ihe ga-eme ka a ghara ịkpagbu ha. Jọn 15:20;2 Tim. 3:12 Ma, ha anaghị akpachara anya gaa ebe ihe ga-eme ha. Chegodị echiche banyere ihe Jizọs mere. E nwere mgbe ndị mmegide nọ na Jeruselem tụtụụrụ nkume ka ha tụọ Jizọs, ya ezoo ma pụọ nụlọ nsọ ahụ. Jọn 8:59 E mechaa, mgbe ndị Juu nọ na-agba izu igbu ya, ọ kwụsịrị ijegharị nihu ọha netiti ndị Juu, kama ọ hapụrụ ebe ahụ gaa nobodo dị nso nala ịkpa. Jọn 11:54 Jizọs gbalịsiri ike ichebe onwe ya mgbe ime otú ahụ na-emegideghị ihe Chineke chọrọ ka o mee. Ndị Kraịst na-emekwa otú ahụ taa.Mat. 10:16.PỌL BUGAARA ỤMỤNNA ONYINYE E JI ENYERE HA AKANafọ ndị sochiri Pentikọst nke afọ 33 O.A., Ndị Kraịst nọ na Jeruselem nwere ọtụtụ ihe isi ike, ma ụnwụ nri ma mkpagbu ma ibukọrọ ihe ha. O mere ka ụfọdụ nime ha daa ogbenye. Ọrụ 11:2712:1;Hib. 10:32-34 Nihi ya, nihe dị ka afọ 49 O.A., mgbe ndị okenye nọ na Jeruselem gwara Pọl ka ọ gaa kwusaara ndị Jentaịl ozi ọma, ha gbara ya ume ka o buru ndị ogbenye nuche. Pọl mere otú ahụ. Otú o si mee ya bụ ịhụ na a nakọtara ego a ga-eji nyere ọgbakọ dị iche iche aka.Gal. 2:10.Nafọ 55 O.A., Pọl gwara ndị Kọrịnt, sị: Dị nnọọ ka m nyere ọgbakọ ndị dị na Galeshia iwu, na-emekwanụ otú ahụ. Kwa ụbọchị mbụ nizu, ka onye ọ bụla nime unu nọrọ nụlọ ya wepụta ihe ma debe ya dị ka ihe si na-agara ya nke ọma, ka e wee ghara ịnakọta onyinye mgbe m bịarutere. Ma mgbe m rutere ebe ahụ, ọ bụ ndị ikom ọ bụla unu ji akwụkwọ ozi kwado ka m ga-eziga ka ha buru onyinye obiọma unu gaa Jeruselem. 1 Kọr. 16:1-3 Mgbe oge gatụrụ, ya bụ, mgbe Pọl degaara ndị Kọrịnt akwụkwọ ozi nke abụọ, ọ gbara ha ume ka ha kwadebe onyinye ha, o kwukwara na ndị Masedonia so na-enye onyinye ahụ.2 Kọr. 8:19:15.Nihi ya, nafọ 56 O.A., ndị nọchitere anya ọgbakọ dị iche iche bịakwutere Pọl ma nye ya ego niile ụmụnna nyere nonyinye. Ndị ikom itoolu ya na ha so ga-enye aka hụ na o nweghị ihe ga-eme ya na onyinye ndị ahụ, meekwa ka a ghara ibo Pọl ebubo ọ bụla na o riri ego ụmụnna nyere nonyinye. 2 Kọr. 8:20 Isi ihe mere Pọl ji gaa Jeruselem bụ ka o bugara ụmụnna onyinye ndị ahụ. Rom 15:25, 26 Mgbe e mechara, Pọl gwara Gọvanọ Filiks, sị: Mgbe ọtụtụ afọ gasịrị, abịara m ka m wetara obodo m onyinye ebere na àjà dị iche iche.Ọrụ 24:17.A Kasiri Ha Obi nỤzọ Na-enweghị Atụ Ọrụ 20:5-1212, 13. a Olee otú mbilite nọnwụ Yutikọs si metụta ọgbakọ ahụ? b Olee olileanya si na Baịbụl nke na-akasi ndị mmadụ nwụnahụrụ obi taa?12Pọl na ndị ibe ya so mee njem gafee Masedonia ma mechaa gawa iche iche. Ọ dị ka ha niile zutere na Troas.Luk kwuru, sị: Anyị gakwuuru ha na Troas nime ụbọchị ise.Ọrụ 20:6 Ọ bụ ebe ahụ ka a kpọlitere nwa okorobịa ahụ bụ Yutikọs nọnwụ dị ka e kwuru ná mmalite isiokwu a. Chegodị otú obi dị ụmụnna ndị ahụ mgbe ha hụrụ ka a kpọlitere nwanna ha bụ Yutikọs nọnwụ! Ọrụ Ndịozi kwuru na a kasiri ha obi nụzọ na-enweghị atụ.Ọrụ 20:12.13Neziokwu, a naghị arụ ụdị ọrụ ebube ahụ taa. Ma, olileanya mbilite nọnwụ nke si na Baịbụl na-akasi ndị mmadụ nwụnahụrụ obi nụzọ na-enweghị atụ. Jọn 5:28, 29 Chegodị echiche: Ebe ọ bụ na Yutikọs ezughị okè, o mechara nwụọ ọzọ. Rom 6:23 Ma, ndị a ga-akpọlite nọnwụ nụwa ọhụrụ Chineke ga-enwe olileanya ịdị ndụ ebighị ebi! Ndị a kpọlitere nọnwụ iso Jizọs chịa neluigwe ga-eyikwasị anwụghị anwụ. 1 Kọr. 15:51-53 Ndị Kraịst taa kwesịrị ịbụ ndị a kasiri obi nụzọ na-enweghị atụ, ma hà bụ ndị e tere mmanụ ma hà so natụrụ ọzọ.Jọn 10:16.Nihu Ọha Nakwa Site nỤlọ Ruo nỤlọ Ọrụ 20:13-2414. Gịnị ka Pọl gwara ndị okenye si Efesọs mgbe ya na ha hụrụ na Maịlitọs?14Pọl na ndị ibe ya si na Troas gaa Asọs ma si ebe ahụ gaa Mitilini, Kiọs, Semọs, na Maịlitọs. Pọl chọrọ iru Jeruselem noge maka Ememme Pentikọst. Ugbu a ọ na-ala, ọ banyere nụgbọ mmiri na-agaghị abanye nEfesọs nihi na ọ na-eme ngwa ngwa iru Jeruselem tupu Pentikọst amalite. Ma, ebe Pọl chọrọ ịgwa ndị okenye si nEfesọs okwu, ọ gwara ha ka ya na ha hụ na Maịlitọs. Ọrụ 20:13-17 Mgbe ha rutere, Pọl gwara ha, sị: Unu maara nke ọma otú mụ na unu si nọrọ noge ahụ dum, malite nụbọchị mbụ m batara nógbè Eshia, eji m oké ịdị nwayọọ nobi na anya mmiri na-agbara Onyenwe anyị ohu nime ọnwụnwa ndị dakwasịrị m nihi nkata ndị Juu kpara; ebe m na-alaghị azụ ịgwa unu nke ọ bụla nime ihe ndị bara uru ma ọ bụ izi unu ihe nihu ọha nakwa site nụlọ ruo nụlọ. Kama, agbasiiri m ma ndị Juu ma ndị Grik àmà ike banyere nchegharị nebe Chineke nọ na okwukwe nOnyenwe anyị Jizọs.Ọrụ 20:18-21.15. Olee uru ụfọdụ ikwusa ozi ọma nụlọ nụlọ bara?15E nwere ọtụtụ ụzọ anyị si ezi ndị mmadụ ozi ọma taa. Dị kaPọl, anyị na-agbalị ịga ebe ndị mmadụ nọ, ma ọ bụ nebe ụgbọala na-akwụsị, nokporo ámá ndị na-ekwo ekwo, ma ọ bụkwanụ nọma ahịa. Ma, ịga nụlọ nụlọ ka bụ ụzọ bụ isi Ndịàmà Jehova si ekwusa ozi ọma. Nihi gịnị? Otu nime ihe kpatara ya bụ na ikwusa ozi ọma nụlọ nụlọ na-eme ka e nye mmadụ niile ezigbo ohere ịnụ ozi Alaeze ahụ mgbe niile, si otú ahụ gosi na Chineke anaghị ele mmadụ anya nihu. Ọ na-emekwa ka a na-enyere ndị nwere obi eziokwu aka dị ka mkpa ha si dị. Ihe ọzọ bụ na ozi ụlọ nụlọ na-eme ka okwukwe ndị na-ezisa ya sikwuo ike, meekwa ka ha na-atachi obi. Neziokwu, otu nime ihe e ji mara ezi Ndị Kraịst taa bụ na ha na-anụ ọkụ nobi nikwusa ozi ọma nihu ọha nakwa site nụlọ ruo nụlọ.16, 17. Olee otú Pọl si gosi na ya anaghị atụ egwu, oleekwa otú Ndị Kraịst taa si eṅomi ihe nlereanya ya?16Pọl kọwaara ndị okenye ahụ si Efesọs na ya amaghị ihe ga-eme ya mgbe ya laghachiri Jeruselem. Ọ gwara ha, sị: Ka o sina dị, ọ dịghị ihe m ji mkpụrụ obi m kpọrọ, ma ọ bụrụhaala na m ga-agbacha ọsọ m ma jezuo ozi ahụ m natara naka Onyenwe anyị Jizọs, ya bụ, ịgbasi àmà ike banyere ozi ọma nke obiọma Chineke nke na-erughịrị mmadụ. Ọrụ 20:24 Pọl atụghị egwu. O kweghị ka ọnọdụ ọ bụla mee ka ọ ghara ijezu ozi ya, ma ọ bụ ọrịa ma ọ bụ mmegide obi ọjọọ.17Ndị Kraịst taa na-edikwa ụdị nsogbu dị iche iche. Ndị ọchịchị na-amachibido ụfọdụ nime ha iwu, na-emegidekwa ha. Ndị ọzọ na-eji obi ike edi ọrịa ọjọọ ma ọ bụ obi ezughị ike. Ndị Kraịst na-eto eto na-enweta nsogbu naka ụmụ akwụkwọ ibe ha nụlọ akwụkwọ. Nọnọdụ ọ bụla, Ndịàmà Jehova na-anọsi ike nime ihe ọma, otú ahụ Pọl mere. Ha kpebiri ịgbasi àmà ike banyere ozi ọma.Na-elezinụ Onwe Unu na Ìgwè Atụrụ ahụ Dum Anya Ọrụ 20:25-3818. Olee otú Pọl si mee ka ọbara onye ọ bụla ghara ịdị ya nisi, oleekwa otú ndị okenye si Efesọs ga-esi mee otú ahụ?18Pọl nyeziri ndị okenye ahụ si Efesọs ndụmọdụ doro anya, gwa ha na ya gosiri ha ihe nlereanya. O bu ụzọ gwa ha na nke ahụ nwere ike ịbụ anya ikpeazụ ha ga-ahụ ya. Ọ gwara ha, sị: Aka m dị ọcha nebe ọbara mmadụ niile dị, nihi na ahapụghị m ịgwa unu nzube niile nke Chineke. Olee otú ndị okenye ahụ si Efesọs ga-esi ṅomie Pọl, nke ga-eme ka ọbara onye ọ bụla ghara ịdị ha nisi? Ọ sịrị ha: Na-elezinụ onwe unu na ìgwè atụrụ ahụ dum anya, nke mmụọ nsọ họpụtara unu ka unu bụrụ ndị na-elekọta ya, ka unu na-azụ ọgbakọ Chineke dị ka atụrụ, nke o ji ọbara Ọkpara ya zụta. Ọrụ 20:26-28 Pọl dọrọ ha aka ná ntị na anụ ọhịa wolf ndị obi tara mmiri ga-eji nwayọọ bata nìgwè atụrụ ahụ ma na-ekwu ihe gbagọrọ agbagọ iji dọrọ ndị na-eso ụzọ Jizọs ka ha sowe ha. Gịnị ka ndị okenye ahụ kwesịrị ime? Pọl dọrọ ha akaná ntị, sị: Mụrụnụ anya, burukwanụ nuche na kemgbe afọ atọ, abalị na ehihie, akwụsịghị m iji anya mmiri na-adụ onye ọ bụla nime unu ọdụ.Ọrụ 20:29-31.19. Olee ndapụ nezi ofufe malitere ná ngwụcha narị afọ mbụ, gịnị sikwa na ya pụta na narị afọ ndị sochiri ya?19Anụ ọhịa wolf ndị obi tara mmiri pụtara ná ngwụcha narị afọ mbụ. Nihe dị ka afọ 98 O.A., Jọn onyeozi dere, sị: E nwewo ọtụtụ ndị na-emegide Kraịst; . . . Ha si nebe anyị nọ pụọ, ma anyị na ha abụghị otu; nihi na a sị na anyị na ha bụ otu, ha gaara eso anyị nọrọ. 1 Jọn 2:18, 19 Na narị afọ nke atọ, ndapụ nezi ofufe mere ka e nwee ndị ụkọchukwu Krisendọm. Na narị afọ nke anọ O.A., Eze Ukwu bụ Constantine mere iwu o ji mee ka a nabata ụdị Iso Ụzọ Kraịst ahụ rụrụ arụ. Neziokwu, ndị ndú okpukpe kwuru ihe gbagọrọ agbagọ nihi na ha nabatara ememme ndị e ji ekpere arụsị ma sị na ha bụ nke Ndị Kraịst. A ka na-ahụ ihe na-egosi ndapụ nezi ofufe ahụ nihe Krisendọm na-akụzi nakwa nomenala ha.20, 21. Olee otú Pọl si gosi na ya na-ebu mkpa ndị ọzọ nisi, oleekwa otú ndị okenye ọgbakọ taa ga-esi na-eme otú ahụ?20Ndụ Pọl biri eyitụdịghị nke ndị ga-emecha na-erigbu ìgwè atụrụ ahụ mgbe ọtụtụ afọ gachara. Ọ rụrụ ọrụ ego iji na-egboro onwe ya mkpa, ka ọ ghara ibo ọgbakọ ibu arọ. Ihe o meere Ndị Kraịst ibe ya abụghị maka uru ọ ga-erite. Pọl gbara ndị okenye si Efesọs ume ka ha na-ebu mkpa ndị ọzọ nisi. Ọ sịrị ha: Unu aghaghị inyere ndị na-adịghị ike aka, unu aghaghịkwa iburu okwu Onyenwe anyị Jizọs nuche, mgbe ya onwe ya sịrị, A na-enweta obi ụtọ ka ukwuu ninye ihe karịa ka a na-enweta nịnara ihe.Ọrụ 20:35.21Dị ka Pọl, ndị okenye ọgbakọ taa na-ebu mkpa ndị ọzọ nisi. Ha anaghị eme ka ndị ụkọchukwu Krisendọm, bụ ndị na-erigbu ìgwè atụrụ ha. Ndị e nyere ọrụ ịzụ ọgbakọ Chineke dị ka atụrụ na-arụ ọrụ ha nachọghị naanị ọdịmma onwe ha. Nganga na oké ọchịchọ ekwesịghị ịdị nọgbakọ Ndị Kraịst, nihi na ndị na-achọrọ onwe ha otuto ga-adarịrị nikpeazụ. Ilu 25:27 Naanị ihe mpako na-ebute bụ mmechuihu.Ilu 11:2.Ha niile malitere ịkwa ákwá nke ukwuu.Ọrụ 20:3722. Gịnị mere ndị okenye si Efesọs ji hụ Pọl nanya?22Ezigbo ịhụya Pọl hụrụ ụmụnna ya mere ka ha hụ ya nanya. Neziokwu, mgbe oge ụla ya ruru, ha niile malitere ịkwa ákwá nke ukwuu, ha dakwasịkwara Pọl nolu ma jiri nwayọọ susuo ya ọnụ. Ọrụ 20:37, 38 Ndị Kraịst anaghị eji ndị na-ebu mkpa atụrụ Chineke nisi dị ka Pọl egwuri egwu, ha na-ahụkwa ha nanya. Ugbu a ị hụrụ ezi ihe nlereanya Pọl gosiri, ọ bụ na i kwetaghị na okwu ahụ o kwuru abụghị itu ọnụ ma ọ bụ ikwufe okwu ókè, ya bụ, Aka m dị ọcha nebe ọbara mmadụ niile dị?Ọrụ 20:26.22 Ka Uche Jehova Mee1-4. Gịnị mere Pọl ji gawa Jeruselem, gịnịkwa ga-eme ya nebe ahụ?O WUTERE ụmụnna niile mgbe Pọl na Luk na-ahapụ Maịlitọs. O siiri ha abụọ ezigbo ike ịhapụ ndị okenye ahụ si Efesọs, bụ ndị ha hụrụ nanya! Ndị ozi ala ọzọ abụọ ahụ guzo eguzo notu ụgbọ mmiri. Ha bu ihe ha ga-eri na njem ahụ, burukwa onyinye e nyere maka ụmụnna ndị dara ogbenye na Judia. Ha chọsiri ike ịhụ na onyinye ahụ ruru ụmụnna ndị ahụ aka.2Ikuku ji nwayọọ nwayọọ ju nákwà ụgbọ mmiri ahụ, ụgbọ mmiri ahụ esi nọdụ ụgbọ mmiri ahụ mkpọtụ na-eme kwọpụ. Pọl na Luk na mmadụ asaa ndị ọzọ ha na ha so nọ na-ele ụmụnna ha gbarụchara ihu nọdụ ụgbọ mmiri ahụ. Ọrụ 20:4,14, 15 Ndị njem ahụ nọ na-efere ụmụnna ha ndị ahụ aka ruo mgbe ha na-anaghịzi ahụ ha anya.3Pọl na ndị okenye Efesọs ndị ahụ rụkọrọ ọrụ ruo ihe dị ka afọ atọ. Ma ugbu a, ọ na-aga Jeruselem dị ka mmụọ nsọ gwara ya. Ọ ma ihe ụfọdụ ga-eme ya. Ọ gwara ndị okenye ahụ noge gara aga, sị: Ana m eje Jeruselem, nihi na mmụọ nsọ na-akpali m ime otú ahụ, ọ bụ ezie na amaghị m ihe ga-eme m nebe ahụ, ọ gwụla na site nobodo ruo nobodo, mmụọ nsọ na-agbara m àmà ugboro ugboro, na-ekwu na agbụ na mkpagbu na-echere m. Ọrụ 20:22, 23 Nagbanyeghị na ihe nwere ike ime Pọl, mmụọ nsọ kpaliri ya, ya bụ, o ji obi ya niile kpebie ịga Jeruselem dị ka mmụọ nsọ gwara ya. Ndụ dị ya ụtọ, ma, ime uche Chineke bụ ihe kacha mkpa ná ndụ ya.4Ọ bụ otú ahụ ka ọ dị gị nobi? Mgbe anyị raara onwe anyị nye Jehova, anyị ji obi anyị dum kwe ya nkwa na ime uche ya ga-abụ ihe kacha mkpa ná ndụ anyị. Ọ ga-abara anyị uru ma ọ bụrụ na anyị eleba anya nezi ihe nlereanya Pọl onyeozi gosiri.Ha Gafeere Agwaetiti Saịprọs Ọrụ 21:1-35. Olee ụzọ Pọl na ndị ibe ya si gaa Taya?5Ụgbọ mmiri ahụ Pọl na ndị ibe ya banyere gawara nakwụsịghị akwụsị, ya bụ, ifufe bu ya na-aga nakwụsịghị akwụsị ruo mgbe ha ruru nobodo Kọs notu ụbọchị ahụ. Ọrụ 21:1 Ọ dị ka ụgbọ mmiri ahụ ọ kwụsịtụrụ ebe ahụ ruo nechi ya tupu ya agawa Rods na Patara. Na Patara,nke dị nakụkụ oké osimiri nke ndịda Eshia Maịnọ, ụmụnna ndị ahụ banyere notu nnukwu ụgbọ mmiri na-ebu ibu, ya eburuo ha Taya, nke dị na Finishia. Mgbe ha nọ nụzọ, ha gafeere agwaetiti Saịprọs nakụkụ aka ekpe. Ọrụ 21:3 Gịnị mere Luk bụ onye dere akwụkwọ Ọrụ Ndịozi ji kwuo na ha gafeere Saịprọs?6. a Olee ihe nwere ike ime ka ịhụ Saịprọs gbaa Pọl ume? b Mgbe ị na-atụgharị uche otú Jehova sirila gọzie gị ma nyere gị aka, olee ihe ị chọpụtara?6Ọ ga-abụ na Pọl kpọrọ agwaetiti ahụ aha ma kọọ ahụmahụ o nwere nebe ahụ. Na njem ozi ala ọzọ ya nke mbụ, nihe dị ka afọ itoolu gara aga, ya na Banabas na Jọn Mak hụrụ otu dibịa afa aha ya bụ Elimas, bụ onye megidere ozi ọma ha na-ekwusa. Ọrụ 13:4-12 O nwere ike ịbụ na ịhụ agwaetiti ahụ na icheta ihe mere nebe ahụ gbara Pọl ume ma mee ka obi sie ya ike nagbanyeghị ihe cheere ya. Anyị nwekwara ike irite uru ma ọ bụrụ na anyị atụgharịa uche notú Chineke sirila gọzie anyị ma nyere anyị aka idi ọnwụnwa. Ịtụgharị uche otú ahụ nwere ike ime ka obi dị anyị otú ahụ ọ dị Devid mgbe o dere, sị: Ọdachi ndị na-adakwasị onye ezi omume dị ọtụtụ, ma Jehova na-anapụta ya na ha niile.Ọma 34:19.Anyị Chọtara Ndị Na-eso Ụzọ Jizọs Ọrụ 21:4-97. Gịnị ka Pọl na ndị ibe ya mere mgbe ha ruru Taya?7Pọl ghọtara na ọ bara uru mmadụ na Ndị Kraịst ibe ya ịnọ, ọ chọsikwara ike ka ya na ndị dị otú ahụ nọrọ. Luk dere na mgbe ha ruru Taya, ha chọrọ ndị na-eso ụzọ Jizọs wee chọta ha. Ọrụ 21:4 Ebe Pọl na ndị ibe ya ma na e nwere Ndị Kraịst ibe ha na Taya, ha chọrọ ha ma chọta ha, ma eleghị anya, ha na ha anọrọ. Otu nime ezigbo ngọzi anyị nwere nihi ife Jehova bụ na, nebe ọ bụla anyị gara, anyị ga-ahụ ụmụnna anyị ndị ga-anabata anyị. Ndị hụrụ Chineke nanya ma na-efe ya ezi ofufe nwere ndị enyi nụwa niile.8. Olee otú anyị kwesịrị isi ghọtaỌrụ Ndịozi 21:4?8Mgbe Luk na-akọ banyere ụbọchị asaa ahụ ha nọrọ na Taya, o dere ihe nwere ike iju mmadụ anya mgbe ọ gụrụ ya. O dere, sị: Site nike mmụọ nsọ, ụmụnna nọ na Taya gwara Pọl ugboro ugboro ka ọ ghara ịkpa ụkwụ na Jeruselem. Ọrụ 21:4 Ọ pụtara na Jehova agbanweela obi ya? Ọ na-agwa Pọl ugbu a ka ọ ghara ịga Jeruselem? Mbanụ. Mmụọ nsọ ebula ụzọ mee ka Pọl mata na a ga-emesi ya ike na Jeruselem, ọ bụghị na o kwesịghị ịga obodo ahụ. Ọ ga-abụ na mmụọ nsọ mere ka ụmụnna nọ na Taya kwuo neziokwu na Pọl ga-enwe nsogbu na Jeruselem. Nihi ya, ebe ha na-echere Pọl echiche ọma, ha rịọrọ ya ka ọ ghara ịga nobodo ahụ. O doro anya na ha achọghị ka ihe na-aga ime Pọl mee ya. Ma Pọl gawara Jeruselem nihi na o kpebisiri ike ime uche Jehova.Ọrụ 21:12.9, 10. a Mgbe Pọl nụrụ echiche ọma ụmụnna nọ na Taya na-echere ya, olee ihe yiri ya ọ ga-abụ na o chetara? b Olee echiche ndị mmadụ na-enwekarị nụwa taa, oleekwa otú o si dị iche nihe Jizọs kwuru?9Mgbe Pọl nụrụ echiche ọma ụmụnna ndị ahụ na-echere ya, ọ ga-abụ na o chetara na ndị na-eso ụzọ Jizọs gwara Jizọs ụdị ihe ahụ mgbe ọ gwara ha na ya ga-aga Jeruselem, taa ọtụtụ ahụhụ, e gbuokwa ya. Pita meteere Jizọs ebere ma sị ya: Meere onwe gị ebere, Onyenwe anyị; ihe a agaghị eme gị ma ọlị. Jizọs gwara ya, sị: Gaa m nazụ, Setan! Ị bụụrụ m ihe ịsụ ngọngọ, nihi na ihe ndị ị na-eche abụghị echiche Chineke, kama nke mmadụ. Mat. 16:21-23 Jizọs kpebisiri ike ime ihe Chineke gwara ya, ya bụ, iji ndụ ya chụọ àjà. Otú ahụ ka ọ dị Pọl nobi. O doro anya na ụmụnna nọ na Taya cheere Pọl echiche ọma otú ahụ Pita onyeozi cheere Jizọs. Ma ha aghọtaghị na ihe ahụ bụ uche Chineke.Onye chọrọ iso ụzọ Jizọs ga-adị njikere iji ndụ ya niile jeere Chineke ozi10Taa, ọ na-akara ọtụtụ ndị mma ime ihe na-agaghị esiri ha ike, ọ bụrụgodị na ihe ahụ adịghị mma. Ndị mmadụ na-achọkarị okpukpe ga-adịrị ha mfe, nke na-agaghịkwa achọ ọtụtụ ihe naka ndị na-ekpe ya. Ma ihe Jizọs kụziiri ndị na-eso ụzọ ya dị nnọọ iche. Ọ gwara ha, sị: Ọ bụrụ na onye ọ bụla chọrọ iso m nazụ, ya jụ onwe ya ma bulie osisi ịta ahụhụ ya, na-eso m mgbe niile. Mat. 16:24 Iso Jizọs bụ ihe kacha mma onye ma ihe kwesịrị ime. Ma ọ dịghị mfe.11. Olee otú ndị na-eso ụzọ Jizọs na Taya si gosi na ha hụrụ Pọl nanya ma na-akwado ya?11Noge na-adịghị anya, oge ruru ka Pọl, Luk, na ndị ọzọ ha na ha so gawa ebe ha na-aga. Ị gụọ ihe mere mgbe ha chọrọ ịla, ọ ga-emetụ gị nahụ. O gosiri otú ụmụnna nọ na Taya si hụ Pọl nanya nakwa otú ha si na-akwadosi ozi ya ike. Ha so Pọl na ndị ibe ya rute nakụkụ osimiri, ma ụmụ nwoke ma ụmụ nwaanyị ma ụmụaka. Ha niile gburu ikpere nala, kpee ekpere ma sị ya gaa nke ọma. Mgbe e mechara, Pọl, Luk, na ndị ibe ha banyere nụgbọ mmiri ọzọ gawa Tọlemeis, bụ ebe ha gakwuuru ụmụnna, ha na ha anọọ otu ụbọchị.