 Ụlọ Nche Jun 1, 2015  Sayensị Ọ Baziri Uru Karịa Baịbụl?Isiokwu Ndị Dị na Magazin AOtú Sayensị Si Abara Gị UruOtu akwụkwọ ọkọwa okwu kwuru na ọrụ ndị sayensị bụ ịsa anya ná mmiri mụọ gbasara otú ihe ndị dị na mbara igwe na nụwa si arụ ọrụ, ime ezigbo nchọnchọ, nwalee ihe ọ bụla ha chọpụtara, leruo ha anya ma gbakọọ ihe ụfọdụ gbasara ihe ndị ahụ. Ime ihe a niile adịghị mfe, ọ na-agwụkarịkwa ike. Ọ na-ewe ndị sayensị ọtụtụ izu, ma ọ bụ ọtụtụ ọnwa, ma ọ bụdị ọtụtụ afọ tupu ha achọpụta ihe. Mgbe ụfọdụ, mbọ ha na-agba ịchọpụta ihe na-akụ afọ nala. Ma ọtụtụ mgbe, ha na-achpụta ihe na-abara ndị mmadụ uru. Ka anyị leba anya nụfọdụ nime ha.Otu ụlọ ọrụ Yurop emepụtala ọkpọka ngwá ọrụ e ji aza mmiri ka onye ṅụrụ mmiri e ji ya zaa ghara ibute ọrịa ịṅụ mmiri ọjọọ na-akpata. Ụdị ngwá ọrụ a abaarala ndị mmadụ ezigbo uru nebe ndị e nwere ọdachi ndị na-emere onwe ha, dị ka mgbe ala ọma jijiji mere na Heiti nafọ 2010.Ndị sayensị emepụtakwala ngwá ọrụ na-agwa mmadụ ebe ọ nọ, nke a na-akpọ GPS nolu Bekee. Ọ bụ ndị agha ka e bubu nobi mepụta ngwá ọrụ a. Ma ugbu a, ọ na-abara ọtụtụ ndị uru, dị ka ndị ọkwọ ụgbọ mmiri, ndị ọkwọ ụgbọala, ndị ọkwọ ụgbọelu, ndị dinta, na ndị na-eji ụkwụ aga ebe dị iche iche elegharị anya. Ọ na-enyere ha aka ịmata ụzọ. O doro anya na ihe a ndị sayensị mepụtara na-abara anyị ezigbo uru.Ọ bụrụ na i nwere ekwentị, kọmputa, na-aga nỊntanet, ma ọ bụ na-eji ụgbọelu eme njem, ma ọ bụkwanụ na o nweela mgbe ị rịara ọrịa, ṅụọ mkpụrụ ọgwụ, ahụ adị gị mma, mara na ihe ndị sayensị mepụtara na-abara gị ezigbo uru.IHE NDỊ SAYENSỊ NA-ENWEGHỊ IKE IMENdị sayensị na-emekwu nchọnchọ iji mata ọtụtụ ihe ha na-amaghị gbasara ụwa anyị a. Ndị nke na-amụ banyere ụmụ irighiri ihe a na-akpọ atọm na-agba mbọ ka ha mata otú ihe ndị dị nime atọm si arụ ọrụ, ebe ndị nke na-amụ banyere ihe ndị dị na mbara igwe na-agba mbọ ka ha mata ihe ndị mere ọtụtụ ijeri afọ gara aga ka ha si otú ahụ mata mgbe eluigwe na ụwa bidoro dịwa. Otú a ha si aga nime ime mbara igwe achọpụta ihe dị iche iche emeela ka ụfọdụ nime ha kwuo na á sị na Chineke e kwuru okwu ya na Baịbụl dị adị, na ha gaara ahụla ya.Otu onye sayensị a na-akpọ Amir D. Aczel kwuru na ụfọdụ ndị sayensị na ndị ọzọ gụrụ oké akwụkwọ na-ekwu na Chineke adịghị. Dị ka ihe atụ, otu onye sayensị a ma ama kwuru na ebe ọ bụ na ha ahụbeghị ihe gosiri na e nwere Chi kere eluigwe na ụwa, o doro anya na ụdị chi ahụ adịghị. Ndị ọzọ na-ekwu na ihe ndị e dere na Baịbụl na Chineke mere bụ majik na ihe ndị e ji aghọgbu ndị mmadụ.Ma, ihe anyị kwesịrị ịjụ onwe anyị bụ, ihe ndị a niile ndị sayensị mụtarala gbasara ụwa anyị a, ò zuola ha iji ya kpebie ma Chineke ọ dị ma ọ bụ na ọ dịghị? Anyị ma na azịza ya bụ mba. Ndị sayensị achọpụtala ọtụtụ ihe. Ma, ọtụtụ ndị sayensị kwetakwara na e nwere ọtụtụ ihe ha na-amaghị, nakwa ihe ndị o nwere ike ịbụ na ha agaghị amatali. Otu onye sayensị a ma ama aha ya bụ Steven Weinberg kwuru, sị; Anyị enweghị ike ịmatacha ihe niile gbasara ihe ndị dị neluigwe na nụwa. Otu prọfesọ a ma ama aha ya bụ Martin Rees dere, sị: E nwere ike inwe ihe ndị ụmụ mmadụ na-agaghị amatali ná ndụ ha niile. Nke bụ eziokwu bụ na e nwere ọtụtụ ihe ndị sayensị na-enwebeghị ike ịmata gbasara ihe ndị dị neluigwe na nụwa. Ka anyị leba anya nụfọdụ nime ha:Ndị sayensị amatachabeghị ihe ndị na-eme nime mkpụrụ ndụ, otú o si eji ike ya arụ ọrụ, otú o si emepụta protin, na otú o si emepụta mkpụrụ ndụ ndị ọhụrụ.E nwere ikike ji ihe ndị dị na mbara igwe na ihe ndị dị nụwa. O nweghị onye ọ bụla nime anyị ikike a na-anaghị emetụta. Ma, ndị sayensị amatachabeghị otú o si arụ ọrụ. Ha amatachabeghị otú ikike a si adọtu onye wụliri elu na otú o si eme ka ọnwa na-agba ụwa gburugburu.Ndị na-amụ gbasara ụwa na mbara igwe kwuru na e kee ihe ndị dị nụwa na mbara igwe ụzọ iri, ihe ndị sayensị ga-ejili onyokomita ha hụ erudịghị otu ụzọ. Ha amatabeghị otú ihe ndị ahụ ha na-anaghị ahụli dị na otú ha si arụ ọrụ.E nwekwara ọtụtụ ihe ndị ọzọ ndị sayensị na-enwebeghị ike ịchọpụta. Gịnị mere anyị ji kwuo otú a? Otu onye sayensị a ma ama kwuru