เจ้าฟ้าน้อย เกิดเมื่อไหร่?
เจ้าฟ้าน้อย (พ.ศ. 2195–2231) เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง และเป็นพระราชอนุชาในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช พระองค์เป็นเจ้านายผู้มีสิทธิธรรมในการสืบราชสันตติวงศ์สืบจากพระเชษฐา ด้วยมีรูปพรรณงาม มีน้ำพระทัยโอบอ้อมอารี จึงเป็นที่นิยมในหมู่ทวยราษฎร์ และถูกวางตัวสำหรับเสกสมรสกับกรมหลวงโยธาเทพ ซึ่งเป็นพระภาติกา
เจ้าน้อยหมอกฟ้า ประสูติในสมัยรัชกาลที่ 5 ที่บ้านหัวข่วง ตำบลในเวียง อำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน วันพุธ เดือน 9 เหนือ พ.ศ. 2423 เป็นราชโอรสในเจ้ามหาพรหมสุรธาดา กับแม่เจ้าศรีโสภา มีพี่น้อง 7 องค์ เมื่อมีอายุได้ 15 ปี เจ้าบิดาได้มอบให้เป็นศิษย์แห่งพระภิกษุอินต๊ะสอน เจ้าอาวาสวัดหัวเวียงใต้ เพื่อให้ศึกษาข้อปฏิบัติทางพระพุทธศาสนา ได้บรรพชาเป็นสามเณรอยู่ที่วัดหัวเวียงใต้ ถึง พ.ศ. 2440 ได้ลาสิกขาบทเพื่อช่วยราชการฉลองเจ้าบิดา ต่อมาเมื่ออายุได้ 25 ปี จึงได้เสกสมรสกับเจ้าบุญโสม ซึ่งเป็นธิดาของเจ้าบุญทะวงศ์ และเจ้าบุญนำ เจ้าจอมมารดาน้อย หรือ เจ้าจอมมารดาคุณหญิงน้อย (24 ตุลาคม พ.ศ. 2348 – ราวปี พ.ศ. 2389–2400) เป็นธิดาของพระอินทร์อภัย หรือ พระอินทอำไพ (อดีตสมเด็จเจ้าฟ้าทัศไภยในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี) เป็นพระสนมคนแรกในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าฟ้าน้อยเป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง และเป็นพระราชอนุชาในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ซึ่งมีพระชนมายุห่างกันมากเปรียบพระเชษฐาเป็นพระชนกได้ แต่ "คู่มือทูตตอบ" ซึ่งเป็นเอกสารของราชบัณฑิตอยุธยา ระบุว่าเจ้าฟ้าน้อยมีพระชนมายุ 29 ปี ใน พ.ศ. 2224 พระองค์มีพระเชษฐาที่มีพระชันษาไล่เลี่ยกันคือเจ้าฟ้าอภัยทศ ในช่วงเวลาก่อนหน้าไม่นานท้าวศรีจุฬาลักษณ์ได้ให้ประสูติพระโอรสนามว่าหม่อมแก้ว ในเอกสารของฟร็องซัว อ็องรี ตุรแปง (François Henri Turpin) ที่เรียบเรียงจากบันทึกของสังฆราชแห่งตาบรากา (Bishop of Tabraca) ให้ข้อมูลว่าพระโอรสนี้เป็นบุตรที่เกิดกับเจ้าฟ้าน้อย ดังความตอนหนึ่งว่า ""...น้องสาว [ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ น้องสาวพระเพทราชา] ผู้มีความงามมากและเป็นที่ชื่นชมของทุกคนถูกถวายตัวเป็นพระสนมและเป็นสนมเอกที่โปรดปรานคนหนึ่งด้วย แต่โชคไม่ดีที่นางมีครรภ์ เพราะเป็นชู้กับพระอนุชาของพระเจ้าแผ่นดิน อันเป็นความลับอยู่เป็นเวลานาน พระสนมผู้ไม่ซื่อสัตย์จึงถูกจับได้แล้วถูกลงโทษโยนให้เสือกิน"" หลังสมเด็จพระเพทราชาเสวยราชสมบัติจึงโปรดเกล้าสถาปนาพระโอรสที่ประสูติแต่ท้าวศรีจุฬาลักษณ์อยู่ในตำแหน่งที่สูงขึ้น ดังปรากฏใน "พระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)" ระว่า ตั้งหม่อมแก้วบุตรท้าวศรีสุลาลักษณ์เป็นกรมขุนเสนาบริรักษ์ ส่วน "คำให้การขุนหลวงหาวัด" ระบุว่าทรงสถาปนาพระเจ้าหลานเธอพระองค์แก้วขึ้นเป็นกรมขุนเสนาบุรีรักษ์ เมื่อเจ้าราชบุตรยังดำรงอิสริยยศเป็นเจ้าน้อยหมอกฟ้า ณ น่าน ในปี พ.