Ọrụ 21:5-7.12, 13. a Olee otú Filip si jee ozi nikwesị ntụkwasị obi ruo ọtụtụ afọ? b Olee otú Filip si bụrụ onye Ndị Kraịst bụ nna kwesịrị iṅomi taa?12Ihe ọzọ Luk kọrọ bụ na Pọl na ndị ibe ya gara Sesaria. Ozugbo ha ruru ebe ahụ, ha banyere nụlọ Filip onye na-ezisa ozi ọma.Ọrụ 21:8 Ọ ga-abụrịrị na obi tọrọ ha ụtọ ịhụ Filip. Nihe dị ka iri afọ abụọ gara aga na Jeruselem, ndịozi họpụtara ya ka o nye aka na-ekesa ihe oriri nọgbakọ Ndị Kraịst ahụ a malitere ọhụrụ. Filip ejirila ịnụ ọkụ nobi kwusaa ozi ọma ruo ọtụtụ afọ. Cheta na mgbe mkpagbu chụsasịrị ndị na-eso ụzọ Jizọs, Filip gara Sameria, malite ikwusa ozi ọma. O mechara zie ọnaozi Itiopia ozi ọma, meekwa ya baptizim. Ọrụ 6:2-6;8:4-13,26-38 Neziokwu, o jere ozi nikwesị ntụkwasị obi!13Filip ka na-anụ ọkụ nobi nozi ọma. Luk kpọrọ ya onye na-ezisa ozi ọma, nke gosiri na ọ ka na-ekwusasi ozi ọma ike na Sesaria, bụ ebe o bi noge ahụ. Anyị mụtakwara na o nwere ụmụ agbọghọ anọ ndị na-ebu amụma, nke gosiri na ha so nzọụkwụ nna ha.Ọrụ 21:9 Nihi ya, ọ ga-abụrịrị na Filip rụsiri ọrụ ike mee ka ezinụlọ ya na-eme nke ọma nọgbakọ. Taa, Ndị Kraịst bụ nna kwesịrị iso ihe nlereanya ya, na-ebute ụzọ nikwusa ozi ọma, na-enyekwara ụmụ ha aka ịmụta inwe mmasị nikwusa ozi ọma.14. Olee uru nleta Pọl letara ụmụnna ya bara, oleekwa ohere ndị yiri ya anyị nwere taa?14Nebe ọ bụla Pọl gara, ọ chọtara ụmụnna ya, ya na ha anọtụ. Neziokwu, ụmụnna ndị bi nobodo ndị ahụ chọsiri ike ile onye ozi ala ọzọ a na ndị ibe ya ọbịa. O doro anya na ụdị nleta ahụ mere ka ha gbarịta ibe ha ume. Rom 1:11, 12 Anyị na-enwekwa ụdị ohere ahụ taa. Ọ bụrụ na ị nabata ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị na ndị nwunye ha nụlọ gị, nagbanyeghị otú ụlọ gị dị, ị ga-erite ọtụtụ uru.Rom 12:13.SESARIA BỤ ISI OBODO JUDIA NKE NDỊ ROM CHỊRỊNoge ihe ndị a kọrọ nỌrụ Ndịozi mere, Sesaria bụ isi obodo Judia nke ndị Rom na-achị. Ọ bụkwa ebe gọvanọ ya si na-achị nakwa isi ogige ndị agha. Ọ bụ Herọd Onye Ukwu wuru obodo ahụ ma gụọ ya aha Siza Ọgọstọs. Sesaria nwere ihe niile e ji mara obodo ndị na-ekpere arụsị dị na Gris noge ahụ, ma ụlọ nsọ a rụụrụ Siza dị nsọ, ebe a na-eme ihe nkiri, ebe a na-agba ọsọ ịnyịnya, ma ámá egwuregwu. Ndị Jentaịl kacha biri ebe ahụ.Sesaria bụ obodo e wusiri ike nwere ọdụ ụgbọ mmiri. Herọd wuru ọdụ ụgbọ mmiri ọhụrụ a na-akpọ Sebastos bụ aha ndị Grik na-akpọ Ọgọstọs. Ọ rụrụ ihe ga-egbochi ebili mmiri nọdụ ụgbọ mmiri ahụ, bụ ebe na-agaraghị adị mma ụgbọ mmiri ịkwụsị na ya. Ọ chọrọ ka ọdụ ụgbọ mmiri ahụ dị na Sesaria na-ewu ewu ka nke ahụ dị nAlegzandria nakwa ka ọ bụrụ ebe obodo niile dị gburugburu Oké Osimiri Mediterenian na-abịa azụ ahịa. Ọ bụ ezie na ọ dịghị mgbe Sesaria wuru ewu karịa Alegzandria, ọ ghọrọ ebe ụwa niile ma ama nihi na ụzọ ndị e si aga ahịa gafere na ya.Filip onye na-ezisa ozi ọma kwusara ozi ọma na Sesaria. O yikwara ka ọ bụ ebe ahụ ka ọ nọ lụọ nwaanyị, mụọkwa ụmụ. Ọrụ 8:40;21:8, 9 Ọ bụ ebe ọchịagha ndị Rom bụ Kọniliọs bi, nakwa ebe ọ nọ chegharịa.Ọrụ 10:1.Pọl onyeozi gara Sesaria ọtụtụ ugboro. Obere oge o chegharịchara, ndị iro kpara nkata igbu ya na Jeruselem. Ndị na-eso ụzọ Jizọs mere ngwa ngwa kpọga ya Sesaria ka ọ banye ụgbọ mmiri gaa Tasọs. Isi na Jeruselem ruo Sesaria dị iri kilomita itoolu. Mgbe Pọl na-aga Jeruselem noge o jechara ozi ala ọzọ ya nke abụọ na nke atọ, ọ kwụsịtụrụ nọdụ ụgbọ mmiri Sesaria. Ọrụ 9:28-30;18:21, 22;21:7, 8 E jichiri Pọl afọ abụọ nobí Herọd dị na Sesaria. Noge ahụ Pọl nọ ebe ahụ, ya na Filiks, Festọs na Agrịpa kparịtara ụka. E mechaa, ya esi ebe ahụ banye ụgbọ mmiri gaa Rom.Ọrụ 23:33-35;24:2725:4;27:1.ỤMỤ NWAANYỊ HÀ KWESỊRỊ IZI IHE NỌGBAKỌ NDỊ KRAỊST?Olee ihe ụmụ nwaanyị rụrụ nọgbakọ Ndị Kraịst nke narị afọ mbụ? Ụmụ nwaanyị hà kwesịrị izi ihe nọgbakọ?Jizọs gwara ụmụazụ ya ka ha kwusaa ozi ọma Alaeze ma mee ndị mmadụ ka ha bụrụ ndị na-eso ụzọ ya. Mat. 28:19, 20;Ọrụ 1:8 Ọ bụ Ndị Kraịst niile ka a gwara kwusaa ozi ọma, ma ụmụ nwoke ma ụmụ nwaanyị. Ihe gosiri na ọ bụ eziokwu bụ amụma ahụ e buru naJoel 2:28, 29, nke Pita onyeozi kwuru na o mezuru na Pentikọst afọ 33 O.A. Chineke kwuru, sị: Noge ikpeazụ, m ga-awụkwasị mmụọ m nahụ ụdị anụ ahụ ọ bụla, ụmụ unu ndị ikom na ụmụ unundị inyomga-ebukwa amụma, ọbụnakwa nahụ ndị ohu m ndị nwoke na nahụ ndị ohu mndị nwaanyịka m ga-awụkwasị mmụọ m nụbọchị ndị ahụ, ha ga-ebukwa amụma. Ọrụ 2:17, 18 Dị ka anyị kwuru na mbụ, Filip, bụ onye na-ezisa ozi ọma, nwere ụmụ agbọghọ anọ na-ebu amụma.Ọrụ 21:8, 9.Ma, Okwu Chineke kwuru na ọ bụ naanị ụmụ nwoke a họpụtara ịbụ ndị okenye na ndị ohu na-eje ozi kwesịrị izi ihe nọgbakọ. 1 Tim. 3:1-13;Taị. 1:5-9 Neziokwu, Pọl kwuru, sị: Enyeghị m nwaanyị ikike izi ihe, ma ọ bụ inwe ikike nebe nwoke nọ, kama ka ọ na-agbachi nkịtị.1 Tim. 2:12.Adị M Njikere . . . Ịnwụ Ọrụ 21:10-1415, 16. Olee ozi Agabọs ji bịa, oleekwa otú o mere ka obi dị ndị nụrụ ya?15Noge ahụ Pọl nọ nụlọ Filip, onye ọbịa ọzọ a na-akwanyere ùgwù bịara. Aha ya bụ Agabọs. Ndị zukọtara nụlọ Filip ma na Agabọs bụ onye amụma; ọ bụ ya buru amụma oké ụnwụ ahụ dara noge ọchịchị Klọdiọs. Ọrụ 11:27, 28 Ha nwere ike na-eche ugbu a, sị: Gịnị mere Agabọs ji bịa? Olee ozi ọ bịara izi? Ka ha legidesiri ya anya ike, ọ chịịrị ájị Pọl, ya bụ, ákwà toro ogologo a na-eke núkwù, nke e nwere ike itinye ego na ihe ndị ọzọ. Agabọs ji ya kee aka ya na ụkwụ ya. O kwukwara ihe na-emetụ mmadụ nahụ, sị: Mmụọ nsọ kwuru, sị, Otú a ka ndị Juu ga-eke onye nwe ájị a agbụ na Jeruselem ma nyefee ya naka ndị mba ọzọ.Ọrụ 21:11.16Amụma ahụ o buru gosiri na Pọl ga-aga Jeruselem. O gosikwara na ozi ọma ọ ga-ekwusara ndị Juu ebe ahụ ga-eme ka e nyefee ya naka ndị mba ọzọ. Amụma ahụ kpara ike nahụ ndị nọ ebe ahụ. Luk dere, sị: Ma mgbe anyị nụrụ ihe a, ma anyị ma ndị ebe ahụ malitere ịrịọsi ya arịrịọ ike ka ọ ghara ịgbago Jeruselem. Mgbe ahụ, Pọl sịrị ha: Gịnị ka unu na-eme site nịkwa ákwá na ime ka obi ghara isi m ike? Ka obi sie unu ike na adị m njikere ọ bụghị naanị ịbụ onye a ga-eke agbụ kamakwa ịnwụ na Jeruselem nihi aha Onyenwe anyị Jizọs.Ọrụ 21:12, 13.17, 18. Olee otú Pọl si gosi na o kpebisiri ike ime uche Chineke, oleekwa ihe ụmụnna mere?17Weregodị ya na ị nọ ebe ahụ. Luk na ụmụnna ndị ọzọ nọ na-arịọ Pọl ka ọ ghara ịga Jeruselem. Ụfọdụ nọ na-ebe ákwá. Nihi otú echiche ọma ha na-echere Pọl si metụ ya nobi, o medara obi gwa ha na ha na-eme ka obi ghara isi ya ike, ma ọ bụ, dị ka Baịbụl ụfọdụ si sụgharịa okwu Grik e si sụgharịta ya, ha na-eme ka obi gbawaa ya. Nagbanyeghị nke ahụ, o kpebisiri ike ịga. Dị ka o mere mgbe ya na ụmụnna nọ na Taya zukọrọ, o kweghị ka e jiri arịrịọ ma ọ bụ anya mmiri mee ka obi daa ya mbà. Kama nke ahụ, ọ kọwaara ha ihe mere ọ ga-eji gaa. Ihe ahụ o kwuru gosiri na obi siri ya ike nakwa na o kpebisiela ike ime uche Chineke! Dị ka Jizọs bu ụzọ mee, Pọl kpebisiri ike ịga Jeruselem. Hib. 12:2 Ọ bụghị na Pọl chọrọ ka e gbuo ya nihi okwukwe ya. Ma ọ bụrụ na ụdị ihe ahụ emee, ọ ga-ewere ya na ọ bụ ihe ùgwù ịnwụ nihi ịbụ onye na-eso ụzọ Kraịst Jizọs.18Olee ihe ụmụnna ndị ahụ mere? E kwuo ya ná nkenke, ha kwanyeere onwe ha ùgwù. Baịbụl kwuru, sị: Mgbe a na-enweghị ike ime ka ọ gbanwee obi ya, anyị kwetara wee sị: Ka uche Jehova mee. Ọrụ 21:14 Ndị gbalịrị ime ka Pọl ghara ịga Jeruselem esighị ọnwụ na Pọl ga-emerịrị ihe ha kwuru. Ha gere Pọl ntị ma kweta ihe o kwuru. Ha nabatara ihe ahụ o kwuru ma ghọta na ọ bụ uche Jehova, nagbanyeghị na o siiri ha ike ime otú ahụ. Pọl amalitela njem nke ga-emecha mee ka e gbuo ya. Ọ gaara akara ya mma ma a sị na ndị ahụ hụrụ ya nanya agbalịghị ịkụda ya obi.19. Olee ihe bara uru anyị kwesịrị ịmụta nihe mere Pọl?19Anyị kwesịrị ịmụta ihe bara uru nihe ahụ mere Pọl, ya bụ, na anyị ekwesịghị ịgbalị ịkụda ndị ọzọ obi mgbe ha ji ndụ ha niile na-ejere Chineke ozi. Anyị nwere ike iji ya mata ihe anyị kwesịrị ime nọtụtụ ihe anyị na-eme taa, ọ bụghị naanị nihe metụtara ọnwụ na ndụ. Dị ka ihe atụ, ọ bụ ezie na ọ na-esiri ọtụtụ Ndị Kraịst bụ nne na nna ike ikwe ka ụmụ ha hapụ ụlọ ma gaa nebe dị anya ijere Jehova ozi, ha kpebisiri ike na ha agaghị akụda ha obi. E nwere otu nwanna nwaanyị bi nEngland aha ya bụ Phyllis. O chetara otú obi dị ya mgbe naanị otu nwa nwaanyị ọ mụtara gara ozi ala ọzọ nAfrica. Phyllis kwuru, sị: Amaghị m otú obi dị m adị mgbe ahụ. Obi adịghị mụ mma mgbe m matara na ọ ga-aga ije ozi nebe dị ezigbo anya. O wutere m nagbanyeghị na m ji ya na-eme ọnụ. M kpere ekpere banyere ya ọtụtụ mgbe. Ma, ọ bụ mkpebi o mere, o nweghịkwa mgbe m gbalịrị ịgwa ya lọta. A sị ka e kwuwe, ihe m kụziiri ya mgbe niile bụ ibute ihe banyere Alaeze Chineke ụzọ! O jeela ozi ala ọzọ ruo iri afọ atọ. Ana m ekelekwa Jehova kwa ụbọchị na nwa m nwaanyị kwesịrị ntụkwasị obi ruo ugbu a. Ọ magburu onwe ya ma ọ bụrụ na anyị na-agba ụmụnna anyị ndị ji ndụ ha niile na-ejere Chineke ozi ume!Ọ dị mma ịgba ụmụnna anyị ndị ji ndụ ha niile na-ejere Chineke ozi umeỤmụnna Ji Ọṅụ Nabata Anyị Ọrụ 21:15-1720, 21. Olee ihe gosiri na Pọl chọsiri ike ka ya na ụmụnna ya nọrọ, oleekwa ihe mere o ji chọọ ka ya na ndị kwere ekwe ibe ya na-anọ?20Ha kwadebere maka njem ahụ. Pọl na ụmụnna ndị gosiri na ha ji obi ha niile kwado ya esoro gawa. Nebe ọ bụla Pọl na ndị ibe ya ruru mgbe ahụ ha na-aga Jeruselem, ha chọtara ụmụnna ha, ha na ha anọọ. Mgbe ha ruru na Taya, ha hụrụ ndị na-eso ụzọ Jizọs, ha na ha anọọ ụbọchị asaa. Na Tọlemeis, ha gara kelee ụmụnna ha, ha na ha anọọ otu ụbọchị. Na Sesaria, ha nọrọ abalị ole na ole nụlọ Filip. Mgbe e mechara, ụfọdụ nime ndị na-eso ụzọ Jizọs, ndị si Sesaria, kpọ Pọl na ndị ibe ya rute Jeruselem, bụ ebe otu nime ndị mbụ ghọrọ ndị na-eso ụzọ Jizọs aha ya bụ Minesin lere ha ọbịa. Luk kwuru na mgbe ha mechara ruo Jeruselem, ụmụnna ji ọṅụ nabata ha.Ọrụ 21:17.21O doro anya na Pọl chọrọ ka ya na ụmụnna ya nọrọ. Ụmụnna ya gbara ya ume, otú ahụ ụmụnna anyị na-agbakwa anyị ume taa. Ma eleghị anya, ọ bụ agbamume ahụ mere ka obi kaa Pọl mgbe ndị mmegide iwe ji chọrọ igbu ya.Nkebi nke 8Na-ekwusa Alaeze Chineke nEnweghị Ihe MgbochiNá nkebi a, anyị ga-ahụ nsogbu ìgwè mmadụ iwe ji nyere Pọl, otú e si tụọ ya mkpọrọ ọtụtụ ugboro, nakwa otú e si kpọpụ ya nihu ndị ọchịchị Rom dị iche iche. Noge ahụ a na-eme onyeozi ahụ ihe ndị ahụ, ọ dịghị mgbe ọ kwụsịrị ịgba àmà banyere Alaeze Chineke. Ka ị na-agụ akụkọ na-enye obi ụtọ e ji mechie akwụkwọ Ọrụ Ndịozi, jụọ onwe gị, sị, Olee otú m ga-esi eṅomi onye a ji obi ike na ịnụ ọkụ nobi kwusaa ozi ọma?23 Nụrụnụ Ihe M Na-ekwu Iji Zara Ọnụ M1, 2. Olee ihe mere Pọl ji gaa Jeruselem, oleekwa nsogbu ndị ọ ga-enwe nebe ahụ?PỌL abịala ọzọ na Jeruselem! Ọ na-aga nokporo ámá ya ndị na-ekwo ekwo ma dị warara. Nakụkọ banyere ndị Jehova, e nweghị obodo ọzọ wuru ewu nụwa karịa Jeruselem. Ọtụtụ nime ndị bi na ya mgbe ahụ ka ji ya na-akpa nganga. Pọl ma na ọtụtụ Ndị Kraịst bi na Jeruselem chere na o nweghị ihe ga-eme obodo ahụ, ha achọghị ịma na Jehova agbanweela otú o si emeso ndị ya ihe. Nihi ya, Pọl ghọtara na e wezụga ihe oriri Ndị Kraịst ahụ na-enweghị, bụ nke mere o ji kpebie ịga Jeruselem mgbe ọ nọ nEfesọs, ụfọdụ nime ha aghọtabeghị na Chineke akagbuola Iwu Mozis. Ọrụ 19:21 O kpebisiri ike ịga leta ha nagbanyeghị nsogbu ọ ga-enwe nebe ahụ.2Olee nsogbu Pọl ga-enwe na Jeruselem? Otu nsogbu ọ na-aga inwe ga-esi naka ndị na-eso ụzọ Kraịst. Obi adịghị ụfọdụ nime ha mma nihi asịrị ndị ha na-anụ banyere Pọl. Ma, ndị ga-aka enye Pọl nsogbu bụ ndị iro Kraịst. Ha ga-ebo Pọl ebubo ụgha, kụọ ya ihe, chọọkwa igbu ya. Ihe ndị a a ga-eme Pọl ga-emekwa ka o jiri ohere ahụ zara ọnụ ya. Obi umeala, obi ike na okwukwe o gosiri mgbe o nwere nsogbu ndị ahụ bụ ihe Ndị Kraịst kwesịrị ịmụta taa. Ka anyị chọpụta.Ha Malitere Inye Chineke Otuto Ọrụ 21:18-20a3-5. a Olee nnọkọ Pọl gara na Jeruselem, oleekwa ihe e kwuru na ya? b Olee ihe ndị anyị nwere ike ịmụta ná nnọkọ ahụ Pọl na ndị okenye nwere na Jeruselem?3Mgbe Pọl na ndị ibe ya rutere Jeruselem, nechi ya, ha gawara ịhụ ndị okenye ọgbakọ ebe ahụ. E nweghịdị onyeozi ọ bụla ka dị ndụ e kwutere okwu ya; ọ ga-abụ na mgbe ahụ, ha nọzi nọgbakọ ndị dị nebe ọzọ. Ma, Jems nwanne Jizọs ka nọ nebe ahụ na-eje ozi. Gal. 2:9 O yiri ka ọ bụ Jems bụ onyeisi oche mgbe ahụ Pọl na ndị okenye niile nwere nnọkọ.Ọrụ 21:18.4Pọl kelere ndị okenye ahụ ma malite ịkọrọ ha nụzọ zuru ezu ihe Chineke mere netiti ndị mba ọzọ site nozi ya. Ọrụ 21:19 O doro anya na ihe ahụ ọ kọọrọ ha gbara ha ume. Taa, anyị na-enwekwa obi ụtọ ma anyị nụ otú ozi ọma si na-aga nihu nobodo ndị ọzọ.Ilu 25:25.5Mgbe Pọl na-ekwu okwu, ọ ga-abụ na o kwuru banyere onyinye ndị ahụ ụmụnna nọ na Yurop bunyere ya ka o nye ha. Ọ ga-abụrịrị na ụmụnna ahụ Pọl gwara okwu nwere obi ụtọ nihi otú ọnọdụ ha si metụ ụmụnna ndị bi nobodo ndị dị anya nobi. Neziokwu, obi dị ha ụtọ, nihi na Ọrụ Ndịozi kwuru na mgbe ndị okenye ahụ nụchara okwu Pọl, ha malitere inye Chineke otuto! Ọrụ 21:20a Taa, obi na-atọkwa ọtụtụ ndị nwere ọdachi ma ọ bụ ndị na-arịa ọrịa ụtọ mgbe ụmụnna ha gbataara ha ọsọ enyemaka, gbaakwa ha ume.Ọtụtụ Ka Na-anụrụ Iwu ahụ Ọkụ nObi Ọrụ 21:20b, 216. Olee nsogbu a kọọrọ Pọl?6Ndị okenye ahụ gwaziri Pọl na e nwere nsogbu na Judia nihi asịrị a nụrụ banyere ya. Ha gwara ya, sị: Nwanna, ị na-ahụ ọtụtụ puku ndị kwere ekwe e nwere netiti ndị Juu; ha niile na-anụkwara Iwu ahụ ọkụ nobi. Ma ha nụrụ asịrị a kọrọ banyere gị na ị nọ na-akụziri ndị Juu niile nọ netiti ndị mba ọzọ ka ha hapụ iso Mozis, na-agwa ha ka ha ghara ibi ụmụ ha úgwù ma ọ bụ ije ije dị ka omenala ndị gbanyesiri mgbọrọgwụ ike si dị.