na ihe ha ma enweghị ihe ọ bụ ma e jiri ya tụnyere ihe ha na-amaghị. O kwukwara na ihe ndị sayensị na-achọpụta kwesịrị ime ka ọ na-agụ ha agụụ ịmata ihe ndị ha na-amatabeghị, ọ bụghị ime ka ha kwubie na ihe ndị ahụ ha na-amatabeghị adịghị adị.Nihi ya, ọ bụrụ na i chere na sayensị baziri uru karịa Baịbụl, na-achọkwa ime ka i chewe na Chineke adịghị, chebara ihe a echiche: Ọ bụrụ na ọ bụ naanị ntakịrị ihe ka ndị sayensị a ụbụrụ na-aghọ nkọ nwerela ike iji ọkpọka ngwá ọrụ ha chọpụta, ọ dabara adaba ikwu na ihe ndị nke ha na-achọpụtabeghị adịghị adị? Ị manụ na ọ dabaghị adaba. Ọ bụ ya mere otu akwụkwọ a na-akpọEncyclopedia Britannicaji kwuo, sị: Kemgbe ihe fọrọ obere ka ọ bụrụ puku afọ anọ gara aga e nyochawara mbara igwe, malite noge ndị Babịlọn ruokwa taa, ọtụtụ ihe gbasara ya ka na-agbagwoju ndị na-enyocha ya anya.Anyịnwa bụ Ndịàmà Jehova ma na ọ bụ onye ọ bụla ga-eji aka ya ekpebi ebe ọ kwụ nokwu a. Ma, anyị na-agbalị eme ihe Baịbụl kwuru. Ọ sịrị: Meenụ ka mmadụ niile mara na unu nwere ezi uche. Ndị Filipaị 4:5 Ọ bụ ya mere anyị ji agba gị ume ka ị gụọ isiokwu na-eso nke a ka ị hụ na e nwere ihe ndị Baịbụl na sayensị nwere otu olu na ha.E Nwere Ọtụtụ Ihe Ndị Sayensị Na-agaghị AmataliNa nso nso a, ndị na-ekweghị na Chineke dị ekesaarala ọtụtụ ndị akwụkwọ ndị ha ji akọwa ihe mere ha ji kwere na Chineke adịghị. Ọtụtụ ndị agụọkwala akwụkwọ ndị ahụ, e nweekwa ndị kwe na ndị ekweghị. Otu onye sayensị aha ya bụ David Eagleman sịrị na ụfọdụ ndị gụrụ akwụkwọ ndị ahụ na-eche na ndị sayensị macha ihe niile. O kwuziri na ezigbo ndị sayensị na-achọ ịmata ihe ndị ha na-amaghị. Ka oge na-agakwa, ha na-achọpụtakarị ihe ndị ha na-amabughị.Ọtụtụ ndị sayensị ụbụrụ na-aghọ nkọ agbaala mbọ mata ụfọdụ ihe ndị ha na-amabughị gbasara ụwa anyị a. Ihe ndị ha chọpụtara tụkwara ha nanya. Ma, o nweekwala ndị nke nọ nịchọ ịmata ihe ndị ha na-amaghị tinye aka nihe ndị na-adịghị mma. Dị ka ihe atụ, otu onye sayensị a na-anụ aha ya, bụ Isaac Newton, kọwara otú ikike ahụ ji ihe ndị dị na mbara igwe si jigide ihe ndị ahụ niile. Ọ bụkwa ya wepụtara usoro mgbakọ na mwepụ a na-akpọ kalkụlọs nolu Bekee. E ji ụdị mgbakọ na mwepụ a arụpụta kọmputa nakwa ụgbọelu ndị e ji aga na mbara igwe. E jikwa ya amụ gbasara atọm. Ma, Isaac Newton tinyekwara aka niji anwansi eme ka ihe na-abụghị ọlaedo ghọọ ọlaedo.Ihe karịrị otu puku afọ na narị afọ ise tupu a mụọ Newton, otu onye Grik aha ya bụ Ptolemy ji naanị anya nkịtị mụọ gbasara ihe ndị dị na mbara igwe. Ọ na-apụta nabalị na-ele ihe ndị ahụ dị na mbara igwe ma na-agbakọ otú ha si aga, ọ bụkwa aka ochie nise map. Ma, o kwuru na ụwa nọ netiti, ihe ndị ọzọ niile a na-agba ya gburugburu. Otu onye na-amụ gbasara ihe ndị dị na mbara igwe aha ya bụ Carl Sagan kwuru gbasara ihe a Ptolemy kwuru, sị: Mgbe otu puku afọ na narị afọ ise gachara, ndị mmadụ chọpụtara na ihe ahụ o kwuru gbasara ụwa ịnọ netiti abụghị eziokwu. Nke a gosiri na onye ụbụrụ na-aghọ nkọ nwere ike ịsị na ihe dị otú a na otú a, ma e mechaa, ya abụrụ na ihe ahụ adịghị otú ahụ.Ụdị ihe ahụ mere Ptolemy na-emekwa ndị sayensị taa. Ò nwere mgbe ndị sayensị ga-amatacha ihe niile gbasara ụwa na mbara igwe? Ọ bụ eziokwu na ndị sayensị achọpụtala ọtụtụ ihe baara anyị uru, ma, anyị kwesịkwara ịma na e nwere ọtụtụ ihe ha na-agaghị amatali. Otu onye sayensị aha ya bụ Paul Davies kwuru, sị: A sị ka anyị kọwawa ihe niile gbasara mbara igwe na ụwa, anyị agaghị akọwali ha, ya aghara inwe ebe ọ ga-eri mperi. Ihe a onye a kwuru gosiri na ụmụ mmadụ agaghị amatachali ihe niile gbasara ụwa anyị a. Nihi ya, ọ bụrụ na a gwa anyị na ndị sayensị ga-akọwaliri anyị ihe niile, anyị kwesịrị iche echiche nke ọma tupu anyị ekwere.O doro anya na Baịbụl na-emere anyị ọtụtụ ihe sayensị na-enweghị ike imere anyịE nwere ihe Baịbụl kwuru banyere ihe ndị dị ịtụya dị na mbara igwe nakwa nụwa anyị a. Ọ sịrị: Lee! Ihe ndị a bụ ntakịrị ihe nọrụ Chineke niile; leekwa ka ihe a nụworo banyere ya si dị ntakịrị! Job 26:14 Ihe a gosiri na e nwere ọtụtụ ihe ụmụ mmadụ na-agaghị amatali. Ihe Pọl onyeozi dere kemgbe