ศ. 2445 เกิดจลาจลเงี้ยวที่จังหวัดแพร่ ทางราชการจัดให้เป็นหัวหน้ากองตรวจ รักษาชายเขตแดนจังหวัดน่าน ในปีต่อมาได้รับราชการเป็นรองเสนาวังจังหวัดน่าน ต่อมาในปี พ.ศ. 2451 เจ้าน้อยหมอก ได้บริจาคทรัพย์สินจำนวน 300 บาท เพื่อสร้างสะพานให้ประชาชนสัญจรไปมา กระทั่งในปี พ.ศ. 2454 ถึงปี พ.ศ. 2459 เจ้าราชบุตร ได้เป็นหัวหน้าควบคุมคนหาบคานและสัตว์พาหนะไปรับเงินของรัฐบาลที่คลังจังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดลำปาง และจังหวัดแพร่ มาไว้ที่คลังจังหวัดน่าน และในปี พ.ศ. 2458 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าน้อยหมอกฟ้า ณ น่าน ดำรงอิสริยยศเป็น "เจ้าประพันธ์พงศ์" และได้เลื่อนเป็น "เจ้าราชบุตร" ในปี พ.ศ. 2468 ไม่ปรากฏหลักฐานอย่างแน่ชัดว่าเจ้าฟ้าตรัสน้อยทรงดำรงพระชนมชีพต่อไปอย่างไร จดหมายเหตุของชาวฝรั่งเศส ระบุว่า เจ้าฟ้าตรัสน้อยซึ่งเป็นพระมรณภาพในราวปี พ.ศ. 2283 ซึ่งตรงกับช่วงกลางสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ก่อนจะเสียกรุงให้พม่า 27 ปี โดยประมาณ ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) เป็นธิดาของพระนมเปรมในสมเด็จพระนารายณ์ และเป็นน้องสาวของพระเพทราชา ได้ถวายตัวเป็นพระสนมเอกของสมเด็จพระนารายณ์ กล่าวกันว่านางเป็นผู้มักมากในกามคุณ มักหาข้ออ้างออกจากพระราชฐานชั้นในเพื่อไปสังวาสกับกระทาชายต่างด้าวในหมู่บ้านโปรตุเกสอย่างไม่ระมัดระวัง จนประชาชนที่พบเห็นพากันขับเพลงเกริ่นความอัปรีย์ของนางผู้อื้อฉาวไปทั่วพระนคร ซึ่งผิดปรกวิสัยของชาวสยามที่รักสงบ หลังจากเหตุการณ์ครั้งนั้นสมเด็จพระนารายณ์ทรงให้นางอยู่แต่ในพระราชวัง เพื่อป้องกันมิให้เกิดเรื่องอื้อฉาว เกิดเมื่อวันอาทิตย์ ขึ้น 14 ค่ำ เดือน 9 ปีกุน ตรงกับวันที่ 20 สิงหาคม พ.ศ. 2442 ที่บ้านม่วงไข่ ตำบลพรรณา อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร เป็นบุตรคนที่ 5 ของเจ้าไชยกุมาร (เม้า) ในตระกูล "สุวรรณรงค์" อดีตเจ้าเมืองพรรณานิคม มารดาของท่านชื่อ นางนุ้ย พระอาจารย์ฝั้น ครั้งวัยเยาว์ มีความประพฤติเรียบร้อย นิสัยโอบอ้อมอารี ขยันหมั่นเพียร อดทนต่ออุปสรรค ช่วยเหลือกิจการงานของบิดา มารดา โดยไม่ย่อท้อต่อความยากลำบาก หลังจากสมเด็จเจ้าฟ้าชายทัศไภย พระบิดาถูกประหารชีวิตเมื่อปีวอก พ.ศ. 2355 และเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผนวชเป็นพระภิกษุ เมื่อปีวอก พ.ศ. 2367 ขณะนั้นหม่อมเจ้านพวงศ์และหม่อมเจ้าสุประดิษฐ์ มีพระชันษา 2 ปี และ 2 เดือน ตามลำดับ เจ้าจอมมารดาน้อยได้ไปอาศัยอยู่กับพระพงษ์นรินทร์ ผู้เป็นลุง โดยหม่อมเจ้าสุประดิษฐ์ อยู่ในพระอุปถัมภ์ของสมเด็จเจ้าฟ้าจุฑามณี (พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว) ที่พระราชวังเดิม