Ọrụ 21:20b, 21.7, 8. a Olee echiche na-ezighị ezi ọtụtụ Ndị Kraịst nọ na Judia nwere? b Gịnị mere echiche na-ezighị ezi ụfọdụ Ndị Kraịst bụ ndị Juu nwere apụtaghị na ha adapụla nezi ofufe?7Gịnị mere ọtụtụ Ndị Kraịst ka ji na-anụrụ Iwu Mozis ọkụ nobi, ebe ọ bụkwanụ na ọ karịala iri afọ abụọ e wepụrụ ya? Kọl. 2:14 Nafọ 49 O.A., ndịozi na ndị okenye, bụ ndị zukọtara na Jeruselem, degaara ọgbakọ dị iche iche akwụkwọ ozi, ma kọwaara ha na ọ dịghị mkpa ibi ndị mba ọzọghọrọ Ndị Kraịst úgwù, ma ọ bụ ka ha debe Iwu Mozis. Ọrụ 15:23-29 Ma, akwụkwọ ozi ahụ ekwughị banyerendị Juubụ Ndị Kraịst, ndị ọtụtụ nime ha na-aghọtaghị na a kagbuola Iwu Mozis.8Echiche ahụ na-ezighị ezi ndị Juu ahụ kwere ekwe nwere ò gosiri na ha ekwesịghị ịbụ Ndị Kraịst? Mbanụ. Ọ bụghị na e nwere mgbe ha na-ekpere arụsị, ma ugbu a, ha anọgide na-eme ememme ikpere arụsị ndị ha na-emebu. Ọ bụ Jehova nyere ndị Juu ahụ kwere ekwe Iwu ahụ dị ha oké mkpa. E nweghị ihe ọ bụla jikọrọ ya na ndị mmụọ ọjọọ. Ọ bụghịkwanụ ihe ọjọọ. Ma, e nyere Iwu ahụ nọgbụgba ndụ ochie, ma Ndị Kraịst nọzi nọgbụgba ndụ ọhụrụ. Ofufe dị ọcha mere ka ihe ndị a na-eme nọgbụgba ndụ Iwu ahụ ghara ịba uru. Ndị Kraịst bụ ndị Hibru, ndị na-anụrụ Iwu ahụ ọkụ nobi, aghọtaghị ọgbakọ Ndị Kraịst, ha atụkwasịghịkwa ya obi. Ha kwesịrị ịgbanwe echiche ha ka ya na eziokwu Chineke na-ezi ndị ya mgbe ahụ bụrụ otu.Jere. 31:31-34;Luk 22:20.O Nweghị Ihe Dị nAsịrị Ahụ Ọrụ 21:22-269. Olee ihe Pọl kụziri banyere Iwu Mozis?9Oleekwanụ banyere asịrị ahụ a kọrọ na Pọl na-akụziri ndị Juu nọ netiti ndị mba ọzọ ka ha ghara ibi ụmụ ha úgwù ma ọ bụ ije ije dị ka omenala ndị gbanyesiri mgbọrọgwụ ike si dị? Ebe ọ bụ na Pọl bụ onyeozi nke ndị mba ọzọ, ha kweere na ọ kwadoro mkpebi ahụ e mere nke bụ na ndịJentaịl ekwesịghị idebe Iwu Mozis. O kwukwara na ọ dịghị mma ka onye ọ bụla gwa ndị Jentaịl kwere ekwe na e kwesịrị ibi ha úgwù iji gosi na ha na-edebe Iwu Mozis. Gal. 5:1-7 Pọl kwusakwaara ndị Juu nọ nobodo ndị ọ gara ozi ọma. Ọ ga-abụrịrị na ọ kọwaara ndị nabatara ihe o kwuru na ọnwụ Jizọs kagburu Iwu Mozis nakwa na ọ bụ okwukwe na-eme ka mmadụ bụrụ onye ezi omume, ọ bụghị idebe Iwu Mozis.Rom 2:28, 29;3:21-26.10. Olee otú Pọl si chebara ndị ọzọ echiche nokwu ndị metụtara Iwu Mozis na ibi úgwù?10Ma Pọl amaghị ndị na-eme omenala ndị Juu nihi akọnuche ha ikpe, dị ka arụghị ọrụ nỤbọchị Izu Ike ma ọ bụ ịjụ iri ihe ụfọdụ. Rom 14:1-6 O nyeghịkwa iwu banyere ibi úgwù. Neziokwu, Pọl biri Timoti úgwù ka ndị Juu ghara inyo Timoti enyo, ebe ọ bụ na nna ya bụ onye Grik. Ọrụ 16:3 Ọ bụ mmadụ ga-eji aka ya kpebie ma à ga-ebi ya úgwù. Pọl gwara ndị Galeshia, sị: Ibi úgwù abaghị uru ọ bụla, ebighị úgwù abaghịkwa, ma okwukwe nke na-arụ ọrụ site nịhụya bara uru. Gal. 5:6 Otú ọ dị, ọ bụrụ na e bie mmadụ úgwù nihi na ọ chọrọ idebe Iwu Mozis, ma ọ bụkwanụ mmadụ ekwuo na ọ bụ ibi úgwù ga-eme ka mmadụ bụrụ onye ezi omume nanya Jehova, ọ na-egosi na onye ahụ enweghị okwukwe.11. Olee ihe ndị okenye gwara Pọl ka o mee, oleekwa ihe ime ihe ahụ ha kwuru pụtara? Gụọkwaihe e dere nala ala peeji.11Nagbanyeghị na asịrị ndị ahụ a nụrụ banyere Pọl abụghị eziokwu, ha nyere ndị Juu kwere ekwe nsogbu nobi. Nihi ya, ndị okenye ahụ gwara Pọl, sị: Anyị nwere ndị ikom anọ ndị ka bu nkwa ha kwere Chineke. Kpọrọ ndị ikom a gaa ka gị na ha mee onwe unu ka unu dị ọcha dị ka iwu kwuru, kwụọkwa ụgwọ ihe ha mefuru, ka e wee kpụọ ha isi. Onye ọ bụla ga-esikwa otú a mara na o nweghị ihe dị nasịrị ahụ a kọọrọha banyere gị, kama na ị na-eje ije nụzọ kwesịrị ekwesị, na gị onwe gị na-edebekwa Iwu ahụ.Ọrụ 21:23, 24.12. Olee otú Pọl si gosi na ya dị njikere ime mgbanwe na ime ihe ndị okenye nọ na Jeruselem gwara ya mee?12Pọl gaara agwa ha na ọ bụghị asịrị a na-akọ banyere ya kpatara nsogbu ahụ, kama na ihe kpatara ya bụ na ndị Juu kwere ekwe na-anụrụ Iwu Mozis ọkụ nobi. Kama ime otú ahụ, ọ dị njikere ime ihe ndị okenye ahụ gwara ya mee, ebe ọ bụ na ọ gaghị emebi iwu Chineke. O bula ụzọ dee akwụkwọ, sị: Nebe ndị nọ nokpuru iwu nọ, adịrị m ka onye nọ nokpuru iwu, ọ bụ ezie na mụ onwe m anọghị nokpuru iwu, ka m wee rite ndị nọ nokpuru iwu nuru. 1 Kọr. 9:20 Nokwu ahụ, Pọl kwetara ime ihe ndị okenye nọ na Jeruselem gwara ya mee, ma yie onye nọ nokpuru iwu. Ihe ahụ o mere gosiri na anyị kwesịrị ịna-eme ihe ndị okenye gwara anyị mee taa, ọ bụghị isi ọnwụ na-eme ihe otú masịrị anyị.Hib. 13:17.IWU NDỊ ROM NA ỤMỤ AMAALA ROMNdị ọchịchị Rom anaghị etinyecha anya nọchịchị ime obodo. Ndị Juu na-agbasokarị iwu ha nihe ọ bụla ha na-eme. Naanị ihe mere ndị Rom ji tinye ọnụ nokwu Pọl bụ na ọgba aghara ahụ e nwere mgbe ọ gara nụlọ nsọ nwere ike ime ka obodo ahụ niile gbawa aghara.Ndị ọchịchị Rom na-atụrụ ndị na-abụghị ụmụ amaala Rom bi nobodo ndị Rom na-achị ihe ha na-eme. Ma, otú ha si emeso ụmụ amaala Rom omume na-adị iche.Ịbụ nwa amaala Rom na-eme ka mmadụ na-erite uru ụfọdụ a na-adịghị eji egwuri egwu nalaeze ukwu ahụ niile. Dị ka ihe atụ, iwu akwadoghị ka e kee onye Rom agbụ ma ọ bụ kụọ ya ihe ma ọ bụrụ na a mabeghị ya ikpe, nihi na ọ bụ naanị ndị ohu ka a na-eme otú ahụ. Ụmụ amaala Rom nwekwara ikike itinye akwụkwọ ka eze ukwu nọ na Rom kpegharịa ikpe gọvanọ na-achị ógbè kpere.E nwere ọtụtụ ụzọ mmadụ nwere ike isi ghọọ nwa amaala Rom. Nke mbụ bụ site nọmụmụ. Mgbe ụfọdụ, eze ukwu na-ahọrọ ụfọdụ ndị mee ha ụmụ amaala, ma ọ bụkwanụ mee ndị niile na-abụghị ndị ohu nọ nobodo ma ọ bụ nógbè ụmụ amaala, nihi ọrụ ndị ha rụrụ. Ohu nke zụụrụ nnwere onwe ya naka nwa amaala Rom, ohu nna ya ukwu tọhapụrụ, ma ọ bụ onye agha na-abụghị onye Rom nke so ndị agha Rom lụọ agha ma laa ezumike nkà nwere ike ịghọ nwa amaala Rom. O yiri ka è nwere ọnọdụ ụfọdụ nwere ike ime ka mmadụ jiri ego zụta ikike ịbụ nwa amaala Rom. Ọ bụ ya mere ọchịagha bụ Klọdiọs Laịsias ji gwa Pọl, sị: Eji m ego buru ibu zụta ikike a nke ịbụ nwa amaala. Pọl agwa ya, sị: M nwetara ikike a site nọmụmụ. Ọrụ 22:28 Nihi ya, ọ ga-abụrịrị na e nwere otú otu nime ndị nna nna Pọl si nweta ikike ịbụ nwa amaala Rom, ọ bụ ezie na anyị amaghị otú o si nweta ya.par. 52Na narị afọ mbụ Oge Anyị, ọtụtụ ndị bi na Judia abụghị ụmụ amaala Rom. Ọ bụ na narị afọ nke atọ ka e bidoro ime ndị niile bi nobodo ndị Rom na-achị ụmụ amaala Rom.Mgbe a gwara Pọl mee ihe na-emebighị iwu Akwụkwọ Nsọ, o mere ya. Ị na-eme otú ahụ?O Kwesịghị Ịdị Ndụ! Ọrụ 21:2722:3013. a Gịnị mere ụfọdụ ndị Juu ji kpata ọgba aghara nụlọ nsọ? b Olee otú e si napụta Pọl?13Ihe agaghị nke ọma nụlọ nsọ. Mgbe ọ fọrọ ntakịrị ka ụbọchị ha kwere nkwa ahụ zuo, ndị Juu si Eshia hụrụ Pọl ma bo ya ebubo ụgha na ọ na-akpọbata ndị Jentaịl nụlọ nsọ. Ha kpasukwara ọgba aghara. Ma a sị na ọchịagha ndị Rom ahụ gbara nkịtị, ha gaara akụgbu Pọl. Ma kama ịhapụ Pọl, ọchịagha ndị Rom ahụ tinyere ya nụlọ mkpọrọ. Malite nụbọchị ahụ, Pọl ga-anọ nụlọ mkpọrọ afọ anọ tupu a tọhapụ ya. Ndị Juu ka na-achọ otú ha ga-esi gbuo ya. Mgbe ọchịagha ahụ jụrụ ndị Juu ihe mere ha ji chọọ igbu Pọl, ha malitere iti mkpu ma na-ebo Pọl ebubo dị iche iche. Ụzụ ha na-eme ekweghịdị ọchịagha ahụ ghọta ihe ha na-ekwu. Ọnọdụ ahụ kara njọ, nke mere ka e buruzie Pọl eburu pụọ nebe ahụ. Mgbe Pọl na ndị agha Rom chọrọ ịbanye nogige ndị agha, ọ gwara ọchịagha ahụ, sị: Ana m arịọ gị, nye m ikike ka m gwa ndị a okwu. Ọrụ 21:39 Ọchịagha ahụ kwetara. Pọl ejiri obi ike gwa ìgwè mmadụ ahụ ihe o kweere.14, 15. a Olee ihe Pọl kọọrọ ndị Juu ahụ? b Olee ihe ọchịagha ndị Rom mere iji mata ihe mere ndị Juu ji na-ewesa Pọl iwe?14Pọl malitere okwu ya, sị: Nụrụnụ ihe m na-ekwu iji zara ọnụ m. Ọrụ22:1 Pọl ji asụsụ Hibru gwa ìgwè mmadụ ahụ okwu, nke mere ka ha nọrọ nwayọọ. Ọ gwara ha hoo haa ihe mere o ji na-esozi ụzọ Kraịst. Pọl si otú ahụ jiri akọ gwa ndị Juu ahụ ihe ndị ha nwere ike ịchọpụta ma hà bụ eziokwu ma ha chọọ. Ọ ga-abụ na ụfọdụ ndị nọ ebe ahụ ma na Pọl gụrụ akwụkwọ nụkwụ Gameliel bụ onye a ma ama, nakwa na ọ kpagburu ndị na-eso ụzọ Kraịst. Ma, mgbe ọ na-aga Damaskọs, Kraịst, bụ onye a kpọlitere nọnwụ, gwara ya okwu nọhụụ. Ndị ha na Pọl so hụrụ ìhè nwurunụ ma nụ otu olu, ma ha aghọtaghị ihe o kwuru. Ọrụ 9:7;22:9 Ha mechara duru Pọl gaa Damaskọs ebe ọ bụ na ọhụụ ahụ ọ hụrụ mere ka o kpuo ìsì. Nebe ahụ ka Aayas rụrụ ọrụ ebube, Pọl ahụwa ụzọ. Ndị Juu bi nebe ahụ ma Aayas ama.15Pọl gara nihu ịkọrọ ha na mgbe ya laghachiri Jeruselem, na ya hụrụ Jizọs nọhụụ nụlọ nsọ. Mgbe o kwuru ihe a, iwe were ndị Juu, ha etie mkpu, sị: Wepụnụ nwoke dị otú a nụwa, nihi na o kwesịghị ịdị ndụ! Ọrụ 22:22 Ebe ọ bụ na ọchịagha ahụ chọrọ ichebe Pọl, ọ kpọbatara ya nogige ndị agha. Ọ chọrọ ịmata ihe mere ndị Juu ji na-ewesa Pọl iwe. Nihi ya, ọ gwara ya na a ga-eji ịpịa ihe gbaa ya ajụjụ. Ma, Pọl gwara ha na ya bụ nwa amaala Rom, si otú ahụ jiri ikike iwu ndị Rom nyere ya napụta onwe ya. Taa, ndị na-efe Jehova na-ejikwa ikike iwu obodo nyere ha dị ka ụmụ amaala eme ka a mata na iwu kwadoro okpukpe ha. Gụọ igbe dị na peeji nke 184, bụ Iwu Ndị Rom na Ụmụ Amaala Rom, nakwa nke dị nokpuru ebe a, bụ Mgba Ndị A Gbara nỤlọikpe nOge Anyị A. Mgbe ọchịaghaahụ nụrụ na Pọl bụ onye Rom, ọ ghọtara na ya kwesịrị isi nụzọ ọzọ gbaa Pọl ajụjụ. Nechi ya, ọ gwara Sanhedrin, bụ ụlọikpe kacha elu nke ndị Juu, ka ha zukọọ maka okwu ahụ, ma kpọpụtara ha Pọl.MGBA NDỊ A GBARA NỤLỌIKPE NOGE ANYỊ ADị ka Pọl onyeozi, Ndịàmà Jehova noge anyị a agbaala mgba nụlọikpe dị iche iche ka e wepụ iwu a machibidoro ozi ọma ha na-ekwusa. Ha na-anụ ọkụ nobi nikwado ozi ọma na iji iwu mee ka o guzosie ike.Fil. 1:7.Nagbata afọ 1920 na 1939, a tụrụ ọtụtụ narị nime ha mkpọrọ nihi ikesa akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl. Dị ka ihe atụ, nafọ 1926, e nwere narị okwu ikpe asatọ na iri itoolu na asaa a na-etinyebeghị ọnụ nụlọikpe ndị Germany. Nihi ọtụtụ akwụkwọ ndị a gbara nụlọikpe, e hiwere Ngalaba Okwu Iwu nalaka ụlọ ọrụ dị na Germany. Nagbata afọ 1930 na 1939, a nwụchiri ọtụtụ narị ụmụnna anyị kwa afọ naanị na United States, nihi ikwusa ozi ọma site nụlọ ruo nụlọ. Nafọ 1936, ndị a nwụchiri ruru otu puku, otu narị na iri anọ na itoolu. E hiwekwara Ngalaba Okwu Iwu na United States nke ga na-enyere ụmụnna anyị aka. Site nafọ 1933 ruo 1939, Ndịàmà nọ na Romania nwere ikpe ruru narị ise na iri atọ nụlọikpe. Ma, ụmụnna anyị meriri nọtụtụ akwụkwọ mkpegharị ikpe ha gbara nỤlọikpe Kacha Elu nobodo ahụ. Ihe ndị dị otú ahụ emeekwala nọtụtụ obodo.E nweela mgbe okwu Ndị Kraịst pụrụ nụlọikpe nihi na akọnuche ha ekweghị ha mee ihe ga-eme ka ha na ụwa bụrụ otu. Aịza. 2:2-4;Jọn 17:14 Ndị mmegide na-ebo ha ebubo ụgha na ha na-agba ọchịchị mgba okpuru, ya emee mgbe ụfọdụ ka a machibido ọrụ ha iwu. Ma, kemgbe ọtụtụ afọ, ọtụtụ ndị ọchịchị aghọtala na Ndịàmà Jehova anaghị enye ọchịchị ha nsogbu.par. 60Ọ bụrụ na ị chọrọ ịgụ banyere mmeri Ndịàmà Jehova meriri nobodo dị iche iche, gụọ Isi nke Iri Atọ nakwụkwọ bụJehovahs WitnessesProclaimers of Gods Kingdom.Abụ M Onye Farisii Ọrụ 23:1-1016, 17. a Olee ihe mere mgbe Pọl gwara ụlọikpe Sanhedrin okwu? b Mgbe a kụrụ Pọl ihe, olee otú o si gosi na ya dị umeala nobi?16Pọl malitere ịzara ọnụ ya nihu Sanhedrin, sị: Ụmụnna m, eji m ezi akọ na uche zuru okè na-ebi ndụ nihu Chineke ruo taa. Ọrụ 23:1 O kwughị ihe ọzọ. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Aayas bụ nnukwu onye nchụàjà wee nye ndị guzo ya nso iwu ka ha tie ya ihe nọnụ. Ọrụ 23:2 Ihe ahụ bụ mkparị! O gosiri na ha buuru Pọl ihe ọjọọ nobi nihi na ha kpọrọ ya onye ụgha nebughị ụzọ nweta ihe akaebe ọ bụla! Ka a sịkwa ihe mere Pọl ji gwa ya, sị: Chineke ga-eti gị ihe, gị mgbidi e tere nzụ. Ị nọ ọdụ na-ekpe m ikpe dị ka Iwu ahụ si dị ma notu mgbe ahụ na-emebi Iwu ahụ, na-enye iwu ka e tie m ihe?Ọrụ 23:3.17O juru ụfọdụ ndị guzo ya nakụkụ anya. Ihe juru ha anya abụghị onye kụrụ Pọl ihe, kama ọ bụ ihe Pọl mere! Ha sịrị ya: Ị na-ekwujọ nnukwu onye nchụàjà nke Chineke? Pọl gwara ha ihe gosiri na ọ dị umeala nobi ma na-akwanyere Iwu Mozis úgwù. Ọ sịrị: Ụmụnna m, amaghị m na ọ bụ nnukwu onye nchụàjà. Nihi na e dere, sị, Ekwula okwu ọjọọ banyere onye na-achị ndị gị.Ọrụ 23:4, 5;Ọpụ. 22:28 Pọl chepụtara ụzọ ọzọ o si gwa ha okwu. Mgbe ọ chọpụtara na ndị nọ na Sanhedrin ahụ bụ ndị Farisii na ndị Sadusii, ọ sịrị: Ụmụnna m, abụ m onye Farisii, nwa onye Farisii. Ọ bụ nihi olileanya mbilite nọnwụ nke ndị nwụrụ anwụ ka a na-ekpe m ikpe.Ọrụ 23:6.Dị ka Pọl mere, mgbe anyị na-agwa ndị na-ekpe okpukpe ọzọ okwu, anyị na-eji ihe anyị na ha kweere agwa ha okwu18. Gịnị mere Pọl ji sị na ya bụ onye Farisii, oleekwa otú anyị nwere ike isi mee ka ya mgbe ụfọdụ?18Gịnị mere Pọl ji sị na ya bụ onye Farisii? Ọ bụ nihi na ọ bụ nwa onye Farisii, ya bụ na o si nagbụrụ ndị Farisii. Nihi ya, ọtụtụ mmadụ nwereike ikwu na ọ bụ onye Farisii.Ma, gịnị mere Pọl ji kwuo na ya kweere ná mbilite nọnwụ ahụ ndị Farisii kweere? E kwuru na ndị Farisii kweere na mkpụrụ obi anaghị anwụ anwụ, nakwa na mkpụrụ obi ndị ezi omume ga-emecha lọghachi nahụ ha. Pọl ekweghị nozizi ndị ahụ. O kweere ná mbilite nọnwụ, nke Jizọs kụziri. Jọn 5:25-29 Nagbanyeghị nke ahụ, Pọl kwetara ihe ndị Farisii kwuru na e nwere olileanya na mmadụ ga-adị ndụ ọzọ ma ọ nwụọ. Ma ndị Sadusii achọghị iji ntị anụ na onye nwụrụ anwụ ga-adị ndụ ọzọ. Anyị nwere ike ime ka Pọl mgbe anyị na-agwa ndị Katọlik ma ọ bụ ndị na-aga chọọchị ọzọ okwu. Anyị nwere ike ịgwa ha na anyị kweere na Chineke otú ha kweere. Neziokwu, ha nwere ike ikwere nAtọ nIme Otu, ma anyị kweere na Chineke e kwuru okwu ya na Baịbụl. Nagbanyeghị nke ahụ, anyị na ha kweere na e nwere Chineke.19. Gịnị mere e ji nwee ọgba aghara ná nzukọ Sanhedrin?19Okwu Pọl mere ka ndị Sanhedrin kewaa. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Oké iti mkpu dara, ụfọdụ ndị odeakwụkwọ nọ nòtù ndị Farisii bilikwara wee malite ịrụsi ụka ike, sị: Anyị ahụghị ihe ọjọọ ọ bụla nwoke a mere; kama ọ bụrụ na mmụọ ma ọ bụ mmụọ ozi gwara ya okwu,. Ọrụ 23:9 Ndị Sadusii achọghị iji ntị anụ na mmụọ ozi gwara Pọl okwu, nihi na ha ekweghị ná ndị mmụọ ozi! Gụọ igbe dị nokpuru ebe a, bụ Ndị Sadusii na Ndị Farisii. Ọgba aghara ahụ mechara sie ezigbo ike, nke mere ka ọchịagha ndị Rom ahụ napụta onyeozi ahụ ọzọ. Ọrụ 23:10 Ma, Pọl onyeozi ka nọ ná nsogbu. Gịnị ga-emezi ya? Anyị ga-amụtakwu ihe banyere ya nisiokwu ọzọ.24 Nwee Obi Ike!1, 2. Gịnị mere mkpagbu a na-akpagbu Pọl na Jeruselem ejughị ya anya?A NAPỤTARA Pọl naka ìgwè mmadụ iwe ji na Jeruselem, ma tụọ ya mkpọrọ ọzọ. Onyeozi ahụ na-anụ ọkụ nobi ma na a ga-akpagbu ya na Jeruselem. A gwara ya na agbụ na mkpagbu na-echere ya nobodo ahụ. Ọrụ 20:22, 23 Nagbanyeghị na Pọl amachaghị ihe na-aga ime ya, ọ ma na ya ga na-ata ahụhụ nihi aha Jizọs.Ọrụ 9:16.2Ndị amụma bụ Ndị Kraịst gwadịrị Pọl na a ga-eke ya agbụ ma nyefee ya naka ndị mba ọzọ. Ọrụ 21:4,10, 11 Ọ dịbeghị anya ìgwè ndị Juu nwara igbu Pọl, obere oge, ya eyie ka òtù Sanhedrin hà ga-adọrisị Pọl mgbe ha na-arụ ụka nihe o kwuru. Ugbu a, onyeozi ahụ bụ onye mkpọrọ nke nọ naka ndị agha Rom, e nwekwara ikpe ndị a ga-ekpe ya na ebubo ndị a ga-ebo ya. Ọrụ 21:31;23:10 Neziokwu, agbamume dị Pọl onyeozi mkpa!3. Olee ebe ndị anyị si enweta agbamume iji nọgide na-ekwusa ozi ọma?3Noge ọgwụgwụ a, anyị ma na a ga-akpagbukwa ndị niile na-achọ ibi ndụ nụzọ kwekọrọ ná nsọpụrụ Chineke ná mmekọrịta nke ha na Kraịst Jizọs. 2 Tim. 3:12 Site noge ruo noge, agbamume dị anyị mkpa iji nọgide na-ekwusa ozi ọma. Obi dị anyị ụtọ na anyị na-enweta agbamume noge kwesịrị ekwesị nakwụkwọ ndị ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi, onye nwekwara uche na-ebipụta, nakwa nọmụmụ ihe ndị ha haziiri anyị! Mat. 24:45 Jehova mesiri anyị obi ike na ọ gaghị agara ndị na-emegide ozi ọma anyị nke ọma. Ha agaghị ekpochapụli ndị ohu ya niile ma ọ bụ kwụsị ozi ọma ha na-ekwusa. Aịza. 54:17;Jere. 1:19 Ma, Pọl onyeozi kwanụ? Ò nwetara agbamume ga-enyere ya aka ịnọgide na-agba àmà nke ọma nagbanyeghị mmegide? Ọ bụrụ otú ahụ, olee otú o si nweta ya, onyekwa gbara ya ume? Olee ihe o mere?Otú Izu Ọjọọ E Ji Ịṅụ Iyi Gbaa Si Kụọ Afọ nAla Ọrụ 23:11-344, 5. Olee agbamume Pọl nwetara, oleekwa ihe mere o ji bụrụ noge kwesịrị ekwesị?4Pọl onyeozi nwetara agbamume dị ya oké mkpa nabalị ụbọchị ahụ a napụtara ya naka ndị Sanhedrin. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru, sị:Onyenwe anyị guzoro nakụkụ ya, sị ya: Nwee obi ike! Nihi na dị ka ị nọworo na-agba àmà nke ọma nihe banyere m na Jeruselem, otú ahụkwa ka ị na-aghaghị ịgba àmà na Rom. Ọrụ 23:11 Okwu agbamume ndị ahụ Jizọs gwara Pọl mere ka obi sie ya ike na a ga-anapụta ya. Ọ ma na ya ga-erurịrị Rom ma gbaa àmà banyere Jizọs nebe ahụ.Ihe karịrị ndị ikom iri anọ nime ha na-echechi ya.