ihe fọrọ obere ka ọ bụrụ puku afọ abụọ gara aga ka bụ eziokwu. O dere, sị: Lee otú ngọzi na amamihe na ihe ọmụma nke Chineke si dị omimi! Lee otú a na-apụghị ịchọpụtacha ikpe ya, na otú a na-apụghị ịchọpụtacha ụzọ ya!Ndị Rom 11:33.Ihe Ga-enyere Gị Aka Ịna-enwe Obi Ụtọ Ma Ị Kawa NkáOLEE otú obi na-adị gị ma i cheta na ị ga-emecha kaa nká? E nwere ọtụtụ ndị ọ na-echu ụra, ma ọ bụdị na-amapụ obi. Ihe mere o ji adị ha otú a bụ na o nwere ọtụtụ nsogbu nká na-akpata. Dị ka ihe atụ, ọ na-abụ mmadụ kawa nká, ahụ ya esewe alịghịlị, ọ gaghịzi adị gara gara, ọ gaghị na-echetacha ihe, o nwekwara ike na-arịa ọrịa na-anaghị ala ala.Ma, nke bụ eziokwu bụ na ihe na-eme ndị mmadụ ma ha kawa nká anaghị abụ otu. O nwere ndị nke ahụ na-agbasitụ ike, ha ana-agbalịkwa echeta ihe. Ọkpọka ọgwụ Bekee ndị e nwere ugbu a enyekwarala ụfọdụ nime ha aka ịgwọ ọrịa siri ike ha na-arịa. Ọ bụ ya mere na nobodo ụfọdụ, ahụ na-esikwuzi ọtụtụ ndị ike, ha ana-adịtekwukwa ndụ aka.Ma, ọtụtụ ndị karala nká, ma ndị nke ahụ na-enye ezigbo nsogbu ma ndị nke ahụ na-anaghị enyecha nsogbu, na-achọ ka ha na-enwe obi ụtọ. Ma, olee ihe ga-enyere ha aka ịna-enwe obi ụtọ? Otu ihe ga-enyere ha aka ịna-enwe obi ụtọ bụ otú ha si were ụwa ha ugbu a ha kawarala nká. Ka anyị leba anya nihe ụfọdụ Baịbụl kwuru ga-enyere ha aka.NA-ADỊ OBI UMEALA: Ndị dị obi umeala nwere amamihe. Ilu 11:2Otu ụzọ ndị agadi ga-esi dịrị obi umeala bụ ịghọta ihe ndị ha ga-emeli na ihe ndị ha na-agaghị emeli, ghara isi ọnwụ na-eme ihe ndị ha na-agaghị emeli. Otu agadi nwoke onye Brazil aha ya bụ Charles, onye dị afọ iri itoolu na atọ, kwuru, sị: Onye ọ bụla dịtere ndụ aka ga-akarịrị nká. Onye ahụ agaghị emeli onwe ya ka ọ bụrụghachi okoro ma ọ bụ agbọghọ.Ma, onye agadi ịghọta na o nwere ihe ndị ya na-agaghị emeli ekwesịghị ime ka o chewe na o nweghịzi ihe ya dị mma ya. Ichewe ụdị ihe a nwere ike ime ka ike ihe niile gwụ mmadụ. Ọ bụ ya mereIlu 24:10ji sị: Ì nwewo obi ịda mbà nụbọchị ahụhụ? Ike gị ga-adị ntakịrị. Ma, onye dị obi umeala na-eme ihe otú ike kwere ya, si otú ahụ gosi na ọ ma ihe.Otu nwoke onye Ịtali aha ya bụ Corrado, onye dị afọ iri asaa na asaa, kwuru, sị: Onye mewe agadi, onye ahụ kwesịrị iji nwayọọ na-eme ihe ndị ọ na-eme. Ihe nwoke a kwuru bụ eziokwu. Onye agadi kwesịrị ịgbanwe otú o si eme ihe. Nwoke a na nwunye ya hazigharịrị otú ha na-esi arụ ọrụ ndị dịịrị ha nụlọ. Ha na-eji nwayọọ arụ ha ka ike ghara ịgwụru ha nọkpụkpụ ma ha rụchaa ọrụ nụbọchị. Otu nwaanyị onye Brazil aha ya bụ Marian, onye dị afọ iri asatọna otu, na-eme ihe gosiri na ọ ma otú ike ya hà. Ọ sịrị: Ọ na-abụ m rụtụ ọrụ, mụ ezurutụ ike. M na-anọrọ ọdụ ma ọ bụ dinara ala gụọ akwụkwọ ma ọ bụ gere egwú. Ama m na enweghịzi m ike ịna-eme ihe niile m na-emebu.Na-eji ejiji otú dị mmaNA-EJI EJIJI OTÚ DỊ MMA: Ka ụmụ nwaanyị jiri uwe dị mma nanya na-achọ onwe ha mma nimeru ihe nókè na uche zuru okè. 1 Timoti 2:9Mmadụ iyi uwe dị mma nanya pụtara onye ahụ iji ejiji dị mma nanya na nke kwesịrị ekwesị. Otu nwaanyị onye Kanada aha ya bụ Barbara, onye dị afọ iri asaa na anọ, kwuru, sị: M na-agbalị iyi uwe dị ọcha ma dị mma nanya. Achọghị m iji maka na mụ emeela agadi na-adị mkpakara nanya. Nwaanyị ọzọ bụ onye Brazil aha ya bụ Fern, onye dị afọ iri itoolu na otu, kwuru, sị: Ọ na-abụ m gụrụ gụrụ, mụ agaa zụrụ efe ọhụrụ iji na-eme onwe m obi ụtọ. Ndị agadi nwoke kwanụ? Otu agadi nwoke onye Brazil aha ya bụ Antônio, onye dị afọ iri asaa na atọ, kwuru, sị: M na-agbalị ịdị mma nanya, m na-eyikwa efe ndị dị ọcha ma dị mma. O kwukwara na ụbọchị ọ bụla, na ya na-asa ahụ ma na-akpụ afụ ọnụ ya.Ma, anyị kwesịrị ịkpachara anya ka ejiji anyị gharazie ibido na-echu anyị ụra nke na anyị agaghịzi na-egosi na anyị nwere uche zuru okè. Otu nwaanyị onye Saụt Koria aha ya bụ Bok-im, onye dị afọ iri isii na itoolu, bụ onye e ji ama atụ ma a bịa niji ejiji kwesịrị ekwesị. Ọ sịrị: Ama m na ekwesịghịzi m ịna-eyi ụfọdụ efe ndị m na-eyi mgbe m ka bụ agbọghọ.Na-eme onwe gị obi ụtọNA-EME ONWE GỊ OBI ỤTỌ: Ụbọchị niile nke onye nọ nahụhụ jọrọ njọ; ma onye obi dị mma na-eri oriri mgbe niile. Ilu 15:15Ị kawa nká, obi nwere ike ịna-ajọ gị njọ ma i cheta ihe ndị ị na-emebu mgbe ị bụ okoro ma ọ bụ agbọghọ. Ọ bụghị ihe ọjọọ ma ihe ndị ahụ ị na-emebu bata gị nobi. Ma, ekwela ka iche gbasara ha mee ka ike ihe niile gwụ gị. Ọ bụrụ na uche gị niile adịrị nihe ndị ahụ, ọ ga-eme ka ike gwụzie gị ime ihe ndị ị ka nwere ike ime. Otu nwoke onye Kanada aha ya bụ Joseph, onye dị afọ iri asaa na itoolu, kwuru, sị: M na-agbalị eme ihe ndị m ka nwere ike ime, anaghịkwa m echegbu onwe m maka ihe ndị m na-enweghịzi ike ime.Ịgụ akwụkwọ na ịmụta ihe ndị ọhụrụ ga-emekwa ka obi na-atọ gị ụtọ. Nihi ya, na-ewepụta oge na-eme ha. Otu nwoke onye Filipinz aha ya bụ Ernesto, onye dị afọ iri asaa na anọ, na-aga nebe e nwere ọbá akwụkwọ na-agụ akwụkwọ ndị masịrị ya. Ọ sịrị: Ọ ka na-atọ m ụtọ ịgụ akwụkwọ ndị na-akọ gbasara ihe ndị na-eme nebe dị iche iche nụwa. Otu nwoke onye Swidin aha ya bụ Lennart, onye dị afọ iri asaa na ise, malitedịrị mụwa asụsụ ọhụrụ nagbanyeghị na ọ dịghị mfe.Na-enye ndị ọzọ iheNA-ENYE NDỊ ỌZỌ IHE: Na-enyenụ ihe, ndị mmadụ ga-enyekwa unu ihe. Luk 6:38Gbaa mbọ na-ewepụta oge ka gị na ndị ọzọ na-anọrị, na-enyekwa ndị ọzọ ihe. Ọ ga-eme ka ị mara na ị bara uru, meekwa gị obi ụtọ. Otu nwaanyị onye Brazil aha ya bụ Hosa, onye dị afọ iri asatọ na ise, na-agbalịsi ike enyere ndị ọzọ akanagbanyeghị na ọ kaala nká. Ọ sịrị: M na-akpọ ndị enyi m na-ejighị ahụ ma ọ bụ ndị nke dara mbà nobi nekwentị ma ọ bụkwanụ mụ edegara ha akwụkwọ ozi. Mgbe ụfọdụkwa, m na-ezigara ha onyinye. M na-esitekwara ndị ahụ na-adịghị nri, ma ọ bụkwanụ meere ha ihe ratụ ratụ.Ọ bụrụ na ị na-enye ndị ọzọ ihe, ndị ọzọ ga na-enyekwa gị ihe. Otu nwoke onye Swidin aha ya bụ Jan, onye dị afọ iri isii na isii, kwuru, sị: I meere ndị ọzọ ihe gosiri na ị hụrụ ha nanya, hanwa ga-egosikwa gị na ha hụrụ gị nanya. Nke bụ eziokwu bụ na ị na-emere ndị ọzọ ihe ọma, ndị mmadụ ga-ahụ gị nanya, gị na ha ga na-enwekwa obi ụtọ.NA-AKPA NDỊ ỌZỌ NSO: Onye na-akpa iche ga-achọ ihe na-agụ naanị onwe ya; ọ bụ ezi amamihe niile ka ọ ga-agbaso mgba. Ilu 18:1Ọ bụ eziokwu na o nwere oge ụfọdụ ị ga-achọ ịnọ naanị gị, ma, ọ gaghị adị mma ka ị na-akpapụ onwe gị iche. Otu nwoke onye Naịjirịa aha ya bụ Innocent, onye dị afọ iri asaa na abụọ kwuru, sị: Obi na-atọ m ụtọ iso ma ndị agadi ibe m ma ndị na-eto eto na-anọrị. Otu nwoke onye Swidin aha ya bụ Börje, onye dị afọ iri asatọ na ise kwuru, sị: M na-achọsi ike ka mụ na ndị na-eto eto na-anọ. Ọ na-abụ m na-ele otú ha si awụ gara gara, mụ ana-enwe obi ụtọ. Na-akpọ ndị ọzọ mgbe ụfọdụ ka gị na ha nọrịa. Otu nwoke onye Saụt Koria aha ya bụ Han-sik, onye dị afọ iri asaa na abụọ kwuru, sị: Mụ na nwunye m na-akpọ ma ndị agadi ma ndị na-eto eto oriri.Na-akpa ndị ọzọ nsoGị na ndị enyi gị kwesịrị ịna-akparịta ụka. Ma, unu kparịtawa ụka, na-ege ha ntị ma ha kwuwe ihe ha chere. Gosi ha na ihe gbasara ha na-emetụ gị nobi. Otu nwaanyị onye Mozambik aha ya bụ Helena, onye dị afọ iri asaa na otu, kwuru, sị: M na-achọ ka mụ na ndị ọzọ dịrị ná mma, m na-akwanyekwara ha ùgwù. M na-ege ha ntị ka m nwee ike ịmata ihe dị ha nobi na ihe na-amasị ha. Otu nwoke onye Brazil aha ya bụ José, onye dị afọ iri asaa na atọ, kwuru, sị: Ọ na-amasị ndị mmadụ ịkpa ndị na-ege ha ntị nso, ya bụ, ndị na-echebara ndị ha na ha na-ekwurịta okwu echiche, ndị na-akpa mmadụ ọchị, nakwa ndị na-aja mmadụ mma mgbe ha kwesịrị ime otú ahụ.I kwuwe otú obi dị gị, gbalịa ka okwu gị bụrụ ihe e ji nnu mee ka ọ dị ụtọ. Ndị Kọlọsi 4:6 Na-echebara ndị ọzọ echiche, na-agbakwa ha ume.NA-EKELE NDỊ MEERE GỊ IHE ỌMA: Gosikwanụ na unu bụ ndị nwere ekele. Ndị Kọlọsi 3:15Mmadụ meere gị ihe ọma, kelee ya. Ọ ga-eme ka gị na onye ahụ dịrịkwuo ná mma. Otu nwaanyị onye Kanada aha ya bụ Marie-Paule, onye dị afọ iri asaa na anọ, kwuru, sị: Mụ na di m si nebe anyị bi kwaga ebe ọzọ na nso nso a. Ọtụtụ ndị enyi anyị nyeere anyị aka kwaa ngwongwo. Ihe a ha meere anyị tọgburu anyị atọgbu. Anyị zigaara onye nke ọ bụla nime ha kaadị ndị anyị ji sị ha na ha emeela, anyị kpọkwara ụfọdụ nime ha ka ha