Ọrụ 23:215A gbara Pọl ume ahụ noge kwesịrị ekwesị. Mgbe chi bọrọ, ihe karịrị ụmụ nwoke iri anọ bụ ndị Juu gbara izu ọjọọ, ṅụọkwa iyi, kwuo na ha agaghị eri ihe ma ọ bụ ṅụọ ihe ọṅụṅụ ruo mgbe ha gburu Pọl. Izu ọjọọ ahụ ha ji ịṅụ iyi gbaa gosiri na ndị Juu ahụ kpebisiri ike igbu onyeozi ahụ. Ha chere na ihe ọjọọ ga-eme ha ma ọ bụrụ na ha emeghị ihe ha gbara nizu. Ọrụ 23:12-15 Ndị isi nchụàjà na ndị okenye kwadoro atụmatụ ha mere, ya bụ, ịkpọtaghachi Pọl na Sanhedrin maka ịjụkwu ya ajụjụ, dị ka à ga-asị na ha chọrọ ịchọpụtakwu ihe banyere ya. Ma, ndị ahụ gbaara Pọl izu ọjọọ ga-echechi ya nụzọ ka ha gbuo ya.6. Olee otú e si mee ka a mata izu a gbara igbu Pọl, oleekwa otú ndị na-eto eto taa nwere ike isi mee ihe ahụ nwa nwanne Pọl mere?6Ma, nwa nwanne Pọl nụrụ izu ọjọọ ahụ ha gbara, gaa kọọrọ ya Pọl. Pọl mere ka nwa okorobịa ahụ gaa kọọrọ ya ọchịagha ndị Rom bụ Klọdiọs Laịsias. Ọrụ 23:16-22 Neziokwu, Jehova hụrụ ụmụ okorobịa na-eme ka nwa nwanne Pọl ahụ a na-akpọghị aha ya nanya, ndị na-eji obi ike achọ ọdịmma nke ndị Chineke karịa nke ha, ma na-eme ihe ọ bụla ha nwere ike ime ịkwado ihe ndị metụtara Alaeze.7, 8. Olee ihe Klọdiọs Laịsias mere iji hụ na ọ dịghị ihe mere Pọl?7Ozugbo a gwara Klọdiọs Laịsias, bụ ọchịagha na-achị otu puku ndị agha, na a gbara izu igbu Pọl, o nyere iwu ka a kwadebe narị ndị agha anọ na iri asaa, ma ndị ji ube ma ndị na-agba ịnyịnya, ka ha si Jeruselem duru Pọl nabalị ahụ gaa Sesaria ka ihe ọ bụla ghara ime ya. Ozugbo o ruru ebe ahụ, ha ga-enyefe ya naka Gọvanọ Filiks.Nagbanyeghị na ọtụtụ ndị Juu bi na Sesaria, bụ ebe ndị Rom si na-achị Judia, ọ bụ ndị Jentaịl kacha biri na ya. Ebe ahụ dị jụụ. Ọ dịghị ka Jeruselem, bụ ebe ọtụtụ ndị kpọrọ ndị na-ekpe okpukpe ọzọ asị nakwa ebe a na-enwe ọgba aghara. Ọ bụkwa na Sesaria ka e nwere isi ụlọ ọrụ ndị agha Rom dị na Judia.8Laịsias mere ihe iwu Rom kwuru, ya bụ, o degaara Filiks akwụkwọ ozi ma kọọrọ ya banyere ikpe a na-ekpe Pọl. Laịsias kwuru na ya chebere Pọl ka ndị Juu ghara igbu ya, mgbe ya chọpụtara na ọ bụ nwa amaala Rom. O kwuru na e nweghị otu ihe nke kwesịrị ọnwụ ma ọ bụ agbụ ya hụrụ Pọl mere, ma, nihi nkata a kpaara Pọl, na ya na-ezitere ya gọvanọ Filiks ka ọ nụrụ ihe ndị na-ebo ya ebubo na-ekwu ma kpebie ikpe ahụ.Ọrụ 23:25-30.9. a Olee otú e si mee Pọl ihe a na-ekwesịghị ime nwa amaala Rom? b Gịnị mere anyị ji kwesị iji ikike anyị nwere nobodo dị ka ụmụ amaala chebe onwe anyị?9Ihe ahụ Laịsias dere ọ bụ eziokwu? Ọ bụghị ha niile bụ eziokwu. O yiri ka ọ chọrọ ka gọvanọ kpọọ ya ezigbo mmadụ. Neziokwu, ihe mere o ji napụta Pọl abụghị na ọ chọpụtara na onyeozi ahụ bụ nwa amaala Rom. Ihe ọzọ bụ na Laịsias ekwughị na e nweela mgbe ya nyere iwu ka e jiri agbụ ígwè abụọ kee Pọl, kwuokwa ka e jiri ịpịa ihe gbaa ya ajụjụ. Ọrụ 21:30-34;22:24-29 Nihi ya, Laịsias mere Pọl ihe a na-ekwesịghị ime nwa amaala Rom. Taa, Setan na-eji ndị mmegide okpukpe ha na-agba ara eme ka mkpagbu anyị ka njọ, ha nwekwara ike ime anyị ihe a na-ekwesịghị ime nwa amaala. Ma dị ka Pọl mere, ndị Chineke na-ejikarị ikike ha nwere nobodo dị ka ụmụ amaala ewepụ okwu ha nụlọikpe iji nweta nchebe.Achọrọ M Ịzara Ọnụ M nEgbughị Oge Ọrụ 23:3524:2110. Olee ebubo ndị na-abụghị obere okwu e boro Pọl?10Na Sesaria, a nọ na-eche Pọl nche nebe obibi ndị ọchịchị dị nobí Herọd, ruo mgbe ndị na-ebo ya ebubo ga-esi Jeruselem bịarute. Ọrụ 23:35 Mgbe ụbọchị ise gachara, ha bịarutere, ya bụ, Nnukwu Onye Nchụàjà bụ Aayas, ọkà okwu ihu ọha bụ Tetọlọs, na ndị okenye ụfọdụ. Tetọlọs bu ụzọ too Filiks nihi ihe ọ na-emere ndị Juu, ikekwe ka Filiks kpọọ ya onye ọma.Ihe ọzọ Tetọlọs mere bụ ikwu ihe banyere Pọl. O kwuru na Pọl bụ ajọ mmadụ, ọ na-akpalikwa ndị Juu niile nọ nelu ụwa dum mmadụ bi imegide ọchịchị. Ọ bụkwa onye ndú nke òtù ndị Nazaret, onye nwara imerụ ụlọ nsọ, onye anyị jidekwara. Ndị Juu ndị ọzọ sonyekwara nibo ya ebubo, na-ekwusi ike na ihe ndị a bụ eziokwu. Ọrụ 24:5, 6,9 Ịkpali ndị mmadụ imegide ọchịchị, ịbụ onye ndú òtù ọjọọ, na imerụ ụlọ nsọ abụghị obere ebubo, e nwedịrị ike ịma mmadụ ikpe ọnwụ nihi ebubo ndị ahụ.11, 12. Olee otú Pọl si gosi na ebubo niile ahụ e boro ya abụghị eziokwu?11E nyeziri Pọl ohere ka o kwuo okwu. Otú o si malite okwu ya bụ: Achọrọ m ịzara ọnụ m negbughị oge. O kwuru na ebubo niile ahụ e boro ya abụghị eziokwu. Onyeozi ahụ emerụghị ụlọ nsọ, o nweghịkwa mgbe ọ nwara ịkpali ndị mmadụ imegide ọchịchị. O kwuru na ya anọghị na Jeruselem kemgbe ọtụtụ afọ nakwa na ya ji onyinye ebere bịa, ya bụ, ihe a tụkọtaara Ndị Kraịst dara ogbenye, ma eleghị anya nihi ụnwụ nri na mkpagbu. O kwuru na tupu ya abanye nụlọnsọ, na ya mere onwe ya ka ya dị ọcha dị ka iwu kwuru nakwa na ya gbalịrị inwe akọ na uche dị ọcha ka ya ghara imejọ Chineke na mmadụ.Ọrụ 24:10-13,16-18.12Ma, Pọl kwetara na ya na-ejere Chineke nke nna nna ya hà ozi dị nsọ dị ka ụzọ ahụ ha na-akpọ òtù si dị. O kwusiri okwu ike na ya kweere ihe niile e kwuru nIwu ahụ nakwa ihe niile e dere nAkwụkwọ Ndị Amụma, kwuokwa na ya nwere olileanya na a gaje inwe mbilite nọnwụ nke ma ndị ezi omume ma ndị ajọ omume otú ahụ ndị na-ebo ya ebubo nwere. Pọl gwaziri ndị ahụ na-ebo ya ebubo ka ha kwuo ihe mere ha ji na-ebo ya ebubo. O kwuru, sị: Ka ndị nọ nebe a kwuo nonwe ha ihe ọjọọ ha chọpụtara mgbe m guzo nihu Sanhedrin, ma e wezụga nihe metụtara otu okwu a nke m tiri ná mkpu mgbe m guzo ọtọ netiti ha, Ọ bụ nihi mbilite nọnwụ nke ndị nwụrụ anwụ ka a na-ekpe m ikpe taa nihu unu!Ọrụ 24:14, 15,20, 21.13-15. Gịnị mere Pọl ji bụrụ onye anyị kwesịrị iṅomi niji obi ike agba àmà nihu ndị ọchịchị?13Anyị kwesịrị ime ka Pọl mgbe ọ bụla a kpọpụrụ anyị nihu ndị ọchịchị nihi ofufe anyị, ma bo anyị ebubo ụgha na anyị na-akpali ọgba aghara, na-akpali ndị mmadụ imegide ọchịchị, ma ọ bụ na anyị bụ òtù dị ize ndụ. Pọl anwaghị ịzụrụ ụtọ gọvanọ, ya bụ, iji ire ụtọ na-agwa ya okwu otú ahụ Tetọlọs mere. Pọl nọ nwayọọ ma kwanyere gọvanọ ùgwù. O ji akọ kwuo ihe bụ eziokwu otú ọ ga-edo anya. Pọl kwuru na ndị Juu si nógbè Eshia bịa, bụ ndị na-ebo ya ebubo naọ na-emerụ ụlọ nsọ, anọghị ebe ahụ, nakwa na dị ka iwu kwuru, ha kwesịrị ịnọ nihu ya kwuo ebubo ndị ha na-ebo ya.Ọrụ 24:18, 19.14Ma nke kacha mkpa bụ na e nweghị mgbe Pọl kwụsịrị ikwu ihe ndị o kweere. Onyeozi ahụ ji obi ike kwughachi na ya kweere ná mbilite nọnwụ, bụ ihe kpatara ọgba aghara ahụ e nwere mgbe ọ nọ nihu Sanhedrin. Ọrụ 23:6-10 Mgbe Pọl na-azara ọnụ ya, o kwusiri okwu ike banyere olileanya mbilite nọnwụ. Nihi gịnị? Nihi na Pọl na-ekwusa banyere Jizọs na mbilite nọnwụ ya, bụ ihe ndị mmegide ahụ na-achọghị iji ntị anụ. Ọrụ 26:6-8,22, 23 Neziokwu, ọ bụ ihe banyere mbilite nọnwụ, nke ka nke, ikwere na Jizọs nakwa na a kpọlitere ya nọnwụ, kpatara ọgba aghara ahụ.15Dị ka Pọl, anyị kwesịrị iji obi ike na-ekwusa ozi ọma. Okwu Jizọs gwara ndị na-eso ụzọ ya kwesịkwara ịgba anyị ume. Ọ sịrị ha: Mmadụ niile ga-akpọkwa unu asị nihi aha m. Ma, ọ bụ onye tachiri obi ruo ọgwụgwụ ka a ga-azọpụta. Ànyị kwesịrị ichegbu onwe anyị banyere ihe anyị ga-ekwu? Mbanụ, nihi na Jizọs mere ka obi sie anyị ike, sị: Mgbe ha du unu na-aga ka ha nyefee unu, unu ebula ụzọ na-echegbu onwe unu banyere ihe unu ga-ekwu; kama ihe ọ bụla e nyere unu noge awa ahụ, kwuonụ ya, nihi na ọ bụghị unu na-ekwu, kama ọ bụ mmụọ nsọ na-ekwu.Mak 13:9-13.Filiks Tụwara Ụjọ Ọrụ 24:22-2716, 17. a Olee otú Filiks si kpee Pọl ikpe? b Olee ihe mere ụjọ ji tụwa Filiks, oleekwa ihe mere o ji zie ugboro ugboro ka a kpọọ Pọl?16Ọ bụghị nke mbụ Gọvanọ Filiks na-anụ banyere ihe Ndị Kraịst kweere. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Ebe Filiks maara nụzọ ziri nnọọ ezi ihe ndị metụtara Ụzọ a nke bụ ihe a na-akpọ ndị na-eso ụzọ Jizọs tupu a kpọọ ha Ndị Kraịst, o yigharịrị ikpe ha wee sị: Mgbe ọ bụla Laịsias bụ ọchịagha ga-abịa, m ga-ekpebi okwu ndị a metụtara unu. O wee nye onyeisi ndị agha ahụ iwu ka a kpọchie nwoke ahụ, ka o nwetụkwa ntụsara ahụ nụlọ mkpọrọ, nakwa ka ọ ghara inwe onye ọ bụla nime ndị ya ọ ga-amachibido ilekọta ya.Ọrụ 24:22, 23.17Mgbe ụbọchị ụfọdụ gachara, Filiks na Drusila nwunye ya, bụ nwaanyị Juu, kwuru ka a kpọọ Pọl ma gee ya ntị nihe metụtara inwe okwukwe na Kraịst Jizọs. Ọrụ 24:24 Ma, mgbe Pọl kwuru banyere ezi omume na njide onwe onye na ikpe nke na-abịanụ, Filiks tụwara ụjọ, ikekwe nihi na ihe ndị ahụ Pọl kwuru mere ka obi ya na-ama ya ikpe nihi ihe ọjọọ ndị o merela. Nihi ya, ọ sịrị Pọl: Gawagodị, mgbe m nwetakwara ohere kwesịrị ekwesị, m ga-ezi ka a kpọọ gị ọzọ. Filiks na Pọl mechara hụ ọtụtụ mgbe, ma ọ bụghị nihi na ọ chọrọ ịmụta eziokwu, kama ọ na-atụ anya ka Pọl nye ya ego aka azụ.Ọrụ 24:25, 26.18. Olee ihe mere Pọl ji gwa Filiks na nwunye ya banyere ezi omume na njide onwe onye na ikpe nke na-abịanụ?18Gịnị mere Pọl ji gwa Filiks na nwunye ya banyere ezi omume na njide onwe onye na ikpe nke na-abịanụ? Cheta na ha chọrọ ịma ihe a chọrọ ka onye nwere okwukwe na Kraịst Jizọs mee. Pọl ma na ha na-eme omume rụrụ arụ, na-emekpọ ndị mmadụ ọnụ ma na-ekpe ikpe na-ezighị ezi. Nihi ya, ọ gwara ha ihe ndị niile chọrọ ịghọ ndị na-eso ụzọ Jizọs kwesịrị ime. Ihe Pọl kwuru gosiri na iwu ziri ezi nke Chineke dị ezigbo iche nụdị ndụ Filiks na nwunye ya na-ebi. Ihe ahụ o kwuru kwesịrị ime ka ha ghọta na mmadụ niile ga-aza Chineke ajụjụ banyere ihe ha na-eche, ihe ha na-ekwu, na ihe ha na-eme, nakwa na ikpe Chineke ga-ekpe ha dị mkpa karịa ikpe ahụ Filiks ga-ekpe Pọl. Ka a sịkwa ihe mere Filiks ji tụwa ụjọ!19, 20. a Mgbe anyị na-ezi ozi ọma, olee otú anyị kwesịrị isi mesoo ndị o nwere ike iyi ka hà nwere mmasị neziokwu Baịbụl ma ha na-achọ ọdịmma onwe ha naanị? b Olee otú anyị si mara na Filiks abụghị enyi Pọl?19Mgbe anyị na-ezi ozi ọma, anyị nwere ike ịhụ ndị dị ka Filiks. Ná mmalite, ha nwere ike ime ka hà nwere mmasị neziokwu Baịbụl, ma neziokwu, ha na-achọ ọdịmma onwe ha naanị. Anyị kwesịrị ịkpachara anya mgbe anyị na-enyere ndị dị otú ahụ aka. Ma, anyị nwekwara ike ime ka Pọl, ya bụ, iji akọ gwa ha ihe Chineke chọrọ ka ha mee. Ma eleghị anya, eziokwu ahụ nwere ike iru ha nobi. Ma, ọ bụrụ na o doo anyị anya na ha achọghị ịhapụ ihe ọjọọ ha na-eme, anyị ga-ahapụ ha ma chọwa ndị chọrọ ịmụta eziokwu ahụ.20Ma, akwụkwọ Ọrụ Ndịozi mere ka a mata ihe dị Filiks nobi. Ọ sịrị: Mgbe afọ abụọ gafere, Pọshiọs Festọs nọchiri Filiks; ma ebe ọ bụ na Filiks chọrọ inweta ihu ọma ndị Juu, ọ hapụrụ Pọl nagbụ. Ọrụ 24:27 Neziokwu, Filiks abụghị enyi Pọl. Filiks ma na ndị na-eso Ụzọ Ahụ anaghị emegide ọchịchị ma ọ bụ na-agba ya mgba okpuru. Ọrụ 19:23 Ọ makwa na e nweghị iwu Rom ọ bụla Pọl mebiri. Nagbanyeghị ihe ndị ahụ, Filiks kpọchiri Pọl nụlọ mkpọrọ nihi na ọ chọrọ inweta ihu ọma ndị Juu.21. Olee ihe mere Pọl mgbe Pọshiọs Festọs ghọrọ gọvanọ, oleekwa ihe o doro anya na ọ bụ ya gbara Pọl ume?21Ọrụ Ndịozi 24:27gosiri na Pọl ka nọ nụlọ mkpọrọ mgbe Pọshiọs Festọs ghọrọ gọvanọ nọchiri Filiks. Nihi ya, a kpọgara Pọl nihu ndị ọchịchị dị iche iche ka ọ zara ọnụ ya. Neziokwu, a kpụgara onyeozi ahụ na-anaghị atụ ụjọ nihu ndị eze na ndị gọvanọ. Luk 21:12 Anyị ga-achọpụta na o mechara kwusaara onye ọchịchị kacha ike noge ya ozi ọma. Noge ihe ahụ niile na-eme, okwukwe Pọl siri ike. O doro anya na okwu Jizọs bụ: Nwee obi ike! gbara ya ume.25 Ana M Akpọku Siza!1, 2. a Olee ọnọdụ Pọl nọ na ya? b Olee ajụjụ a jụrụ banyere mkpọku Pọl kpọkuru Siza?NDỊ agha ka na-eche Pọl nche na Sesaria. Mgbe ọ laghachiri Judia afọ abụọ gara aga, ndị Juu gbalịrị ihe karịrị ugboro atọ igbu ya nime ụbọchị ole na ole. Ọrụ 21:27-36;23:10,12-15,27 Ruo ugbu a, ndị iro ya enwebeghị ike igbu ya, ma ike agwụbeghị ha. Mgbe Pọl matara na e nwere ike inyefe ya naka ha, ọ gwara Gọvanọ Rom, bụ Festọs, sị: Ana m akpọku Siza!Ọrụ 25:11.2Jehova ọ kwadoro Pọl ná mkpọku ọ kpọkuru eze ukwu Rom? Azịza nke ajụjụ a dị anyị mkpa, ebe ọ bụ na anyị na-agba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke noge ikpeazụ a. Ọ dị anyị mkpa ịma ma ànyị kwesịrị ime ihe ahụ Pọl mere, ya bụ, ịkwado ozi ọma na iji iwu mee ka o guzosie ike.Fil. 1:7.Iguzo nIhu Oche Ikpe Ọrụ 25:1-123, 4. a Gịnị mere ndị Juu ji rịọ ka a kpọta Pọl na Jeruselem, oleekwa otú o si gbanahụ ọnwụ? b Olee otú Jehova si enye ndị ohu ya nke oge a ike otú ahụ o nyere Pọl?3Mgbe ụbọchị atọ gachara gọvanọ ọhụrụ Rom bụ Festọs malitere ịchị Judia, ọ gara Jeruselem.Ndị isi nchụàjà na ndị isi netiti ndị Juu nọ ebe ahụ kọọrọ ya akụkọ ọjọọ banyere Pọl. Ha ma na ndị isi gọvanọ ọhụrụ a chọrọ ka ya na ndị Juu niile dịrị ná mma. Nihi ya, ha rịọrọ Festọs ka o meere ha otu ihe, ya bụ, ka ọ kpọta Pọl na Jeruselem ma nọrọ ebe ahụ kpee ya ikpe. Otú ọ dị, ha bu ihe ọjọọ nobi rịọ arịrịọ ahụ. Ndị iro ahụ bu nobi igbu Pọl nụzọ ma ó si Sesaria na-aga Jeruselem. Festọs jụrụ ime ihe ha rịọrọ ya. O kwuru, sị: Ka ndị ike dị naka netiti unu soro m gbadaa na Sesaria ma bo ya ebubo, ma ọ bụrụ na e nwere ihe na-ekwesịghị ekwesị nwoke ahụ mere. Ọrụ 25:5 Nihi ya, Pọl gbanahụrụ ọnwụ ọzọ.4Noge niile ahụ a na-ekpe Pọl onyeozi ikpe, Jehova si naka Onyenwe anyị Jizọs Kraịst gbaa ya ume. Cheta na Jizọs gwara ya nọhụụ, sị: Nwee obi ike! Ọrụ 23:11 Taa, a na-enyekwa ndị ohu Chineke nsogbuma na-eyi ha egwu. Jehova anaghị echebe anyị ka anyị ghara inwe nsogbu ọ bụla, ma ọ na-enye anyị amamihe na ike anyị ga-eji die ya. Obi siri anyị ike na Chineke anyị hụrụ anyị nanya ga na-enye anyị ike karịrị ike nkịtị.2 Kọr. 4:7.5. Olee otú Festọs si kpee Pọl ikpe?5Mgbe ụbọchị ụfọdụ gachara, Festọs nọdụrụ ala noche ikpe na Sesaria.Pọl na ndị na-ebo ya ebubo pụtara nihu ya. Pọl kwuru banyere ebubo na-enweghị isi ha boro ya, sị: Ọ dịghị mmehie ọ bụla m mere megide Iwu ndị Juu ma ọ bụ megide ụlọ nsọ ma ọ bụ megide Siza. E kwesịrị ịhapụ onyeozi ahụ nihi na aka ya dị ọcha. Olee ihe Festọs ga-eme? Ebe Festọs chọrọ inweta ihu ọma ndị Juu, ọ jụrụ Pọl, sị: Ị chọrọ ịga Jeruselem ka a nọrọ ebe ahụ kpee gị ikpe ihe ndị a nihu m? Ọrụ 25:6-9 Ezi uche adịghị nihe ahụ o kwuru! Ọ bụrụ na a kpọta Pọl na Jeruselem ka e kpee ya ikpe, ọ bụ ndị ahụ na-ebo ya ebubo ga-ekpe ya ikpe, ha ga-amakwa ya ikpe ọnwụ. Kama ikpe ikpe ziri ezi nokwu ahụ, Festọs kpebiri iji ya mee ihe o chere ga-abara ya uru nọchịchị ya. Pọntiọs Paịlet, bụ gọvanọ bú ya ụzọ, mere ụdị ihe ahụ mgbe ọ na-ekpe Jizọs ikpe. Jọn 19:12-16 Ndị ikpe nke oge a nwekwara ike ikpe ikpe na-ezighị ezi iji zụrụ ụtọ ndị mmadụ. Nihi ya, o kwesịghị iju anyị anya mgbe ụlọikpe mara ndị Chineke ikpe na-ezighị ezi.6, 7. Olee ihe mere Pọl ji kpọkuo Siza, oleekwa otú ezi Ndị Kraịst ga-esi mee ihe ahụ o mere?6Festọs gaara egbu Pọl nihi ịchọ ime ihe dị ndị Juu mma. Ọ bụ ya mere Pọl ji jiri ikike o nwere dị ka nwa amaala Rom zọrọ isi ya. Ọ gwara Festọs, sị: Eguzo m nihu oche ikpe Siza, bụ ebe e kwesịrị ikpe m ikpe. Ọ dịghị ihe ọjọọ m mere ndị Juu, dị ka ị na-achọpụtakwa nnọọ nke ọma. . . . Ana m akpọku Siza! Mgbe mmadụ kpọkuru Siza, ọ ga-agarịrị nihu ya. Festọs mere ka o doo anya. O kwuru, sị: Ọ bụ Siza ka ị kpọkuru; ọ bụ Siza ka ị ga-agakwuru. Ọrụ 25:10-12 Ihe ahụ Pọl mere, ya bụ, ịkpọku onye ọchịchị ka elu, bụ ihe ezi Ndị Kraịst taa kwesịrị ịna-eme. Mgbe ndị mmegide chọrọ iji iwu na-akpa nkata nsogbu, Ndịàmà Jehova na-eji ihe e kwuru niwu obodo agbachitere ozi ọma.Ọma 94:20.7Ya mere, mgbe Pọl nọchara na mkpọrọ ihe karịrị afọ abụọ nihi mpụ ọ na-emeghị, e kwere ka ọ gaa zara ọnụ ya na Rom. Otú ọ di, onye ọchịchị ọzọ chọrọ ịhụ ya tupu ya agaa.