bịa ka anyị nọrịa ma rikọọ nri. Otu nwaanyị onye Saụt Koria aha ya bụ Jae-won, onye dị afọ iri asaa na isii, nwere ezigbo obi ụtọ maka na o nwere ndị na-ebu ya aga ọmụmụ ihe. O kwuru, sị: Obi bụ m sọ aṅụrị maka ihe a ha na-emere m. M kpebidịrị ịna-enye ha ego ka ha were tinye aka na-azụta mmanụ ụgbọala. Mgbe ụfọdụ, m na-enye ha obere onyinye, deekwa obere ozi ekele tinye nonyinye ahụ.Ihe kwesịrị ịkacha na-eme ndị agadi obi ụtọ bụ na ha dị ndụ. Eze Sọlọmọn, bụ nwoke maara ihe, kwuru na nkịta dị ndụ ka ọdụm nwụrụ anwụ mma. Ekliziastis 9:4 Neziokwu, ọ bụrụ na onye agadi ewere ụwa ya otú o si hụ ya, na-emekwa naanị ihe ndị ọ ga-emeli, ọ ga na-enwe obi ụtọ.Otú Ọgbọ Asaa nEzinụlọ Anyị Sirila Fee JehovaEbe mụ na papa m na-ele foto ndị ezinụlọ anyị niile ferela JehovaNabalị iri abụọ nọnwa Jenụwarị, afọ 1815, a mụrụ nna m ochie bụ Thomas 1Williams nobodo Họnkasụl dị nỊngland. Mama ya nwụrụ mgbe ọ dị afọ abụọ. Ọ bụzi papa ya bụ John Williams zụrụ ya na ụmụnne ya atọ. Papa ya kụziiri ya ọrụ kapịnta, ma ọ bụghị ọrụ kapịnta ka ọ chọrọ ịrụ.Noge ahụ, onye ozi ọma aha ya bụ John Wesley si na Chọọchị Ịngland pụọ ma malite chọọchị Metọdist nỊngland. Ndị chọọchị a na-agba ndị òtù ha ume ka ha na-amụ Baịbụl ma na-ekwusa ozi ọma. Ihe Wesley na-akụzi gbasara ebe niile, nna nna m ochie bụ John Williams na ndị ezinụlọ ya nabatakwara nkụzi ya. Thomas Williams mechara ghọọ onye òtù Wesley. Ozugbo ahụ kwa, o wepụtara onwe ya ịga kwusawa ozi ọma nEbe Ndịda Pasifik. O mechara lụọ nwaanyị. Ya na Mary 2 nwunye ya akwagazie agwaetiti Lakeba,dị nobodo Fiji na Julaị afọ 1840. Ndị bi nagwaetiti a noge ahụ na-eri anụ mmadụ.OTÚ HA SI BIE NEBE A NA-ERI ANỤ MMADỤIhe siiri Thomas na nwunye ya ezigbo ike mgbe ha kwagara Fiji ọhụrụ. Ha na-arụ ọrụ ọtụtụ awa iji nwee ike ịna-akpa afọ ha. Anwụ na-acha ebe ahụ enweghị atụ, ebe ahụ bụkwa ime ime obodo. E nwere ihe ndị na-awụ akpata oyi ha hụrụ nobodo ahụ. Ha hụrụ ka ndị ebe ahụ na-anyagbu ụmụ nwaanyị di ha nwụrụ, na-egbu ụmụaka, na-eri anụ mmadụ, ha na ndị agbụrụ ọzọ ana-alụkwa agha. Ha anaghịkwa ege ntị nozi ọma. O nwere mgbe nwunye Thomas na ọkpara ha aha ya bụ John dara ọrịa, ya afọkwa obere ka ha nwụọ. Nafọ 1843, Thomas dere, sị: Ihe a niile nyere m ezigbo nsogbu nobi. . . . Ọ fọrọ ntakịrị ka ike ihe niile gwụ m. Ma, ya na nwunye ya diri nsogbu a niile. Okwukwe ha nwere nebe Jehova Chineke nọ nyeere ha aka idi ya.Ọrụ kapịnta Thomas mụtara naka nna ya nyeere ya aka ịrụ ụlọ ndị Yurop nobodo Fiji. Ọ bụ ya bụ onye mbụ rụrụ ụdị ụlọ a na Fiji. Ụlọ a nwere oghere nokpuru ya ebe ikuku na-esi abata. Ndị Fiji na-abịakwa ekiri ụlọ a nihi na ha ahụtụbeghị ụdị ya mbụ. Tupu Thomas arụchaa ụlọ ahụ, nwunye ya mụrụ nwa ha nwoke nke abụọ aha ya bụ Thomas Whitton 3 Williams. O sokwa ná ndị nna m ochie.Nafọ 1843, Thomas Williams nyere aka sụgharịa akwụkwọ Oziọma Jọn nasụsụ Fijian, nagbanyeghị na o siiri ya ezigbo ike.Ma, ọ naghị ara ya ahụ ịmụta omenala ndị mmadụ na njirimara ha. Ọ sara anya ná mmiri dee ihe ndị ọ chọpụtara gbasara ndị Fiji nakwụkwọ ọ kpọrọFiji and the Fijians1858. Nakwụkwọ a, o dere otú ndị Fiji si bie ndụ nagbata afọ 1801 na 1858.Nihi ọtụtụ ahụhụ Thomas Williams tara na Fiji ruo afọ iri na atọ, ezigbo ahụ bidoro nyewe ya nsogbu nke mere na ya na ndị ezinụlọ ya kwagara Ọstrelia. O ziri ozi ọma ruo ọtụtụ afọ ma mechaa nwụọ nafọ 1891 nebe a na-akpọ Balarat dị na Viktoria dị nỌstrelia.O NWETARA IHE KA ỌLAEDO MMA NEBE A NA-EGWUTE ỌLAEDONafọ 1883, Thomas Whitton Williams na Phoebe, 4 nwunye ya kwagara nebe a na-akpọ Pet dị nEbe Ọdịda Anyanwụ Ọstrelia. Nwa ha nwoke nke abụọ aha ya bụ Arthur Bakewell 5 Williams, dị afọ itoolu mgbe ahụ.Mgbe Arthur Bakewell dị afọ iri abụọ na abụọ, ọ gara rụwa ọrụ nebe a na-egwute ọlaedo nobodo Kalguli. Ọ na-ewe ihe dị ka narị kilomita isii iji si nebe ọwụwa anyanwụ Pet rute Kalguli. Ebe a ka Arthur nọ gụọ ụfọdụ akwụkwọ Ndị Mmụta Baịbụl bipụtara. Ihe a na-akpọ Ndịàmà Jehova noge ahụ bụ Ndị Mmụta Baịbụl. Arthur tụkwara ọda ka a na-ezitere yaỤlọ Nche.Ihe ọ gụtara nakwụkwọ ndị ahụ masịrị ya nke na o bidoro ịkọrọ ya ndị ọzọ, ya na ndị mmadụ ana-ezukọkwa amụ Baịbụl. Otú a ka Ndịàmà Jehova si malite nEbe Ọdịda Anyanwụ Ọstrelia.Arthur Bakewell na-akọkwara ndị ezinụlọ ya ihe ndị ọ na-amụta. Papa ya bụ Thomas Whitton kwadokwara ka ọ bụrụ Onye Mmụta Baịbụl. Ma o teghị aka, papa ya ahụ anwụọ. Mama ya bụ Phoebe, na Violet na Mary, bụ ụmụnne ya ndị nwaanyị, ghọkwara Ndị Mmụta Baịbụl. Violet ghọrọ onye ọsụ ụzọ, ya bụ, onye ozi ọma oge niile. Arthur Bakewell kwuru na Violet bụ ọsụ ụzọ kacha anụ ọkụ nobi e nwetụrụla nEbe Ọdịda Anyanwụ Ọstrelia. O nwere ike ịbụ na o kwuru banyere ya otú a nihi na ọ bụ nwanne ya nwaanyị. Ma neziokwu, Violet bụ onye e ji ama atụ nizi ozi ọma, ndị sochiri ya nezinụlọ Williams mụtakwara ihe notú o si nụọ ọkụ nobi.Obere oge, Arthur lụrụ nwaanyị ma kwaga Dọnịbruk, bụ ebe a na-akụ mkpụrụ osisi nEbe Ọdịda Anyanwụ Ọstrelia. Ndị mmadụ bidoro kpọwa ya Onye Ara 1914! nihi otú o si jiri ịnụ ọkụ nobi na-akọrọ ndị mmadụ ihe Baịbụl kwuru ga-eme nafọ ahụ.Ma, mgbe Agha Ụwa Mbụ bidoro nafọ 1914, o nweghịzi onye nwere ọnụ ịkpọ ya aha ahụ. Arthur na-ezikarị ndị na-abịa azụ ya ahịa ozi ọma. Ọ na-edosa ụfọdụ akwụkwọ ndị e ji amụ Baịbụl na windo ya otú onye ọ bụla ga-ahụ ya. O nwekwara ihe o dere konye na windo ahụ. O dere na ya ga-enye onye ọ bụla ga-egosili ya Atọ nIme Otu na Baịbụl otu narị paụnd. Atọ nIme Otu bụ ozizi na-esighị nAkwụkwọ Nsọ. Arthur ekweghịkwa na ya. O nweghịkwa onye nweliri ike igosi ya na Atọ nIme Otu dị na Baịbụl ma were ego ahụ.Ọ bụ nụlọ Arthur Williams dị na Dọnịbruk ka ndị mmadụ na-ezukọ amụ Baịbụl, ọgbakọ dị nebe ahụ na-anọkwa nụlọ ha amụ ihe. Ma, Arthur mechara rụọ otu Ụlọ Nzukọ Alaeze ha maliteziri ịnọ na-amụ ihe nobodo ahụ. Ụlọ Nzukọ Alaeze a so ná ndị mbụ a rụrụ nEbe Ọdịda Anyanwụ Ọstrelia. Mgbe ọ fọrọ obere ka Arthur ruo afọ iri asatọ, ọ ka na-eyiri kootuya, kpọọ taị, nọkwasị nịnyịnya ya ọ na-akpọ Doll, na-aga ebe dị iche iche na Dọnịbruk ezi ozi ọma.Arthur bụ nwoke dị nwayọọ, onye na-anụ ọkụ nobi, na onye a na-akwanyere ùgwù. Ụmụ ya mụtakwara ihe naka ya. Nwa ya nwaanyị aha ya bụ Florence 6 mechara kwusawa ozi ọma nIndia. Ụmụ ya ndị nwoke aha ha bụ Arthur Lindsay 7 na Thomas, ghọkwara ndị okenye nọgbakọ dị ka nna ha.APỤL A NA-AKPỌ LADY WILLIAMSNdị mmadụ ma papa papa nnukwu m bụ Arthur Lindsay Williams ama dị ka nwoke nwere obiọma, ha hụkwara ya nanya. Ọ naghị eji ndị mmadụ egwu egwu, ọ na-akwanyekwara ha ùgwù. Ọ bụkwa ọkaibe niji anyụike awa osisi. Nime afọ iri na abụọ o so mee asọmpi ịwa nkụ, ọ gbara onye nke mbụ ugboro iri na asatọ.Ma, obi adịghị Arthur Lindsay mma mgbe nwa ya nwoke dị afọ abụọ aha ya bụ Ronald 8 ya bụ, nna nna m, weere anyụike gbubie obere osisi apụl dị nakụkụ ụlọ ha. Ma, mama ya ji ihe kekọta osisi apụl ahụ. Apụl ahụ mechakwara mịa, apụl si na ya na-atọkwa ụtọ pụrụ iche. A malitere ịkpọ apụl a Lady Williams. Ọ bụkwa na ya ka e si nweta ụdị apụl a na-akpọ Cripps Pink, bụ otu nime apụl a kacha mara amara nụwa taa.Ihe m na-akpọ nna nna m Ronald bụ Gramp. O mechara rụwa ọtụtụ ihe ndị bara uru. Ya na nne nne m wepụtara onwe ha na-aga arụ Ụlọ Nzukọ Alaeze na ụlọ dị iche iche Ndịàmà Jehova ji efe ofufe nỌstrelia nakwa nAgwaetiti Sọlọmọn. Ọ fọrọ obere ka Gramp ruo afọ iri asatọ ugbu a, ma, ọ ka bụ okenye nọgbakọ, na-enye aka arụ Ụlọ Nzukọ Alaeze nEbe Ọdịda Anyanwụ Ọstrelia, na-enyekwa aka arụzigharị ndị nke mebiri emebi.O NWEGHỊ IHE DỊ M KA IFE CHINEKE OTÚ NDỊ NNA NNA M HÀ FEREPapa m Geoffrey 9 na Mama m Janice 10 Williams, gbara ezigbo mbọ nyere mụ na nwanne m nwaanyị aha ya bụ Katharine aka iji ife Chineke kpọrọ ihe. Mgbe m dị afọ iri na atọ, m kpebiri ife Jehova. Notu mgbakọ anyị nwere nafọ ahụ, Nwanna John E. Barr, onye so nÒtù Na-achị Isi nke Ndịàmà Jehova noge ahụ, gbara ndị na-eto eto bịara mgbakọ ahụ ume. Ọ gwara ha, sị: Unu ejikwala ihe kacha ọnụ ahịa unu nwere ugbu a egwu egwu, ya bụ, ohere ọma unu nwere ịmata Jehova na ịhụ ya nanya. Nabalị ahụ, enyefere m Jehova onwe m. Mgbe afọ abụọ gachara, m bidoro ikwusa ozi ọma oge niile.Ugbu a, mụ 12 na nwunye m bụ Chloe 11 na-ekwusa ozi ọma oge niile nobodo Tọm Praịs, bụ ebe a na-egwute ihe e ji emepụta ígwè nEbe Ọdịda Anyanwụ Ọstrelia. Anyị na-arụ ọrụ na-enyere anyị aka igbo mkpa anyị, ma, ọ naghị ewekọrọ oge anyị niile. Papa m na mama m nakwa Katharine nwanne m nwaanyị na Andrew di ya na-ekwusakwa ozi ọma oge niile nobodo Pọt Hedland. Isi ebe a gawa Tọm Praịs dị ihe dị ka narị kilomita anọ na iri abụọ. Mụ na papa m bụkwa ndị okenye nọgbakọ.