Ọ bụrụ na e kpee anyị ikpe mkpegbu, anyị na-agba akwụkwọ ka e kpegharịa yaEnupụghị M Isi Ọrụ 25:1326:238, 9. Gịnị mere Eze Agrịpa ji gaa Sesaria?8Mgbe Pọl kpọkuchara Siza nihu Festọs, ụbọchị ole na ole agafee, Eze Agrịpa na nwanne ya nwaanyị Benis bịara ileta gọvanọ ọhụrụ ahụ ka ha kelee ya.Na Rom oge ochie, ọ bụ omenala na ndị isi ga-aga leta gọvanọ ọhụrụ. O doro anya na ihe mere Agrịpa ji gaa kelee Festọs mgbe e mere ya eze bụ ka ya na ya dịrị ná mma, nke ga-abara ya uru nọdịnihu.Ọrụ 25:13.9Festọs kọọrọ Eze Agrịpa banyere Pọl, eze achọọ ịnụ ihe Pọl ga-ekwu. Nechi ya, ndị isi abụọ ahụ nọdụrụ ala noche ikpe. Ma, okwu onye mkpọrọ ahụ nọ nihu ha chọrọ ikwu ga-eru ndị nọ ebe ahụ nobi karịa okomoko eze abụọ ahụ na-eme nihi ikike ha nwere.Ọrụ 25:22-27.ỊGBA AKWỤKWỌ NỤLỌIKPE MAKA EZI OFUFE NOGE ANYỊ ANdịàmà Jehova agbaala akwụkwọ mgbe ụfọdụ nụlọikpe ka e kwe ha zie ozi ọma Alaeze Chineke. Gụọ ihe atụ abụọ ndị a.Na March 28, 1938, Ụlọikpe Kacha Elu na United States kagburu ikpe ụlọikpe steeti kpere, ma kwuo na Ndịàmà e jidere nihi ikesa akwụkwọ e ji amụ Baịbụl nobodo Griffin, Georgia, nke dị nAmerica, adaghị iwu. Nke a bụ nke mbụ nakwụkwọ niile Ndịàmà Jehova gbara nụlọikpe ahụ ka e kwe ha zie ozi ọma.Ikpe ọzọ bụ nke e kpere otu Onyeàmà a na-akpọ Minos Kokkinakis na Gris. Nime iri afọ anọ na asatọ, e jidere ya ihe karịrị ugboro iri isii maka ịtọghata ndị mmadụ. A kpọpụrụ ya nụlọikpe ugboro iri na asatọ. A tụrụ ya mkpọrọ ọtụtụ afọ, ma chụga ya nagwaetiti ndị dịpụrụ adịpụ nOké Osimiri Aegean. Mgbe a machara Nwanna Kokkinakis ikpe ikpeazụ nafọ 1986, ụlọikpe ukwu ndị dị na Gris kagburu akwụkwọ mkpegharị ikpe ndị o tinyere. Nwanna ahụ wepụrụ okwu ya nỤlọikpe Na-ahụ Maka Ihe Ruuru Mmadụ na Yurop ka ha kpegharịa ya. Na May 25, 1993, Ụlọikpe ahụ kwuru na mba Gris mebiri iwu kwuru na nwanna ahụ nweere onwe ya ikpe okpukpe masịrị ya.Ndịàmà Jehova etinyela ọtụtụ akwụkwọ mkpegharị ikpe nụlọikpe ahụ, ma merie nọtụtụ nime ha. E nweghị òtù ma ọ bụ okpukpe nwetarala mmeri maka ihe ndị ruuru mmadụ nụlọikpe ahụ otú Ndịàmà Jehova nwetarala.Mmeri Ndịàmà Jehova na-enweta nụlọikpe ọ na-abara ndị ọzọ uru? Otu ọkà mmụta aha ya bụ Charles C. Haynes dere, sị: Anyị kwesịrị ikele Ndịàmà Jehova. Nagbanyeghị ugboro ole a kparịrị ha, chụpụ ha nobodo, ma ọ bụ lụso ha ọgụ, ike anaghị agwụ ha mgbe ha na-agbalịsi ike ka a hapụ ha ikpe okpukpe masịrị ha nke na-abakwara anyị uru. Ha merie, anyị emeriela.par. 59Ọ bụrụ na ị chọrọ ịma nke mere noge na-adịbeghị anya, gụọTeta!nke January 8, 2003,peeji nke 3-11, bụ ebe e kwuru banyere ikpe Ụlọikpe Kacha Elu na United States kpere banyere nnwere onwe ikwu okwu.10, 11. Olee otú Pọl si kwanyere Agrịpa ùgwù, oleekwa ihe Pọl kọọrọ eze ahụ banyere ụdị ndụ o biri na mbụ?10Pọl kwanyeere Eze Agrịpa ùgwù ma kelee ya maka ohere o nyere ya ịzara ọnụ ya nihu ya. O kwuru na eze ahụ bụ ọkachamara nomenala niile nakwa narụmụka ndị dị netiti ndị Juu. Pọl kọwara ụdị ndụ o biri na mbụ, sị: M biri ndụ dị ka onye Farisii, dị ka òtù nke kasị agbasosi ụdị ofufe anyị ike si dị. Ọrụ 26:5 Ebe Pọl bụ onye Farisii, ọ tụrụ anya ọbịbịa Mesaya. Ugbu a ọ bụ Onye Kraịst, o ji obi ike kwuo na Jizọs Kraịst bụ Onye ahụ ha na-atụ anya ya kemgbe. Ihe mere e ji na-ekpePọl ikpe nụbọchị ahụ bụ ihe ya na ndị na-ebo ya ebubo kweere, ya bụ, olileanya ha nwere na Chineke ga-emezu nkwa o kwere ndị nna nna ha. Ihe Pọl kwuru mere ka Agrịpa nwekwuo mmasị nihe ndị ọzọ ọ chọrọ ikwu.11Pọl chetara ọnụ o mekpọrọ Ndị Kraịst. O kwuru, sị: Mụ onwe m chere nime onwe m na m kwesịrị ime ọtụtụ ihe iji megide aha Jizọs Onye Nazaret . . . Ebe ọ bụkwa na m na-enwe ọnụma nụzọ gabigara ókè megide ha ya bụ, ndị na-eso ụzọ Kraịst, eruru m nókè nke ịkpagbu ha ọbụna nobodo ndị ọzọ. Ọrụ 26:9-11 Pọl kwuru eziokwu. Ọtụtụ ndị ma ahụhụ ọ tara Ndị Kraịst. Gal. 1:13,23 Agrịpa nwere ike ịna-eche, sị: Gịnị gbanwere ụdị mmadụ a?12, 13. a Olee otú Pọl si kọwaa nchegharị ya? b Olee otú o si bụrụ na Pọl na-agba ndụdụ e ji achị anụ ụkwụ?12Okwu ọzọ Pọl kwuru zara ajụjụ ahụ. O kwuru, sị: Ka m ji ikike na ozi si naka ndị isi nchụàjà na-aga Damaskọs, netiti ehihie nokporo ụzọ, eze, ahụrụ m ìhè karịrị mgbukepụ nke anyanwụ ka o si neluigwe nwuo gburugburu mụ na ndị so m na-eme njem. Mgbe anyị niile dakwara nala, anụrụ m otu olu ka ọ na-agwa m nasụsụ Hibru, sị, Sọl, Sọl, gịnị mere i ji na-akpagbu m? Ịnọgide na-agba ndụdụ e ji achị anụ ụkwụ na-eme ka ihe siere gị ike. Ma asịrị m, Ònye ka ị bụ, Onyenweanyị? Onyenwe anyị wee sị, Abụ m Jizọs, onye ị na-akpagbu.Ọrụ 26:12-15.13Tupu Pọl ahụ ọhụụ ahụ, e nwere ike ikwu na ọ nọ na-agba ndụdụ e ji achị anụ ụkwụ. Ịnyịnya ibu ga-emerụ ahụ ma ọ gbaa ọnụ ndụdụ e ji achị anụ ụkwụ. Ụdị ihe ahụ mere Pọl. Ịgba uche Chineke ụkwụ mere ka ya na Chineke ghara ịdị ná mma. Mgbe Pọl na-aga Damaskọs, Jizọs, bụ onye a kpọlitere nọnwụ, pụtara nihu ya, mee ka Pọl gbanwee echiche ya. Ọ bụ ezie na Pọl nwere ezi obi, e duhiere ya eduhie.Jọn 16:1, 2.14, 15. Olee ihe Pọl kwuru banyere mgbanwe ndị o mere ná ndụ ya?14Nezie, Pọl mere ezigbo mgbanwe ná ndụ ya. Mgbe ọ na-agwa Agrịpa okwu, o kwuru, sị: Enupụghị m isi nọhụụ ahụ nke si neluigwe, kama ebu m ụzọ wetara ndị bi na Damaskọs ozi ahụ, wetakwara ndị bi na Jeruselem, na nobodo Judia dum, nakwa ndị mba ọzọ ka ha niile chegharịa ma chigharịkwuru Chineke site nịrụ ọrụ kwesịrị nchegharị. Ọrụ 26:19, 20 Kemgbe ọtụtụ afọ, Pọl nọ na-arụ ọrụ Jizọs Kraịst nyere ya nọhụụ ahụ ọ hụrụ netiti ehihie. Gịnị ka ọ rụpụtara? O mere ka ndị nabatara ozi ọma Pọl ziri ha chegharịa nomume rụrụ arụ nakwa nakwụwaghị aka ọtọ ha, ma chigharịkwuru Chineke. Ha ghọrọ ezi ụmụ amaala na-erube isi niwu.15Ma o nweghị ihe ndị Juu ahụ na-emegide Pọl kpọrọ uru ozi ọma baara ndị mmadụ. Pọl kwuru, sị: Ọ bụ nihi ihe ndị a ka ndị Juu jichiri m nụlọ nsọ ma nwaa igbu m. Otú ọ dị, nihi na m nwetaraenyemaka si nebe Chineke nọ, anọ m na-agbara ma ndị nta ma ndị ukwu àmà ruo taa.Ọrụ 26:21, 22.16. Olee otú anyị ga-esi ṅomie Pọl mgbe anyị na-azara ọnụ anyị nihu ndị ọkàikpe na ndị ọchịchị banyere ihe ndị anyị kweere?16Ebe anyị bụ ezi Ndị Kraịst, anyị kwesịrị ịdị njikere mgbe niile ịzara ọnụ anyị nihe banyere okwukwe anyị. 1 Pita 3:15 Mgbe anyị na-azara ọnụ anyị nihu ndị ọkàikpe na ndị ọchịchị banyere ihe ndị anyị kweere, anyị kwesịrị ime ka Pọl mgbe ọ na-azara ọnụ ya nihu Agrịpa na Festọs. Ọ bụrụ na anyị akwanyere ndị ọchịchị ùgwù ma kọọrọ ha otú eziokwu Baịbụl si gbanwee ndụ anyị na ndụ ndị nabatara ozi ọma anyị ziri ha, o nwere ike ime ka ha ghara ịna-ele anyị anya ọjọọ.Ị Ga-eme Ka M Kweta Ịghọ Onye Kraịst Ọrụ 26:24-3217. Olee ihe Festọs mere mgbe Pọl na-azara ọnụ ya nihu ya, oleekwa ihe yiri ya ọtụtụ ndị na-eme taa?17Ka ndị ọchịchị abụọ ahụ nọ na-ege ntị nokwu na-eru nobi Pọlna-ekwu, ha kwụsịrị ime ka ihe ọ na-ekwu agbasaghị ha. Buru nobi ihe merenụ: Ma mgbe Pọl na-ekwu ihe ndị a iji zara ọnụ ya, Festọs kwuru noké olu, sị: Ara na-agba gị, Pọl! Oké mmụta na-akpatara gị ara ọgbụgba! Ọrụ 26:24 Taa, ndị mmadụ na-eji olu ike agwa anyị okwu otú ahụ Festọs si gwa Pọl. Ọtụtụ ndị na-ele ndị na-akụzi ihe Baịbụl kwuru nezie anya dị ka ndị okpukpe ha na-agba ara. Ọ na-esikarịrị ọtụtụ ndị ụwa gụrụ oké akwụkwọ ike ikweta nozizi Baịbụl bụ mbilite nọnwụ.18. Gịnị ka Pọl gwara Festọs, oleekwa ihe Agrịpa kwuru?18Ma Pọl zara gọvanọ ahụ, sị: Ara anaghị agba m, Onye Ukwu Festọs, kama, ihe m na-ekwu bụ eziokwu, ọ bụkwa okwu onye uche ya zuru okè. Neziokwu, eze bụ onye m ji nkwuwa okwu na-agwa okwu maara banyere ihe ndị a nke ọma . . . Eze Agrịpa, ì kwere ná Ndị Amụma? Amaara m na i kwere. Agrịpa sịrị: Noge na-adịghị anya, ị ga-eme ka m kweta ịghọ Onye Kraịst. Ọrụ 26:25-28 Ma okwu ahụ ò si Agrịpa nobi ma ọ bụ na o sighị ya, o gosiri na àmà ahụ Pọl gbara ruru eze ahụ nobi.19. Olee ihe Festọs na Agrịpa kpebiri banyere Pọl?19Agrịpa na Festọs biliri ọtọ, nke mere ka ndị nọ ebe ahụ mata na ikpe ahụ agwụla. Ka ha na-apụ, ha malitere ịgwa ibe ha, sị: Ọ dịghị ihe nwoke a na-eme kwesịrị a ga-eji gbuo ya ma ọ bụ kee ya agbụ. Agrịpa sịkwara Festọs: A gaara atọhapụ nwoke a ma a sị na ọ kpọkughị Siza. Ọrụ 26:31, 32 Ha ma na aka nwoke ahụ zaara ọnụ ya nihu ha dị ọcha. Ikekwe, ọ ga-eme ka ha ghara ịna-elezi Ndị Kraịst anya ọjọọ.20. Olee uru àmà ahụ Pọl gbaara ndị ọchịchị bara?20Ọ dị ka ndị ọchịchị abụọ ahụ dị ike a kọrọ akụkọ ha anabataghị ozi ọma Alaeze Chineke. Otú ahụ Pọl onyeozi pụtara nihu ndị eze ahụ ò kwesịrị ekwesị? Eenụ. Otú ahụ e si kpụga Pọl nihu ndị eze na ndị gọvanọ na Judia mere ka e zie ndị ọchịchị Rom ozi ọma, bụ ndị ọ gaara esi ike ịga nụlọ ha zie ha ozi ọma. Luk 21:12, 13 Ihe ọzọ bụ na ihe ndị mere ya na otú o si kwesị ntụkwasị obi mgbe a na-akpagbu ya gbara ụmụnna ya ume.Fil. 1:12-14.21. Ọ bụrụ na anyị anọgide na-ekwusa ozi ọma, olee ihe ọma ndị o nwere ike ịrụpụta?21Otú ahụ ka ọ dịkwa taa. Ọ bụrụ na anyị anọgide na-ekwusa ozi ọma nagbanyeghị ọnwụnwa na mmegide anyị na-enwe, o nwere ike ịrụpụta ọtụtụ ihe ọma. O nwere ike ime ka anyị zie ndị ọchịchị ozi ọma, bụ ndị ọ gaara esiri anyị ike ịga nụlọ ha zie ha ozi ọma. Ikwesị ntụkwasị obi anyị na obi anyị na-atachi nwere ike ịgba ụmụnna anyị ume, meekwa ka ha jirikwuo obi ike na-agba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke.26 Ọ Dịghị Mkpụrụ Obi Ọ Bụla nIme Unu Ga-ala nIyi1, 2. Olee ụdị njem Pọl na-aga ime, oleekwa ụfọdụ ihe nwere ike ịna-echu ya ụra?PỌL nọ na-atụgharị uche nihe Gọvanọ Festọs gwara ya, nihi na okwu ahụ ga-emetụta ọdịnihu ya nke ukwuu. Ọ gwara Pọl, sị: Ọ bụ Siza ka ị ga-agakwuru. Pọl anọọla afọ abụọ nụlọ mkpọrọ. Nihi ya, ma ọ dịghị ihe ọzọ, njem ahụ dị anya ọ ga-eme mgbe ọ na-aga Rom ga-eme ka ọ gatụ ebe ọzọ. Ọrụ 25:12 Ma ọtụtụ nime ihe Pọl na-echeta nke ọma na njem ụgbọ mmiri ndị o mere abụghị naanị ikuku ndụ na mbara igwe gbachapụrụ agbachapụ. Ọ bụrụ na Pọl echeta njem ụgbọ mmiri ọ ga-eme ugbu a gaa nihu Siza, o nwere ike ime ka ọ jụọ onwe ya ọtụtụ ajụjụ dị mkpa banyere ihe ga-eme ya.2Pọl anọọla nihe ize ndụ noké osimiri ọtụtụ ugboro, ụgbọ ha ekpuo ugboro atọ, ya anọọkwa noké osimiri ehihie na abalị. 2 Kọr. 11:25, 26 Ihe ọzọ bụ na njem ahụ agaghị adị ka njem ozi ala ọzọ ndị o mere mgbe a na-atụbeghị ya mkpọrọ. Na nke ugbu a, Pọl bụ onye mkpọrọ. Njem ahụ dịkwa ezigbo anya. Ọ dị ihe karịrị puku kilomita atọ, ya bụ, isi na Sesaria gaa Rom. Ọ ga-emeli njem ahụ nenweghị ihe ga-eme ya? Ọ bụrụgodị na ọ ga-emeli ya, à ga-ama ya ikpe ọnwụ mgbe o ruru Rom? Cheta na ọ bụ ọchịchị kacha ike nụwa Setan noge ahụ na-aga ikpe ya ikpe.3. Gịnị ka Pọl kpebisiri ike ime, gịnịkwa ka anyị ga-atụle nisiokwu a?3Ugbu a ị gụchara ọtụtụ ihe banyere Pọl, ì chere na ihe nwere ike ime Pọl nọdịnihu mere ka ike ụwa gwụ ya, obi ekorokwa ya nelu? Mbanụ! Ọ ma na ihe ga-esi ike nọdịnihu, ma ọ maghị kpọmkwem ụdị nsogbu ga-abịara ya. Gịnị mere ọ ga-eji kwe ka nchegbu banyere ihe ọ na-agaghị egbochili mee ka ọ ghara inwe ọṅụ nozi ya? Mat. 6:27,34 Pọl ma na Jehova chọrọ ka o jiri ohere ọ bụla o nwere na-ezi ndị mmadụ ozi ọma Alaeze Chineke, ọbụna ndị ọchịchị. Ọrụ 9:15 Pọl kpebisiri ike ịrụzu ọrụ ahụ e nyere ya, nagbanyeghị ihe ga-eme. Ọ bụghị ihe anyị kpebisiri ike ime? Nihi ya, ka anyị soro Pọl gaa njem a a na-agaghị echefu echefu, ma chọpụta otú anyị ga-esi rite uru nàgwà ọma ọ kpara.Ifufe Nọ Na-efegide Anyị Ọrụ 27:1-7a4. Olee ụdị ụgbọ mmiri e ji buru Pọl na njem ya, oleekwa ndị ya na ha so?4A kpọọrọ Pọl na ụfọdụ ndị mkpọrọ ndị ọzọ kpọnye otu ọchịagha ndị Romaha ya bụ Juliọs. Nwoke ahụ kpebiri ịkpọrọ ha niile banye notu ụgbọ mmiri kwụsịrị na Sesaria, nke na-ebu ngwá ahịa. Ụgbọ ahụ si nọdụ ụgbọ mmiri Adramitiọm, nke dị nakụkụ oké osimiri nebe ọdịda anyanwụ Eshia Maịnọ, ma é si nobodo Mitilini dị nagwaetiti Lesbos gafee osimiri. Ụgbọ mmiri ahụ ga-aga nebe ugwu, si nebe ahụ gaa nebe ọdịda anyanwụ. Ọ ga na-akwụsị nebe dị iche iche ibusa ibu na iburu ibu. A naghị arụ ụdị ụgbọ mmiri ahụ e ji ebu ngwongwo ka ahụ ruo ndị o bu ala, nke ka nke, ndị mkpọrọ. Gụọ igbe bụ Njem Ụgbọ Mmiri na Ụzọ Ndị E Si Aga Ahịa. Ọ dị mma na ọ bụghị naanị Pọl bụ Onye Kraịst nọ netiti ndị omempụ ụgbọ mmiri ahụ bu. Ọ dịkarịa ala, ụmụnna ya abụọ so ya, ya bụ, Arịstakọs na Luk. Neziokwu, ọ bụ Luk dere akụkọ a nỌrụ Ndịozi. Anyị amaghị ma mmadụ abụọ a bụ ezigbo ndị enyi Pọl hà kwụụrụ onwe ha ụgwọ ụgbọ na njem ahụ, ma ọ bụ na e weere ha ka ndị na-ejere Pọl ozi.Ọrụ 27:1, 2.NJEM ỤGBỌ MMIRI NA ỤZỌ NDỊ E SI AGA AHỊANoge ochie, ihe a na-ejikarị ụgbọ mmiri ebu bụ ibu, ọ bụghị ndị mmadụ. Ndị chọrọ iji ụgbọ mmiri eme njem na-aga achọ ụgbọ mmiri na-ebu ngwá ahịa, nke na-aga ebe ha chọrọ ịga. Ha na onye nwe ụgbọ mmiri ahụ na-akpa ego ole ha ga-akwụ. Ha na-echerekwa ruo mgbe ụgbọ mmiri ahụ ga-akwọpụ.E nwere ọtụtụ puku ụgbọ mmiri na-apụ apụ ma na-abata abata nOké Osimiri Mediterenian. Ha na-aga eburu ihe oriri na ngwá ahịa ndị ọzọ. Ọtụtụ ndị jí ụdị ụgbọ mmiri ahụ eme njem na-arahụ nala ya, ikekwe nihe yiri ụlọikwuu ha na-arụ nabalị ma wepụ ya nụtụtụ. Ha na-ejikwa ihe niile dị ha mkpa aga, ma nri ma ihe ndị ha ga-eji ehi ụra.Ọ bụ ifufe na-ekpebi abalị ole ụgbọ mmiri ga-eji ruo ebe ọ na-aga. Nihi oké ifufe nke na-efe noge oyi, ụgbọ mmiri anaghị agba malite netiti ọnwa November ruo netiti ọnwa March.5. Olee ndị ha na Pọl nọrọ na Saịdọn, oleekwa ihe anyị kwesịrị ịmụta na ya?5Mgbe ụgbọ mmiri ahụ gbachara otu ụbọchị nihe dị ka otu narị kilomita na iri nebe ugwu, ọ kwụsịrị na Saịdọn, nakụkụ oké osimiri nke dị na Siria. O doro anya na Juliọs emeghị Pọl ka ọ bụ omempụ, ma eleghị anya, nihi na Pọl bụ nwa amaala Rom nke a na-amabeghị ikpe. Ọrụ 22:27, 28;26:31, 32 Juliọs hapụrụ Pọl ka ọ banye nobodo hụ Ndị Kraịst ibe ya. Ọ ga-abụrịrị na obi dị ụmụnna ndị ahụ ụtọ ilekọta onyeozi ahụ mgbe o si na mkpọrọ a tụrụ ya ruo ogologo oge pụta! Ì nwere ike icheta oge ndị ị ga-eji lee ọbịa nke ọma otú ahụ, nke ga-agba gị ezigbo ume?Ọrụ 27:3.6-8. Olee otú Pọl si mee njem malite na Saịdọn ruo na Kinaịdọs, oleekwa ohere ọ ga-abụ na Pọl ji zie ndị mmadụ ozi ọma?6Ụgbọ mmiri ahụ hapụrụ Saịdọn, gbagowe noké osimiri ahụ ma gafee Silishia, nke dị nso nobodo Pọl hà, ya bụ, Tasọs. Luk ekwughị ebe ndị ọzọ ha kwụsịtụrụ, ọ bụ ezie na o kwuru nsogbu ha mechara nwee, nke bụ na ifufe nọ na-efegide ha. Ọrụ 27:4, 5 Nagbanyeghị nke ahụ, anyị nwere ike iji anya nke uche anyị hụ ka Pọl ji ohere ọ bụla o nwere na-ezi ndị mmadụ ozi ọma. Neziokwu, o ziri ndịmkpọrọ ibe ya na ndị ọzọ ha na ya nọ nụgbọ mmiri ahụ ozi ọma, ma ndị na-akwọ ya ma ndị agha ma ndị ọ hụrụ nebe ọ bụla ụgbọ ahụ kwụsịrị. Taa, ànyị na-eji ohere ndị anyị nwere ezi ndị ọzọ ozi ọma otú ahụ Pọl mere?7Ụgbọ mmiri ahụ mechara ruo Maịra, bụ ọdụ ụgbọ mmiri dị nakụkụ oké osimiri nebe ndịda Eshia Maịnọ. Nebe ahụ, Pọl na ndị ọzọ banyere nụgbọ ọzọ ga-eburu ha Rom, bụ ebe ha na-eje. Ọrụ 27:6 Noge ahụ, ọ bụ nIjipt ka a na-esi ebubata ọka na Rom. Ụgbọ mmiri Ijipt ndị bu ọka na-akwụsị na Maịra. Juliọs chọtara ụdị ụgbọ mmiri ahụ ma gwa ndị agha na ndị mkpọrọ ndị ahụ ka ha banye na ya. Ọ ga-abụrịrị na ụgbọ mmiri ahụ ka nke mbụ ahụ. O bu ọka wit dị oké ọnụ ahịa nakwa narị mmadụ abụọ na iri asaa na isii, ya bụ, ndị na-akwọ ya, ndị agha, ndị mkpọrọ, nakwa ma eleghị anya, ndị ọzọ na-aga Rom. O doro anya na ụgbọ mmiri ọzọ ahụ ha banyere mere ka Pọl hụ ọtụtụ ndị ọzọ ọ ga-ezi ozi ọma. Obi kwesịrị isi anyị ike na o ji ohere ahụ zie ha ozi ọma.8Ebe ọzọ ha kwụsịrị bụ na Kinaịdọs, nke dị nakụkụ ndịda ebe ọdịda anyanwụ Eshia Maịnọ. Ọ bụrụ na ifufe enyeghị nsogbu, ụgbọ mmiri nwere ike ịgba ya ihe dị ka otu ụbọchị. Nagbanyeghị nke ahụ, Luk kọrọ na ha kwọọrọ ụgbọ nwayọọ nwayọọ ruo ọtụtụ ụbọchị ma jisie ike rute Kinaịdọs. Ọrụ 27:7a Ịkwọ ụgbọ nyere ha ezigbo nsogbu. Gụọ igbe dị na peeji nke 208, bụ Ifufe nke Na-efegide Ndị Na-akwọ Ụgbọ nOké Osimiri Mediterenian. Chegodị echiche banyere ndị nọ nụgbọ ahụ ka ya na oké ifufe na ebili mmiri na-alụ.IFUFE NKE NA-EFEGIDE NDỊ NA-AKWỌ ỤGBỌ NOKÉ OSIMIRI MEDITERENIANỌ bụ ifufe na oge na-ekpebikarị ebe ma ọ bụ mgbe ụgbọ mmiri oge ochie ndị na-ebu ngwá ahịa ga-agba nOké Osimiri Mediterenian. Ná ngwụcha ebe ọwụwa anyanwụ nke oké osimiri ahụ, ifufe na-esi nebe ọdịda anyanwụ efega nebe ọwụwa anyanwụ nagbata ọnwa June na September. Ụdị ifufe ahụ na-eme ka iji ụgbọ mmiri aga nebe ọwụwa anyanwụ dị mfe. Mgbe Pọl na-alọta na njem ozi ala ọzọ ya nke atọ, ọ chọpụtara na ọ bụ eziokwu. Ya na ndị ibe ya banyere nụgbọ mmiri na Maịlitọs. Ụgbọ mmiri ahụ bu ha gafee Rods ma kwụsị na Patara. E nwere ike isi nebe ahụ gaa Taya, nke dị nakụkụ oké osimiri dị na Finishia, nakwụsịghị akwụsị. Luk dere na ha gafere Saịprọs nakụkụ aka ekpe ha, nke pụtara na ha gawara nebe ndịda Saịprọs.Ọrụ 21:1-3.Há kwọrọkwanụ ụgbọ ahụ gawa nakụkụ aka nri ha, ya bụ, nebe ọdịda anyanwụ? Ụgbọ mmiri nwekwara ike isi ụzọ ahụ gawa nebe ọdịda anyanwụ ma ifufe kwe ya. Ma mgbe ụfọdụ, ha agaghị anwa ya anwa. Otu akwụkwọ nke na-akọwa Baịbụl kwuru, sị: Noge oyi, ifufe anaghị efe nwayọọ nwayọọ. Oké ifufe na-efega nebe ọwụwa anyanwụ gafee Oké Osimiri Mediterenian ma mee ka e nwee ajọ ifufe nke na-emekarị ka nnukwu mmiri zoo ma ọ bụkwanụ ka snoo daa. Ihe ndị ahụ na-akpata ọtụtụ nsogbu.Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ noge niile nafọ, e nwere ike ịkwọrọ ụgbọ mmiri ndị dị nakụkụ osimiri gawa nebe ugwu, ruo nakụkụ osimiri dị na Palestaịn, ma gafere Pamfilia gawa nebe ọdịda anyanwụ. Ka ha na-aga, ikuku si nelu ala na mmiri nke na-asọga nebe ọdịda anyanwụ na-enyere ụgbọ mmiri ndị ahụ aka. Ọ bụ ụdị ihe ahụ mere ụgbọ mmiri mbụ ahụ Pọl, bụ onye mkpọrọ, gbara mgbe ọ na-aga Rom. Ma, ifufe nwere ike ifegide ha. Ọrụ 27:4 Ọ ga-abụ na ụgbọ mmiri ahụ na-ebu ọka, nke Luk kpọrọ aha ọtụtụ ugboro nihe o dere, si nIjipt gawa nebe ugwu, ma mechaa gaa ná mmiri dị nagbata Saịprọs na Eshia Maịnọ. Mgbe ha rutere Maịra, onye na-akwọ ụgbọ mmiri ahụ bu nobi ịgawa nebe ọdịda anyanwụ, ya bụ, ná ngwụcha Gris, ma si ebe ahụ gaa nakụkụ osimiri dị nebe ọdịda anyanwụ Ịtali. Ọrụ 27:5, 6 Ma ifufe ma oge ọ bụ nafọ ekweghị ya ruo ebe ọ chọrọ ịga!Oké Ifufe Nọ Na-Aṅagharịsi Anyị Ike Ọrụ 27:7b-269, 10. Olee nsogbu Pọl hà nwere nagwaetiti Krit?9Onyeisi ụgbọ mmiri ahụ bu nobi isi na Kinaịdọs kwọrọ ụgbọ ahụ gawa nebe ọdịda anyanwụ. Ma Luk, bụ onye nọ mgbe ihe ahụ mere, kwuru, sị: Ifufe ekweghị anyị. Ọrụ 27:7b Ka ụgbọ mmiri ahụ si nakụkụ osimiri ahụ kwọpụ, osimiri ahụ kwụsịrị ibu ya, oké ifufe ọjọọ nke si nebe ugwu ọdịda anyanwụ eburuzie ya na-aga nebe ndịda, ma eleghị anya, mee ka ụgbọ ahụ na-agbasi ike. Otú ahụ agwaetiti Saịprọs si chebe ụgbọ ahụ na mbụ, agwaetiti Krit chebere ya mgbe o rutere, ka ifufe na-efegide ya ghara imebi ya. Ozugbo ụgbọ ahụ gafere Salmoni, bụ ugwu dị nakụkụ osimiri ná ngwụcha ebe ọwụwa anyanwụ Krit, nsogbu ha kwụsịtụrụ. Nihi gịnị? Nihi na ụgbọ ahụ rutere nakụkụ ebe ndịda nke agwaetiti ahụ, bụ ebe ifufe na-anaghị efesi ike. Chetụkwala otú ahụ si ruo ndị nọ nụgbọ ahụ ala ozugbo ụgbọ ahụ ruru ebe ahụ! Ma ebe ụgbọ ahụ ka nọ noké osimiri, ndị na-akwọ ya enweghị ike ichefu na oge oyi eruwela. O mere ka obi ghara iru ha ala.10Luk kwuru kpọmkwem ihe merenụ, sị: Anyịjisiri ikekwọrọ ụgbọ na-aga na Krit, bịaruo notu ebe a na-akpọ Ọdụ Ụgbọ Mmiri Ọma. Nagbanyeghị na ala dị ha nso, o siiri ha ike ịkwọ ụgbọ ahụ. Ma ha mechara chọta ebe ụgbọ ahụ ga-akwụsị notu obere ọdụ ụgbọ mmiri nke ha chere na ọ dị nso nebe akụkụ oké osimiri ahụ gbagọrọ agbagọ gawa nebe ugwu. Abalị ole ka ha nọrọ ebe ahụ? Luk kwuru na oge gafetụrụ, ma oge adịghịzi. Nọnwa itoolu na nọnwa iri, njem ụgbọ mmiri na-aka adị ize ndụ.Ọrụ 27:8, 9.11. Olee aro Pọl tụụrụ ndị ha na ya nọ nụgbọ mmiri, ma olee ihe ha kpebiri ime?11O nwere ike ịbụ na ihe mere ụfọdụ ndị nọ nụgbọ ahụ ji sị Pọl tụọ aro ihe a ga-eme bụ na o meela njem ụgbọ mmiri ọtụtụ ugboro noké osimiri Mediterenian ahụ. Ọ tụrụ aro ka ha ghara ịkwọrọ ụgbọ ahụ na-aga. Ọ bụrụ na ha akwọrọ ya na-aga, ọtụtụ ihe ga-efu, laakwa niyi, ụfọdụ nwedịrị ike ịnwụ. Ma, ọkwọ ụgbọ ahụ na onye nwe ụgbọ ahụ chọrọ ka a kwọrọ ya na-aga. Ma eleghị anya, ha chere na ha kwesịrị ịchọta ebe ihe ga-adịtụrụ ha mma negbughị oge. Ha mere ka Juliọs kweta, ọtụtụ nime ha chere na ha kwesịrị ịgbalị ịkwọrọ ụgbọ ahụ ruo Finiks, bụ ọdụ ụgbọ mmiri nke ka dị nihu nakụkụ oké osimiri ahụ. Ọ ga-abụ na ọ ga-akara ha mma ịnọ nọdụ ụgbọ mmiri ahụ ka ukwuu ma ka mma noge oyi na-abịanụ. Nihi ya, mgbe ifufe nke yiri ka ọ na-efe nwayọọ nwayọọ si nebe ndịda malite ife, ha kwọọrọ ụgbọ mmiri ahụ gawa.Ọrụ 27:10-13.12. Olee nsogbu ụgbọ mmiri ahụ nwere mgbe ọ hapụrụ Krit, oleekwa otú ndị na-akwọ ya si gbalịa izere ọdachi?12Nsogbu ọzọ maliteziri, ya bụ, oké ifufe nke si nebe ugwu ọwụwa anyanwụ. Mgbe o bidoro, ha nwetara nchebe nakụkụ otu obere agwaetiti a na-akpọ Kọda nke dị ihe dị ka iri kilomita isii na ise site nỌdụ Ụgbọ Mmiri Ọma. Nagbanyeghị nke ahụ, ifufe ka nwere ike iburu ụgbọ ahụ gawa nebe ndịda ruo mgbe ọ ga-akpọka ná mkputamkpu ájá dị nakụkụ oké osimiri dị nAfrica. Ebe ọ bụ na ndị na-akwọ ụgbọ ahụ chọsiri ike ka ụdị ihe ahụ ghara ime, ha bubatara ụgbọ epeepe ụgbọ mmiri ahụ na-adọkpụ. Ibubata ya siiri ha ezigbo ike nihi na ọ dị ka mmiri ò juru nụgbọ epeepe ahụ. Ha jisiri ike kesie nnukwu ụgbọ ahụ ike. Ha tifere ụdọ nkịtị ma ọ bụ ụdọ ígwè nokpuru ya, jiri ya kesie ibé osisi ndị e ji rụọ ya ike. Ha tọturu ihe e ji eduzi ụgbọ mmiri ahụ, ákwà ya ma ọ bụ eriri e ji kegide ya, ma gbalịsie ike kwọrọ ụgbọ ahụ na-aga nebe ifufe bu ya na-aga, ka ha nwee ike ịgafe oké ifufe ahụ. Chegodị echiche ụdị ụjọ ga na-atụ ha mgbe ahụ! Ọ dị nnọọ ka o nwedịghị ihe ha mere eme, nihi na oké ifufe ahụ ka nọkwa na-aṅagharịsi ụgbọ ahụ ike. Nụbọchị nke atọ, ha tụfusịrị ihe e ji arụ ọrụ nụgbọ ahụ, ma eleghị anya, ka ọ ghara ikpu.Ọrụ 27:14-19.13. Olee ahụhụ ọ ga-abụ na Pọl hà tara nụgbọ mmiri noge ahụ oké ifufe nyere ha nsogbu?13Ọ ga-abụrịrị na ụjọ ji onye ọ bụla. Ma, obi siri Pọl na ndị ibe ya ike. Onyenwe anyị ebula ụzọ mee ka obi sie Pọl ike na ọ ga-ezi ndị mmadụ ozi ọma na Rom. Mmụọ ozi mechara mee ka ọ ghọta na nkwa ahụ bụ eziokwu. Ọrụ 19:21;23:11 Ma, oké ifufe ahụ ka nọkwa na-enye ha nsogbu ehihie na abalị ruo izu abụọ. Ebe mmiri nke na-ezo nakwụsịghị akwụsị na ígwé ojii mere ka ha ghara ịhụ anyanwụ na kpakpando, onye na-akwọ ụgbọ mmiri ahụ enweghị ike ịhụ ihe ndị ga-eme ka ọ mata ebe ụgbọ mmiri ahụ nọ ma ọ bụ ebe ọ na-aga. Ha enwedịghị ike iri nke bụ nri. Oleekwanụ ihe ga-eme ka mmadụ chewe echiche iri nri, ebe ọ bụ na oyi na-atụ, mmiri ana-ezo, ụjọ mmiri ana-atụkwa onye ọ bụla?14, 15. a Mgbe Pọl na-agwa ndị ha na ya nọ nụgbọ mmiri okwu, gịnị mere o ji kwute banyere ihe o bu ụzọ gwa ha? b Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nozi olileanya ahụ Pọl ziri ha?14Pọl guzoro ọtọ. O chetaara ha ihe o bu ụzọ gwa ha. Ma otú o si kwuo yaabụghị ịsị ha, Ọ kwa m gwara unu agwa? Kama, ihe niile merenụ gosiri na ha kwesịrị ige ya ntị. Ọ gwaziri ha, sị: Ana m atụrụ unu aro ugbu a ka unu nwee obi ike, nihi na ọ dịghị mkpụrụ obi ọ bụla nime unu ga-ala niyi, ọ bụ naanị ụgbọ a ga-ala niyi. Ọrụ 27:21, 22 Ọ ga-abụrịrị na ihe ahụ o kwuru mere ka obi sie ndị ahụ ọ gwara ya ike! Obi ga-atọkwa Pọl ezigbo ụtọ na Jehova ziri ya ozi olileanya ahụ ka o zie ndị ahụ ya na ha nọ nụgbọ ahụ. Anyị kwesịrị icheta na Jehova bu mmadụ ọ bụla dị ndụ nobi. Mmadụ niile dị ya mkpa. Pita onyeozi dere, sị: Jehova achọghị ka e bibie onye ọ bụla, kama ọ chọrọ ka mmadụ niile chegharịa. 2 Pita 3:9 Nihi ya, anyị kwesịrị ime ngwa ngwa ugbu a hụ na anyị ziri ọtụtụ ndị ozi olileanya Jehova ziri anyị! Ndụ ndị mmadụ nke dị oké ọnụ ahịa nanya Jehova nọ nihe ize ndụ.15Ma eleghị anya, Pọl nọ na-agbara ọtụtụ ndị nọ nụgbọ ahụ àmà banyere olileanya nke nkwa Chineke kwere. Ọrụ 26:6;Kọl. 1:5 Ugbu a ọ dị ka ụgbọ ha ọ ga-ekpu, Pọl gwara ha ihe gbara ọkpụrụkpụ ga-eme ka ha nwee olileanya nagbanyeghị nsogbu ahụ ha nọ na ya. Ọ sịrị ha: Nabalị a, otu mmụọ ozi . . . guzoro m nso, sị m, Atụla egwu, Pọl. Ị ghaghị iguzo nihu Siza, lee! Chineke ewerewo amara zọpụta ndị niile gị na ha nọ nụgbọ mmiri a nihi gị. Pọl gbara ha ume, sị: Ya mere, nweenụ obi ike; nihi na ekweere m ihe Chineke kwuru na ọ ga-adị kpọmkwem dị ka a gwara m. Otú ọ dị, a ga-aghasa anyị nikpere mmiri notu agwaetiti.Ọrụ 27:23-26.A Kpọpụtara Mmadụ Niile nElu Ala nEnweghị Ihe Mere Ha Ọrụ 27:27-44O kelere Chineke nihu ha niile.Ọrụ 27:3516, 17. a Olee mgbe Pọl kpere ekpere, oleekwa uru ekpere ya bara? b Olee otú aka ná ntị Pọl dọrọ si mezuo?16Mgbe ha tachara ahụhụ izu abụọ, ifufe eburukwa ụgbọ ha ruo ihe dị ka narị kilomita asatọ na iri asaa, ndị na-akwọ ụgbọ ahụ hụrụ na ihe agbanwetụla. Ma eleghị anya, ha nụrụ ụda ebili mmiri nke na-amakwasị ala dị nakụkụ osimiri. Ha si nazụ ụgbọ ahụ tụda arịlịka, ka mmiri ghara ibupụ ụgbọ ahụ, nakwa ka ha nwee ike iche ụgbọ ahụ ihu nelu ala, a dịghị ama ama ha akwọrọ ya ruo nakụkụ osimiri. Noge ahụ, ha chọrọ isi nụgbọ ahụ pụọ, ma ndị agha ahụ ekweghị ha. Pọl gwara ọchịagha ahụ na ndị agha ahụ, sị: Ọ bụrụ na ndị ikom a anọgideghị nụgbọ a, a pụghị ịzọpụta unu. Mgbe ụgbọ ahụ kwụsịtụrụ ịṅagharị aṅagharị, Pọl gbara ha niile ume ka ha ritụ nri, gwasiekwa ha ike ọzọ na o nweghị onye ga-anwụ. O kelere Chineke nihu ha niile. Ọrụ 27:31,35 Nekpere ahụ o kpere o ji kelee Chineke, o gosiri Luk, Arịstakọs, na Ndị Kraịst taa ihe nlereanya ha kwesịrị iso. Ekpere ị na-ekpe nihu ọha ọ na-agba ndị ọzọ ume ma na-akasi ha obi?17Mgbe Pọl kpechara ekpere ahụ, obi tọrọ ha niile ụtọ, ha onwe ha amalite iritụ ihe. Ọrụ 27:36 Ha tụbara ọka wit ụgbọ ahụ bu nime oké osimiri, mee ka ịdị arọ nke ụgbọ ahụ belata, ka ụgbọ ahụ ghara ịkpụ mgbe o rutewere nakụkụ oké osimiri ahụ. Mgbe chi bọrọ, ndị na-akwọ ụgbọ ahụ gbubiri arịlịka ndị ahụ, tọpụ ụdọ e ji kegide ụmara ndị dị nazụ ụgbọ ahụ, dọlitekwa obere ákwà na-adị nihu ụgbọ mmiri ka ha nwee ike ịkwọrọ ụgbọ ahụ gaa nebe ọ ga-akwụsị nakụkụ oké osimiri ahụ. Ihu ụgbọ ahụ tọrọ, ma eleghị anya, nájá ma ọ bụ napịtị dị nakụkụ osimiri ahụ. Azụ ụgbọ ahụ malitere ịkụrisị mgbe ebili mmiri na-amakwasị ya. Ụfọdụ ndị agha chọrọ igbu ndị mkpọrọ ahụ ka onye ọ bụla ghara ịgba ọsọ, ma Juliọs gbochiri ha ime otú ahụ. Ọ gwara ha niile ka ha gwuru mmiri ma ọ bụ jide ibé osisi aka gaa nakụkụ osimiri. Ihe Pọl kwuru mezuruọkọ akọghị otu nime narị mmadụ abụọ na iri asaa na isii ahụ. Neziokwu, a kpọpụtara mmadụ niile nelu ala nenweghị ihe mere ha. Ma, olee ebe ha nọ?Ọrụ 27:44.Obiọma Pụrụ Iche Ọrụ 28:1-1018-20. Olee otú ndị Mọlta si gosi obiọma pụrụ iche, oleekwa ọrụ ebube Chineke si naka Pọl rụọ?18O mechara bụrụ na ebe ha nọ bụ notu agwaetiti a na-akpọ Mọlta, nebe ndịda Sisili. Gụọ igbe dị na peeji nke 209, bụ Olee Ebe Mọlta Dị? Ndị bi nagwaetiti ahụ na-asụ asụsụ ala ọzọ, ma ha gosiri Pọl hà obiọma pụrụ iche. Ọrụ 28:2 Ha kwanyeere ndị ahụ ha na-ahụtụbeghị ọkụ, ebe ọ bụ na uwe ha edechaala mmiri, oyi ana-atụkwa ha. Ọkụ ahụ mere ka ahụ kporo ha ọkụ nagbanyeghị na oyi na-atụ, mmiri ana-ezokwa. O mekwara ka Pọl rụọ otu ọrụ ebube.19Pọl chọrọ inyere ndị ibe ya aka. Nihi ya, ọ kpatara nkụ, tinye ya nọkụ ahụ. Otu ajụala si ná nkụ ahụ pụta ozugbo ma taa Pọl, gbakụọkwa ya naka. Ndị Mọlta chere na ihe ahụ bụ ntaramahụhụ chi ha nyere Pọl.20Mgbe ndị bi nebe ahụ hụrụ na agwọ ahụ ataala Pọl, ha chere na ahụ ya ga-aza aza. Otu akwụkwọ e ji eme nnyocha kwuru na okwu Grik e si sụgharịta ihe a e kwuru bụ okwu ndị ọgwọ ọrịa ji akọwa ọrịa. Ọ bụghị ihe ijuanya na ọ bụ okwu ahụ batara Luk, bụ ọgwọ ọrịa, onye a hụrụ nanya nobi ozugbo. Ọrụ 28:6;Kọl. 4:14 Ma, Pọl febara agwọ ahụ nọkụ nenweghị ihe mere ya.21. a Olee ebe ụfọdụ Luk kpọrọ okwu aha ma ọ bụ kọwaa ihe nke ọma nihe o dere? b Olee ọrụ ebube Pọl rụrụ, oleekwa ihe ọrụ ebube ahụ mere ka ndị Mọlta mee?21Pọbliọs, bụ aka ji akụ nke nwere ala, bi nebe ahụ. O nwere ike ịbụ onye ndị Rom mere onyeisi na Mọlta. Luk kpọrọ yaonyeisiagwaetiti ahụ, nke bụ utu aha e dere nihe ndị mgbe ochie abụọ a chọtara na Mọlta. O lere Pọl na ndị ibe ya ọbịa ụbọchị atọ. Ma, ahụ adịghị nna Pọbliọs. Luk kọwakwara ihe na-eme nwoke ahụ nke ọma. O dere na nwoke ahụ dina ala, na ahụ ọkụ ji ya, na ọ na-anyụkwa ọbara. Ọ kpọrọ ọrịa nwoke ahụ aha. Pọl kpere ekpere, bikwasị ya aka nisi ma gwọọ ya. Ọrụ ebube ahụ mere ndị obodo ahụ obi ụtọ, ha akpọta ndị ọzọ na-arịa ọrịa ka Pọl gwọọ ha. Ha nyekwara Pọl na ndị ibe ya onyinye iji gboo mkpa ha.Ọrụ 28:7-10.22. a Olee otú otu prọfesọ si kwuo okwu ọma banyere otú Luk si kọwaa njem ụgbọ mmiri ha mere gaa Rom? b Olee ihe anyị ga-atụle nisiokwu ọzọ?22Ihe Luk kọrọ banyere njem a Pọl mere nke anyị tụlerela ziri ezi ma bụrụ eziokwu. Otu prọfesọ kwuru, sị: Nime ihe niile e dere na Baịbụl, ihe Luk dere . . . bụ otu nime ihe ndị a kacha kọwaa nke ọma. Ọ kpọrọ okwu aha notú o si kọwaa njem ụgbọ mmiri na narị afọ mbụ. Ihe ọ kọkwara banyere ihe ndị na-eme nebe ọwụwa anyanwụ Oké Osimiri Mediterenian bụkwa eziokwu. Ihe a niile gosiri na ọ ga-abụrịrị na ihe o dere si nakwụkwọ o ji aka ya dee mgbe ihe ndị ahụ na-eme. Ma eleghị anya, Luk dekọrọ ihe ndị ahụ mgbe ya na Pọl so na-eme njem. Ya bụrụ otú ahụ, njem ọzọ ha mere mere ka ọ hụ ọtụtụ ihe ndị ọzọ ọ ga-ede. Gịnị ga-eme Pọl mgbe ha mechara ruo Rom? Ka anyị chọpụta.27 Ịgba Àmà nke Ọma1. Olee onye Pọl na ndị ibe ya tụkwasịrị obi, nihi gịnịkwa?NIHE dị ka afọ 59 O.A., e nwere otu ụgbọ mmiri nke nwere ihe a tụrụ atụ a kpọrọ ụmụ Zus. O si nagwaetiti a na-akpọ Mọlta, nke dị noké osimiri Mediterenian, na-aga Ịtali. Ọ dị ka ọ bụ nnukwu ụgbọ mmiri nke na-ebu ọka. Ndị nọ nụgbọ mmiri ahụ bụ Pọl onyeozi, bụ onye mkpọrọ a na-eche nche, na Ndị Kraịst ibe ya bụ Luk na Arịstakọs. Ọrụ 27:2 Ndị na-akwọ ụgbọ mmiri ahụ tụkwasịrị ụmụ Zus, bụ chi ndị Grik, obi na ha ga-echebe ha, ma ndị ahụ na-ekwusa ozi ọma emeghị otú ahụ. Ọrụ 28:11 Kama nke ahụ, Pọl na ndị ibe ya na-ejere Jehova ozi. Jehova ebula ụzọ gwa Pọl na ọ ga-agba àmà na Rom banyere eziokwu nakwa na ọ ga-eguzo nihu Siza.Ọrụ 23:11;27:24.2, 3. Olee ebe ụgbọ mmiri Pọl hà gawara, onyekwa nyeere Pọl aka na njem niile ahụ o mere?2Mgbe ha rutere Sirakus, bụ obodo mara mma dị na Sisili nke na-ewu ewu ka Atens na Rom ma nọchaa ụbọchị atọ, ụgbọ mmiri ha gawara Rijiọm, nebe ndịda Ịtali. Ifufe si nebe ndịda nyeere ụgbọ mmiri ahụ aka ịgba narị kilomita atọ na iri abụọ ruo ngwa ngwa nọdụ ụgbọ mmiri Ịtali bụ Putiolaị nke dị nso nobodo Naples nke oge a. O ruru ebe ahụ nụbọchị nke abụọ.