Ọgbọ asaa agaala ugbu a kemgbe nna m ochie bụ Thomas Williams kpebiri ife Jehova Chineke. Ndị ezinụlọ anyị niile ji ife Chineke kpọrọ ihe, esikwa m naka ha mụta iji ife Chineke kpọrọ ihe. Obi dị m ezigbo ụtọ nihe ọma a pụrụ iche m si naka ndị nna nna m hà nweta.Ònye Bụ Onye Na-emegide Kraịst?EBE ọ bụ na e nweela ọtụtụ ihe ndị mmadụ na-akpọ onye na-emegide Kraịst, anyị kwesịrị ịchọsi ike ịma onye bụ onye na-emegide Kraịst nakwa ma ò nwere uru ịmata ya ga-abara anyị. Na Baịbụl, e nwere ebe abụọ e dere onye na-emegide Kraịst, nwee ebe abụọ e dere onye ahụ na-emegide Kraịst, nweekwa otu ebe e dere ndị na-emegide Kraịst. Nihi ya, e nweghị ebe ọzọ ka mma anyị kwesịrị ibido chọwa ihe onye na-emegide Kraịst pụtara karịa na Baịbụl.OTÚ E SI MATA ONYE NA-EMEGIDE KRAỊSTNime ndị niile so dee Baịbụl, ọ bụ naanị Jọn onyeozi dere okwu bụ onye na-emegide Kraịst. Olee otú o si kọwaa ihe ọ pụtara? O kwuru na1 Jọn 2:18, 19,22, sị: Ụmụntakịrị, ọ bụ oge awa ikpeazụ, dịkwa nnọọ ka unu nụrụ na onye na-emegide Kraịst na-abịa, ọbụna ugbu a, e nwewo ọtụtụ ndị na-emegide Kraịst; nke bụ ihe anyị ji mara na ọ bụ oge awa ikpeazụ. Ha si nebe anyị nọ pụọ, ma anyị na ha abụghị otu . . . Ònye bụ onye ụgha ma ọ bụghị onye na-asị na Jizọs abụghị Kraịst? Ọ bụ onye a bụ onye na-emegide Kraịst, ya bụ, onye na-agọnahụ Nna ahụ na Ọkpara ya.Jọn onyeozi ghọtara na onye na-emegide Kraịst abụghị otu onye, kama, ọ bụ ndị niile kpachaara anya na-akụziri ọhaneze ihe na-abụghị eziokwu gbasara Jizọs Kraịst, na-ekwukwa na Jizọs kwuru ihe ndị ọ na-ekwughịGịnị ka anyị na-amụta nihe a Jọn kwuru? Jọn kwuru na e nwere ọtụtụ ndị na-emegide Kraịst. Ọ pụtara na ọ bụghị otu onye na-emegide Kraịst, kama, ọ bụ ọtụtụ ndị. Òtù ma ọ bụ ndị a na-emegide Kraịst na-ekwu ihe na-abụghị eziokwu gbasara Jizọs. Ha na-asị na Jizọs abụghị Kraịst, ma ọ bụ Mesaya ahụ. Ha na-agbalịkwa ime ka ndị mmadụ ghara ịmata na Chineke dị iche, Ọkpara ya bụ Jizọs Kraịst adịrị iche. Ndị a na-emegide Kraịst na-ekwu na ha bụ Kraịst ma ọ bụkwanụ na ha na-anọchite anya Kraịst. Ma, ebe ha si nebe anyị nọ pụọ, ha anaghịzi ekwu ihe Baịbụl kwuru. Ihe ọzọ bụkwa na ndị a na-emegide Kraịst nọ ya mgbe Jọn na-ede akwụkwọ ozi a noge awa ikpeazụ. Oge ikpeazụ a ga-abụ obere oge tupu ndịozi anwụchaa.Olee ihe ọzọ Jọn kwuru gbasara onye na-emegide Kraịst? Jọn gwara anyị ka anyị kpachara anya maka ndị amụma ụgha. Ọ sịrị: Okwu ọ bụla nke si naka mmụọ, nke na-ekwupụta na Jizọs Kraịst bịara nanụ ahụ, si naka Chineke, ma okwu ọ bụla nke si naka mmụọ, nke na-adịghị ekwupụta Jizọs, esighị naka Chineke. Ọ bụ ya bụ okwu si naka mmụọ nke onye ahụ na-emegide Kraịst, onye unu nụrụ na ọ na-abịa, ugbu a, ọ nọrọlarị nụwa. 1 Jọn 4:2, 3 Nakwụkwọ ozi nke abụọ Jọn dere, o mesiri ihe a ọ na-ekwu ike. Ọ sịrị: Ọtụtụ ndị nduhie abanyewo nụwa, bụ ndị na-adịghị ekwupụta na Jizọs Kraịst bịara nanụ ahụ. Nke a bụ onye nduhie ahụ na onye ahụ na-emegide Kraịst. 2 Jọn 7 O doro anya na Jọn ghọtara na onye na-emegide Kraịst abụghị otu onye, kama, ọ bụ ndị niile kpachaara anya na-akụziri ọhaneze ihe na-abụghị eziokwu gbasara Jizọs Kraịst, na-ekwukwa na Jizọs kwuru ihe ndị ọ na-ekwughị.NDỊ AMỤMA ỤGHA NA ONYE AHỤ NA-EMEBI IWUJizọs gwara ndị na-eso ụzọ ya ka ha kpachara anya nihi na ndị amụma ụgha ga-abịakwute ha noyiyi atụrụ, ma nime ha, ha bụ anụ ọhịa wolf agụụ jiỌtụtụ afọ tupu Jọn edee gbasara ndị okpukpe a na-eduhie ndị mmadụ, Jizọs Kraịst gwara ndị na-eso ụzọ ya sị: Lezienụ anya maka ndị amụma ụgha ndị na-abịakwute unu noyiyi atụrụ, ma nime ha, ha bụ anụ ọhịa wolf agụụ ji. Matiu 7:15 Pọl onyeozi gwakwara Ndị Kraịst nọ na Tesalonaịka sị: Unu