Ọrụ 28:12, 13.3Ebe ahụ bụ ebe ikpeazụ Pọl ga-akwụsị tupu ya eruo Rom, bụ ebe ọ ga-aga zara ọnụ ya nihu Eze Ukwu Niro. Na njem niile ahụ Pọl mere, Chineke nke nkasi obi niile nọnyeere ya. 2 Kọr. 1:3 Nisiokwu a, anyị ga-ahụ na ọ dịghị mgbe Chineke kwụsịrị ịkwado Pọl, nakwa na Pọl akwụsịghị iji ịnụ ọkụ nobi na-eje ozi ala ọzọ ya.Pọl Kelere Chineke ma Nwee Obi Ike Ọrụ 28:14, 154, 5. a Olee ọbịa e lere Pọl na ndị ibe ya na Putiolaị, oleekwa ihe nwere ike ịbụ ya mere e ji kwe ka ọ na-agagharị? b Olee uru àgwà ọma Ndị Kraịst nwere ike ịbara ha mgbe ha nọ nụlọ mkpọrọ?4Na Putiolaị, Pọl na ndị ibe ya hụrụ ụmụnna. Ụmụnna ndị ahụ rịọsikwara ha arịrịọ ike ka ha na ha nọrọ ruo ụbọchị asaa. Ọrụ 28:14 Otú ha si lee Pọl hà ọbịa na-akụziri Ndị Kraịst na ha kwesịrị ịna-ele ụmụnna ha ọbịa! O doro anya na ụmụnna ndị ahụ ritere uru dị ukwuu nume Pọlna ndị ibe ya gbara ha. Ma, olee ihe mere e ji kwe onye mkpọrọ a na-eche nche ka ọ na-agagharị? Ma eleghị anya, otú Pọl si akpa àgwà mere ka ndị agha Rom na-eche ya nche tụkwasị ya obi.5Noge anyị a, àgwà ọma ndị ohu Jehova a tụrụ mkpọrọ nakwa ndị nọ nogige ịta ahụhụ na-akpa emeela ka a na-ekwe ha mee ihe ụfọdụ a na-anaghị ekwe ndị ọzọ mee. Dị ka ihe atụ, na Romania, otu nwoke a tụrụ mkpọrọ afọ iri asaa na ise nihi izu ohi malitere ịmụ Okwu Chineke ma kwụsị àgwà ọjọọ ndị ọ na-akpabu. Otú o si gbanwee mere ka ndị na-elekọta ụlọ mkpọrọ ahụ na-edunye naanị ya ịga zụtara ndị mkpọrọ ihe nime obodo! Ihe kacha mkpa bụ na àgwà ọma anyị na-eme ka a na-eto aha Jehova.1 Pita 2:12.6, 7. Olee otú ụmụnna ahụ si Rom si gosi na ha hụrụ Pọl na ndị ibe ya nanya?6O yiri ka Pọl na ndị ibe ya hà si na Putiolaị jiri ụkwụ gaa ihe dị ka kilomita iri ise ma rute Kapua, nke dị nOkporo Ụzọ Apịọs e si aga Rom. E ji nnukwu mbadamba okwute rụọ okporo ụzọ a a ma ama, ya amaa mma. A na-anọ na ya ahụ obodo Ịtali. E nwekwara ebe ị ga-eru, gị ahụ Oké Osimiri Mediterenian. Okporo ụzọ ahụ gafekwara otu ebe apịtị na-adịkarị, nke a kpọrọ Ala Pọtọpọtọ. Ọ dị ihe dị ka kilomita iri isii site na Rom, bụ ebe Ahịa Apịọs dị. Luk dere, sị: Mgbe ụmụnna nọ na Rom nụrụ akụkọ banyere anyị, ụfọdụ si ebe ahụ bịaruo ọbụna Ahịa Apịọs, ma ndị ọzọ cheere nỤlọ Atọ nke Ndị Ije. Isi na Rom ruo ebe ahụ dị ihe dị ka kilomita iri ise. Neziokwu, ha hụrụ Pọl na ndị ibe ya nanya!Ọrụ 28:15.7Ahịa Apịọs abụghị ebe onye njem ike gwụchara nwere ike ịnọ zurutụ ike. Otu onye Rom aha ya bụ Horace, nke na-ede abụ uri, kwuru na ndị na-akwọ ụgbọ mmiri na ndị ọjọọ, bụ ndị na-elekọta ụlọ ndị njem, juru nAhịa ahụ. O dere na mmiri ebe ahụ adịghị mma. O kweghịdị eri nri nebe ahụ! Nagbanyeghị ihe ndị aniile, ụmụnna ahụ si Rom ji obi ụtọ chere Pọl na ndị ibe ya ebe ahụ ka ha soro ha ruo Rom nudo.8. Olee ihe mere Pọl ji kelee Chineke ozugbo ọ hụrụ ụmụnna ya?8Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Ozugbo Pọl hụrụ ha, o kelere Chineke ma nwee obi ike. Ọrụ 28:15 Neziokwu, naanị ịhụ ụmụnna ahụ gbara Pọl ume ma kasie ya obi. O nwere ike ịbụ na ọ ma ụfọdụ nime ha. Gịnị mere Pọl ji kelee Chineke? Ọ bụ nihi na ọ ma na ịhụya so ná mkpụrụ nke mmụọ nsọ. Gal. 5:22 Taakwa, mmụọ nsọ na-eme ka Ndị Kraịst wepụta onwe ha inyere ụmụnna ha aka, ma na-akasi ndị nọ ná mkpa obi.1 Tesa. 5:11,14.9. Olee otú anyị nwere ike isi mee ka ụmụnna ndị ahụ gara zute Pọl?9Dị ka ihe atụ, mmụọ nsọ na-eme ka ụmụnna ndị na-emesapụ aka na-enyere ndị nlekọta na-ejegharị ejegharị, ndị ozi ala ọzọ bịara ileta ha, nakwa ndị ọzọ nọ nozi oge niile aka, bụ ndị ọtụtụ nime ha hapụrụ ọtụtụ ihe ka ha jekwuoro Jehova ozi. Jụọ onwe gị, sị: M nwere ike ịkwadokwu ọbịbịa onye nlekọta sekit nọgbakọ anyị, ma eleghị anya, lee ya na nwunye ya ọbịa ma ọ bụrụ na ọ lụọla nwaanyị? M nwere ike ịhazi oge m ka mụ na ha rụọ nozi ọma? Ọ bụrụ na i mee otú ahụ, ọ ga-abara gị ezigbo uru. Dị ka ihe atụ, chetụkwala obi ụtọ ụmụnna ahụ si Rom nwere ka Pọl na ndị ibe ya na-akọrọ ha ụfọdụ ahụmahụ ndị na-agba ume ha nwere.Ọrụ 15:3, 4.A Na-ekwugide Ya nEbe Niile Ọrụ 28:16-2210. Olee ọnọdụ Pọl onyeozi nọ na ya na Rom, oleekwa ihe o mere noge na-adịghị anya o ruru Rom?10Mgbe ndị njem ahụ mechara banye Rom, e kwere ka Pọl nọrọ naanị ya, ya na onye agha na-eche ya nche. Ọrụ 28:16 Iji mee ka ndị a tụrụ mkpọrọ nụlọ ha ghara ịgbapụ, ndị na-eche ha nche na-ejide agbụ ígwè e kere ha. Nagbanyeghị nke ahụ, Pọl na-ekwusa ozi ọma Alaeze Chineke, agbụ ígwè e kere ya emeghị ka ọ kwụsị. Nihi ya, mgbe o zuchara ike abalị atọ nihi njem ahụ o mere, ọ kpọkọtara ndị isi netiti ndị Juu nọ na Rom, ka ọ gwa ha onye ya bụ ma zie ha ozi ọma.11, 12. Mgbe Pọl na-agwa ndị Juu ibe ya okwu, olee otú o si mee ka ha chefuo asị o nwere ike ịbụ na ha kpọrọ ya?11Pọl gwara ha, sị: Ụmụnna m, ọ bụ ezie na emeghị m ihe ọ bụla nke megidere ndị Juu ma ọ bụ omenala nna nna anyị hà, e si na Jeruselem nyefee m naka ndị Rom dị ka onye mkpọrọ. Mgbe ndị a mesịrị nchọpụta, ha chọrọ ịhapụ m, ebe ọ na-enweghị ihe kwesịrị ọnwụ m mere. Ma mgbe ndị Juu nọ na-asị ka a ghara ịhapụ m, ọ dịghị ihe ọzọ m maara m ga-eme karịa ịkpọku Siza, ma ọ bụghị nihi na m nwere ihe ọ bụla m ga-ebo mba m ebubo na ha mere.Ọrụ 28:17-19.12Otú ahụ Pọl si kpọọ ndị Juu ahụ ọ na-agwa okwu ụmụnna mgosiri na o ji ihe ya na ha kweere gwa ha okwu ma mee ka ha chefuo asị o nwere ike ịbụ na ha kpọrọ ya. 1 Kọr. 9:20 O mekwara ka o doo ha anya na ihe mere ya ji bịa abụghị ka ya bo ndị Juu ibe ya ebubo, kama ọ bụ ka ya hụ Siza. Ma, ndị Juu ahụ anụtụbeghị na Pọl kpọkuru Siza. Ọrụ 28:21 Gịnị mere ndị Juu nọ na Judia agwaghị ha? Otu akwụkwọ e ji eme nnyocha, nke otu ọkà mmụta dere, kwuru, sị: Ọ ga-abụ na ụgbọ mmiri Pọl gbara so ná ndị mbụ rutere Ịtali mgbe oge oyi gachara, nakwa na ndị na-anọchite anya ndị isi ndị Juu nọ na Jeruselem na akwụkwọ ikpe Pọl erutebeghị mgbe ahụ.13, 14. Olee otú Pọl si malite izi ndị mmadụ ozi ọma Alaeze Chineke, oleekwa otú anyị ga-esi eme ka ya?13Pọl maliteziri izi ha ozi ọma Alaeze Chineke. O ji okwu ọ ma na ọ ga-eme ka ndị Juu ahụ bịara nụlọ ya gee ya ntị malite. Ọ sịrị ha: Nihi nke a, arịọsiri m arịrịọ ike ka m hụ unu wee gwa unu okwu, nihi na ọ bụ maka olileanya Izrel ka e ji kee m agbụ ígwè a. Ọrụ 28:20 Neziokwu, ọ bụ Mesaya ahụ na Alaeze ya ọgbakọ Ndị Kraịst na-ekwusa mere ka e nwee olileanya ahụ. Ndị okenye ndị Juu ahụ zara ya, sị: Anyị chere na o kwesịrị ekwesị ịnụ nọnụ gị ihe ndị bụ echiche gị, nihi na, neziokwu, nihe metụtara òtù a, anyị maara na a na-ekwugide ya nebe niile.Ọrụ 28:22.14Anyị kwesịrị ime ka Pọl mgbe anyị na-ekwusa ozi ọma, ya bụ, ikwu ihe ma ọ bụ ịjụ ajụjụ ga-eme ka ndị anyị na-agwa okwu nwee mmasị nihe anyị na-ekwu. A tụrụ aro ndị magburu onwe ha nakwụkwọ ndị dị kaReasoning From the ScripturesnaRite Uru ná Mmụta A Na-enwetanỤlọ Akwụkwọ Ije Ozi Ọchịchị Chineke.Ị na-eji akwụkwọ ndị a e ji amụ Baịbụl akwadebe ozi ọma?Ihe Nlereanya Anyị Kwesịrị Iṅomi nỊgba Àmà nke Ọma Ọrụ 28:23-2915. Olee ihe anọ anyị kwesịrị ịmụta nozi ọma Pọl ziri ndị Juu ahụ?15Nụbọchị ahụ ndị Juu na Pọl kwekọrịtara, ha bịakwutere ya nebe obibi ya nọnụ ọgụgụ ka ukwuu. Pọl kọwaara ha ihe ụfọdụ site nịgba àmà nke ọma banyere alaeze Chineke, sitekwa niwu Mozis nakwa nAkwụkwọ Ndị Amụma ọ gwara ha okwu na-eru nobi banyere Jizọs, malite nụtụtụ ruo anyasị. Ọrụ 28:23 E nwere ihe anọ anyị kwesịrị ịmụta nozi ọma Pọl ziri ndị Juu ahụ. Nke mbụ, o lekwasịrị anya nAlaeze Chineke. Nke abụọ, ọ gbalịrị ịgwa ha okwu ga-eru ha nobi. Nke atọ, ya na ya tụgharịrị uche nAkwụkwọ Nsọ. Nke anọ, ọ chọghị naanị ọdịmma onwe ya, o kwusara ozi ọma malite nụtụtụ ruo anyasị. Anyị kwesịrị ime ka ya! Gịnị ka ozi ọma ahụ rụpụtara? Luk kwuru, sị: Ụfọdụ ndị malitere ikwere, ma ndị ọzọ ekweghị. Ebe ọ bụ na ha ekwekọrịtaghị, ha malitere ịpụ.Ọrụ 28:24, 25a.16-18. Gịnị mere na o jughị Pọl anya mgbe ndị Juu ahụ nọ na Rom jụrụ ozi ọma ya, oleekwa ihe anyị kwesịrị ime ma ndị mmadụ jụ ozi ọma anyị?16Ihe ahụ ndị Juu mere ejughị Pọl anya, nihi na e nweela mgbe ndị mmadụ mere ụdị ihe ahụ, Baịbụl bukwara ya namụma. Ọrụ 13:42-47;18:5, 6;19:8, 9 Nihi ya, Pọl gwara ndị Juu ahụ na-apụnụ, bụ ndị na-anabataghị ihe o kwuru, sị: Mmụọ nsọ si nọnụ Aịzaya onye amụma gwa nna nna unu hà okwu nụzọ kwesịrị ekwesị, sị: Gakwuru ndị a, sị ha: Nịnụ ihe, unu ga-anụ ma unu agaghị aghọta ma ọlị; nilekwa anya, unu ga-ele anya ma unu agaghị ahụ ụzọ ma ọlị. Nihi na obi nke ndị a adịkwaghị anabata ihe. Ọrụ 28:25b-27 Okwu Grik e si sụgharịta adịkwaghị anabata ihe gosiri na obi ha kpọrọ nkụ, o kweghị ha nabata ozi ọma Alaeze. Ọnọdụ ha jọgburu onwe ya!17Pọl kwuru ná mmechi okwu ya na ndị mba ọzọ ga-ege ntị. Ha agaghị eme ka ndị Juu ahụ ọ na-agwa okwu. Ọrụ 28:28;Ọma 67:2;Aịza. 11:10 Neziokwu, ihe onyeozi ahụ na-ekwu doro ya anya, nihi na o jirila anya ya hụ ọtụtụ ndị Jentaịl nabatara ozi ọma Alaeze!Ọrụ 13:48;14:27.18Dị ka Pọl, anyị ekwesịghị iwe iwe ma ndị mmadụ jụ ozi ọma anyị na-ezi ha. A sị ka e kwuwe, anyị ma na ọ bụ mmadụ ole na ole ga-achọta okporo ụzọ ahụ na-eduga ná ndụ. Mat. 7:13, 14 Ọ bụrụkwa na ndị nwere ezi obi abata nọgbakọ, anyị kwesịrị ịṅụrị ọṅụ ma jiri obi anyị niile nabata ha.Luk 15:7.Na-ekwusa Alaeze Chineke Ọrụ 28:30, 3119. Olee otú Pọl si jiri oge ahụ a tụrụ ya mkpọrọ nụlọ ya mee ihe ndị bara uru?19Luk ji okwu dị mma mechie akụkọ ya, ihe ọ kọrọ gosikwara na Pọlhụrụ ndị mmadụ nanya. Luk sịrị: Pọl nọgidere ruo afọ abụọ zuru ezu nụlọ ọ na-akwụ ụgwọ ya, ọ na-ejikwa obiọma anabata ndị niile bịakwutere ya, jiri oké nkwuwa okwu na-ekwusara ha alaeze Chineke, na-ezikwa ihe banyere Onyenwe anyị Jizọs Kraịst nenweghị ihe mgbochi. Ọrụ 28:30, 31 Neziokwu, anyị kwesịrị iṅomi obiọma Pọl, okwukwe ya, na ịnụ ọkụ nobi ya!20, 21. Olee ndị ụfọdụ ozi ọma Pọl kwusara na Rom baara uru?20Otu nime ndị Pọl nabatara nke ọma bụ otu nwoke aha ya bụ Onesịmọs. Nwoke ahụ bụ ohu nke si na Kọlọsi gbapụ. Pọl nyeere ya aka ịghọ Onye Kraịst. Onesịmọs ghọziiri Pọl nwanna nke kwesịrị ntụkwasị obi. Neziokwu, Pọl kpọrọ ya nwa m, onye m ghọrọ nna ya. Kọl. 4:9;Faị. 10-12 Ọ ga-abụrịrị na otú ahụ Onesịmọs si ghọọ Onye Kraịst gbara Pọl ume!21Àgwà ọma Pọl bakwaara ndị ọzọ uru. O degaara Ndị Filipaị akwụkwọ, sị: Ihe mere m emewo ka ozi ọma na-aga nihu kama ime ka ọ ghara ịga nihu, nke mere na Ndị Nche Eze niile na ndị niile ọzọ amarawo nke ọma banyere agbụ e kere m nihi Kraịst; ebe agbụ ụlọ mkpọrọ m meworo ka ihe ka ọtụtụ nụmụnna nime Onyenwe anyị nwee obi ike, ha na-egosi obi ike karị nikwu okwu Chineke natụghị egwu.Fil. 1:12-14.22. Olee otú Pọl si jiri oge ahụ a kpọchiri ya na Rom mee ihe bara uru?22Pọl ji oge ahụ a kpọchiri ya na Rom dee akwụkwọ ozi ndị dị mkpa, bụ ndị sozi nAkwụkwọ Nsọ Grik nke Ndị Kraịst.Nakwụkwọ ozi Pọl degaara ndị Efesọs, o ji ekike agha nke si naka Chineke tụnyere ekike agha ndị Rom. Efe. 6:11-17 O nwere ike ịbụ ihe batara ya nobi mgbe ọ na-ele onye agha na-eche ya nche. Ọrụ 28:16 Olee ihe anyị kwesịrị ịmụta nihe atụ ahụ? Ọ bụrụ na anya eruo anyị ala nókèala anyị, anyị ga na-ahụ ihe atụ ndị mara mma anyị ga-eji zie ozi ọma.AKWỤKWỌ OZI ISE PỌL DERE MGBE A TỤRỤ YA MKPỌRỌ NKE MBỤ NA ROMNakwụkwọ ozi niile Pọl onyeozi dere, o dere ise nime ha nihe dị ka afọ 60-61 O.A., mgbe a tụrụ ya mkpọrọ nke mbụ na Rom. Nakwụkwọ ozi Pọl degaaraFaịlimọnbụ onye kwere ekwe ibe ya, o kwuru na ohu Faịlimọn gbara ọsọ, bụ Onesịmọs, aghọọla Onye Kraịst. Ọ bụ Pọl kụziiri Onesịmọs ihe, ya aghọọ Onye Kraịst. Ọ na-ezighachi ohu a na-abaghị uru noge gara aga ka ọ lakwuru nna ya ukwu dị ka nwanna.Faị. 10-12,16.Nakwụkwọ ozi Pọl degaaraNdị Kọlọsi,o kwuru na Onesịmọs si netiti ha. Kọl. 4:9 Ọ bụ Onesịmọs na Onye Kraịst ibe ya bụ Tikikọs wegara akwụkwọ ozi ise ahụ Pọl dere nakwa nke o degaaraNdị Efesọs.Efe. 6:21.Mgbe Pọl na-edegaraNdị Filipaịakwụkwọ, o kwuru banyere agbụ ụlọ mkpọrọ ya, kwuokwa banyere ọnọdụ Epafrọdaịtọs, bụ onye o si naka ya zigara ha akwụkwọ ozi ahụ. Ọ bụ ndị Filipaị zigara Epafrọdaịtọs ka o nyere Pọl aka. Ma, Epafrọdaịtọs dara ọrịa nke na ọ fọrọ ntakịrị ka ọ nwụọ. Ọ dakwara mbà nobi nihi na ndị Filipaị nụrụ na ọ dara ọrịa. Nihi ya, Pọl gwara ha ka ha na-akwanyere ndị dị otú ahụ ùgwù.Fil. 1:7;2:25-30.Ọ bụ Ndị Kraịst bụ ndị Hibru bi na Judia ka e degaara akwụkwọNdị Hibru.Nagbanyeghị na akwụkwọ ozi ahụ akpọghị aha onye dere ya, e nwere ihe ndị na-egosi na ọ bụ Pọl dere ya. E dere ya otú Pọl si ede ihe. Pọl si nỊtali kelee ha, ọ kpọkwara Timoti aha, bụ onye ya na ya nọ na Rom.Fil. 1:1;Kọl. 1:1;Faị. 1;Hib. 13:23, 24.23, 24. Dị ka Pọl, olee otú ọtụtụ Ndị Kraịst nke oge a si nọgide na-enwe ọṅụ ma na-ekwusa ozi ọma nagbanyeghị mkpọrọ na-ezighị ezi a tụrụ ha?23Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi ekwughị mgbe a hapụrụ Pọl. Ma tupu a hapụ ya, a kpọchiela ya ihe dị ka afọ anọ, ya bụ, afọ abụọ na Sesaria, afọ abụọ na Rom.Ọrụ 23:35;24:27 Ma ọ nọgidere na-enwe ọṅụ ma na-eme ihe niile o nwere ike ime nozi Chineke. Otú ahụ ka ọtụtụ ndị ohu Jehova taa na-eme. Nagbanyeghị na a na-atụ ha mkpọrọ na-ezighị ezi nihi ihe hakweere, ha na-enwe ọṅụ ma na-ekwusa ozi ọma. Were Adolfo dị ka ihe atụ. A tụrụ ya mkpọrọ na Spen nihi na ọ jụrụ ịbụ onye agha. Otu onyeisi agha gwara ya, sị: Ndụ gị gwụrụ anyị ike. Anyị na-eme ka ihe siere gị ezigbo ike nụlọ mkpọrọ a. Ma anyị na-eme ya, gị ana-amụmụ ọnụ ọchị, na-agwa anyị okwu ọma.24Ka oge na-aga, a tụkwasịrị Adolfo obi, nke mere ka a na-eghewe ọnụ ụzọ ụlọ mkpọrọ ya oghe. Ndị agha na-aga ajụ ya ajụjụ ndị gbasara Baịbụl. Otu nime ndị na-eche Adolfo nche na-agadị agụ Baịbụl nụlọ mkpọrọ ya, ya ana-elere onye nche ahụ mgbe ndị agha ndị ọzọ bịawara. Ya bụ, onye mkpọrọ na-echezi onye nche ya nche! Ka àgwà Ndịàmà dị otú ahụ kwesịrị ntụkwasị obi mee ka anyị na-enwe obi ike karị nikwu okwu Chineke natụghị egwu, ọbụna mgbe ihe siri ike.25, 26. Nihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ iri atọ, olee amụma na-atụ nanya Pọl hụrụ mgbe o mezuru, oleekwa otú o si na-emezu noge anyị a?25Legodị, onyeozi Kraịst a tụrụ mkpọrọ nụlọ ya nọ ebe ahụ kwusaara ndị niile bịara ileta ya ozi ọma Alaeze Chineke. Otú a e si mechie akwụkwọ Ọrụ Ndịozi, bụ nke na-akpa ike, na-agba anyị ume! NIsi nke Mbụ, anyị gụrụ banyere ọrụ Jizọs nyere ndị na-eso ụzọ ya mgbe ọ sịrị: Unu ga-anata ike mgbe mmụọ nsọ ga-adakwasị unu, unu ga-abụkwa ndị àmà m ma na Jeruselem ma na Judia dum nakwa na Sameria, ruokwa nebe kasị anya nụwa. Ọrụ 1:8 Mgbe ihe na-erughị afọ iri atọ gachara, e kwusara ozi ọma banyere Alaeze Chineke netiti ihe niile e kere eke dị nokpuru eluigwe.Kọl. 1:23 Ọ na-egosi na mmụọ nsọ Chineke na-akpa ike!Zek. 4:6.26Taa, mmụọ nsọ enyekwala ụmụnna Kraịst ka nọ nụwa na ndị ibe ha bụ atụrụ ọzọ ike ịnọgide na-agba àmà nke ọma banyere alaeze Chineke nihe karịrị narị ala abụọ na iri atọ! Jọn 10:16;Ọrụ 28:23 Ì ji ike gị niile na-arụ ọrụ ahụ?28 Ruo nEbe Kasị Anya nỤwa1. Olee otú Ndị Kraịst oge mbụ na Ndịàmà Jehova taa si yie?NDỊ Kraịst oge mbụ ji ịnụ ọkụ nobi kwusaa ozi ọma. Ha kwere ka mmụọ nsọ nyere ha aka ma duzie ha. Mkpagbu emeghị ka ha kwụsị ikwusa ozi ọma. Chineke gọzikwara ha nke ukwuu. Otú ahụ ka Ndịàmà Jehova na-eme taa.2, 3. Olee ihe ndị mere akwụkwọ Ọrụ Ndịozi ji pụọ iche?2O doro anya na akụkọ ọma ndị na-eme ka okwukwe mmadụ sie ike, bụ ndị a kọrọ nỌrụ Ndịozi, agbaala gị ume! Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi pụrụ iche, nihi na ọ bụ naanị ya bụ akwụkwọ Baịbụl nke kọrọ akụkọ zuru ezu banyere ihe ndị na-eso ụzọ Jizọs nke narị afọ mbụ rụrụ mgbe ọ lachara neluigwe.3Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kpọrọ iri mmadụ itoolu na ise aha. Ha si ná mba iri atọ na abụọ, obodo iri ise na anọ, na agwaetiti itoolu. Ọ kọrọ akụkọ na-atọ ụtọ banyere ndị mmadụ, ya bụ, ndị nkịtị, ndị mpako na-ekpe okpukpe ụgha, ndị ọchịchị dị mpako, na ndị mmegide okpukpe ha na-agba ara. Ma ọ kacha kọọ banyere ụmụnna gị na narị afọ mbụ ndị nwere ụdị nsogbu ndị ị na-enwe taa, ma ha ji ịnụ ọkụ nobi kwusaa ozi ọma.4. Gịnị mere o ji atọ anyị ụtọ ịgụ akụkọ banyere Pọl onyeozi, Dọkas nakwa ndịàmà ndị ọzọ kwesịrị ntụkwasị obi noge ochie?4Ọ fọrọ obere ka o ruo puku afọ abụọ kemgbe Ndị Kraịst mbụ jechara ozi ha, ya bụ, Pita na Pọl, bụ ndịozi nụrụ ọkụ nobi, ọgwọ ọrịa a hụrụ nanya bụ Luk, Banabas na-emesapụ aka, Stivin nwere obi ike, Dọkas nwere obiọma nakwa Lidia na-ele ọbịa nke ọma, na ọtụtụ ndịàmà ndị ọzọ kwesịrị ntụkwasị obi. Nagbanyeghị na ọ dịla anya ha nwụrụ, ọ na-atọ anyị ụtọ ịgụ akụkọ ha. Nihi gịnị? Nihi na e nyere anyị ọrụ ime ndị na-eso ụzọ otú ahụ e nyere ha. Mat. 28:19, 20 Anyị nwekwara ihe ùgwù na-enweghị atụ iso na-arụ ya!Ruo nebe kasị anya nụwa.Ọrụ 1:85. Olee ebe ndị na-eso ụzọ Jizọs na narị afọ mbụ malitere ikwusa ozi ọma?5Chebara ọrụ ahụ Jizọs nyere ndị na-eso ụzọ ya echiche. Ọ sịrị ha: Unu ga-anata ike mgbe mmụọ nsọ ga-adakwasị unu, unu ga-abụkwa ndị àmà m ma na Jeruselem ma na Judia dum nakwa na Sameria, ruokwanebe kasị anya nụwa. Ọrụ 1:8 Ebe mbụ mmụọ nsọ nyere ndị na-eso ụzọ Jizọs ike ịgba àmà bụna Jeruselem.Ọrụ 1:18:3 Ebe ọzọ mmụọ nsọ duziri ha ịgba àmà bụna Judia dum nakwa na Sameria.Ọrụ 8:413:3 Ha mechara malite ikwusa ozi ọmanebe kasị anya nụwa.Ọrụ 13:428:31.6, 7. Olee ihe ndị anyị nwere taa anyị ji ekwusa ozi ọma, bụ ndị ụmụnna anyị na narị afọ mbụ na-enweghị?6Ụmụnna gị na narị afọ mbụ enweghị Baịbụl zuru ezu ha ji kwusaa ozi ọma. E dere Oziọma Matiu nihe dị ka afọ 41 O.A. Pọl dere ụfọdụ akwụkwọ ozi ya tupu e dechaa Ọrụ Ndịozi, nihe dị ka afọ 61 O.A. Ma, Ndị Kraịst oge mbụ enweghị Akwụkwọ Nsọ zuru ezu nke ha, ma ọ bụkwanụ akwụkwọ dị iche iche ha ga-enye ndị ha kwusaara ozi ọma. Tupu ndị Juu bụ Ndị Kraịst aghọọ ndị na-eso ụzọ Jizọs, ha na-anụ ka a na-agụpụta Akwụkwọ Nsọ Hibru nụlọ nzukọ ha. 2 Kọr. 3:14-16 Nagbanyeghị nke ahụ, ha kwesịrị ịmụsi Akwụkwọ Nsọ ike, ebe ọ bụ na ma eleghị anya, ha na-agwa ndị mmadụ amaokwu Akwụkwọ Nsọ ndị ha bu nisi.7Taa, ọtụtụ nime anyị nwere Baịbụl nke anyị nakwa ọtụtụ akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl. Anyị na-arụ ọrụ ime ndị na-eso ụzọ, nihi na anyị na-ekwusa ozi ọma nihe karịrị narị ala abụọ na iri atọ nakwa nọtụtụ asụsụ.Mmụọ Nsọ Nyere Ha Ike8, 9. a Olee ọrụ mmụọ nsọ mere ka ndị na-eso ụzọ Jizọs rụọ? b Olee ihe mmụọ nsọ na-enyere ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi aka ibipụta?8Mgbe Jizọs nyere ndị na-eso ụzọ ya ọrụ ikwusa ozi ọma, ọ gwara ha, sị: Unu ga-anata ike mgbe mmụọ nsọ ga-adakwasị unu. Mmụọ nsọ Chineke ma ọ bụ ike ya nọ nọrụ ga-enyere ndị na-eso ụzọ Jizọs aka ikwusa ozi ọma nụwa niile. Mmụọ nsọ mere ka Pita na Pọl gwọọ ndị ọrịa, chụpụ ndị mmụọ ọjọọ, kpọlitedị ndị nwụrụ anwụ nọnwụ! Ma, e nwere ihe ka mkpa mere e ji nye ha ike mmụọ nsọ. O mere ka ndịozi na ndị na-eso ụzọ Jizọs ndị ọzọ nyere ndị mmadụ aka inweta ezi ihe ọmụma nke ga-eme ka ha nweta ndụ ebighị ebi.Jọn 17:3.9Na Pentikọst nke afọ 33 O.A., ndị na-eso ụzọ Jizọs kwuru okwu nasụsụ dị iche iche, dị nnọọ kammụọ nsọnọ na-enye ha ike ikwu okwu. O mere ka ha gbaa àmà banyere ihe ndị dị ebube nke Chineke. Ọrụ 2:1-4,11 Taa, mmụọ nsọ Chineke anaghị enye anyị ike ikwu okwu nasụsụ dị iche iche. Ma, ọ na-enyere ohu ahụ kwesịrị ntụkwasị obi aka ibipụta akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl nọtụtụ asụsụ. Dị ka ihe atụ, a na-ebipụta ọtụtụ ndeỤlọ NchenaTeta!kwa ọnwa. Akwụkwọ ndị ahụ na-eme ka anyị na-akọrọ ndị si ná mba niile na ebo niile na asụsụ niile ihe ndị dị ebube nke Chineke.Mkpu. 7:9.10. Kemgbe 1989, olee mgbalị e merela nihe banyere ịsụgharị Baịbụl?10Kemgbe afọ 1989, ohu ahụ na-agbalị ịhụ na e nwereNsụgharị Ụwa Ọhụrụ nke Akwụkwọ Nsọnọtụtụ asụsụ. A sụgharịala ya nọtụtụ asụsụ,bipụtakwa ya ọtụtụ nde. A ka ga-ebipụtakwa ọtụtụ. Ọ bụ naanị Chineke na mmụọ nsọ ya na-eme ka anyị na-arụ ihe a niile.11. Olee ihe e merela iji hụ na a sụgharịrị akwụkwọ Ndịàmà Jehova?11A sụgharịala akwụkwọ Ndịàmà Jehova nihe karịrị narị asụsụ anọ na iri asaa. Ndị na-asụgharị akwụkwọ ndị ahụ bụ ọtụtụ narị Ndị Kraịst wepụtara onwe ha ịrụ ọrụ nihe karịrị otu narị mba na iri atọ. O kwesịghị iju anyị anya, nihi na e nweghị nzukọ ọzọ dị nụwa nke mmụọ nsọ Chineke na-eduzi ịgba àmà nke ọma nụwa niile banyere Jehova Chineke, Eze Mesaya ya, na Alaeze ya na-achị achị ugbu a neluigwe!Ọrụ 28:23.12. Olee ihe nyeere Pọl na Ndị Kraịst ndị ọzọ aka ikwusa ozi ọma?12Mgbe Pọl kwusaara ndị Juu na ndị Jentaịl nọ nAntiọk dị na Pisidia ozi ọma, ndị nwere ezi obi maka inweta ndụ ebighị ebi ghọrọ ndị kwere ekwe. Ọrụ 13:48 Ihe Luk kwuru mgbe ọ na-emechi akwụkwọ Ọrụ Ndịozi bụ na Pọl ji oké nkwuwa okwu na-ekwusa alaeze Chineke nenweghị ihe mgbochi. Ọrụ 28:31 Olee ebe onyeozi ahụ nọ na-ekwusa ozi ọma? Ọ bụ na Rom, bụ isi obodo nke mba na-achị ụwa noge ahụ. Ma ndị na-eso ụzọ Jizọs nke oge mbụ hà kwusara ozi ọma nihu ọha ma ọ bụ nebe ndị ọzọ, ọ bụ mmụọ nsọ nyeere ha aka ma duzie ha.Ịnọgidesi Ike nAgbanyeghị Mkpagbu13. Olee ihe mere anyị ji kwesị ikpe ekpere mgbe a na-akpagbu anyị?13Mgbe a na-akpagbu ndị na-eso ụzọ Jizọs nke oge mbụ, ha rịọrọ Jehova ka o nye ha ike ikwu okwu natụghị egwu. Olee ihe ọ rụpụtara? E mere ka ha jupụta na mmụọ nsọ, nke mere ka ha na-ekwu okwu Chineke natụghị egwu. Ọrụ 4:18-31 Anyị na-ekpekwa ekpere ka Chineke nye anyị amamihe na ike ịnọgide na-ekwusa ozi ọma nagbanyeghị mkpagbu. Jems 1:2-8 Anyị anaghị akwụsị ikwusa ozi ọma, nihi na Chineke na-agọzi anyị, mmụọ nsọ ya na-enyekwara anyị aka. O nweghị ihe ga-akwụsị ozi ọma anyị na-ekwusama mmegide kpụ ọkụ nọnụ ma mkpagbu obi ọjọọ. Nihi ya, mgbe a na-akpagbu anyị, anyị kwesịrị ikpe ekpere ka Chineke nye anyị mmụọ nsọ ya, amamihe, na obi ike iji na-ekwusa ozi ọma.Luk 11:13.14, 15. a Gịnị ka mkpagbu nke malitere nihe banyere Stivin rụpụtara? b Noge anyị a, olee otú ọtụtụ ndị bi na Siberia si mụta eziokwu?14Stivin ji obi ike kwusaa ozi ọma tupu ndị iro ya egbuo ya. Ọrụ 6:5;7:54-60 Mgbe a malitere ịkpagbu Ndị Kraịst noge ahụ, a chụsasịrị ndị na-eso ụzọ Jizọs niile gburugburu Judia na Sameria, ma e wezụga ndịozi. Ma nke ahụ emeghị ka ha kwụsị ikwusa ozi ọma. Filip gawara Sameria na-ekwusa Kraịst, ma rụpụta ihe dị mma. Ọrụ 8:1-8,14, 15,25 A gwakwara anyị, sị: Ndị a chụsasịrị nihi mkpagbu nke malitere nihe banyere Stivin garuru Finishia na Saịprọs na Antiọk, ma ha agwaghị onye ọ bụla okwu Chineke ma e wezụga naanị ndị Juu. Otú ọ dị, e nwere ụfọdụ nime ha bụ ndị Saịprọs na ndị Saịrini bụ ndị bịara Antiọk ma malite ịgwa ndị na-asụGrik okwu, na-ezisa ozi ọma banyere Onyenwe anyị Jizọs. Ọrụ 11:19, 20 Noge ahụ, mkpagbu mere ka ozi ọma Alaeze ruo nebe ndị ọzọ.15Noge anyị a, ihe yiri ya mere nebe bụbu Soviet Union. Karịchaa, nagbata afọ 1951 na 1959, a chụgara ọtụtụ puku Ndịàmà Jehova na Siberia. Ebe ọ bụ na ha bi nebe dị iche iche, ozi ọma nọgidere na-agbasa ná nnukwu obodo ahụ. E nweghị otú ọtụtụ Ndịàmà ahụ gaara esi nweta ego ha ga-eji gaa puku kilomita iri ikwusa ozi ọma! Ma, ndị ọchịchị ji aka ha kpọga ha nobodo ahụ. Otu nwanna nwoke kwuru, sị: Ihe ọ rụpụtara bụ na ndị ọchịchị mere ka ọtụtụ puku ndị Siberia nwere mmasị neziokwu mụta ya.Jehova Gọziri Ha nke Ukwuu16, 17. Olee ihe akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kọọrọ anyị nke gosiri na Jehova gọziri ọrụ ịgba àmà ahụ?16O doro anya na Jehova gọziri Ndị Kraịst narị afọ mbụ. Pọl na ndị ọzọ kụrụ mkpụrụ ma gbaa ya mmiri, ma ọ bụ Chineke mere ka o too. 1 Kọr. 3:5, 6 Ihe ndị a kọrọ nỌrụ Ndịozi gosiri na ihe mere e ji nwee ụdị uto ahụ bụ na Jehova gọziri ọrụ ịgba àmà ahụ. Dị ka ihe atụ, okwu Chineke nọ na-eto eto, ọnụ ọgụgụ nke ndị na-eso ụzọ Jizọs nọkwa na-amụba nke ukwuu na Jeruselem. Ọrụ 6:7 Ka ọrụ ịgba àmà ahụ na-agbasa, ọgbakọ dị na Judia na Galili na Sameria dum banyere noge udo, e wee na-ewuli ya elu; ha nọgidekwara na-amụba ka ha na-eje ije negwu Jehova, na-adịkwa ndụ nụzọ kwekọrọ ná nkasi obi ha na-enweta site na mmụọ nsọ.Ọrụ 9:31.17NAntiọk dị na Siria, ndịàmà nwere obi ike kwusaara ma ndị Juu ma ndị na-asụ Grik ozi ọma. Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi kwuru, sị: Aka Jehova dịnyekwaara ha, ọnụ ọgụgụ dịkwa ukwuu bụ ndị ghọrọ ndị kwere ekwe chigharịkwuuru Onyenwe anyị. Ọrụ 11:21 O kwukwara banyere ọganihu ọzọ e nwere nobodo ahụ, sị: Okwu Jehova nọ na-eto eto ma na-agbasa. Ọrụ 12:24 Nihi àmà Pọl na ndị ọzọ gbaara ndị Jentaịl nke ọma, okwu Jehova nọ na-agbasa ma na-enwe mmeri nke ukwuu.Ọrụ 19:20.18, 19. a Olee ihe anyị ji mara na aka Jehova dịnyeere anyị? b Nye ihe atụ gosiri na Jehova na-akwado ndị ya.18O doro anya na aka Jehova dịnyekwaara anyị taa. Ọ bụ ya mere ọtụtụ ndị ji na-aghọ ndị kwere ekwe, a na-eme ha baptizim iji gosi na ha ararala onwe ha nye Chineke. Ihe ọzọ mere anyị ji na-edi mmegide ndị siri oké ike, nakwa mgbe ụfọdụ mkpagbu kpụ ọkụ nọnụ, bụ na Jehova na-enyere anyị aka ma na-agọzi anyị. Ọ bụkwa ya mere anyị ji na-ekwusa ozi ọma, otú ahụ Pọl na Ndị Kraịst ndị ọzọ mere na narị afọ mbụ. Ọrụ 14:19-21 Jehova Chineke ga na-enyere anyị aka. Ọ ga-ejirịrị ogwe aka ya nke na-adịru mgbe ebighị ebi kwado anyị nọnwụnwa niile na-abịara anyị. Diut. 33:27 Anyị kwesịkwara icheta na ọ dịghị mgbe Jehova ga-agbahapụ ndị ya nihi aha ukwu ya.1 Sam. 12:22;Ọma 94:14.19Dị ka ihe atụ: Noge Agha Ụwa nke Abụọ, ndị Nazi kpọgaraNwanna Harald Abt nogige ịta ahụhụ Sachsenhausen nihi na ọ nọgidere na-ekwusa ozi ọma. Na May 1942, ndị uwe ojii Nazi gara nụlọ nwunye ya bụ Elsa, kpọrọ obere nwa ha nwaanyị, ma nwụchie Elsa. A kpọgara ya nogige ịta ahụhụ dị iche iche. Nwanna Nwaanyị Abt kwuru, sị: Ihe gbara ọkpụrụkpụ m mụtara nafọ niile m nọrọ nogige ịta ahụhụ ndị Germany bụ na mmụọ nsọ Jehova nwere ike iwusi gị ike mgbe ị nọ nọnwụnwa tara akpụ! Tupu e jide m, agụrụ m akwụkwọ ozi otu nwanna nwaanyị dere, bụ ebe o kwuru na mgbe anyị nọ nọnwụnwa siri ike, mmụọ nsọ Jehova na-eme ka obi ruo anyị ala. Echere m na ọ ga-abụrịrị na o tinyetụrụ ya nnu na ose. Ma mgbe ọnwụnwa bịaara m, amatara m na ihe o kwuru bụ eziokwu. Ọ bụ ihe na-eme eme. O siri ike ịghọta ya ma ọ bụrụ na o mebeghị gị. Ma o mere m.Nọgide Na-agba Àmà nke Ọma!20. Olee ihe Pọl mere mgbe a tụrụ ya mkpọrọ nụlọ ya, oleekwa otú nke a si agba ụfọdụ ụmụnna anyị ume?20Ihe ikpeazụ a kọrọ nakwụkwọ Ọrụ Ndịozi bụ otú Pọl si jiri ịnụ ọkụ nobi na-ekwusa alaeze Chineke. Ọrụ 28:31 Ebe ọ bụ na a tụrụ ya mkpọrọ nụlọ ya, o nweghị ike ikwusa ozi ọma site nụlọ ruo nụlọ na Rom. Ma, ọ nọgidere na-ekwusara ndị niile bịara ileta ya ozi ọma. Taa, ụfọdụ ụmụnna anyị anaghị apụ apụ nụlọ ha, ikekwe ha anaghị ebili nàkwà ha, ma ọ bụkwanụ ha anọrọ nebe a na-elekọta ndị agadi, nihi ọrịa ma ọ bụ na ahụ esikwaghị ha ike. Ma, ha ka hụrụ Chineke nanya ma chọsie ike ikwusa ozi ọma. Anyị na-echeta ha nekpere. Anyị nwekwara ike ịrịọ Nna anyị nke eluigwe ka o mee ka ha hụ ndị chọrọ ịmụta banyere ya na nzube ya ndị magburu onwe ha.21. Gịnị mere anyị kwesịrị iji rụsie ọrụ ikwusa ozi ọma ike ugbu a?21Ọtụtụ nime anyị na-ezi ozi ọma site nụlọ ruo nụlọ, na-esikwa nụzọ ndị ọzọ eme ka ndị mmadụ bụrụ ndị na-eso ụzọ Jizọs. Nihi ya, ka anyị niile mee ihe niile anyị nwere ike ime nikwusa ozi ọma Alaeze a sị anyị kwusaa, soro na-agba àmà ruo nebe kasị anya nụwa. Anyị kwesịrị ịghọta na ugbu a ka e kwesịrị ịrụ ọrụ a, ebe ọ bụ na anyị ahụla ihe ịrịba ama nke na-egosi na Kraịst anọkwasịla nocheeze ya. Mat. 24:3-14 Anyị kwesịrị iji oge anyị na-eme ihe bara uru. Anyị nwere ọtụtụ ihe anyị ga-arụ nọrụ Onyenwe anyị ugbu a.1 Kọr. 15:58.22. Olee ihe anyị kwesịrị ikpebisi ike ime ka anyị na-echere ụbọchị Jehova?22Ka anyị na-echere oké ụbọchị ahụ dị egwu nke Jehova, ka anyị kpebisie ike iji obi ike na ikwesị ntụkwasị obi na-ekwusa ozi ọma. Joel 2:31 Anyị ka ga-ahụ ndị yiri ndị Beria ahụ ji oké ịnụ ọkụ nobi nabata okwu Chineke. Ọrụ 17:10, 11 Nihi ya, ka anyị nọgide na-agba àmà ruo mgbe anyị ga-anụ okwu dị ka: I mere nke ọma, ezi ohu kwesịrị ntụkwasị obi! Mat. 25:23 Ọ bụrụ na anyị ejiri ịnụ ọkụ nobi na-arụ ọrụ ime ndị na-eso ụzọ taa ma na-efe Jehova nke ọma, anyị ga-aṅụrị ọṅụ ruo mgbe ebighị ebi na anyị so rụọ ezi ọrụ nke ịgba àmà nke ọma banyere Alaeze Chineke.Foto Ndị Dị nAkwụkwọ ANihu na nazụ,Pọl, Dọkas, Galio, Luk, ndịozi na onye nche ụlọ nsọ, onye Sadusii, ebe e du Pọl na-aga Sesaria, na ebe e ji ụgbọala a rụnyere ígwè okwu na ígwè e ji akpọ okwu ndị e tinyere na teepụ na-ezi ozi ọma.1Ebe Pọl nọ nagbụ, ya na Luk anọrọ nụgbọ mmiri na-aga Rom.2, 3Ebe Nwanna J. E. Barr na T. Jaracz, bụ ndị so nÒtù Na-achị Isi, na-ele map ụwa.11Ebe Jizọs na-enye ndịozi ya iri na otu kwesịrị ntụkwasị obi na ndị ọzọ na-eso ụzọ ya ọrụ nugwu dị na Galili.14Ebe Jizọs na-arịgo neluigwe, ndịozi ana-ele ya anya.20Na Pentikọst, ndị na-eso ụzọ Jizọs malitere ịgwa ndị ọbịa okwu nasụsụ ndị ọbịa ahụ.36Ebe ndịozi guzo nihu Keyafas iwe ji. Ndị nche ụlọ nsọ nọ ebe ahụ na-eche ka ndị Sanhedrin gwa ha ndị ha ga-aga jide.44Nala: Mgbe a lụchara Agha Ụwa nke Abụọ, ụlọikpe dị nEbe Ọwụwa Anyanwụ Germany mara Ndịàmà Jehova ikpe na-ezighị ezi na ha bụ ndị nledo si America.Magazin bụNeue Berliner Illustrierte,October 3, 1950.46Ebe a na-ebo Stivin ebubo nihu Sanhedrin. Ndị Sadusii bụ aka ji akụ nọ ná mgbago, ndị Farisii okpukpe ha na-agba ara nọ ná mgbada.54Ebe Pita bikwasịrị onye ghọrọ onye na-eso ụzọ Jizọs aka nakwa ebe Saịmọn ji akpa ego.75Ebe Pita na ndị ya na ha so na-abanye nụlọ Kọniliọs. Kọniliọs wụkwasịrị ákwà pụrụ iche nubu aka ekpe ya, nke na-egosi na ọ bụ ọchịagha Rom.83Ebe mmụọ ozi na-akpọpụta Pita nụlọ mkpọrọ; ọ ga-abụ nỤlọ Elu Antonia ka a tụrụ Pita mkpọrọ.84Nala: Ebe òtù na-eme ihe ike na-abịaru obodo Montreal, Quebec, nso, nafọ 1945.Akwụkwọ bụWeekend Magazine,July 1956.91Ebe a chụpụrụ Pọl na Banabas nAntiọk dị na Pisidia. Ọwa mmiri ọhụrụ obodo ahụ dị nazụ azụ, o yikwara ka à rụrụ ya ná mmalite narị afọ mbụ O.A.94Ebe Pọl na Banabas siri ọnwụ ka a ghara ife ha ofufe na Listra. Ememme ịchụ àjà ndị Listra na-ewu ewu. A na-eme oké mkpọtụ na ya, na-akụkwa ọtụtụ egwú.100Nelu: Ebe Saịlas na Judas na-agba ọgbakọ Antiọk dị na Siria ume. Ọrụ 15:30-32 Nala: Ebe onye nlekọta sekit na-agwa otu ọgbakọ dị na Uganda okwu.107Ebe ọgbakọ Jeruselem zukọrọ nụlọ mmadụ.110Ahịrị nke ihu, site naka ekpe gaa naka nri: Gerrit Lösch, David Splane, John Barr, Theodore Jaracz; Ahịrị nke azụ, site naka ekpe gaa naka nri: Stephen Lett, Anthony Morris, Guy Pierce, Samuel Herd, Geoffrey Jackson.124Ebe Pọl na Timoti nọ nụgbọ mmiri ndị Rom nke na-ebu ngwá ahịa. Ụlọ na-eduzi ndị ọrụ ụgbọ mmiri dị nihu.139Pọl na Saịlas nọ nebe a gbara ogige, gbanahụ ìgwè mmadụ iwe ji.155Ebe Galio na-abara ndị na-ebo Pọl ebubo mba. O yi uwe onye ukwu, ya bụ, uwe mgbokwasị ọcha ndị eze na-eyi nke nwere akara na-achatụ odo odo nakwa akpụkpọ ụkwụ.158Ebe Dimitriọs na-agwa ndị ọrụ okwu nụlọ ọrụ a na-eji ọlaọcha akpụ ihe, nEfesọs. Ọ bụ ebe a na-ere ụlọ nsọ Atemis e ji ọlaọcha kpụọ dị ka ihe ncheta.171Ebe Pọl na ndị ibe ya na-abanye nụgbọ mmiri. Ihe Ncheta Ọdụ Ụgbọ Mmiri Ukwu, nke a rụrụ na narị afọ mbụ  T.O.A., dị nazụ.180Nala: Ebe onye nkwusa na-ezobata akwụkwọ e ji amụ Baịbụl noge a machibidoro ọrụ anyị iwu na Canada, nihe dị ka afọ 1945. Ihe ngosi.182Ebe Pọl kwetara ime ihe ndị okenye gwara ya. Luk na Timoti nọ nebe ahụ na-enye aka nikesara ụmụnna onyinye e nyere ha.190Ebe nwa nwanne Pọl na-agwa Klọdiọs Laịsias okwu nỤlọ Elu Antonia, nke nwere ike ịbụ ebe a tụrụ Pọl mkpọrọ. Ụlọ nsọ Herọd dị nèzí.206Pọl na-ekpere ndị njem ike gwụchara ekpere nebe a na-edebe ibu nụgbọ mmiri ha.222Ebe Pọl bụ onye mkpọrọ na-ele ebe ụfọdụ nobodo Rom. Onye agha Rom jidere agbụ ígwè e kere ya.NDỊ A KỌRỌ AKỤKỌ HANdị a tọghatara atọghataPitaJọnNdị nchụàjàGamelielFilipỌnaozi ItiopiaSọlDọkasKọniliọsHerọd Agripa nke MbụBanabasJemsMakTimotiLukLidiaSizaNdị òtù Epikurọs na ndị òtù StoikNdị Sadusii na ndị FarisiiFiliksPọshiọs FestọsHerọd Agripa nke Abụọ 