ekwela ka onye ọ bụla rafuo unu nụzọ ọ bụla, nihi na ụbọchị Jehova agaghị abịa ma ọ bụrụ na e bughị ụzọ nwee ndapụ nezi ofufe, e kpugheekwa onye ahụ na-emebi iwu, nke bụ nwa mbibi.2 Ndị Tesalonaịka 2:3.Ihe ndị a anyị lebarala anya gosiri na ndị amụma ụgha na ndị na-ezi ozizi ụgha anọrọla kemgbe oge ndịozi Jizọs, ha na-agbalịkwa iduhie ndị nọ nọgbakọ Ndị Kraịst. Ndị niile na-akụzi ihe na-abụghị eziokwu gbasara Jizọs na ndị na-akụzi ihe ọ na-akụzighị socha na ndị Jọn onyeozi kpọrọ onye na-emegide Kraịst. Pọl kpọkwara ha nwa mbibi. Ihe a Pọl kpọrọ ha mere ka anyị mata otú Jehova si ele ha anya.KPACHARA ANYA KA ONYE NA-EMEGIDE KRAỊST GHARA IDUHIE GỊOleekwanụ gbasara oge anyị a? Ndị mmadụ na òtù dị iche iche bụ ndị na-emegide Kraịst ka na-emegidekwa ya ma na-ekwu na ihe ndị ọ kụziri abụghị eziokwu. Ha na-akpachara anya na-akụzi ihe na-abụghị eziokwu ma na-eduhie ndị mmadụ ka ha ghara ịma nke bụ eziokwu gbasara Jehova Chineke na Ọkpara ya bụ Jizọs Kraịst. Anyị kwesịrị ịkpachara anya ka ha ghara iji ihe ndị a ha na-akụzi duhie anyị. Ka anyị lebagodi anya nihe abụọ ha na-akụzi.Kemgbe ọtụtụ afọ, chọọchị dị iche iche na-akụzi ozizi Atọ nIme Otu. Ha na-ekwu na Chineke na Ọkpara ya bụ otu onye. Onye na-emegide Kraịst na-eme ka ndị mmadụ ghara ịma nke bụ eziokwu gbasara onye Jehova Chineke na Jizọs Kraịst bụ. Ihe a ha na-eme na-emezi ka ọ na-esiri ndị mmadụ ike iṅomi Jizọs na ịbịaru Chineke nso bụkwanụ ihe Baịbụl gbara ha ume ka ha mee.1 Ndị Kọrịnt 11:1;Jems 4:8.O nwekwara ihe ọzọ chọọchị dị iche iche na-eme ka ndị mmadụ ghara ịma nke bụ eziokwu. Ha na-agwa ndị òtù ha ka ha na-agụ Baịbụl ndị e wepụrụ aha Chineke, bụ Jehova, na ha. Ma mgbe e dere Baịbụl, aha ahụ bụ Jehova pụtara na ya ihe dị ka ugboro puku asaa. Ihe a ha mere emeela ka o sikwuoro ndị mmadụ ike ịmata onye ezi Chineke bụ.Ma, ịmata na aha Chineke bụ Jehova enyerela ọtụtụ ndị chọrọ ife Chineke aka ịbịaru ya nso. Ụdị ihe a mere otu nwoke aha ya bụ Richard. O kwuru ihe mere mgbe ya na Ndịàmà Jehova abụọ kparịtachara ụka. Ọ sịrị: Ha ji Baịbụl gosi m na aha Chineke bụ Jehova. Obi tọrọ m ụtọ ịmata na Chineke nwere aha. Anụtụbeghị m ya mbụ. Bido mgbe ahụ gawa, nwoke a kwụsịrị ndụ ọjọọ ọ na-ebi, kpawa àgwà ọma nihi na ọ chọrọ ime ihe ndị ọ na-amụta na Baịbụl, chọọkwa ime Jehova obi ụtọ. O kwukwara, sị: Ịmata ezigbo aha Chineke emeela ka mụ na Chineke dịkwuo ná mma.Kemgbe ọtụtụ narị afọ, onye ahụ na-emegide Kraịst emeela ka ọtụtụ ndị ghara ịma nke bụ eziokwu. Ma, Baịbụl anyị na-amụ emeela ka anyị mata onye ahụ na-emegide Kraịst. O meekwala ka anyị ghara iso ná ndị o ji ụgha na aghụghọ na-eduhie.Jọn 17:17.Ajụjụ Ndị Baịbụl ZaraOlee ihe ị ga-eme ka ị bụrụ ezigbo nne ma ọ bụ nna?Ị na-akụziri ụmụ gị ka ha hụ Chineke nanya?Ọ bụrụ na di na nwunye hụrụ ibe ha nanya, na-akwanyekwara ibe ha ùgwù, ụmụ ha ga-amụta ihe bara uru naka ha. Ndị Kọlọsi 3:14,19 Ezigbo ndị nne na nna na-ahụ ụmụ ha nanya, na-ajakwa ha mma otú ahụ Jehova Chineke si jaa Ọkpara ya mma.GụọMatiu 3:17.Nna anyị nke eluigwe na-ege ndị ohu ya ntị, ọ na-achọkwa ịma otú obi dị ha. Ndị nne na nna kwesịrị iṅomi ya. Ha kwesịrị ịna-ege ụmụ ha ntị ma ụmụ ha kọwara ha ihe dị ha nobi. Jems 1:19 Ha kwesịkwara igosi na ha ghọtara otú obi dị ụmụ ha, ọ bụrụgodị na ihe ụmụ ha na-ekwu adịghị ha mma.GụọỌnụ Ọgụgụ 11:11,15.Olee otú ị ga-esi azụ ụmụ gị ka ha baa uru?Ọ bụrụ na ị bụ nne ma ọ bụ nna, i nwere ikike ịgwa ụmụ gị ihe ị chọrọ ka ha mee. Ndị Efesọs 6:1 Mụta ihe naka Chineke. Otu ụzọ Chineke si egosi na ọ hụrụ ụmụ ya nanya bụ na ọ na-enye ha iwu, gwakwa ha nsogbu ha ga-abanye na ya ma ha mebie iwu ya. Jenesis 3:3 Ma, ọ naghị amanye ụmụ mmadụ irubere ya isi. Kama, ọ na-agwa ha uru ha ga-erite ma ha rubere ya isi, mee ihe dị mma.GụọAịzaya 48:18, 19.Gbalịa kụziere ụmụ gị ka ha hụ Chineke nanya. Ha ga na-akpa àgwà ọma ma gị na ha ọ nọ ma ọ bụ na unu anọghị. Chineke na-eme ihe ọ chọrọ ka anyị na-eme. Ọ bụrụ na ị chọrọ ka ụmụ gị hụ Chineke nanya, i kwesịkwaraịna-emeihe ndị ga-egosi na ị hụrụ Chineke nanya.GụọDiuterọnọmi 6:5-7;Ndị Efesọs 4:32;5:1. 